Ш

*

li

м

Щ

te

и

Ш

■

-■ il ,‘-*ейЯ    - - .

'äjß

jJS

--'

pg

В

:

: -.

цузр?

1Ш:

жШ

n;r-

li

'    ,л!.‘ *: й

айш

ЁРШ

ш

’.fi'.'*'

р

fC?

Щ

, ;

ШШ

Vi

Ву,-ч “    ₄- i." ¹ ■

;

gÈrrç*

t:

№

iWfïbm*

*

йГт»

r,>

ï’iSlrL- '.'•-/

«

:а?1ш

* Г ФЯ*, ц

\¥

т

•■. Ïj

?:Ш5

*

! .

i

ï:

':Г::Г    :

î; U-.s tki‘. ;îrti Г-:*!'-.

IIBI ШШт

£$ШШВк*М ИмИНяМ

я»

; i i

1

;:>Qu

k*r

SpV'.j

fer

..aagy :

ШИШЩрв!

Юйдв!

■■

■ '; в ;

Ï

ШШ

й*1Ш

в

г;

j

- •; '••• - -

щ

' i ■

ipim

/ч

^ " 1§§§|||г£|£з _■

%paąfefiirp

if'К

■ ■ :Vi

’    '⁴ -щ

ШШтат ••assays

X

г

ш

. -

:

§Ш|38авт

-

:,■

1У;.

fi.

ж»

с

ś*<\

ï иШп

-,

Wâ

WJ

*''> '⁴ ч

JÉ

аГг' A,г Ж1

:'    *•■■> t

>■**

Я*-’VI

ï ,■/;/

%f УФ*

Гл'жЕЗя

ugùeËt&P,

ок

И/

Jr Л

«

а- ■‘^щЗц

ыЫ

lit:    РЗ

’

MKS3tÊ*lt

^. -ф ш - ягЗг“

»’w

KVScgS

iff «г

.V,,

щш.

■ ■.àiiSié

к/

г/

graft;

ШШШ; /g

*-- ' :'-'

feU*? i

г ■ ■ :»

Ж?ШШ

**»<ЬЛ-*

№#****Ф& '

ff /

Дь«^иЙВД?У

.л Mir.- -^ś

Wo**

ZW&: »■»

ГчдарФ*

кишки .

Sawd

-•

P£

-    VÄST?

*иШМ|

sfïtr⁵®' " ЙР*

«•. ■-

-^Sâf9j

ШЁШШ'-г fl

шШЁкпш

^ „gt^ Ä «ii»»

-•

mm

kßSS

щи

Äw:

.JH¹

>>*i

Т~***т*' ■■

> lÉÉi

ÜÉ

WOŁYŃ

POD WZGLĘDEM

STATYSTYCZNYM, HISTORYCZNYM I ARCHEOLOGICZNYM

PRZEZ

TADEUSZA JERZEGO STECKIEGO.

Serya 2-ga.

Wydanie K. Budkiewicza księgarza w Żytomirzu.

L W O W,

Z DRUKARNI ZAKŁADU NAR IM. OSSOLIŃSKICH. Pod ianądem upnyw. dtieriawcy A. Vogla,

4871.

'\Щ»и

V/

11-ЪЧЗ ОГО

i/1

ах шя/лшш s

'WrtëbA

SPIS ROZDZIAŁÓW

sir.

Parę stów od autora .......

Wstęp..........

20

Rozdział l Kilka uwag o niknących na Wołyniu zabytkach starożytnych, wyjazd z domu. Wieś Tychom!, dawni właściciele tej osady. Sieniutowie, xx. Jabłonowscy i Sapiehowie. Cerkiew tutejsza, wieża aryańska, dawne zamczysko Rozdział II. Miasteczko Jampol: dzieje tej osady od najdawniejszych czasów, przywilej xiçcia Janusza Wiśniowieckiego wojewody krakowskiego, kościół tutejszy i jego historya. Wsie : Tatary nówce, Jaki-mowcc i Krasnołuka za Jampolem leżące . Rozdział III. Dederkały Wielkie i Małe, kilka słów o rodzinie Dederkałów i Dcderków, kościoł i klasztor xięży Reformatów', historya cudownego obrazu P. Jezusa w tutejszym kościele znajdującego się, obrazy i sztychy, biblioteka klasztorna, portrety fundatorów, gościnność Zakonników, stary kasztan na dziedzińcu kościelnym, dzisiejsi właściciele De-

3i

derkał .......

Rozdział IV. Szuinsk. Dzieje tego miasteczka i dawni jego właściciele: Malińscy i Radziwiłłowie, monaster Bazyliański, kościoł i klasztor xięży Franciszkanów, historya tego kościoła i legenda o założeniu jego, nowy kościoł tutejszy, ruiny zamku. Wieś Cyranka za Szumskiem, okopy w niej Rozdział V. Miasteczko Rachmanów. Kilka słów o samem nazwisku Rachmanowa, dzieje tego miasta od najdawniejszych czasów, dawni jego właściciele:

II

sir.

53

66

Bohowitynowie, Wiśniowieccy i Radziwiłłowie, po żary, najazdy Tatarskie, cerkiew p. t. św Trójcy fundacji króla Michała Korybuta, opis zamku. Wieś Soszyszcze niedaleko Raclunanowa, ciekawy dokument XX. Wiśniowieckich do tej wsi odnoszący się Rozdział VI. Wieś Obycz i dawni jej właściciele: Po -pielińscy, Wiśniowieccy, Radziwiłłowie; starożytny monaster Bazyliaóski św. Mikołaja, jego dzieje i klęski w rozmaitych czasach ponoszone , list Zygmunta Augusta. Szumbar, historya tej osady, kościółek Trynitarski .    .    .    . •

74

Rozdział VII. Suraż : położenie tego miejsca, wały, okopy, kościół i klasztor Pojezuicki, dawny krzyż srebrny w cerkwi tutejszej ; kilka słów o początkowych dziejach Suraża i jego właścicielach, fundusz edukacyjny Anny Aloizy Ostrogskicj na tej majętności lokowany, sporo niego między Czackim i .łanem Śniadeckim, przywilej Jezuitów na cechy rzemieślnicze w mieście Surażu ......

Rozdział VIII. Charakterystyka wołyńskich Karpatów. Wieś Antonowce, przejścia i koleje tej fortuny, proces o nią Czelwertyńskieh z Wiśniowieckiemi, ostatni dziedzice Radziwiłłowie i Chodkiewicze, ciekawe wykopaliska w tutejszej cerkwi. Góra Ctoh, okopy i ślady na niej dawnego zamczyska. Majdany i Boża Góra ze starożytną na niej cerkiewką, legendy o tej górze. Wieś Stożek, historyczne znaczenie tej osady, szczątki dawnych monasterów i zamczyska, niegdyś siedziby Kazimierza Wielkiego. Wieś Biafokrynica pod Krzemieńcem, zamek xiążąt Zbaraskich, zrestau-rowany przez p. Czosnowskiego ....

Rozdział IX. Krzemieniec. Historya i dzieje tego miasta od początku założenia jego aż do naszych czasów Przywileje i nadania królewskie dla Krzemieńca, lustracje zamku i starostwa tutejszego, dawne gmachy i kościoły. Wspomnienie o Tadeuszu Czackim i o

jego szkole, ogólny rzut oka na dzisiejszy stan miasta ........

Rozdział X. Miasteczko Podbereśee. Wspomnienie pośmiertne o dziedzicu tutejszym pułkowniku hrabi Marcinie Tarnowskim, początkowe założenie tego miasteczka, rodowód dawnych kniaziów Podbcrc-skich. Wieś Urla niegdyś miasteczko Orlą zwane, historyczna notatka o tej osadzie Miasteczko Ole-xiniec nowy i wsie Olexiniee stary i Rydoml, majętności hr Alexandra Rzyszczewskiego ; słówko o przeszłości tych dawnych osad .....

Rozdział XI. Miasto Radziwiłłów: komora austryacka, ludność żydowska, zamożność i handel tutejszych kupców, wzmianka o dawnych dziedzicach Radziwi-łowa. Wieś Leduchów, historyczna dawność tej osady, która niegdyś miastem była. Genealogia i pierwsze początki rodziny Ledóchowskich.pierwszych właścicieli miasteczka Leduchowa

Rozdział XII. Wiśniowiec. Historya domu xiążąt Wiśniowieckich, mylne twierdzenia kronikarzy o pochodzeniu ich od Korybula, sprostowanie tego błędu przez uczonego Kazimierza Stadnickiego. Przejście Wiśniowca w posiadanie Wandalinów Mniszchów, teraźniejszy dziedzic hr. Włodziin. Plater. Opis zamku i kościołów tutejszych, cerkiewka z grobami Wiśniowieckich .......

Rozdział XIII. Poczajów. Droga z Wiśniowca do Po-czajowa , dzieje tego miejsca od najdawniejszych do dzisiejszych czasów, historya i opis cudownego obrazu i Stopki Matki Boskiej, kilka szczegółów o życiu błogosławionego Jana Zelizy, drukarnia. Opis dzisiejszego Poezajowa po skasowaniu tu Bazylianów. Fizjonomia miasteczka i prześliczne widoki jego

Rozdział Xl\. Malownicze okolice w głębi powiatu krzemienieckiego. Miasteczko Wyżgródek, dawni

sir.

97

178

193

202

VI

sh.

VIH Zapis pana Wacława Bohowityna Szumbarskiego pani Zoli i z Czartoryskich małżonce swojej na summę 40 000 złp z ubezpieczeniem na dobrach swoich Rachmanowie z przyległościami, d. 5 Ja-nuar. 1596 r. uczyniony .....

IX.    Zapis xiçcia Jerzego Czartoryskiego xieciu Michałowi Wiśniowieckiemu staroście owruckiemu i żonie jego Reginie Mohylance dóbr miasta Rachmanowa dnia 15 Novembra 1005 r. uczyniony

X.    Erekcya cerkwi w m. Rachmanowie przez króla Michała Koryhuta dnia 25 czerwca 1072 r. wydana 460

XI.    Manifest do grodu krzemienieckiego zaniesiony przez IMP. Błędowskiego, zastawnego dzierżawcę dóbr Rachmanowa, o spustoszenie tegoż miasta przez nieprzyjaciela w r. 1070 ....

XII.    Donacya ЛОХ. Stefana Swiatopełka Czetwertyń-skiego podkomorzego bracł. JO. Jeg. xiçciu Januszowi Korybutowi Wiśniowieckiemu, koniuszowi kor., krzemienieckiemu etc. staroście, dóbr w w-twie wołyńskiem, w pow. krzemienieckim położonych, po xiçciu Jerzym Zbaraskim kaszt, krakowskim pozostałych, uczyniona r. 1633 Junii 14 dnia .

XIII.    Przywiiej króla Aleksandra dany Oleksie Skowo-

rodce na dobra: Kobylnia, Łanowce i róg lasu kuźmińskiego, z r. 1600    .....

XIV.    Przywilej W. X. Lit. Swidrygajły kuchmistrzowi panu Piotrowi Myszczicowi na dobra w pow. krzemienieckim, dany w Łucku r. 1430 4 lutego

452

455

403

465

468

Parę słów od Autora.

Spóźniona publikacya niniejszej xiazki, z przyczyn od autora niezawisłych, zmusza go do kilku słów obrony, należnej od niego czytelnikom, wobec których spełnić dotąd nie mógł tak dawno danych zobowiązań. Wydawnictwo Wołynia ulegało jakiemuś szczególnemu fatalizmowi od samego początku aż do obecnej chwili. Cofniemy się w przeszłość, aby nas lepiej zrozumiano.

Jeszcze w I860 roku skończony i do druku przygotowany Iszytom Wołynia, dopiero w 1863 wydany został nakładem Zakładu Narodowego Ossolińskich. Czasy to były niefortunne dla xiazek jak i dla piszących, oczy i umysły gdzie indziej były zwrócone, nie mogłem więc liczyć na wielkie rozpowszechnienie mojej pracy. Ku wielkiemu jednak zdziwieniu mojemu, pomimo niefortunnych dla literatury okoliczności ówczesnych, pomimo małego pokupu, jaki zwykle bywa udziałem wszystkich nakładów Zakładu Ossolińskich, xiazka moja dość szybko po świccie rozchodzić się poczęła i przez ludzi światłych należycie ocenioną została. Wspomniały o niej

li

w Tygodniku literackim

kilkakrotnie pisma warszawskie, a obszerniejsze je* szcze jej rozbiory pojawiły się w Czasie krakowskim (1864 r.) lwowskim (1864 r.), w Bibliotece warszawskiej (1866 Zeszyt 4ty), a nawet niemieckie pismo w Wiedniu wówczas wychodzące, SI avise he Blätter (1865 r. Zeszyt styczniowy) obszerne sprawozdanie o tern dziele podało. To powodzenie mozolnej pracy dodało mi otuchy, zachęciło do tern skwapliwszego ogłoszenia drukiem następnego tomu, jednocześnie niemal z pierwszym ukończonego.

Przepodróżowawszy lat parę zagranicą, w powrocie do kraju w 1865 roku zawadziłem o Lwów, gdzie mi się przedstawił niejaki Pan Witalis Smo-chowski, ówczesny redaktor Tygodnika literackiego lwowskiego, dziś podobno redagujący Gazetę Narodową tamtejszą. Ex abrupto przychodził on prosić mnie o pozwolenie mu umieszczenia wyjątków z mojego rękopismu o Wołyniu, o którym był zasłyszał w redagowanym przez siebie Tygodnik u. Prośbę zaś swoją poparł tak silnemi argumentami, że im w prostocie ducha uległem i rękopism za rewersem do rąk jego powierzyłem. Lecz jakiż był mój zawód, kiedy po długim czasu przeciągu, już z kraju zareklamowawszy o moją własność, żadnej od p. Smochowskiego odpowiedzi nie otrzymałem. Ani kilkakrotne moje korespondeneye, ani starania moich

Ill

znajomych i przyjaciół we Lwowie, uproszonych do wycofania rękopismu, nie odniosły żadnego skutku, owoc kilkoletniej mojej pracy zaginął bez śladu, a p. Witalis Smochowski nawet kilku słowami uniewinnienia się za nadużycie zaufania obdarzyć mnie nie raczył. Takie nieposzanowanie cudzej własności, zaprawdę zasługuje na wytknięcie publiczne, chociażby tylko dla przestrogi drugim, którzyby kiedykolwiek w literackie stosunki z p. Smochowskim wchodzić mieli.

Strata, która poniosłem była wielka, każdy z piszących, zwłaszcza w materyach historycznych, długiego szperania wymagających, ocenić ją potrafi ; na szczęście jednak nie została ona niepowetowaną. Oto bowiem wśród starych szpargałów, na strych już wyrzuconych, udało mi się odszukać, rozpierzchłe bruliony i notaty mojego 2go tomu Wołynia, ale niestety zaginał w nich jeden z najciekawszych rozdziałów', opis Wiśniówka, klórego już dla odległości miejsca i zmiany stosunków ułożyć podług pierwotnych źródeł nie mogłem. Zreasumowawszy więc, co mi w pamięci o tern miejscu utkwiło, zmuszony by łem uciec się po resztę do drukowanych ma-teryałów i z nich historyę Wiśniowca i jego xiążąt układać. Uczone prace pp. Jul. Bartoszewicza, Kazimierza Stadnickiego i Alexandra Przeździeckiego, dały mi możność pozapełniać zbyt widoczne luki i

przystąpić nareszcie do wydania tej zaiste od losu prześladowanej xiazki. Oby jak pierwsza pobłażliwy sad czytelników zjednać sobie potrafiła.

Pisałem w Maju 1869 r. Wielka Medwedówka.

Wstęp.

Zaledwie ukończyliśmy pierwszy tom pracy naszej o Wołyniu, już dalszy ciąg tego wydawnictwa całą naszą uwagę pochłonął. Nie spróżnowaliśmy też ani jednej chwili, a wierni raz przedsięwziętemu zamiarowi, pomimo przeszkód posuwaliśmy naszą pracę coraz dalej i dalej. Otóż • owocem mozolnych dwuletnich trudów jest obecnie xiążka , którą znowu podajemy pod światły sąd czytelników naszych, xiążka stanowiąca dalszy ciąg studyów i badań nad przeszłością naszego kraju. Jak drugi Zoryan Chodakowski, z mniejszym tylko od niego zasobem talentu, wziąwszy kij pielgrzymi do ręki, puściłem się na wędrówkę od mogiły do mogiły, od zwaliska do zwaliska, śledząc i poszukując wszędzie, po wsiach i miasteczkach naszych, oddawna już zatartych w pamięci i pyłem wieku pokrytych zabytków i pamiątek starożytnych , mogących jakiekolwiek rzucić światło na historyą i minione dzieje Wołynia. Stare kurhany, mogiły i zwaliska — to ulubiony świat, w który zatapiałem się z rozkoszą, a odwieczny kościółek, w nim

skrzynia zbutwiałych papierów — to moje ideały w całym ciągu tej pracy.

Nie mamy zdaje sic potrzeby rozwodzić się nad celem tej naszej pracy, ani tez nad pożytkiem jaki ona przy sumiennem dokonaniu przynieść ogółowi może. Pisano już wiele w tej materyi, uznano powszechnie niedostateczność dzieł tego rodzaju, zaznajamiających nas bliżej z krajem naszym, i uczuto potrzebo zaradzenia temu. Najlepszym lego dowodem jest skwapliwe przyjęcie, jakiego doznały u ogółu wszystkie dzieła w tej treści przed laty wydane, jakkolwiek bardzo niewielka ich liczba odpowiadała potrzebom i wymaganiom publiczności. Bo też i takiego zwrotu spodziewać się koniecznie należało, był on nieunikniony. Przesyceni podróżami po obczyźnie, uczuliśmy potrzebę skupienia się w samych sobie, zamknięcia w swojej ojczystej, rodzinnej sferze, odetchnienia powietrzem własnego, szarego nieba. Ztąd wynikła chęć bliższego poznania własnego za-kąta, w którym żyliśmy, wzrastaliśmy, nie znając go zupełnie; dostrzegliśmy nareszcie w nim także powaby i piękności, mniej może uderzające, lecz milsze od innych, bo swoje, ojczyste. Pierwszy popęd do statystyczno - historycznych opisów naszego kraju, dał Świecki, wydając przed laty kilkudziesięciu swoją Starożytną Polskę, dzieło które pod wielu względami ścisłej krytyki wytrzymaćby już dzisiaj nie

Vil

mogło, lecz jak w owym czasie, nadzwyczaj popularne i nowa erę w tej gałęzi ojczystej literatury stanowiące. Za nim poszli Baliński i Lipiński, którzy wydali także Opis starożytnej Polski, a kilkutomowa ich praca, już znakomitszej daleko wartości naukowej niż dzieło Świeckiego, głębiej pomyślana i na obszerniejszą skalę rozwinięta, więcej też wymaganiom ogółu odpowiadała. Kraszewski, Przeź-dziecki i Grabowski kolejno wydawali na świat malownicze opisy Wołynia, Podola i Ukrainy ; Baczyński i Łukaszewicz opisywali księzlwo Poznańskie, że innych wielu pominę; słowem objawił się był przed laty ogromny ruch w tej gałęzi piśmiennictwa krajowego , który nie zdołał jednakże wyczerpać przedmiotu do dna, pozostawiając tylko pole, wskazując niejako drogę drugim do pracowania na wytkniętej już ścieżce.

Kiedy przed laty, przystępowałem po raz pierwszy do mojej pracy o Wołyniu, starałem się wprzód objąć wszystkie jej warunki, zgłębić zadanie moje do dna; leżące obok mnie prace moich poprzedników, już same najlepiej wskazywały mi drogę} po jakiej pójść mi należało. Dzieło Balińskiego i Lipińskiego, owoc benedyktyńskiej pracy, już dla suchej i bezbarwnej swej formy, małej tylko liczbie miłośników starożytności jako materyał służyć mogące, nie mogło być przystępne dla ogółu czytelników,

Nadto obszerne jego założenie i skala, już najlepiej tłumaczą pobieżność i niedokładność zawartych opisów; w trzech bowiem tomach objąć opis całej ziemi polskiej, wszystkich jej zabytków i pamiątek było zupełnem niepodobieństwem. Opisy Kraszewskiego i Przeździeckiego, dorywcze, malowniczością tylko formy zalecały się i nęciły czytelników. Zadanie moje było całkiem inne. Chodziło mi przede-wszystkiem o ścisłą dokładność; postanowiłem więc prace moją podzielić na powiaty, przytrzymując się obecnego podziału kraju pod panowaniem Rosyi, i zająć się oddzielnie szczegółową i dokładną monografią każdego z tych powiatów z osobna. Olbrzymie rozmiary takiego programu nastraszyły mnie w pierwszej chwili, to też i sobie i czytelnikom czyniąc koncesyę zarządziłem tak, że każdy wychodzący tom mojej pracy, stanowi niejako oddzielną całość, oddzielnie też w handlu i w rękach czytelników znajdować się może. Pragnąc z drugiej strony wy-nadgrodzić zbyteczną rozciągłość i uczynić pracę moją o ile można najprzystępniejszą dla ogółu czytelników, widzieć jednem słowem xiążkę moja w rekach kobiet i młodzieży, uczonych i dyletantów — obrałem dla niej formę podróży, w którą najłatwiej jest wlać cokolwiek życia, przystroić w więcej malowniczą sukienkę. Tak więc suche już z samej swej treści opisy zamków, kościołów, mogił i kurhanów, starałem sie ożywić wtrąconą ta i ówdzie legendą i podaniem miejscowem, opisem fizyonomii kraju i piękności jego położenia, wspomnieniem nareszcie i charakterystyką kilku wydatniejszych postaci, dawnych właścicieli grodów i zamków, których opisy przytaczałem.

Czym potrafił wybrnąć szczęśliwie z mojego zadania , nie do mnie sąd o tern należy, winienem tylko dodać, że trudów i usiłowań nie szczędziłem bynajmniej, a jako wt kraju nieobeznanym jeszcze z tego rodzaju wędrówkami, niejedną niewygodę w podróży, niejedną przykrość znieść i przecierpieć musiałem. Nie wszędzie spieszono z odpowiedzią na zapytania moje, nie wszędzie ukazywano ukryte częstokroć zabytki i pamiątki ; nie odstręczało mnie to, ani zrażało jednakże, a jeden wynaleziony gdzieś tam ciekawy stary dokument, jedno grzeczne przyjęcie, już mi nowych sił, nowego zapału do dalszych prac i wędrówek dodawały. W taki to sposób, dzięki uczynności kilku właścicieli znaczniejszych archiwów familijnych, dzięki uprzejmości miejscowego duchowieństwa obu wyznań, katolickiego i ruskiego, które mi niezmierną w pracy niosło pomoc udzielaniem materyałów, utworzył się dość spory, drugi z kolei tom Wołynia, który wypuszczam w świat z błogą nadzieją, że praca moja jakikolwiek pożytek ogółowi przynieść będzie mogła, jako przyczynek do dziejów naszego kraju a ziomkowie ocenić i uwzględnić ją zechcą.

W dodatkach do tego tomu, umieściłem kilkanaście ciekawych a nigdzie dotąd niedrukowanych dokumentów, objaśniających wiele szczegółów w tex-cie zawartych, i już przez samą dawność swoją, archeologiczną wartość mających. Rozsiane po rozmaitych prywatnych zbiorach, w zakrystyach ubogich wiejskich cerkiewek, te dokumenta łatwo zaginąćby mogły, jak wiele innych dawniejszych i ciekawszych jeszcze zaginęło na Wołyniu; tym sposobem zaś ochronią się od ostatecznej zagłady i poniewierki.

Pisałem w Wielkiej Medwcdówce w Październiku 1862 r.

I.

IV.

VI.

IX.

*) Patrz: Wołyń pod względem statystycznym, histo

X.

XII.

te jednak raz że ubliżają kniaziowi, a potem są wi

— 317 -

XIII.

XIV.

XYI.

VI.

I.

KILKA UWAG O NIKNĄCYCH NA WOŁYNIU ZABYTKACH STAROŻYTNYCH — WYJAZD Z DOMU — WIEŚ TYC. OML — DAWNI WŁAŚCICIELE TEJ OSADY SIENIUTOWIE, XX. JABŁONOWSCY I SAPIEHOWIE — CERKIEW TUTEJSZA — WIEŻA ARYJAŃSKA — DAWNE ZAMCZYSKO.

Długie jeszcze mino lata, nim wycieczki w naszym kraju w celu naukowym podejmowane, staną się popularnemu Kraj nieoszacowane posiadający zabytki archeologiczne w ruinach, starych kościołach, zamczyskach i mogiłach, na każdym kroku pamiątki dziejową wieków pomroką pokryte , nie rozumie zgoła ich znaczenia; turysta poszukujący ich zajmuje w ogólnem wyobrażeniu mieszkańców stanowisko pośrednie między dziwactwem i fkacyą, uśmiech litości spotyka go najczęściej na progu. Lud zwłaszcza miejscowy z nieufnością i podejrzliwie spogląda na tego rodzaju indywiduum; długich mozolnych trzeba często zabiegów, aby go wyciągnąć na rozmowę o miejscowem podaniu lub legendzie, a i ta najczęściej skażona, na tradycyi o ukrytych tajemnych skarbach ogranicza się. Szlachta — panowie nie o wiele odbiegli wr tern od wyobrażeń swro-ich kmieci : w ich oczach zamczysko to kupa gruzów, które przy wydarzonej zręczności dałyby się może wybornie zużytkować na budowę karczmy lub stodoły; mogiła, horodyszcze, to zawada w gospodarstwie, zajmująca odłogiem kawał pola, na którem pszenica lub

akrtofle obficie rodzićby mogły. Znikają też z przerażającą szybkością z widowni te agronomiczne zawady jedne po drugich, z każdym rokiem coraz to ich mniej, a niebawem pamięć i podanie o nich zaginą bez śladu. Toż samo straszniejszy jeszcze może wandalizm spotykamy w miasteczkach wołyńskich, gdzie drogą publicznej lieytacyi sprzedają się żydom na cegłę stare, omszałe wiekiem, bogate pamiątkami mury kościołów i klasztorów. W Łucku, tej kolebce archeologicznych zabytków Wołynia, gdzie każdy kamień, każdej cegły odłamek jest historyczną pamiątką, szemrze    wspo

mnienia o Witoldzie i Lubarcie, z trzydziestu przeszło kościołów' i klasztorów pozostało ich trzy zaledwie — reszta obróconą została na budowę domów żydowskich i kasami żołnierskich, stare królewskie zamczysko wałami opasane, ostało się tylko, obronną uszło ręką, bo też i rozebrać to krajowe koloseum nie łatwą byłoby rzeczą. Takiż sam smutny widok zniszczenia przedstawiają: Włodzimierz, Kowel, Ostróg i Zwiahel, na Nowogród wołyński przechrzczony i wszystkie bez wyjątku wołyńskie grody i gródki, najbogatsze niegdyś historyczne pamiątki posiadające. Przy takiem gospodarzeniu, bliz-kim już widzimy czas, kiedy oglądnąwszy się do koła zawołać będziemy mogli : „Nec locum ubi Troia fuit!“ Terni to zlowrogiemi myślami ścigany, które mi nieraz wr nocy sen odbierały, budziłem się z mocnem postanowieniem wychwycenia, ratowania, choćby na papierze, tych niknących bezpowrotnie historycznych zabytków i pamiątek, uchronienia w podróżnej tece, co można, co zebrać się uda, z tego ogólnego sauf qui joeu', i nazajutrz puszczałem się w podróż.

I dziś więc pięknym majowym porankiem rosa perliła się jeszcze na łąkach i na wierzchołkach odrastającego od ziemi zboża, a blade majowe słońce przedzierało się przez mgłę poranną, kiedy wesół, rzeźwy na duchu puszczałem się na długą kilkutygodniową pielgrzymkę w okolice Krzemieńca, od dawna już nęcące mnie powabem swej czarującej przyrody, szczytami słynnych naszych wołyńskich Karpat. Już zaraz za wrota wyjechawszy, kobieta z pełnemi wiadrami na plecach przeszła mi drogę, a parobcy w pole z bronami spieszący, pouchylawszy słomiane kapelusze , pozdrowili sakramentalnym wołyńskiem P om ah aj Bih, co wziąłem za dobrą wróżbę dla mojej podróży i wesół rozglądać się dokoła począłem.

blizkie

Przytrzymując się ściśle formy podróżo-pisarskiej , zwykliśmy rozpoczynać opisy od miejsca, z którego wyjeżdżamy, które stanowi niejako punkt wyjścia, niby pryzmat rozstrzeliwający dopiero promienie dokoła. Tą rażą zadanie to dla nas drażliwe, bo wyjeżdżamy z pod rodzinnej strzechy. O! ta rodzinna zagroda, to śmiecisko domowe choćby najniepowabniejsze dla obcego, obojętnego oka, kryją w sobie dla nas samych jakiś urok niewysło-wiony ; to też i malunek ich niepodobny, niemożliwy prawie : ręka zadrzeć musi, jak lekarzowi zmuszonemu dokonywać operacyi na własnej żonie lub dziecięciu. Domowe wspomnienia zbyt są sercu: mają one to do siebie, że rozpraszać je, stawić przed oczy obojętnego ogółu, zawsześmy nieradzi; są rzeczy, które tylko naszą wyłączną domową własnością pozostać winny; popisywać się niemi, to profa-nacya najdroższych pamiątek, to jakby zdradzenie powierzonej przez przyjaciela tajemnicy. Mijamy więc szybk⁰

piękną Medwedówkę, gdzie się chronią nasze domowe bogi, gdzie spoczęły wspomnienia naszych lat dziecinnych a lary i penaty późniejszej doby żywota, a która dla innych, dla świata całego, zwyczajną tylko, zamożną, jak wszystkie w tej części Wołynia , choć w dość pięknem położeniu włość przedstawia, i wyjeżdżamy w step, od Starego Konstantynowa długim pasem aż po Jampol ciągnący się. Step nasz mniej wspaniały od ukraińskiego, może dla tego właśnie, że więcej urozmaicony, że jak oazy gęste porozrzucane na nim, to brzozowe i dębowe gaje, jak klomby na wspaniałym trawniku, to znowu długie białe sioła czysto nasze, wśród sadów czy sady wśród nich położone, do koła słomianemi płotami opasane, ze skrzypiącemi kołowrotami przy wjeździe i wyjeździe, strzeżonemi przez ślepego dziada-żebraka, inwalidę o drewnianej nodze, a najczęściej przez pozostawione na bożej opiece w domu kilkoletnie dzieci, które na turkot pojazdu jeszcze oddalony wybiegają kupą ze słomianej, tamże urządzonej budy, i wołając Pan iyde — Pan iyde skwapliwie, choć z natężeniem otwierają pozostawione te na ich pieczy podwoje. Ta charakterystyka kołowrotów czysto lokalna, wołyńska, również jak i wielka ilość krzyżów i kapliczek drewnianych i kamiennych, z figurami świętych przy drodze, a i sama droga nareszcie, tak szeroka, że sześć pojazdów wygodnie po niej wyminąć się może, a która w zdumienie wyprawiłaby niejednego cudzoziemca, przywykłego na łokcie obliczać cenną swą ziemię.

Taką drogą, raczej szlakiem, bo tędy wytknięty trakt z Berdyczowa do Krzemieńca i do Radziwiłłowa» najhandlowniejszych punktów w naszej prowincyi, drogą

smutną, równą, mało urozmaiconą, bo i wsie z daleka na prawo i na lewo pozostają, a brudne, i pustką tracące tylko karczmy, natomiast gęsto po drodze rozsiane , przejeżdża się mil cztery. Rozważcie tylko, że nasze mile wołyńskie w potężne ogony z przodu i z tyłu zaopatrzone , a pożałujecie niezawodnie turysty, który tę smutną okolicę za cel swojej scyentyficznej wycieczki obrał sobie. I cóż tu widzenia godnego ? zawołacie. Otóż trochę cierpliwości , a po czterogodzinnej przeszło podróży , wybrawszy się nakoniec z długiej , parę wiorst ciągnącej się wsi Zemieliniec , na prawo zdaleka zajrzawszy miasteczko Lachów ce, z dobrze jeszcze dochowanym zamkiem i wspaniałym kościołem Podominikańskim, dojeżdżamy nareszcie do Tychomla, pierwszego punktu, który naszą uwagę zwrócił i w którym zatrzymać się i odpocząć czytelnika poprosimy.

Tychoml leży na samem pograniczu ostrogskiego powiatu z krzemienieckim, nad Iloryniem. Wieś ta, tak dla starożytności osady swej, jak i dla kilku przechowanych zabytków i pamiątek, na szczegółowe wspomnienie zasługuje. Tychoml od najdawniejszych czasów był siedliskiem i własnością starożytnej rodziny wołyńskiej Sie-niutów. Rozplemienieni na Wołyniu Sieniutowie, dzielili się na cztery linie: tychomelską, lachowiecką, olsza-niecką i radochoską, tak nazywane od majętności swych na Wołyniu położonych¹). Z tych Abraham z Lachowńec,

Lachowce, miasteczko w dzisiejszym powiecie ostrog-skim, tuż obok Tychomla, przeszło później we władanie Jabłonowskich, pamiętne rezydencyą sławnego ze swych dziwactw Józefa Alexandra Jabłonowskiego, wrojew. nowogrodz.ł który na zamku tutejszym przemieszkiwał. — Olszanica i Ra-otrzymał od Zygmunta III przywilej pod d. 2 czerwca 1610 r., pozwalający mu wieś jego dziedziczną Tych o ml, przeistoczyć na miasto tegoż nazwiska. Przywilejem tym obdarza król mieszkańców Tychomla prawem saskiem czyli inagdeburgskiem, ustanawia targi we czwartek, jarmarki zaś : na niedzielę w oktawie Wniebowst. Pańsk., na św. Michał, św. Mikołaj i św. Szymon; pragnąc zaś rychlejszego wzrostu miasta, uwalnia je na lat 15 od podatków publicznych, jakoteż od opłaty targowego, mostowego, grobelnego, oprócz cła pogranicznego. Tenże monarcha drugim przywilejem 1618 r. wydanym, pozwala miasteczku Tychomli, pobierać opłatę mostową '). Niewiadomo co właściwie, czy wzr< st tuż leżącego miasteczka Jampola, czy wojny kozackie, które okropnie tę część kraju zniszczyły, czyli też inne jakie okoliczno -ści, spowodowały upadek Tychomla, który już w początku XVIII wieku, na wiejską posadę obrócony został. W tym czasie właśnie Jabłonowscy, rodzina przeważna w kraju, zasługami i fortuną, wygrywają proces jakiś z Sieniutami, od których jure cacluco zagarniają część fortuny, t. j. Lachowce, Tychoml i kilka innych włości okolicznych. Sieniutowie już podupadli wówczas, nie będąc w możności dalej sprawę swą promować, zmuszeni byli wyrzec się znacznej części ojcowizny swojej. Dzie

dzicami Tychomla byli kolejno: Alexander Jabłonowski chorąży kor. z Teofilą Sieniawską ożeniony, syn jego Józef Alexander

wojewoda nowogr., pan sławny ze

dohoszez, wsie także obok Lachowiec i Tychomla położone, dziś już zgoła żadnych pamiątek nie posiadające.

‘) Staroż. Pols. Bal. i Lip. T. II., część 2ga sir. 931.

swych dziwactw i głębokiej nauki, fundator uczonego towarzystwa w Lipsku, ostatecznie zaś syn jego August Dobrogost, czyli tak zwany xiążę kozak, dla tego że się przebrał po kozacku, zapuścił sełedec i z kozakami na Ukrainie, gdzie także miał dobra swoje, gorzałką się upijał ‘). Po śmierci tego xiecia dziwaka, który młody i bezżenny umarł na Ukrainie w 1792 r., ogromna fortuna ojca jego wojew. nowogr. spadła na dwie córki z pierwszego małżeństwa, xiężnę Sapieżynę i Lanckorońską; dobra wołyńskie, a z niemi i Ty-choml dostały się xiężnie Sapieżynie, a po niej wreszły ostatecznie w dom Sapiehów. Tychoml po xieciu Leonie Sapieże w 1831 r. przeszedł we władanie rządu, dożywotnim tylko posiadaczem jego jest dotąd p. Okraszewski , któremu x. Leon Sapieha wieś tę w dożywocie oddał.

W X\Il wieku, za czasów jeszcze Sieniutów, Tychoml stał się siedliskiem Aryanów. Sieniutowie sami zagorzali Aryanie, tu się chowali, tu zbór swój mieli.— Jabłonowscy już przezwali byli Tychoml na Cichość. Osada ta, jako wieś Cichość wspomniana w kilku dokumentach Jabłonowskich , w miejscowej cerkwi przechowujących się, lecz przy tej nazwie nie długo utrzymała się i znowu do dawnego nazwiska Tychomli po-wróciła ; podanie miejscowe wyprowadza zaś nazwę Tychomli, od cichego jakiegoś młyna, który tu kiedyś miał egzystować.

’) O tym xięciu pisano wiele w ostatnich czasach, a p. Michał Grabowski wszystkie jego dziwactwa i to skłonność ku ludowi tłumaczy głęboką myślą polityczną.

Cerkiew w Tychomli p. t. Ofiarowania N. P., drewniana, zbudowana na wysokiej kredzianej górze, bardzo dawnych czasów sięgać musi; niema jednak śladu, ktoby ją zbudował, zrestaurowana jak twierdzą wizyty w 1733 r. Jest tu cudowny obraz N. Panny, widzieliśmy tam także prezenty na instalacyą nowych parochów i na inne przywileje cerkiewne Jabłonowskich, z własnoręcznemi podpisami : Teofili z Sieniawskich na Jabłonowie, Lachow-cach, Zawałowie i Lisiance Jabłonowskiej, chorążyny w. kor. starościny zagośćskiej i dźwinogrodzkiej, z roku 1745, także wojewody nowogrodzkiego z r. 1769 i x. Augusta z 1791 r.

O kilkaset kroków za wsią Tychomlą stoi na wzgórzu czworogranna murowana wieża z okrągłem ka-miennem sklepieniem; cała ta budowa dość oryginalnego stylu doskonale jest dochowana, nazywają ją kaplicą aryaóską, a według powszechnego mniemania miał to być grobowiec Sieniutów Aryan; jak na to przeznaczenie jednak budowa ta zdaje się być za szczupłą, wystarczyłaby bowiem zaledwie dla kilku osób. Na wewnętrznych ścianach tej wieży doskonale zachowane freski, wcale śmiałej ręki, wyobrażają czterech Ewangelistów. Rysunek dość nędzny tego monumentu dało przed laty pismo wychodzące w Lesznie, wartoby jednak zrobić nowy i dokładniejszy. Z okien tej wieży czyli kaplicy widok prześliczny na Horyó nieopodal przepływający, na miasteczko Jampol i na rozrzucone za rzeką wioski: Pohorylce, Pańkowce, Ditkowce, Naryłów i Wo-robijówkę. Tuż do wieży tej przytyka prześliczny park grabowy, widocznie ręką ludzką zasadzony, a w nim wy-s oki i obszerny okop czyli borodyszcze. Kto wie,

może to dawny zamek Sieniutów; dziś horodyszcze to gęstym lasem zarosło, z niego także prześliczny widok ‘).

') We wsi Werbniu koło Beresteczka mieszka staruszek Sieniuta, ostatni podobno tej rodziny na Wołyniu potomek ; u niego to wiele ciekawych dokumentów, wyjaśniających historyę tej rodziny znaleśćby można, możeby sie nawet znalazły jakieś ślady, wyjaśniające znaczenie grobowca czyli kaplicy tycbomelskiej.

II.

DZIEJE TEJ OSADY OD NAJDAWNIEJSZYCH CZA-

MIASTECZKO JAMPOL SÓW — PRZYWILEJ XIÇCIA JANUSZA WlSNIOWiECKIEGO WOJEWODY KRAKOWSKIEGO — KOŚCIÓŁ TUTEJSZY I JEGO HISTORYA — WSIE : TATARY-

NOWCE, JAKIMOWCE I KRASNOŁUKA ZA JAMPOLEM LEŻĄCE.

Po drugiej stronie Horynia nad wielkim stawem, groblą tylko od wsi Tychomli oddzielone, leży dzisiejsze miasteczko Jampol. Jeszcze na początku XVI wieku była to nic nieznacząca osada, raczej uroczysko, które kiedyś warownem miejscem być musiało ; uroczysko to nazywano wówczas horodyszczem Tycho ml a, i tak też w dawnych xiegach aktowych z tego czasu jest mianowane. Hryćko i Roman Sieniutowie dziedzice Ty-chomla sprzedali to horodyszcze d. 30 Stycznia 1533 r. za 150 kop groszy litewskich Januszowi z xiążąt litewskich biskupowi wileńskiemu '), zastrzegając wyraźnie w akcie sprzedaży, żeby xiążę biskup groblę usypał, staw zajął i zamek dla wspólnej obrony odbudował : wszystką za to ziemię tychomelską, którą staw mógł zalać, aż do błota Lepiesówki i wału idącego do Horynia,

‘) Był to, jak wiadomo, nieprawego łoża syn, urodzony z Zygmunta Igo króla polskiego i Katarzyny Telniczówny ze Szląska, z którą ożenił się później Jędrzej Kościelecki podskarbi w. kor. Dokładny życiorys tego biskupa dał nam p. Jul. Bartoszewicz w dziełku swojem p. t. Królewicze Biskup i.

darowali biskupowi. Nawzajem Janusz tegoż roku d. 15 Sierpnia w stolicy swej Wilnie, dał Sieniutom zapis, określający obowiązki z kupna tego wynikłe i granice nowej posiadłości oznaczający. W dokumencie tym x. biskup zmienia już dawne nazwisko Horodyszcza i od swojego imienia, nową osadę Januszpolem przezywa, lecz i przy tej nazwie miejsce to nie pozostało, zmieniając ją w późniejszym czasie na Jampol, lubo właściwie od Jana, zwaćby się powinno Jan poi. Co właściwie spowodowało biskupa do kupna tej ziemi, niewiadomo; zdaje się jednak że zamierzał on tutaj zbudować nową twierdzę dla obrony Wołynia od napadu Tatarów, jak to już na kilka lat przedtem uczynił w Krzemieńcu, ustąpionym mu przez ojca króla; zamiar ten jednak nie przyszedł nigdy podobno do skutku. W roku 1538 umarł biskup Janusz w Poznaniu, a Jampol czyli tak zwany wówczas Januszpol, wraz z sąsiednią wioską Pańkowcami i kilku innemi, po lewej stronie rzeczki Swiatca leżą-cemi, odziedziczyła po nim rodzona siostra jego Beata Kościelecka, wydana najprzód za xiecia Iliję Ostrog-skiego, następnie zaś Albrychta Łaskiego wojewody sieradzkiego małżonka '). Xiężna ta z pierwszego mał-

*) Ta Beata , znana nam dobrze z dziejów, była także córką Zygmunta Igo z Katarzyny Telniczówny, nosiła tylko nazwisko przybranego swego ojca Kościeleckiego , z którym później matka jej, ślubne zawarła związki. P. Jul. Bartoszewicz, wspominając w dziełku swojem Królewicze Biskupi o Pańkowcach pod Jampolem położonych, mylnie wieś tę uważa za jedną i też samą z Paniowcami na Podolu lężącemi, dawną dziedzinę Potockich, wsławioną w dziejach drukarstwa naszego.

— 22 —

żeństwa miała tylko jedną córkę, ową sławną Halszkę, przez X. Dymitra Sanguszkę porwaną, dziedziczkę znacznej części fortuny ostrogskiej, z drugiego zaś małżeństwa z Łaskim potomstwa nie miała ; rodowa więc fortuna Beaty t. j. Januszpol i inne dobra weszły w dom Łaskich. Zofia Łaska synowicą Albrychta, wydana za mąż za Wojciecha Starzechowskiego, starostę wyszogrodzkiego, otrzymała w posagu Januszpol, czyli dzisiejszy Jampol z okolieznemi wsiami. W tych czasach właśnie miasto tutejsze musiało być nawiedzone i zrabowane przez Tatarów, Paprocki bowiem wspominając o dziedzicu tutejszym Wojciechu Starzechowskim, tak się odzywa: „Był to pan szczodrobliwy, mało dać nie umiał i wielu z swego majątku panami zrobił, przeciw nieprzyjaciołom ojczyzny liczne poczty stawiał, a na zamku swym Januszpolu na Rusi znaczny i mężny pohańcom dawał odpór“.—Następnie prawem kupna zapewne, miasto tutejsze przeszło w posiadanie xx. Zbaraskich ; w 1584 roku Stefan x. Zbaraski, wojewoda trocki, był dziedzicem Jampola. Za czasów dziedziczenia Zbaraskich w Jam-polu, miasto tutejsze stało się pamiętne chwilowym pobytem tutaj królewicza Władysława, syna Zygmunta III, który idąc na wyprawę do Moskwy, stanął 10 Lipca 1617 r. obozem pod Jampolem. Tu właśnie miała miejsce sławna sprawa w obozie królewicza wszczęta, która omal że złych następstw za sobą nie pociągnęła: Kaza-nowscy niechętni Konstantemu Plichcie kasztel, socha-czewsk., któremu król Zygmunt, wysyłając syna swego na tę wyprawę, powierzył zwierzchność nad wojskiem, uczyniwszy go marszałkiem dworu i jakby opiekunem młodego królewicza, zazdroszcząc mu tych godności,

stali się sprawcami kłótni i rozruchu w obozie wszczętego nazajutrz po przybyciu królewicza do Jampola. Już przychodziło do boju miedzy jazdą a piechotą, w tern wpadają między zwaśnionych, spowiednik i kaznodzieja królewicza z krzyżem w rękach. Wstrzymane ich zaklinaniem chorągwie ustępować poczęły, i zwolna porządek przywrócony został ').

Po wygaśnięciu xx. Zbaraskich, Jampol wraz z całą fortuną tego xiążęcego domu, przeszedł w posiadanie xx. Wiśniowieckich. W roku 1646 Janusz Mikołaj x. Wi-śniowiecki, biskup sufragan wileński, funduje kościół drewniany w Jampolu p. t. św. Kazimierza, na uposażenie którego nadaje na wieczne czasy wieś Naryłów, nieopodal od miasta za Horyniem położoną. N stępnie w roku 1723 Janusz Antoni x. Wiśniowiecki, wojewoda krakowski, wraz z żoną swoją Teofilą z Leszczyńskich, dziedzice Jampola, kościół ten zrestaurowali na nowo i pierwiastkowy fundusz onego, przez ich antecessora nadany, a który później, w czasie inwazyj tureckich i tatarskich na te strony zaginął, zamienili na nowy fundusz dnia 21 Kwietnia t. r. w grodzie krzemienieckim oblatowany. Na mocy tego nowego funduszu, nadali kościołowi jampolskiemu wieś Lepieszówkę na własność, przydając do tego annuaty rocznej z arend miejskich złp. 400, półbeczek miodu przaśnego i łoju dwa kamienie na światło kościelne, co kabał jampolski wiecznemi czasy kościołowi tutejszemu dawać był powinien²). Ten

') Patrz o wydarzeniu tem w Staroż. Pols. T. II, część 2ga str 932—933.

*) Z archiwum kościoła jampolskiego.

Janusz Antoni wojewoda krakowski, z którym nieraz nam jeszcze w tern piśmie spotkać się przyjdzie, jak się z archiwów miejscowych pokazuje, szczególniej widać lubił Jampol i wiele się też do wzrostu tego miasta przyczynił. Kiedy brat jego x. Michał Wiśniowiecki, ostatni z domu tego potomek, zachował przy sobie większą schedę i w pięknym pałacu wiśniowieckim przesiadywał, x. Janusz, któremu się przy innych dobrach i Jam-polszczyzna dostała, na zamku tutejszym lub w sąsiedniej Białokrynicy najczęściej przemieszkiwał. Widzieliśmy kilka własnoręcznych przywilejów jego, dla miasta Jampola wrydanych, dotąd przechowujących się w cerkwiach i przy kościele tutejszym. Jeden z tych przywilejów dla cechu kusznierskiego i krawieckiego w Jam-polu wydany, zachowany w oryginale przy tutejszej cerkwi św. Trójcy, zasługuje szczególniej na uwagę, charakterystyczniej bowiem od innych maluje nam postać tego xięcia, najlepszego w świecie pana, w ostatnich latach życia mało zajmującego się sprawami publieznemi kniętego całkiem w życiu domowem, z ojcowską troskliwością czuwającego nad moralnością i dobrym bytem swych podwładnych; przywilej ten wyświecający zarazem i kilka ciekawych szczegółów, ówczesnych zwyczajów tyczących się, podajemy dosłownie, nie zmieniając stylu ani pisowni jego:

zam-

„Janusz Antoni Korybuth Xiąże na Zbarażu y Wiśniowcu Wiśniowiecki, Wojewoda Krakowski, Krzemieniecki, Nowotarski, Koniński, Osiecki etc. Starosta.

Wszem wobec y każdemu z osobna komu o tym wiedzieć będzie należało, osobliwie Panom Administrato-

rom, Burmistrzom, y całemu Pospólstwu, Mieszczanom Jampolskim y wszystkim Poddanym po dobrach moich będącym, jakoż Jmściom Panom Possesorom w okolicy tych Dóbr mieszkającym, objawiamy : Iż ponieważ podczas Inkursyj Tureckich, Tatarskich y Kozackich te Dobra zruinowane y popalone zostały, gdzie y Prawa od Ante cessorów moich Miastu, y różnym w nim mieszkającym Rzemiesnikom nadane, poginęły, Przeto teraz gdy łaską Bożą do dawney poczynają przychodzić Perfekcyey, dla lepszego Porządku y utrzymania się, ten moy Przywiley Kusznierzom y Krawcom Wiary chrześciańskiey będącym, daję, y w nim wszystkie wyrażone Punkta Stwierdzam y aprobuje; to jest żeby Oni w rzemieśle swojem stałemi y wiary godnemi byli y jeden drugiemu niwczym niedoma-wiali, a jeżeliby który Brat miał jeden drugiemu lub w Schadzkach lub w karczmie y na wszelkim mieyseu, w rzemieśle albo jakimkolwiek posiedzeniu nieuczciwym słowem domówić, a tegoby . nie dowiódł co zawdał, Winę zapłacić ma na Zamek kop litews. o, do Skrzynki Cechowej kop 2, na domy Boże tak na kościół iako y na cerkiew kopę litews., na szpital pułkopy, wosku funtów dwa A jeźli kryminał iakoto Złodzieystwo , rozboystwo , nieuczciwość jaka na którego pokazała się, takowy rzemiosło traci, y z miasta wygnany bydź ma. Cechmistrza mając godnego w rzemieśle swoim Roztropnego, Pobożnego, y w uczynkach dobrych doskonałego, który z Bracią swoją za Cecho w dwie Niedziele Schadzkie powinien miwać, niesprawiedliwych karać , młodych nauczać , każdey zas' Schadzki po groszu jednemu do skrzynki, albo tak iak starsi uchwało dawać powinni będą. Jeżeliby też Cech-mistrz do tego miał bydź ospały albo pjanica, takowego

Bracia mają karać, y winę do skrzynki groszy 15 ma dać, Bracią poiednać y funt wosku ma kupić, a ktoby Cech na wieczne czasy poiednać miał, powinien obiad porządnie sprawić, to fest : prosiąt Czworo, kur Sześcioro, sztuk kilka mięsa y pieczenia, także Piwa dwa cebry i gorzałki garncy cztyry, a nazajutrz Śniadanie porządnie sprawić. — Za ukazaniem mieysca, ma kupić Ceber piwa y funt wosku do skrzynki ma dać; ktoby zaś chłopca na lat trzy przymował, ma kupić Piwa puł cebra, na odchodzie ma dać chłopcowi habiak, Poniedziałki chłopcowi w połtora lata mają bydź, a na wyzwoleniu ma chłopiec kupić Ceber piwa, groszy 15, y wosku funt do Skrzynki oddać: ten u kogo się uczył ma dać list wyzwolony że się cnotliwie sprawował, a ieżeliby kto chciał na Bok poiednać Bracią, tedy według zezwolenia ma się dziać Braci. W targach niepowinien żaden z poddaństwa, tak Chrzcścian iako y Żydów przeszkód czynić onym w kupieniu skur różnych y lisów, a mianowicie przyjezdny w targi niepowinien targować niedozwoliwszy się Cechmistrza Kusznierskiego, pod utraceniem towaru swego , tylko w Jarmarki y to zapłaciwszy iarmarkowe. — Kanonów dwa na rok pozwalam czynić, do zamku za rozkazaniem co potrzeba maią robić. Święty, Mary Sukno porządne maią mieć dla potrzeby ludzkiey. A ie-sliby Brat który za cecho nie poszedł, Młodszego brata posłać a za młodszymby nie poszedł, maią Starsi czterech Skrzynkie odemknąć y sądzić według sprawiedliwości Świętej, a ten który nieposzedł ma dać do skrzynki groszy la y funt wosku y Bracią przeprosić. Datt w Лат-polu I). 2(i Julij a. d. 1712“.

Ten xiążę Janusz Wiśniowiecki miał tylko jedną

córkę Franciszkę Urszulę, która wyszła za mąż za Michała Kazimierza Radziwiłła hetmana wielk. i wojewodę wileńskiego , zwanego od przysłowia swego hetmanem Rybeńką. Po śmierci teścia xiążę Radziwiłł objął w 1741 r. wszystkie dobra jego, między temi i Jampol. Xiçztwo nie mieszkali tu nigdy, lecz w rodzinnym Nieświeżu, gdzie xiężna grywała na nadwornym teatrze ulubione komedye własnego utworu , które jej pewną sławę literacką zjednały wówczas. Jampol więc opuszczony przechodził od jednego zastawnego dzierżawcy do drugiego, a ci się nie wiele troszczyli o wzrost miasta i o dobry byt mieszkańców jego. W 1762 r. umarł hetman Rybeńko, a ogromne jego dobra i ordynacyę objął po nim syn xiążę Karol Radziwiwiłł Panie Kochanku , który na lat kilka przed śmiercią musiał zjeżdżać do Jampola, ztąd bowiem datowaną w 1785 r., własnoręczną jego prezentę instalującą nowego parocha , widzieliśmy w cerkwi tutejszej.

W tych czasach właśnie w 1780 r. skutkiem strasznego pożaru połowa prawie miasta Jampola zniszczoną została, spalił się wtedy i kościół tutejszy, o którego fundacji wspominaliśmy wyżej. Xiążę kolator daleko aż w Litwie mieszkający, polując na niedźwiedzie w obszernych swych puszczach, nie pospieszjrł widać z pomocą dla pogorzelców, ani też miał zamiar nową świątynię w Jampolu odbudować*, osiadły bowiem w okolicy obywatel Jan Sieniuta, horodniczy krzemieniecki, potomek Sieniutów Lachowieckich , zakupiwszy w 1781 r. własnym kosztem stary kościółek drewniany w Dederkałach, pozostały po Reformatach, którzy sobie nowy murowany klasztor zbudowali, przeniósł go do Jampola i tam

za pomocy uzbieranych składek wystawił go. W r. 1790 umarł na Litwie xiążę Panie Kochanku, powszechnie królem Litwy zwany, nie zostawiwszy potomstwa, a kolosalną ordynacyę nieświeżską i ołycką i obszerne dobra jego, których przy calem marnotrawstwie swojem roztrącić nie mógł, a w liczbie których był i Jampol, objął po nim prawem spadku, rodzony synowiec, małoletni jeszcze wówczas x. Dominik Radziwiłł, syn Hieronima z xiezniczki de Turn et Taxis urodzony. Wizyty kościelne z tych czasów uskarżają się nieustannie na obojętność kolatorów, którzy pomimo nalegań miejscowych proboszczów, w niczem upadającemu kościołowi dopomódz nie chcieli. Xiążę Dominik Radziwiłł doszedłszy nareszcie do pełnoletności, wypuszczony z opieki stry-jowskiej, objął cały majątek na siebie i natychmiast na mocy tranzakcyi r. 1803 dnia 15 Lutego zawartej, odprzedał klucze jampolski i sąsiedni antonowiecki hr. Ludwice Chodkiewiczowej, starościnie żmudzkiej , z domu Rzewuskiej, córce Wacława hetmana, której sukcesorowie dotąd tę majętność posiadają¹). Hr. Chodkiewicze zbudowali tu piękny wiejski dom mieszkalny, w którym przez jakiś czas mieszkała hr. Ossolińska z domu Chod-kiewiczówna: dziś nikt w tym domu nie mieszka, a piękna pańska siedziba pustką stoi. Przed kilku laty do-

ł) W czasie tej sprzedaży klucz jampolski składał się z następujących majątków : miasteczka .lampola z przedmieściem i wsio w Lepieszówki, Pańkowiec, Naryłowa, Ditkowiec, Wiązowca, Dołhalówki i Święćca ; oddzielne zaś majątki składały klucz antonowiecki. Jednocześnie z temi dobrami rozprzedawał x. Dominik i inne majętności swoje na Wołyniu, jako to ; klucze szumski i rachinanowski.

piero rozebrano tu ów stary drewniany kościółek przez Sieniutę z Dederkał tranzlokowany, a natomiast stanął w Jampolu niewielki murowany kościoł za miastem, po większej części z własnych funduszów miejscowego proboszcza i ze składek parafian wzniesiony. W kościele tym prócz nielicznego archiwum, z którego zawdzięczając uczynności miejscowego proboszcza x. kanonika Sweder-skiego, czerpaliśmy po większej części szczegóły do niniejszego opisu — nie pozostało zresztą żadnych dawnych pamiątek. Ocalało tu jeszcze kilka starych chorągwi ze znakami tkackiemi , szewskiemi i innych cechów rzemieślniczych w Jampolu — rzecz zresztą dość rzadka dzisiaj. Za miasteczkiem przy drodze do Dederkał po

mogiłach dziś już

na

zostało także kilka nizkich krzyżów kamiennych, bez żadnych napisów, w równej linii jeden od drugiego ustawionych; muszą to być jeszcze pamiątki po dawnych najazdach tatarskich lub kozackich

niewidocznych wzniesione.

Wyjechawszy za Jampol, jeszcze na parę mil do koła jedzie się obszerną równiną; dalej już rozpoczynają się góry, któremi cały powiat krzemieniecki zasłany. Otóż na równinie tej jeszcze, o wiorst kilka tylko od miasta Jampola odległe, leżą trzy wioski: Tatary nówce, Jakimowce i Krasnołuka, dziś w posiadaniu kilku obywateli krzemienieckiego powiatu będące. Wsie te jakkolwiek dziś żadnych zgoła pamiątek historycznych nie-posiadające, należą jednak do rzędu starożytnych osad w tym powiecie będących. Znaleźliśmy w aktach grodzkich krzemienieckich następujące dokumenta, do majętności tych ściągające się :

a)    1595 г. 26 Julij. Oblata donacyj in Actis pa-lat. Wolhyniae od Kuniowskich xieciu Lwowi Zbarazkiemu służącej, na Tatarynowce, Jakimowce i Krasnołukę za 1500 kop groszy litewskich ').

b)    Tegoż roku i miesiąca. Dekret między Piasoczyń-skiemi a xiężną Krystyną z Bohowitynów Woroniecką, Lwa Woronieckicgo małżonką o też dobra.

c)    An. 1596 na sądach sto - Michalskich. Dekret między temiż o też dobra.

Na polach do wsi Tatarynowiec należących, kilkanaście mogił rozrzuconych świadczą, że tu musiała być kiedyś bitwa jakaś z Tatarami zapewne, a w ścianach murowanej cerkwi tamtejszej pokazują dotąd kilka kul wstrzęgniątych ; zresztą żadnych śladów ani podań o wydarzeniu tern niemasz.

0 Kuniowscy herbu Piatyroch jednejże dzielnicy z Ma-lińskiemi, w XVI wieku posiadali znaczne dobra w ziemi krze mienieckiej. (O tem Niesiecki).

III.

ORRAZY I SZTYCHY — BIBLIOTEKA KLASZTORNA,

DEDEHKAŁY WIELKIE I MAŁE — KILKA SLOW O RODZINIE DEDERRA-ŁÓW I DEDERKÓW — KOSCIOL I KLASZTOR XX. REFORMATÓW, HISTO-RYA CUDOWNEGO OBRAZU PANA JEZUSA W TUTEJSZYM KOŚCIELE ZNAJDUJĄCEGO SIĘ

PORTRETY FUNDATORÓW' — GOŚCINNOŚĆ ZAKONNIKÓW—STARY KASZTAN NA DZIEDZIŃCU KOŚCIELNYM — DZISIEJSI WŁAŚCICIELE DEDERKAŁ.

O lekką tylko milę od Jampola odlegle, leżą Wielkie i Małe Dederkały, dwie duże wsie wołyńskie, które o-prócz starożytności osad swych i wspaniałego kościoła i klasztoru XX. Reformatów w wielkich Dederkałach, nie mają zresztą nic takiego, coby na wspomnienie zasługiwało. Od niepamiętnych czasów t. j. niezawodnie od założenia swego, obie te w sie były własnością rodziny Rederka-łów, posiadającej prócz dóbr w ołyńskich, inne jeszcze majętności na Białorusi i w Litwie. W 1780 roku jeszcze, właścicielem małych Dederkał był Tadeusz Seweryn De-derkało, z tego roku bowiem erekcya przez niego podpisana znajduje się w cerkwi miejscowej ; oglądaliśmy także w papierach Pofranciszkańskiego klasztoru w Szum-sku, własnoręczny testament Marianny Dederkatow’ej dnia 4 Kwietnia 1741 r. uczyniony, w którym między iiinemi * legatami, zapisuje klasztorowi temu sumę 1000 złp. z obowiązkiem odprawiania dorocznego nabożeństwa za duszę męża, i zapis ten lokuje na majętności swej

małych Dederkałach. W ogólności rodzina Dederkałów dziś zdaje się zupełnie wygasła, mało była i dawniej znaną, we wszystkich niemal herbarzach jest opuszczoną, wspominają o niej tylko Okolski i Niesiecki, który na początku XVI wieku jeszcze, wzmiankę o tej familii w metryce wołyńskiej znajduje Niewiadomo w jakim czasie mianowicie jedna gałeź z tej rodziny litewsko-wołyńskiej, oddzieliwszy się zupełnie i nazwisko zmieniła; zaczęli bowiem Dederkami się nazywać. Sławny w ostatnich latach Rzeczypospolitej, z czynnego swego żywota biskup Jakób Dederko, niezawodnie z tej samej rodziny pochodził, pisał się nawet na Wielkich i Małych Dederkałach i w tutejszym kościele Reformatów, jako założonym w majętności swych przodków, odbywał dla pamiątki w 1826 r. po upływie 50 lat kapłańskich, ponowienie przymierzów swoich z kościołem '). W pierwszej połowie XVIII wieku rodzina Dederkałów zubożawszy widać, pozostała przy posiadaniu małych Dederkał tylko, wielkie Dederkały zaś przeszły na własność Kołłątajów i Wysz-polskich ; ci ostatni dotąd jeszcze część tej wsi posiadają²). W kościele tutejszym xx. Reformatów znajduje się cudowny obraz Pana Jezusa, do którego pobożni,

D Dokładny życiorys tego biskupa i jego rodzeństwa znajduje się w Historycznych pamiątkach znamienitych r o d zi n dawnej Polski Tomasza Świeckiego, uzupełnionych przez Jul. Bartoszewicza T I str. 300-304.

-) W 1740 r. wielkie Dederkały a przynajmniej część tej wsi, należała do Jakóba Kołłątaja stolnika mscishnvskiego, którego erekcya na cerkiew tutejsza z tegoż roku dotąd przechowuje się.

z oddalonych nawet okolic, zwłaszcza w czasie odpustów, licznie zgromadzać się zwykli. Historya tego obrazu, połączona z założeniem kościoła i klasztoru, jak również kilka przechowujących się w klasztorze zabytków i pamiątek, zasługują na szczegółowy opis, do którego miejscowe akta klasztorne i uprzejma uczynność przełożonego dostarczyły nam materyałów.

W 1735 roku u właściciela Wielkich Dederkał Antoniego Wyszpols-kiego, podczaszego mozyrskiego, skutkiem wypadku jakiegoś wybuchł straszny pożar, który zniszczywszy część zabudowań gospodarskich, do domu przedzierać sie począł, a płomień dach już obejmował; stroskani gospodarze zaklęli ludzi przybyłych na ratunek, aby przedewszystkiem starali się wydobyć z płomieni stary obraz P. Jezusa, jako najkosztowniejsza pamiątkę rodzinną, od kilku wieków w ich domie przechowującą się, dla której szczególne mieli z całą rodziną poszanowanie-Na takie zaklęcie jeden z domowników, zachęcony może znaczną nagrodą, przyrzeczoną za ocalenie tego obrazu, pomimo płomieni zewsząd już wciskających się, wdarł się przez okno do sypialnej Wyszpolskich komnaty, a uchwyciwszy o-braz ten do rąk, cały i nietknięty wynieść go jeszcze zdołał; w tej chwili właśnie ogień, który z całą wściekłością na dachu już się był rozpostarł, zagasł raptem, jakby cudowną jakąś mocą zaklęty, a wewnątrz domu wszystkie sprzęty i ściany nietknięte pozostały. Wtedy to Antoni Wyszpolski, widząc taki wyraźny cud, w⁷ obliczu licznych świadków' dokonany, przypisując to cudownej łasce P. Jezusa, którego obraz ocalono, postanowił w tymże roku jeszcze, zbudować kościół w Dederkałach. W kilka miesięcy potem stanął tu drewniany kościółek i klasztor,

do którego Wyszpolski , ulokowawszy w wielkim ołtarzu kościoła ów cudowny obraz, sprowadził xx. Reformatów z Zorniszcz na Podolu w pow. lipowieckim oddawna osiadłych. Niebawem obraz ten licznemi cudami w okolicy zasłynął : w chwilach poprzedzających jakiekolwiek klęski krajowe, na obliczu Zbawiciela pokazywały się łzy krwawe, a wielu chorych tu przybywających, uzdrowionych cudownie zostało. W roku 1700 Michał Prejss, sędzia ziemski krzemieniecki dziedzic Szybenny i kilku innych majątków w okolicy, wzniósł tu murowany kościół i klasztor dzisiejszy, do którego obraz przeniesiony został. W sam dzień uroczystości przeniesienia obrazu ze starego do nowego kościoła dnia 5 Lipca, zdarzył się pamiętny wypadek w Dederkałach : rozhukane konie czyjeś roztratowały dwoje dzieci, które rodzice w najokropniejszym stanie pokaleczone na rękach przynieśli. Procesja do nowej świątyni zbliżająca się, zatrzymała się, a kiedy dzieci te przysunięto do obrazu—Róg chciał aby zdrowie odzyskały. Cud ten wyobrażony jest w dość nędznym fresku w kościele, nad drzwiami do zakrystyi prowadzącemu W kilka lat potem, na odgłos licznych cudów w' Dederkałach doświadczonych, zwołana została tutaj komisja z Jezuitów i dwóch biskupów złożona, która rozpatrzywszy szczegółowo wszystkie cuda tu dopełnione, obraz P. Jezusa uroczystym aktem za cudowny uznała.

W kościele tutejszym kilka prawdziwie pięknych obrazów na uwagę zasługują; między innemi dwa śliczne malowidła włoskiej szkoły: św. Franciszek Seraficki i św. Elżbieta, malowane na cieniutkiej tkance z drzewa, mieszczą sie w bocznych ołtarzach i szczególniej są piękne. Jest tu także św. Jan Ewan-

geli sta, arcydzieło rodaka naszego p. Wiktora Brodz-kiego, który porzuciwszy pędzel, oddał się rzeźbiarstwu i w tym zawodzie rozgłośną już sławę dziś pozyskał. P. Wiktor Brodzki, rodem z Wołynia, wyprawiony* za granicę kosztem cesarzowej matki, odbywał studya w Bzy -mie, zkąd powróciwszy, dużo potem pięknych robót snycerskich do cesarskich pałaców w Petersburgu dokonał. Sądząc po tutejszym obrazie św. Jana Ewangelisty i po kilku innych również szczęśliwych próbach jego, do rozmaitych kościołów na Wołyniu ofiarowanych, żałować prawdziwie należy, że zawód malarski zaniechał dziś podobno zupełnie. Spieszmy obejrzeć jeszcze kilka obrazów⁷ w kościele dederkalskim znajdujących się. Oto jeszcze jedna robota krajowego pędzla ; jest to obraz służący za zasłonę do cudownego obrazu P. Jezusa, wyobrażający P r z e m i e n i e n i e P а и s к i e, roboty zmarłego przed kilku laty jenerała wojsk polskich hr. Gabryela Bzyszezewskiego. Zarzucilibyśmy mu tylko zbyt jasny koloryt, zresztą kopia z włoskiego jakiegoś mistrza dość szczęśliwie dokonana. Na kurytarzach klasztornych ściany zawieszone są tutaj mnóstwem starych obrazów olejnych, przedstawiających historyę św Franciszka Serafickiego i portretami mężów wsławionych w zakonie Beformatów, z podpisami nazwisk i krótkiemi życiorysami u spodu każdego z nich. Pod względem sztuki obrazy te są zapewne zbyt małego znaczenia, lecz za to cechują one wdzięcznie nasze klasztory, i jakiś smętny i poważny urok poczerniałym niekiedy od starości ścianom ich przydają, nieraz też wśród tego mnóstwa ciemnych klasztornych malowideł, zdarza się napotkać dzieło wielkiego jakiego mistrza, które się tu wypadkiem jakimś zabłą-

kało i w zapomnieniu od wieków spoczywa ; w Deder-kałaeh wprawdzie nic podobnego dostrzedz nie mogliśmy, lecz za to z prawdziwem zachwyceniem oglądaliśmy tu ogromny zbiór prześlicznych starych sztychów włoskich i polskich, po korytarzach i w chórze klasztornym porozwieszanych, pomiędzy niemi siedm niewielkich ćwiartkowych obrazków, przedstawiających siedm św. sakra mentów, szczególniej są piękne i mniej niż inne od wilgoci uszkodzone. W refektarzu klasztornym pokazywano kilkanaście starych portretów: Antoniego Wyszpol-

nam

skiego, pierwszego fundatora starego kościółka w Deder-kałacli, Michała Prejssa, jego żony i córki Heleny Wyle-

Vohtmina legum pi-najciekawsze, kilka rękopismów o na Ukrainie, i kilka

żyńskiej, fundatorów dzisiejszej świątyni, Jana Felicyana Więeławskiego, skarbnika żydaczewskiego, benefaktora tutejszego klasztoru, urodzonego w 1700 r., ładne malowidło z herbem Leliwa u spodu, następnie dwa ciekawe i piękne portrety Mikołaja Potockiego starosty kaniowskiego w bogatym kozackim stroju i Stanisława na Zbarażu, Józefowie, Stanisławowie, Brodach, Niemirowie, Załoścach itd. Potockiego wojewody poznańskiego, fundatora oo. Be-formatów krzemienieckich, zmarłego w 17G0 r. W bibliotece klasztornej z kilku tysięcy xiąg złożonej, oprócz dzieł czysto religijnych, starych druków z XVI i XVII wieku, widzieliśmy bogaty zbiór dyaryuszów sejmowych, mowy pogrzebowe i panegiryczne Jarskiej edycyi, a co rzeziach kozackich na Wołyniu i

zwane

szym w kilkunastu dobrze zachowanych trumnach, spoczywają zwłoki Dederkałów, tutejszych dziedziców

tomów kroniki klasztornej z XVIII wieku, czyli tak Silva rerum. W grobach pod kościołem tutej-

Wys zpolskich , Spędowskich, Drzewieckich i innych. Na dziedzińcu klasztornym, dokoła murem opasanym, widzieliśmy wspaniały kasztan, tak piękny i stary, jak mało drzew w kraju jemu podobnych widzieć się nam zdarzyło. Obejrzawszy nareszcie wszystko co tu widzenia godnem było, odjeżdżałem z Dederkał ujęty gościnnością tutejszych zakonników, którzy pokazawszy mi wszystko skwapliwie, ugościwszy serdecznie, jeszcze błogosławieństwem na drogę opatrzyli. Dzisiejszym właścicielem małych i wielkich Dederkał, prócz kilku drobnych posiadaczy, jest znany obywatel krzemienieckiego powiatu p. Jan Czosnowski, który dla wygody przybywających tu pobożnych, zbudował parę obszernych austeryj, dobrze we wszystko zaopatrzonych.

IV.

SZUMSK — DZIEJE TEGO MIASTECZKA I DAWNI JEGO WŁAŚCICIELE : MALIŃSCY l RADZIWIŁŁOWIE — MONASTER BAZYLIANSKI , KOSCIOŁ I KLASZTOR XX. FRANCISZKANÓW, HISTORYA TEGO KOŚCIOŁA I LEGENDA O ZAŁOŻENIU JEGO — NOWY KOSCIOŁ TUTEJSZY — RUINY ZAMKU — WIEŚ CYRANKA ZA SZUMSKIEM — OKOPY W NIEJ.

Pominąwszy Dederkały, wjeżdża się raptem w okolicę zasianą wioskami, z których każda prawie jakieś historyczne pamiątki posiada. Tu okop i wal dokoła niego, tam kilkanaście wysokich mogił wśród pola rzuconych, ówdzie szczątki starego zamczyska, krzyż kamienny z nieczytelnym już nadpisem, cerkiewka drewniana na wpół w ziemi leżąca, albo monasterek stary jak świat, po którego murach i budowie poznasz łatwo, że nie jedno już stulecie przetrwał, nie jedno pokolenie w swych grobach pochował. — Zewsząd wieje tu jakiś urok starożytności, każde drzewo, każdy muni odłamek zda się szemrzą starą jakąś o minionych wiekach historyę, a czas który wszystko niszczy, który tyle pamiątek i zabytków zeszło-wiecznych na Wołyniu zatarł — tutaj więcej ich niż gdziekolwiek dla użytku badaezów i miłośników starożytności zaoszczędził. W promieniu dwóch mil niespełna leży kilkanaście wsi i miasteczek, mnóstwo tego rodzaju zabytków przechowujących: a najprzód Szuinsk i Racii-manów, dwa starożytne miasteczka, stawem tylko i niewielką rzeczką, jedno od drugiego przedzielone, trzecie, nieco opodal Szumbar, dziś już na wiejską osadą zamienione, dalej wsie: Obycz , Zińki, Suraż, Kordyszów, Za-łuże, Ołybisy, Nowy-Staw, Majdan, Stożek, Antonowce, Uhorsk i kilkanaście innych, o których z kolei o każdej mówić będziemy, wszędzie tam bowiem jakiekolwiek ślady, rozjaśniające zamierzchłą ich przeszłość, wyszukać nam się udało.

Prosto z Dederkał, krajem pięknym, wzgórzystym, droga prowadzi nas do Szumska. Już minęliśmy wsie Po-tuturów i Bryków, niegdyś majętności Bohowitynów, z której ostatnia i jej trzy krzyże kamienne, przy drodze leżące , znana nam z pięknej legendy p. Szymona Konopackiego — aż oto i samo miasteczko Szumsk ukazało się oczom naszym. Dłużej niż nad innemi, nad tą lichą dziś mieściną, zatrzymać się nam przyjdzie, bo dużo ma-teryałów, history i tej osady tyczących się, zgromadzić nam się udało.

Trzy aż miasteczek tego nazwiska znajduje się na ziemiach dawnej Polski, z tych dwa na Wołyniu: m. Szumsk pod Żytomierzem starożytna osada, nasz Szumsk w okolicy Krzemieńca, nad rzeką Wiliją położony i trzeci Szumsk pod Wilnem, sławny niegdyś kościołem i klasztorem Dominikanów. Ostrożnie więc tylko brać należy rozproszone po dawnych kronikach wspomnienia o tych osadach.

O naszym Szumsku, pod Krzemieńcem położonym, pierwszą wzmiankę spotykamy pod r. 1149, kiedy był zagarnięty przez Włodzimierza (Włodzimierka) xiecia halickiego. W r. 1152 Izasław, wielki xiążę kijowski, sprzymierzony z Gejzą królem węgierskim , wymógł na Wło* ‘ dzimierzu przyzwolenie oddania tego miasta jemu, czego jednakże Włodzimierz następnie nie uczynił. Podczas najścia Tatarów na Ruś był nasz Szumsk nawet stolicą udzielnego xieztwa, w bitwie bowiem nad Kałką sprzymierzonych xiążąt Rusi południowej z Tatarami w r. 1224, widzimy walczącego tam xiçcia Świętosława Szumskiego, który też poległ z ręki wroga. W r. 1261 xiçztwo Szumskie znajdowało się w ręku Bazylego (Wasilka) xięcia włodzimierskiego, który w tym roku właśnie w Szumsku musiał się korzyć przed chanem tatarskim Burondajem i znosić odeń zniewagi. W tej epoce osada ta silnie zniszczoną została. Idąc lat porządkiem, znowu wzmiankę o naszym Szumsku napotykamy w kronice Jana z Czarnkowa , czyli tak zwanego Anonima archidyakona gnieźnieńskiego, a to pod r. 1366, W tym roku Kazimierz Wielki zawojowawszy ostatecznie ziemie: bełzką, chełmską i Wołyń cały, zawarł ostatecznie pokój z xiążętami litewskimi , nadawszy każdemu z nich udziały w tych ziemiach. Lubarta zostawił król przy posiadaniu całej ziemi łuck ej, już pierwej przez niego dzierżonej. Między in-nemi wspomnione są w tym podziale osady: Stożek, Da ni łów, Z a kamień, Szumsk, Ostróg, P o-łonne i Międzyboż, jako własności Lubarta w ziemi łuckiej '). Jakie były później losy Szumska, niewiadomo — długo bowiem potem żadnej o nim wzmianki

•) Pax autem in forinam coaluit liane. Lubardo Luceo-riensis terra cum omnibus territoriis primaevis et villis quem-admodum fuit a principio , i. e. Stożek, Daniłów, Zakamień, Szumsk, Ostróg, Polonne et Miedzyboże. (Słowa rozejmu — patrz Długosz pod r. 1.3(36 i Anonym archid gnesn.)

Stożek dziś malutka wioska o lekką milę od Szumska

nie napotykamy. Syn Liibarta Fedor już przez Władysława Jagiełłę powoli wyzuty został z posiadłości swych wołyńskich; wtedy więc i Szutnsk w prywatne ręce dostać się musiał. W XVI wieku już dziedzicami Szumska i kilkunastu okolicznych włości byli Malińscy, jedna z możniejszych rodzin szlacheckich na Wołyniu, dobrze w Rzeczypospolitej zasłużona ; oni to po większej części, jak widać z archiwów miejscowych, przyczynili się do wzrostu miasteczka, które w gmachy i domy Boże przyozdobili. W 1048 r. Szumsk wraz z wielu innemi miasteczkami w okolicy zniszczony zupełnie został przez Kozaków Chmielnickiego, którzy samo miasteczko, cerkwie i kościoł ogniem spalili. Wtenczas to dziedzic tutejszy Daniel Jeło-Maliński chorąży wołyński , później kasztelan bełzki, stracił w tej wojnie znaczną część fortuny swojej , która przez Kozaków zniszczona i złupiona została'). W r. 1752 Alexander i Stanisław Malińscy, bracia rodzeni między sobą a praprawnukowiej Daniela kasztelana bełzkiego, zubożawszy widać, odprzedają Szumsk i cały klucz do niego należący, xieciu Michałowi Radziwiłłowi koniuszemu lit. hetmanowi w. x. lit. , ojcu x. Karola Panie Kochanku ²). Xiąże ten a później syn jego odległa, Daniłów dziś wioska Daniłówka nieopodal ztamtąd leżąca, Zakamień będzie to niezawodnie dzisiejszy Podkamień na granicy Galicyi położony, słynny cudownym obrazem Matki Boskiej.

>) Patrz o tern w Dodatkach do tego tomu Nr. 2gi i 3ci.

²) Malińscy odprzedawszy klucz szumski, pozostali jeszcze przy okruchach swej fortuny wołyńskiej, z której w ostatnich czasach znaczna część prawem spadku po kądzieli wpłynęła w dom Sosnowskich, dzisiejszych dziedziców na Bofożówce, Stepanówce, Nowo-Malinie i innych majętnościach wołyńskich.

Karol zjeżdżali tu często dla łowów, które w obszernych lasach Szumskich wyprawiali ; zjeżdżał z niemi i dwór liczny, a zamek tutejszy jeszcze świetny i dobrze wówczas utrzymany, tysiące ludzi mieścił w sobie niekiedy. Xiążę Dominik Radziwiłł dziedzic ordynacyi i ogromnej fortuny pó stryju Karolu, doszedłszy do pełnoletności, wyprzedając całą swą wołyńską fortunę, klucze szumski i sąsiedni z tymże rachmanówski , sprzedał w 1806 r. Romualdowi Bystremu , staroście luitowskiemu. Ten ostatni marnotrawca i nielubiony w kraju , któremu źle się zasłużył , także niedługo przy tej fortunie utrzymać się zdołał, w 1817 r. bowiem Szurnsk przez różnych kre-dytorów za dekretem zjazdowym przez kollokacyą rozebrany został. Z pomiędzy kilku właścicieli dzisiejszych, najznaczniejszą część tutaj mają Mężyńscy.

W r. 1637 Daniel Maliński jeszcze podówczas chorąży wołyński i żona jego Halszka z Wielhora , przy cerkwi św. Trójcy, już wówczas egzystującej w Szumsku, wznieśli drewniany monaster dla Bazylianów '). Tenże Maliński testamentem swoim w 1656 r. uczynionym, zapisuje sumę 4,000 złp. na zmurowanie klasztoru Bazylianom i 8,000 złp. tymże zakonnikom szumskim na utrzymanie przeznacza, z zaleceniem, aby ciało po śmierci w cerkwi św. Trójcy w grobach przodków jego pochowane zostało ¹ 2). Ostatnia jego wola nie we wszystkiem jednak spełniona została, sukcesorowie bowiem rozpocząwszy fundamenta na po-murowanie monasteru, tak długo zwlekali ukończenie jego, aż majętność Szumska sprzedaną nareszcie została Radziwił-

_ 43 —

na.] -

łom, którzy o dopełnieniu pobożnej woli Malińskich bynajmniej myśleć nie chcieli. Ztąd powstał proces przód Malińskich, następnie samychże Bazylianów z Radziwiłłami, lecz budowa monastcru nigdy już do skutku doprowadzoną nie została '). Dzisiaj niema już śladu ani cerkwi św. Trójcy, w której znajdowały się groby Bolio-witynów i Malińskich, ani monasteru Bazyliańskiego, a dzisiejsza cerkiew ruska w Szumsku daleko późniejszych czasów sięga.

W samym środku miasteczka pozostał tu jeszcze obszerny kościół murowany, niegdyś Franciszkański, od roku zaś 1832 na cerkiew greckiego obrządku obrócony. Na facyacie tego kościoła , wypukłorzeźbią wyrobiony jest herb Malińskich Pietyroeh, a w kaplicy, z prawej strony wielkiego ołtarza przybudowanej, pozostały dotąd groby tej rodziny; przez zakratowane okno w murze widać jeszcze kilka dobrze zachowanych trumien, rzędem stojących. Kościoł ten opasany jest dokoła grubym i dość wysokim murem, dziś już w kilku miejscach zarysowanym ; historyę powstania tego muru znaleźliśmy w papierach tego klasztoru, złożonych obecnie przy ko

widząc już ogień do domów jego zbliżający się, zrobił intencyę, jeśli domostwa jego ocaleją , oliarować znaczną część klejnotów swoich do kościoła Franciszkańskiego ; domy jego ocalały rzeczy-

ściele jampolskim: W r. 1701 wybuchł wielki pożar w Szumsku, który część miasteczka zniszczył; wtedy to bogaty żyd mieszkaniec tutejszy, imieniem Batio, właściciel kilkunastu domów i składów podziemnych z towarami w Szumsku

) Patrz w Dodatkach Nr. 3ci.

wiście, a żyd przyrzeczenia dotrzymał; Franciszkanie zaś sprzedawszy te klejnoty, obrócili wziętą za nie sumę na opasanie murem kościoła. Kiedy mianowicie kościoł ten wzniesiony został i kto był pierwszym jego fundatorem, nie wiadomo. W 1056 r. już Franciszkanie wSzum-sku znajdowali się ; w testamencie bowiem Daniela Malińskiego , tegoż roku uczynionym , znajdujemy o nich pierwszy ślad piśmienny. Maliński zaleca w nim oo. Franciszkanom szumskim odprawianie żałobnego nabożeństwa za duszę swoją i zapisuje sumę 8,000 złp. na wszystkich dobrach swych lokowaną, na zmurowanie kościoła dla tychże zakonników, jeśli Bóg pokój ojczyźnie użyczy; musieli więc Franciszkanie mieć wówczas kościół drewniany tylko. Wola testatora nie prędko spełnioną została, dopiero bowiem w 1715 r. Stanisław Maliński podczaszy halicki, wnuk Daniela, wymurował dzisiejszy kościoł p. t. N. P. Niepokalanego Poczęcia i przy nim maleńki ldasztorek o Ociu celach dla Franciszkanów fundował; świadczy o tern zapis t. r. d. 12 Lutego w grodzie krzemienieckim oblatowany. W r. 1722 d. 3 Czerwca nastąpiła aprobata tej erekcyi przez Stefana Kupnie w-skiego bisk. łućk. i brzesk. i wydzielenie paralij, a w r. 1741 d. 8 Września Franciszek na Dmeninie Kobielski biskup łucki i brzeski, kościoł ten konsekrował. Główniej sze zapisy i fundusze, tego kościoła były następujące;

1) Dnia 12 Lutego 1715 r. Stanisław Jęło Maliński podczaszy halicki, na wymurowanie kościoła w Szumsku i zbudowanie klasztoru o Ociu celach dlaoo. Franciszkanów, przeznacza plac nieopodal od rynku i pole za miastem w trzech rękach, w każdej ręce po dni piętnaście na użytek klasztorny wydziela (na tych gruntach osiedli

potem włościanie i utworzyła się osada, zwana С y ranka}, dozwala zakonnikom wolne mlewo w młynach Szumskich bez miarki i czerhy, wolny wrąb w lasach, wolne kurzenie gorzałki i warzenie piwa w browarach. Tymże zapisem na wieczny fundusz konwentowi wyznacza sumę 12,000 złp. z oznaczeniem procentu od niej po 7 od sta, którą to sumę do wypłacenia jak i procentów od tejże, między WW. Antoniego, Łukasza i Jana Malińskich, braci między sobą rodzonych , a swoich synowców, tak rozdziela i ubezpiecza: na miasteczku Szumsku i wsi W aś ko w ca cli na schedzie Antoniego cześnika wołyńskiego 4,000 złp. , tyleż na schedzie Łukasza na wsiach Boło-żówce i Stepanówce, i tyleż także na trzeciej schedzie Jana, na wsiach Załużu, Litowiszczach , Kutach z hutą przy nich będącą i innych. Zapis ten osobiście stawiać się w grodzie krzemienieckim oblatowal d. 9. Czerwca 1724 r.

2)    Dnia 4 Augusta 1729 r. Jan Maliński synowiec fundatora Stanisława, oznacza klasztorowi na wieczny użytek sianożęć na kosarzów 30tu.

3)    Dnia 20 Kwietnia 1740 r. Alexander i Stanisław Malińscy bracia rodzeni, przeznaczają klasztorowi na wieczny użytek ogród Michała poddanego, do gruntów erekcyjnych przytykający.

4)    Innym dokumentem bez wyrażenia daty — ciż sami Alexander i Stanisław Malińscy, widząc szczupłość gruntów klasztornych, powiększają je. Dokument ten lo Kwietnia 1774 r. oblatowany w grodzie krzemienieckim.

Nadto rozmaitych innych zapisów klasztorowi Szumskiemu, w rozmaitych czasach legowanych przez rodziny: Malińskich, Drzewieckich, Prószyńskich, Wkryńskich, Le-szczyńskich, Wyleżyóskich i Iskierskich, liczyło się podług wizyty tutejszego klasztoru w r. 1820 sporządzonej : sum pewnych 07,102 złp., zawodnych, od których procentu nie pobierał klasztor 18,062 złp. i sum już wówczas oddawna zaginionych 45,488 złp.l). Takie to było niegdyś uposażenie klasztorów w naszym kraju, a tutejszy do możniejszych bynajmniej się nie liczył i nigdy w nim więcej nad 8miu zakonników nie bywało. W 1832 r. z rozporządzenia rządu, które jednocześnie tyle innych kościołów na Wołyniu dotknęło, Franciszkanie klasztor tutejszy opuścili, a w kościele cerkiew ruska umieszczoną została ; wtedy to parafię katolicką przeniesiono ztąd do Jampola, w Szumska zaś prócz malutkiej cmentarzowej kapliczki, niebyło żadnego zresztą kościoła aż do 1850 r., w którym nowy i piękny kościoł parafialny dla świeckich xięży stanął. Kosztowniejsze aparaty kościelne i bibliotekę klasztorną po skasowaniu Franciszkanów, przewieziono ztąd do Jampola; tej ostatniej oglądaliśmy tam jeszcze szczątki ocalałe w czasie pożaru kościoła jam-polskiego. Z rzadszych druków pozostały tam jeszcze następujące dzieła: 1) Commentarius in Priorem Divi Pauli ad Thiinoteum Epistolam Piotra Steveri, Ingolst. 1611 roku. 2) Pauli de Palatio XII Prophaetas, Coloniae 1583 roku. 3) Speculum Minorum Biernackiego, Craco-viae 1688 roku. 4) Panegiryczne dyskursy duchowne Waler. Gutowskiego, Kraków 1674 r. 2 tomy. 5) Di-plomata Congregationum Ruthenorum concernentia, Po-czajoviae 1767 r.

') Wiadomości te czerpaliśmy z archiwum Franciszkańskiego , przy kościele jampolskim obecnie złożonego.

Najpiękniejszym jednak zabytkiem tutejszego kościoła był obraz M. Boskiej, który po kasacie Franciszkanów do Podkamienia w Galicyi przewieziony został i w tamtejszym kościele dotąd przechowuje się. Obraz ten był kosztowną pamiątką narodową, należał bowiem do hetmana Żółkiewskiego, który go miał przy sobie w obozie pod Cecora ; kawałek buławy tego hetmana w miejscu berła, wetknięty był w rękę N. Panny. Obraz ten, wraz z odłamkiem buławy hetmańskiej , dostał się do Malińskich, z których jeden zapewne musiał walczyć pod Cecora z Żółkiewskim i hetman musiał mu go dać w ofierze. Po wystawieniu kościoła Franciszkanom, Malińscy ofiarowali do niego obie te drogie narodowe pamiątki. Historya tego obrazu, wypisana przez x. Markiewicza, znajdowała się na odwrotnej stronie malowidła, a ślad o niem pozostał w dawnych opisach kościoła.

Długo zatrzymaliśmy się nad dziejami tutejszej świątyni — o, bo też te dzieje, te historya naszych klasztorów i kościółków — to historya kraju całego , która niknie i rozprasza się, o której i pamięć zaginie wkrótce , jak zaginęły te pobożne fundacye ojców naszych. Lecz kiedyśmy już tyle o Franciszkańskim kościele tutejszym powiedzieli, nie godziłoby się może bez wspomnienia pominąć prześlicznej legendy o założeniu jego, powszechnie znanej i krążącej pomiędzy ludem w Szumsku i w okolicy. Oto ona: Przed laty wielu było dwóch braci, jeden z nich bezżenny był dziedzicem Szumskiego klucza, drugi żonaty i ojciec licznej rodziny, dziedzicem na sąsiednim, przez staw tylko odległym Piachmanowie, z przy-ległemi doń wioskami. Bracia ci żyli z sobą w największej niezgodzie i kłótni z powodu działu majątkowego.

Dziedzic Szumska nie mógł przebaczyć młodszemu bratu wyboru lepszej i większej schedy. Rachmanów bowiem był większem i ludniejszem od Szumska miasteczkiem i zamek tam był wspanialszy i obszerniejszy niż zamek szumski. Oba te zamki zbudowane były jeden naprzeciw drugiego, stawem tylko i nie wielką rzeczką Wilią oddzielone od siebie. Otóż Stanisław, takie bowiem miał imię dziedzic na Szumsku, szukając ciągle zręczności zemszczenia się na bracie, dopatrzył razu pewnego, że w jednem z okien zamku rachmanowskiego do późnej pory świeci się zawsze jakieś światełko ; potajemnie od sług dowiaduje się, że jest to właśnie sypialna komnata brata, w której on , zamknięty do tak późnej pory na modlitwie czas spędza ; korzysta więc z tej zręczności, a stanąwszy na dziedzińcu swoim , z nakierowanego działka, jak z oddalenia mety wnosić można, wymierza strzał przeciwko temu oknu i zabija brata. Stroskana wdowa pozostawszy z drobnemi dziećmi, wytacza zabójcy kryminalny proces, który podług praw ówczesnych byłby co najmniej banicyą dla Stanisława się skończył. Przerażony tern, a może i sumieniem ruszony, szuka pojednania z bratową, a chcąc sierotom wyrządzoną krzywdę nagrodzić, przyrzeka uczynić na rzecz ich zapis całego swego majątku Zgoda na takich warunkach łatwo następuje , a Stanisław, rzeczywiście już dręczony na sumieniu, wziąwszy kij pielgrzymi, pieszo do Rzymu udaje się. Tam przybywszy, zbrodnię swą kapłanowi na spowiedzi wyznaje i otrzymuje odpowiedź , że nie prędzej rozgrzeszenie otrzymać może, aż wtedy, kiedy na miejscu dokonanej zbrodni t. j. w Szumsku kościoł wystawi i zakonników przy. nim osadzi. Wraca więc, zakłada ko-

ścioł i klasztor tutejszym Franciszkanom, majątek cały synowcom oddaje, sam zaś depełniwszy tego wszystkiego, znowu gdzieś znika. Po upływie lat wielu, w Szumsku w kościele Franciszkanów, w sam wielki piątek zjawia się pielgrzym z długą brodą , wynędzniały i obdarty, i prosi o spowiedź. Ojcowie Franciszkanie dają mu kapłana, przed którym zeznaje, że jest fundatorem tutejszego klasztoru, owym właśnie zabójcą brata, i że po długich latach pokuty i pielgrzymstwa wraca, aby w dzień wielkopiątkowy, jako w dzień przeznaczony na spowiedź dla złoczyńców i zbrodniarzy, na miejscu dokonanego przestępstwa , ostatecznie łaskę rozgrzeszenia i przebaczenia winy otrzymać. Spowiednik przerażony tern wyznaniem, długo się namyśla, długo się waha, aż nareszcie jeszcze raz rozgrzeszenia mu odmawia , dodając że pokuta była za krótką zważywszy wagę przestępstwa, pociesza go jednak, modlić się przyrzeka i do dalszej wytrwałości w pokucie nakłania. Westchnął głęboko zbrodniarz, odchodząc od konfesyonału zapłakał, pomodlił się i zniknął raz jeszcze, lecz odtąd nie widziano go już więcej w Szumsku. W parę lat po tern wydarzeniu, jak twierdzi lud, widmo jakieś zaczęło się ukazywać wieczorną porą na grobli tutejszej, straszyło ludzi przechodzących, łamało koła u wozów przejeżdżającym, babom garnki z ogniem i latarki tłukło, słowem tysiące tego rodzaju psot mieszkańcom wyrządzało. Przestraszeni udają się z tą wiadomością aż do klasztoru, proszą zakonników o radę i pomoc przeciw tej pladze, utrzymując że to nie co innego być musi, jeno duch zmarłego zapewne Stanisława, męc7ący ' się po śmierci. Zakonnicy, jak to zwykle się dzieje w podobnych wydarzeniach, zalecają , aby ktokolwiek spotka

Całe to podanie z taką ścisłą dokładnością przez lud opowiadane i tak w okolicy tutejszej rozpowszechnione, każe przypuszczać, że choć część prawdy w niem się zawiera; zresztą samo położenie miejscowości tutejszej , tak zgodne z legendą, i ruiny dotąd pozostałe dwóch naprzeciw siebie leżących zameczków Szumskiego i rachmanowskiego, rzeczką Wilią tylko przedzielonych, wszystko to na ten domysł naprowadzać zdaje się. Chociaż z drugiej strony znowu, mając pod ręka dokumenta miejscowe, widzimy że od drugiej połowy XVI wieku przynajmniej począwszy, nigdy oba te miasteczka do jednych właścicieli nie należały. Radziwiłłowie dopiero w XVIII wieku, kupiwszy Szumsk od Malińskich, a posiadając już dawniej Rachmanów, oba te majątki razem zleli; jeżeli więc ta legenda ma być prawdziwą, to kościół Franciszkański jeszcze chyba w początkach XVI wieku lub dawniej zbudowany być musiał. Lud w opowiadaniu swojem Malińskich, jako bohaterów tej legendy mianuje. Całkiem inaczej od starych Pofranciszkańskich murów, pełnych pamiątek, legend i tradycyi, wygląda nowy kościoł tutejszy, przed kilku laty dop:ero wystawiony. Śliczna ta świątynia w maurytańsko - gotyckim stylu zbudowana, śmiało do najozdobniejszych w naszej prowincji zaliczoną być może. Mało rzeczywiście widzieć można kościołów, w którychby zlanie dwóch różnorodnych stylów wdzięczniej i barmonijniej dokonane zostało.

widmo, przeżegnał się i zwykłą formułą: „Wszelki duch P. Boga chwali“ zagabnął je. Dopełnia tego jakiś biedak przechodzący tamtędy, widmo znika, z łoskotem z mostu w wodę spuściwszy się, i odtąd nie zjawia się już nigdy więcej.

— 51 —

Wewnątrz ten sam wdzięk i harmonia — sklepienia luki ostre przedstawiają, gal ery e otaczające к ości ot do koła, lekkie i piękne ołtarze zaś i ambona z Potryni-tarskiego kościoła aż z Łucka zabrane i tu przywiezione, z dębowego drzewa, misternej snycerskiej roboty, szczególniej są piękne, ambonę szpeci tylko ciężka statua Chrystusa, na wierzchu ustawiona. Z obrazów najznakomitsze są tutaj dwie roboty znanego naszego rodaka Klembowskiego : Objawienie św. Piotra i Matka Boska, po obu stronach wielkiego ołtarza zawieszone; w samym zaś wielkim ołtarzu niewielki obrazek pędzla Wiktora Brodzkiego wyobraża prześliczną , trochę tylko może zanadto światową i figlarnie uśmiechniętą główkę anioła. Kościot ten w 1S50 r. wystawiła własnym kosztem zmarła rychło potem pani Ludwika z Pruszyń-skicli Mężyńska, której grób i portret znajdują się tutaj także.

Przy wyjeździe z miasteczka , na kępie , z trzech stron wodą oblanej, sterczą ruiny tutejszego zamku, zapewne przez Malińskich założonego. Zachowały się w nim jeszcze obwodowe ściany, na których wewnątrz dostrzedz można ślady fresków i wewnętrzne rozporządzenie komnat. Zamek ten przed laty kilkudziesięciu był jeszcze mieszkalny, a zmarły niedawno w Szumsku staruszek Krzyski, był sługą tego domu za xięcia Radziwiłła Panie Kochanku, zapamiętał więc całą świetność jego dworu tutaj, o której często rozprawiać lubił.

O parę wiorst zaledwie za Szumskiem, przy drodze do Antonowiec, położona jest wieś Cyran к a, należąca niegdyś do xx. Franciszkanów Szumskich. Tuż za tą wsią, na górze pokrytej teraz lasem, jest okrągły, 160 łokci

obwodu mający ziemny okop. Wał jego dzisiaj jeszcze półtora sążnia wysokości trzymający, otacza zaledwie widoczne ruiny kamienne. Musiał to być niegdyś rodzaj obronnego zameczku , wzniesionego od napadu Tatarów; podanie miejscowe niesie , że zameczek ten w XV wieku założony został.

Y.

MIASTECZKO »ACH MAN ÓW — KILKA SLOW O SAMEM NAZWISKU RACHMANOWA , DZIEJE TEGO MIASTA OD NAJDAWNIEJSZYCH CZASÓW, DAWNI JEGO WŁAŚCICIELE: BOHOWITYNOW1E , WISNiOWiECCY I RADZIWIŁŁOWIE, POŻARY, NAJAZDY TATARSKIE, CERKIEW P. T. ŚW. TRÓJCY FUNDACYI KRÓLA MICHAŁA KORYRUTA , OPIS ZAMKU — WIEŚ S 0-SZYSZCZE NIEDALEKO RACHMANOWA, CIEKAWY DOKUMENT XX. Wl-ŚiNIOWIECKICH DO TEJ WSI ODNOSZĄCY SIĘ.

Zaledwie przejechawszy przez groblę szumską, już się znajdujemy w Rachmanowie. Nędzna i uboga ta mieścina , z kilkunastu domostw żydowskich złożona, zaledwie na miano miasteczka r, sługuje : starożytne ruiny zamczyska i stara cerkiew drewniana fundacyi jeszcze króla Michała Korybuta i jego przodków, oto jedyne pozostałe tu dzisiaj pamiątki i zabytki przeszłości. A jednak Rachmanów był żnacznem niegdyś miastem, przez Cellaryusza jeszcze wzmiankowanem, a przeszłość jego ciekawa i pełna interesu, już dla samej swej starożytności i zmiennych ko ei, jakich ta osada doświadczała. Mając pod ręką plikę starych papierów o Rachmanowie, postaramy się o ile możności, dokładnie dzieje jego skreślić. — Już samo nazwisko Rachmanowa mimowolnie uwagę naszą zatrzymać musi, dziwnie bowiem brzmieniem s wem przypomina ów r a c b m a ń s к i j w e ł у к d e ń naszego ludu i ściśle z nim połączoną, niezmiernie starożytną tradycyę ludową. Na Wielkanoc lud na Wołyniu i na Ukrainie zgromadziwszy się nad brzegiem rzeki lub stawu, rzuca w wodę łupinki z jaj farbowanych w tern przekonaniu, że one dopłynąwszy do dalekiego miasta Rachmania, oznajmią mieszkańcom jego o obchodzącej się tu uroczystości ; według wyobrażeń ludu w mieście tern dusze zmarłe odbywają pokutę za grzechy w życiu popełnione. Jarmarki po niektórych miasteczkach Wołynia i Podola przypadają na tak zwany r ach mans kij wełykdeń, t. j. w poniedziałek po przewodach. Czy nasz Rachmanów ma jakikolwiek związek z tym zwyczajem ludowym i jego nazwą, trudno w tym względzie coś stanowczego zawyrokować, gdyby tak jednak było w istocie, byłby to niezaprzeczony dowód niezmiernie odległej starożytności tej osady. Z drugiej strony znowu, jak się z dokumentów pokazuje, Rachmanów w pierwszej połowie XVI wieku był jeszcze wsią, nazywającą się Pi basy, i w tym czasie dopiero na miasto zamieniony został i nazwisko Rachmanowa otrzymał. Z tego wszystkiego wnosićby można, że albo zwyczaj ten ludowy nie sięga dalej jak wiek XVI, albo że Rachmanów i pierwej nazywał się Rachmanowem , a chwilowo tylko na wiejską posadę Pi has y zamieniony, powrócił potem do dawnej swej nazwy i znaczenia ; podobne wypadki, koleją losów, skutkiem wojen i zniszczenia, lub też fan— tazyą samychże właścicieli spowodowane, często się w hi-storyi starożytnych naszych osad napotykać dają. W dokumentach, które mamy pod ręką, Rachmanów nawet niekiedy Rochmanowem bywa nazywany, co znowu nasze domysły obala.

Porzućmy wnioski, których rozstrzygnąć nie jesteśmy

w stanie, a które nas Bóg wie jak daleko w dziedzinę fantazyi zaprowadzić mogą , a wróćmy raczej do rzeczywistości t. j. do historyi samego Raclmianowa. Najdawniejszymi jego właścicielami , o których doszły nas ślady piśmienne, byli Bohowitynowie herbu Korczak z Litwy tu przybyli i osiadli. W r. 1513 Zygmunt I król polski Bohuszowi Bobowitynowi herbu Korczak, podskarbiemu litewskiemu, za rozmaite funkcye poselskie i inne zasługi w kraju nadaje obszerne dobra w Litwie i na Wołyniu w ziemi krzemienieckiej. Na Wołyniu wydzielone mu zostały : wieś Piliasy czyli późniejszy Ilachmanów, miasteczko Szumbar, wsie Kutno, Załuże, Ołybisy, Kor-dyszów, Nowy-Staw, Ilorbowce , Zołobki , Wołoka , Bykowce, Potuturów, Walów, Bryków, Baymaki i kilka innych jeszcze. Majętności te graniczyły jedne z drugiemi i rozciągały się na przestrzeni kilku mil w około ; była to wiec prześliczna, magnacka prawie fortuna, którą król Bohusza Bohowityna obdarzał. Rozrodzeni potomkowie jego osiadłszy w tych majętnościach, podzielili się na kilka linii, z których jedni od miasteczka Szumbaru przezwali się Bohowitynami Szumbarskiemi, drudzy od Kutna Kuteńskiemi, inni nakoniec od dóbr Kozierad Kozieradzkiemi. Najgłówniejsze linie były sziunbarska i rachmanowska. Wszędzie w majętnościach swych pozakładali Bohowitynowie zamki, których szczątki dotąd po-• zostały; główne zaś fundurn mieli w Rachmanowie, czyli w tak zwanych wówczas Pihasach.. W r. 1570 dziedzicem Pihas i Załuża był pan Wojna Bohuszewicz Bo-howitynowicz, wnuk jak się zdaje, a może prawnuk pierwszego Bohusza Bohowityna. W tym roku właśnie p. Wojna usypał i podwyższył groble w majętnościach

—- 56 —

swych Załużu i Pihasach, a ponieważ grunta i staw jego graniczyły z wsią Obyczą, majętnością pana Mytki Po-pielińskiego , uzyskał więc na to pozwolenie p. Mytki i brata swego pana Bohowityna Piotrowicza Szumbarskiego, który od lat dawnych wieś Obycz w zastawie trzymał¹). W roku 1570 Michał Bohowityn Szumbarski, dziedzic wsi Pibas i Obyczy, nabytej już widać na własność od Popielińskich, robi wieczysty zapis tych majętności panu Walentemu Wkryńskiemu, a w akcie tej sprzedaży wieś Pihasy nazwana już jest wyraźnie miasteczkiem U o c h-m a no wem („seła bywszabo Pibas a teper mesteczka nazwanoho Roehmanowa“) ²). W następnym 1580 roku nowy właściciel Racbmanowa p. Walenty Wkryiiski, zaprowadza spór o ziemie i granice z sąsiadem swym p. Fedorem Bohowitynem Kozieradzkim i Kuteńskim, dziedzicem Załuża. Rozjątrzone obie strony już długi proces rozpoczęły, kiedy wezwany na sąd polubowny pan cze-śnik J. Król Mości ziemi wołyńskiej Fedor Rudecki, rozpatrzywszy wspólne ich pretensye, godzi powaśnionyeh, a zgodę tę zaznacza formalnym dekretem kompromisar-skim, d. 20 Listop. 1850 r. ferowanym³). Nie długo pozostawał Rachmanów w rękach Wkryńskiego, już bowiem w parę lat potem, przechodzi napowrót z Obyczą w posiadanie

0 Patrz Dodatki do tego tomu Nr 4, o i ß ²) 22 Junii an. 1579. Zapis wieczysty Michała Bohowityna Szumbarskiego panu Walentemu Wkryńskiemu miasteczka Hachmanowa i wsi Obyczy, z odgraniczeniem części z soszyszckiego gruntu, do monasteru obyckiego należącej. (Dokument ten przechowuje się w archiwum monasteru oby-ckiego).

Bohowitynów, którzy zmieniając się kolejno , na zamku tutejszym rezydowali. W r. 1590 dziedzic tutejszy Wacław Bołiowityn Szumbarski chorąży wołyński, w którego rekach znaczna część fortuny Bohowitynów skupiła się, znaglony jakąś pilną potrzebą, pożycza u małżonki swojej pani Zofii Michayłówny xiężniczki Czartoryskiej mę 40,000 złotych polskich, którą ewinkuje i ubezpiecza na dobrach swoich kluczu rachmanowskim z przyległo-ściami, z tem, że jeżeli tę sumę on lub potomkowie jego nie powrócą małżonce jego , ona staje się dziedziczką tego majątku. Zapis ten zrobiony widocznie z in-tencyą udobrodziejstwowania żony, uroczyście w przytomności świadków t. j. brata swego p. Mikołaja Bohowi-tyna Szumbarskiego i szwagrów xiążąt Jerzego i Michała Michajłowiczów Czartoryskich, sporządzony został dnia 4 Stycznia 1596 roku¹). Wkrótce potem umiera p. Wacław Bohowityn , rodzeństwo zaś jego nie spłaca powyższej należytości pozostałej wdowie, która pospłaca-wszy innych jeszcze kredytorów mężowskich, staje sic panią i właścicielką całej fortuny po nim pozostałej t. j. miasteczka Rachmanowa, połowy m. Szumbaru, połowy wsi Horbowiec i wsiów Kordyszowa, Bykowiec, Ołybisów, Soszyszcz, Nowego-Stawu, Zołobek, Obyczy, Potuturowa, Wałowa, Brykowa i Baymak, w ziemi krzemienieckiej / leżących. Rachmanów wiec z obszernemi przyległościami raz na zawsze już wyszedł z posiadania Bohowitynów, pani Zofia Bohowitynowa nie długo bowiem żyła po śmierci męża, a po niej prawem spadku objęli majętność tę Czartoryscy, bracia jej rodzeni. Wspoinniona tu Zolia

su-

— Б8 —

Bohowitynowa była panią wielkiego nauki; o niej to kronikarze wspominają, że ewangelie i pisma apostolskie z greckiego na słowiański język tłumaczyła ; to wszystko nie przeszkadzało jej, jak widzimy, być dobrą i rządną administratorką swej fortuny. Słynęła przedewszystkiem wielką pobożnością, a co dzi—

owe czasy, nie była fanatyczką.

rozumu

i głębokiej

powtarza. Że zaś Zofia Bo-

wniejsze, zwłaszcza pod Będąc wyznania grecko - ruskiego, w dobrodziejstwach swoich nie czyniła różnicy w wierze. O jej dziełach piśmiennych pierwszy doniósł Siarczyński, dodając, iż Sta-wrowiecki Cyryl w x i ą ż c e nauk obyczajnych wyznaje, że z jej pism rzecz swoją zbierał, a na jego powadze i Świecki to samo howitynowa rzeczywiście tłumaczyła wyżej wymienione dzieło, znajdujemy także w bibliograficznym opisie starożytnych xiąg ruskich biblioteki lir. Tołstoja, przez Strojewa wydanym, na str. 143, następną wzmiankę przy opisie dzieł Cyrylego Trankwilliona Stawrowieckiego, a szczególnie przy ewangeliach nauczających czyli kazaniach niedzielnych, drukowanych w Iłachmanowie 1019 r. in fol. a przypisanych xieciu Jerzemu Czartoryskiemu, w której to przedmowie Stawrowiecki właśnie mówi, iż prace te ułożył z różnych dzieł, a szczególnie: iz hiesied „ew angielskich a po czasti iz apostolskich, kotorycli pe-„relożyla z greckoho jazyka na slowicnskij, starańijcm, pro-„myślom i kosztom swoim, światoj pamiati jej miłosf „kniażna Czartoryskaja Sofija sestra W. Im. M. pani „Bohowitynowa chorążyną wolynskaja— Niemasz wątpliwości, iż rzecz łu idzie o jednem i tein samem tłumaczeniu, lecz gdzie i kiedy było ono wydane, o tein nikt, ile nam wiadomo z pewnością dotąd jeszcze nie

pisał, a Siarczyński snadź z tego samego tylko źródła wiadomość swoja poczerpnął. Umarła Zofia Bohowitynowa w 1603 lub 4tym roku, a pamięć jej długo żyła w okolicy i wśród mieszkańców Rachmanowa. Tu w założonej przez nią drukarni długo jeszcze potem wytłaczano pobożne xiçgi ruskie. Po jej śmierci brat spadkobierca, xiążę Jerzy Michajłowicz Czartoryski, zrzeka się całego tego majątku na rzecz krewnego swego xiecia Michała Wiszniowieckiego starosty owruckiego i żony jego Reginy Mohylanki, dnia 15 Xbra 1605 roku¹). Odtąd już Rachmanów wszedłszy w posiadanie xiążąt Wiszniowie-ckich, długo w tym domie pozostawał. Po śmierci xiecia Michała w 1618 roku i żony jego Mohylanki, syn ich xiążę Jeremi wojewoda ruski, pan najkolosalniejszej w kraju fortuny, jeden z największych bohaterów, jakich Polska wydała, został dziedzicem rachmanowskiego majątku. Również jak i rodzic jego zjeżdżał on tutaj niekiedy, zamek powiększył i silniej obwarował, i ztąd też kilka przywilejów dla mieszkańców miasta wydał. Syn jego Michał, obrany później królem polskim, wychowany za granicą , nie wiadomo czy był kiedy w dziedzicznych swych dobrach Rachmanowie, nie zapomniał o nich jednak i na tronie, i ze stolicy swej Warszawy kilku przywilejami miasto tutejsze obdarzył. W tym czasie właśnie Rachmanów i kilka wsi okolicznych, do tego majątku należących, trzymał w zastawnej dzierżawie Re-migian Błędowski, z którego imieniem często się w papierach miejscowych spotykamy. W roku 1672 pożar zniszczył zamek rachmanowski i wszystko co się w nim

znajdowało ; wtedy to spaliły się papiery i dawne przywileje miejscowej cerkwi p. t. św. Trójcy służące , a które dla większego bezpieczeństwa na zamku były złożone. Michał Korybut, jako król i dziedzic Rachmanowa, pospieszył z pomocą pogorzałym rodzinom, i nowy przywilej dnia 23 Czerwca 1072 r. z Warszawy, na in-stancyę biskupa łuckiego i ostrogskiego Gedeona Cze-twertyńskiego, i na proźbę parocha miejscowego, wydał dla cerkwi rachmanowskiej, konfirmując wszystkie dawne prawa i prerogatywy przez antecesorów swoich tejże cerkwi nadane¹). Lata 1675 i 1076 boleśnie oznamio-nowały w historyi Rachmanowa , który już wówczas był dziedzictwem xiçcia Dymitra Wiszniowieckiego wojewody bełzkiego, hetmana w. kor. W tym czasie bowiem Tata-rowie zniszczyli to miasto do szczętu, mieszkańców w niewolę zabrali, inni zaś chroniąc się przed wrogiem, po lasach rozpierzchnęli się ; wsie zaś do tego majątku należące, popalone i na uroczyska zamienione zostały, mieszkance w jasyr uprowadzeni , tak że kiedy przyszło do płacenia pogłównego podatku, jeden tylko mieszczanin w miasteczku Rachmanowie wraz z żoną okazał się. Okropną tę ruinę i dokonane zniszczenie, wymownie w manifeście do grodu krzemienieckiego dnia 12 Okto-hra 1070 r. zaniesionym Błędowski, zastawny naówezas dzierżawca dóbr rachma-nowskich^). Bo wielu latach zniszczone miasteczko Ra-chmanów, powoli dźwigać się z gruzów zaczęło, aż nareszcie dawny swój byt i zamożność odzyskało. Dzie-

opisał Jm. pan Remigian

*) Patrz Dodatki Nr. 10. ²) Patrz Dodatki Nr. 11.

— 61

dzicami jego kolejno byli xx. Wiszniowieccy, zmieniając się jeden po drugim, aż ostatecznie ostatni tego domu potomek, Janusz Antoni Korybut Wiszniowiecki kasztelan krakowski, wydając za mąż córkę swoją Franciszkę Urszulę za Radziwiłła, tak zwanego hetmana Rybeńkę w 1725 roku dnia 23 Kwietnia, jako posagowe wiano przeznaczył jej pomiędzy innemi i dobra rachmanowskie z przyległościami '). Radziwiłłowie odziedziczywszy te dobra, a posiadając już natenczas wiele innych majętności w okolicy, i coraz to nowe następnie nabywając, jak klucze szumski i antonowiecki, przesiadywali tu często, zakładając czasowe swe rezydencye to na zamku rachmanowskim, to w sąsiedniej wsi Biało-Krynicy, gdzie także piękny zamek po Zbarażskich posiadali. Widzieliśmy ztąd datowane, własnoręczne ich przezenty kościelne i cerkiewne, instalacje nowych parochów i t. p-dokumenty, wr archiwum miejscowem dotąd przechowane. Syn ich xiążc Karol Fanie Kochanku wojewoda wileńskj zjeżdżał tu także od czasu do czasu i wspaniałe łowy wt puszczach Szumskich i rachmanowskieh wyprawiał. Powoli jednak świetność Rachmanowa i jego dworu gasnąć zaczęła, a xiążę Dominik Radziwiłł synowiec Karola i spadkobierca ogromnej jego fortuny i ordynacyi, doszedłszy do pełnoletności. sprzedawać zaczął wołyńskie dobra. Klucze szumski i rachmanowski, te dwie piękne i tak we wszystko obfitujące majętności, kupił od niego natenczas w roku 1806 Romuald Rystry starosta butów ski.

•) O tern szczegółowo w dokumencie odgraniczenia gruntów do cerkwi rąchmanowskiej należących. Dokumen ten znajduje się w archiwum tejże cerkwi.

Ten gdy przez nieład i marnotrawstwo roztrącił całą prawie fortunę, pozostał mu z niej jeden tylko Raclima-nów i parę okolicznych wiosek, które sukcesorowie jego Siemiątkowscy dotąd posiadają. Dzisiejsi właściciele nie mieszkając tu nigdy, nie wiele się troszczą o byt miasteczka , które od lat wielu opuszczone, do zupełnego też przyszło dzisiaj upadku, a oddalenie od większych traktów i brak handlu przyspieszyły jeszcze jego zubożenie.

Stara drewniana cerkiew tutejsza p. t. św. Trójcy, fun-dacyi jeszcze xiążąt Wiszniowieckich, uposażona i no-wemi przywilejami obdarzona przez króla Michała Kory-buta , trzyma się dotąd , kilkakrotnie od tej pory odnawiana i restaurowana ; dziwnym sposobem ocalało w niej dość bogate archiwum, które dzisiejszy paroch starannie utrzymuje. Oprócz dokumentów już wyżej cytowanych, znajdują się tam jeszcze rozmaite przywileje z własno-ręczncmi podpisami xx. Wiszniowieckich i Radziwiłłów, nadania gruntów' cerkiewnych, pozwolenia sycenia miodów⁷, instalacye nowych parochów i t. p. Niektóre z tych autografów są prześlicznie dochowane, a najpiękniejszą jest prezenla na instalacyę nowego parocha do tejże cerkwi, wydana w Łachwie 1737 r. dnia 24 Lutego, z podpisami Michała Kazimierza Radziwiłła i Urszuli Franciszki z Wiszniowieckich, małżonki jego, kasztelanów trockich, hetmanostwa poln. w. x. lit. Prezenta ta prześlicznemi kolorowanemi winietami od ręki robionemi ozdobiona. Drugi tejże treści również piękny dokument jest xiçcia Karola Panie Kochanku, z zamku rachmanowskiego datowany.

Zamek tutejszy na południowo - wschodniej stronie, na rogu miasteczka położony, w zupełnej jest ruinie.

Przypiera z trzech boków do Szumskiego stawu, a czwartym do samego miasteczka, otoczony z zachodniej i południowej strony kamienną, starożytną, na wpół rozwaloną ścianą, drewnianemi szkarpami tylko podpartą; długość tej ściany od zachodu 17 a od południa 24 sążni , od wschodu i północy fundamenta tej ściany zaledwie są widoczne. Od tego zamku na zachód o 50 sążni ciągnie się wał, zrobiony dla zakrycia pomienio-nego zamku, wysoki na 3 sążnie, i przechodzi od samego rachmanowskiego stawu na 16 sążni z północy na południe, zawraca się potem na wschód i opiera się prawie o południowo-wschodni kąt samego zamku. O 280 sążni od wspomnionego wału , także nazad za miasteczkiem , znajduje się drugi wał, ciągnący się z północy na południe, od Szumskiego do rachmanowskiego stawu, długi na 200 a wysoki na 3 sążnie. Ten zrobiono zapewne dla zakrycia pierwszego wału od napaści nieprzyjaciół. W samym zamku w kilku drewnianych, nędznych, już w późniejszych czasach skleconych izbach , są pomieszkania oficyalistów, a w dziedzińcu, na miejscu dawniej uszykowanych armat , liche budowle gospodarskie. W ogólności początek wzniesienia tego zamku odnoszą do XIV wieku, pewnych zaś dowodów na to niema i tych w żadnych dokumentach napotkać nie mogliśmy.

Ujechawszy parę wiorst za Rachmanowem, natrafiamy na cioskę Soszyszcze zwana, w górach, wśród sadów wiśniowych zabudowaną, graniczącą z gruntami wsi Obyczy. Wieś ta od niepamiętnych czasów należała do rachmanowskiego klucza, a. pozostając w posiadaniu jednych właścicieli, dzieliła też i losy jego. W archiwum rachmanowskiem znaleźliśmy ciekawy dokument o xiążątach

Wiszniowieckich starostach owruckicli, tutejszych dziedzicach , tej wsi dotyczący. Oto treść jego : W roku 1603 pani Zofia z Czartoryskich Bohowitynowa chorążyna wołyńska i brat jej xiążę Jerzy Czartoryski, dziedzic klucza rachmanowskiego, zastawili jedną wieś z tego klucza, a mianowicie Soszyszcze, z dwoma stawkami i młynkami obyekiemi, w sumie 2.300 złotych polskich, urodzonemu Konstantynowi Bobrowiczowi. Ten ustąpił ją na tychże warunkach i prawach ur. Kasprowi Ludzickiemu, u którego xiążęta Michał Wiszniowiecki i żona jego Regina Mohylanka, zostawszy później dziedzicami rachmanowskiego klucza, dopożyczają najprzód 430 złp., a potem 313 złp., na które wydając dokument wyrażają się w onym, iż: „ku wielce pilnoy, spolnoy potrebe naszey, pożyczyli i rukami swoimi otlicziwszi wzialijesmo summu piatsot y piatnadcat zołotych polskich“. — Takim sposobem uformowała się suma 3463 złp.. którą xiążęta Wiszniowieccy zostawszy dłużni Ludzickiemu, wypuszczają mu w takowej wieś Soszyszcze z dwoma stawkami i młynkami obyekiemi, rodzajem zastawy od trzech do trzech lat, po upływie których xiążęta uiściwszy się z na-leżytości, mają prawo tę wieś we władanie swoje odebrać. W dokumencie tym odznaczone są granice tej majętności, jej pól i sianożęci, wzmiankowana tam także starożytna pustką stojąca cerkiew, którą dzierżawca ma

prawo odbudować na chwałę Bożą, wyspie będący. Zapis ten , iiążeta osobiście stanąwszy przed aktami krzemienieckiemi oblatowali dnia 3 Kwietnia 1613; prócz podpisów

na

również jak i dwór uczyniony w Wiśniowcu,

Hora in i

xiążąt podpisani ich przyjaciele : Szaszewski Czerniakowski.

Cały ten dokument dość małej zresztą wagi , dowodzi tylko, w jak pilnej potrzebie grosza bywali wówczas xiążęta Wiszniowieccy, których obszerne dobra znaczną część ziemi krzemienieckiej zajmowały, kiedy u szlachty tak drobne pożyczki zaciągali. Kilka zresztą charakterystycznych wyrażeń w tym dokumencie zdają się ten wniosek potwierdzać. Z drugiej strony znowu dokument ten przedstawia nam ciekawy szczegół do ówczesnej statystyki krajowej , dowodzący jak nizki był wówczas szacunek ziemi, kiedy obszerna wieś, w pięknej okolicy położona , z dwoma stawkami i młynami za 3465 złp. na lat trzy wypuszczoną być mogła.

-*-ч/\лл/\ЛЛЛЛЛЛллл^~-——-

¹

)    Patrz w Dodatkach Nr. lszy

²

)    Patrz w Dodatkach Nr. 2gi.

VI.

WIEŚ OBYCZ — DAWNI JEJ WŁAŚCICIELE POPIELIŃSCY, WISNIOWIECCY, RADZIWIŁŁOWIE —STAROŻYTNY MONASTER BAZYLIANSKI SW. MIKOŁAJA— JEGO DZIEJE I KLĘSKI W ROZMAITYCH CZASACH PONOSZONE. — LIST ZYGMUNTA AUGUSTA— SZUMBAR— HISTORYA TEJ OSADY — KOŚCIÓŁEK

TRYN1TARSKI.

W ogromnym jarze zaraz za Rachmanowem, dokoła staremi drzewami okolona leży wieś Obycz, jedna z naj-starożytniejszych osad w tej okolicy ; jest tu starożytny monaster św. Mikołaja w XIV wieku jeszcze fundowany. Rzućmy okiem i przebiegnijmy po krotce przeszłość i dzieje tej osady. Wieś Obycz była od najdawniejszych czasów tv posiadaniu rodziny Popielióskich. Starożytny ten dom w XV wieku jeszcze dziedziczne posiadłości na Wołyniu mający, nie grał nigdy żadnej roli dziejowej ; tv ogólności pochodzenie jego ciemne i małoznane, Okol-ski i Niesiecki żadnej też wzmianki o Popielióskich nie czynią. W roku loTO Mytko Popielióski dziedzic wsi Obyczy, w liście swoim danym p. Wojnie Rohuszewiczowi Bohowitynowiczowi, dziedzicowi Pilias i Załuża na pozwoleniu usypania i podwyższenia grobli do gruntów jego obyekich przytykającej, wyraźnie wzmiankuje o Obyczy, jak o dawnej majętności przodków swoich Popielióskich. W tym liście p. Mytko wymienia dwóch synów swoich Michna i Waśka, jako przyszłych spadkobierców, przyrzekając w ich imieniu dochowanie słowa danego panu Wojnie na wieczne używanie i posiadanie nowo zbudowanej grobli ‘). Od tej pory tracimy już z oczów Popielińskich, i nigdy już potem żadnej o nich wzmianki nie napotykamy. Bohowitynowie Szumbarscy, którzy już wówczas trzymali wieś Obyez zastawą, stają się później właścicielami tej majętności. W roku 1579 Michał Bo-howityn Szumbarski dnia 22 Junii t. r. robi wieczysty zapis Rachmanowa i Obyczy p. Walentemu Wkryńskiemu, z odgraniczeniem tylko gruntów do monasteru tutejszego należących²). W kilka lat potem Walenty Wkryński napo-wrót ustępuje tych majętności Bohowitynom, a odtąd już Obycz, wszedłszy do składu fortuny rachmanowskiej , we wszystkiem dzieli jej losy i koleje. Od Bohowitynów wraz z Rachmanowem przechodzi we władanie Czartoryskich, później Wiszniowieckich , ostatecznie zaś Radziwiłłów. W roku 1806 od xiçcia Dominika Radziwiłła kupuje wieś Obycz Maliński cześnik łęczycki, który znowu odprzedaje ją Różańskim; ci ostatni przed 1 laty kilku jeszcze ją posiadali.

O kilkaset kroków za wsią Obyczą, u stóp stromej bardzo góry wznosi się niewielki monasterek murowany dawniej, wschodniej architektury ; monaster ten p. t. św. Mikołaja, należał od wieków do zakonników reguły św. Bazylego, po skasowaniu zaś tego zakonu , na monaster dla mnichów ruskich zamieniony został. Ciekawa jest historya jego i smutne koleje przez jakie przecho-

*) Patrz Dodatki Nr. 5.

²) Dokument ten znajduje się w archiwum monasteru

obyckiego.

dził. W roku 1368 xiążę Konstantyn Ostrogski zbudowawszy ten monaster p. t. św. Mikołaja w uroczysku zwanym Tataryniec, wydzielił dla niego łany, sianożęcie i dwa stawy do wydzielonych gruntów przytykające. Sprowadzeni tu zakonnicy przez lat blisko dwieście głosili chwałę Bożą i spokojnie praw i dostatków przez pierwszego swego fundatora nadanych używali; dopiero w 1566 rokuBohowitynowie właściciele przytykających do gruntów monasterskich majętności, a mianowicie Fedor Wojna Kuteń-ski,Adam i Jędrzej Klemensowicze Bohowitynowicze Kozie-radzcy, zagarniają przemocą ziemie przez spokojnych zakonników posiadane. Wtedy to ihumen czyli przełożony tego monasteru, ojciec Melencyusz Dżiusa, udaje się pieszo do Kijowa, gdzie wyjednawszy list instancyonalny do króla od metropolity kijowskiego Sylwestra, z listem tym pospiesza do stolicy i osobiście królowi skargę swą o poczynione monasterowi krzywdy przedkłada. Zygmunt-August wysłuchawszy ubogiego mnicha, daje na ręce jego własnoręczny list, rozkazujący Bohowitynom zwrócenie niesprawiedliwie przez nich zagarniętych gruntów, do monasteru należących. List ten w urzędowej kopii, w archiwum klasztornem zachowany, przytaczamy tu dosłownie :

„Zyhmunt Bożeju Myłostyju Korol Polski Wełyki Kniaź Łytowski, Ruski, Pruski, Zomoidzki, Mazowecki, In-flantski y Innych — Zemianom Naszym Powetu Kreme-neckoho : Panu Fedoru Woynyczu Kutenskomu a Panu Adamu y Andreju Kłymentowyczom Bohowitynowyczoin Kozyradzkim. — Sztoż dey tych czasów prychodył do Nas Hospodara, Oteć Melentyi Dżiusa Ihumen Monastyra Tatarynskaho Swetoy Mykoły, z Łystom prykaznym ot

Welebnoho Otca Sylwestra Metropolita Kiewskoho w Hodu 1566 z Kiewa k’ Jemu pysanom, sztoby On do Nas Hospodara pryiechawszy obwestył Nam krywdu Swoiu szto kotoruiu Pan Fedor Woynycz Kutenski z Kłymentowyczy ienm deiut, Zemlu Oerkownuiu szto sławnoie pamety Kniaź Konstantyn Ostrohsky u Hodu 1568 Indykta 6 na Cerkow Swetoy Mykoły zapysał, onuiu otohrały hwałtom y otby-raiut, począwszy ot Pihaskoie Ilranyey iduczy ot Dorohy Wełykoie z Pi has к’ Kremiańcu promeży Tataryncom do-łynoiu na wprost czerez Hołoty у Werehowynu Stawu Za-łużskaho k’ Wału Wełykomu k¹ Lesom tam ot Kutow, Za-łuża, Pihasow, Ludem swoim Załużskim , Kutenskim у Pi-haskim zabyrat każut, szto My krywdu tuiu żałosne Nam rozkazanuiu Otca Ihumena Tatarynskaho Imenem Metropolita Kiiewskoho prysłanoho wysłuchawszy, szto na Proźbu Jeho czyneczy kazałyieśmo Sym Łystom Naszym , Zemia-nom, aby tuiu Zendu Cerkownuiu szto Im kniaź Konstantyn Prawo dał, czerez Poddanych Kutenskich, Załużskich a Pihaskich zabranuiu otdaty, a bolszey krywd Otcu Ihu-menu neczynyty, pod Zakładom Naszym Dwoma Kopamy Hroszey Łytowskich, iesły czynyty chotełyby у czerez Zakład toy perestupyty mety. — Pysan w Knyszynie Leta Bożoho Narożenia 1567 Misiaca Febr. 5 Indykt Desiaty (podpis królewski) Szymkowicz Marszałok“ ’).

Powróceni do swojej własności zakonnicy, nie długo jej jednakże spokojnie używać mogli. Już bowiem

’) List ten po rusku starosłowiańskim szryftem pisany, do Akt krzemienieckich r. 1568 dnia 24 Maja wciągnięty i oblatowany został; urzędowa kopia jego w archiwum mona-sterskiem dotęd przechowana.

około 1605 roku Tatarowie w tych stronach grasujący, napadłszy na monaster św. Mikołaja zniszczyli go zupełnie, zakonników niektórych w niewolę uprowadzili, kosztowności wszystkie w klasztorze znalezione zrabowali, starożytne zaś xięgi, dokumenty i przywile monasterowi temu służące zniszczyli i spalili. Wtedy to kilku pozostałych zakonników tutejszych, którzy w okolicznych lasach ukrywając się, z rąk nieprzyjaciela ujść zdołali; nie mając już po co powracać do zniszczonego klasztoru, po innych monasterach rozproszyli się, monaster zaś św. Mikołaja pozostał pustką, a grunta do niego niegdyś należące zabrali xx. Wiśniowieccy dziedzice ówcześni dóbr Rachmanowa i Obyczy. W lat kilkadziesiąt po opisanych wyżej wypadkach osiadł tu dopiero xiądz Tymoteusz Kochalski Razylian, instalowany przez x. Jeremiego Wiśniowieckiego dziedzica Obyczy, któremu xiążę ten zrestaurowawszy najprzód monaster, część gruntów dawniej monasterowi przynależnych wydzielił. Powoli zaczęli tu znowu osiadać Bazylianie, monaster się zaludnił i do lepszego bytu przyszedł, a zakonnicy w braku piśmiennych dowodów w czasie najazdu tatarskiego jeszcze popalonych, długo z xx. Wiśniowieckimi , a ostatecznie z Radziwiłłami, dziedzicami Obyczy, prowadzili proces o ziemie do monasteru tego należące¹). Do dziś dnia jeszcze kilku mnichów ruskich zamieszkuje w samotnym tym monasterku, a miejsce, w którein starożytna ta świątynia stoi, dotąd jeszcze zachowało pierwotną nazwę Uroczyska tatarzynieckiego.

W bok nieco od Obyczy na dwóch wyniosłych gó-

J) Patrz Dodatki Nr. 3.

- 71

też dla

czy

rach, nad brzegiem obszernego stawu położonych, rozsiadł się starożytny Szumbar, niegdyś miasteczko i zamek, dziś nędzna wioska, z szczątkami murowanych wałów i okopów i z malutkim drewnianym kościółkiem Po-trynitarskim, jedynemi pamiątkami przeszłości. Podobnie wszystkim okolicznym osadom tutejszym i Szumbar zaledwie widoczne ślady dawnej swej świetności przechował. W r. 1513 miasteczko tutejsze wraz z licznemi do koła włościami nadane zostało przez Zygmunta I Boho-witynom. Jedna gałęź rozrodzonego tego domu wziąwszy działem Szumbar, otrzymała też i nazwę Boho-witynów Szumbarskich. Czy to przez związki małżeńskie, innych powodów, linia Bohowitynów Szumbarskich zamożniejszą zawsze była od innych, a jak się nawet ze starych dokumentów pokazuje , tutejsi dziedzice mieli nawet zawsze pewną przewagę nad resztą rodzeństwa, dziedziczącą sąsiednie posiadłości : Rach-manów, Horbowce, Nowystaw, Bryków, Walów, Kutno i inne. Górował też nad innemi i zamek panów Szumbarskich na środku wrysokiej na 20 sążni góry wzniesiony, z trzech stron wodą oblany; dziś jeszcze pozostały murowane jego fundamenta i ślady otaczających tę budowę ziemnych okopów. Na początku XVII wieku połowra miasteczka Szumbaru wraz z fortuną rach-manowską, po śmierci Zofii z Czartoryskich Boliowi-tynowej , wdowy po Wacławie chorążym wołyńskim, staje się własnością braci jej xx. Czartoryskich , którzy wkrótce potem dobra te xx. Wiśniowieckim : Michałow i staroście owruckiemu i żonie jego Mohylance ustępują¹).

*) Patrz Dodatki Nr. 9.

—- 72 —

Następnie już ta połowa Szumbaru dzieliła we wszy-stkiem losy fortuny rachmanowskiej. Od xx. Wiśniowie-ckicli nabyli Szumbar lub też w darze otrzymali go Błędowscy, rodzina w domie Wiśniowieckich zasłużona. W r. 1727 Franciszka z Horbowa Błędowska , Andrzeja Błędowskiego miecznika nowogrodzkiego małżonka, dziedziczka czwartej części Szumbaru , fundowała w tern miasteczku kościoł drewniany p. t. św. Trójcy i przy nim klasztor dla Trynitarzy, zrobiwszy zapis części swojej w tern miasteczku, murów zamkowych i gotówką 2,000 złp. na uposażenie dla tych zakonników ; umarła jednak wkrótce, a fundusz ten sukcesorowie zakwestyo-nowali. W 1762 r. odnowił go i do dawnego znaczenia przywrócił Michał Błędowski pułkownik wojsk francuskich, dziedzic tutejszy, lecz w tymże czasie właśnie Drzewieccy ofiarowali Trynitarzom dworek swój w Krzemieńcu na klasztor a skarbiec na kaplicę, dokąd też zakonnicy ci i przenieśli się. W 1791 r. znowu z Krzemieńca лгу-parci, powrócili Trynitarze do Szumbaru i kościoł z klasztorem zrestauroivawszy zajęli ; ostatecznie skasoNvano tutejszy konwent w 1832 r. a kościółek na parafialny świeckich xięży zamieniony został¹). Prócz grobôiv Błę-doivskich i kilku portretôiv tej rodziny kościółku przechowanych , niema tu zresztą żadnych zgoła pamiątek, ani zabytków dawnych. Na początku XVIII îvieku cześć Szumbaru należała do Zbrożków, a mianowicie do Sta-nisłaiva chorążego gostyńskiego, który długi i zaAizięty proces o ziemie z Bazylianami sąsiedniego monasteru za-

') Szczegóły o tutejszym kościele czerpaliśmy z dawnych wizyt przez miejscowego proboszcza nam udzielonych.

— 73 -

hajeckiego właśnie w tym czasie prowadził l). I dziś jeszcze Szumbar na części podzielony, do kilku właścicieli należy, z jakiego zaś powoda w drugiej połowie XVIII wieku utracił przywileje swe na miasteczko i na wiejską posadę zamieniony został, nigdzie tego odszukać nie mogłem. Starzy włościanie tutejsi z pewnym rodzajem dumy rozprawiają o dawnej świetności tego miasta, wskazując na zamkową górę, na której ojcowie ich jeszcze groźne bastyony i murowane bramy wjazdowe pamiętali,— dziś czas w kupę gruzów dawne gniazdo rodzinne Bo-howitynów Szumbarskich zamienił, na których wyobraźnia ludu, tak zawsze do poezyi mistycznej lgnąca, dziwaczne legendy snuje.

') Liczne dokumenty do tego procesu ściągające się przechowują się dotąd w monasterze zahajeckim, gdzieśmy je oglądali.

----------------

YII.

SURAŻ : POŁOŻENIE TEGO MIEJSCA, WAŁY, OKOPY, KOSCIOŁ I KLASZTOR DAWNY KRZYŻ SREBRNY W CERKWI TUTEJSZEJ — KILKA

POJEZUICKI

SŁÓW O POCZĄTKOWYCH DZIEJACH SURAŻA I JEGO WŁAŚCICIELACH — FUNDUSZ EDUKACYJNY ANNY ALOJZY OSTROGSKIEJ , NA TEJ MAJĘTNOŚCI LOKOWANY — SPÓR O NIEGO MIĘDZY CZACKIVI Г JANEM ŚNIADECKIM —

PRZYWILEJ JEZUITÓW NA CECHY RZEMIEŚLNICZE W MIEŚCIE SURAŻU.

Wyjechawszy ze Szumbaru, już miałem się puścić przez lasy na Antonowce, Stożek i Białokrynicę do Krzemieńca, kiedy jeden z przyjaciół zwrócił uwagę moją na nieopodal ztąd leżący Suraż, dawną majętność Pojezuicką, w której miał się znajdować kościoł niegdyś do tego zgromadzenia należący i ślady dawnego jakiegoś zamczyska. Nazwisko Surażu chociaż dobrze mi znane, nie figurowało jednak na przepisanej marszrucie moich wycieczek po krzemienieckim powiecie; zanotowałem je więc skwapliwie i wziąwszy przewodnika , przez lasy, malutką i małouczęszczaną drożyną skierowałem się do Suraża. Już samo położenie tego miejsca mimowolnie ściągnąć musi uwagę każdego: ogromna wieś na kilku wspaniałych górach rozrzucona , dokoła nieprzebytemi lasami zamknięta, dziwnie jakoś dziko, ustronnie i malowniczo zarazem wygląda. Na trzech wyniosłych, naprzeciw siebie w niewielkiej odległości leżących górach,

z których jedna w samym środku wsi położona, znajdują się szczątki jakichś murów, całkiem już prawie z ziemią zrównanych i ślady opasujących je wałów pów ziemnych. Są to niezawodnie ocalałe szczątki obronnej twierdzy, jaką był przed wieki Suraż, który jeszcze, jak to z dokumentów widzimy, w pierwszej połowie X\ III wieku liczył się miastem a raczej miasteczkiem. kościółku tutejszym, w którym obecnie mieści się cerkiew prawosławna, prócz chóru i kilku fresków na murze, nie znalazłem już żadnych zresztą pamiątek po Jezuitach kościółek to był niewielki, również jak i klasztor o kilka kroków od niego odległy, zaledwie z 6ciu lub 8miu cel z dziwną jakąś narożną wieżyczką

i oko-

składający się

kształt bastyonu zbudowaną. W klasztorze tym na wszystkich jego drzwiach wewnętrznych pozostały dotąd je-

Główne fundum

na

szcze łacińskie po Jezuitach napisy, swoje mieli Jezuici tutejsi w Ostrogu, tutaj zaś tylko

utrzymywali filię swoją

jak zwykle po dobrach swoich i kilku kapłanów stale tu rezydowało. Na tymże samym dziedzińcu wznosi się tu jeszcze okrągła kaplica, niegdyś Jezuicka, dziś na skład jakiś obrócona; na wewnętrznych ścianach tej budowy ocalały jeszcze prześliczne treski, wśród których szczególniej na uwagę zasługuje portret jakiegoś jak wnosić można jenerała ich zgromadzenia, napisu bowiem żadnego dopatrzeć nie mogłem. Greckiego

obrządku mieszkańce Suraża, mieli tu za czasów Jezuitów jeszcze oddzielną cerkiew swojego wyznania, z której jedyną zachowaną pamiątkę pokazywał mi paroch miejscowy ; jest to dość duży krzyż srebrny z cienkich blaszek złożony, próżny wewnątrz, z następującym wy-

— 76

raźnym napisem słowiańskiemi literami wyrytym: ,,Hoda 1643 Pożertwowan Hromadoju Hrada Suraża“.

Majętność surażska o 4 mile od Krzemieńca o 3 zaś od Dubna odległa, składała się z samego miasta Suraża i z kilku doń przylegających wiosek¹). Od najdawniejszych czasów fortuna ta była w posiadaniu xiążąt Ostrogskich, a w XYI wieku właścicielem jej był sławny X. Konstanty Ostrogski, który część dochodów z niej przeznaczył na szpital dla włościan w Ostrogu. Z podziału ogólnej fortuny xiążęcia Suraż dostał się na dziedzictwo wnuczce jego Annie Chodkiewiczowej, żonie Jana Karola zwycięzcy kircholmskiego, która w 1640 r. zapisała tę majętność Jezuitom ostrogskim, wkładając na nich obowiązek utrzymywania bezpłatnie 20 uczniów z ubogiej szlachty, którzy stół, pomieszkanie i nauki w kolegium ostrogskiem pobierać powinni byli. Dodany był przy tern warunek, ażeby nigdy sukcesorowie nie mieli prawa mieszać się do tego funduszu, ani wyciągać rachunku po Jezuitach. Przez lat sto kilkadziesiąt posiadali Jezuici piękną majętność surażską, rządzili nią, pobierali z niej dochody, z których część maluczka zaledwie odchodziła na utrzymanie konwiktu ubogich uczniów, przez Annę Chodkiewiczową fundowanego. Miasteczko Suraż niegdyś twierdza obronna, silny opór Tatarom i Kozakom stawiąca, w tym czasie właśnie była ludną i zamożną mieściną, Jezuici prowadzili tu znaczny handel drzewem z otaczających lasów, zaprowadzili cechy rze-

‘) W ostatnich czasach jeszcze następujące wsie składały klucz surażski : Suraż, Zińki, Onyszkowce, Chodaki, An-druszówka, Huta i Hucisko surażskie, wszystkie graniczące z sobą.

miednicze, których kilkanaście w Surażu liczono wówczas, i rozmaitemi środkami starali się o podniesienie bytu miasteczka. Stan ten kwitnący trwał przez cały prawie ciąg rządów Jezuickich, a upadek Suraża i zamienienie go na wiejską osadę jednocześnie prawie z upadkiem zakonu nastąpiły.

Po usunięciu się z kraju naszego Jezuitów w 1773 r., kiedy następnie dobra po nich pozostałe rozprzedawać zaczęto, dziedzicem klucza surażskiego został szambelan Józef Strojnowski, komisarz cywilno - wojskowy powiatu łuckiego, kawaler orderu św. Stanisława ') , na prawach wszystkim wówczas nabywcom dóbr Pojezuickich służących, t. j. z warunkiem opłacania corocznie pewnego censimi z intrat majątku wyciągniętego, na rzecz edu-kacyi narodowej pod zawiadowaniem komisyi edukacyjnej pozostającej. Po Strojnowskich przeszedł Suraż we władanie Karwiekich, od których znowu nabył go Rakowski: temu ostatniemu za nieopłacanie przez lat kilka wyż-wspomnianego censum, wówczas już na podatek skarbowy zamienionego, rząd skonfiskował tę majętność w 1828 r. podobno.

Dziwnym losu trafem dobra surażskie na początku obecnego stulecia stały się przyczyną i pierwszym powodem długich i jątrzących sporów między dwoma najznakomitszymi podówczas w kraju naszym ludźmi, między Śniadeckim i Czackim, a to z powodu znanego nam już funduszu edukacyjnego Anny Chodkiewiczowej, na tych dobrach opartego, po upływie lat przeszło sto kilkudzie-

‘) Tak się podpisywał na kilku dokumentach między latami 1780—93, w Surażu dotąd przechowujących się.

sieciii od chwili ustanowienia tegoż funduszu. Rzecz się zaś tak miała: Czacki mając zamiar ustanowić w Krzemieńcu szkołę nauczycieli parafialnych, gdy przemyśliwał nad wyszukaniem funduszów na ten cel, nastręczył mu się uczony Alexander Chodkiewicz z Młynowa z propo-zycyą, że on jako sukcesor Anny z Ostrogskich Chodkie-wiczowej, a zatem mający głos w rozrządzaniu dóbr su-rażskich pod względem konwiktu przez nią ustanowionego , ofiaruje te dobra na szkołę pomienionych nauczycieli. Czacki uniesiony gorliwością dla Krzemieńca, nie zważając, czy ta ofiara była legalną lub nie, chwycił się jej skwapliwie. Sprawa ta wprowadzona została do ko-misyi wołyńskiej sądowo-edukacyjnej , gdzie Czacki [-rezydował a Chodkiewicz zasiadał. Plenipotent czyli tak zwany wówczas prokurator funduszów edukacyjnych, nie radząc się uniwersytetu wileńskiego, pod którego głó-wnem zawiadowaniem jak xviadomo, wszystkie wówczas fundusze edukacyjne w trzech naszych guberniach zostawały, ani zanosząc opozycyę przeciw wnioskowi Chodkiewicza, poparł tę sprawę, i niebawem wypadł w ko-misyi krzemienieckiej wyrok, wyłączający dobra Suraż z ogólnej masy funduszu edukacyjnego, z przeznaczeniem ich wyłącznie na utrzymanie konwiktu nauczycieli szkół parafialnych przy gimnazyum xv Krzemieńcu. Gorliwy Śniadecki czując się odpowiedzialnym wraz z rządem uniwersytetu, gdyby się zgodził na takie przeistaczanie celów funduszu Pojezuickiego, ostrzegł Czackiego o złych następstwach takiego dekretu. Ztąd powstała poufna z początku między obu uczonymi mężami polemika. Spór ten umiarkowany z początku, do żywych wkrótce doszedł rozmiarów, a Śniadecki rozpatrzywszy się w aktach tyczących się tej sprawy, przekona! się, że dochód z dóbr surażskich, przeszło 700,000 z!p. sumy kowej mających, zanadto by! wielki, żeby przy nadaniu ich Jezuitom by! tylko przeznaczany na samo utrzymanie 20tu uczniów, że ustawa sejmowa nie wyłączyła tych dóbr z ogólnej masy funduszów Pojezuickich, oddanych na utrzymanie edukacyi publicznej i że wreszcie hr. Alexander Chodkiewicz nie miał żadnego prawa wdawać się do dyspozycyi Suraża, ponieważ będąc potomkiem Jana Karola Chodkiewicza, nie był jednak drugiej jego żony Anny Alojzy Ostrogskiej sukcesorem, gdyż ta bezdzietną umarła. Skutkiem tego posłał Śniadecki silne przedstawienie do ministra oświecenia z proźbą, żeby dekret wołyńsk. komis. sąd. edukacyjnej, nadwerężający bezpieczeństwo funduszu, nie był potwierdzony. Minister wstrzymał rzeczywiście wykonanie tego dekretu, — powstała żywa korespondencya listowna między'Śniadeckim i Czackim w tej materyi, obaj nareszcie zgodzili się bowny w tej sprawie Tomasza Wawrzeckiego prezesa kom. sąd. eduk. wileńskiej, w którego opinii Czacki przegrał swoją sprawę, która też raz na zawsze zaniechaną została. Taki był koniec jątrzących zatargów o dobra surażskie między dwoma uczonymi tymi mężami odtąd dobra harmonia nigdy już pono nie wróciła między nimi , a skutki tych nieporozumień wiemy jak boleśnie oznaczyły się w późniejszych dziejach szkoły krzemienieckiej '). Nieszczęśliwe widać przeznaczenie jakieś ciężyło na Surażu, zaledwie bowiem ukończyła się sprawa o której mówiliśmy przed chwilą

szacun-

sąd polu-

na

znowu

lecz

aliści w lat kilka

‘) Obszernie całętę sprawę surażska opisuje Michał Baliński w Study a cli historycznych, Wilno r. 1856 str. 41_50,

potem o tenże sam Suraż wynikł nowy długi proces między Karwickiemi i Rakowskim, przy nabyciu tych dóbr przez tego ostatniego.

Pod wpływem przykrego jakiegoś wrażenia wywołanego wspomnieniem wszystkich tych waśni i procesów, już miałem odjeżdżać z Suraża, kiedy grzeczny i pełen uprzejmości paroch tutejszy, z którym chodziliśmy oglądać wały i wszystkie pamiątki tutejsze, ukazał mi prześlicznie dochowany pergamin, z kolorowemi dokoła ozdobami i pieczęcią wr puszce na zielonym jedwabnym sznurku zawieszoną. Był to zabytek jeszcze Jezuicki, przywilej rektora kolegium ostrogskiego na cechy rzemieślnicze w mieście Surażu, jedyna ocalała po Jezuitach piśmienna pamiątka, jedyny ślad, że Suraż tak niedawno jeszcze był miastem. Przytaczamy tu dosłownie cały ten dokument :

„W Imię Tróycy Przenajświętszej Oyca, Syna i Ducha

Świętego.

Mając respekt na pomnożenie chwały Boskiej i większego tak w kościele Surażskim, jako też i Cerkwi w Surażu zostającey Nabożeństwa, i lepszego w mieście Surażu porządku, aby i umarłych Obywatelów Surażskich przystojnie wredług obrządku kościoła Bożego pogrzeby, i dusze w Czyscu ratunek od żyjących mieć mogły. Władzą moją Rektorską Obyw atelom i Mieszczanom Surażskim, którzy mię oto usilnie prosili, pozwalam w Miasteczku Surażu mieć Cech Rzemieślniczy, który oni z dawien ■w tymże miasteczku mieli, tudzież i Cechmistrza i jego namiestnika, którego sobie dobrowolnie obiorą, także

— 81

braci starszych cechowych, którzy porządku między Cechową Bracią przestrzegać będą powinni, nieposłusznych i wykraczających sądzić i karać, dokładając się jednak, osobliwie w większych Excesach W. Xiedza Regenta, który im też obranego Cechmistrza i Namiestnika także i Bracią starszą potwierdzać będzie, ieżeli będą zgodni do urzędu na nich przez Elekcyą włożonego. Ten zaś Cech ma bydź primario Gancarski, ponieważ innego rzemiosła omale’ się dla zruynowania tego Miasteczka przez różne przygody, wr Surażu nayduje. Do którego Cechu Gancarskiego wszyscy inni Rzemiesnicy któregokolwiek rzemiosła w Surażu się naydujący: Winnikowie, Piwowarowie, Słodownicy, Szewcy, Krawce, Kusznirze, Kowale, Tokarze, Ślusarze, Stolarze, Stelmachy i inni należeć mają; powinność zaś tego Cechu i Bractwa bydź ma: przestrzegać porządku w Kościele, Cerkwi i w samym Miasteczku—w kościele powinni będą bywać: na Wielkanoc, na Niedzielę Świąteczną, na Boże Narodzenie, na Trzy Króle, na święto Wniebowzięcia N. M P. i na Niepokalane Poczęcie, Gromniczną i Zwiastowanie, których Świąt powinni stać ze świecami przez Mszą ; na Procesyach Bożego Ciała, Dni Krzyżowych i innych powinni z Chorągwiami i z świecami się stawić i przez całe trwać Nabożeństwo. Mają też pogrzebom ludzi Surażskich zmarłych z świecami asystować, jednak za słusznym do Brackiej skrzynki ukontentowaniem, gdy będzie pogrzeb ludzi dostatniejszych ; ubogich zaś ludzi darmo z miłosierdzia chrześciańskiego pochować będo powinni. Schadzki się też Im i Składki do Brackiej skrzynki pozwalają, do tego i praźnik i kanon na święto świętego Michała w miesiącu Novembrze; pieniądze zaś tak z kanonu iako i ze składek mają obracać na o-

zdobę i potrzeby Cerkiewne i Bractwa całego, aby były świece tak do Cerkwi , jako i Kościoła na Procesye i pogrzeby. — Datum in Collegio Ostrogiensi Societatis Jesu Anno 1724 die Ima Novembris.

Adam Lotyński Collegii Ostrogiensij Societatis Jesu Rector.

Till.

CHARAKTERYSTYKA WOŁYŃSKICH KARPATOW — WIEŚ ANTON O WC *

przejścia i koleje tej fortuny, proces o nią czetwertyńskich

Z WISZNIOWIECKIEMI, OSTATNI DZIDEZICE RADZIWIŁŁOWIE I CHODKIEWICZE,

CIEKAWE WYKOPALISKA W TUTEJSZEJ CERKWI - GÓRA UTOH,

MAJDANY I

OKOPY I ŚLADY DAWNEGO NA NIEJ ZAMCZYSKA

BOŻA GÓRA ZE STAROŻYTNĄ NA N'EJ CERKWIĄ, GÓRZE — WIEŚ STOŻEK

LEGENDY O TEJ

HISTORYCZNE ZNACZENIE TEJ OSADY, SZCZĄTKI DAWNYCH MONASTEROW I ZAMCZYSKA, NIEGDYŚ SIEDZIBY KAZIMIERZA WIELKIEGO. — WIEŚ BIAŁOKRYNICA POD KRZEMIEŃCEM i

ZAMEK XIAŻĄT ZBARAZKICH, ZRESTAUROW'ANY PRZEZ P. CZOSNOWSK1EGO.

W miarę zbliżania się naszego do Krzemieńca, coraz to oko nasze cudniejszy krajobraz odkrywa do koła, postać kraju coraz też wyrazistszy i od innych okolic różny przybiera tu charakter. — Rzecz dziwna, natura naszych Karpatów ma to do siebie, że blizkość ich odgadniesz i przeczujesz zawsze, choćbyś ich okiem jeszcze zasięgnąć nie mógł. I niebo też niby odmienne zda się zawisło nad niemi — nie włoskie przejrzyste, lazurowe, — ale jakieś czysto nasze polskie — szare, w sinawre smugi porznięte, smętne, niby załzawione oko młodej góralki, a ta jego barwa dziwnie jakoś zdaje się harmonizować z nastrojem duszy krajowców\ Po obu stronach wąziutkiej drożyny, którą ci jechać wypada, podnoszą się wzgórza, to długim i nieprzerwanym łań-

cuchem, to znowu pojedynczo, lasem okryte, krzewami ubrzeżone, na bliższym planie granatowe , na dalszym snujące się jak mgła błękitna — czasem przemknie ci się przed oczyma długa zielona równina stogami siana zasłana, lecz jeszcześ się nią nacieszyć nie uśpiał, kiedy znowu góry i gęsty bór dębowy lub brzozowy na długo cię widoku płaszczyzny pozbawiły. Nigdzie też w całej Polsce niema gór tego kształtu, jak w okolicy Krzemieńca i Poczajowa : śród najrówniejszej płaszczyzny widzisz raptem wznoszący się kopiec podłużny, niby trójkąt olbrzymi, ze wszech stron od pola stromy, drzewami obrosły, a który z oddalenia widziany, gdyby nie drzewa co go osłoniły i bryły sterczącego granitu co go najeżają, przypominał by ci coś bardzo do piramidy egipskiej zbliżonego. —• W takiej to okolicy, w samym środku lasów, które gdzieś tam daleko aż ku Dubnu pociągnęły, u stóp kilkunastu takich gór, rozsiadła się duża wieś , Antonowce, już samem swrem położeniem, raczej osadę szwajcarską niż polską wieś przypominająca.

Piękna ta majętność, osobny klucz z kilku do niego należącemi wsiami składająca, przechodziła przez różne koleje, zmieniając czeslo swych właścicieli, a jak się to często na Wołyniu przytrafiało, toczono nieraz procesa o tę majętność. Mamy pod ręką dokumenty świadczące o przejściach tego majątku od najdawniejszych czasów, postaramy się więc pokrótce wykazać je czytelnikom naszym, choćby tylko jako dowód, jak fortuny nasze, zwłaszcza pańskie, często z rąk do rąk przechodziły.

Antonowce od najdawniejszych czasów były dziedziczną majętnością xiążąt Swiatopełków Czetwertyńskich^ w pierwszej połowie XVI wieku posiadał je Matwiej x.

Światopełk Czetwertyński, pan ogromnej fortuny, największej jaka może kiedykolwiek w domie Czetwertyńskich była. Dobra jego rozciągały się w wojew. bracławskiem i wołyńskiem; w bracławskiem posiadał: Niemierowszczyznę, Pohrebyszcze, Obodówkę, Daszówr, Żywotów, Kalnik, Kniażę i Talatyn, na Wołyniu zaś oprócz Czetwertni, dawnej rodowej majętności, należały do niego jeszcze : Jełowica, Antonowce, Tylawka, Stożek, Uhorsk, Zaliśce i Korchowa, wszystko w pow. krzemienieckim. Xiążę Matwiej ożeniony był z Eudoxia Wahanowską i z niej jedną tylko córkę Annę, zaślubioną xieciu Januszowi Zbarazkiemu wojewodzie bracławskiemu, zostawił. Xiężniczka Anna odziedziczywszy po śmierei ojca całą ogromną fortunę jego, wlała ją w dom mężowski ; była ona matką dwóch ostatnich xiążąt Zbarazkich : Krzysztofa koniuszego kor. i Jerzego kasztelana krakowskiego. Ci po śmierci matki, zmarłej i pogrzebionej w monasterze w Starej Czetwertni, stali się panami rozległej fortuny, niegdyś xx. Czetwertyńskich, jedną tylko Czetwertnię, jako dawną rodową tego domu majętność odprzedali krewnemu swemu x. Hre-horowi Czetwertyńskiemu podkomorzemu łuckiemu. Umarł nakoniec ostatni xiąże Zbarazki Jerzy kaszt, krakow. w r. 1631, przeżywszy brata Krzysztofa, a całą Zbaraszczyznę, niemniej i majątki które przez małżeństwa w wygasły ten dom xiążecy wpłynęły, objęli prawem spadku xx. Wiśnio-wieccy, jako dom jednej dzielnicy ze Zbarazkiemi będący. Panem tej ogromnej sukcesyi został x. Konstantyn Wi-śniowiecki wojewoda ruski, a wkrótce potem syn jego jedyny Janusz koniuszy kor., starosta krzemieniecki. Wtenczas to xiążęta Czetwertyńscy, Hrehory i brat jego Stefan podkomorzy bracławrski, upomnieli się o fortunę swego

domu, która po antecesorce ich xiężniczce Annie Matwie-jównie, weszła było w dom Zbarazkich, a teraz została własnością Wiśniowieckich. Rozpoczęła się o to sprawa procesowa z x. Januszem Wiśniowieckim koniuszym kor. spadkobiercą Zbarazkich, którą Czetwertyóscy przegrali; wyrokiem bowiem trybunału w 1632 r. zapadłym, przysądzono za Wiśniowieckiemi całą fortunę w wojewódz. bracław. leżącą, wyszła niegdyś z domu Czetwertyóskich. Pozostawały jeszcze w sporze dobra wołyńskie t. j. wsie: Antonowce, Tylawka, Stożek, Uhorsk, Zaliśce, Korchowa i Jełowica, które niezawodnie przyznane byłyby zostały Czetwertyńskim, lecz w skutek jakichś układów familijnych xiążę Stefan podkom. bracław. sam i w imieniu brata swego Hrehorego, zrzekł się dobrowolnie tych majętności na rzecz x. Janusza Wiśniowieckiego koniuszego koronnego i jego następców. Formalna ta donacya x. Stefana dnia 14 Czerwca 1633 r. uczyniona, w aktach grodzkich krzemienieckich oblatowaną została ').

Tak więc Antonowce raz na zawsze weszły w dom XX. Wiśniowieckich, w których posiadaniu znowu długo pozostawały; wziął je dopiero wraz z innemi majątkami w posagu po żonie w r. 1725 Radziwiłł Rybeóko z Franciszką Urszulą Wiśniowiecką, córką Janusza wojewody krakowsk. ożeniony, po nim syn jego xiążę Panie Kochanku, a po tym znowu, synowiec xiążę Dominik, sławny ów młody hulaka i marnotrawca, który wypuszczony z opieki stryjów, w przeciągu lat czterech przeszło 100 milionów fortuny stracił. Nahulawszy się dowoli młody xiążę widział się zmuszonym wyprzedać wszystkie

’) Patrz Dodatki Nr. 12.

prawie wołyńskie dobra swoje , w skład ordynacyi nie wchodzące. Wtedy to na mocy tranzakcyi dnia 15 Lutego 1806 r. zawartej, sprzedał on klucze antonowiecki i drugi sąsiedni prawie z tymże jampolski, hr. Ludwice z Rzewuskich Chodkiewiczowej, starościnie żmudzkiej, której sukcesorowie dotąd te majętności posiadają.

Przejeżdżając przez Antonowce, że to była niedziela, wstąpiłem do otwartej właśnie podczas nabożeństwa cerkiewki. Zgrzybiała ta staruszka, drewniana o trzech kopułach, na wzór wszystkich prawie wiejskich cerkiewek wołyńskich zbudowana, niczem się fizyonomią od innych towarzyszek swoich nie różni; zaginęły pierwsze jej erek-cye, pozostały tylko z nowszych czasów radziwiłłowskie, na ścianach jednak stare bardzo obrazy już same świadczą , że nierównie dawniejszych czasów sięga. Paroch miejscowy pokazywał mi nadto kilka rzeczywiście ciekawych zabytków, rozmaitemi czasy w ziemi, na gruncie antonowieckim znajdowanych, jako to kilka dawnych na-wret monet rzymskich, niezmiernie starożytny relikwia-rzyk żelazny w kształcie krzyża, z ciężkiem niekształ-tnem wyobrażeniem Chrystusa, i kilku na wpół zatartemi literami hłaholickiemi ; nareszcie kilka dużych prawie dwułokciowych krzyżów żelaznych, bez żadnych zgoła napisów ; te ostatnie przy kopaniu studni na sążeń prawie głębokości w ziemi wykopane zostały. Wszystko to są niezaprzeczenie ślady niezmiernie dawnego osiedlenia tutejszej osady.

Na wschód od Antonowiec, o paręset kroków za wsią, wznosi się wysoka góra, lasem obrosła, z łańcucha Karpat wychodząca, Utoh nazywana. Nad samą spadzi-stością tej góry, z dwóch stron zupełnie nieprzystępnej, jest ziemny okop w kształcie wału, 20 przeszło sążni obwodu mający, pośród którego widocznie są ślady dawnego jakiegoś murowanego zamczyska. Na tych fundamentach właściciel śp. hr. Karol Chodkiewicz w r. 1837 rozpoczął budować piękny dom mieszkalny; śmierć przerwała tę robotę jego, a szkoda, bo w tak malowniczem i dzikiem położeniu, byłaby to najpiękniejsza rezydencya na Wołyniu. Kiedy i przez kogo zamczysko to i okopy wzniesione zostały, nie wiadomo, zaginęła o tem zupełnie tradycya , a lud miejscowy głosi tylko, że przed laty kilkudziesięciu ustronne to miejsce było siedliskiem zbójców, którzy napadami swemi trapili okolicę.

Ledwie parę wiorstw za Antonowce ujechawszy, natrafiamy na malutką wioseczkę, raczej osadę, złożoną z kilku chat włościańskich, romantycznie po górach rozrzuconych. Jest to tak zwany Majdan czyli Majdany, do białokrynickiego majątku należąca osada. Tu wysoko po nad wierzchołki drzew piętrzy się góra, także czarnym lasem i bryłami granitu pokryta, wyższa tylko i wspanialsza o wiele od wszystkich innych w tej okolicy, bo przeszło 42 sążni od podeszwy wysoka. Jest to Boża Góra, powszechnie na całym Wołyniu, tak dla swej piękności, jak dla legendy, tradycyj i podań o niej krążących znana. Na samym szczycie tej góry stoi malutka cerkiewka, z dzikiego kamienia zbudowana p. t. św. Trójcy. Niemasz tu żadnej dzwonnicy przy niej, malutka tylko zakrystya w kształcie rotundy, z tyłu przybudowana. Kamień na ścianach zsiadł się i poczerniał, snąć wiele wieków, wiele pokoleń przetrwać musiał. Kto i kiedy wzniósł tę cerkiewkę, żadnych śladów piśmiennych na to niema; tradycya zaś miejscowa głosi, że tu przed

unia mieszkali zakonnicy greckiego wyznania, w niewolę przez Tatarów uprowadzeni. W późniejszych czasach cerkiewka ta długo pozostawała pod zawiadowaniem Bazylianów poczajowskich, w 1797 r. dopiero na prawosławną zamienioną została. Kilka razy tylko do roku odprawia się tu nabożeństwo, a lud z okolicy tłumnie się na nie ściąga, stary bowiem obraz św. Trójcy tu znajdujący się, za słynący łaskami powszechnie jest poczytywany. Z pośród wielkiej liczby prześlicznych legend i podań o tej górze i o cerkiewce pomiędzy ludem krążących, jedna szczególniej na uwagę zasługuje, już dla samej zgodności z położeniem i miejscowością tutejszą. W czasie jednego z licznych najazdów tatarskich na Wołyń, znaczny ich oddział dla rabunku aż w tutejsze się góry zapuścił. Strwożeni zakonnicy przy cerkiewce tej osiadli, rozpierzchli się po lasach, jeden z nich tylko pozostał i skrył się w sąsiedniej pieczarze, zkąd kryte przejście aż do samej cerkiewki prowadzić miało. Ta-tarzy złupiwszy wszystko co tylko wziąść się dało, przy bliższych poszukiwaniach odkryli wchód do tej jaskini i znaleźli w niej modlącego się mnicha. Na uczynione mu zapytanie, czemuby wraz z braćmi nie uciekał, odpowiedział, że Bogu ślubował umrzeć przy tej cerkiewce, spokojnie więc końca swego oczekuje. Przejęci taką odwagą Tatarzy, nietylko żywnością

mu życie darowali, lecz nadto na czas jakiś zaopatrzyli. Rzeczywiście o kilka

kroków od cerkwi jest tu ślad zawalonej jakiejś pieczary, z której niedawnemi czasy jeszcze, ludzie na nabożeństwo przybywający, czystą źródlaną wodę dostawali, odległość zaś i kierunek tej jaskini łatwo przypuszczać pozwalają, że ztąd kryte przejście do cerkwi znajdować

się mogło ; co najdziwniejsze zaś, to źródło na tak wysokiej górze.

Jeszcześmy nie stracili z oczów Bożej Góry, jeszcze migotał nam z daleka w promieniach słonecznych krzyż na cerkiewce św. Trójcy, kiedy znowu wioskę jakąś ujrzeliśmy przed sobą. To Stożek — jedna z najstaroży-tniejszych osad nietylko w powiecie krzemienieckim, lecz na całym Wołyniu prawie — dziś zwyczajna wioska, ogołocona ze wszelkich pamiątek i zabytków, któreby o jej odległem pochodzeniu świadczyć mogły. Mało kto wie już zapewne, że osada ta ważną przed wieki grała rolę dziejową, a z nazwiskiem jej w' staiych tylko kronikach spotkać się jeszcze można. O najodleglejszej epoce egzystencyi Stożka, bo jeszcze prawie czasów Bolesława Śmiałego sięgającej , wspominają Okolski i Nie-siecki w rodowodzie Denisków — Mokosiejów, a to z tego powodu. Kiedy Bolesław Śmiały wtargnął na Ruś w 1073 r. a pokonawszy Ihora x. włodzimierskiego opanował cały Wołyń, wówczas zdobywcą zamku krzemienieckiego na Rusinach stał się jeden z najdzielniejszych rycerzy jego, Mokosiej ; temu król odwdzięczając za to zwycięztwo, nadał był tenże sam Krzemieniec na prawdach lennych rodzajem starostwa jemu i potomkom jego. Jeden z synów tego Mokosieja imieniem Piotr,lobjąwszy Krzemieniec po ojcu^ pierwszy założył starościńską swą juryzdykcyę we wsi Stożek o lekką tylko mile od tego miasta odległej¹) Świetniejsze jednak były losy tej osady w późniejszych czasach : Kazimierz Wielki zawojowawszy Wołyń i Ruś czerwoną na Litwinach, zjeżdżał niekiedy do Krzemieńca, który był niejako

') Patrz herbarze Okolskiego i Niesieckiego:

środkowym punktem wojennych jego wypraw w tych ziemiach; tu zatrzymał się dłużej dla odwiedzin u siostrzeńców swoich xiążąt litewskich, rządzących temi ziemiami z po-reki jego , a z któremi, pomimo nieustannych sporów i wojen, pozorne przynajmniej zachowywał stosunki. Otóż zjeżdżając tu król, zakładał zwykle rezydencyę swą w sąsiednim od Krzemieńca Stożku, gdzie też i dworzec dla siebie zbudował był. Kiedy jeszcze w samym początku podbojów Kazimierza Wielkiego na Rusi, Lubart szwagier jego, wszędzie w tych czynnościach przeszkadzać mu począł, król chcąc się go pozbyć chwilowie, dopókiby panowania swego w tych krajach nie utwierdził, uwięził Lubarta. Wtedy to xiążęta Jawnuta i Kiejstut bracia uwięzionego , powstali przeciw takowemu postępkowi króla i sprawę tę pod sąd panów węgierskich poddali ; sąd ten zaś w Stożku miał się odbyć. Rył to warunek umieszczony w pamiętnej tranzakcyi o ziemie ruskie, między królem i xiążętami litewskimi zawartej w 1345 roku. Xiążęta wyrażają się tam tenr słowy: „A pro Lubartowo jatstwo, choczem jeho postawiti na sudie pered pany Ugorskimi, po iszestwie Swiataho Ducha za 4 nedieli ; litowskim kniażeni stati u Chołmie , a Korołewi u Sto czci, tut budut sud tiahati sia is korołem i t. d.“l). W r. 1366 zawarł król Kazimierz ostateczną umową z xiążętami litewskimi o ziemie ruskie, na mocy której Lubart utrzymał się przy posiadaniu całej ziemi łuckiej , t. j. znacznej prawie części Wołynia; w tranzakcyi tej pomiędzy innemi posiadłościami Lubarta w tej ziemi, wzmianko-

J) Patrz tranzakcyę tę w zbiorze aktów tyczących się dawnej Rosyi , wydanie koinisyi archeograficznej w Petersburgu r. 1846.

wany jest i Stożek¹). W roku 1392 kiedy Skirgiełło Olgierdowicz brat Władysława Jagiełły zrzekł się wiel-korządztwa na Litwie i godność swą wielkoxiążącą oddawał Witoldowi ; ten ostatni jako pan już natenczas całego Wołynia wynagradzając Skirgiełłę, dał mu w zamian w dożywotnie dzierżenie Krzemieniec na Wołyniu wraz ze Stożkiem i całym do niego przytykającym obwodem²). Jakie były późniejsze losy Stożka, trudno określić z pewnością; długo jednak należał on do dóbr królewskich na Wołyniu, w kilku bowiem lustracyach Krzemieńca z XV i połowy XVI wieku, napotykamy o nim pobieżne wspomnienia o dworcu królewskim tam egzystującym i t. p. W XVI wieku Stożek był już prywatną własnością xx. Czertwertyńskich, wraz z Antonoweami i kilku innemi majętnościami w tej okolicy, i odtąd dzielił we wszystkiem losy fortuny antonowieckiej , przechodząc kolejno we władanie xiążąt Zbarazkich, następnie Wiśniowieekicli i Radziwiłłów; obecnie zaś jest własnością Czosnowskich i należy do białokrynickiego klucza. Są tu jeszcze fundamenta dawnych jakichś murów, tu i

ówdzie po górach porozrzucanych, a świadczących o wię-kszem niegdyś znaczeniu tej osady; pomiędzy Indem zaś przechowało się podanie o kilku monasterach , które tu niegdyś egzystować miały. O jednym nawet z tych mo-nasterów p. t. św. Spasa jest wzmianka w donacyi x. Stefana Czetwertyńskiego podkomorzego bracław. z r. 1633 dóbr Antonowiec, Stożka i innych, xięciu Januszowi Wi-śniowieckiemu koniuszemu kor. '). Monaster ten przed kilkunastu laty dopiero spalił się, a gruzy jego dotąd widoczne.

Ze Stożka lekka tylko mila do Białokrynicy pod samym już Kzemieńcem położonej. Obszerna i piękna ta wieś należała początkowie do xx. Zbarazkich, następnie do Wiśniowieckich, od tych przeszła do Radziwiłłów, a od kilkudziesięciu lat zostaje w posiadaniu Czosnowskich. Pan Edw. Rulikowski w dziełku swojem p. t. Opis powiatu Wasilkowskiego, wspominając o Aksakach, których rodowód!! czerpał z dokumentów familijnych tego domu, mieni być Jana Aksaka, zmarłego w 1627 roku, dziedzicem tej Białokrynicy koło Krzemieńca położonej ; a kiedy w roku 1670 synowie jego Michał i Stefan dzielili między sobą ojcowską fortunę, Michałowi przy innych dobrach na Wołyniu miała się dostać i Białokrynica. Wiadomość ta jakkolwiek z pewnych na pozór źródeł czerpana, całkiem jest błędna, wiemy bowiem dokładnie, że wówczas już xx. Zbarazcy oddawna posiadali Biało-krynicę, a młody królewicz Władysław syn Zygmunta IR idąc na wyprawę moskiewską w 1617 roku, przez parę tygodni zatrzymał się tutaj , gościnnego na zamku xx.

*) Patrz Dodatki Nr. 12.

- 94 —

Zbarazkich doznawszy przyjęcia. Po Zbarazkich xiążęta Wiśniowieccy odziedziczywszy całą fortunę, także zwykłą swą rezydencyę w tej Białokrynicy mieli. Pod miastem Równym zaś, na gościńcu pocztowym, jest druga wieś tegoż nazwiska, tamta wiec niezawodnie należeć musiała do Aksaków i o niej to p. Kulikowski wspomina.

W tutejszej Białokrynicy jest starożytny zamek z kamienia o dwóch piątrach zbudowany, fundacyi Zbarazkich. Pomnik ten o ile ze stylu budowy czysto gotyckiej wnosić można, odnieść należy do początków XVI wieku. Gmach ten pamiętny pobytem królewicza Władysława, ma 55 sążni długości , 0 szerokości a 5 wysokości , zawierał niegdyś przeszło 40 sal i pokoi. Otacza go naokoło ziemna fortyfikacya w kształcie foremnej czworograniastej reduty, z fosami i bastyonami po rogach-, długość jej w zachodniej i wschodniej po 43, a w północnej i południowej stronie po 37 sążni ; głębokie na 6 sążni rowy otaczające całą tę budowę, wodą niegdyś napełnione były. Niedawnemi już czasy połowa zachodniego wału i północno - zachodni bastyon znacznie uszkodzone zostały. W roku 1800 za xiecia Dominika Radziwiłła, zgorzał zamek białokrynicki, i od tego czasu długo opuszczony i w wielu miejscach rozwalony zostawał, dopiero przed laty kilkunastu nabywca tej majętności p. Czosnowski, dźwignął część starożytnej tej budowy t. j. całe prawe jej skrzydło, zrestaurował zewnątrz i wewnątrz z niesłychaną starannością i kosztem, a co więcej niezepsuwszy bynajmniej ani stylu jej, ani starożytnej cechy; śmierć zaskoczyła go właśnie w chwili, kiedy zamyślał o odnowieniu drugiej połowy wspaniałego tego zamku. W naszych czasach dzieło p. Czosnowskiego

było faktem podziwienie wzbudzającym , niesłychanym prawie, nietylko bowiem obcy jak on, ale nawet posiadacze dawnych rodowych zabytków, w gruzach leżących, nie zwykli na nie zwracać uwagę i od upadku i uszkodzenia chronić. Na nieszczęście śp. Czosnowski na re-stauracyę tego zamku wyłożył znaczną część fortuny swojej, a przynajmniej wielki jej uszczerbek przyniósł; zaraz też jeszcze za życia jego, ludzie na chłodno i po ludzku na wszystko zapatrujący się, szyderstwem mu za to dźwignięcie krajowego pomnika odpłacili, kredytorowie zaś po śmierci rozszarpali sprzęty i piękne mobilia zamkowe , gołe tylko ściany pozostawując. Nie wchodzimy w pobudki, jakie miał ś. p. Czosnowrski, dokonywująe pięknego swego dzieła, nieroztrząsamy rzeczy, które rodzinę tylko , lub bliższych przyjaciół jego dotyczą, na sam tylko fakt spoglądając, nie możemy nieprzyznać pewnej zasługi zmarłemu i należnej mu od ogółu wdzięczności za ochronienie od upadku i ostatecznej zagłady tej narodow ej pamiątki. Rysunek tego zamku, jeszcze przed restauracyą jego dokonany przez Antoniego Langa, wyszedł w litografii Pillera we Lwowie, wartoby się jednak teraz o nowy i dokładniejszy postarać.

W życiorysie hetmana Mazepy umieszczonym w X i ę-dze Świata, napotykamy wzmiankę, że bohater ten zadnieprski odwiedzał w Białokrynicy xiężnę Wiśnio-wiecką z domu Dolską, zjeżdżał tu nawet na chrzciny jej syna. Ostatnim zaś z xiążąt Wiśniow ieckich, który na zamku tutejszym rezydował, był xiążę Janusz Antoni wojewoda a następnie kasztelan krakowski. Tutaj odbyło się huczne wesele jedynaczki córki jego Franciszki Urszuli, wydanej za Radziwiłła Rybeńkę dnia 22 Kwietnia

—p96 —

1725 г.

o czem jest wzmianka w dyaryuszu ostatniego xiecia Wiśniowieckiego, stryja panny młodej, drukowanym w wyjątkach w dziele Alex. Przeździeckiego : Wołyń, Podole i Ukraina. Zdarzało się nam także widywać po rozmaitych cerkwiach na Wołyniu, w dobrach niegdyś do Radziwiłłów należących, prezenty i rozmaite nadania hetmana Rybeńki, datowane na zamku białokrynickim , a nawet i przywileje syna jego xiecia Panie Kochanku; musieli Aviec tutaj xiążęta ci także przesiadywać niekiedy.

Długo, usiadłszy na wspaniałej galeryi na baszcie białokrynickiego zamku urządzonej, przypatrywałem się prześlicznym widokom odkrywającym się ztąd do koła, na sąsiedni Krzemieniec i kilka wiosek w okolicy rozsianych, na siniejące z daleka góry tak zawsze dla mnie powabne i piękne, kiedy odgłos dzwonka rozbudził mnie wśród najsłodszych marzeń, przypominając, że pora w dalszą puszczać się podróż; pożegnawszy więc starego sługę, który jak Achilles na gruzach Troi, dozorował opuszczonego przez panów zamku tutejszego, drogą przez park zamkowy wiodącą ruszyłem do Krzemieńca.

¹

)    Pax autem in fonnan coaluit hanc: Lubardo Luceoriensis terra cumomnibus territoriisprimaevis et villis queniadmodum fuit a principio, i. e. Stożek, Daniłów, Zakamień, Szumską Ostróg, Polonne et Miedzyboże etc. (Patrz kronikę Anonima archidiakona gnieźnieńskiego). Tu więc jak widzimy Stożek wymieniony pomiędzy ważniejszeini osadami, jakie się Lubartowi na Wołyniu dostały.

²

)    „Anno 1392 Vitold testatur, Skirgiełło suo consensu ei et haeredibus datum esse districtum et arccm Krzemieniec et districtum Stożek propter ca, quod is jussu regis patrimo-nio suo in gratiam Vitoldi cessit(Inventarium archivi regni Cromeri M. S.J Był więc oddzielny powiat stożecki nawet.

IX.

KRZEMIENIEC — HISTORYA 1 DZIEJE TEGO MIASTA OD POCZĄTKU ZAŁOŻENIA JEGO AŻ DO NASZYCH CZASÓW — PRZYWILEJE I NADANIA KRÓLEWSKIE DLA KRZEMIEŃCA - LUSTRACYE ZAMKU I STAROSTWA TU

WSPOMNIENIE O TADE-

TEJSZEGO — DAWNE GMACHY I KOŚCIOŁY

USZU CZACKIM I O JEGO SZKOLE - OGÓLNY RZUT OKA NA DZISIEJSZY

STAN MIASTA ‘).

Zadanie które leży przed nami, a które spełnić zamierzyliśmy — do wykonania nie łatwe, mamy bowiem skreślić dokładną monografią historyczną miasta, które niegdyś ważną odgrywało rolę dziejową, którego początek zamierzchłej wiekami i niezmiernie odległej sięga starożytności. Chwytamy się zaś tej pracy z zamiarem dokonania jej jak można najdokładniej, z całą sumiennością historyczną, Krzemieniec bowiem z wielu względów na szczególniejszą uwagę naszą zasługuje. Już to przez

i) W kilku opisach podróży po kraju, a także po dziennikach i pismach peryodycznych, zdarzało się nam czytać szczupłe i niedokładne tylko monografie Krzemieńca, w niniejszej pracy więc postanowiliśmy zebrać wszystko, cokolwiek w starych kronikach lub współczesnych pismach o mieście tern wspomniano, a tak uporządkowawszy wr jedną całość rozrzucone wspomnienia, utworzyć dokładniejszy i obszerniejszych ram obraz starego grodu, którego dzieje tak ściśle z dziejami całego kraju naszego splecione. W opisie naszym opieraliśmy się po większej części na świadectwach dawnych,

samo geograficzne położenie swoje, już dla silnie obronnej pozycyi, gród ten zajmował jedno z silniejszych stanowisk pomiędzy grodami Wołynia i Podola, po upłynięciu nareszcie kilku wieków, kiedy znikła historyczna działalność jego, a tradycya onej pozostała tylko, Krzemieniec raptem z gruzów dźwigać się począł z upadku, który go strącił do rzędu nic nie znaczących miasteczek Wołynia, podniósł jeszcze raz dumną swą głowę i ńowem choć krótkiem zajaśniał życiem. Było to już w pierwszych latach XIX stulecia, kiedy Tadeusz Czacki za jednomyślną zgodą kraju, uzyskawszy na to pozwolenie rządu, wybrał miasto to na ognisko, z którego trysnąć miały promienie wskrzeszonej oświaty i ztąd szeroko rozlać się po kraju całym. Zycie więc to było całkiem inne, różny od pierwszego charakter mające — chwilowe i krótkie, jak życie samego wskrzesiciela — po nim wybiła godzina ostatecznego upadku dla miasta — upadku, z którego kiedyś w przyszłych może wiekach dopiero dźwignąć się zdoła. W dziejach więc Krzemieńca trzy wybitne epoki spostrzegać sio dają. — Epoka historycznej jego świetności kilka wieków obejmująca i ważna, a jednak mało znana , nad którą obszerniej zastanowić się zamierzamy—epoka odrodzenia, o której pisano wiele, a więc nawiasowo tylko o niej wspomniemy, i nakoniec

współczesnych prawie opisywanym wypadkom kronikarzy, niemniej na przywilejach i nadaniach królewskich, miastu temu służących, starając się tym sposobem usunąć wszelką wątpliwość o autentyczności przytaczanych przez nas szczegółów. Tym sposobem zamierzyliśmy dokonać opis kilku główniejszych przynajmniej miast wołyńskich, historyczną przeszłością oznaczonych.

epoka dzisiejszego jego upadku, już przez to samo mato znacząca i zaledwie po za obrębami prowincyi znana. Niéwiem — może nas zaślepia przywiązanie do rodzin-

może patrzymy na Krzemieniec przez pry-

nego kraju

zmat miłości ziemi ojczystej, ale ile razy wjeżdżać nam doń przychodzi, zawsze jakieś niewysłowione uczucie cichego smutku, jakaś rzewność, tęsknota i radość zarazem wskroś nas obejmują. Słusznie bo też miejsce to polską Szwajcaryą przezwano; wzdłuż i wszerz Wołyń przebiegłszy, nigdzie tak uroczej, tak dziwnie pięknej i fan

tastycznej od przyrody przyozdobionej miejscowości napotkać nie można. Wśród wąwozów i parowów, dokoła otoczonych wieńcem niebotycznych skał, odłamków naszych Tatrów, ściśle w ogniwa zespolonych, najwyższych w tym kraju — zbudowawane jest samo miasto. Tak fantastyczna z przyrody miejscowość nie dozwoliła mu

rozprzestrzenić się swobodnie — w samej nizinie więc, ciasno i bez symetryi pobudowane domy i domki, tó wyżej to niżej, wdzięcznie i malowniczo już przez samą tę ciasnotę wyglądają. Po nad niemi piętrzą się wieżyce i kopuły kilku cerkwi i kościołów, jak gdyby jedne z dru-giemi szły w zawody i chciały zrównać się z jedną z wieńczących to miasto gór w północno wschodniej stronie, na szczycie której stoją zczerniałe zgliszcza potężnego niegdyś zamku, a u stóp której płynie po kamykach formujący się ze źródeł potok. Najwspanialszy przedstawia się widok wjeżdżającemu do Krzemieńca ze strony południowej od Podola, a chociaż wjazd z tej strony przykry, prowadzi przez stromy wąwóz, od lat kilku dopiero nieco zrównany, podróżny bynajmniej tej niedogodności nie spo-

strzegą, mimowolnie zachwycony czarującym krajobrazem, który ma ztąd przed oczami.

Rzućmy jednak na chwilę poetyczne wrażenia, cza-rującem położeniem tego miejsca wywołane, zejdźmy w dziedzinę chłodniejszej rzeczywistości, mamy bowiem roztrząsać szereg poważnych historycznych dziejów starego grodu, a jeśli czytelnik nie lęka się utrudzenia, to go najpierw poprowadzim z sobą na ową stromą górę zamkową, do tych szarych ruin, tam usiadłszy z nim na odłamie kilkunasto-wiekowego muru, pogwarzym o przeszłości, tu swobodniej myśl rozwinąć się zdoła, a obraz poważniejsze, wyrazistsze przybierze kształty.

Na Wołyniu i na Podolu każda prawie piędź ziemi zbroczona krwią przodków naszych, tędy bowiem przechodził ów szlak, po którym wkraczały do nas z pustyń i stepów Azyi hordy tatarskie , straszny ów szlak Kuczmańskim zwany, ku któremu oczy mieszkańców z trwogą zawsze zwracały się. Obie więc ziemie te, pokryte niezliczoną ilością mogił, są razem dziedziną zamków dawno już zniszczonych i w gruzach leżących, w których lud strwożony krył się z dobytkiem i całem mieniem swojem przed wrogiem. Każdy kto tylko broń dźwignąć zdołał, w tych zamkach dzielny i rozpaczny niekiedy nieprzyjacielowi stawiał opór ; dziś wiec poczerniałe te mury żywem są jeszcze świadectwem męztwa i dzielności naszych przodków, którzy od kolebki zaledwie odrósłszy, już bezustannie w imię wiary, w imię spokoju ogólnego, Malczyc musieli. Pierwotne dzieje niektórych z rzeczonych zamków giną м pomroce odległej przeszłości, z po za której zaledMue słaby odbrzask naszych dziejów przebija się tylko, tradycya o nich nawet

zaginęła już wśród ludu. Do rzędu takich zamków należy niezaprzeczenie i zamek krzemieniecki. Kto go zakładał i kiedy —- na to nie tylko żadnych historycznych dowodów nie mamy, ale nawet tradycyi i pieśni. Czasem tylko przebiegając w dzień świąteczny ulice Krzemieńca , napotkać można gromadkę mieszczan, spoglądających ku górze zamkowej i żywo rozprawiających o królowej Bonie, która wedle ich mniemania, miała na zamku tutejszym przemieszkiwać, zjeżdżając tylko z niego niekiedy po skórzanym moście do miasta, lub dla odwiedzenia mieszkających w okolicach jego ulubieńców swoich, Firleja w Orli i Deniska w Berehach ‘). Jak dalece podanie to o przemieszkującej tu niby królowej jest mylne , również jak wiele dawniejszych czasów sięga zamek krzemieniecki, pokażemy to niżej, na piśmiennych już dowodach opierając się.

Rozpatrując się w kształcie budowy rzeczonego zamku, również wnosząc z otaczających go fortylikacyi, jesteśmy przekonani, że sięga niezmiernie odległej starożytności. Już w IV i V wieku po narodzeniu Chrystusa, wojownicze plemiona Dulębów, a następnie i Wołyńców przywędrowawszy w te strony, stale osiedlać się tu zaczęły, a uciskane od Awarów czyli Obrów i innych na-

*) Orla niegdyś miasteczko, dziś wioska Urlą przezwana, niedaleko Poczajowa położona, należała niegdyś do dawnych rodzin Kozińskich, Hojskich, a następnie Firlejów; o niej obszerniej w innein miejscu mówić będziemy. Za czasów Bony majętność ta była jeszcze we władaniu Kozińskich. — Ber eh i wieś w okolicach Krzemieńca, jeszcze przed nieda-wnemi laty w posiadaniu starożytnej rodziny Denisków Moko-siejów będąca.

jezdniczyeh hord , budować zaczęły dla ochrony rodzaj ziemnych fortyfikacyi, następnie z gliny i kamienia wzmacnianych, Po Awarach zjawili się i Chazarowie, którzy z Azyi napłynąwszy, zawładnęli znaczną częścią południowej Rusi, Wołyniem i Kijowem, nakoniec w VIII i IX wiekach przybyli w te kraje Normandowie, Waregami zwani, którzy plondrując po Słowiańszczyźnie , uciskali mieszkańców tutejszych. Normandowie pierwsi zaczęli tu wznosić stałe grody i zamki swoje, przez nich więc, w » liczbie wielu innych, których ledwie szczątki pozostały, musiał być wzniesiony i zamek krzemieniecki , na górze Krzemienistej ₅ od której zapewne i miasto nazwę swą wzięło.

Pod koniec dziesiątego wieku niektóre słowiańskie plemiona, jako to : Drewlanie, Dregowiczanie około Drohiczyna Chełmskiego, Wołyńcy nad Bugiem, Krzywiczanie na Polesiu około rzeki Horynia, Łuczanie około Styru, zostały podbite przez zwycięzki oręż Włodzimierza Wielkiego , xiçcia kijowskiego; wówczas Wołyń w podziale pomiędzy synami jego przybrał nazwę xieztwa włodzimierskiego, którem rządził jeden z nich z tytułem udzielnego xięcia na Włodzimierzu. Bolesław⁷ Śmiały, król polski, czyniąc 107,3 r. wyprawę na podbicie Kijowa, obiegł w Łucku Ihora xiecia włodzimierskiego i zhołdował go sobie. Odtą 1 wiec ziemia wołyńska poczęła należeć do Polski. I w⁷ tymże czasie kiedy zdobyto w iele miejsc warownych i zamków, z których najmocniejsze były: Łuck, Chełm , Włodzimierz , chociaż jak po w⁷ i ad a Naruszewicz, z gliny i drzewa, obyczajem wieków onych zbudowane? wszakże dla posady górzystej , mocnego opatrzenia i licznych obrońców niełacno dostępne, już zamku krzemienieckiego istnienie dowodnie okazuje się. bywcą jego na Rusinach miał być Mokosiej, przodek dawnej rodziny Denisków - Mokosiejów, o ozem wspomina Okolski w swoim herbarzu, zasadzając się na przywileju Bolesława Śmiałego, temuż Mokosiejowi nadanym, a to jego świadectwo potwierdza w części późniejszy przywilej pod r. 1504 od Alexandra króla polskiego na rzecz Deniska Mokosieja, upewniający zachowanie na zamku krzemienieckim starożytnych grobowisk przodków jego *).

Zdo-

i) Historya storożytnego domu Denisków Mokosiejów i pierwsze początki jego, ściśle z dziejami Krzemieńca połączone,— o tern wspominają wszystkie herbarze. Starostwo krzemienieckie przez długi przeciąg czasu było sukcesyonalne w tym domie. Niesiecki o Mokosiejach herbu Wukry tak się wyraża: „Mokosiej jeszcze poganin, z Żywokłodówny spłodził Wańkona Mokosiejowicza, ten pierwszy z tego domu chrzest św. przyjął obrządkiem ruskim, był starostą wołyńskim i krzemienieckim, na Tatarów wielkim wojownikiem, Gedroj-cówna z kniaziów litewskich na imię Oluchna sześciu mu synów powiła. Z tych Stańko pułkownik pod Kijowem mężnie na Tatarów nacierając poległ. Piotr Amatus Miles, po ojcu wziął in feudum Krzemieniec , jurysdykcyą swoją ufundował we wsi Stożek, czego dowodem jest tak metryka jak i inne monimenta tegoż miejsca u x. Zbarazkich. Synowie jego z Kier-dejówny Gabryel i Michał. Gabryel z Bochowityanki Kozie-radzkiej miał synów czterech, fundował na zamku krzemienieckim cerkiew ruską, której już i śladu niemasz. Z synów jego Denis starosta krzemieniecki od Kazimierza Jagieloń-czyka zawołany, niektóre przywileje pozwolił mu w nagrodę tego , że prawa które miał do Krzemieńca i z bracią swoją ustąpił: o których Okolski wyraźniej pisze: z Dziewanki kasztel, chełmskiej spłodził Wańka starostę krzemienieckiego, ten zaś z Swiszczowskiej siedmiu synów, z których Piotr Mo-

Od tego czasu, przebiegając długi okres dziejów, nie znajdujemy żadnej wzmianki o zamczysku tutejszym, prócz nawiasowego wspomnienia o samym Krzemieńcu, w zacytowanej przez Karamzina kronice wołyńskiej, wspomnienia z powodu bitwy stoczonej pod tern miastem 1220 r. między królewiczem węgierskim Andrzejem i xieciem halickim Mścisławem Śmiałym. Właśnie doszliśmy do najświetniejszej epoki zamku krzemienieckiego, epoki w której on zwycięzko odznacza się i w całym blasku występuje na widownię historyczką, wieku (l-'40) nawiedzają kraj nasz Mongołowie pod dowództwem Batego, wnuka Dżengis Chana. Dzicz ta zdobywa Kijów, Kamieniec, Halicz i Włodzimierz, jeden tylko zamek krzemieniecki, nieustraszony ani ilością ani mocą nieprzyjaciela wdzierającego się na jego wały, o-sypuje gradem strzał i mężnie odpiera. Zamek i miasto były podówczas własnością Daniela Itomanowicza Hali-

Około XIII

Takie tryumfalne oparcie się zamku krzemienieckiego , wówczas gdy wśród powszechnego zwątpienia, wiele miast i zamków uległo przemagającej sile hord

kosiej Denisko starosta krzemieniecki z Patrykijówny dwóch miał synów : Szymona i Piotra. Szymon starosta żytomirski za to starostwo wziął w zamianę dobra Ożohowce za królowej Bony i t. d.“—Niesiecki ciągnie dalej genealogią tego domu, a chociaż wspomniał o ustępstwie królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi praw do Krzemieńca przez jednego z Moko-siejowiczów — i później wszakże wielu starostów krzemienieckich w tym domu wylicza.

*) Patrz o wydarzeniu tein: Latopiś Nestora i Karamzina Hist, państw ros. t. IV str. 14.

mu głośną sławę, ale ta nie była postrachem dla Tatarów, którzy pod dowództwem następcy Batego, po pierwszym napadzie w lat piętnaście (około r. 1255)

tatarskich, zjednało

znowu próbują sił do zdobycia tego zamku, ale jak i pierwszą rażą po bezskutecznem oblężeniu od-stępują od niego.

około 1200 r.

Lecz gdy xiążęta ruscy po przegranej pierwszej strasznej bitwie z Tatarami nad Kałką, wszędzie później od nieb pokonywani, ulegli ich przemocy, aby przez dwa wieki dźwigając ciężkie jarzmo, w mężnem i cierpliwem wytrwaniu zgotowali przyszłe swe znaczenie, natenczas na żądanie Burondaja wodza tatarskiego, Wasilko brat xiçcia Daniela halickiego, zmuszony był rozbroić wszystkie fortyfikacye na Wołyniu, w liczbie których spotkał takiż sam smutny los i zamek krzemieniecki¹).

W epoce wspomnionych wyżej dwukrotnych napadów na zamek krzemieniecki (1240 — 1255) świadczą niektórzy historycy, że dwaj zakonnicy reguły św. Franciszka, błogosławieni Gerard i Morgviid, dopełniający w krajach ruskich missyi apostolskiej, zostali w Krzemieńcu przez Tatarów nielitościwie zamordowani.

małych udziałach.

Ostatnie lata XIII i pierwsze XIV wieku, w ogóle skąpe i mgliste tylko, przedstawiają nam źródła piśmienne o dziejach Wołynia i Rusi całej. Kraj ten po śmierci Daniela ostatniego króla Rusi i Halicza, rozpada się na części pomiędzy potomków jego, którzy pod naciskiem Tatarów pozostając, rządzili tu na Wtedy to część ludności Letońskiej nieznana dotąd prawie, z lasów i bagien swoich występuje nagle na pole

D Karamzin, tom IV. str. 78—80.

dziejowe pod nazwą Litwy, i groźną być poczyna sąsiednim krajom. Gedymin wielki xiążę litewski opanowuje Wołyń, następnie Ukrainę i Kijów, przy podbiciu którego kilku wołyńskich xiążąt w walce poległo. Zabór ten Wołynia (jak twierdzi Kronika Litewska w staraniem Narbuta wydana) miał przypaść w r. 1320;

1846 r.

powodem zaś jego miało być to, że kiedy Giedymin za-

Zmudzi, wołyńscy

jęty był poskramianiem Krzyżaków na liążęta tymczasem, do litewskich po wili jskicli dzierżaw częste napady czynili, że nareszcie pod pozorem niby szukania pomocy przeciw Tatarom, z Krzyżakami, najza-ciętszemi wrogami Litwy, ścisłe przymierza zawiązywali ‘). Jednocześnie prawie z zaborem Gedymina, Lubart syn je

go pojmuje za żonę córkę Leona księcia Łuckiego i po niej w posagu dostaje Łuck i znaczną część ziemi wołyńskiej — resztę zawojowanego państwa podzielił Gedymin pomiędzy drugich synów swoich, a tak i Krzemieniec z zamkiem swoim przeszedł pod zwierzchnictwo xiążąt litewskich; któremu z synów Gedymina dostał się mianowicie gród ten w podziale, niewiadomo z pewnością — zdaje się wszakże, że Kazimierz Wielki zawojowawszy później Wołyń, zastał już Lubarta w Krzemieńcu. Pierwszy ten zabór Litwy na tak silnych podstawach, jakby mniemać można ustalony, nie był wszakże stanowczym. Polska, której polityką od trzech wieków blisko było, rozciągać o ile można wpływ i zwierzchnictwo nad przylegającą Rusią, prędko bardzo zdołała siostrzycę swą Litwę ztąd usunąć. Sprzyjających ku temu powodów zna-

‘) Stryjkowski, Kronika Litwy Xiegi jedenaste. Wydanie

Bohomolca.

lazło się wiele i te jak to niżej zobaczymy, nie dały długo na siebie wyczekiwać.

Już Władysław Łokietek, wierny rodowej polityce Piastów torował drogę synowi swojemu Kazimierzowi do ziem ruskich i Wołynia ; młodego bowiem królewicza ożenił z córką Giedymina Litewka, kiedy ten Giedymin posiada? natenczas już znakomitą część Rusi i nosił tytuł króla rusinów'); syn zaś jego Lubart, teraz szwagier Kazimierza pojąwszy za żonę córkę wołyńskiego xiecia, także już dzierżył częścią Wołynia. Zaledwie Kazimierz objął tron po ojcu, wnet nowa jeszcze przyjaźniej-sza zręczność do tego zawojowania przedstawiła mu się. Bolesław xiąże Mazowiecki syn Trojdena xiecia Mazowieckiego i Maryi xiężniczki Ruskiej, przez sukcessyą po matce swojej, panujący xiążę na Rusi Czerwonej, umiera, otruty przez niechętnych mu bojarów ruskich, we Lwowie ówczesnej stolicy Rusi, dnia 25 marca 1340 r. w sam dzień Zwiastowania Panny Maryi. Śmierć ta panującego xięcia, który raz jako Piast a nareszcie jako szwagier (był bowiem także z córką Gedymina ożeniony) podwójnie zatem z Kazimierzem był spokrewniony— otwiera młodemu królowi polskiemu drogę, na mocy praw, jak rodowych, tak ustąpionych sobie przez braci zmarłego, dó odzyskania dla korony polskiej tego kraju, tyle-kroć hołdowniczego jej. Jakoż natychmiast w tym celu podniósłszy wyprawę, na czele zebranego na prędce wojska , z przedniejszemi pany zdobył Lwów, a w skutek drugiej wyprawy w tymże 1340 r. przy końcu lata od-

Ob. Hisłorica Russia monwncnta. Papieże w listach do Gedymina tytułują go: regem Lithucinorum et multorum Ruthcnorum.

bytej, zabrawszy ziemie z miastami jako to: Przemyślską, Sanocką, Lubaczowską, HaPcką i Trembowelską to jest całą Ruś Czerwoną, oparł swój zwycięzki oręż, jak świadczy Kromer, aż o Krzemieniec¹). Zwycięztwo wszakże Kazimierza, jak na pierwszy raz przynajmniej, nie mogło zupełnym skutkiem uwieńczone pozostać, ani król przy całkowitym zaborze swoim utrzymać się. Bojarowie ruscy obawiając się ucisku wyznania swego , poczęli knuć potajemnie przeciw Polsce spiski z Węgrami, drudzy śmielsi, podburzali nawet Tatarów, których hordy już nawet wgłąb Polski wkraczać zaczęły; to wszystko więc było powodem, że Kazimierz widział się zmuszonym zawrzeć chwilowy rozejm z Litwą. Stanął więc takowy na ruskiej ziemi między laty 1340—1343. Traktat ten, uczyniony z Jawnutą wielkim xięciem litewskim i z bratem jego Kiejstutem i Lubartem xiążętami, oraz z ich synowcami : Jerzym synem Korjata i drugim Jerzym, synem Narymunta, zawarty był na lat dwa tylko. Na mocy jego, Litwa zostawiała Kazimierzowi posiadanie ziemi Lwowskiej, Kazimierz Litwie posiadanie ziem : Bełzkiej, Chełmskiej, Włodzimierskiej, Łuckiej i Brzeskiej. Jerzy Narymuntowicz miał zaś z poręki Litwy i Polski, dzierżyć Krzemieńcem, ale także na ten sam przeciąg czasu, z warunkiem, że zamku fortyfikować nie hędzie, a gdy pokój wyjdzie, xiąże Jerzy zamek opuści. „A Kremianec derżati Juriu

‘) Ziemia lwowska ile z dziejów wnosić można, rozciągała się rzeczywiście na wschód od Krzemieńca, na południu od źródeł rzeki Sered , wzdłuż jej brzegów aż do Trembowli. Całą zaś Ruś czerwoną zamykał na wschodzie południowym gród Sniatyn nad Prutem na granicy Multan. Te to więc rzeczywiście były granice zaboru Kazimierzowego.

„Narimontowiczu ot kniazi] litów skich i ot korola za 2 Jet, a hor oda nerobiti, a koli mir stanet, Juriu kniaziu nhoroda liszitisiaw ‘). W tymże czasie Kazimierz Wielki do innych swoich tytułów przydał tytuł Rusi albo pana dziedzicznego Rusi²) Pokój do dwóch lat z xiążętami litewskiemi zawarty, zdaje się iż był w następnych latach odnowiony, przynajmniej żadne nie zaszły między dwoma państwami nieprzyjacielskie kroki, aż do r. 1349. Warunki wszakże tego pokoju bynajmniej dla Kazimierza korzystne nie były, jak widzieliśmy okolicznościami tylko zmuszony był przystać na nie chwilowo, w 1349 r. więc korzystając z osłabienia Litwinów, po świeżej niefortunnej walce z Krzyżakami, znowu wkracza na Ruś. Powód do tej nowej inwazyi, legalnie nawet usprawiedliwiać się dawał, Litwini bowiem, przez częste wycieczki na Mazowsze i wiązanie się z Tatarami, niedotrzymywali umowy z królem zawartej³). Tą rażą Kazimierz wtargnąwszy z wojskiem do tej części Rus:, w której xiążęta litewscy mieli swoje udziały, zajmuje główne zamki Łuck i Włodzimierz z przyległemi do tych grodów ziemiami, posuwa się następnie do Brześcia, który podobny los spotkał, nako-

‘) Ob. tę tranzakcyę u Naruszewicza (tom VI str. 102 historyi Polski) wyjętą z inwentarza dyplomatów koronnych sporządzonego przez Kromera. Oryginał tego ciekawego pod wielu względami dokumentu , wydała komisya archeograficzna w Petersburgu r. 1840, w zbiorze aktów tyczących się dawnej Rossyi, literami ruskiemi, a łacińskiemi literami znowu Kazimierz Stronczyński w Warszawie r. 1839 „we wzorach pism dawnych“ str. 98 z pergaminu w języku ruskim, w archiwum królewskiem warszawskiem znajdującego się.

²)    Vol. legam pod r. 1340 1. p. 2.

³)    Patrz Łojko „w Odpowiedzi Prussakom“ str. 200.

— HO —

nieć do Chełmn, którego szturmem dobywać musiał. Opanowanie czterech tych głównych grodów sprawiło, że pomniejsze okoliczne bez oporu mu się poddały. Król zostawił je w posiadaniu kniaziów Ruskich, przyjąwszy od nich przysięgę wierności, główne zaś, w liczbie których był i Krzemieniec, oddał pod straż starostom polskim ; jeden tylko Łuck zostawił przy Lubarcie jako posagowe jeszcze wiano po żonie jego, z warunkiem aby zostawał pod hołdowniczem prawem korony polskiej '). Cały ten przeciąg czasu od r. 1340 po 1340 słusznie możnaby nazwać epoką tryumfów Kazimierza na ziemiach ruskich ; odtąd następują długie lata niepowodzeń i strat dotkliwych dla Polski. Duchowieństwo i rycerstwo, dwa najpotężniejsze w narodzie żywioły, zniechęcone przeciwko Kazimierzowi, tamowały mu ciągle utrwalenie podbojów jego na Rusi ; Litwa też zręcznie z tego stanu rzeczy korzystać umiała, a Lubart wszędzie i we wszystkich jej zamachach. Będąc panem Łucka po krótkiem przeciągu czasu wyrugował Polaków z Włodzimierza, Chełma i Bełza²), a niszcząc przyległą mu Ruś Czerwoną, zagrażał nawet Lwów, ulubione Kazimierza miasto. We wszystkich tych szczegółowych utarczkach szczęście nigdy nie sprzyjało Polakom³). Kiejstut mniemany lennik Polski odebrał napowrót nietylko Brześć, ojcow-

J) Długosz Lib. IX Anno 1349 i kronikarz Anonym ar-chidyakon gnieźnieński, wydanie Sommersberga, który mówi „Lubardo solummodo cwUałem Lut sic o cum ierritorio suo ad placitum honte voluntatis sute concedendo“.

²)    Długosz pod r. 4350 Historyi Polski.

³)    Anonymus Archidiaconus Gneznensls, pag. 97-98 cd. Sommersbergiana i Długosz pod rokiem 1350 Historyi Polski.

— Ili —

ską spuściznę, lecz nadto na czele zbrojnych hufców wkraczał w Sandomierską i Radomską ziemię, niszczył je, wszędzie słaby tylko napotykając opór. Wtedy to Kazimierz widział się zmuszonym udać się o pomoc do Ludwika króla węgierskiego. Między oboma królami stanęło przymierze, skutkiem ktorego obaj wspólnemi siłami przedsięwzięli wyprawę na Ruś r. 1354. Udało się im wprawdzie wyparować Litwinów z niektórych pogranicznych grodów, które ci na polskiej ziemi opanowali i odebrać nawet Włodzimierską ziemię ; wyprawa ta wszakże słabo prowadzona, bez udziału i współczucia w polskim narodzie nie miała też żadnego znaczenia, ani długich rezultatów'). Litwini z Lubartem na czele, po roku nie spełna, znowu odbili ziemię: Włodzimierską, Rełzką i Chełmską, o które im szło najwięcej, a Tatarzy poduszczeni przez Olgierda, który ich użyć chciał do wyzucia Kazimierza z ziem ruskich, srogi napad na te strony dokonali²). Skołatany nareszcie tyloma przeciwnościami Kazimierz zniechęcony, postanowił ograniczyć się na jakiś czas przynajmniej na te ruskie posiadłości, które bez znacznego szwanku dotąd mógł zachować, odzyskanie zaś Wołynia, ziem Bełz-kiej i Chełmskiej, dalszemu czasowi zostawił. Traktatu

*) Wyprawa ta o której obcy historycy, zwłaszcza kronikarze węgierscy: Thurocz i Pray, obszernie się rozpisują, wysławiając Ludwika, była w rzeczywistości tak małoznacząca. że krajowe kroniki albo zgoła ją przemilczają, jak np. współczesny Anonym Archidyakon Gnieźnieński albo też jak Długosz, pod mylną datą 1351 r. ją kładą. Najdokładniej podaje nam ją florentyński kronikarz Yillani (patrz Yillani nSłoriau w zbiorze Muratorego t. X1Y p. 237;.

²) Długosz Iłistorya Polski pod r. 1352 właściwie zaś w 1355.

wyraźnego w tym względzie z xiążętami litewskimi, nigdzie wprawdzie napotkać nie można, musiało jednak jakieś oświadczenie nastąpić, od r. bowiem 1356, przez lat 10 nieprzerwanie, nie wspominają dzieje o żadnym napadzie Litwinów na ziemie przy koronie polskiej pozostałe. We wszystkich tych powyżej opisanych sporach i utarczkach Litwy z Kazimierzem, Krzemieniec, jedna z ważniejszych twierdz wołyńskich, przechodząc kolejno to w ręce Polaków, to Litwinów, czynnie opierał obu-strone ich najazdy; z imieniem jego spotykamy się też często we współczesnych kronikach, wypadki tej epoki opisujących.

Nadszedł nareszcie rok 13 s i G a Kazimierz będąc już na schyłku życia swojego, postanowił raz jeszcze szczęścia próbować i odzyskać, co już był dwa razy orężem nabył i utracił. Zgromadziwszy więc wszystkie swe siły, pociągnął na wyprawę przeciw Litwinom. Ziemia Befzka najpierwsza mu się poddała, a Jerzy Narymuntowicz, który ją dzierżył z poręki Litwy, sam klucze głównego zamku Bełza oddał wujowi swojemu, za tym przykładem poszła i ziemia Chełmska. Gdy Kazimierz następnie wkroczył na Wołyń i obiegł miasto Włodzimierz, Lubart przestraszony schronił się w głąb kraju, a wszystkie celniejsze zamki, między któremi i krzemieniecki, w złym stanie i opustoszałe, zostały natenczas przez Polaków opanowane¹). Chciał wówczas król ukarać Lubarta za tylokrotne przeniewierstwa jego, lecz panujący na Litwie wielki Xiążę Olgierd wdał się w tę sprawę i obu szwagrów pogodził. Stanęła więc ugoda czyli dział familijny,

') Anonym. Archidiaconus Gncznensis edit. Sommersbcr-giana pay. 99 i Długosz pod r. 1366.

113 —

obie bowiem strony nie czuły się w siłach do rozpoczynania nowej walki. Dział ten korzystny był wprawdzie dla Polski, mógłby jeszcze stać się korzystniejszym, gdyby nie słabość króla dla krwi swojej i nie niechęć i nic- '• dołężność rycerstwa jego, które jak to już wyżej powiedzieliśmy, stanowiły zawsze tamę do ustalenia panowania Lachów w tych stronach. Na mocy więc zawartej w r. 1306 tranzakcyi, zrzekł się Kazimierz wszelkiego prawa do Podlasia brzezkiego, które wraz z głównym zamkiem Brześć, jako pierwszy zabór Gedymina, pozostawił na własność Kiejstutowi '), Lubarta zostawił przy posiadaniu całej ziemi Łuckiej ze wszystkiemi do niej należącerni osiadłościami t. j. Stożkiem, Daniłowem, Zakamieniem, Szumskiem, Ostrogiem, Połonnem i Międzybożein, z wło-dzimirskiej ziemi pozostały przy nim miasta : Wetły, Zbiaż Czarny-liorodek, Kamień i Mielnica“¹). Polakom zaś przyznane zostały na własność : połowa ziemi wołyńskiej, tj. przestrzeń rozciągająca się od zamków Ratno i Wołczyn za Prypecią na północy, aż do Łucka na wschód, a góry i zamku Krzemieniec na południe³) wraz z twierdzami,

broniącemi południowych brzegów Buga: Horodłem, Lu-bomlem, Turzyńskiem i Oleskiem ; nadto przyznane im zostały : ziemia Bełzka i Chełmska czyli wszystkie czer-* wieńskie grody między Bugiem a Wieprzem leżące, jako to: Bełz, Grabowiec, Chełm, Szczebrzeszyn, Łopatyn. Niezwłocznie po zawarcu tej trasakcyi Kazimierz Wielki ziemię wołyńską, tj. część onej, Polsce na własność przyznaną, oddawał w dzierżenie Alexandrowi Koryałowiczowi, bełzką i chełmską, Jerzemu Narymuntowiczowi, zachowując sobie wszakże prawo zwierzchności nad temi ziemiami. Dwa główne zaś zamki : Łuck i Włodzimierz osadził garnizonami swoimi, oddawszy je pod straż baronibus Poloniae in tenutam '). Pamiętna ta umowa była stanowczą i położyła nareszcie kres czynnościom Kazimierza w tych stronach, chociaż bowiem król powierzył po większej części wszystkie główniejsze ziemie i zamki tutejsze siostrzeńcom swoim, nikt mu wszakże rzeczywistego prawa do własności onych zaprzeczać nie mógł, a długoletnie spory, które toczyły się potem między Litwą a Polską o ziemię Podolską, nie mogły już mieć miejsca co do Wołynia, prawnie i oczywiście przez Kazimierza zawojowanego. Rozszerzyliśmy się nieco dłużej nad całą tą epoką Kazimierzowych zaborów, a to aby dokładniej oznaczyć dzieje i losy Krzemieńca w tym czasie. Z przytoczonej więc przed chwilą transakcyi widzimy jawnie, że gród ten, znajdujący się w części Wołynia przez Polskę zawojowanej, dostał się w udziale Alexandrowi Ko-ryato wieżowi.

‘) Naruszewicz, Uistorya Polski tom VI str. 329 w przy-

pisku (t.).

Nie długo wszakże cieszyła się ta ziemia spokojem pod łagodnemi rządami Alexandra, w cztery lata bowiem po opisanych wyżej wypadkach tj. w r. 1370 umiera Kazimierz Wielki a xiążęta Lubart i Kiejstut, korzystając z chwilowego oddalenia się Alexandra Koryatowicza, któ* ry pospieszył do Krakowa, aby być przytomnym pochowaniu zwłok Kazimierza, wpadają na Wołyń, oblegają zamek włodzimierski, jedne z najwarowniejszych twierdz ruskich, świeżo przez Kazimierza wzmocnioną i z wielkim kosztem upiększoną, wypędzają z niej starostę Pietraszka Turskiego wraz z załogą, cały zamek niszczą, kamień na kamieniu nie pozostawiając, ostatecznie zaś całą ziemię włodzimierską pod swe władanie zagarniają¹). Alexander nie miał już po co tu wracać, udaje się więc na Podole, gdzie przez koczujących tam Tatarów zabitym został²). Tak więc znow u Lubart pozostaje panem całego Wołynia, oczywiście i Krzemieńca, kraj ten bowiem Kiejstut współzwycięzca przy nim pozostawił. Twierdza tutejsza przez częste napady nieprzyjaciół musiała być w tym czasie silnie zniszczona, jeszcze bowiem na łożu śmiertelnem Kazimierz Wielki przekazał znaczną sumę na budowę, a raczej na zrestaurowanie zamku krzemienieckiego³). Po wstąpieniu na tron Polski Ludwika króla węgierskiego, Lubart spieszy z oddaniem mu po-

‘) Anonym. Archid. Gnesn. pag. 103.

²)    Pochowany leży w Smotryczu w klasztorze Dominikanów przez niego fundowanym. O tern patrz Okolski: Russia florida pag. 104.

³)    O tein Anonym. Archid. Gnesn. pag. 103. Czy jednak summa ta według przeznaczenia użytą została, na to niema żadnego s'ladu.

116 —

Litwin¹

zornego hołdu, a król chociaż ustanawia wielkorządcą całej Rusi Władysława xiecia opolskiego, nie ruguje wszakże Lubarta z przywłaszczonych sobie samowolnie posiadłości. Dopiero kiedy w r. 1376 Kiejstut i Lubart wpadli do Polski i cały kraj między Bugiem a ujściem Sanu leżący do szczętu spustoszyli, ocknął się Ludwik i w następnym 1377 r. powoławszy do broni wszystkie siły polskie, wtargnął na Ruś, zajął twierdze Bełz i Chełm, znowu w posiadaniu Litwinów będące, a upokorzonego Lubarta ograniczył, pozostawiając przy posiadaniu części Wołynia jeszcze mu przez Kazimierza w r. 1366 wydzielonej¹). Wtenczas to Ludwik chcąc już raz na zawsze zabezpieczyć ziemie te od napadów litewskich, niektóre główne zamki mianowicie: Krzemieniec, Olesko, Łopatyn, Horodło, Przemyśl i Sniatyn załogami węgierskiemi obsadził'). Środek ten okazał się rzeczywiście skutecznym bowiem, nie czując się w siłach wypowiedzenia walki odważnemu węgierskiemu rycerstwu, aż do samej śmierci

‘) Patrz o wyprawie tej w Anonym. Archid. Gnesn. ed. Sommersbergiana t. II. pag. 94 i 117.

²) To dało powód niektórym historykom do błędnego mniemania, jakoby Ludwik kraj ten takim podstępnym sposobem chciał do Węgier wcielić. Ludwik który dążył do tego, aby po śmierci jego Polskę z Węgrami pod jedno berło zjednoczyć , o wcieleniu wówczas ziem ruskich do Węgier nie-myślał bynajmniej. Najlepiej zbija ten domysł Długosz, który chociaż niebyt współczesnym, pisał jednak o rzeczach niedawno zaszłych; kronikarz ten wyraźnie mówi, że obsadzenie tych zamków Węgrami nastąpiło w skutek wyraźnego przyzwolenia Polaków: Castraque districtus, oppida ct villas Hussive Jlungaris, Polonïs nequicquam obstaniihus aut in probant Unis, ćomittit (Długosz pod r. 1377).

_ 117 —

Ludwika zachowali się spokojnie. W 1382 r. umarł Ludwik a starostowie węgierscy, przekupieni od Lubarta, za

pewną sumę pieniężną zaprzedają jemu wszystkie zamki w ich rękach będące. Tym sposobem Lubart już starzec wówczas i

raz

ale Śniatyna na Pokuciu, co więcej

na schyłku życia będący, widzi się jeszcze panem nietylko Krzemieńca, Łopatyna, Oleska, grodów wołyńskich Przemyśla nad Sanem, dokąd Litwa nigdy jeszcze nie doszła. Wiadomość o zajściu tern takie oburzenie sprawiła w Polsce, że królowa Elżbieta żona zmarłego króla, lękając się by to nie było powodem do utraty tronu polskiego dla jej córek, surowo zdrajców Węgrów jednych na gardło, drugich na wiezienie skarała¹). Fakt wszakże dopełnionym został a zaradzić temu bez nowej walki niepodobna było , Lubart do śmierci już na Wołyniu panował, pozostawiając ziemię tę w dziedzictwie synowi swemu Teodorowi.

Władysław Jagiełło wstąpiwszy na tron Polski, zastał już panem całego Wołynia Teodora Lubartowicza, który jako xiąże Włodzimierski i Łucki, pospieszył wnet ze złożeniem mu submisyi. Z tym tytułem ofiarowuje się Teodor Lubartowicz w czasie koronacyi (1386) wraz z innymi xiążętami jako zakładnik , że król Władysław dotrzyma

') Post mortem vero Ludovici castra fortissima in Russia per Casimirum felicis memoriae regem Poloniœ non sine magnis laboribus ct expensis ac effusione sanguinis acquisita et ditioni suae subjecta prodicionaliter perdiderunt, videlicet Krzemieniec, Olesko, Przemyśl, Horodło, Łopatyn, Sniatyn et alias, pecuniis recept is Lub ar do Lithuano dud de Pucko praesentabant, propter quod Elisabeth reginu quondam militent Hung arum capituneum Russiæ, vir о suo prœmortuo, captivatum vinculavit (Anonymus Archid. Gnesn. edit Sommersb. t. II pag. 137—138).

zobowiązań swych względem korony¹). Niebawem jednak zmieniła się postać rzeczy na Wołyniu: Rada koronna postanowiła raz na zawsze ziemie wołyńską, jako zdobycz Kazimierzową, do korony wcielić; król zdawał się także ku temu dążyć, niepewny jednak czy sic przy koronie utrzyma, a do tego Litwin, zamierzał wszystko co tylko w rekach litewskich było, wjedną całość spoić, pozbywając się jednego po drugim xiążąt udzielnych. Pierwszą ofiarą tej polityki padł dziedzic Wołynia Teodor Lubartowicz. Zaraz po koronacyi król i królowa, pod pozorem jakiejś misyi, wysyłają go w głąb Litwy. Po roku niespełna wraca ztamtąd Teodor, lecz już wielkie zmiany na Wołyniu zastaje. Jagiełło oddał był twierdzę Ostróg i cały przylegający do niej powiat, jednemu z xią-żąt ruskich Teodorowi Daniłowiczowi, prawem polskiem (cum Uhertate terrigenarum rcgni Połoninę)²). Straszniejszego jeszcze rywala zastał Lubartowicz w Witoldzie stryjecznym bracie królewskim, któremu jeszcze *w 1384 r. nadane zostały Podlasie i ziemia -Lucka, a to aby go odwieść od zamiaru łączenia się z Krzyżakami. Teraz zaś król zrobiwszy wielkim xîçciem litewskim rodzonego brata swego xięcia Skirgiełłę Olgierdowicza, rozgniewanego Witolda za to że nie jemu się ta godność dostała, udarowa! całą ziemią wołyńską, spuścizną po Lubarcie ; jedną tylko ziemię włodzimierską wyłączył z nadania tego i tę przy Teodorze Lubartowiczu zostawił, nie chcąc go od razu z całej spuścizny po ojcu

') Patrz Kromer: Pc rebus Polonorum pod r. 1386.

²) Nadanie to znajduje się w wyciągach w Inwentarzu archiwum królewskiego, sporządzonego przez Kromera,

wyzuwać *). Krzemieniec więc i cała włodzimierska ziemia pozostały jeszcze przez lat kilkanaście w rękach Lubartowicza. Dumny Witold niezadowolniony jednak, że nie cały Wołyń w swych rękach posiadał, a hardziej jeszcze , że go godność wielko - xiążęca ominęła , wciąż burzył się, aż ostatecznie w r. 1390 zawarłszy z Krzyżakami ścisłe przymierze, wojnę koronowanemu bratankowi wypowiedział. Bratobójcza ta walka wielkie zniszczenie w Litwie sprawiła, skończyła się nareszcie zwy-cięzko dla Witolda, którego popierały ogromne siły krzyżackie. Władysław Jagiełło przekonany ostatecznie o nie-dołężności Skirgiełły, zmuszony się widział odjąć mu władzę wielko-xiążęcą, i te Witoldowi powierzyć, tern bardziej gdy to spokój wewnątrz kraju zapewnić miało, i Litwini bowiem z rządów Skirgiełły niezadowolnieni byli. Tak więc w 1392 r. Witold ujrzał na raz wszystkie swe marzenia spełnione, został wielkim xiçciem Litwy i panem całego Wołynia. Skirgiełło dobrowolnie zgodził się na ustąpienie z Wilna i przyjął ofiarowane mu w zamian : xiestwo kijowskie, Troki na Litwie i Krzemieniec, jedną z najwarowniejszych twierdz na Wołyniu, którą

‘) Kromer wspomina o nadaniu Witoldowi Podlasia, całkiem zaś przemilcza o nadaniu temuż ziemi wołyńskiej, za nim idą i niektórzy historycy polscy. Fakt to jednak niczem zaprzeczyć się niedający a współczesna mu kronika litewska, wydana przez Daniłowicza wyraźnie mówi „Tohda kniaź wcly-kij J<iliajlo perezwaw Witowda so Хеш cc i dal jemu Łucesk ze wseju wolynskoju zemlcju a w litowskoi zcmli ołczinu jchou (str. 39). W drugiem znowu miejscu „A kniaziu wełykomu Witowdu łokdy derżaszcziu Łucesk i wsiu wolynskoju zernluu. (Idem str. 44). Powtarzają tożsamo późniejsza kronika litewska wydania Narbutta i Stryjkowski.

wraz z całym przytykającym do niej obwodem, zgodził się Witold ustąpić jemu i potomstwu jego w dożywotnie dzierżenie '). Teodor Lubartowicz wywłaszczony tym sposobem zupełnie i na zawsze z Wołynia , wziaść musiał w zamian część xieztwa siewierskiego, zabraną od Dymitra Korybuta Olgierdów icza, osadzonego wraz z żoną i dziećmi w więzieniu w Wilnie, za bunt podniesiony przeciwko Witoldowi ’). W 1396 r. Skirgiełło umiera otruty podobno w Kijowie, a Witold w tymże samym czasie wypuszcza z więzienia Dymitra Korybuta, na usilne nalegania i zaręczenia teścia jego Olega Riazańskiego i wyswobodzonemu z niewoli xieciu, w zamian za skonfiskowaną mu dzielnice w xiestwie siewierskiem wypuszcza z łaski, jemu i potomstwu jego zamki na Podolu i na Wołyniu : Bracław, Winnice , Sokolec i Krzemieniec, ten ostatni, jako świeży spadek po Skirgielle³). Dymitr Ko-rybut sam zaś (wedle Stryjkowskiego) zbudow⁷ać miał zamki Wiśniowiecki i Zbaraski na ziemiach do posiadłości jego należących.

Pomimo tych nadań w ziemi wołyńskiej, Witold do końca życia samowładnie tu panował. Najczęściej jak wiemy z dziejów, przebywał on w Łucku, ulubionym swym grodzie, zjeżdżał wszakże i do innych miast wołyńskich, w samym nawet Krzemieńcu zakładał niekiedy czasowie

*) Anno 1392 Vitold testatur, Slcirgiełło suo consensu ei ct hceredibus datum esse districtum et arccm Krzemienice et dis-trictum Stożek propter ca, quod is jussu regis patrimonio suo in gratiam Vitoldi cess'd (Inventarium archivi regni Cromeri M. S.)

²)    Stryjkowski, Kronika Litwy xiçgi czternaste Rozdz. 2.

³)    Patrz: Kromer lib. XV., Stryjkowski i Narbut: historya Litwy tom V.

121 —

jego

bliograficzną, znajdujemy ciekawy opis kilkudniowego pobytu i przyjęcia jego u Witolda w Krzemieńcu. Poda-

swą rezydencyę. W 1421 r dłużej niż zwykle zatrzymał się Witold w Krzemieńcu—tu do niego przybyło poselstwo Pskowskie z posadnikiem Sylwestrem, prosząc o ulgi w pobieranych opłatach z tej ziemi, Witold odmówił prośbom przybyłych, rozgniewany okazanem poprzednio przez Pskowian nieposłuszeństwem i stosunkami ich z zakonem krzyżackim. W tym czasie także przybył do Witolda do Krzemieńca sławny Gilbert de Lannois, rodem z Flandryi, który podróżował po całej kuli ziemskiej odbywając często poselstwa dyplomatyczne we Francyi, Anglii, Prusach, Konstantynopolu, w Egipcie a nawet w Palestynie. Całe życie Gilberta de Lannois miało w sobie coś awanturniczego , to też i poselstwa powierzane mu przez monarchów europejskich, były po większej części mało znaczące ; był to rodzaj koczującego rycerza i kawalera politycznego. Lubił, jak sam w opisach swych podróży opowiada, dobrze jeść i włóczyć się z kraju do kraju, aby mieć o czem opowiadać i pisać, wystawiając zawsze ważność dyplomatycznych swych missyi. Mianowany po-czątkowie rządcą i szambelanem przy dworze xiçcia Bur-gundyi Jana Sans-Peur, piastował tę godność i za następcy jego Filipa Le Bon, od 1416 został rządcą zamku Ekluzy i kawalerem złotego runa. Tą rażą t. j. w r. 1421 rzeczywiście w poselstwie jakiemś od Karola VI króla francuzkiego i od zięcia jego Henryka V króla Anglii, wysłany był do Jeruzalem. Po drodze miał de Lannois odbyć poselstwa : do Krzyżaków, do Jagiełły, do Witolda i do sułtana w Konstantynopolu. W podróżach które dziś już stały się ogromną rzadkością bi-

jemy tu wyjątek ten w całości z tłómaczenia Lelewela '). „Przyjechałem (pisze cle Lannois) przez dolną Ruś i udarłem się przed kniazia Witolda, wielkiego xięcia i króla „Litwy, którego znalazłem w Krzemieńcu na Rusi, wraz „z jego żoną, towarzyszonego od jednego kniazia tatarskiego i kilku innych kniaziów, knechiń i rycerstwa „w wielkiej liczbie, któremu kniaziowi Witoldowi dopełniłem poselstwa pokoju ze strony dwu królów (Karola „VI i Henryka Y) i złożyłem mu klejnoty króla angielskiego , który pan wyprawił mi także wielką cześć i „dobry traktament, i dał mi po trzykroć obiad, posadził „mnie u swego stołu, gdzie siedzieli księżna jego żona i „kniaź Saracenów Tatarów, przyczem widziałem jedzone „mięso i ryby u jego stołu w dzień piątkowy. A był tam „Tatar co miał swą brodę długą po niżej kolan, uwinię-„tą w pokrycie. A przy jednym obiedzie uroczystym, „który wyprawił dla dwu poselstw jednego wielkiego Nowogrodu, drugiego królestwa Pskowskiego, które przytyły złożyć mu wiele darów dziwnych, całując ziemię „(czołem bijąc) przed jego stołem; jak kuny niewypra-„wione, szaty jedwabne, sztuki sukna, zęby kuraków, co „jest ryba, złoto, srebro, prawie sześćdziesiąt rodzajów

*) Gilbert de Lannoy pisał po franeuzku, językiem owego wieku we Flandryi używanym, spotkać się więc w podró-żach jego można z mnóstwem wyrazów flamandzkich, które czynią częstokroć tekst niezrozumiałym. Edycya którą tłumaczył Lelewel, wyszła pod tytułem: Voyages et ambassades de mesśire Guillebert de Lannoy, chevalier de latoisson d’or seigneur de Santés, Willerval, Trouchiennes, Beaumont et Wahenies, 1399 —1450. Mous, typographie d’Em Hoyois libraire MDCCCXL, 8vo.

„darów. A przyjął te z Wielkiego Nowogrodu ale z Psko-„wa nie, wraz odrzucił w ich obliczu przez niechęć. A „opatrzył mię rzeczony kniaź na wyjezdnem takiemi „listami, jakich potrzebowałem aby przejechać za jego „pośrednictwem przez Turcyą, pisanemi po tatarsku, po „rusku i łacinie, i dodał mi aby mię prowadzić, dwu „Tatarów i szesnastu tak Rusinów jak Wołochów; lecz mi „powiedział również, że nie zdołam przeprawić się przez „Dunaj, dla wojny jaka była wszędzie w Turcyi z powo-„du śmierci cesarza, a był w przymierzu z królem pol-„skim i Tatarami przeciw królowi węgierskiemu. A dał „mi na odjezdnem dwie szaty jedwabne zwane szubami, „filtrowane futrem sobolem, cztery sztuki jedwabne, czte-„ry konie , cztery czapki szpikulce jego barwy i dziesięć „czółek haftowanych, cztery pary przegubników ruskich, „tuk, strzały i sahajdak tatarski, trzy przegubniki po-„kratkowane i haftowane ‘), sto dukatów w złocie i dwadzieścia pięć sztabek srebra wartujących sto dukatów, „które złoto i srebro odmówiłem i oddałem je z powodu, „że w tym czasie i godzinie sprzymierzył się był z Hussy-„tami przeciw naszej wierze. A przysłała mi księżna jego „żona łańcuch złoty i wielki czerwony złoty tatarski do „noszenia na szyi wedle jej barwy. A dał rzeczony kniaź „memu heroldowi konia i szubę futrzaną z kun, czapkę

') Przegubnik, tasse : tassete w tekście. Są w zbrojach w zgięciach, mianowicie w częściach dolnych spójnie łączące rozwarcie blach, blachy jedne na drugie nasuwające się koło kolan, łokci, pachy, bioder i w innych ciała częściach. To znaczenie wyrazu tasse, poparte jest ciągiem wyliczanych darów, gdy takowe są wymienione między czapkami i strzałami (Ob. Lelewela Rozbiory dzieł str. 342—431).

„strojną swej barwy, dwie sztabki srebra i sześć dukatów „złota i pól. Memu pisarzowi zwanemu Lambin, którego „odprawiłem do króla Anglii, dal szubę, która jest szatą „jedwabną filtrowaną kunami i nagłownik swej barwy i „pięciu szlachcicom których miałem z sobą, każdemu dał „szubę jedwabną. Toż dali mi pewien kniaź i knechini „ruska z jego ludzi piękny obiad i parę perczatek „ruskich haftowanych. I było mi danych innych darów „od jego rycerstwa, jako czapki, rękawice futrowane ku-„nami i noże tatarskie, a mianowicie Giedigold starosta „na Podolu. A byłem u rzeczonego Witolda w Krzemieńcu dziewięć dni a polem odjechałem“.

Odbiegliśmy na chwilę od Krzemieńca i jego dziejów, znowu więc do przerwanego opisu powracamy. Jeszcze w 1409 r. Witold schwytał w Wilnie Swidry-giełłę rodzonego brata królewskiego, który nieustannie sprzymierzając się to z Rusią to z Krzyżakami nieprzyjaciółmi króla, spiskował i wichrzył spokojność w kraju, chociaż i Witold i król chcąc go mieć sobie przychylnym, jeszcze w 1400 r. powierzyli mu rządy Podola. Tą rażą Swidrygiełło znowu przekonany o zawiązane z Krzyżakami przymierze, pojmany przez Witolda, odesłany został pod strażą do Jagiełły, który go odesłał do Krzemieńca i w tamtejszem więzieniu osadzić rozkazał. Świadectwa historyków naszych o tern przejściu nie we wszystkiem zgadzają się z sobą, to jednak pewne i żaden z nich temu nie przeczy, że osadzony na zamku krzemienieckim Swidrygiełło, przez lat 8 był tu więziony i ztąd dopiero w 1418 r. umknąć zdołał. Kraszewski w dziele swojem „Litwa za Witolda“ tak szczegóły tej ucieczki opisuje: „Swidrygiełło osadzony w więzieniu krzemienieckiem na Wołynia, trzymany był pod strażą; łagodne jednak obejście się z nim starosty Konrada Frankenberg, nie tylko niewolę te czyniło znośną, ale podało środki do ucieczki. Swidrygiełło widując się często z Daszka xieciem Ostrogskim, umówił się z nim o uwolnienie swoje. Należeli do spisku ruscy xiążęta Alexander Nos i inni. W dzień wielkiego czwartku posłani ludzie xięcia Daszki, Dymitr i Eliasz weszli do zamku, gdzie już zmowa uczyniona była. Xiążęta przypadli w nocy w dziewięć tylko koni pod bramy i dobijać się do niej poczęli. Ze środka otwarto im wrota; z drugiej strony przystawione do murów drabiny rozruch w twierdzy sprawiły. Chcąc go uśmierzyć wypadł Frankenberg z tarczą i mieczem, lecz zabity w miejscu; zamkiem owładli spiskowi i Swidrygiełło oswobodzony z więzienia, bo go nikt zatrzymywać nie śmiał, uszedł. Most zwodzony odrąbany został, a zdrajcy zamkowi podali w ręce Rusi wielu ludzi, których pościnano. Swidrygiełło rabując po drodze, w kilkaset koni zfupionych po szlacheckich dworach ciągnął na Łuck, potem do Multan i Węgier, aż wreszcie schronił się pod opiekę cesarza Zygmunta, na wstawienie się którego po roku niespełna pozwolono mu wrócić się do kraju, a Witold i król, jeszcze raz dawszy się przebłagać, oddali mu na Rusi : Brańsk i Nowogródek Siewierski, przy których do śmierci Witolda pozostał“ '). Przez cały ciąg rządów Witolda na Wołyniu (1392—1430) ziemia ta jakkolwiek pod obcym wpływem i zwierzchnictwem pozostając, błogim cieszyła się

Patrz Kraszewskiego: Litwa za Witolda. Wilno i* 1830 str. 301 — 302 pod r. 1418.

spokojem. W 1430 r. dnia 27 października umiera wielki xiążę Witold a nad Wołyniem chmury.

nowo groźne zawisły

na

Swidrygiełło zostawszy po śmierci Witolda wielkim xieciem litewskim, pomny na dawne upokorzenia od Władysława Jagiełły doznawane, podrażniony przytem że Podole wymknęło się z rąk jego, starostowie bowiem tej ziemi z poręki korony ustanowieni, dowiedziawszy się o śmierci Witolda, pospieszyli uwięzić Jerzego Dowgierda starostę Witoldowego i główniejsze zamki królowi poddać '), otwartą wojnę Władysławowi Jagielle wypowiedział. Wołyń cały, w którym element ruski przychylny Swidrygielle przemagał, pozostał w jego reku. Na jego rozkazy Litwini ze Zbaraża, Oleska i Krzemieńca, na nowo ziemie polskie najeżdżać poczęli ²). Król więc jakkolwiek niechętny ulegając naleganiom rady koronnnej i senatorów, zmuszony był przeciwko bratu wyprawę podnieść. W 1431 r. wojska królewskie wtargnęły na Wołyń. W tym czasie czytamy w kronikach współczesnych, że czterech polskich rycerzy: Piotr Szafraniec podkomorzy krakowski, Piotr Miedziński, Dersław Włostowski i Grzegorz Kerdejowicz na czele dwóch tysięcy zbrojnych rzucili się na Krzemieniec, zamku wprawdzie dobyć nie

‘) „A tak kniazia welikoho Witowta го żiwote nestało i prijechawszy Lachoice, pana Dołkliirda iz liorodu is Kamencia sezwali na radu k'sobie, i do rady nedopustiwszy samoho imiali i ohrabili i Kamenec zasieli, i wse łoje zabrali szło podolskoj zemli derżatu. (Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 53). Toż samo Długosz pod r. 1430 i Stryjkowski, kronika Litwy wydanie Bohoraolca str. 53? i 538.

’) Patrz: Długosz pod r. 1431.

zdołali, lecz okolicę całą złupili i wielkie zapasy żywności do obozu króla przywieźli *).

zam

rze

Dymitr Korybut Olgierdowicz, któremu, jakeśmy to już wyżej powiedzieli, Witold jeszcze nadał był ki: Bracław, Winnicę, Sokolec i Krzemieniec, nieżył już oddawna, zabity w walce z Tatarami nad Worsklą w 1399 r.; już więc potomstwo jego dzierżyło posiadłości ojcowskie. Otóż jeden z synów tego Dymitra Fedko zwykle Feduszką zwany, xiążę Nieświezski jak go kronika-mianują, otwarcie sprzymierzył się z Swidrygiełłem i w zamachach jego przeciw królowi pomagał. Za to Władysław Jagiełło odebrał mu zamki : Bracław i Krzemieniec ojcu nadane. Nie upokorzyło to hardego Fedka, który wciąż przez Swidrygiełłę podniecany, na czele zbrojnego oddziału z Litwinów, Tatarów, Rusinów i Wołochów złożonego, dokazywał na Podolu, napadał na miasta i zamki niektóre w posiadaniu korony będące, zdobywał. Wtenczas to podejrzliwy Swidrygiełło, w którego imieniu dotąd działał, bojąc się by Fedko uwiedziony powodzeniem, na własną porękę działać nie począł, wtrącił go do więzienia. Ta jego przygoda obróciła się na korzyść Polakom. Wincenty Szamotulski naczelnik wojsk koronnych i Michał Buczacki starosta podolski uznali dogodną chwilę ujęcia sobie tak dzielnego przeciwnika. Uwalniają go przemocą z więzienia, a Fedko porzuca stronę Swidrygiełły, poddaje się królowi i otrzymuje od niego przyzwolenie trzymania dożywotnie zamków Krzemieniec i Bracław ’).

¹)    0 tem Długosz, Stryjkowski i Kromer.

²)    Fedko dux Neszwieszensis capłus a Świdrygajło duce, sed a Vincenüo de Szamotuli et Michaele Buczacki liberatus,

Tymczasem wyprawa Władysława Jagiełły na Wołyń

rozejm

przy tern, co obecnie posiadała do 1433 r.; ziemia więc

w 1431 r. nie powiodła się wcale, prowadzona niechętnie przez króla, który unikał walki z bratem, nie przyniosła też ani moralnych ani materyalnych korzyści dla Polaków. Po kilkomiesięcznem oblężeniu Łucka musiano odstąpić, nie zdobywszy go ; skończyło się więc na chwilowem opanowaniu ziemi włodzimierskiej, którą napowrót zwrócono Litwie, kiedy w skutek nadeszłych posiłków od Krzyżaków i wojewody multańskiego dla Swidrygiełły, zawarto z nim na mocy którego każda strona miała pozostać

wołyńska pozostała przy Swidrygielle '). Czuła to jednak dobrze Polska, że pozostawiając Swidrygiełłę u steru rządów w Litwie, gotowała sobie nie tylko oderwanie od korony Litwy z prowincyami do niej należącemi ale i Wołynia i Podola, a tym samym zniesienie wszelkiego zwierzchnictwa króla nad rodzinną jego ziemią. Odsunąć Swidrygiełłę było rzeczą nie łatwą, musiano więc użyć podstępu, który tą rażą, na chwilę przynajmniej okazał się skutecznym. Przez wpływy i starania króla i senatorów polskich w Wilnie, Zygmunt Kiejstutowicz wyniesiony został na wielkie xiestwo litewskie i uroczystym zapisem uznał się hołdownikiem króla i tylko dożywotnim post defectionem a Swidrggajło et dedicionem arcium Krzemieniec et Bracław jurat regno Poloniæ et régi Vladislao fideli-tatem сим posteris suis ac diiionibus suis, quas tenebat, et ad Poloniam pertinere antiquitus testatur; debet autem retinere has arces quoad vivet Anno 1434 (Inventarium Archivi regni Cromeri M. S.).

‘) Dokument rozejmu tego wydrukowanym znajduje się W historyi Litwy Narbutta tom VII dodatek czwarty.

rządcą państwa litewskiego i Wołynia, które to ziemie po jego śmierci miały byc przyłączone do korony. Nadto pograniczne twierdze wołyńskie Olesko , Ratno, Wietlin, Horodło i Łopatyn, zaraz do korony wcielone zostały¹). Nie na długo jednak odmienił sie stan rzeczy, przynajmniej co do Wołynia 5 Swidrygiełło prześladowany przez wielkiego xiecia Zygmunta Kiejstutowicza, pobity przez niego w dwóch walnych potyczkach, pod Oszmianą w 1434 i pod Wilkomierzem w roku następnym, już po śmierci Władysława Jagiełły schronił się był chwilowie do Włoch, lecz w kilka miesięcy potem znowu na Wołyń powrócił, gdzie przychylni Rusini przyjęli go radośnie. W ośin miesięcy zaledwie po Wiłkomirskiej bitwie, Swidrygiełło pisze do mistrza Krzyżaków z Kijowa, że Krzemieniec i cały Wołyń znajdują się w jego rękach ²). Po powrocie swoim na Wołyń Swidrygiełło udał się natychmiast do Krakowa do młodego króla Władysława III, uznając jego i koronę za zwierzchników Wołynia. Król pomimo protestacyi wielkiego xiecia Zygmunta Kiejstutowicza, po odbytej naradzie, na pierwszym zjeździe ziem koronnych, pozostawił Wołyń w rękach Świdry- •

‘) Zapis ten z dnia 15 października r. 1432 znajduje się u Długosza.

giełły, przeznaczył tylko dwóch starostów, którzy w imieniu korony rezydować mieli przy boku jego w Łucku !). Pomimo jednak wszystkich tych ograniczeń i obecności urzędników polskich, Swidrygiełło samowładnie dzierżył Wołyniem ; dowodzą to pisma i nadania jego dla tej prowincyi. Wymienimy tu te tylko , które nas doszły z r. 1438 a które z historyą Krzemieńca lub jego okolic związek mają. Otóż w jednem z nich, datowanem z Łucka pod niem 4 lutego 1438 r. nadaje Swidrygiełło kuchmistrzowi swojemu Piotrowi Myszce wsie : Borszczówkę, Borek i Kandytową w krzemienieckim powiecie położone, jemu i potomstwu jego na wieczystą własność²). W drugim dokumencie datowanym także z Łucka pod dniem 9 maja 1438 r., Swidrygiełło nadaje wójtostwo w Krzemieńcu Niemcowi z Boska Jurkowi, tudzież ustanawia prawo Magdeburskie w tern mieście do rządzenia się mieszkańcom i osadnikom jego. Jest to pierwszy i najdawniejszy przywilej, jakim miasto Krzemieniec obdarzone zostało³). Władysław Warneńczyk przywilej ten zatwierdził powtórnie w r. 1442, co także nie małym posłużyć może dowodem, że korona uważała Swidrygiełłę za prawnego posiadacza ziemi wołyńskiej. Po śmierci wiel -

‘) Długosz pod r. 1437. Wapowski item tom 2gi.

²)    Patrz: Zbiór aktów odnoszących się do zachodniej Rossyi, wydany w 1846 r. przez komissyę archeograticzną w Petersburgu tom I Nr. 36.

³)    Przywilej ten zacytowany jest in extenso w Gołębiowskiego: Historyi pierwszych Jagiełłów tom II pod rozdziałem „miasta“ z archiwum państwa. Co dziwniejsze, to że na obu wyżwymienionych dokumentach Swidrygiełło mianuje się W. X. Litwy, kiedy wiemy, że tym był podówczas W. X. Zygmunt Kiejstutowicz.

kiego xieeia Zygmunta Kiejstutowicza i wyniesieniu na wielkie xiestwo litewskie brata królewskiego Kazimierza Jagiellończyka, Swddrygiełło zauważywszy, że się zbyt pospieszył z oddaniem hołdu koronie, postanowił krok ten naprawić, poddaje się więc wielkiemu xieciu Kazimierzowi w r. 1443 i z jego poreki otrzymuje znowu inwestyturę, jako władzca Wołynia z ramienia Litwy¹). W następnym roku Władysław III ginie pod Warną, a Kazimierz Jagiellończyk dawszy się ostatecznie nakłonić do objęcia tronu polskiego, wyraźnie Litwinom sprzyjając, pomimo sporów jakie przez całe panowanie jego toczyły się o ziemie wołyńską, pozostawia ją we władaniu Litwy. W 1450 r. widząc już schorzałego stryja Swidrygiełłe na łożu śmierci, przyjmuje od niego w zarząd ziemię wołyńską i osadza w Łucku Olizara Szyło-wicza, który się mu zapisać musiał, iż tym grodem dzierżyć będzie jako należnością wielkiego xiestwa, nikomu go nie odda, tylko hospodarowi i wielkiemu xîestwu a po śmierci króla, temuż synowi jego, który będzie rządził Litwą '). Długo jeszcze toczyły się spory i jątrzące zatargi ó tę ziemię, przetrwały one panowanie Kazimierza Jagiellończyka, powtarzały się i za jego następców^, pomimo to wszystko jednak, Wołyń aż do Unii, którą król Zygmunt August uwiecznił swoje panowanie

') „Kniaź Kazimir łaskawe jeho (Swidrygiełłe) pryniał z wetykoju czestyju i dal jemu do żywota Łucko ze wseju zemłeju wołynskojuu. (Kronika Litwy wyd. Narbutta str. ó!>).

²) Zapis ów wyjęty z metryk litewskich, znajduje się w zbiorze aktów tyczących się Rossyi zachodniej tom I str. 67. Malinowski przytoczył go w tłumaczeniu polskiem przy kronice Wapow'skiego.

t. j. aż do 1569 r. pozostał przy Litwie, większych lub mniejszych swobód używając. Dochody z tej ziemi wpływały do skarbu litewskiego, urzędnicy i starostowie byli sami Litwini lub Wołyńcy, wołyńskie pułki zaciągały się pod chorągwie wielkiego xiçstwa, gdy był oddzielny wielki xiążę litewski, on rządził Wołyniem, a biskupi i dygnitarze onegoż na sejm Wileński uczęszczali i w litewskiej zasiadali radzie, słowem aż do tej epoki prowincja ta wyłącznie prawie litewską pozostała ¹). Mimowolnie odbiegliśmy za daleko, wyprzedzając wypadki, znowu więc do przerwanego wątku dziejów Krzemieńca powracamy. W kilku monografiach i opisach Krzemieńca zdarzyło nam się napotkać błędne zdanie, jakoby gród ten po śmierci Swidrygiełły przyłączony do korony został, nigdzie jednak w dziejach i w kronikach współczesnych nawet, jak n p. w Długoszu, wzmianki o tern żadnej doczytać się nie można; przeciwnie, jakeśmy to już wyżej powiedzieli , jeszcze za Zygmunta Kiejstutowi-cza, kilka pogranicznych tylko zamków wołyńskich wcielonych do korony zostało, a te były: Olesko, Ratno, Wie-tlin, Horodło i Lopatyn, a i o te Litwini długi spór wiedli, pragnąc je napowrót dla siebie odzyskać, o innych zaś miastach nigdzie wzmianki niema.

Za czasów Kazimierza Jagiellończyka Krzemieniec na prawach lennych podobno posiadali Mokosiejowicze czyli Mokosieje, potomkowie owego sławnego Mokosieja, który jakeśmy to już wyżej mówili, za czasów jeszcze

‘) Najlepiej się o tem przekonać można z kroniki Stryjkowskiego, z osnowy i podpisów praw i przywilejów nadanych Litwie przed Unią i z dokumentów tyczących się Wołynia w zbiorze aktów Rusi zachodniej.

Bolesława Śmiałego, miasto tutejsze na Rusinach zdobył. Jeden z członków tej rodziny imieniem Denis Mokosiej, na żądanie Kazimierza Jagiellończyka, ustąpił temu królowi praw swoich i rodziny swojej do Krzemieńca, za co innemi przywilejami obdarzony został *). Temuż samemu Denisowi Mokosiejowi Alexander król polski przywilejem w 1304 r. nadanym, zapewnił zachowanie na zamku krzemienieckim znajdujących się starożytnych grobowisk przodków jego. Denis ten jak twierdzi Niesiecki, był protoplastą starożytnej rodziny wołyńskiej Denisków, która niedawnemi jeszcze czasy, majętności ziemskie w okolicach Krzemieńca posiadała.

Pod panowaniem tegoż Kazimierza Jagiellończyka i następców jego, Jana Alberta i Alexandra, Turcy i Ta-tarowie kilkakrotnie wpadali na Wołyń, Podole i Ruś Czerwoną, i nie prędzej uśmierzeni bywali, aż po okro-pnem ziem tych zniszczeniu. Krzemieniec wiec właśnie na drodze tej, po której najezdnicy wkraczali, znajdując się, kilkakrotnie padał ofiarą srogiej ich łupieży. Zamek tutejszy słabo w broń i ludzi opatrzony nie mógł im silnego stawić oporu. Inwentarz Krzemieńca z r. 1479 taki stan twierdzy i miasta podaje: „trzy fuklery a czte

tam żonka z detmi sama czetwerta, a klacz troje, a woły 3, a żyta połczetwerty styrty, a w styrtie

ry próchnicy, puszek małych sześć a piszczał odna, a welikich puszek na horodzie cztery, puszecznoho porochu poł boczki, a szypow hodnych boczka. A czeladi dwornoje szto w horodie 3 parobki, a 4 żonki, a 2 diewce. A u dworcy w korolowom mila ot boroda

Patrz Okolski: Orbis Polonus edyeya 1648 r. tom. II,

po 200 kop , a na poli żyta pościenoho dosyt. Jezdziłjeśmy do Kuzmina stawów hladieti (i t. d.). A u wołosti czoło-wiekow poł czetwertasta, a na meste dworow trydcat“

Nąjsroższe napady Turków i Tatarów na Krzemieniec i jego okolice, miały miejsce w latach 1497 i 1500 za panowania Jana Alberta. O pierwszym z tych najazdów po Sawrańskiej porażce dokonanym, latopiś Kijowska tak się odzywa: „1497 Marta wo 2 Tatarowe i Turki pry-chodisza w wołynskuju zemlu i wojewasza około Kre-mianca i s 400 dusz plena woziemszy wozwratisza wo swoja“. W 1500 r. zaś synowie Mengli-Gireja hana hordy perekopskiej, wpadłszy na Wołyń i Podole w 15,000, spustoszyli do szczętu Chmielnik, Krzemieniec, Brześć, Włodzimierz, Łuck i Bracław.

Przebiegając koleją lat dzieje Krzemieńca od najdawniejszych czasów począwszy, doszliśmy nareszcie do początków XVI wieku t. j. do tak zwanej epoki Zygmun-towskiej. Tu już rozjaśnia się powoli horyzont dziejowy, ustają spory i zatargi litewskie, zamącające i tak niebogaty zasób źródeł historycznych, z poprzedzającego czasy Zygmuntów okresu. Wielkie dziejowe drammata i historyczne postacie w wybitniejszych już i wyrazistszych odtąd rysują się nam kształtach, bogatsze też i obfitsze dochodzą nas źródła piśmienne. Począwszy więc od tej epoki historya i dzieje grodów naszych, jakby z za mgły wysunąwszy się, wyraźniej przedstawiają się oczom naszym. Spójrzmy na Krzemieniec w tym czasie.

Zygmunt I oddał miasto i zamek tutejszy w posiadanie Januszowi z xiążąt litewskich biskupowi wileńskie-

ł) „Inwenłar szto na Kremcncy podanoMetr. Lit. 191 s. 117. Zacytowanie w Starożyt. Pols. Bal. i Lip.

mu, swemu jak wiadomo, pobocznego łoża synowi, z Katarzyny Kościeleckiej zrodzonemu. Ten wyjednał u króla w 1533 r. przywilej dla Krzemieńca, w którym Zygmunt potwierdzając dawne nadania Swidrygiełły, postanawia aby miasto rządziło się nie innem prawem, tylko Magde-burgskiem, z zachowaniem apelacyi do Lwowa, gdzie natenczas był ustanowiony trybunał apelacyjny dla miast w Rusi polskiej. Jak w tym tak i w poprzednim przywileju Zygmunta I z r. 1529, wyraźnie znajdują się te słowa: „potwierdzamy wolności i swobody od poprzedników naszych Swidrygiełły i Kazimierza xiążąt miastu Krzemieńcowi nadane“. Janusz biskup wileński wiele się tu przyczynił (jak świadczą lustracye o których niżej wspomniemy) do wzmocnienia zamku i podniesienia budowli. Z jego rozkazu rozpoczęto kopać studnią na zamku, w skale kutą, wyłożoną płytami kamiennemi z wierzchu, na 40 sążni głęboką. Ta dotychczas się znajduje na górze zamkowej i bardzo jeszcze głęboka, choć ją każdy ciekawy przychodzień próbując, kamieniami zarzuca. Dla osady zamkowej tenże xiążę Janusz rozpoczął budować dom drewniany o mur zamkowy oparty, basztę przy wjeździe na zamek podniósł i umocnił od strony wschodniej, na drugą basztę założył fundamenta , ale tej niedokończył, leżała ona od strony miasta. Gdy wzmiankowany biskup postąpił na katedrę poznańską, król Zygmunt I odebrawszy znowu miasto na siebie, przywilejem 1536 r. nowemi dobrodziejstwy mieszczan krzemienieckich obdarzył. Przywilejem tym zaleca król : ażeby do magistratu sami katolicy byli wybierani ; dochód z wagi, kramów, sukiennic, jatek mięsnych, piekarskich, solnych na rzecz miasta przeznacza ; pozwala mieć wszelkie cechy i stanowić dla nich ustawy na wzór Krakowa i Warszawy; w przestrzeni 2 mil zabrania stawić domy szynkowne, uwalnia od opłaty grobelnego i mostowego w koronie i Litwie z towarami jadących, jako też i od wołów; jarmarki i targi w dogodnych dla ogółu dniach zaprowadzić dozwala ; co się żydów dotyczy : mogą, wyrzekł, wspólnych z mieszkańcami używać korzyści, nie czyniąc w ich czynnościach i handlach żadnej przeszkody.

Tegoż 1536 r. Zygmunt I oddał miasto Krzemieniec i starostwo doń należące, w oprawie małżonce swojej królowej Bonie, wkładając na nią obowiązek poprą-wiania warowni i utrzymywania załogi. Bona az do czasu ucieczki swej z Polski tj. do 1556 r. posiadała nieprzerwanie Krzemieniec, rządząc tu przez ustanowionych przez siebie namiestników czyli starostów. Starostami temi z jej ręki, rządzącymi miastem byli: Stanisław Falczewski i Felix Hercyk, za których znowu zamek podniósł się, umocnił i w zapasy wojenne zbogacił. Mieszczanie krzemienieccy zawdzięczają Bonie różne swobody i troskliwą nad sobą opiekę, która się w kilku przywilejach jej, miastu tutejszemu nadanych, objawia. Przywileje tej królowej dla Krzemieńca są następujące: 1) Z Krakowa dnia 3 czerwca 1539 r. na fundacyę kościoła farnego, z wydzieleniem pewnej ilości ziemi na utrzymanie jego. Kościół ten z przyczyny niedostatecznych funduszów dla utrzymania proboszcza i szkoły bakałarzów, oddany w późniejszym czasie został wraz z parafią xx. Franciszkanom, z professyi ubóstwo miłującym ').    2) Przywilej z 1540 r. postanawia skład

*) Franciszkanie utrzymywali się w tym kościele aż do 1832 r., w którym konwent ich zniesiony został a klasztor zabrany na soborną cerkiew. W kościele tym aż do kassaty

naznacza mieszkańcom krzemienieckim czynsz z włóki po dwadzieścia cztery, a z pół włóki dwanaście groszy litewskich5 tym zaś, którzy pól nie mają, z domów po groszy sześć, czopowe od beczki piwa po groszy 3 i pół, od miodu ósmą miarę; zakazuje przytem robienie piwa przedmieszczanom i żydom, i dwa tylko domy szynkowne w mieście dozwala. Pogorzelcy przywilejem tym uwolnieni są na lat siedm od płacenia podatków. 4) Przywilej Bony datowany jak i pierwszy z Krakowa 1546 r. w sobotę przed świętem nawrócenia św. Pawła, nakazuje założenie w tern mieście szpitalu dla chorych ubogich, zalecając magistratowi: aby czuwał nad dochodami jego, opatrywał ubogich w żywność i inne potrzeby; nadto staroście Hercykowi na utrzymanie tego szpitalu dwa łany ziemi za miastem odmierzyć poleca. Na tych to łanach powstała później wioska Bo-nówką zwana , czynszownikami osadzona , dotąd za miastem egzystująca. Wszystkie te przywileje i nadania królowej Bony dla Krzemieńca dały, jak wnosić należy, powód do błędnego a rozpowszechnionego mniemania, jakoby królowa ta przemieszkiwała w tern mieście a nawet zamek tutejszy zakładała. To ostatnie twierdzenie jak dalece fałszywe, dowiedliśmy już wyżej na historycznych

soli w Krzemieńcu i jarmarki na św. Bartłomiej i św. Łucyą. 3) Z Wilna r. 1542 Feria sexta ipso die S. Va-lentini

jeg°, przechowywał się portret olejny fundatorki królowej Bony, w czarnych szatach z białą kryzą. Portret ten zupełnie podobny był do tego, który wisi w Krakowie nad kaplicą Zygmuntowską, a który niesłusznie za wizerunek królowej Anny jej córki jest poczytywany, musiał więc być kopią krakowskiego.

dokumentach opierając się ; nie ma też także śladu, aby tu kiedy mieszkać miała, owszem Arszystkie przywileje jej Krzemieńcowi nadane, a datowane z Krakowa lub Wilna, dowodzić się zdają, że tu naAvet nie była. Na-koniec miasto to Avystawione na ciągłe napady, jako przywilej nadający je Bonie sAviadczy (Urbs sita in faucibus hostium Christiani nominis), wcale na mieszkanie królowej dogodnem być nie mogło ').

Pod ustalonem już zwierzchnictwem korony aat krajach ruskich, av spokojniejszym od dawnych najazdów Wołyniu, znowu Avspomnienie o zamku krzemienieckim znajdujemy pod Zygmuntem Augustem av r. 1555. W tym to roku, świadczą archiwa sejmowe, obwieścił król listem swoim, z Wilna 12 kwietnia pisanym, Avładyce włodzimierskiemu i marszałkowi ziemi wołyńskiej, staroście włodzimierskiemu, bracławskiemu, Avinnickiemu, iż odebraAvszy na sejmie brzeskim skargi od obyAvateli na uciemiężenie wielkie ludzi av poAvinnościacb i podwodach, jako pan i ojciec ich, Arysłał z ramienia SAATgo biskupa łuckiego i brzeskiego xiecia Jerzego FalczeArskiego, i dał mu do pomocy sekretarza (diaka) swego Lwa Pocieja, aby ci zamki: włodzimierski, łucki i krzemieniecki zlustrowali, i uczynili postanoAvienia względem myt, podwód i stacyi, tak aby się każdemu sprawiedliwość stała, i aby lud ubogi nie miał już potrzeby jeżdżąc ze skargami do króla, podejmować ciężkich trudów i znacznych na po-

‘) Toż samo prawią nadaremnie o mieście Barze na Podolu, gdzie Bona także nigdy nie postała, ale mając je sobie równie jak i Krzemieniec nadane, po dawnem zniszczeniu tatarskiem, jeszcze w 1452 dokonanein, podniosła i nazwisko dawne (zwano je BoAvem) zmieniła na Bar.

dróż wydatków. Lustratorowie zwiedziwszy zamki włodzimierski i łucki w lipcu 1553 r., stanęli w Krzemieńcu, i przywołali obywateli tamtejszych. Przedniejsi panowie na wezwanie nie stawili się, mniej możni atoli śmiało zanosili swe skargi dowodząc, że Wołyń lubo na najazdy wystawiony, tak że z konia nie zsiada, bardziej jest jednak nad Litwę powinnościami przeciążony; że xiążęta Czartoryscy, Wiśniowieccy i inni obarczają ich podwo-dami, mytami; że inni panowie tak ich uciskają, iż lud do korony polskiej uchodzi ; że nigdy za starego hosu-dara korola Zygmunta Igo, tego nie ponosili, i że na sejmie dopraszac się będą, aby im swobody powrócono, od stacyi i podwód uwolniono itd. itd. Biskup przyjąwszy na piśmie te skargi, dość ostro odpowiedział, iż po większej części zażalenia ich znajduje niesłusznemi, że owszem oni królewskim rozkazom przeciwnymi się stali, że na sejmie brzeskim król uczynił postanowienia względem wojennej służby i obrony krajów i zamków, a przecież obywatele na biskupa i panów rad wszystko zwalając , do niczego sami przyłożyć się nie chcieli. Obywatele na taką przemowę żywiej jeszcze odpowiedzieli ; powstały ztąd spory i zatargi, aż nareszcie po długich sprzeczkach przystąpiono do przejrzenia przywilejów, miastu w rozmaitych czasach nadawanych, a nakoniec do rewizyi zamku. Lustratorowie stan tej twierdzy wówczas tak opisują:¹) „Położony jest zamek na wysokiej i prze-

*) Niemając zręczności sami widzieć oryginalnego dokumentu tej lustracyi, wypisaliśmy ją w znacznej części z Niemcewicza: Podróży po ziemiach polskich (str. 193—195). Niemcewicz podaje nam ją pod r. 1555, kiedy w Staroż. Pols, i we wszystkich innych opisach Krzemieńca, taż samo lustra-paścistej górze, od strony miasta niedostępnej a wzniosłej tak, że najsilniej wypuszczona strzała z dołu nie dosięga do połowy góry. Ma tylko przystęp od wschodniej strony groblą czyli szyją, długości sążni 176 a szerokości cztery mającą; na tej znajdują się dwa mosty, jeden większy, drugi mniejszy. Most mniejszy stawiać i poprawiać powinnością jest mieszczan krzemienieckich. Większy zaś podzielony na wsie i majętności z wyrażeniem , jaką jego część która ma utrzymywać. U wjazdu do tego zamku jest most mniejszy, dany na przekopie, zwodzony na łańcuchach, którego broni baszta czyli wieżyca , a na niej stoi sześć dział kuźmińskiej roboty. Wchodząc do zamku bramą po lewej stronie, stoi dom cya dosłownie prawie podana jest w 1542, a zatem za panowania jeszcze Zygmunta 1. Sądząc po dokładności szczegółów przytaczanych przez Niemcewicza, niema wątpliwości, że autor Podróży miał przed oczyma oryginalny dokument tej lustra-cyi i że niezawodnie za Zygmunta Augusta dokonaną została. Dla zgodzenia więc dwoistości dat przypuszczać należy, że lustracya ta dopełnioną została w 1545 r. t. j. już z rozkazu Zygmunta Augusta, któremu ojciec oddał już był w tym czasie rządy państwa, i W. X. Litwy i połączonych z nią ziem ruskich mianował. Nareszcie Jerzy Falczewski biskup łucki, nie żył już w 1555, a kamień jego grobowy w łuckiej katedrze mieszczący się niegdyś, wcześniejszą datę zgonu tego prałata wyrażał, nie mógł więc po śmierci na lustracyę zamków ruskich być wysłanym. We wszystkich opisach Krzemieńca, mylnie także diaka królewskiego mianują w tej lustracyi to Patkiewiczem, to Tyszkiewiczem, to znowu jednym i drugim razem; herbarze bowiem z pewnością mianują nim Lwa Pocieja, tak go też pisze i Niemcewicz. Nareszcie druga lustracya zamku krzemienieckiego w 1556 roku dokonana, nie mogła tak prędko po pierwszej być naznaczoną.

drewniany do mum przyparty, zbudowany z rozkazu Janusza biskupa wileńskiego dla straży zamkowej, podle tego domu stoi wieża zwana Czerwoną cztery. Trzecia wieża czyli baszta (od zachodu) broniąca zamek i miasto z trzech stron, na niej stoją także cztery działa, a w dole pod nią urządzone są lochy (które dotychczas są widoczne) dla składania zapasów wojennych. W ogóle wszystkich dział większych i mniejszych rozmaitego gatunku, rozstawionych na basztach i obwodowym murze, znajdowało się (jak świadczy lustracya) sztuk 29, a mianowicie: jedno największe zwane piszczyk, sokołów 4, moździerzów 2, falkonetów 22. Gdyby atoli działa te ruszyć chciano, trzebaby kół i osi nowych, a nadto most tak zły, iż trudnoby je przezeń przeprawiać. Hakownic 10 ku strzelbie gotowych, rusznic 33 z prochowniami, formami i knotami. Co się zaś tyczy prochów, saletry, kul i siarki (mówi lustrator), lubo starosta powiedział nam, iż niema nauki od królowej Jmci matki, aby nam je pokazać, przecież widziałem je i twierdzić mogę, że nietylko Łuck i Włodzimierz, ale dziesięć innych zamków razem wziętych, tyle obronnych rzeczy co Krzemieniec nie zawierają w sobie. Puszkarzów było trzech, z których w czasie lustracyi Polak jeden Jan i dwóch Niemców : Mateus i Hanus. Każdy z nich pobierał rocznie po 10 kop groszy litewskich i sukno na barwę. Wsie okoliczne do starostwa należące, obowiązane były obrabiać grunta zamkowe, zbierać i zwozić zboże, dawać owce, bydło, miód i czynsz pieniężny. Składano rocznie jak widać z lustracyi 14 kóp groszy litewskich, owsa miar 19, miodu przaśnego wiadro 1 Wszystkie prawie wsie i majętności powiatu krzemienieckiego, miały

tej dział

na

swoje na zamku na przypadek wojny lub napadu schowania , zwane horodnie. Były to jakby duże izby drewniane, jedne od drugich ścianami oddzielone, przyparte do murów zamkowych, gdzie w czasie napadów tatarskich lub rozruchów krajowych, obywatele i włościanie chronili swój dostatek. Lustracya wylicza te horodnie, opisuje i wymienia, która do jakiej osady należała. Były one z wierzchu pokryte tak mocno, że na wierzch zataczano działa, zaciągał żołnierz i ognia dawano z ha-kownic i arkabuzów.

Za starostwa Falczewskiego zamek krzemieniecki najwięcej wzmocnił się i w zapasy wojenne zbogacił ; dokończono wtedy domu poczętego przez biskupa Janusza, wystawiono młyn do robienia prochu na sposób niemiecki o sześciu stępach, które jeden człowiek jak zaświadcza lustracya, mógł poruszać ; podwyższono nareszcie wieży i baszt, i pokryto je płytami kamiennemi. Przez tegoż starostę Falczewskiego, rządzącego zamkiem tutejszym z polecenia Bony, porobione były drewniane rynny, smołą wylane, na około blanków zamkowych, które ochraniając mury, sprowadzały wodę deszczową do wielkiej skrzyni czyli cysterny murowanej i drzewem wyłożonej. Ta woda służyła dla osady zamkowej w czasie oblężenia zamku przez nieprzyjaciół, rozpoczęte bowiem z rozporządzenia Janusza biskupa roboty, w celu wykopania studni wewnątrz zamku , okazały się bezskuteczne. W czasie pokoju dwaj stróże zamkowi opatrywali wodą zamek. Na zapytania kniaziom, bojarom i mieszkańcom tutejszym czynione przez lustratorów, ktoby zamek ten budował, odpowiedzieli, że nie wiedzą i nie pamiętają.

Po napisaniu powyższych spraw zamkowych (mówi

dalej lustrator) chodziłem oglądać reszty i dowiadywać się o sprawowaniu się rady miejskiej i obronie miasta, jaką w czasie potrzeby mieć może. Wójt i burmistrze pozwolili mi tego, ale mieszkańcy, różnego stanu ludzie: Czechy, Niemcy, Lachy, Moskale, nie mając nad sobą groźnego a sprawnego człowieka, gdy każdy drogą swoją chodził, odpowiedzieli wszyscy, że my do królewskiego posłannictwa nic nie mamy, bo należymy do królowej Jm c i m a t к i. Przekonałem się wkrótce, iż w takiem rozprężeniu nie było zgody ni życzliwości, ni żadnej sprawy dobrej. Jakoż około mostu i parkanów żadnego opatrzenia, co dawniej pogorzało, w zgliszczach stoi ; zerwany pod mostem stawek dotąd nienaprawiony. Powiadano mi, iż dawniejszy starosta pan Falczewski wszystkiego sam doglądał, na wszystko miał baczność i urzędników miejskich w grozie trzymał; ale że teraźniejszy, człowiek niepotemu, o nic niedba, ni to o zamek, ni o miasto, ni o biednych poddanych“.

Druga lustracya, w aktach krzemienieckich także znajdująca się z r. looß, za starostwa Piotra Siemiaszki sporządzona, zgadza się po większej części z pierwszą. Tu także powtórzono, że nikt nie wie, kiedy i kto zamek budował. Dowiadujemy się z niej, że Janusz xiążę litewski rozpoczął niegdyś budowę obronnej baszty nad pierwszym przekopem przy wjeździe do zamku, dla bronienia przystępu na groblę, a równie, że z jego polecenia zaczęto sypać okopy zewnątrz obwodowego muru od przeciwległej w północnej stronie góry, zwanej Czerliczą górą; lecz ani owa baszta, ani okopy, nie zostały już nigdy dokończone, a nawet te ostatnie tak się z czasem zatarły, że przez dwa z góra wieki nikt nie mógł dojrzeć ich śladu; dopiero gdy 20 sierpnia 1785 r. wypadła wielka ulewa, wzruszywszy północną część zamkowej góry, odkryła pierwotne ślady rzeczonych okopów '). Działa zamkowe, jak opiewa ta lustracya, były lane ze spiżu i miały na sobie herby litewskie, pochodziły więc zapewne z wileńskiej Augusta puszkami; niektóre wszakże miały na sobie wyryty rok 1530. Takich dział było czternaście, długich po 13 piędzi i 3 cale, kule do nich były wielkości gęsiego jaja, reszta dział żelaznych. Cały zamek miał obwodu wewnątrz długości 73'/₂ sążni, a szerokości 33 sążni i oprowadzony był na około murem. Most u bramy miał 44 sążni długości a szerokości 3 sążnie; szyi czyli grobli sypanej było 176 sążni, szerokiej na cztery sążnie. Na zamku była cerkiew św. Mikołaja, fundacyi Gabryela Deniskowicza, w niej wzmiankuje lustracya: obraz Przeminienia Pańskiego, krzyż srebrny pozłacany i księgę Ewangelii w srebro oprawną. Dalej opisane są pomieszkania na zamku, mieszkańcy i oznaczone płace, jakie pobierali wedle ustanowienia królowej Bony. Pan Siemaszko starosta 100 kóp groszy litewskich. Pleban zamkowy 20 kóp groszy. Burgrabia (Kołaczkowski) u którego klucze zamku 17 kóp. Puszkarzom po kóp 12. Cieśli 10 kóp. Wrotnemu 3 kopy. Klucznikowi 3 kopy. Kucharzowi 3 kopy. Piekarzowi 3. Stróżom dwom do rąbania drew i wożenia wody po dwie kopy. Mieszczanie krzemienieccy obowią-

l) Wypadek ten spisany jest w księdze przechowywanej niegdyś w krzemienieckiem licealnem archiwum. Księga ta obecnie w Kijowie podobno będęca, była rodzajem protokołu, w który wcięgały się ważniejsze wypadki w mieście Krzemieńcu lub w okolicy zaszłe.

zani byli do obrony zamku i utrzymywania załogi; z kolei każde dziesiętnictwo, a takich było 31. Domów z przedmiejskiemi w tymże czasie 431, żydowskich 48. Taż sama lustracya skład miasta Krzemieńca tak opisuje : rynek, ulica Górna, ulica Średnia, Żydowska, Zołobowska, Szpikołowska, wielka Dubieńska, Wiśniowiecka, Woskre-seńska, Hruszwicka, Zapotocka, Bojarska, Zawalna, Li-powiecka.

Oprócz tych dwóch wymienionych lustracyi, w aktach grodzkich krzemienieckich przechowujących się, znajdujemy jeszcze w tychże aktach trzeci dokument tego rodzaju, współczesny prawie dwom pierwszym, bo za panowania tegoż króla Zygmunta Augusta sporządzony. Jest to protokoł rewizyi miasta Krzemieńca, dopełnionej w r. 1563 przez Izakowskiego diaka J. K. M. z pomiarem gruntów, poszczególnieniem opłat itd.

Rozpatrując się w przywilejach i nadaniach, któremi królowie polscy i wielcy xiążeta litewscy obdarzali miasto Krzemieniec w rozmaitych czasach, najwięcej w aktach tutejszych napotykamy przywilejów Zygmunta Augusta. Oprócz wyżej wzmiankowanych lustracyi, natrafiamy na następujące przywileje tego monarchy dla Krzemieńca: 1) Z r. 1556 ustanawiający w tern mieście skład soli białej tołpiastej z żup ruskich , jedyny na całym Wołyniu, jatki w mieście, wagę itd. 2) Z r. 1564, w nim nakazuje Zygmunt August, ażeby starosta kniaź Mikołaj Andrzejowicz Zbaraski nie dozwolił żydom więcej nad 2 mieć szynki, nie dopuszczał im miodów sycić, piwa warzyć i gorzałki palić. 3) Z r. 1571 w sobotę przed Bożem Ciałem z Warszawy wydany, — konfirmacja przywileju 1536 dla Krzemieńca. 4) Także z roku 1571 dnia

3 czerwca z Warszawy, w nim oznacza król mieszczanom tutejszym opłatę czynszu od włóki, dozwala wolne przegnanie tysiąca wołów do Korony i do Litwy; żydom nakoniec handlować ku szkodzie mieszczan zabrania. 5) Z r. 1672 ustanawia jarmarki w Krzemieńcu: na Świątki i na św. Jana Bohosłowa ; pozwala mieszczanom most na Ikwie, a przy nim karczmę zbudować, z poborem myta od wozu po 4 białe pieniądze (denary litewskie) od postronnych, a po 1 od domowych ludzi, od koni zaś i wołów, na targ lub jarmark prowadzonych, po 1 białym pieniądzu. Nadto przywilejem r. 1668, nadał Zygmunt August urząd wójtostwa krzemienieckiego z jirawem wiecznego dziedziczenia w linii męzkiej Teodorowi Hrehorowiczowi Nowosielskiemu, uwalniając go od władzy starościńskiej, przytem nadał mu prawo ordynackie do czterech włók ziemi z ogrodem, domem wolnym w mieście, łaźnią, jatkami i kramami; w późniejszym czasie za wygaśnięciem linii męzkiej w rodzie Nowosielskich, takowy przywilej przechodził w domy: Mysłowskich, Malinowskich, a ostatecznie za konsensem Stanisława Augusta r. 1766 przeszedł na osobę Józefa Paulina Sanguszki wielkiego marszałka wielkiego xiestwa litewskiego ').

Stefana Batorego jeden tylko przywilej dla Krze-

ł) W ostatnich latach Rzeczypospolitej starostwro krzemienieckie było dziedzicznem prawie w domie Sanguszków. Pierwszym z tego domu starostą krzemienieckim był ojciec tego Józefa Paulina, xiążę Paweł Sanguszko, także marszałek w. litewski, następnie synowie jego: Józef Paulin dziedzic Lubartowa i Janusz późniejszy strażnik w. koronny dziedzic Zastawia wołyńskiego.

mieóca nadany znajduje się, a to z r. 1576, w którym król ten postanawia, ile chrześcianie osiadli w Krzemieńcu, płacić mają szosu, czopowego itp., a koron pieniędzy 40 złp.

Zygmunt III zostawszy królem polskim, również potwierdził wszystkie nadania poprzedników swoich dla Krzemieńca. Tego monarchy następujące przywileje dla miasta napotykamy w aktach tutejszych. 1) 1589 r. dnia 14 kwietnia z Warszawy, konfirmacya przywileju 1571 r.

2) 1593 r. zalecający, aby od towarów i kupi mieszczan nie pobierano w koronie: ceł, myt, mostowego, grobelnego w dobrach królewskich i szlacheckich. 3) 1615 r. dnia 30 marca pozwala mieszczanom: maź i dziegieć w ratuszu przedawać, zastrzegając dochód z opłat od sprzedaży tych produktów obracać na potrzebę miasta i a że magistrat, wyraża król, czynnościom swym wydo-łać nie może, tedy wedle zwyczaju innych miast, mężów 24 z obywateli wybrać dozwala, którzyby radę i pomoc nieśli, nie wdając się jednak w sądy burmistrza i radzie właściwe. Ze względu zaś iż miasto parkanu ani ostrogu dokoła niema, tylko blizko leżący las służy za schronienie w czasie trwogi, zaleca przeto monarcha : aby nie czyniono porębu pod surowemi karami. 4) 1625 r. dnia 28 lutego przywilej na arendę dziegciu, w nim także postanawia Zygmunt III iż : ktoby w sprawach króla jechał bez listu , ma się stawić przed starostą lub jego namiestnikiem, i za ich wiadomością dopiero pod-wodę otrzymać może. 5) 1629 r. podobnej do poprzedzającego treści, zawiera : jeśli w okazanym liście królewskim wyrażona nie będzie data , imię i nazwisko żądającego podwody, takowa niema być dawana ; biorący zaś za listem podwodę, zapłaci po dwa grosze- od konia, a pół grosza od wozu; po upływie 4 niedziel od daty listowej, podwody nie będą dawane, chyba że jadący wraca z drogi ; w każdym razie podwody -tylko do> Łucka, Szczurowic, Latyczowa, Trembowli i Płoskirowa dostarczane być mają.

Młody królewicz Władysław syn Zygmunta III jadąc do Moskwy w r. 1617, zatrzymał się w Krzemieńcu i kilkanaście dni na zamku tutejszym gościł. W kilka lat potem zamek ten wzmocniono i uzbrojono na nowo ; było to po pamiętnej klęsce wojskom naszym zadanej pod Cecora w r. 1620, kiedy Turcy i Tatarzy wkroczyli do kraju naszego i rabować go zaczęli; wtedy w skutek narady sejmowej, wszystkie zamki pograniczne, w tej liczbie i krzemieniecki, zostały zreparowane i wzmocnione, dla dania należytego odporu nieprzyjaciołom. Konstytucya 1620 r. tak w tej mierze stanowi: „Krzemieniec iż granicom nieprzyjacielskim jest przyległy, a wiele na tern mieście Rzeczypospolitej zależy, przychylając się do prawa starego o opatrzeniu zamków strzelbą, prochem, ludźmi i inszemi rzeczami, do obrony należącemi, podług zdania hetmanów, opatrzyć mamy. A ludzie szlacheckiego narodu, którzyby do miasta z żonami dla obrony uchodzić chcieli, aby żywnością na pół roku, także strzelbą i prochem, kulami opatrzeni byli, a ktoby tego wszystkiego z sobą nie przywiózł, nie ma być puszczony“.

Władysław IV objąwszy tron polski po ojcu, także kilku przywilejami obdarzył Krzemieniec. W aktach tego miasta zachowały się następujące nadania Władysława IV : 1) 1633 r. dnia 3 marca z Krakowa, konfirmacja przywileju 1571 r. 2) 1633 r. dnia 7 maja, czynsze wybierać urzędowi miejskiemu dozwalający i konfirmujący poprzednie.

3) 1633 r. dnia 3 marca , konfirmacya przywileju 1342 r. Tenże Władysław IV nadał jeszcze dla Krzemieńca w 1642 r. przywilej, którym go w dostojeństwach i prerogatywach porównał z miastami stołecznemi koronnemi, ale wkrótce, bo tegoż 1642 r. wspomniany przywilej dekretem assesoryi koronnej, zapadłym w skutek instancyi starosty krzemienieckiego Piotra Daniłowicza, został cofnięty jako niezgodny z prawami Uniowemi. Za panowania tegoż monarchy powstała w Krzemieńcu około 1638 r. ruska cyrylicka drukarnia, a pierwsza wytłoczona w niej książka, była gramatyka słowiańska ’).

Umarł w 1648 r. Władysław IV, a z dniem śmierci jego dały się uczuć i w straszliwych skutkach objawiły w Polsce zarody szkodliwej niemocy, oddawna toczącej łono Rzeczypospolitej. Klęski i niedole spływały jedne po drugich na nieszczęśliwy kraj ten i oznaczyły boleśnie całe panowanie Jana Kazimierza. Jedną z takich klęsk najstraszliwszą w swych skutkach, było w tym czasie powstanie Kozaków i chłopów pod przewodnictwem Bohdana Chmielnickiego, którzy z całą wściekłością zemstę swą nad Polakami rozpoczęli. Po korsuńskiej klęsce i wzięciu niektórych hetmanów naszych w niewolę, rozjątrzone kozactwo z ludem prostym rzuciło się na niszczenie kraju naszego, a szczególniej południowej Polski. Na Wołyniu dokazywał naówczas sławny Krywmnos; z je-

*) Patrz o tem : Staroż. Pols. Balińs. i Lip. tom. II, cz. 2. str. 899. Musiała jednakże ta drukarnia nie długo być czynną, może nawet wzrost sąsiedniej Poczajowskiej wpłynął na upadek jej, słowem ani wydań jej, ani wspomnienia o tym zakładzie nie napotykamy nigdzie.

— ISO —

go więc oddziału pułkownik Dziewałow i sotnicy: Wa-siliew i Piotr Kostenko, stanąwszy na czele 7000 zbrojnej tłuszczy, rzucili się w r. 1648 na Krzemieniec. Długo opierał się zamek tutejszy, mężnie przez swoich broniony, w końcu jednak zdradą Rusi zdobyty został. Horodnie złupione zostały, działa, broń, zapasy żywności, wszystko to odrazu dostało się w ręce nieprzyjaciół. Dziesięć tygodni gościli Kozacy w Krzemieńcu, szumne na zamku wyprawiając biesiady, niszcząc miasto i wsie okoliczne, do których często wycieczki robili. Nędza i zgliszcza pozostały po nich tylko po opuszczeniu tej okolicy. Cały ten napad i zniszczenie Krzemieńca, dokładnie i szczegółowie opisane zostały podług ówczesnego zwyczaju w manifestach zaniesionych do akt krzemienieckich przez XX. Franciszkanów 8 czerwca 1649 r. i 22 lutego 1650 r. a także przez miejscowych regentów Eustachego Gazela 8 marca 1656 i Jana Nepomucena Wood 19 lipca 1728 r.

Na tej smutnej i skropionej łzami kartce historyi narodu naszego, kończy się i historya Krzemieńca i dziejowa działalność tego miasta, które kilka późniejszych napadów tatarskich i kozackich do ostatecznego zniszczenia przyprowadziły, rzadko też odtąd wspomnienie o niem w historyi napotkać można. Od owego pamiętnego rabunku Kozaków w 1648 r. zamek tutejszy podnieść się już nie mógł, okoliczni właściciele ziemscy, na których włożony był obowiązek podtrzymywania go, pod rozmai-temi pozorami uchylali się od wszelkiego w tej mierze udziału, a starostowie tutejsi, od których zależało utrzymanie załogi wojskowej, obracali na swój użytek i tak już szczupłe zapomogi rządowe i poprzestawali na utrzy-

mywaniu kilku stróżów na zamku. Późniejsze lustracye nie wspominają też o żadnych przyborach do obrony, powoli niszczał ten zamek i upadał, aż ostatecznie przyszedł do zupełnego zniszczenia, w jakiem go dziś widzimy. Z warowni tej pozostały dzisiaj szczątki obwodowego muru, z wyraźnemi dotąd otworami dla umieszczania dział i dwie połamane baszty czworograniaste. Spojrzawszy dzisiaj na te poczerniały ruiny, zastanowić się mimowolnie przychodzi, jakim sposobem tyle wieków zamek ten przetrwać mógł i tylokrotnym napadom opór stawić, oprócz bowiem baszt, które są z cegły, reszta murów zbudowana z łupkiego kamienia tejże skały, na której warownia ta stoi. Znać trudno było na tak przykrą i stromą górę cegłę wozić. Nie tylko zamku, i miasta ale i mieszkańców jego, smutne były już losy w późniejszych czasach ; ciągły nierząd w kraju doprowadził mieszczan tutejszych do ostatecznego ubóstwa i upadku. Ponawiano wprawdzie dawne ich przywileje, lecz te mocy i znaczenia już nie miały. Oto kilka późniejszych przywilejów Krzemieńcowi nadanych, a w aktach tutejszych chroniących się: Przywilej Jana - Kazimierza 1650 r. dnia 24 stycznia w Kapinosie datowany, konfirmacyjny.- Michała Wiśniowieckiego 1669 r. dnia 20 listopada z Krakowa, konfirmacya. Takiż Jana Sobieskiego 1681 r. dnia 18 marca, Augusta III 1748 r. dnia 15 listopada, Stanisła-Poniatowskiego 1775 dnia 11 lipca. Niechcąc przerywać chronologicznego porządku dziejów Krzemieńca, zbierzmy jeszcze pozostałe o tern mieście wspomnienia. Po bitwie pod Beresteczkiem Jan Kazimierz chcąc zachęcić szlachtę do ścigania Kozaków, przybył do Krzemieńca 14 lipca 1651 roku, lecz gdy szlachta składa-

wa

jąca pospolite ruszenie, rozjeżdżać się zaczęła, król zabawiwszy tu dni kilka wrócił do Lwowa. Tenże król zesłał lustratorów na Wołyń w 1664 r. dla przeświadczenia się o stanie twierdz i ziem tutejszych ; lustrato-rowie ci taką o Krzemieńcu zdają sprawę: „dla spustoszenia miasta trudno dojść i powiedzieć, jako wiele może na rok prowent do zamku należący uczynić, tedy za pilną inkwizycyą doszliśmy tego, że może uczynić plus minus fl. 150.

Wsie do starostwa należące są zniszczone przez nieprzyjaciela; we wsi Żałoby żadnego niemasz poddanego, któryby robił dzień do folwarku; hajduków jest 3, siedzą na włóce, powinność ich w zamku wartę odpra-wować i do obozu pachołków wyprawować; bojarów 3, których powinność na posługę dworską ; za sady w tej wsi dostało się 15 11. Possesorem starostwa jest xiążę Jan Karol na Klewaniu Czartoryski“.

Za Michała Wiśniowieckiego Tatarowie pustoszący Wołyń, pobici zostali w 1671 roku pod Krzemieńcem przez odważnego pułkownika Piwo *). Inną rażą znowu w 1733 r. w czasie bezkrólewia po śmierci Augusta II, Kozaków pustoszących Krzemieniec poraził w tern mieście Michał Potocki wojewoda wołyński, 1500 łotrów tych trupem wówczas padło.

Stanisław August jadąc do Wiśniowca, zjechał do Krzemieńca 15 października 1781 r., i radośnie przy biciu z dział powitanym tu został od licznie zebranego obywatelstwa. Zdjęty ciekawością, udał się pieszo oglądać potężny niegdyś zamek, dnia zaś następnego zwiedzał okazałe gmachy szkolne w kollegium Pojezuickiem..

ł) O tern Niesiecki w historyi kollegium Jezuito'w w Łucku

W roku 1789 nakazał król Stanisław lustracyę całego kraju wołyńskiego ; urzędnikami dla spisania tej lustracyi wyznaczonymi byli: Ludwik Szemidt, Kajetan Aksak szambelan J. K. M. i Eustachy Iwo na Steczczance Stecki. Godniejsze uwagi szczegóły tyczące się Krzemieńca, z tej lustracyi są : „Starostwo w possesyi xięcia Janusza Sanguszki strażnika wielkiego koronnego. Zamczysko stare na wysokiej górze, w którem mur tylko cyrkularny, we 2 miejscach po znacznej części rozwalony; w murze brama, na niej wieża górna powiatowa, a na dole chałupa; na boku muru izba ze sklepieniem, o 1 oknie z kratą żelazną; w tej izbie archiwum grodzkie dosyć niewygodnie konserwuje się ; pod tą izbą wieża dolna ; z tej izby 2 izdebek opustoszałych. Kancellarya w mieście; z kongregacyi i sali teatralnej Pojezuickiej fabryka na kancellarya nową, archiwum i izbę sądową kontynuje się. Gubernia od ulicy szerokiej, z gruntu nowego wystawienia potrzebuje. Przedmieścia: Dubieńskie, Junik, Zapotocze, Lipowica. Rocznej intraty z miasta zł. 35,037, gr. 19. Skarga mieszczan: xiążę starosta dekretów między mieszczanami a żydami w sądach radzieckich lub wójtowskich zapadłych, exekwowac nie dopuszcza, i od takowych exekucyi żydów żołnierzami swymi zasłania i t. d. Żydzi podług paktów rządzić się nie chcą; żołnierzy karmić wzbraniają się; handel towarami zabronionemi i szynk bez pozwolenia miasta sprawują; opłaty od handlu do skarbu miejskiego płacić nie chcą; szarwarków do reparacyi dróg i mostów nie dają; ulice budynkami swemi zajmują i na miejscach sobie zakazanych zabudowują się; podatków na pachołków miejskich i uczniów do szkoły krakowskiej wysyłanych nie płacą.

— 154

Dochód starostwa z wójtowstwem wynosi zł. 62,715, gr. 28, szlg. la.

W kilka lat po tej lustracyi w instrukcyi Olizarowi stolnikowi, posłowi województwa wołyńskiego danej, czytamy, aby starał się na sejmie o pozwolenie przeprowadzenia akt ziemskich krzemienieckich z zamku do miasta, a to dla tego, że żaden archiwista mieszkać tam dla opustoszenia nie chciał. Dopóki jeszcze straż jakakolwiek choć przy wieży sądowej, gdzie więźniów trzymano, była, poty i archiwista się trzymał, potem w odludnej ruinie nie chciał siedzieć. Akta więc przeniesiono do miasta, w mury XX. Franciszkanów, zkąd dopiero 1842 r. z rozporządzenia rządu, wraz z innemi aktami, ze wszystkich miast wołyńskich zebranemi, przewiezione zostały do Kijowa i złożone w jednem centralnem archiwum trzech naszych gubernii *). Takim był Krzemieniec za czasów

‘) Przywileje i nadania królewskie dla Krzemieńca, któreśmy w niniejszym opisie przytoczyli, znajdowały się, począwszy od najdawniejszego t. j. Swidrygiełłowego, w aktach tutejszych w oryginałach; dopiero w r. 1794 dnia 15 lipca^ po przyjściu komendy majora Klemensa Liberadzkiego do Krzemieńca i ataku wojsk rossyjskich, a ustąpieniu potem Liberadzkiego do wsi Popowiec wraz z mieszkańcami, i wy-ciągnieniu za granicę Galicyi, oryginały zatracone zostały, o czem świadczy zaniesiony manifest w aktach d. 23 lipca 1794 roku Pozostały więc tylko wszystkich tych przywilejów urzędowe kopje, które dotąd w archiwum centralnem kijowskiem widzieć można. Jest także tradycya, jakoby dawne akta krzemienieckie w czasie jednego z licznych napadów tatarskich na to miasto, wrzucone zostały dla ocalenia w studnię zamkową, w której jak wiadomo, nigdy wody nie było; w tein schronieniu przeleżeć miały przez długi przeciąg czasu, wydobyto je nareszcie, lecz zupełnie od wilgoci zbutwiałe i zniszczone.

polskiego rządu, w rozmaitych epokach egzystencji swojej. Miasto to jakkolwiek w rzędzie miast ruskich ważne zajmowało stanowisko, wystawione jednak na ciągłe najazdy i rabunki, jak to już z historyi jego widzieliśmy, nigdy podnieść się ani w gmachy przyozdobić nie mogło. Na każdą wieść o zbliżających się nieprzyjaciołach, opuszczali je mieszkańcy, chroniąc się do zamku z mieniem i dobytkiem swoim , lud zaś ubogi, który tu już pomieszczenia znaleść nie mógł, krył się wraz z trzodami po lasach, lub zabrany szedł w jassyr. Tak więc domy mieszkalne i gmachy miejskie pozostawały na pastwę nieprzyjacielowi , który niszczył je i palił, gdy zaledwie odbudowywać się zaczęły. Z dawnych jednak budowli odznaczały się tutaj: mury xx. Jezuitów, wzniesione około 1720 r. przez xiążąt Wiśniowieckich : Michała i Janusza. W nich początkowie były szkoły tego zgromadzenia, a później staraniem Tadeusza Czackiego mieściło się sławne liceum wołyńskie '). Kościół xx. Franciszkanów, pierwotnie drewniany i parafialny przez Bonę fundowany w 1539 r., a w którym potem Marcin Szyszkowski biskup

*) Mury Pojezuickie w Krzemieńcu, dotąd jeszcze do najwspanialszych gmachów na Wołyniu zaliczone być mogą. W kościele tym pogrzebiona była Anna Rozalia Omiecińska ur. dnia 5 grudnia 1709, zmarła 10 grudnia 1731. Była ona Brygitką w Łucku, rodzina jej posiadała majątek w powiecie krzemienieckim. Dla świątobliwego życia i wielu widocznych łask boskich nad nią dopełnionych, w poczet Błogosławionych zaliczoną została. Ustawą sejmu 1733 r. zalecono, aby się o jej beatyfikacye u Stolicy Apostolskiej starać (Consłit. art. 84). Po skasowaniu kościoła tutejszego w 1832 r., ciało błogosławionej Rozalii Omiecińskiej, zupełnie całe i niepopsute przewieziono do Łucka i złożono w kościele pp. Brygitek.

łucki osadził zakonników w 1607 r., zbudowawszy im na tem miejscu kościół i klasztor murowany. Kościół xx. Reformatów na przedmieściu stojący, fundacyi Stanisława Potockiego wojewody poznańskiego w 1760 г. XX. Try-nitarzy niewielki kościółek, skasowany potem i nabyty na własność przez rodzinę Drzewieckich. XX. Bazylianów ogromny klasztor z kościołem wewnątrz, tuż przy mu-rach Jezuickich; tam za czasów liceum mieściła się szkoła mechaników. Nareszcie w lustracyach tutejszych napotykamy ślady, że egzystował tu kiedyś monaster Czernców, i dotąd jeszcze jedna z gór sąsiednich zamkowej , zowie się Czernczą górą.

Jeszcze raz wrócić nam wypada do miasta, dla sławy którego przeznaczono było raz ostatni może, zabłysnąć na widowni świata. Nad Krzemieńcem zaświtał promyk ożywczej myśli, który szybko w rozmiarach swych rosnąc, stał się nakoniec epoką odrodzenia nauk w tutejszych prowincyach. Któż nie odgadnie, że mamy tu na myśli szkołę krzemieniecką i jej twórcę i założyciela Czackiego. Jakkolwiek okres ten ważny jest i niepoślednie stanowisko zajmuje w historyi kraju naszego, na-wiasowie tylko o nim wspomnieć nam wypadnie. Wiele powodów skłania nas do tego, już to najprzód, nie chcielibyśmy słabem piórem odnawiać polemikę na zawsze już może zagrzebaną z ludźmi złej woli, którzy na każde wspomnienie o Krzemieńcu, nietylko szkole tej ale i dostojnemu założycielowi jej najniesłuszniejsze zarzuty czynić zwykli, uwłaczając tem samem pamięci człowieka, którego do największych sław naszych narodowych zaliczać nauczyliśmy się. Synowie wychowańców tej szkoły przywykliśmy zapatrywać się na Czackiego i na jego dzieło jak na drogą relikwie naszej przeszłości, której uwłaczać odnawianiem drobnych a koniecznych może, zważając na otaczające ją okoliczności, usterków, za największy grzech przeszłości i przyszłości wyrządzony, poczytujemy. Kilku znanych już w świecie uczonym wychowańców Krzemieńca, jakoto pp. Kaczkowski, Kamiński i Słowikowski, od lat kilku już pracują jak słyszeliśmy nad skreśleniem obszernych i dokładnych dziejów tej szkoły ; szanowne to dzieło z sumienną zapewne bezstronnością dokonane, położy nakoniec tamę, drobnym gazeciarskim polemikom i ogłaszanym różnoczasowie po dziennikach i pismach krajowych artykułom, które już dla samej niedokładności swojej nie wiele zasługirą na uwagę ani też mogą dać wyobrażenie przyszłym pokoleniom o dobroczynnych wpływach, jakie ta naukowa instytucja wywarła na dobro ogółu znacznej części kraju naszego. My sami do podobnego grzechu poczuwamy się, skreśliwszy w pierwszym tomie pisma naszego, drobny i niedokładny rys szkoły krzemienieckiej i ścisły związek z nią mającej komissyi sądowo edukacyjnej ‘); tu więc nierozszerzając się, w kilku słowach postaramy się uzupełnić niedokładności powyższego artykułu, obszerniejszy bowiem opis, pominąwszy nawet wyżej już przytoczone powody djrskrecyi, wychodziłby po za obręb rozmiarów naszego pisma.

¹

Ob. tę tranzakcyę w Naruszewicza historyi Polski tom VI pod r. 13G6 w wyciągu.

²)    Pax autem in fопиат coaluit liane: Lubardo Luceo-riensis terra cum omnibus territoriis primœvis et villis qucem-admodum fuit a principio, i. e. Stożek, Danilów, Zakamiert, Szumsk, Ostróg, Polonne et Międzyboże. Insuper ad Luceo-riensem terrain renunciavit rex territorium Vladimiriense, Wie■ tly, Zbiaż, Czarnyhorodck, Kamień, Mielnica. (Słowa rozej-mu, patrz Długosz pod r. 1366 i Anonym. Archid. Gnesn.).

³)    Vladimiria cessit in partes regis. Dux autem Olgerdus renunciavit rcgi Krzemieniec, cum territoriis Ilatno, Koszer, Wluczym, Pcrenie (ut supraJ.

²

) „Cæterum castrum Krzemieniec in terra Podolice, et ipsam terrain Podolice, quasi totam in manibus nostris possi-demustf, pisze Swidrygiełło do mistrza Krzyżaków dnia 1 kwietnia r. 1436. List ten umieszczony jest w dziele p. Kotzebue p. t. Swidrygail von August v. Kotzebue. Autor cytuje w swej pracy z archiwum tajnego Krzyżaków wszystkie listy pisane po Wiłkomirskiej przygodzie do i od Swidrygiełły. Że tu Swidrygiełło Krzemieniec do Podola liczy, dowodzi to tylko, jak obszerne wówczas znaczenie miała nazwa „Podole“.

*) Patrz: Wołyń pod względem statystycznym, historycznym itd. tom I, rozdz III.

Po zniesieniu w kraju naszym zakonu Jezuitów, w ręku których długo spoczywały losy edukacyi narodowej a którzy i w Krzemieńcu mieli szkoły swoje, przez xiążąt Wiśniowieckich fundowane, po rozproszeniu się nakoniec i upadku warszawskiej komisyi edukacyjnej, wiadomo jak niezbędna dała się czuć potrzeba założenia nowych szkół i podźwignienia upadającej wówczas oświaty. Na wezwanie cesarza Alexandra I, by uskutecznić to wielkie dzieło w naszej prowincyi, pospieszył mąż ze wszech miar godzien wdzięcznej pamięci, Tadeusz Czacki , i po długich walkach, w imię poczciwej sprawy dla dobra ogólnego podejmowanych, stanął nakoniec u kresu swych życzeń ; za pomocą bowiem zgromadzonych znacznych funduszów i ofiar, jakie złożyli na ten cel obywatele tutejsi i wszystkie inne stany, założył w Krzemieńcu w mufach Pojezuickiego kollegium słynną tę szkołę, która początkowie od 1805 r. nosiła nazwę gimnazyum wołyńskiego , a w późniejszym czasie, gdy fundusze jej pomnożone zostały summami Pojezuickiemi, przez tutejszą komissyę sądowo edukacyjną wykrytemi, gdy nakoniec potrzeby umysłowe się wzmogły, została 16 stycznia 1819 r. podniesiona na stopień liceum z tern, że takowe, jako w południowych prowincyach Polski, niegdyś do wydziału wileńskiego należących, miało zastępować ten uniwersytet.

Szkoła krzemieniecka prędko odpowiedziała ogólnym wówczas wymaganiom i celowi zakreślonemu przez założyciela; dziś należy ona do tych wspomnień narodowych, które cześć i wdzięczność w nas wzbudzać zwykły. Do niej należy odnieść epokę zaszczepienia oświaty europejskiej we trzech naszych guberniach, wtedy kiedy obywatele tego kraju, pod wrażeniem świeżych i nieszczęśliwych wypadków politycznych zostając, zdawali się na chwilę zobojętnianymi na umysłowe wykształcenie młodszego pokolenia, tern bardziej że fundusze niegdyś na ten cel służące, rozproszone i niegodziwie zmarnowane zostały. Litwę oświecał wówczas uniwersytet wileński, który dla swej odległości słabe tylko rzucał promienie

na na

sze

trzy gubernie. Odsunęliśmy się też byli daleko umy-słowie od Litwy, cóż dopiero od całej Europy? Trzeba było szybkiego i stanowczego działania, aby potrzebom ogólnej oświaty wystarczyć. Cnotliwy i pełen zapału Czacki pojął wielką wolę cesarza Alexandra, pojął dotkliwie dające się czuć w tym względzie potrzeby narodu. Założył krzemieniecką szkołę , a w ślad za nią powstały wszystkie inne szkoły ówczesne, znane ze swej użyteczności , ze swych znakomitych nauczycieli i uczniów, jak : Międzyrzycka, Winnicka, Humańska, Lubarska, Łucka, Lubieszowska i t. d. Przyrzekł wyrobić z młodzieży kształcącej się w tych zakładach, zacnych obywateli, prawych urzędników, erudytów i uczonych, przyrzekł i dokonał; spójrzmy na długi szereg wychowańców Krzemieńca i innych szkół ówczesnych, szereg dziś znacznie już uszczuplony, wielu bowiem śmierć przedwcześnie nam wychwyciła, a najlepszy będziemy mieli dowód prawdziwości słów naszych ; żaden naród nie powstydziłby się ich zapewne.

Pod skromnem nazwiskiem gimnazyum wołyńskiego nagromadził Czacki mnogi zapas nauk, zbiorów i gabinetów, jakich nawet uniwersytety wówczas nie obejmowały. Na jego słowo tak do przekonania wszystkich trafiające, swoi i obcy obywatele spieszyli na ołtarzu ogólnego dobra składać najrozmaitsze ofiary, datki pieniężne, zbiory i kollekcye naukowe. Tak powstały po większej części ze składek: biblioteka krzemieniecka, gabinety: minera-logiczny, zoologiczny, fizyczny, gabinet monet i medalów, nareszcie ogromny ogród botaniczny, który ze wszystkie-mi tego rodzaju zakładami za granicą mógł iść w zawody *).

Zbiór monet i me-

‘) Nie od rzeczy może będzie, wspomnieć tu choć w kilku słowach o główniejszych darach dla zbiorów naukowych w Krzemieńcu złożonych; niedokładna ta wzmianka, jeźli nie da wyobrażenia o bogactwie tych zbiorów, posłużyć jednak może za dowód ogólnego wówczas zapału dla powstającego zakładu i dla założyciela jego. Biblioteka składała się z przeszło 50.000 ksiąg, których 16.000 nabyto po królu Stanisławie Auguście; najkosztowniejsze inkunabuły otrzymał w darze Czacki od xiężnej Teofili Sapieżyny z biblioteki ojca jej Jabłonowskiego wojewody nowogrodzkiego. Osobny tu był oddział biblioteki wojskowej, do wzbogacenia której najwięcej przyczynili się jenerałowie rossyjscy Derfelden i Kutuzow. Gabinet fizyczny składał się po większej części z instrumentów fizycznych i matematycznych, nabytych po królu Stanisławie i z darów ordynata Zamojskiego ; resztę narzędzi obsta-lowano w Paryżu. Gabinety mineralogiczny i zoologiczny najbogatsze ze wszystkich, oprócz zbiorów nabytych po królu, zawierały mnóstwo małych cząstkowych ofiar; najgłówniejsze zaś dary pochodziły od cesarza Alexandra, pp. Muszyńskiego marszałka wielkiego koronnego, Kołłątaja, Hołubcowa, Kalickiego i Szymonowicza; tego ostatniego bogaty zbiór minerałów zakupiono w Wilnie za 1000 r. sr. dalów składały po większej części monety i medale ze zbioru Stanisława Augusta; polskich było tu niewiele, za to greckie i rzymskie przepyszne. Do ogrodu botanicznego oprócz wielu cząstkowych darów, przeszło 6.000 najrzadszych plant i krzewów ofiarowali: cesarzowa matka i kanclerz Rumiancow. Oprócz wyżej wymienionych zbiorów, znajdowały się tu jeszcze: La-

Głównjeisze katedry w szkole swojej obsadzał Czacki ludźmi, których głęboka nauka i nieposzlakowana cnota powszechny rozgłos już, tak w kraju jak i po za obrębami jego miały; na dyrektora wezwał on zasłużonego w akademii krakowskiej Józefa Czecha. Professorowie zmieniali się wprawdzie, lecz wybór ich zawsze bywał szczęśliwy, a wielu z nich europejską sławę posiadło. Wymienimy kilku z nich, którzy w rozmaitych czasach egzystencyi szkoły krzemienieckiej, zasiadając na katedrach tutejszych, sławę i zaszczyt jej przynieśli. Zacznijmy od nauki religii , która obszernie i głęboko wykładana , uważaną była tak przez Czackiego jak i przez następców jego, za najsilniejszy fundament przyszłego losu i powodzenia zakładu i jego xvychowancôw ; tę wy-boratoryum chemiczne dobrze opatrzone, i skład modelów, machin i narzędzi rolniczych i w ogólności do mechaniki odnoszących się. Co do funduszów, jakiemi rozporządzała szkoła krzemieniecka, te były znaczne; nietylko bowiem wystarczały na zaspokojenie licznych wydatków zakładu, jako to opłacenie pensyj profesorów, utrzymanie konwiktów, pomnożenie kollek-cyj itp., lecz zawsze jeszcze z roku na rok zostawała się pewna summa zaoszczędzona. Niemcewicz zwiedzając w 1816 roku szkołę tutejszą, tak o funduszach jej w opisie podróży swych mówi: „gimnazjum ma rocznego dochodu ze starostwa krzemienieckiego, z łaski imperatora i składek, ogółem 36.839 rubli srebrnych kopijek 21, z którego sami obywatele z dobrowolnych ofiar składają rubli srebrnych 24.382 kopijek 8?u. Dodajmy do tego jednorazowe wieczyste zapisy na szkołę krzemieniecką, jak: fundusz doktora Lerneta 250.000 złp., senatora Pińskiego 20.000 złp., Alexandra Leśnickiego 20.000 2$p., Klary Łopacińskiej 10.000 złp., że inne pomniejsze pominę, a najlepszy będziemy mieli dowód zapału, z jakim spieszono nieść pomoc zakładowi tutejszemu.

it

kładali sławny к s. Prokop i ks Kulikowski późniejszy rektor seminaryum żytomierskiego. Metafizykę i Logikę uczenie wykładał Wiszniewski; Historyę powszechną dotąd jeszcze przy życiu będący uczony starzec U1 d y ń s к i ; Ekonomię polityczną 0 h o ń s к i jedna z największych sław Krzemieńca; Prawo rzymskie i jego filozofię również prawo krajowe O ł d а к o w s к i, Jaroszewicz i MickieAviez Alexander; Matematykę w najobszerniejszym jak tylko może hyc rozwoju Sci-borski i Wyżewski; Mechanikę Miechowicz; Chemię Szarfakowski i Zienowicz; Historyę naturalną we wszystkich jej gałęziach Besser; Literaturę grecką Jurkowski, łacińską Osiński i Jakubowicz, polską Euzebiusz Słowacki, Feliński i Korzeniowski. Uczony Alexandrowski ściśle i dokładnie uczniów swoich z całą Słowiańszczyzną obznajamiał. Filozofia języków, Grammatyka powszechna i Bibliologia doskonałych miały professorów w Scih orskim i Jurkowskim, który pełnił razem urząd bibliotekarza w Krzemieńcu. Wymieniliśmy tu te tylko imiona, których sława była rozgłośniejszą, które ze wspomnieniem najwyższego szacunku, najgłębszej czci że tak powiem, obiły się od dzieciństwa o uszy młodszego pokolenia naszego, a wie-leż to innych, niemniej znakomitych przypomnieć sobie w tej chwili nie możemy. Wielu zdolniejszych uczniów tutejszych wychodziło później na professorów, tak w samym Krzemieńcu, gdzie pierwsze nauki pobierali, jak ; do drugich szkół w kraju, inni znowu rozproszywszy się po świecie, zaszczytną po sobie zostawili sławę w życju obywatelskiem i w świecie uczonym. O pierwszych mówić nam niewolno, lękamy się bowiem drasnąć prawdziwą i

szczerą ich skromność, w obrębie cichych cnót domowych zamkniętą, wspomniemy więc tylko o ostatnich, których uczone sławy używają. Na polu filozofii i historyi z uczniów krzemienieckich zaszczytnie są znani : Sienkiewicz Jan i Karol, Tytus S z c z e n i o w s к i, Wiszniewski ivWróblewski, ostatni autor znakomitego dzieła P* t. „Słowo dziejów Polski“, znany nam tylko pod pseudonymem Korono Aviez a. Poetów wydał nam Krzemieniec w Malczewskim, 01 i z a r o w s к i m , W i t w i-ckim, Tomaszu Padurze, Gosławskim, Zaborowskim i kilku innych. Belletrystów w Janie Sowińskim, Karolu Drzewieckim, Gustawie O liżą r z e i P r z e ź d z i e с к i m, którego zasługi w badaniach historycznych są również wielkie. Wydała także szkoła krzemieniecka wielu ludzi biegłych w różnych językach, z tych Wiktor Krajewski autor kilku rozpraw historycznych i tłumacz Herodota jest jednym z najznakomitszych dziś hellenistów ; Sierociński i Łukaszewski znani jako głębocy łacinnicy, Mikulski jako Anglik, Li del jako Niemiec i inni, z których wielu zajmowało lub jeszcze zajmuje na katedrach publicznych miejsca. Znakomity nasz dramaturg Józef К o r z e n i o w-s к i był także uczniem szkoły krzemienieckiej, niemniej Michał Budzyński, którego oprócz kilku oryginal-, nych utworów mamy prześliczne przekłady Bajrona i Szyllera. Powstawano na Czackiego, że uczącej się młodzieży czas zajmuje nauką talentów, jako to muzyki i rysunków, a przecież pierwsze zasady malarstwa i rysunków, w czem się później tak wsławili , brali w Krzemieńcu Kaniewski i Klembów s ki, dwóch najznakomitszych

prace literackie powszechnej wziętości i

dziś malarfców polskich, niegdyś uczniów tutejszej szkoły. Talent wyrabiał się tu, a gdy mu nz drogę wskazano, szedł dalej'o własnych już siłach, rozwijał się i kształcił na obcych już wzorach, wdzięczny pierwszym zasadom i podstaw om, które weń zaszczepiono. Długi jeszcze poczet ludzi znakomitych w rozmaitych zawodach, kapłanów, obywateli i uczonych, którzy w Krzemieńcu pierwsze nauki odbierali, staje nam przed oczami, i mimowolnie splata się z dziejami tej szkoły, poprzestajemy jednak na pobieżnej tej kilkunastu imion wzmiance, gdy wszystkich wyliczyć nie byli byśmy w stanie, i wracamy jeszcze raz do ogólnego poglądu na szkołę i na pożytki, jakie z in-stytucyi tej na kraj nasz spłynęły.

Głównym zamiarem Czackiego, główną myślą przewodniczącą w wszystkich czynnościach jego, było nie-tylko wykształcenie wszechstronne młodzieży w jego szkole uczącej się, a które każdy z nich, zważywszy na obszerny program wykładanych nauk z łatwością mógł tu nabyć, lecz nadto chodziło mu najwięcej o naukę specyalną, o wykształcenie młodzień a w jakimkolwiek bądź zawodzie wyłącznie, aby ten w potrzebie mógł mu się stać środkiem do życia, od nędzy i ubóstwa zabezpieczyć. Było to jedną z główniejszych zasług Czackiego i jego szkoły, dotąd bowiem we wszystkich zakładach naukowych w kraju nie pojmowano potrzeby tej specyalności, ztąd nauka szkolna w ięcej dla paniczów niż dla ubogiej młodzieży bywała dostępną i pożyteczną. Czacki poczuł ten niedostatek i błędny w wychowaniu kierunek, i wnet zaradzić mu pospieszył. Jakoż powstały przy szkole krzemienieckiej : szkoła mechaników, szkoła geometrów, gdzie synowie mieszczan lub ubogiej szlachty

wie ci po ukończeniu nauk, mowani byli jeśli tego żądali, blicznej. Cesarz Alexander oprócz dobrowolnych ofiar przez obywateli złożonych na utrzymanie tych zakładów, przeznaczył sam jeszcze znaczny nań fundusz. Prędko bardzo objawiła się cała użyteczność i dobroczynne skutki tych zakładów, a w "kilka lat po otwarciu ich, już dwudziestu kilku młodych i zdolnych geometrów' zajęło posady w służbie publicznej. Było jeszcze zamiarem założyciela, ustanowić w Krzemieńcu szkołę chirurgów wiejskich i szkołę ogrodniczą, i tę ostatnią oddać pod wyłączny zarząd professora Bessera, lecz projekt ten, którego już plany nawet były wygotowane, nie przyszedł do skutku¹).

za bardzo mierną lub żadns^ ‘opi&łą kształrf&Wię w tych zawodach. Nakładano obowiązek ö^a.    aby wyszu

kiwały i przedstawiały uczn^yß do ty&V^akTadyw; ueznio-

ątrzeni jmtejmami, przyj-rsiychmiast do służby pu-

V"

‘) Plany i ustawy głównej szkoły krzemienieckiej i wszystkich innych zakładów naukowych ówczesnych, w trzech guberniach naszych będących, znajdują się w szacownem dziele, staraniem Ferdynanda Kojsiewicza wydańem p. t. Listy w przedmiotach naukowych, czyli X. Hugona Kołłątaja korrespondencya listowna z Tadeuszem Czackim wizytatorem nadzwyczajnym szkół w guberniach: wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej przedsięwzięta, w celu urządzenia instytutów' naukowych i pomnożenia oświecenia publicznego w trzech rzeczonych guberniach. Kraków roku 1844 tomów 4. Szacowne to dzieło z wielką starannością i pracą zebrane, może śmiało być poczytane za ścisłą i dokładną historyę oświaty i szkół krajowych z tej epoki, a przynajmniej za znakomity do niej materyał. Oprócz wielu ciekawych szczegółów w tern dziele zawartych, a tyczących się urządzenia zakładów naukowych przez Czackiego, jest tam jeszcze przez tegoż Czackiego wypracowany ogólny rys stanu oświecenia w gubernii wołyńskiej,

Так więc j/lC widzimy, nie opuszczono nic w Krzemieńcu, coby z użytkiem dla kraju dopełnione i stworzone być mogło, nad wszystkiem tern czuwał niezmordowany Czacki, pod którego zarządem nietylko zakłady naukowe w Krzemieńcu, lecz wszystkie inne szkoły, szkółki powiatowe i parafialne i zakłady żeńskie w trzech guberniach pozostawały.

Dozór nad uczącą się tutaj młodzieżą , nad jej postępowaniem i obyczajami, był tak ścisły, jak w żadnym może innym zakładzie publicznym, nie było też tu tej gorszącej swywoli, nie było wykroczeń niemoralne obyczaje znamionujących, czuwali nad tern rodzice mieszkający w Krzemieńcu, czuwała zwierzchność szkolna i osobni na ten cel wyznaczeni od gimnazyum dozorcy, kosztem rodziców utrzymywani-, młodzież opuszczająca Krzemieniec wynosiła ztąd jak najlepsze obyczaje, niczem nieskalane i niezwichnięte. Staraniem Czackiego jeszcze powstały przy gimnazyum dwa konwikty, jeden tak zwany wolny, na uczniów 40, gdzie za opłatą 400 złp. młodzieniec miał mieszkanie, stół, wygody, dozór i wszystkie nauki. Uczniowie ci brali na siebie powinność, być dozorcami w gimnazyaeh lub szkołach powiatowych wołyńskich, przez lat cztery. Drugi konwikt dla uczniów bezpłatnie utrzymywanych, założony został w r. 1811, na przedstawienie xiecia Adama Czartoryskiego, kuratora za czasów rządu polskiego, zwłaszcza od chwili ustanowienia komissyi edukacyjnej, porównany z reformami poczynionemi pod rządem rossyjskim za czasów cesarza Alexandra, statystyczne tabeile zakładów naukowych, liczba uczących się i plany wykładu nauk w obydwóch tych okresach. Odsyłamy więc tam czytelników naszych po bliższe szczegóły urządzenia szkół krzemienieckich w tej epoce.

wychowania publicznego. Hrabia Razumowski Rossyanin, wyznaczył nań 2970 rubli sr. na uczniów 23, rachując na utrzymanie każdego ucznia po rubli sr. 119 kop. 50. Obywatele wołyńscy uzbieranym na ten cel funduszem, pomnożyli konwikt do liczby 40 uczniów. Sami uczniowie możniejsi utrzymywali oprócz tego 22 ubogich kolegów swoich w tym konwikcie.

Po śmierci Czackiego zaszły wprawdzie niektóre zmiany w szkole krzemienieckiej, przeformowanej na liceum, bliższe zetknięcie się z uniwersytetem wileńskim, który przewodnictwo swe i przewagę nad zakładem tym rozciągał, wywołało nieukontentowanie i jątrzące spory między professorami obu zakładów, wszystko to jednak przetarło się wkrótce, a szkoła krzemieniecka niezmie-niwszy raz wytkniętego przez założyciela jej kierunku, pozostała do końca jednym z najznakomitszych, najwięcej uczęszczanym zakładem naukowym w kraju. Duch wielkiego męża, duch Czackiego czuwał nad nią i zaginąć jej nie dozwalał, najznakomitsi w kraju obywatele ubiegali się o zaszczytny po nim wakujący urząd wizytatora, i godnie też zastąpić go potrafili wstępując w ślady zmarłego, starając się nie uronić ani jednej myśli, ani jednego zamysłu przezeń przedsięwziętego. Taką była szkoła krzemieniecka, takim był Czacki, ów mąż, który na pomnikową u nas sławę zasłużył, który epokę w dziejach oświaty naszego kraju stworzył. Przez cały ciąg życia swego, w każdym zawodzie, którego się dotknął zaledwie, już się nim przejmował, już z zapałem mu się oddawał. Z właściwą więc sobie gorliwością poświęcił się powierzonej mu przez rząd i naród sprawie wychowania publicznego w tym kraju, które jak sam to wyzna-

— 168 -

wał otwarcie, wielce było zacofane, i już przez resztę krótkiego życia usilnie nad niem pracował. Trzeba było widzieć , trzeba było patrzeć własnemi oczami na Czackiego, aby mieć wyobrażenie , jakie ten zacny mąż przełamywać niekiedy musiał trudności, jak częstokroć próżności i głupstwu pochlebiać i potakiwać był zmuszony, dla dopięcia swoich zamiarów, jak walczył nie tylko ze złością ludzką, ale z omyloną cnotą, aby przyszłe pokolenie wyrwać gnuśności i grożącej mu ciemnocie. Wszystko to jednak znosił z uśmiechem, który nie przestawał nigdy igrać na szlachetnem obliczu jego, z tym uśmiechem który tak pociągać umiał starych i młodych. Nieraz w białym składanym kapelusiku, od którego szedł maleńki harcop, w kapelusiku tak dobrze wszystkim znanym , widzieć go można było na szkolnym dziedzińcu, otoczonego tłumem rześkiej młodzieży, grającego г nią w piłkę lub wolanta, duszą i ciałem był wtenczas z niemi, a myśl kto wie jak daleko błądziła wówczas, może przemyślał nad no > ą jaką rozprawą uczoną o prawach polskich i litewskich, może nowy plan jaki dla szkoły swej kreślił. Wesołość i dobroć po wszystkich rysach jego rozlana była, smutek tak się gdzieś ukrywał i tłumił w głębi duszy, iż spojrzawszy na niego zdawać by się mogło, że człowiek ten nigdy gorzkich chwil i zawodów w życiu niedoznał ; o cierpieniach jego wiedziała tylko mała garstka otaczających go poufnych przyjaciół, dla obcych i dzieci uśmiech i wesołość miał zawsze na zawołaniu. Trzeba jednak przyznać, że pomimo wszystkich przykrości, jakie doznawał niekiedy Czacki, wśród najszlachetniejszych i najgorliwszych swych zamysłów i trudów około dobra publicznego, miał mąż ten kilka chwil tak pięknych i uroczystych w życiu swojem, tak przekonywających, że ogół za życia jego jeszcze umiał poświęcenie jego pojąć i ocenić, że te największe cierpienia i zawody osłodzić były w stanie. Do takich chwil należy urocz) ste otwarcie gimnazyum wołyńskiego dnia 1 października 1805 r., przy którem zgromadzeni na tę uroczystość obywatele i znakomitsi z ca’ego kraju urzędnicy wynurzali swą wdzięczność Czackiemu za dokonane przezeń dzieło , opisawszy nareszcie w wymownych słowach wszystko, co Czacki dla kraju i dla Krzemieńca uczynił, papier z opisem tym na pamiątkę przyszłym pokoleniom umieścili w kopule pod krzyżem nad kościołem licealnym wzniesionym. Do takich chwil w życiu Czackiego należy i ta, w której doszedł do rąk jego reskrypt cesarza Alexandra , napełniony słowami wdzięczności po urządzeniu gimnazyum krzemienieckiego 5 najpiękniejszym zaś dla Czackiego, najwięcej może rozrzewniającym był ten moment, kiedy uczniowie szkoły i przełożeni jej zażądali, aby popiersie jego w auli szkolnej umieszczone być mogło, na co też i pozwolenie uzyskano prędko. Do samego ostatka t. j. do zamknięcia liceum, w wielkiej sali dla obrad i popisów publicznych przeznaczonej, pięknie wyrobione popiersie to, tuż obok portretu cesarza pozostało. Za pozwoleniem cesarza Alexandra wybitym także został ów złoty medal na uwieńczenie pamięci zasług Czackiego. Na jednej stronie tego medalu wyobrażona boginią mądrości, budząca geniusz nauk uśpiony, i imię Alexandra unoszące się w promieniach światła; na stronie zaś odwrotnej płaskorzeźb Czackiego z napisem: Grati Cives Volhyniæ in memoriam sempiternam. Tak więc i ciernie życia Czackiego, kwiatami niekiedy przeplatane były.

Przy takich wszechstronnych zasługach Czackiego, przy takich zdolnościach, jakie posiadał na zajmowanem przez się stanowisku, nie można pominąć bez wspomnienia dziwnego daru jego i gorliwości do stwarzania i wydobywania funduszów na wszystkie swe zakłady nau* kowe. Z obcych rąk nienarażając sobie chciwości wygrzebywał on zaległe fundusze Pojezuickie, zapomniane niekiedy lub w najzawilszych sprawach i procesach pozostające, z równąż gorliwością zbierał nowe, od największych skąpców i sknerów niekiedy umiał wycisnąć grosz mocno w garści ciśniony, nikt się wymownemu jego słowni, jego proźbie oprzeć nie potrafił, opactwa, klasztory i kahały nawet składały się na szkołę krzemieniecką. Z takich to źródeł powstał ten zakład, pod skromnem imieniem gimnazyum czyli szkoły początkowej ukrywający się, a w którym najwyższe nauki w akademicznej rozciągłości, zwłaszcza prawo i nauki matematyczne, wykładane były.

Od czasu, kiedy utworzone zostały w Krzemieńcu szkoły takiego rozgłosu używające, tak liczne tłumy młodzieży z całego kraju ściągające, gdzie uczących się i uczących zgromadziło się tak wiele, w tenczas i miasto powoli wznosić się zaczęło, zabudowało się w gmachy i porządne domy mieszkalne, zaludniło kupcami, którzy rozmaitego rodzaju i obfity towar sprowadzali, osiedli się tu zręczni rzemieślnicy różnego rodzaju, jednem słowem Krzemieniec dźwignąwszy się z gruzów, zajaśniał nowem życiem, w nową przyodział się sukienkę, zjeżdżały się tu najmożniejsze w kraju domy obywatelskie i osiadały na stałe lub czasowe w tern mieście mieszkanie. Jednych pociągało liceum, do którego synowie lub krewni

— ITl

uczęszczali, drugich nęciło obfite i dobrane towarzystwo tutejsze, inni nakoniec zjeżdżali do Krzemieńca, wabieni prześlicznem położeniem miasta wśród gór i lasów w naj-zdrowszem i najromantyczniejszem miejscu położonego. Bawiono się więc doskonale, a wieczory, bale i koncerta jedne po drugich następowały. Z tego powodu właśnie powstał w późniejszym czasie przez niechętnych Krzemieńcowi zarzut, że młodzież tutejsza rozrywkami i zabawą zajęta, traciła czas na naukę przeznaczony, odrywała się od niej, zarzut najniesłuszniejszy, młodzież ta bowiem w żadnych z tych zabaw udziału nie brała, starszym i pilniejszym tylko pod okiem rodziców lub przełożonych, uczęszczać na nie dozwalano niekiedy, i to w chwilach zupełnie wolnych od pracy jak w dnie niedzielne i świąteczne. Tak więc, kiedy starsi się bawili, młodzież pilnie pracowała, wzdychając może, aby co najprędzej i jej się bawić było wolno. Jeśli nawet uczniowie tutejsi uczęszczali niekiedy na zabawy, wyłącznie dla nich przez mieszkańców urządzone, niewiem dla czego za grzech to poczytywać miano, owszem tym sposobem młodzież ta nabywała poloru, obznajamiała się ze społeczeństwem, wśród którego sama wystąpić miała. To też dotąd jeszcze pozostała w dawnych uczniach krzemienieckiej szkoły pewna szykowność, dystynkcya, swoboda i łatwość w obcowaniu, która ich dotąd wybitnie wśród innych odznacza. W jednym z numerów dawnego Tygodnika literackiego, pisma peryodycznego przed laty w Poznaniu wychodzącego, napotkaliśmy artykuł o Krzemieńcu a w nim charakterystyczny i dowcipnie skreślony ustęp, opisujący dawną świetność tego miasta za czasów liceum. Przytaczamy tu wyjątek ten dziś już zapomniany, a który

najlepiej może zakończy charakterystykę tego okresu dziejów Krzemieńca, nad którą nad zamiar szczegółowie rozpisaliśmy się : „Krzemieniec (powiada autor artykułu p. Z. Z.) składał się na tenczas z dwóch oddzielnych, w niczem do siehie niepodobnych części. Na dole nad potokiem, który płynął, kiedy miał wodę, a czasem nawet wylewał z brzegów, było miasto żydowskie, istna Palestyna, brudy, niechlujstwo i błoto, obłuda faryzeuszów i duch sektarski Chassymitów. Na górze zaś wieś, podobna trochę do Karlsbadu, ale wieś osiedlona przez ludzi światłych, uczonych, majętnych a nawet bogaczów. W niepozornych dworkach, w szczupłych i niskich pokoikach bez sufitów, natrafiałeś z podziwieniem na społeczeństwo , które polorem, światłem i znaczeniem mogło być i bywało niegdyś ozdobą i duszą stolicy. Panowie, wracając z cudzoziemskich krajów, z Paryża, wstępywali chętnie do tej nędznej mieściny, i tu godne siebie i zajmujące znajdy wali społeczeństwo. Xiążę Franciszek Sapieha, z Neapolu lub Makaryewa wracając, zawsze wypoczywał w Krzemieńcu. Tu jak w panorama jakiem, znakomite i ciekawe przewijały się postacie. Tu Kołłątaj przed 1812 r. przesiadywał i wciskał się do zaufania Czackiego, który go w głębi duszy nie lubił a może się lękał?? Tu Jan Potocki dumnie stąpał, patrzał z piętra na ród ludzki i swoje przedpotopowe chronologie drukował. Tu widziałeś Wacława Rzewuskiego, który jadł i spał przy koniu arabskim , nosił się po turecku, czytał z koranu, ściany arabskiemi wężykami popisał, tylko wodą i fajką gości częstował, na spadzistą górę zamkową konno wjeżdżał, a zakreśliwszy na kuli ziemskiej trójkąt, zapytywał na próżno uczonych, jakie tu narody w IHcim

wieku ery chrześciańskiej tułały się ; tymczasem ciskał dżirytem, komponował arye i zaglądał w pugilares, gdzie obok miniatury żony, miniaturę klaczy swojej trzymał. Tu Katalani śpiewała, Lipiński odbierał oklaski, a Niemcewicz płakał, gdy wchodzącemu na bal „Za szumnym Dniestrem na cecorskim polu“ niespodzianie zaśpiewano. Tu generał Kropiński, Puławskiego społeczeństwa wesołe chwile opowiadał. Tu szef Drzewiecki rozprawiał o odbytych kampaniach z Dąbrowskim we Włoszech i pisał pamiętniki swoje. Tu Feliński bystry, dowcipny, rozumny, w którym więcej było czucia i poezyi niż w jego książkach i rymach, opisywał chwile pobytu swego w obozie Kościuszki. Tu Rudzki Franciszek opowiadał wypadki ostatniego sejmu grodzieńskiego, na który sam patrzył. Tu bogaty i we troje zgięty hrabia Moszyński , w dyamentowe guzy przystrojony, spotykał się z młodym Mniszchem, krewnym carowej Maryny. Tu xiążę Adam Czartoryjski wstępował, przejeżdżając z Petersburga do Puław, a Czacki jego bytność złotemi literami na marmurze wyryć rozkazał. Tu pochylony ku ziemi choć wcale nie stary Alojzy Osiński czytał Skargę i Se-klucyana, grał na skrzypcach, słuchał nowin o przyszłem biskupstwie i opowiadał z radością, że xiężna S.... chwaliła jego piękne oczy, pisał słownik i użalał się , że mu worek z literą F gdzieś zaginął, a przywieziony sobie z Rzymu order Ostrogi przez Izydora Sobańskiego, ze spuszczonemi przyjmował oczami.

Ministrowie i panowie rossyjscy z ciekawością to głośne miejsce z Petersburga zwiedzać przyjeżdżali. Minister Zawadowski, Krzemieniec Atenami nazywał; Ko-czubej mąż światły i zacny, patrząc na małe miasteczko,

wzruszał ramionami, ale zakłady naukowe, gabinet numizmatów z 18,000 sztuk złożony, bibliotekę 50,000 ksiąg liczącą, z podziwieniem oglądał, a stanąwszy przed popiersiem Czackiego, długo się z upodobaniem w rysy jego wpatrując, wyrzekł te pamiętne słowa: „Takiego drugiego nie zaraz mieć będziecie“. Tu nawet Hudson Lowe, jadąc na gubernatora do Ceylanu, przewinął się. Jeden tylko poseł angielski jadący z Persyi, gdy dla prawy złamanego powozu, zatrzymał się przez półtora dnia w Krzemieńcu, a nudzącemu się w brudnej karczmie żydowskiej, ktoś powiedział, że tu jest sławna szkoła, gabinety i biblioteka godna widzenia, odpowiedział z gniewem : „Co, tutaj, w tak nędznej mieścinie !“ i nic nie widząc odjechał. Dumny Anglik wychowany w pałacach oxfordskich, które tam kollegiami się zowią, nie mógł uwierzyć, aby muzy polskie pod tak skromną tuliły się strzechą“

na-

')•

Z zamknięciem i przeniesieniem ztąd liceum do Kijowa w 1834 r., gdzie zostało zorganizowane na uniwersytet , Krzemieniec upadł ostatecznie. Mieszkające tu domy powynosjły się jedne po drugich, miasto wyludniało, kupcy zubożeli i rozproszyli się także; z owej więc dawnej świetności, pozostały dzisiaj tylko wspomnienia, kilka gmachów ocalonych, zresztą garstka żydów i kupa gruzów w mieście, wśród których dotąd wiecznie przesiaduje siwy staruszek, czcigodny professor (Jldyński, przyjmujący od czasu odwiedziny dawnych swych uczniów, dziś jak on prawie podstarzałych a zawsze czcią i sza-

') Tygodnik literacki wychodzący pod redakeyą A. Woj-kowskiego w Poznaniu,- Nr. 36 z roku 1839, str. 283 i 284.

— ITS —

cunkiem go otaczających. Staruszek, oddany cichej pracy, zamiłowany w numizmatyce, której piękny zbiór posiada, pędzi ostatki życia, dokoła gruzami przeszłości otoczony.

Z dawnych gmachów dotąd miasto zdobiących, całe i nienaruszone pozostały tylko kościół xx. Franciszkanów, odnawianiem zeszpecony, obecnie na monaster dla mnichów ruskich zamieniony, dalej niewielki kościółek xx. Reformatów, do którego później Bazylianów przeniesiono, czarny i prześliczny starożytnością swą, na wysokiej górze położony, otoczony gajem również starych i pięknych drzew; dziś świątynia ta na cerkiew obrócona. Zachowały się także licealne a niegdyś Pojezuickie mury, obszerne, wspaniałe, z obszernym dziedzińcem dokoła przepyszną galeryą z ciosowego kamienia opasanym , we środku którego posąg N. Panny wznosi się. Drzewa dokoła gmach ten otaczające rozrosły się także, podstarzały i okazalszą postać przybrały, choć sam ogród niegdyś botaniczny, dziwnie opuszczony i zaniedbany. W kościele licealnym mieści się dziś także cerkiew, a w samym gmachu szkolnym, seminaryutn młodych xieży ruskiego obrządku. Z resztą w samem mieście śliczne owe białe domki wśród gór i parowów rozrzucone, otoczone dokoła jakby wi-szącemi ogrodami, pochyliły się także ku starości i smutno i posępnie dziś jakoś wyglądają. Co najdziwniejsze, to że żydzi tutejsi zachowali dotąd jakąś cechę delikatności i wyższego niby wykształcenia, którym tak słynął niegdyś Krzemieniec, mniej też są natrętni i uprzykrzeni od innych współbraci swoich, małe nasze miasteczka zaludniających. Jedna z ulic miasta dotąd przez pamięć wielkiej śpiewaczki, która tu zatrzymywała się, ulicy Katalani nazwę nosi. Przez lat kilkanaście mieszkańcy Krzemieńca nie posiadali nawet kościoła katolickiego, z dawnych bowiem kościołów jedne na cerkwie obrócone zostały, drugie w ruinach i gruzach leżały, długo więc nabożeństwo odprawiało się tu w maleńkim i niskim dom-ku, na ten cel obróconym. Dopiero w skutek próśb parafian , rząd assygnował summę 16.000 rubli srebr. na pobudowanie nowego katolickiego kościoła, który przy usilnej gorliwości miejscowego proboszcza i członków komitetu w tym celu ustanowionego , stanął w przeciągu trzech lat od chwili założenia pierwszych fundamentów, i w listopadzie 1857 r. poświęcony został. Kościół ten niewielkich rozmiarów, o dwóch wieżach, wcale jednak kształtny jest. Szkoda tylko, że dla braku funduszów nie ozdobiono go kolumnadą lub portykiem, a nawet przy-sionku czyli kruchty niema. Wewnątrz niezupełnie je-jeszcze skończony, gustownie jednak przyozdobiony jest. W wielkim ołtarzu mieści się wcale dobrego pędzla obraz N. Panny syxtyńskiej, dzieło utalentowanego malarza tutejszego p. Hike, który przed kilku laty powróciwszy z emigracyi, osiadł w rodzinnem mieście Krzemieńcu, gdzie i nauki odbywał. Na cmentarzu tutejszym ciągnie się długi szereg grobowców, ludzi niegdyś znanych i po-ważanych w kraju, professorów tutejszej szkoły i uczniów jej, a wpośród nich błyszczy skromny pomnik, na który bez rozrzewnienia spojrzeć nie można, - jest to pomnik naszego wieszcza Juliusza Słowackiego ‘j.

*) Juliusz Słowacki umarł w Paryżu 3 kwietnia 1849 r, ponieważ jednak Krzemieniec był rodzinnem miejscem jego, w którem znaczną cześć życia przepędził, na pamiątkę więc dla uczczenia pamięci jego, na tutejszym cmentarzu pomnik mu ten wystawiono.

Smutno i duszno teraz w Krzemieńcu, spojrzawszy więc jeszcze raz pożegnalnym wzrokiem na górę zamkową , macierzanką i drobnemi kwiatkami jakby kobiercem zasłaną, na szare i fantastyczne starego zamczyska ruiny, wśród których kozy i wesołe żydowskie dzieciaki błąkają się, na wspaniałe licealne mury, na błyszczące w dali od zachodu po nad lasem kopuły i krzyże Poczajowskiej Ławry i kościoła w miasteczku Podkamieniu w Galicyi, które ztąd dokładnie rozeznać można, uciekajmy ztąd co żywiej w weselszą jaką krainę.....

X.

MIASTECZKO PODBEREZCE — WSPOMNIENIE POŚMIERTNE O DZIEDZICU

TUTEJSZYM PUŁKOWNIKU HRABI MARCINIE TARNOWSKIM - POCZĄTKOWE

ZAŁOŻENIE TEGO MIASTECZKA — RODOWÓD DAWNYCH KNIAZIÓW POD-BERESKICH — WIEŚ URLA NIEGDYŚ MIASTECZKO ORLĄ ZWANE — III-

STORYCZNA NOTATKA O TEJ OSADZIE

MIASTECZKO OLEXINIEC NOWY I WSIE OLEXINIEC STARY I RYDOML, MAJĘTNOŚCI HR. ALEXANDRA RZY-SZCZEWSKIEGO — SŁOWKO O PRZESZŁOŚCI TYCH DAWNYCH OSAD.

Z Krzemieńca postanowiłem zrobić kilka wycieczek w okolicę, zwiedzić sąsiednie wioski i miasteczka, w których jakiekolwiek pamiątki przechowały się jeszcze , gdzie mnie nęciły czarujące widoki i romantyczne położenie miejscowości, porozrzucane nareszcie tu i ówdzie zwaliska zamków, kościołów, ślady dawnych okopów mogił, kurhanów, podania, baśnie i tradycje ludowe o tych zabytkach. Zapisawszy więc stałą kwaterę w smutnym Krzemieńcu, zwróciłem się najprzód do Podbereziec, malutkiej mieściny o 5 wiorst ztąd odległej, a której pierwsze początki i epoka założenia niezmiernie dawnych czasów' sięgają. Któż z nas nie zna tych Podbereziec, kto w nich choć raz w życiu nie był przynajmniej, o czyjeż ucho nie obiło się nazw isko tego miejsca i jego dziedzica, świeżo zmarłego w Krakowie pułkownika hr. Tarnowskiego, którego słusznie Nestorem i patryarchą Wołynia, Podola i Ukrainy, a dom jego w Podbereźcach gospodą mieszkańców tego kraju nazywano. Z nieśmiałością przystępujemy do skreślenia w krótkich słowach życiorysu zmarłego , w nadziei, że zdolniejsze pióro pośpieszy nie-bawnie odmalować nam żywot człowieka, który na ogólną cześć kraju zasłużył, którego wybitna postać tak olbrzymio rysuje się w skarłowaciałej epoce naszej; pobieżna więc wzianka nasza, odwiedzając miejsce w którem kilkadziesiąt lat pięknego swego żywota przepędził, jest raczej łzą żalu do ogólnej łzawnicy rzuconą, na świeżej jeszcze mogile jego.

S. p. Marcin lir. Tarnowski urodził się w miasteczku Kozinie na Wołyniu, dnia 11 listopada 1778 r. z ojca Jana lir. Tarnowskiego kasztelana Łęczyckiego i Tekli z Grabianków. Od dzieciństwa zahartowany do niewygód, dawne polskiej młodzieży odebrawszy wychowanie, wszedł do wojska narodowego w 1794 roku, w rok potem po nieszczęśliwych wypadkach krajowych opuściwszy służbę wojskową, powtórnie wszedł do niej w roku 1809 dnia 20 października, jako dowódzca pułku 16-go dawnej jazdy xiestwa Warszawskiego. W Toku 1815 mianowanym został dowódzca 3-go pułku strzelców konnych, z końcem tegoż roku z powodu słabości zdrowia uwolnionym został (9 grudnia) od obowiązków z prawem noszenia munduru. Odbył kampanie 1794 r., 1809 przeciw Austryi,    1812 w Rosyi,    1813 w Saxonii.

Przy kapitulacji Drezna dostał się do niewoli, w której 0 miesięcy pozostawał, w 182.) r. znowu w wir wypadków politycznych zamieszany, kilka lat ścisłego i surowego więzienia wytrzymał. Posiadał krzyż kawalerski polski, krzyż legii honorowej i order Obojga Sycylii. Oto publiczny żywot pułkownika Tarnowskiego, po którym dla wypoczynku usunąwszy się na wieś, zamieszkał w pie—

knych Podbereźcach. Tutaj rozpoczyna się druga epoka w życiu jego, nie mniej od pierwszej piękna, pełna chwały i zasługi ; jest to zawód jego obywatelski, w którym cześć współziomków i miano patryarchy tak zasłużenie pozyskał. Dawny żołnierz, znamienity odwagą na polach bitew, odznaczający się w wojnach napoleońskich, osiadłszy w cichej wiejskiej ustroni, oddał się całkiem posługom obywatelskim, dom też jego był w ciągu całego roku gościną nieustanną dla przybywających z naj- • oddaleńszych okolic po radę, pomoc lub wsparcie, sądem polubownym dla zwaśnionych, a sam gospodarz pośrednikiem w sporach, trybunałem bez apel асу i w naj-zawikłańszych częstokroć kwestyach, tyczących się czci, mienia i obowiązków obywatelskich. Mąż nieugiętej prawości charakteru, najszlachetniejszych uczuć i obywatelskiej cnoty, umiał jednak być wyrozumiałym na usterki i chwilowe zboczenia drugich, które wymownem swem słowem na drogę prawości i cnoty nakierowywał. Osię-gnąwszy patryarchat, że tak powiem moralny, ster nad licznem gronem współobywateli, niculękniony niczem, umiał powagą swojego słowa, pogodnem obliczem, na którem myśl spokojna i jakaś jakby aureola godności igrała zawsze, przekonywać najuporniej nawet błądzących , wlewać w nich zamiłowanie cnoty, poczucie obowiązków i potrzebę poświęceń, to też przed siwą jego głową chyliły się z czcią i uszanowaniem wszystkie czoła. Ile wpływ hr. Tarnowskiego przyczynił się do utrzymania dobrej harmonii, jedności i zgody w naszych prowincyach, do zapobieżenia najzażartszym rozterkom, do skierowania na drogę prawości i cnoty zbaczających z niej chwilowie, tegobyśmy wyliczyć nie potrafili, a długie życie

jego tysiące na to stawi dowodów. Pan z rodu i z fortuny, on jeden może, wśród wielu innych usiłujących, potrafił zejść w żywioł czysto szlachecki, zespolić się z nim, zbratać tak dalece, że go już nikt inny w tej mierze prześcignąć ani dorównać mu nie zdołał : to też wierzyła mu bracia szlachta, z nieograniczoną ufnością garnąc się pod opiekę jego, jak wyrocznię każde słowo, każdy wyrok jego przyjmując. Do najwznioślejszych zasług jego w zakresie życia domowego, odnieść należy niezaprzeczenie gorliwe zajęcie się pomyślnością ludu wiejskiego; pamietnem jest wszystkim szlachetne znalezienie się jego w chwili, gdy stosunki włościańskie na nowo urządzać się miały. Wielu jeszcze bardzo drażliwie te kwestyę pojmowało wtenczas , kiedy on pierwszy ofiarował się do wszelkiego ze swej strony ustępstwa na korzyść włości, nieograniczając daru jaki miał jej uczynić. Piękny ten przykład znalazł wkrótce potem licznych naśladowców, a włościanie dóbr jego pojęli go, czuli też w nim i kochali nie pana , lecz ojca. Nie skończylibyśmy nigdy, gdybyśmy chcieli wyliczać po szczególe wszystkie zasługi tego pięknego żywota, który przez 85 lat w czasach najcięższych dla kraju, jak jasna świeca przyświecał dla drugich, dla ogółu całego; był to zaprawdę żywot, w któ

rym najpiękniejsza miłość chrześciańska, spokojna, uroczysta, do końca. Ślicznie scharakteryzo-

„Jeden

wielka, panowała mu wał zmarłego pułkownika ktoś, pisząc o nim wspomnienie pośmiertne, które temi zakończył słowy :

nam

z zabytków najpiękniejszych przeszłości zniknął z nim, mylę się, jest to jedna z tych postaci, które nieśmiertelnie w podaniach i wspomnieniach żyć będą,' które pochwyci poezya, które się zapiszą na karcie

pamiętników, wejdą jasne w historyę kraju, bo były jego prawdziwą ozdobą“.

Rzuciliśmy pobieżną charakterystykę zmarłego pułkownika Tarnowskiego, przypatrzmyż się teraz niektórym wydatniejszym szczegółom tej pięknej i tak wybitnej w ostatnich czasach naszych postaci, która jak cień może już ostatni przemknęła przed nami. Obyczaje do końca życia żołnierskiego, ś. p. Tarnowski przechował tradycyjnie wszystkie nawyknienia, zwyczaje i formy ludzi swojej epoki: rześki, wesoły, trochę po żołniersku rubaszny staruszek, rzadko kiedy zasępiał się, rzadko poddawał cierpieniom starości, lub dolegającym przeciwnościom jakim moralnym, wesołość zda się nigdy nie opuszczała go, w rozmowach swoich otwarty, szczery, nieraz ostrem słowem karcił przeeiwiących jego zdaniu lub rzuconej myśli, ale i w samem tein zgromieniu przebijało się coś tak poczciwie serdecznego i zacnego, że w miejscu obrazy, czuliśmy mu prawie wdzięczność za to, bo był to niejako dowód zaufania i życzliwości, jakim obdarzał tego, któremu słowa prawdy wypowiedzieć chciał.

Zagorzały myśliwiec, jakich tylko chyba w obrazkach Pola napotkać już można, hr. Marcin pomimo ośm-dziesieciu kilku lat wieku, z rzeskością młodzieńca siadał na koń w jesieni i upędzał się z chartami, które zawsze miał wyborne, w najmroźniejszy częstokroć dzień po kilka godzin ze strzelbą w ręku przepędzał w kniei, oczekując na upatrzonego zwierza, i śmiał się i żartował staruszek z młodszych, którzy mu w tych rozrywkach wydołać nie umieli. Przy tego rodzaju upodobaniach nie zaniedbywał i poważniejszych rozrywek, czytywał

wiele, historyę zwłaszcza własnego kraju znał wybornie, a każdy sąd jego w najważniejszych nawet kwestyach naukowych lub polityki, odznaczał się dziwną trafnością i wyrobionem zdaniem. Pałac w Podbereźcach był to ostatni może już dom staropolski w kraju naszym, urządzony i zastosowany we wszystkiem do gustu, nawy-knień i upodobań gospodarza, zawierał i skupiał bie wszystko, czego tylko w zamożnej sferze na wsi zapragnąć było można, wytworność i wykwint ustępowały tu miejsca rozkosznej, trochę może zbytkownej wygodzie. Już zaraz w sieni w szafie za szkłem , porozwieszane tredzle, mundsztuki, obroże na psy, smycze i inne przy-bory myśliwskie obznajmiały wchodzącego gościa z ulubioną rozrywką gospodarza. Na prawo z tych sieni był wchód do jego departamentów, a czegóż tam w nich znaleść nie było można. Na ścianach porozwieszane obrazy po większej części narodowych mistrzów: Suchodolskiego, Orłowskiego i innych wyobrażały sceny bitew, konie, myśliwskie obrazki i t. p., dalej kilka portretów wielkich przodków Tarnowskich, kilka wizerunków Napoleona i Kościuszki, dwóch ulubionych bohaterów lir. Marcina, pod których dowództwem tyle lat życia przepędził, na wspomnienie których drgała mu szronem okryta powieka i młodzieńczy uśmiech na pogodne starca występował oblicze.

w so-

Jeszcze dalej rzędem porozwieszane zbroje, dawne rycerskie, wojenne i myśliwskie, po kątach bogate faj-karnie, na stołach mapy, książki i ryciny po większej części polskie w malowniczym porozrzucane nieładzie, w ostatnim zaś pokoju po obozowemu trochę urządzone łóżko gospodarza. Za temi pokojami szły większe ba-

wialne pokoje, tłumem gości zawsze przepełnione , urządzone również wytwornie z pięknemi po ścianach obrazami; na górze zaś szereg gościnnych apartamentów, tak wytwornie i z taką wygodą urządzonych, jak w żadnym zresztą zamożniejszym domu na Wołyniu napotkać nam się nie zdarzyło. Za pałacem wspaniały park ze starych drzew złożony , daleko się ciągnie, nareszcie ogród angielski z przepyszną oranżeryą, ananasarnią i trejbhauzami, stary wojak bowiem dziwnie w kwiatach i w ogrodzie był rozmiłowany. Po za obrębem ogrodu i pałacu znajdują się stajnie, wozownie i masztarnie obszerne wykwintnie murowane, a wszędzie obok nich jeszcze rozsiane pomieszkania dla gości, nareszcie miasteczko nie wielkie, ubogie lecz schludne z ogromnym na rynku ratuszem piętrowym, gdzie w czasie liczniejszych zjazdów także gości mieszczono. Dodajmy do tego wszystkiego kuchnię wyborną, obfitą, a co najdziwniejsze czysto polską, ogromną piwnicę, w której zapasy starych win, miodów i nalewek mieściły się, a któremi często i gęsto szafowano tutaj, a będziemy mieli już jaki taki obrazek domu Podberezieckiego i życia, jakie tu pędzono. Dziś dom ten wielką pustką osierocony, a gospodarza jego nie łatwo już kto zastąpi.... Na święty Marcin, w dzień imienin pułkownika zjeżdżały tu tłumy, bawiono się zwykle rzędem przez dni kilka, i wówczas to spotkać się można było ze znajomemi, których się lat wiele nie widziało niekiedy. Kto raz tylko przedstawiony był hr. Marcinowi, ten pewnie już z najoddaleń-szej okolicy pospieszał na dzień jego święta, a znajomi goście nowych z sobą przywozili, to też zdarzało się kiedy zapytywano gospodarza w ten dzień o

czasem,

jakiegoś gościa, którego niewidywano przedtem w Pod-bereźcach, ktoby był taki, gospodarz długo się wpatrywał, i odpowiadał nareszcie z jowialnym uśmiechem: „A niewiem Dobrodzieju, jakiś to łaskawy i poczciwy, bo pamięta o świętym Marcinie“.

Pomimo tych przygód i kolei, jakich w życiu swo-jem doświadczył pułkownik, pomimo tylu ważnych epok dziejowych, których naocznym był świadkiem, czynny w nich biorąc udział, przez wrodzoną skromność nie lubił on rozmów w tym przedmiocie, zwłaszcza gdzie o sobie wspomnieć mu wypadało. Trzeba było bardzo dobrego usposobienia staruszka, aby go na podobną ga-wędkę wyciągnąć. Raz jednak, a było to na rok niespełna przed śmiercią jego, byłem w Podbereźcach, kiedy przybył tam jakiś dawny oficer napoleoński, towarzysz broni gospodarza *, staruszek rozweselony przyjazdem takiego gościa, a do tego że towarzystwo było nieliczne, już pod wieczór wpadł na tor dawnych wspomnień , prawił-że nam wtedy długo o swej wojaczce, ó niewoli, dziwnych przygodach i wypadkach długiego swego życia. Słuchaliśmy wszyscy z natężoną uwagą, bojąc się przerwać opowiadania, które w dziwnie naturalny bez przesady i zajmujący sposób oddawać umiał. Na długo, na zawsze wieczór ten w pamięci mi pozostanie, bo zaprawdę takich nie wiele w życiu się spędza.

raz

i długie jeszcze na

Już na rok prawie przed śmiercią hr. Marcin złamany chorobą, zdawał się przeczuwać stan swój, po też pierwszy w jesieni nie dosiadł ulubionego konia, nie pohulał z chartami, łudził się jednak nieborak nadzieją wyleczenia u wód za granicą, przysposabiał do podróży przyszłość snuł projekta. Na zimę

po odbytej kuracyi u wód niemieckich osiadł w Krakowie, gdzie z czcią przyjmowany i fetowany, gasł prawie w oczach otaczających go przyjaciół. Wybiła nareszcie ostatnia jego godzina, a starzec z dziwną odwagą pomimo uroku, jaki dlań jeszcze miało życie, zajrzał w oczy strasznemu gościowi, z którym niegdyś tyle razy ocierał się prawie na polach bitew, z budującym chrze-ściańskim stoicyzmem sposobił się na śmierć, żegnał przyjaciół, znajomych, starych wiernych sług swoich, robił ostatnie rozporządzenia fortuny, którą w rękach dwóch stryjecznych synowców pozostawiał. Śliczną była ta chwila, kiedy wyjąwszy ze szkatuły, przy łożu jego stojącej, gruby zwitek papierów, rzucił je w ogień ; były to rewersa rozmaitych należności, które miał u ubogich i niedostatnich przyjaciół swoich, a których ostatni ślad niszczył tym sposobem. Nie wielu było a nie mamy już zgoła takich Tarnowskich ... Śmiało powiedzieć możemy, że nie prowincya, lecz kraj cały przywdział po nim żałobę. Stary Kraków wspaniale i z czcią należną oddał mu ostatnią posługę, a zaledwie odezwał się z Wawelu odgłos starego Zygmunta, oznajmiając w dniu 20 listopada 1862 r. mieszkańcom stolicy śmierć tego dostojnego męża, już wieść ta przerażająca szybko rozniosła się po kraju, a we wszystkich prawie kościołach Wołynia w kilka dni potem uroczyste za duszę jego odprawiono nabożeństwa. Kończąc ulotne i niedokładne wspomnienie nasze o śp. Marcinie Tarnowskim, odsyłamy czytelników naszych do Gazety Polskiej z grudnia 1862 r. W liście z Krakowa pomieszczone są tam ciekawe szczegóły o pogrzebie śp. pułkownika Tarnowskiego i rzewna mowa, którą x. Biskup Łętowski, niegdyś towarzysz broni zmarłego, że-

gnał przyjaciela , a która za najlepszy służyć może dowód tej wielkiej czci, jaką kraj cały miał dla niego¹).

Daleko nas uniosły wspomnienia, kiedy za zwłokami śp. Marcina Tarnowskiego pospieszając, zawadziliśmy aż o starą Wandy i Krakusa stolicę, znowu więc wrócić nam wypada do osamotnionych dziś Podbereziec i kilka słów o początkach tej osady i jej dawnych właścicielach powiedzieć. Podbereźce czyli Bereźce, jak je niektórzy w ostatnich czasach przez skrócenie nazywali, jest to uboga z kilkudziesięciu drewnianych domów żydowskich złożona mieścina, w której prócz garnków i cebuli, sprzedawanych na rynku pod wspaniałym ratuszem, nic zresztą innego dostać nie można ; ożywia to miejsce jedynie trakt kupiecki z Krzemieńca do Radziwiłowa tędy przechodzący, a niegdyś i dwornie licznych gości do pałacu przybywających. Miejsce to winno początkowe swe założenie i nazwisko xiążętom Podberezkim, rodzinie od dawna już wygasłej, której było gniazdem ro-dzinnem. Kniaziowie Podberezcy ze szczepu panujących xiążąt ruskich pochodzący, używali herbu Gozdawa, z tą jednak różnicą, że na herbie ich na tarczy był orzeł o dwu głowach, na którego piersiach dopiero zwyczajny herb Gozdawa znajdował się, w hełmie zaś kładli trzy strusie pióra między dwoma proporcami ²). Stryjkowski, Kojałowicz i wszyscy w ogólności heraldycy jednomyślnie zgadzają się na to, że dom ten od Włodzimierza W. Jedynowładzcy ruskiego brał swój początek przez xiążąt

ł) Patrz: Gazeta Polska z grudnia 1862 r.

²) Tak opisuje herb ich Kojałowicz w herbarzu swoim i cytowana przez Niesieckiego: Genealogia Ogińskich i książka: Annibal ad Portas.

Druckich, wraz z xiążętami Sokolińskiemi, Lubeckiemi, Horskiemi i Oziereckiemi, a to tym sposobem : Roman liążę Włodzimierski i Halicki, między pięciu synów swoich t. j. Mścisława, Daniela, Włodzimierza i Michała, podzielił ruskie xiçstwo swoje. Z tych najmłodszy Michał, pierwszy xiçciem na Drucku Druckim pisać się począł; oprócz Drucka głównej dzielnicy swojej na Litwie położonego, miał on i więcej jeszcze dóbr przyległych i na Wołyniu rozrzuconych, które mu się działem dostały '). Zostawił ten Michał syna Siemiona x. Dru-ckiego, ten Dymitra, którego syn Iwan, tego zaś synowie byli Siemion i Jędrzej, któremu rodzona siostra Wi-tołda, powiła owę słynną z urody swej córkę Zofię, później małżonkę Władysława Jagiełły, matkę Władysława Polskiego i Węgierskiego i Kazimierza Polskiego, królów. Od tych to xiążąt Druckich rozmnożeni potomkowie , od dóbr które się im działem na Wołyniu i Litwie dostały, przybierali różne nazwiska swoje : tak powstali xiążęta Sokolińscy od Sokolni, Horsey od Horae, Lubeccy na Lubeczu, Ozierzeccy na Ozierzach czyli Ozieranaeh w dzisiejszem Polesiu wołyńskiem położonych, i Podberezcy na naszem Podbereziu ; ci ostatni i herbem jak to już widzieliśmy, od innych jednoszcze-powych domów swoich oddzielili się. Stryjkowski i Ko-jałowicz wspominają Michała kniazia Podberezkiego, który w owej sławnej bitwie z Edygą pod Worsklą, przegranej przez Witolda miał zginąć w 1399 roku. Xiążęta ci trzymali kiedyś w 30.000 złp. starostwo Gulbieńskie od Rpltej, które wykupił od nich Radziwiłł

*) Stryjkowski fol. 283.

Podkanclerzy ¹). W ogólności genealogia tego domu przez wszystkie herbarze podana, dość świetna; jak na dom liążęcy, wielkiego historycznego znaczenia nie posiadający, mieli kilka krzeseł wojewódzkich i kasztelańskich w swojm rodzie, piastowali urzęda koronne i wiele mniejszych grodzkich , wybierani byli posłami na sejmy, sługiwali też rycersko w wojsku koronnem i litewskiem, kolligacili się nareszcie z najznakomitszemi domami w kraju. Już w XVI wieku ginie tytuł ich xiążęcy, niewiadomo przez jakie koleje utracony, a kronikarze odtąd po prostu Podberezkiemi ich mianują. Elżbieta Katarzyna Podberezka córka Jerzego marszałka Bracław-skiego z sejmu 1611 roku, wydana najprzód za Mon-wida Władysława Drohostajskiego cześnika Litewskiego, po jego śmierci zaś zaślubiona Teodorowi Karolowi hr. Tarnowskiemu staroście Krzepickiemu, wniosła miasteczko Podbereźce, rodzinne przodków swych gniazdo w dom Tarnowskich, którzy je odtąd nieprzerwanie posiadają; umarła ta Elżbieta w 1646 roku wyrzekłszy się przed śmiercią błędów kalwińskich, w których ona i przodkowie jej pogrążeni byli. Odtąd Podberezcy na Litwie już ciągle siedlili się, a w drugiej połowie XVIII wieku dom ten wygasł dopiero. Napróżno starałem się odszukać w Podbereźcach jakichkolwiek śladów i zabytków po dawnych kniaziach tutejszych, zaginęły one wraz z imieniem pierwszych tego miejsca założycieli, niewiadomo nawet, w jakim mianowicie roku i za czyjem staraniem osada ta przywilej na targi i miasteczko otrzymała.

Nieopodal od Podbereziec, w przecudnej pozycyi wśród gór i lasów, samotnie rzucona leży wioska,—to Uri a, niegdyś dość znaczne miasteczko Orlą zwane, którego jedynym pozostałym dzisiaj zabytkiem są ślady dawnego murowanego zamku. Zamek ten wraz z miasteczkiem należał początkowie do rodziny Kozińskich herbu Zagłoba, od nich przeszedł w posiadanie Hojskich, następnie Firlejów, ostatecznie zaś wraz z miasteczkiem Kozinem, Poczajowem i innemi majętnościami Firlejów na Wołyniu, dostał się przez małżeństwo w dom lir. Tarnowskich, którzy do dziś dnia są właścicielami Urli. W połowie XVI wieku w murowanym zamku tutejszym mieszkała Anna z Kozińskich Jozefiejowa Hojska sędzina ziemska Łucka; tutaj ją odwiedzał w 1559 roku, podróżujący po Wołyniu metropolita grecki imieniem Neo-fit, który zawdzięczając za doznaną gościnność, ofiarował przy odjezdzie swoim pani domu wraz z błogosławieństwem ów sławny później cudami obraz Matki Boskiej, przeniesiony do Poczajowa. W roku 1648 Kozacy Chmielnickiego zniszczyli zamek i miasteczko Orlę, które odtąd nie mogąc się już z gruzów podźwignąć, na wiejską osadę obrócone zostało. O miejscu tem jest wzmianka w dziele p. t. Góra Poczajowska w 1757 roku.

Jedynym śladem, jedyną pozostałą pamiątką z przeszłości Orli jest ruina murowanego zamczyska tutejszego, którego już sama lokacya na opis zasługuje. Otóż przedstawcie sobie niewielki półwysep od północnej strony tylko do stałego lądu przytykający, do koła zresztą stawem gęstą trzciną zarosłym oblany, głęboka dziś już usunięta fosa, na której wał ziemny usypany, oddziela ten półwysep od strony lądu, wzdłuż którego obszerne

lasy się ciągną. Miejsce to , jak widzimy silnie niegdyś warowne, zajmuje przeszło sto sążni na długość i 70 na szerokość, i tu nezawoJnie mieścił się niegdyś sam zamek. Wątpliwości zresztą żadnej w tym względzie być nie może, dotąd bowiem pozostała z niego jedna murowana ściana przeszło 3 sążnie wysoka, w której ocalało jedno okienko w górze a pod nim ambrazura, w odbitej części ściany widoczne są jeszcze ślady drugiego większego okna. Na przeciwległej stronie tego muru z południa na północ ciągnącego się, widać murowane jeszcze nad powierzchnią ziemi wystające szczątki drugiej ściany z pierwsza niegdyś połączonej i jakby obwód stanowiącej , a ciągnącej się od jednej strony stawu do drugiej. Na południowej stronie zamku, za pierwszym musiał być drugi i jeszcze mniejszy staw, z którego pozostał tylko osuszony już dół trzciną zarosły. W ustach ludu okolicznego przechowuje się Avśród wielu innych o tej majętności tradycyach i ta, że zamek tutejszy ostatecznemu zniszczeniu uległ w czasie owej wojny Zbarazką powszechnie zwanej, a więc przy końcu XVII wieku dopiero, może więc jednocześnie z napadem Turków na monaster Poczajowski.

Pominąwszy Podbereźce i Urlę, nad samą już granicą Galicyi rozciągają się piękne majątki hr. Alexandra Rzyszczewskiego pod Poczajowem położone. Niczego zda się nie poskąpiła tu przyroda uposażając włość tę w najurodzajniejszą ziemię wołyńską, obfitość lasu, wodę donośną i prześliczne widoki. Z majętności tych miasteczko Olexiniec nowy, było pierwotnie wsią Andrzejów zwaną. Alexandra xiężniczka Wiśniowiecka, córka Jędrzeja wojewody wołyńskiego, od imienia swego zmie-

niła nazwisko tej osady, uzyskawszy dla niej przywilej na miasteczko : wyszedłszy zaś za mąż za Jerzego Czartoryskiego wniosła tę majętność w dom mężowski około 1570 roku. Przy końcu XVIII wieku Olexiniec nowy należał do Józefa Czartoryskiego stolnika W. L., ostatniego potomka linii Koreckiej Czartoryskich. Przez groble tylko od Nowego Olexinca oddzielony, leży Olexiniec stary także niegdyś miasteczko, a dalej, o lekką mile wieś R y do ml. Oba te majątki były niegdyś dziedzictwem xiążąt Sołomireckich, w XVII wieku Czartoryskim przez xiężniczkę Beatę Sołomirecką darowane, a w Rydomlu dotąd jeszcze na szczątkach baszt zamkowych herbowny Sołomireckich Rawicz pozostał. W starym Olexincu nie wielki lecz ładny pałacyk wystawili Rzyszczewscy, obok którego dawny kościół fundacyi Czartoryskich wznosi się. Wszystkie te majętności wniosła posagiem w dom Rzyszczewskich xiężniczka Celestyna Czartoryska, córka Józefa stolnika W. L. za jenerała Gabryela Rzyszczewskiego, ojca dzisiejszego dziedzica wydana.

XL

MIASTECZKO RADZIWIŁOW — KOMORA AUSTRYACKA — LUDNOŚĆ \Ż\-DOWSKA, ZAMOŻNOŚĆ I HANDEL TUTEJSZYCH KUPCÓW — WZMIANKA O

dawnych dziedzicach radziwiłuwa — wieś ledochów, historyczna DAWNOŚĆ TEJ OSADY, KTÓRA NIEGDYŚ MIASTEM BYŁA — GENEALOGIA I PIERWSZE POCZĄTKI RODZINY LEDOCIIOWSKICH , PIERWSZYCH WŁAŚCICIELI MIASTECŹKA LEDOCHOWA.

Otóż dojechaliśmy i do Radziwilowa, ostatniego i najoddaleńszego punktu w powiecie krzemienieckim, dzielącego Wołyń od cesarstwa austryackiego. Tutaj znajduje się komora graniczna, czyli tak zwana w języku krajowym tamożnia pierwszego rzędu, a grzeczni i uprzejmi jej urzędnicy każdodziennie przeprawiają tędy wyjeżdżających za granicę mieszkańców Wołynia, Podola i Ukrainy. Niedojeżdżając jeszcze do miasta, już tutaj ruch znaczny spostrzegać się daje; zaledwie rozminąć się można z ładownemi brykami żydowskiemi, wioząceipi rozmaitego rodzaju towary zagraniczne do Rossyi ; bryki te krzyżują się z nieustannym transportem wełny, z trzech naszych prowincyi za granicę odprawianej. W samym Radziwiłowie ruch jeszcze większy: tu przepakowują towary z wozów na wozy, tam żydki b a ł a g u 1 i targują się z podróżnemi, przebywającemi do Rossyi, nieobyte-mi częstokroć ani z językiem ani z targiem i oszustwem tych poczt miejscowych. Najkomiczniejsze sceny zwykle

S5

odbywają się tutaj między tymi furmanami i przybywającymi z Francyi do nas metrami, guwernantkami i bonami ; biada tym nieborakom, jeśli ktoś z miejscowych mieszkańców nie przybędzie im w tych targach na pomoc. Sama fizyognomia Radziwiłowa nie zdradza bynajmniej rzeczywistej jego zamożności, ulice szerokie i schludne po większej części drewnianemi domami urzędników zabudowane, uprzyjemnia je oblitośó starych drzew i sadów owocowych. Na samym końcu miasteczka obszerny dom z pięknym ogrodem , jest siedzibą miejscowego dziedzica hr. Górzyńskiego; nieopodal ztamtąd na usypanem wzgórzu stoi drewniany nieotynkowany nawet zewnątrz kościoł katolicki, fundacyi xiążąt Radziwiłów, prześlicznemi lipami dokoła ocieniony. Nieraz przebiegając ulicy Radziwiłowa , zadawałem sobie pytanie, gdzie też to mieści się tutaj ta masa ludności żydowskiej, zalegająca ulice, domy mieszkańców i sklepy, bo też rzeczywiście po Berdyczowie nie masz podobno drugiego w naszej prowincyi miasta, więcej niemi zasiedlonego ; chmury ich wybiegają na spotkanie każdego przejeżdżającego , a jako w miasteczku nadgranicznem zdarza się tu często napotkać przemykających się tu i ówdzie żyd-ków w staroświeckich łapserdakach i sobolich czapkach na głowie, żydówki w perłach i muszkach, słowem w zupełnie daw nych strojach, jakie żydzi mniej zamożni za-chowali dotąd w Galicyi. To też i ci goście w Radzi-wiłowńe są to przybysze z sąsiednich Brodów. Obok licznej klasy proletaryatu żydowskiego w Radziwiłów ie, bez dachu prawie i schronienia tu przemieszkującej, żyjącej i utrzymującej się Róg wie z jakich środków i sposobów⁷, jest tu dużo zamożnych a nawet bardzo bo-gatych kupców na wielką skalę handel zbożem, wełną i innemi produktami krajowemi prowadzących; ogromne się tu robią interesu , znaczne obracają kapitały. W mieście wszelkiego rodzaju towarów, zwłaszcza bławatnych , materyi, płócien, wyrobów wełnianych i t. p. po większej części z fabryk niemieckich, znaleść można; dostarczają je legalnym i potajemnym sposobem bogate sąsiednie Brody. Herbatę austryacką znaną tak dobrze u nas pod nazwą В rod z ki ej, nosi tu prawie każdy żydek w złocistych papierach, pod obdartym i zasmolonym łapserdakiem swoim; częstują też nią, częstują każdego do znudzenia. Spotkawszy na ulicy jednego z tych wędrownych handlarzy herbaty, natarczywie wsuwającego mi w ręce pięknie opieczętowaną paczkę , zapytałem go nagle: „A dobra, chińska“, żyd bez zająknienia zakrzy-czał : „Aj wąj, broń Boże, czysta ruska“. Uśmiałem się serdecznie z dobrodusznego konceptu pana kupca i poszedłem dalej. W ogólności wszystkie kosztowniejsze zwłaszcza towary, chowają tutaj zazwyczaj przed okiem policyi, po lochach, podziemnych składach i domach mieszkalnych; w sklepach na rynku prócz ubogich drobiazgów, rzadko co zresztą innego zobaczyć można.

Nie mając pod ręką żadnych zgoła dokumentów hi* storyi Radziwiłowa dotyczących, mało co wiemy o przeszłości tego miasta, ograniczamy się więc tylko na przytoczeniu kilku szczegółów o niem , poczerpniętych z autorów Starożytnej Polski. Już samo brzmienie nazwiska okazuje, iż miasto to winno swój początek xią-żętom Radziwiłłom, którzy spowinowaceni będąc z Janem 111, znaczne posiadali dobra w województwie ru-

- 196 —

skiem *). Ze wszystkiego wnosząc, osada tego miasta nie musi być bardzo dawna, a tuż obok leżące Brody nie-dozwoliły mu nigdy wznieść się tak, jakby miejscowość i punkt tak handlowy tego wymagały. Od xiążąt Radziwiłłów dostało się miasto tutejsze w posiadanie rodziny Malczewskich; w r. 1775 właścicielem jego był Ignacy Malczewski Regent kancel. mn. kor., składało się ono wtenczas ze 146 domów. Po Malczewskich odziedziczyli Radziwiłów Miączyńscy, z których ostatni dziedzic jenerał Kajetan Miączyński zaprowadził tutaj znaczną drukarnię ksiąg hebrajskich i żydowskich. Wyjednany na to u króla przywilej pod dniem 19 lutego 1787 r. zastrzega : confisi esse attamen volentes, quod jurisdictio loci istius inspicere semper curabit, ne libri aut scripta religioni, regiminis publici juribus, praerogativis, bonis-que moribus nociva aut contraria typis mandentur“. Za życia jeszcze jenerała Miączyóskiego, wierzyciele rozszarpali fortunę jego , którą jak wiemy przegrał w karty, przepił i przemarnotrawił ; miasto Radziwiłów dostało się wtenczas na dziedzictwo najznaczniejszemu wierzycielowi jego, bankierowi warszawskiemu Karolowi Schultzowi, który się wiele do wzrostu jego przyczynił. W tym

') Mieli widać szczególne upodobanie Radziwiłłowie, nadawać miastom przez siebie fundowanym nazwisko swoje. Najznaczniejsze miasto tego imienia wraz z zamkiem xiążęcym znajduje się w gubernii Mińskiej niedaleko Borysowa, drugie w dawnem województwie Mścisławskiem nad rzeką Sozą położone, trzecie nakoniec jest to wołyński nasz Radziwiłów; nadto kilka wiosek to samo nazwisko Radziwiłowa noszą. Dwa znaczne miasta, jedno nie daleko Trok, drugie na Żmudzi nazwane są Radziwiliszki, także od imienia swych fundatorów.

197 —

czasie właśnie powstała tutaj słynna garbarnia, na którą Stanisław August wydał następujący przywilej pod dniem 24 lipca 1789 roku: „Nie opuszczając żadnych sposobności , któreby dla zaszczytu i pożytku państw rządom naszym od Boga powierzonych ściągać się mogły, gdy między innemi pożytkami pomnożenie manufaktur i zakładanie fabryk, nie małą krajowi w czasie korzyść przynieść może ; przeto mając sobie zaleconego szl. Piotra Paryssota, tudzież jego doświadczoną biegłość i umiejętność w założeniu, utrzymywaniu i do najlepszej pory przyprowadzeniu fabryki wyprawiania wszelkiego gatunku skór, zaczyni chcąc przyspieszyć tę dla każdego potrzebną wygodę, która będzie przy swojem wydoskonaleniu z większym coraz (co jednak pro monopolis rozumieć się nie powinno) publicznym zyskiem, pozwalamy szl. Pa-ryssotowi, aby fabrykę wyprawy wszelkiego gatunku skór w Radziwiłowie, szl. Karola Schultza bankiera warszawskiego dziedzicznym założył, takowe skóry wolno wszędzie przedawał i składy dla wygodniejszej dla kraju prze-daży w miastach Naszych królewskich zakładał, zapłaceniem jednak cła, gdy za granicę towar z swojej fabryki wysyłać będzie“¹). Tyle o samym Radziwiłowie, który po Schultzu przeszedł we władanie rodziny baronów Tourno, a od tych do dzisiejszego dziedzica hr. Burzyńskiego,

W niewielkiej odległości za miastem Radziwiłowem, w stronie Poczajowa , leży wieś Ledóchów, niegdyś ludne i zamożne miasteczko , dziś wioska nic nieznacząca ; rodzinne to gniazdo familii Ledóchowskich herbu Sza-

‘) Ks. kancl. 91. str. 68.

ława, którzy od Haików szczep swój prowadzą. Historya tej starożytnej osady ściśle związana z początkiem i pier-wiastkowem pochodzeniem domu Ledóchowskich, rodziny zamożnej dotąd, a niegdyś dobrze w kraju zasłużonej, zasługuje na obszerniejsze wspomnienie. Paprocki tak początek domu tego wyprowadza : ') Włodzimierz Wielki, xiążę Ruski, mając zamiar zrzec się obrzędów bałwo-chwalskich, długo wahał się co do wyboru religii, jaką miał obrać. W tym celu wyprawił posłów na wschód i na zachód Europy, pragnąc przez nich dowiedzieć się o zaletach lub wadach rozdwojonego już wtenczas kościoła cbrześciaóskiego. Posłowie ci za powrotem, zgadzali się na pierwszeństwo kościoła wschodniego, nieszczędząc przy-tem najwyższych pochwał dla rdigii chrześciańskiej w powszechności. Dworzanie Włodzimierza zostający jeszcze w błędach bałwochwalczych, słysząc te pochwały, szydzili sobie z nich. Oburzony tern szyderstwem jeden z posłów nazwiskiem Halka, spowinowacony z rodziną xiążąt panujących, wyzwał trzech z pomiędzy szyderców na ostre, a przy oczywistej pomocy Mogą, położywszy wszystkich trzech trupem, był powodem, iż wielu z pogan, a podobno i sam Włodzimierz, przejęty tak eudo-wnem zwycięztwem, przyjął rcligię chrześciańską w roku 987. Walka przeciwko tak przeważnej sile przeciwników zjednała Halce u jednych nazwisko szalonego, szaleńca, a u innych naworotnika (nawróconego). Włodzimierz nadał mu tedy na pamiątkę tego zwycięstwa herb Saława czyli Szata wa, którego to nazwania niektórzy pisarze podają za źródłosłów wyraz

*) Gniazdo Cnoty, ed. r. 1578 pag. 209.

słowiański Sława, co też znaczy cześć, szczęśliwość niebieska. Herb ten nazywany bywa podobnież Naworotnikiem.

Potomkowie Halki mieszkali, jak się to okazuje z kroniki Marcina Bielskiego pod rokiem 1300, począt-kowie w okolicy Kijowa, później dopiero obrali sobie siedlisko na Rusi Czerwonej '). Jeszcze w XVI wieku żyli Halkowie w województwie ruskiem i sąsiednich pro-wincyach , czego mamy dowód w Okolskim, który przytacza nagrobek Stanisława Halki zmarłego 1600 roku²).

Według dawniejszego zwyczaju, familie dzieląc się majątkiem lub nabywając nowe posiadłości, zmieniały swe nazwiska na inne, przyjęte od nazwy włości ; herb tylko zostawał wskazówką wspólnego szczepu. Tym sposobem familia Haików czyli Saławitów rozplemieniła się w trzy rodziny, mianowicie Swirskich, Strzyżów i Le-dóchowskich, osiadłych na Ledóchowie i Krupie³). Najświetniejszą gałęzią Saławitów jest niezaprzeczenie szczep Haików na Ledóchowie czyli Ledóchowskich według zakończenia używanego od XV i XVI wieku. Nestor Halka występuje w XIV wieku jako naczelnik i pierwszy protoplasta tej rodziny; walczył on mężnie przeciwko Litwinom w czasie długoletnich tego narodu z Polską zatargów ⁴). Król Kazimierz Wielki w nagrodę wo-

') Kronika Bielskiego, tom XIII str, 8. wydania Gałę-

zoskiego.

²)    Okolski, Russia Florida str. 87.

³)    Jest to dzisiejsze miasteczko Kr u piec w powiecie Dubieiiskim niedaleko Ledóchowa położone.

J) O jego czynach znajdujemy wzmiankę w dziele x.

jennych zasług nadał temu Nestorowi Halce dobra L e-d6chów w województwie wołyńskiem powiecie krzemienieckim położone, i od tych to dóbr gałęź ta Haików przyjęła nazwisko Ledóchowskich ‘). Iwan i Wacław z Ledóchowa Saławici, wsławili się meztwem w wyprawach przeciwko Krzyżakom za Władysława Jagiełły, wielu innych członków tego imienia zaszczytnie dla swych zasług w ojczyźnie, są znani w XV wieku. Gniewosz na Ledóchowie Ledóchowski sekretarz Zygmunta I i pierwszy komisarz do rozgraniczenia ziem ruskich i W. x. litewskiego, pierwszy dopiero ostatecznym tym zakończeniem t. j. Ledóehowskim nazywać się począł. Słynął tenże sam i za Zygmunta Augusta. W rozmaitych dokumentach obu tych królów, na imię jego i rodziny jego wydawanych, a przechowujących się w archiwum Klimon-towskiem, już są nazywani Comités, hrabiami.

Król Zygmunt III pod d. 18 lutego 1621 roku wydał na prośbę Samuela Ledóchowskiego przywilej na zaprowadzenie jarmarków w dziedzicznem jego mieście Ledóchowie w w ojew ództwie wołyńskiem ; w dokumencie tym król nazywa także owego Samuela Comes ²). Franciszek Ledóchowski rotmistrz J. K. Mości, z Heleną Siemaszkówną ożeniony, dziedzic miasteczka Ledóchowa, otrzymał przywilej od Augusta II r. 1698 dnia 16 sierpnia , zatwierdzający mu dożywocie na wsiach królewskich : Pleszowa, Czeczeniowce i Jetlikowce w powiecie

WaleryanaGruszczyńskiego p. t. Nauki duchowne i świecko obyczajowe, ed. Berdyezowska r. 1774 str. 6.

*) Ob. dokument pod Nr. S3 z archiwum Ledóchowskich w Klimontowie.

²) Archiwum Klimontowskie.

krzemienieckim leżące ‘). Znaczna bardzo część rodziny Ledóchowskich nabywała w rozmaitych czasach dobra i siedliła się w województwie wołyńskiem, jedna tylko gałęź tego domu przeniosła się do Królestwa Polskiego. Co do miasteczka Ledóchowa na Wołyniu wieku jeszcze było w posiadaniu Ledóchowskich, a Ja-kób Ledóchowski podstoli Drohicki, fundator w r. 1733 kościoła i klasztoru Bernardynów w Warkowiczach, wraz z żoną swoją Maryanną Szaszewską, dziedziczył jeszcze tę posiadłość i pisał się na Ledóchowie i Warkowiczach. W jakim czasie mianowicie przeszedł Ledóchów w obce ręce, jak również kiedy i dla czego na wiejską osadę obrócony został, niewiadomo z pewnością ; dziś żadnych zgoła śladów miasteczka nie pozostało tutaj.

to w XVIII

‘) Archiwum Klimontowskie.

¹

Patrz o tem : Konstytucya 1678 fol. 9.

XII.

WISNIOWIEC — H1STORYA DOMU XIAZAT W1SXIOWIECKICH — MYLNE TWIERDZENIA KRONIKARZY O POCHODZENIU ICH OD KORYBUTA — SPRO -STOWANIE TEGO BŁĘDU PRZEZ UCZONEGO KAZIMIERZA STADNICKIEGO — PRZEJŚCIE WIŚNIOWCA W POSIADANIE WANDALINOW MNISZCIlÓW — TERAŹNIEJSZY DZIEDZIC HR. WŁODZIMIERZ PLATER — OPIS ZAMKU I KO ŚCIOŁÓW TUTEJSZYCH — CERKIEWKA Z GROBAMI WISMOWIECKICH

Dojechaliśmy nareszcie do Wiśniowca, tej Mekki dla każdego wołyńskiego turysty. Istotnie posępne zamczysko tutejsze, dobrze dotąd dochowane, z zawartemi w niem zabytkami sztuki, starożytnemi sprzętami i obrazami, ta warowna siedziba najznakomitszego rodu dawnej historycznej Polski, te wspomnienia goszczących tu niegdyś monarchów i życia, jakie wrzało na tutejszym dworze; wszystko to zwiedzającego to miejsce, jakąś czcią i niewysłowionem uczuciem jakby religijnej poszany dla tych narodowych pamiątek przejmuje. Stajemy zaś pod temi murami z bijącem sercem, z rozbudzona ciekawością zajrzenia do ich wnętrza, z wyobraźnią dawnemi wspomnieniami rozkołysaną. Nie po gruzach bowiem stąpać tutaj mamy, jak z .cykle na Wołyniu, gdzie z odłamków starych cegieł domyślać się trzeba dawnej, świetnej przeszłości; tu przeciwnie czekają nas otworem podwoje wybornie dochowanego gmachu, gdzie każdy sprzęt jest pamiątką, każdy żywo, dotykalnie dawne

203 —

życie, dawna sławę i świetność tego miejsca przypomni i uwydatni naszym oczom. Po niedawno dokonanem zniszczeniu zamku Zasławskiego, opuszczonego przez obojętnego właściciela, tutejszy jedynym tego rodzaju zabytkiem na Wołyniu pozostał,— inne legły w gruzach i ruinie, niedając nawet czasu piśmiennej tradycyi, przechować je pamięci przyszłych pokoleń. Nec locum ubi Troja fuit.....

Królewską była świetność Wiśniówca za pierwszych jego dziedziców xiążąt Wiśniowieckich, wielkopańską za Mniszchów, okazałym grobem, jak muzeum, jak drogą starannie dochowywaną relikwię, okazuje nam ten zamek dzisiejszy jego właściciel lir. Włodzimierz Plater, jeden z tych niewielu, co przed przeszłością czoło uchylić umieją. Już sama nazwa Wiśniówca, mówi Alexander Przeździecki w monografii tego miejsca '), przypomina nam znakomity ród potomków Olgierda, których xiążęca purpura tyle razy krwią na polu sławy zbroczoną bywała 5 w Wiśniowcu wygasł sławny ten ród xiążęcy, w Wiśniowcu przechowała się i pamięć o nich.

Odarł wprawdzie nieco ze sławy stary Wiśniowiec, ujął mu blasku i uroku dawnych wspomnień, uczony Kazimierz Stadnicki, zaprzeczając w dziele swojem „Bracia Władysława Jagiełły“, panom jego xiążętom Wiśniowieckim, pochodzenia od panujących xiążąt litewskich, odbierając im protoplastę tego KorybuŁa, którym przez kilka wieków nieprzerwanie cieszyli się, stra-

Podole, Wołyń, Ukraina, obrazy miejsc i czasów przez Alex. Przeździeckiego. Opis Wiśniówca. Тош I str. 31 — 65.

cając ich tem samem do rzędu wielkopanskich, osobi-stemi zasługami tylko historycznych rodów w Polsce; zasługi te jednak były tak wielkie w domie Wiśniowie-ckich, że i blask rodowodu łatwo zaćmiewają i sam Wi~ śniowiec, ich dawną siedzibę , pomimo to wszystko zawsze miejscem historycznem czynią.

Bądź co bądź, kiedyśmy zamierzyli przebiegnąć dzieje tego xiazecego domu, a kwestya poruszona przez p. Stadnickiego, Arychodząc z zakresu zwykłych genealogicznych kwestyi, prywatnych rodzin dotyczących, jest raczej czysto historyczną, gdy dowodzenia zresztą p. Stadnickiego na tak poważnych są oparte źródłach, nie możemy tego wszystkiego tutaj milczeniem pominąć.

Pospolicie wywodzą xiążąt Wiśniowieckich od Dymitra Korybuta Olgierdowicza, brata króla Władysława Jagiełły. Tym rodowodem zagęszcone są wszystkie nasze xiążki historyczne i herbarze szlachty. Wszyscy bez wyjątku wierzyliśmy temu dotąd, świeże jednak badania Kazimierza Stadnickiego przekonały nas, że tak nie jest, a rozjaśniając prawdę dowiodły, że Wiśniowieccy nic wspólnego z krwią Olgierda nie mają. Dymitr Korybut zostawił wprawdzie trzech synów, ale chociaż starszy od Jagiełły, a brat stryjeczny Witolda , żadnej jednak dzielnicy przekazać nie mógł swoim potomkom. Sam panował niegdyś na Nowogrodzie siewierskim i Brańsku, lecz Nowogród wzięty mu, dostał się Teodorowi Lubartowi-czowi, podejrzliwa zaś polityka Witolda nie dopuściła sierot Korybutowych nawet do Brańska, bo nie chciała, żeby się uwieczniały rody xiążąt udzielnych. Na posag zostało im więc tylko nazwisko litewskie ojca, Korybut, które jak wówczas, było dokumentem, urzędowym

niejako dowodem na świetne pochodzenie, na pokrewieństwo z Jagiellonami. Najstarszy z synów Dymitra Kory-buta Zygmunt, niedoszły król czeski, umarł bezdzietnie z ran poniesionych w boju nad Świętą pod Wilkomie-rzem (1435 r.). Drugi syn Jan, o którym zaledwie jest wzmianka w dziejach, także bezdzietnie miał zginąć pod Worskłą w r. 1399. Ale i to niepewna. Trzeci syn Fedor, według genealogów miał syna Daniela czy Daszka, Daszko Sołtana, pierwszego xiçcia, który się zwał Wi-śniowieekim, lecz gdy Sułtan umarł bezpotomnie i dobra zostawił bratu Wasilowi, ten oto Wasil miał być przodkiem świetnych rodów litewskich, albowiem od syna jego Michała poszli Wiśniowieccy, od Siemiona Zbaraż-scy od Teodora Poryccy i Woronieccy. Cały ten wywód, tak rozpowszechniony u naszych historyków, jest fałszywy. Rodowód Olgierdowiczów pisany w pierwszej połowie XVI wieku (Zbiór latopisów ruskich tom VII) jedyne wiarygodne, bo spółczesne Korybutowiczom źródło, zaliczając Dymitra Korybuta do pięciu synów, których Olgierd miał z pierwszej żony, i przyznając mu trzech synów: Zygmunta, Jana i Fedora, wyraźnie mówi: „Kory b u t o w i synowe Iwan da Z i g i m o n t da Fedor bezdzietni“ '). Toż samo twierdzi i Skarbiec Litwy wydanie Daniłowicza. Źródła, zda się poważne i bezstronne, nie było bowiem w owym czasie nikogo, któ-regoby chciano podszyć do spadku po tych xiążętach, a i do dziś dnia nie dali się dokumentnie wykryć potomkowie tych xiążąt, ani nawet ślad ówczesny, że takowi

wyd.

‘) Po In o je sobranje ruskich letopisiej Petersb. Tom VII str. 253—255.

istnieli. Inaczej się jednak rzecz miała później i nie zabrakło na usłużnych piórach, które tej bezdzietności zaradziły.

Jak widzimy, ulotnił się więc nawet i Teodor syn Korybuta, ów mniemany ojciec Daszka i przodek Wi-śniowieckich, tern ci śmielej jednak ludzie ambitni, do pokrewieństwa Jagiellońskiego, do pochodzenia od Korybuta, podszywać się poczęli. Słuchajmy, jak tę okoliczność opowiada Stadnicki.

Na zachodnim Wołyniu między rzekami Sered i IIo-ryniem i dalej w dolinach Ikwy, Słucza , Wilii , w naj-żyźniejszych strefach Polski i Rusi, istniał i rozpowszechniał się coraz bardziej możny ród, od obronnego grodu Zbaraża, który był w jego posiadaniu, nazwisko swe wiodący, który w pierwszej połowie XVI wieku rozdzielił się na kilka gałęzi, jako to domy Zbarażskich, Poryckich, Wi-śniowieckich. Aż do drugiej połowy szesnastego wieku nic o nim nie słychać. W cichej pracy, pomnażanej hojnemi nadaniami królów, kładł on podwaliny przyszłej swej świetności. Fortuna ich i w owym czasie już była wielka. Krytyczniejsi heraldycy polscy, jak Okolski i Niesiecki, pomimo całej swej skłonności do panegiryzmu, nie potrafili jednak podać pewnej filiacyi gałęzi Zbarażskich , wyżej jak od Andrzeja Zbarażskiego, żyjącego w pierwszej połowie XVI wieku, który z Herburtówny zostawił kilku synów. Z tych jeden, Stefan wojewoda witebski, później trocki (r. 1562—1586) pojął za żonę Anasta-zyę, córkę Michała xiçcia na Mścisławiu, praprawnuka w linii prostej Jawnuty, ulubionego syna Giedymina, którego brat Olgierd z tronu litewskiego strącił. Matka zaś tej Anastazyi była Julianna, prawnuczka Szymona Lu-gwena Olgierdowicza '). Oto jedyne udowodnione, choc bardzo dalekie i po kądzieli tylko, skoligacenie Zbaraż-skich z domem panującym Jagiellonów. Lustr to jednak zawsze byt nie maty, to połączenie dla pana wojewody, ze szlachcianki polskiej urodzonego. Czy panujący wówczas Zygmunt August uczcił po zasztem tern skoligace-niu Zbarażskich tytułem kniaziów, czyli co prawdopodobniejsze, rodzina ta, jak wiele innych na Rusi, do kniaziowskich liczyła się, tego dla braku dokumentów dociec trudno. A nawet samemu Niesieckiemu wymyka się zeznanie, że za Kazimierza Jagiellończyka, jeszcze się xiążętami nie tytułowali. Mógłżeby iiUj być ten tytuł zaprzeczany, gdyby na prawdę pochodzili od xię-cia Dymitra Korybuta Olgierdowicza, mniemanego założyciela Zbaraża??²) Dość, że już parentelaci, w drugiej połowie XVI wieku i w obec wielkiego wzrostu fortuny, Zbarażscy uznali potrzebę zregulowania swego rodowodu. Na usłużnych ku tej pomocy piórach nie brakło, a okoliczności same temu sprzyjały i sposobność nadarzyły. Ród Jagiellonów wygasł, a z zaprowadzeniem

*) Dokumenta, dowodzące to skoligacenie, znajdują się przedrukowane w Aktach Zachodniej Rossyi pod r. 1564 i 1574. Są to zapisy Anastazyi Michajłówny xiężnej Mści-sławskiej na rzecz męża Stefana kniazia Zbarażskiego. Z tych, w ostatnim dopiero, za panowania Stefana Batorego wydanym, wTtrącono ni ztąd ni zowąd „Korybutowicz“.

²J P. Julian Bartoszewicz utrzymuje, że kniaź dawnej Rusi znaczył to samo, co pan możny, szlachcic, i bynajmniej dla używalności tego miana, które nawet za tytuł nie przyznaje, nie potrzebował pochodzić z dawnych panujących dy-nastyi Gedymina lub Ruryka, litewskich i waregskich. Patrz o tern w Encyklopedyi Powszechnej Tom XXY str. 886.

tronu elekcyjnego ustaliła się przewaga możnych rodzin. W Koronie zapomniano o dawnej dynastyi, tern bardziej nie troszczono się o poboczne jej linie, Ruś była zadowoloną, gdy miała jakich takich kniaziów, a Litwa uniesiona tym samym prądem co i Polska, zapomniała o własnych dziejach.

Owoż tedy, w ostatnich jeszcze latach panowania Władysława Jagiełły, żył na Rusi niejaki kniaź Fed’ko, przyjaciel Swidrygiełły a najgorętszy natomiast przeciwnik na Wołyniu i Podolu króla, który z nim niejedną stoczył walkę, póki nie dostał się w niewolę. Tego Fed’ka, który częst występuje w dziejach, Długosz spół-czesny nazywa kniaziem na Ostrogu, toż samo Wapow-ski i Stryjkowski, a on sam w dokumentach po nim pozostałych, pisze się kniaziem Nieświckim (od majętności Nieświda, dzisiejszego Nieświeża w powiecie Łuckim położonej). Fed’ko ten wypuszczony na wolność przez króla, za poreką kilku panów polskich, wydał na siebie (roku 1434) zapis wierności dla Korony i zeznał, że od niej trzyma kilka zamków, jako to: Krzemieniec, Bracław, Winnicę, Sokolec, Zbaraż '). Zbaraż zaś, jak wiemy, był już w XVI wieku siedzibą Zbarażskich, a więc i ów Fed’ko był prawdopodobnie przodkiem ich domu , protoplastą, od którego ród swój wiodą , i nie mogło być inaczej , jak to niżej obaczymy. Syn jego Wasil trzymał Zbaraż, Gródek, Wiśniowiec, Maniów i t. d. Władysław Warneńczyk nadał mu te ziemie dożywociem, ale zostały się już w jego potomstwie. Synów Wasila było trzech :

*) Zbiór dyplomatów litewskich, wydany przez komissye archeol. wileńską Тош I.

Wasił, Semen i Sołtan. Wasil od Zbaraża pierwszy przezwał sie Zbarażskim, Semen od Kołodna był Koło-deńskim kniaziem, chociaż się zwał czasem i Nieświ-ckim, trzeci Sołtan wziął dwór Gródek i sioła Karaje-wicze, Obarów, Tynne w powiecie łuckim, Olexiniec, dwa Wiśniówce, Ostrowiec, Bohaty, dwa Butyny, Łopuszne , Orewcy i t. d. Ten pierwszy przezwał się kniaziem Wiśniowieckim. Lecz Semen i Sołtan pomarli bezdzietnie, i wszystkie ich dobra spadły na synów Wasila Zbarażskiego. Tych zaś było trzech : Siemion, Michał i Fiedor. Siemion wziąwszy Zharażczyznę poprowadził ród Zbarażskich ; Michał, któremu dostał się w schedzie Wiśniowiec, był protoplastą Wiśniowieckich, a najmłodszy Fiedor dostawszy inne dobra na Wołyniu, dał początek kniaziowskim domom : Woronieekich i Poryckich. Wszystko to doskonałą było gratką dla panegirzystów, dla usłużnych genealogów, którzy w połowie XVI wieku, jak się domyśla Stadnicki, chwyciwszy się tego wątku, owego pierwszego Fed’ka, kniazia ruskiego z Nieświeża, czy zNieswidu, jak go także pisano, przechrzcili na litewskiego Fedora Korybutowicza, syna Dymitra Kory-buta, a wnuka Olgierda. Dla większego zaś utwierdzenia tego podania, kazali ojcu tego ostatniego, Dymitrowi, który w tych stronach nigdy nie postał, budować zamki Zbaraż, Winnicę, Sokolec. Paprocki w herbarzu swoim? a Stryjkowski w Kronice, pierwsi z tern wystąpili, to jest pierwsi wciągnęli w xięgi urzędowo to, w co nie wierzyli pochlebcy, co udawali sami kniaziowie, a powaga tych dzieł była wielka. Okolski i Niesiecki, jak zwykle z herbarzy swoich poprzedników, powtórzyli to samo, ale z musu widocznie, bo i to i owo w podaniu im się nie podoba i chwiejnymi ich czyni. Okolski nawet śledzący więcej za dokumentami, napotkał jeden, który nie mało go zakłopotał. Był to przywilej króla Kazimierza Jagiellończyka z r. 1442 , nadający niejakiemu Deniskowi Mokosiejowiczowi t. j. synowi Mokosieja, Zbaraż w dożywocie, a wsi okolicznych dziewiętnaście na własność całkowitą. Wsie w te XVII wieku stanowiły odłam fortuny Wiśniowieckich i Zbarażskich, a środkowym ich punktem był sam Wiśniowiec Okolskiemu ten dokument był tak dalece nie na rękę, że twierdzi jakoby wszystkie wyż pomienione włości, dane były tylko w dożywocie ²). Nieprawda, bo dokument opiewa wyraźnie „na wieczne czasy“ wyjąwszy Zbaraża, który król ma prawo po śmierci Deniska wykupić od sukcesorów za rubli tysiąc. Niesiecki bardzo pobieżnie i ogó-łowo tylko o tern nadaniu wspomina, jakkolwiek sumienny historyk szlachty, zbijający urojone widziadła, poprawiający zamglone częstokroć stopnie pokrewieństwa,

‘) Dokument ten poraź pierwszy wydała kemissya archeol. wileńsk. w zbiorze swoim Tom I dokum. XIX. Wsie zaś w nadaniu tem wymienione, wszystkie prawie, choć nazwiska ich nieco przekręcone i od dzisiejszych nieco odmienne, położone są w powiecie krzemienieckim w okolicy Wiśniowca. Oto spis ich : Izerna, Wandruga (dzisiejszy WTandżułów), Dachówce, Adzemelińce (teraz Żemelińce), Oleszenica ("dzisiaj Olszanica), Tatarynowce, Borszczówka, Podhajce (teraz Pod-hajczyki), Rudoml, Ożogowce, Piszczatynie, Matwijowce, Juś-kowce, Dobicz (?), Werba, Chodakowce, Serii na Słuczy, Jastrzębiec (?).

a) Okolski, Orbis polonus Tom III str. 308—309 pod herbem Wukry.

czyż mógł zaprawdę stanąć z dowodami w ręku przeciw Wiśnibwieckim, wielkim panom, którzy się już aż do tronu podnieśli ; może zresztą w swej szczerości wierzy! rodowodowi, którego fałszywość, pomimo tylu późniejszych badań, przy tak obfitych źródłach zaledwie dziś dopiero na jaw wychodzi.

Okolski także pierwszy poda! wiadomość o familii Mokosiejów. By! to starożytny ród szlachecki herbu Wu-kry, pod Krzemieńcem osiedlony, który dziedzicznie prawie dzierży! starostwo krzemienieckie. Nim Denisko Mo-kosiejowicz otrzyma! Zbaraż, posiadał on z daru króla Kazimierza Jagiellończyka rozciągłe obszary ziemi, ciągnące się od Buska nad Bugiem do Czartoryi, dziś pokryte miastami i wsiami, ale natenczas służące na pastwisko , nazwane Woronowe stado. Syn jego Wańko miał mieć siedmiu synów. Okolski tylko jednego rodowód dalej prowadzi, o sześciu milczy. Niesiecki zaś pisząc o Mokosiejach , wciąż nie wiadomo dla jakich powodów, powołuje się na rodowód (munimenta) Zba-rażskich?

see

Oto zreasumowane te tak sumiennie i pracowicie zebrane studya p. Stadnickiego, te ciekawe i nikomu dotąd nieznane materyały historyczne, przez niego wykryte, których rezultatem jest to, że ci domniemani potomkowie Dymitra Korybuta, te możne i potężne w Pol-rody Zbarażskich i jednoszczepowych z nimi Wi-śniowieckich, nic wspólnego ze szczepem Jagiellońskim nie mają, nie Olgierdowiczów, a prawdopodobnie potomków staroszlacheckiej rodziny Mokosiejów, pomiędzy przodkami swojego domu liczą, że pierwszym protoplastą ich nie Fedor Korybutowicz, lecz Rusin z krwi i

kości, ów historyczny awanturnik kniaź Fćdko z Ne-świdu występuje. Pierzcha tedy przed nami przeszło dwu-wiekowa mgła, historyczną prawdę każąca, którą cichy, skromny człowiek pracy jednym pociągiem pióra obala, znajduje klucz do tej historycznej zagadki, wynikłej z tylokrotnego fałszowania metryki litewskiej i z czczego pochlebstwa panegirzystów.

Dotąd stąpaliśmy po omacku, zmuszeni godzić i kombinować wybryki naszych kronikarzy, teraz dopiero śmiało wkraczamy w dziedzinę historycznej prawdy, rozpoczynając szereg pewnych dziejów o xiążętach Wiśnio-wieckich, od pierwszego historycznego kziazia na Wi-śniowcu Wiśniowieckiego, Michała, syna Wasila Zba-rażskiego , którego historycy Michałem Iszym nazywają, z powodu kilku późniejszych członków tej rodziny, toż samo imię noszących.

Nowych, nieznanych źródeł do historyi xiążąt Wi-śniowieckich nie mamy zgoła, a i tę szczupłą wiązankę matćryałów, jaką w Wiśniowcu zebrać nam udało się, postradaliśmy w katastrofie wspomnianej przez nas w przedmowie do tego pisma. Za to staraliśmy się zebrać tutaj wszystko, cokolwiek pisano już o tych xiążętach, a na drukowanych materyałach nie brak nam wcale. Pan Julian Bartoszewicz pierwszy zużytkował je krytycznie w pięciu życiorysach xiążąt Wiśniowieckich, drukowanych w Encyklopedyi Powszechnej; wypisujemy je wiec niemal dosłownie, dodając do nich to, cośmy z innych źródeł o tym domie zaczerpnąć mogli, a co pominięte u p. Bartoszewicza. Na poglądy tego znakomitego badacza dziejów naszych, który po Koronowiczu, pierwszy niezawodnie odzierżył berło historycznej krytyki,

nie zgodzilibyśmy się może tu i ówdzie, pociągnęłoby to jednak do polemiki przekraczającej zakres naszej pracy, — idziemy wiec ubitym już szlakiem. Dla ułatwienia czytelnikom dość zagmatwanego rodowodu, załączamy tu genealogiczną tablicę xiążąt Wiśniowieckich, ułożoną przez nas podług filiacyi wskazanej av pracach pp. Stadnickiego i Bartoszewicza, o ile można najdokładniejszą, i wracamy do przerwanego wątku.

nas

syn

Owoż jakeśmy powiedzieli, pierwszym rzeczywistym protoplastą xiążąt Wiśniowieckich, był ów Michał, Wasila Zbarażskiego, de facto już kniaź Wiśniowiecki. Nie wiele mamy o nim szczegółów, bo też i epoka, w której żył, zbyt oddalona — dziejowa zaś działalność możnowładców ówczesnych ograniczała się zwykle na harcach z Tatarami, którzy już swe zagony do kraju naszego zapuszczali. Gromił ich i xiążę Michał, mąż rycerskiego ducha, a uniesiony wojowniczym zapałem, aż do Tauryki często się za niemi zapędzał. Zbrojne jego hufce oswobadzały mnóstwo ludu w niewole zabranego, to też lud ten błogosławieństwa dla ulubionego rycerza wzywał. W tych czasach właśnie na wszystkich kraju krańcach, rozlegała się sława wojennych czynów i zwycięztw wielkiego hetmana    Konstantyna xiecia

Ostrogskiego, naprawdę wielkim w potomności przezwanego. Xiążę Michał Wiśniowiecki towarzyszył mu we wszystkich jego wyprawach i był jednym z najulu-bieńszych jego wodzów. Dom Wiśniowieckich wiele był winien Ostrogskim, widzimy to i w późniejszych już czasach, kiedy naprzykład xiążę Konstanty Wasil Ostrog-ski syn hetmański, wyprasza w r. 1545 u króla zamek Peremil z okolicznemi wsiami dla Wiśniowieckich, po-

tomko w Michała '). pokrewne, wyrodziły tak ścisły stosunek tych dwóch xią-

Jedność wiary, a może i związki

na

żęcych domów. A wielką musiała być cześć naszego xięcia Michała dla hetmana Ostrogskiego, kiedy aż niektórzy kronikarze, jakby przeczuwając niedyskretną późniejszych pokoleń ciekawość, dla czego Wiśniowieccy, którzy mienią się Jagiellońskiego szczepu potomkami, nie pieczętowali się Pogonią jak inni xiążęta litewscy, twierdząc, że kiedy hetman Ostrogski po wyjściu z niewoli herb swój zmienił i xiążę Michał wówczas (około r. 1500) poszedł za jego przykładem i rodową swą Pogoń na herb, który xiążęta ci aż do wygaśnięcia sweg*o przechowali, przekształcił. A był ten herb: tarczy w polu czerwonem księżyc obu rogami na dół zwrócony, na nim krzyż potrójny, w samym środku pomiędzy rogami xiężyca gwiazda sześciopromienna, na hełmie xiążęca mitra.

W Aktach R. Zach. Tom II. str.

Xiążę Michał zwał się jeszcze kniaziem Zbarażskim i Wiśniowieckim.

28 znajdujemy przywilej króla Zygmunta Starego z dnia 7 września 1507 r., do niego i do innych namiestników, „którzy z nich na potem będą od nas dzierżyli Bracław“. Kniaź był wtedy rzeczywiście namiestnikiem bracławskim. Ziemianie bracławscy bili czołem królowi, to jest prosili go o politowanie nad swojemi włościami, które były spustoszone i w końcu zniszczone przez nieprzyjaciela. Ziemianie ci mieli mało ludzi, a jeżeliby kto i gotow był przejść do nich z zagranicy albo zkądkolwiek, wa-

’) Patrz Pamiętniki komissyi archeolog, kijows. Tom IV.

hał się zwykle, bo mu potrzeba było płacie królewską podymszczyznę. Wynosił ten podatek za dawnych szczęśliwszych czasów, kiedy włości były jak należy, 30 kop groszy. Prosili tedy ziemianie, żeby dla podniesienia na nowo włości zwolnił król wszystkich ludzi ich od tej podymszczyzny. Za to na króla oddawali wszystkie karczmy swoje w Bracławiu i po wsiach. Król zezwolił na wszystko i podymszczyznę darował raz na zawsze ziemianom. Do kniazia słał rozkaz, żeby nie pobierał jej nadal, ani jego następcy. W tym przywileju już Michał nazwany jest kniaziem.

Pod xieciem Michałem, Wiśniowiec raz już w roku 1494 srodze od Tatarów zburzony, cieszył się świetnem zwycięztwem nad bisurmanami. Hetmani Konstantyn Ostrogski i Mikołaj Koniecpolski, jak to Stryjkowski wierszami i prozą opisał, porazili 26 tysięcy Tatarów Perekopskich o dwie mile od Wiśniowca, pod wsią Łopuszną 28 kwietnia 1512 roku '). Xiążę Michał mając przy boku czterech swoich synów, osobiście walczył w tej bitwie, a zagrzany niebezpieczeństwem, które tak blisko jego rodzinnemu gniazdu zagrażało, cudów waleczności dokazywał, czem się wielce do odniesionego zwycięztwa przyczynił. Z synów xiecia Michała, dwóch zapewne poledz musiało w powyższej bitwie — dwóch bowiem tylko imiona późniejsze kroniki wzmiankują.

Byli to Alexander starosta rzeczycki i Iwan starosta szyski, którzy dwie linie oddzielne w domie xiążąt Wiśniowieckich utworzyli, królewską i xiążęcą;

l) Wspomnieliśmy o tej bitwie przy opisie Łopuszny, rozdział XIV w tym Tomie.

— 216

z tych pierwsza zakończyła się na królu Michale w 1673 roku, druga, na której wygasł ten ród, na xieciu Michale Serwacym w 1744 roku. Alexander prowadzi królewską, Iwan xiążęcą linię. Obaj mężni — krew tu bowiem rycerska idzie z pokolenia w pokolenie ; po Łopuszańskiej wygranej bili się jeszcze z Tatarami pod Olszanicą w r. 1527, na kresach białocerkiewskich, zawsze pod wodzą xiecia Konstantego Ostrogskiego. Alexander poszedł potem z wojewodą litewskim na Smoleńsk w r. 1534 i posady zapalił '). Iwan pojmany w roku 1549 w zamku swym Peremirce pod Krzemieńcem przez Tatarów, uprowadzony wraz z żoną przez nich do niewoli, po kilku leciech dopiero za znacznym okupem odzyskał swobodę, której do końca życia używał na pomszczenie na pohańcach swojego uwięzienia. Tyle kroniki o tych xiążętach.

Dla nieprzerywania wątku oddzielnie o każdej linii mówić będziemy, rozpoczynając od starszej królewskiej, którą dalej prowadzą dwaj synowie Alexandra starosty Rzeczyckiego, z Katarzyny Skorucianki, nie zaś Skoru-tańskiej, jak mylnie piszą niektóre herbarzy, zrodzeni. Starszy Michał II kasztelan kijowski, postać więcej dziejowa, historyczna, i młodszy Alexander na imię jak i ojciec, o którym głucho w dziejach, prócz że był ożeniony z kniaziówną Kapuścianką kasztelanówną bra-cławską, z którą miał syna Adama. Ten Adam pan z Brahimia, rezydencyonalnej swej majętności, sławny był tern, że w jego domu w Brahimiu pojawił się pierwszy samozwaniec Dymitr, o czem w innem miejscu

’) Carstw, к ni g a, str. 39.

obszerniej powiemy. Zresztą xiążę to był cicby, spokojne wnętrze domowe nadewszystko lubiący, naukom oddany, na widownie polityczną rzadko zazierał, chyba wypadkami powikłany, jak na owę wyprawę moskiewską w obronie Samozwańca, jedyną podobno, jaką przedsiębrał. Zona jego Alexandra Chodkiewiczówna hetmana Jana Karola, często mu figle w pożyciu mał-żeńskiem płatała. Natrąca o swych miłostkach z nią Samuel Maskiewicz w swych pamiętnikach, miłostkach, które aż pan hetman brat xiężnej, miał przerwać podobno '). Z tego małżeństwa córka jedynaczka Krystyna w dom Daniłowiczów przeniosła majątek.

siostra

Kiedy potomstwo młodszego syna starosty Rzeczy-ckiego wygasło tak prędko, starszy natomiast syn jego, Michał 11, podtrzymał ród Wiśniowieckich.

Już w r. 1560 był starostą na Kaniowie i Czerkasach, jak niegdyś Daszkiewicz, a były te grody jakby strażą ziem Rusi, dla tego król ciągle posyłał do niego stosowne polecenia. Raz kazał mu przepuszczać poselstwo krymskie do Polski (dnia 23 listopada 1560), drugi raz nawet wojsko tatarskie Dewlet Giraja hana i syna jego Gałgę, którzy ciągnąć mieli obok zamków ukrainnych xięcia na Moskwę (20 stycznia 1561 roku);

D Patrz „Pamiętniki do historyi Rossyi i Polski wieku XVI i XVII Samuela Maskiewicza“, wydane po raz pierwszy w tłómaczeniu rossyjskiem Ustriałowa w Petersburgu 1834 roku, następnie po polsku z rękopisu w' Wilnie u Teofila Glücksberga 1838 r. W tych ciekawych pamiętnikach dużo szczegółów o xięciu Adamie Wiśniowieckim, jego dworze w Brahimiu i rodzinnych stosunkach xiçcia.

kazał nawet król xiçciu dawać Tatarom przewodników '). W r. 1563 wiosną sam Michał z Kozakami niżowymi i Tatarami białogrodzkimi, prowadził wojnę z Moskwą w siewierskich stronach i kraj cały spustoszył, Staroduba i Czerniechowa dobył. Wtedy mianowany rotmistrzem królewskim. U króla miał xiążę tyle względów, że wstawiał się nieraz do niego za zbiegami z Kaniowa i Czerkas. Zachęceni zyskiem uchodzili na służbę do Moskwy, lecz potem nie śmieli wracać do zamków swoich, tonęli w stepach za porohami. Xiążę, najbliższy sąsiad tych rycerzy stepów, wstawiał się za nimi, król wiec udzielił mu prawa glejtu. że kogo xiążę uwolni od zarzutów zdrady, ma być swobodny, przeszłość puszczała się w zapomnienie. Ztąd zapewne urosły te baśnie, że Michał Wiśniowiecki był hetmanem kozackim, gdy tymczasem był takim starostą grodów ukrainnych, kozaczych, jak Daszkiewicz i Lanckoroński. W roku 1569, kiedy szlachta wołyńska przysięgała na unię, nie stanęli we Włodzimierzu ani xiężna matka Katarzyna Skorucianka, ani jej synowie xiążeta Michał i Alexander, ani też trzeci Wiśniowiecki ich brat stryjeczny Andrzej Iwanowicz starościc Szyski. Michał nie stanął dla tego, że pojechał na sejm do Lublina ze sługą swoim kniaziem Eustachym Rożyńskim ²). Na sejmie tym prawdopodobnie został Michał kasztelanem bracławskim, z czego postąpił później na kasztelana kijowskiego. Rok śmierci xiążęcia niewiadomy, ani z kim był żonaty, zostawił tylko dwóch

*) Akty Rossyi Z a ch o d ni о-p ołu d n i o w e j Tom II ², Iwaniszew, „Życie kniazia Kurbskiego“ Tom I,str. 22—24.

— 219

synów Jerzego kasztelana kijowskiego i Michała III starostę owruckiego.

jego.

Jerzy po ojcu kasztelan kijowski od 1609 do 1613 roku, król go obdarzył starostwem kamionackim. Pierwszy może z Wiśniowieckich odznaczył się więcej w zakresie obywatelskim niż napoili bitew, trzymał wprawdzie zawsze wzorem swych przodków przeszło dwa tysiące ludzi gotowych do boju, których wysyłał dla odpędzania Tatarów od granic ojczyzny, sam jednakże rzadko w tych wyprawach brał udział. Za to gorliwie przewodniczył na wszystkich sejmach, ko-misyach i sądach, za jego czasów agitujących się. Staranne otrzymawszy wychowanie, zalecał się łatwością i darem wymowy. Za jego życia już fortuna Wiśniowieckich była potężną, wiełkopańską, to też xiążę po przodkach odziedziczył i zamiłowanie do wystawy i przepychu. Dwór jego w Załoścach , wiosce pod Wiśniowcem położonej , a jak wówczas Nester w a r e m zwanej, był na slopie prawie monarszej. Sam rozmiłowany w xiegach, z upodobaniem otaczał się ludźmi uczonymi, cudzoziemcy zwłaszcza wyróżniani od xiecia napełniali zawsze pałac Teologia od młodu szczególny miała powab dla xiçcia Jerzego, nieustanne też miewał konferencye z duchownymi, aż ostatecznie po długich rozumowaniach, pierwszy w swym rodzie odstąpił od dyzunii i przeszedł na wiarę katolicką. To wyrodziło zaciętą walkę między nim i bratem jego Michałem III, zagorzałym wrogiem katolicyzmu, — dwaj bracia ostro naprzeciw siebie stali. W późniejszych już czasach w rodzie kniaziów Wiśniowieckich, rozterki religijne i spory o wyznanie, przybrały charakter długiej, namiętnej walki. Wszyscy byli pierwotnie obrządku słowiańskiego, lecz z czasem ci i

owi poprzechodzili pod znamiona kościoła, i to było kością rodzinnej niezgody. Kobiety jak zwykle torowały drogę. Przed Jerzym jeszcze podobno, przeszła do kościoła Ewa Alexandrôwna, żona kniazia Piotra Zbaraż-skiego, nawrócona przez sławnego Jezuitę Kaspra Naha-jusa w roku 1595 ł). Nahajus ten kilka potem takich konwersyi w domu Wiśniowieckich dokonał. Dość że xiążę Jerzy został katolikiem i wielce gorliwym — dobrodziejem był zwłaszcza Dominikanów w Busku i Jezuitów Łuckich. Umarł 1617 roku, pogrzebiony w kościółku swojej fundacyi w Załoścach ; — kościółka tego i śladu już nie masz, Starowolski wszakże dochował długi nad-pis grobowy z pomnika xięcia.

wzmian-

1615 objął on kaszte-

genealogowie nasi nie wiedzą ²).

powo-

Brat Jerzego, Michał III pospolicie starostą Owru-ckim zwany, to znowu postać wydatna, a nie mało takich było w rodzie Wiśniowieckich. O nim kilka razy kować nam już przychodziło — żył bowiem więcej wśród nas, na Wołyniu, a w rozmaitych archiwach w naszej prowincyi, przechowały się dotąd jego nadania, przywileje i donacye, jakie po rozległych dobrach swych poczynił. Po bracie Jerzym w r. łanię kijowską* o czem Xiążę Michał mieszał się czynnie do spraw xiçstw Nad-dunajskich i szedł śladami utartemi swojego krewnego kniazia Dymitra Igo, o którym później. To było dem do zguby jednemu i drugiemu — xiecia Michała uwikłały w to stosunki rodzinne, przez żonę. Ożeniony

‘) O tem Niesiecki, wydanie lipskie Tom IX str. 350.

był z Reginą raczej Ireną Mohylanką, córką Jeremiasza Mohiły hospodara wołoskiego, wyniesionego na to xiçstwo przez Zamojskiego. Urodzony z Polki Despo-tówny miał już Mohiła w kraju naszym stosunki krwi i wszystkie cztery swe córki za Polaków powydawał, wiernie więc Rzpltej hołdował i indygienat od niej na sejmie 1593 r. otrzymał. To wszystko zwróciło uwagę Wołoszy, która zawsze niechętna naszemu krajowi dejrzliwem okiem patrzyła na to bratanie się swego hospodara z Rzpltą polską, aż ostatecznie bunt podniósłszy zrzuciła Mohiłę z hospodarskiego stolca. Wtedy to xiążę Michał wezwawszy do pomocy xiecia Samuela Koreckiego, drugiego zięcia Mohiły, udał się z nim zbrojno na Wołoszczyznę, i w kilkunastu potyczkach poskromiwszy buntowników, napowrót teścia na państwo przywrócił. Nie łatwa to jednak była rada z podejrzliwym i zniechęconym narodem, który znienawidził już był swojego władzce. To też wkrótce Mohiła znowu z państwa wyrugowany został, a wierni zięciowie i wtedy w obronie teścia stanęli i powtórną wyprawę na Wołoszczyznę uczynili. Długo tam z przemiennym losem ucierał się nasz xiążę, krwawe staczając walki — aż ostatecznie od trucizny, w porcelanowem naczyniu z napojem, przez Wołochów mu podniesionej, życie zakończył. Było to zdaje się w roku 1618, w tym roku już bowiem czytamy kasztelanem kijowskim Adama Sanguszkę. Ciało xiecia sprowadzono do kraju, złożono w rodzinnym grobie w Wiśniowcu, w zamkowej cerkiewce, gdzie pochowano i xiężnę później zmarłą — a podanie głosi o wielkich skarbach, które w ich trumnach mają być przechowane.

po-

Jeszcze będąc starostą Owruckim w 1614 roku, wykupił xiążą Michał rodzinne gniazdo swego domu Wi-śniowiec z rąk Czartoryskich, do których to miasto przeszło po kądzieli i w ich posiadaniu pozostawało przez lat blisko dwadzieścia (od r. 1393.) ') Najcha-rakterystyczniejszą jednak cechą jego charakteru, był fanatyzm religijny. Nieunita, wierny obrządkowi ruskiemu , xiążę Michał był zaciętym wrogiem kościoła katolickiego, to też Moskwa wielce wysławia jego gorliwość religijną, a uniesiona w swym zapale nazywa go drugim Herakliuszem i Hektorem ²). Już prawie wszyscy Wiśniowieccy należeli do kościoła katolickiego, kiedy jeszcze xiążę Michał i jego żona trzymali się obrządku swych przodków. We wszystkich okolicach kraju brzmiała sława męztwa i dzielności rycerskiej xiecia, charakter to był uparty, namiętny, zaciął się w swem przywiązaniu do cerkwi, i dla tego nikt nie miał na niego dosyć wpływu, z bratem Jerzym był w rozterce, a kapłanowi katolickiemu i przystęp był wzbroniony do xiecia. Najwięcej na pogląd religijny męża wpływała żona jego Regina. Rzecz dziwna, cała liczna rodzina Mohiłów tchnęła serdecznością dla Polski. Stary hospodar wszystkie cztery córki powydawał za mąż panom polskim, i gdy tamte nawracały się w Polsce, a nawet i bracia ich, którzy po burzliwem życiu na Wołoszy, szukali schronienia u nas —jedna tylko Regina, najstarsza podobno z rodzeństwa, mocno trzymała się cerkwi i jak mąż umarła

ł) Akty R o s sy i Zach. p ołu d., Tom I str. 276.

²) Patrz o tern „Biesieda Sw. Joanna Złatousta na 14 posłanji Apostoła Pawła“, wydane w Kijowie 1623 roku z de-dykacyą xięciu Stefanowi Swiatopełkowi Czetwertynskiemu.

wierna jej podaniom. Xieztwo oboje wiele robili dla obrządku. W dobrach swoich zadnieprskich, które prawie królestwo wynosiły, w Przyłuce, Podhorcu, Lubnach, wznosili monastyry i cerkwie. Najsławniejszy z nich był Mgarski w Łubneiiskicb dobrach, z tego monastyru wyszedł na świat polityczny Izajasz Kopiński, metropolita dyzunicki, domowy przyjaciel Wiśniowieckich. Xiążę kochał się w starych xiegach i pamiątkach cerkiewnych, chował on u siebie klejnot wielki, o którym cała Ruś koronna wiedziała. Była to xiega tak zwana biesiad, rozmów apostolskich. Lwowianie raz wraz słali do xiecia swoich mnichów z prośbą, aby im ten klejnot dał wydrukować. Dostali go wreszcie, ale nie sporo szła im jakoś ta robota, chociaż xiąże na druk pewną im summę był przeznaczył. To zniecierpliwiło xiçcia Michała, który ostatecznie posłał ojca swego, to jest nadwornego kapelana Fedora, ażeby Lwowianie oddali mu ten klejnot. „Myśli wasze od tej roboty dalekie“, pisał im w liście z Wiśniowca 10 września 1614 roku '). Oto główniejsze rysy charakteru tego nieugiętego xiecia. Zresztą dobry to był pan, dla włościan zwłaszcza swych ludzki i szczodrobliwy, czego ślady po rozmaitych archiwach na Wołyniu dotąd pozostały. Mnichy, cerkwie, stare xięgi i nieustanne harce z zaciętą jak on Wołoszą — całe to dziwne życie zaprzątały, najsprzeczniejszą często amalgame złego i dobrego w nim tworząc.

Xiążę Michał umierając, pozostawił z Mohilanki czworo potomstwa, córkę Annę i trzech synów: Alexandra - J a n u s z a, Jerzego-Konstantego i owego

sławnego Jeremiasza, ojca Michała króla polskiego. Anna słynęła ze swej piękności i przymiotów, a rozkochany w niej król Władysław IV byłby się z nią niechybnie ożenił, gdyby mu tego była nie odradziła nienawistna Wiśniowieckim partya, lękająca się przewagi ich w kraju i tak już wielkiej. Anna więc zaślubioną została Zbigniewowi Firlejowi staroście lubelskiemu , lecz miłość jej wzajemna z królem stała się znaną w kraju całym, na jej tle kilku powieściopisarzy naszych w ostatnich czasach snuli nawet historyczne powieści i romanse. Synowie wszyscy trzej wpisali się razem w Krakowie w album kongregacyi u św. Barbary, lecz dwaj starsi młodo pomarli i pozostał tylko ów xiążę Jeremi, jedna z największych sław narodu polskiego, nad którego życiem dłużej się zatrzymamy.

Przy xięciu Jeremim blednieje nawet postać rycerska jego przodka, owego Dymitra, Zaporożskiego watażki, o którym w swojem miejscu mówić będziemy. Poezya, podanie, ubarwiły czyny tamtego — w życiu Jeremiego mniej owych bajecznych tryumfów, legendarnych epizodów, a natomiast występują wielkie, historyczne czyny, których sława szeroko rozbrzmiała na wszystkich krańcach Rzeczypospolitej. Jak Dymitr, był i xiąże Jeremi niezaprzeczenie rycerzem, ale rycerzem historycznym. On to, za panowania Jana Kazimierza wraz z Czarnieckim, całą Polskę na barkach swych dźwigał, on Kozaków i Tatarów pogromca, zwycięzca Chmielnickiego pod Bere-steczkiem. On ogromne majątki, tę Ukrainę zadnieprską, krwawą wysługę domu Wiśniowieckich (jak ją sam w testamencie sw'oim nazywa), w ręku carów moskiewskich, którzy do niego poselstwa wysyłali, zostawił, niechcąc

obcemu panu przysięgać. Srogi w boju, w zemście okrutny, jak dziecko rozczulał się xiążę nad nieszczęściami kraju, powtarzając ulubione swe przysłowie : „ca-lamitas patriae, lamentatio Hieremiae“ (klęska ojczyzny, to płacz u Jeremiasza). Pisano o nim tomy całe, zakres więc naszej pracy pozwala nam zaledwie zeszkicować — to życie bohatera, rycerza.

Xiężna matka, owa fanatyczka Rusinka Regina, przeżyła męża, drżała ona o los jedynaka, raczej o jego wiarę. Umierając strasznemi zaklinaniami i prośbami zobowiązywała go, żeby obrządku swych ojców po mieczu i kądzieli nie rzucał. W położeniu jednak młodego xiecia było to prawie niemożebne, już bowiem pod koniec panowania Zygmunta HI wszyscy prawie panowie Rusi porzucali swój obrządek, i już wtedy, jak to poświadcza metropolita dyzunicki Kopiński, powiadano , że obrządek słowiański „to chłopska wiara“ '). Nakładała więc xiężna na syna obowiązki, których spełnić nie mógł. Ojciec Jeremiasza odumarł go dzieckiem, niedługo potem pomarli i starsi jego bracia, Jeremiasz więc z siostrą Anną dostali się w opiekę stryjowi swemu, jak mówiono, ale był to dalszy krewny z innej linii, xięciu Konstantemu wojewodzie ruskiemu, zięciowi Mniszcha, wojewody sandomierskiego, całem sercem katolika. Edukacyę więc młodego xiçcia rozpoczęto od razu od oddania go do szkół Jezuickich we Lwowie, następnie do akademii krakowskiej. Już we Lwowie za wpływem Jezuitów pojednał się Jeremiasz z kościołem, nie wydał się jednak z tern zrazu przed swoimi i naprzód odbył podróż po Europie.

Tu już zagrała w nim krew rycerska z ojca i dziada, rwał się do konia i zbroi. Najwięcej też czasu strawił na polorze w dziełach wojennych, zwiedzał i oglądał arsenały, przypatrywał się forty fi kacy om i w ogólności rozwojowi i postępom sztuki wojskowej w obcych krajach, z zamiarem zastosowania ich z czasem we własnej ojczyźnie, gdzie pomimo rycerskiego ducha, postęp w tych rzeczach dość jeszcze był zacofany. Pierwszym czynem Jeremiasza po powrocie jego do ojczyzny, było przejście jawne do kościoła. Zadrżał dowiedziawszy się o tem, mentor i przewodnik jego od dzieciństwa, ów metropolita kijowski Izajasz Kopiński, który na wierności jego dla cerkwi wielkie snuł nadzieje; napisał więc list do xiecia z upominaniem, z prośbą, z dowodzeniami, przypominał zaklęcia matki, „nie dziw to w młodych leciech“ pisał „dać się uwieść mowami ludzkiemi, a czasem to bywa w młodych dziecinnych leciech i przez mus, ale to wszystko nic. Gdy W. xiążęca M. zechcesz, zaraz to wszystko uczynić potrafisz. Masz W. xiążęca M. z łaski Bożej w majętnościach swroich i cerkwi, i monastyrów i duchownych osób dosyć, nietrzeba szukać tego gdzieindziej : czego W. x. M. potrzebować będziesz, wszystko snadnie odzierżysz. My jednak do końca nie zwątpimy o mądrem i rozsądnem i uważnem baczeniu W. x. M., iż W. x M. nie do końca zasmucić i cerkiew w niepamięć rzucić raczysz; na imię że, całe duchowieństwo, całe chrześciaństwo uniżenie i płaczliwie prosimy“ itd. '). Wszystko to jednak nic nie pomogło, xiążę Jeremiasz już wtenczas swój nieugięty charakter pokazał — jak-

kolwiek dziewiętnaście lat życia liczył dopiero — uparł się i Kopińskiego nie posłuchał. Następca tego Kopińskiego , Piotr Mohiła , brat stryjeczny matki, już go natręt do tego nakłaniać nie śmiał, przynajmniej nie ma o tern żadnych skazówek, ani śladu że xiçcia potem nawracać usiłowano. Zresztą ten Mohiła sam był podejrzanej wiary, chylił się za lada wiatru powiewem, i dopiero później zwaliwszy z kijowskiej stolicy Kopińskiego i sam na niej zasiadłszy, wystąpił jako gorący zwolennik dyzunii.

Jedyny to był z Mohiłów, co w Polsce swoją samowolą , nieposłuszeństwem królowi i przewrotnemi zabiegami szkodził. W czasach metropolii tego Mohiły, otwierało się właśnie dla xięcia świetne pole obywatelskiej pracy na Zadnieprzu.

wo-

Wybuchła wojna z Moskwą w 1633—1634 roku, xiążę uzbroiwszy o tysięcy własnych swoich ludzi, wkroczył do ziemi nieprzyjacielskiej, chęć sławy i zwycię-stwa paliła go, niszczył więc i w gruzy zamieniał miasta i miasteczka, przez które przechodził, aż nareszcie wstępnym bojem odniósł zwycięztwo pod Putywlem. Na drugą wyprawę wybrał się już z Łukaszem Żółkiewskim , obadwaj panowie obszernych ukrainnych włości za Dnieprem. Miasta : Kursk, Siewsk , Rylsk i okoliczne powiaty, czyli jak mówiono wtedy trakty, w popiół i perzynę obrócił, szerokie łuny oznaczały wszędzie pochód xiçcia , i ztąd go Moskwa polskim Palejem przezwała. Sam król Władysław IV przyznawał mu to, że rycerskie jego sprawy wielce się przyczyniły do zwycięztw ówczesnych i do zawarcia korzystnego pokoju przez jewodów moskiewskich pod Smoleńskiem. Wtedy to po-

dobno obdarzył kroi Wiśniowieckiego starostwami : prze-myślskiem, kaniowskiem i prasnyskiem ; owruckie odziedziczył Jeremi po ojcu.

Wojna dawniejsza zakończona pokojem dywileńskim, pomknęła szeroko po za Dnieprem granice koronne, prawie aż w te strony, do których sięgała w najświetniejszych swoich czasach potęga Litwy jagiellońskiej ; drugi pokój zawarty w r. 1634 w Polanówce po wojnie, którą Władysław IV prowadził na początku swojego panowania , granice te utwierdził, zarysował mocno. Czernie-chów, Nowogród - Siewierski, Trubczewsk i wszystkie kraje aż po rzekę Upę odeszły do Polski. Na Naddnie-przu właśnie największe dobra posiadał xiążę. Dobra te wprzódy zaciśnione, jakby odcięte za Dnieprem, były teraz bezpieczne i spokojne, gdy granica daleko się rozwinęła. Młody xiążę w dobrach tych osiadł, a mianowicie w Lubnach, nie na Wołyniu, jak jego przodkowie, pisał się nawet w okazałym swym tytule xiążęciem na Wiśniowcu i Lubnach. Tam było pole do pracy, urządzenie tego kraju zadnieprskiego, zlanie go z koronnemi ziemiami, z Rusią przeddnieprską. Cały się oddał tej pracy. Posiadłości też miał wielkie, jakby król niemiecki, na kilkanaście mil wzdłuż i wszerz ciągnące się. Granice ich określa Gazeta gubernialna Połtaw-ska z r. 1848 Nr. 40. Dobra te mówi to pismo, zaczynały się od miasta Czyhiryna i Dubrowy nad Dnieprem, ciągnęły się po nad Sułą aż do ujściu Supoja, przez całą dzisiejszą gubernię Połtawską, i zająwszy wiele kraju za Sułą, obejmowały Chorol i Połtawę i dochodziły prawie aż do Konotopa w gubernii czerniechow-skiej. Cała prawie południowa część województwa kijów-

skiego za Dnieprem i wielkie ekonomie z miastami : Ru-(dzisiejsze Ramno sławne jarmarkami), Lubno i Lo-chwica, Jeremiówka, Przyłuki, były jego własnością. Na tej ogromnej przestrzeni, nielicząc w to Wiśniowiecczy-zny i dóbr wołyńskich, liczyło się 56 miast i wsi, a w nich 39,610 gospodarzy, to jest poddanych, z których każdy aby był wolny od pańszczyzny, płacił po 5 talarów rocznie czynszu. Czynsz ten sam już wynosił rocznie około 180,000 rubli sr. Oprócz tego miał xiążę Jeremi mnóstwo futorów i folwarków ekonomicznych na rzekach ukraińskich i posiadał 423 młynów, a od każdego płacili młynarze po 2 czerwone złote. Prócz tego we wszystkich miastach, wsiach i futorach szynki szły na imię xiecia i dochody mu z onych składano. Dodajmy do tego podatki ze zboża, miodu, bydła, zwierzyny, ptactwa, jak to było w zwyczaju ówczesnym, i bobrowe gony, a będziemy mieli pojęcie, jak wielką była fortuna xiecia Jeremiego ; nie dziw więc, że się tak zażarcie bił potem z Chmielnickim, z obawy żeby tego wszystkiego nie utracić, — losy jednakże inaczej pokierowały, przyprowadzając tego wielkiego pana do zupełnego ubóstwa *).

mno

O Rumno starał się Jeremi z Adamem Kazanow-skim, ulubieńcem królewskim , marszałkiem koronnym ,

‘) P. Alexander Przeździecki w dziele „Podole, Wołyń, Ukraina“ w rozdziale o Wiśniowcu podaje ciekawy inwentarz dóbr zadnieprskich do xiçcia Jeremiego należących, to jest spis wsiów i miast, z wyliczeniem osiadłych w nich gospodarzy i kół młyńskich w każdej z tych majętności. Jest to wyciąg z manuskryptu xiecia Michała Wiśniowieckiego kanclerza W. W. x. Lit. ostatniego tego domu potomka, przechowują-

który także rościł sobie prawa do tej bogatej królew-szczyzny. Ciekawy ten spór szczegółowo opisany w pamiętnikach kanclerza Radziwiłła, i w 3cim Tomie Szki-

cego się dotęd w biblietece Przeździeekieh w Czarnym Ostro-wiu na Podolu. Wypisujemy dosłownie ten ciekawy dokument.

Gospodarze Koła młyńskie 2646 1297

Lubnie

Chorol

Horoszyn

Łukoml

Orezyca

Buroml

Jeremiówka

Żołanin

Czehryn, Dubrowa

Piratyn

Biało-Szapki

Dejrzy-kraj

Zołotonosa

Pieszczana

Domontów

Przyłuka

Pułtawa

Monasterzyszcze

Haka

Zórawka

Horodnia

Hmirówka

Jezna

Iwania

Hołonka

Krasne

Lipowe

Kropiwna

107

524

91

158

327

312

137

1749

374

318

273

230

243

366

812

939

824

474

312

135

1494

336

304

995

381

ił*

40

11

as *

13

36

11

12

16

12

— 231

ców historycznych Szajnochy. Xiążę dumny utrzymał się przy s wojem, bo gotów był dla tej prywaty nawet sejmy zaburzyć i wojnę domową rozpocząć ; już nawet uzbrajał na ten cel 12 tysięcy własnego ludu , kiedy Władysław IV nastraszony tern, acz niechętnie, dobra te w r. 1635

Sambor

Hryńsk

W arwa

Perewotoczno

Siekierzyna

Siebrne

Czerniuchy

Sniatynka

Woronki

Mnoha

Kurynka

Łochwica

Piski

Siencza

Komiszno i Ruczynce Hmutecz

Serkijówka i Robiszówka

Carów-bród

Lipowa dolina

Krajgród

Opanaszówka

Tałajówka

Ramno (dzisiejsze Ramny)

Moszna

Korybutów

Kulihorodzice

Gospodarze

198

1264

2037

426

128

1830

944

436

145

285

346

3325

349

1403

1194

446

214

104

150

135

17

60

6000

1400

600

800

A*

«Я

<o

if « *

co to    <-*■    M. M.

co

oo co os

tO N> *

Summa gospodarzy 39.610. Kół mł. 423.

za Wiśniowieckim przyznał. Xiążę w tym sporze okazał się tak zaciętym , tak na własną rękę działającym, że gdy Rumno leżało na samem pograniczu kraju, w Czernie-chowskiem, zaczął już był wycinać lasy i torować sobie drogę do Moskwy. Na granicy z tego powodu zachodziły bójki, a kiedy się car skarżył xięciu na najazd, Jeremi odparł mu z dumą, że „większe ma prawo do Moskwy xiążę Jeremi, niżeli car moskiewski do Rnmna“. Z tej odpowiedzi już można brać miarę, jak xiążę wysoko siebie stawił. I w istocie wielkim, nieocenionym jego przymiotom, jedynie ta wielka duma ubliżała. Był to szlachcic i pan zarazem. Szlachcic na przeciw ludu wiejskiego — chłopstwa, pan naprzeciw króla i szlachty, nie tylko senator Rzeczypospolitej, ale prawie udzielny, uparty władzca, którego nikt obrażać nie mógł. Doznał nieraz jego potęgi i król Władysław. Dobrodziej ludu, był razem xiążę nieubłaganym wrogiem jego buntów, dusił je krwią i ogniem. Środki gwałtowne nie prowadziły do celu, ale bodaj czy były inne jakie do postępowania ze stepowym narodem, z potomkami dawnych Połowców i Czerkiesów, których więcej było na tern Za-dnieprzu, jak dawnych Polan i Siewierzan. Krew słowiańskich pokoleń od Czerniechowa, od Nowogrodu, nie brała udziału w buntach, burzyło się tylko południe, okolice dzisiejsze połtawskie, krew stepowa, zesławiań-szczona. Ludowi temu w niebie nie mogło być lepiej, jak pod rządem xiecia. Ciężarów prawie żadnych, dobrobyt powszechny, lud wszędzie jedną massą nieunicki, trzymał się swojej wiary jak chciał, miał w samych dobrach xięcia bogate piękne monastyry i tylko chyba w sferach wyższych szlacheckich był pociąg ku unii. Xiążę więc bawił się w pana udzielnego, wiele rycerstwa polskiego na dworze swoim podejmował, przyjmował wspaniale, cudzoziemcy go nawet nawiedzali na Zadnieprzu. W Lubnach, głównej swej rezydencyi, przyjmował Jeremi poselstwa od carów Michała i Alexego, od hana z Krymu, od Sułtana, od xiçcia Siedmiogrodu, jakby im równy, jakby sam panujący. Był tam po części i interes schlebiania tak potężnemu możnowładzcy, ale miano też i szacunek dla jego niezaprzeczonych zalet. Papież osobliwie pochwalał jego żarliwość i zabiegi w obronie wiary, i wszystko dlań uczynić był gotów. Xiążę był hojny, jak na takiego pana przystało, po rycersku co roku rozdawał wielkie summy w nagrodę dla zasłużonych żołnierzy, dawał im i chleb w dobrach swoich po licznych ekonomiach. Na potrzeby wojenne 12 tysięcy ludzi z dóbr swoich wyprowadzał w pole i utrzymywał ich swoim kosztem.

Podają o nim, że wr złych już czasach, w nieszczęściach, kiedy mu jego rozległe dobra odcięto, kiedy dochodów już zabrakło, xiążę na wykupno z niewoli tatarskiej pięciu rycerzy i tyluż Bernardynów, pierścień swój ślubny ze skarbca, od teścia Zamojskiego mu dany, na ten cel ofiarował. Największą z zasług Jeremiego, było to szczepienie życia narodowego na Zadnieprzu, wciąż przez lat kilkanaście. Ciągle tam mieszkał i wyjeżdżał chyba na sejmy lub na wojny, na Wołyń nawet rzadko zazierał. Budował kościoły katolickie w swoich dobrach za Dnieprem, parafialne wystawił w Lubnach, w Rumnie i w Lochwicy, Dominikanów osadził w Przy-łuce. Nie zapominał też i o dobrach swoich przed Dnieprem leżących ; tu wystawił kościoły w Białym Kamieniu

i w Mosznie, w Wiśniowcu najwspanialszą wzniósł bazylikę dla Karmelitów bosycli, zniszczoną potem prawie do szczętu przez Kozaków. Cały ten ustęp życia xiecia, spędzony na Zadnieprzu, miedzy wojną moskiewską a buntem Chmielnickiego (1035 —1048 r.) nazywa Bartoszewicz jego sielanką, bo pomimo wycieczek rycerskich, była to rzeczywiście sielanka, czas poświęcony pracy najzacniejszej, kolonizacyi, urządzeniu stosunków włościańskich, szerzeniu publicznego narodowego życia. Przecudowny materyał do tej sielanki znajdzie badacz w bogatym zbiorze aktów odnoszących się do dziejów południowej i zachodniej Rusi, a mianowicie w Tomie 3cim, obejmującym właśnie ów trzynastoletni okres. Śliczny to , nieoceniony materyał ; kto chce bliżej poznać ten żywot polskiego pana , reprezentanta idei na pograniczu dwóch światów, zgubionego wstępach, nie potrzebuje bogatszych niż w tern źródle faktów, które się same proszą pod pióro. Tyle cudownego materyału nieobrobionego u nas. Xiążę Jeremiasz, odda mu te sprawiedliwość historya, był reprezentantem idei, pracował dla niej, poświęcał się, jak może nikt drugi, a przynajmniej pod tym względem o wiele, o bardzo wiele, jest szlachetniejszym od wszystkich innych panów ukrain-nych, którzy dobra, starostwa swoje posiadali nad Dnieprem. Panowie ci pospolicie mieszkali w zamkach wewnątrz kraju i nie szli na kresy, bo tam było niebezpiecznie od Turka, złe od Krymu sąsiedztwo i do tego nieustanne bunty niżowych lub zbałamuconego przez nich ludu, nie chciało się więc pracować, tem bardziej głową nałożyć. Trzymało się dla tego w ukrainnych ziemiach podstarościch , ciętą i butną szlachtę, którzy to wywoły-

wali mniej albo więcej straszne zajścia z miejscowym żywiołem. Xiçcia na te kresy powiódł duch rycerski i to nieoceniona jego zasługa. Xiąże nie zasnął, ale działał, przykład jego wiele szlachty ściągał, nawet ze stron oddalonych kraju , była tam między innemi cała rodzina mazowiecka Wesslów, których akta ukrainne nazywają błędnie Wyszlami. Xięciu czynnie pomagał jeden tylko pan, to Adam Kisiel kasztelan czerniechowski, potem wojewoda bracławski, który mieszkał także częściej na

rżąc.

się za xiçciem, polecała jego zasługi, obrała go posłem w Łucku na sejm 1639 roku. We dwa lata później po

Zadnieprzu w swojej włości Kobyszezy, niż w Huszczy, dobrach wołyńskich. Inni panowie, jak Łukasz Żółkiewski, Mikołaj Potocki, chociaż dwory prowadzili na Ukrainie , częstokroć wyjeżdżali w inne strony ; zresztą xiążę i Kisiel więcej dla Rusi znaczyli , jako sami Rusini. Pomagało xiçciu i prawodawstwo Rzeczypospolitej, które urządziło na Zadnieprzu województwo czerniechowskie, tudzież dwa całe ziemstwa i grody. W ciągu tej swojej sielanki xiąże w r. 1637 wyprawiał się przeciw buntom chłopskim, dzielnie i mężnie tłumił pierwsze ich iskierki, siejąc zgrozę i postrach do koła , walecznie stanął w bitwach nad rzeką Starcem, po Żołninem , Mnohą, Slepo-rodem, Horzycą, Kumejkami, Lubnami, Konstantynowem, Przyłuką i Niemirowem, wszędzie hersztów śmiercią ka-Szlachta wołyńska już pod owe czasy upominała

zawsze

świadczając, że „xiążę żadnej okazy i do usługi Rzeczypospolitej nie opuszczał“, że „nie folgował zdrowiu i dostatkom swoim“, że „w znacznem gronie ludzi stawał“, prosiła sejmu w r. 1641 , żeby miasta i włości ukrainne xiecia „zniszczone i spustoszałe“ przez Kozaków

i pogan, na lat ośm uwolnił od wszelkich podatków ¹). Dalej w 1643 r. gdy Omer Aga wódz tatarski z lOcio-tysięczną chmurą Tatarów Ukrainę naszedł i wielką z niej zdobycz w ludziach i łupach uprowadzał, Wiśniowiecki zaszedł mu drogę i dnia 6 sierpnia w sam dzień Przemienienia Pańskiego walną z nim stoczył bitwę, pobił, jeńców oswobodził, łupy odebrał, a pojmanego syna Agi, Bajram Baszę , w prezencie młodemu królewiczowi Zygmuntowi, synowi Władysława IV, do Warszawy odesłał. W następnym 1644 r. dnia 30 stycznia tegoż na-jezdcę Omara pod Ochmatowem rozbił, a Koniecpolskie-hetmana, w wielkim na ówczas niebezpieczeństwie znajdującego się, ocalił, za co ten ostatni do śmierci wdzięczność mu chował ; w tej bitwie zabito konia pod xiçciem. Serce wielkie, oddane ojczyźnie okupywało stokrotnie wszelkie winy xiçcia; winy te miał ze społeczeństwa, z narodu, wszystkie zalety z siebie. Byłby mężem marmurowym, posągowym , ogromnym, gdyby nie te winy, płynące z dumy, z wielkiego rozumienia, nie o sobie, a o własnem stanowisku, o stanowisku i powinnościach wielkiego pana polskiego. Zalety jednak oddawał mu świat cały.

W czasie swojej sielanki ożenił się xiążę Jeremi z Gryzeldą Zamojską, córką kanclerza Tomasza, wnuczką hetmana, wielkiego Jana Zamojskiego, panią rozumną. Szlachetne to małżeństwo doskonale się dobrało. W roku 1646 przed samą burzą Chmielnickiego, został xiążę wojewodą ruskim po Jakóbie Sobieskim, ojcu króla Jana. Wojewoda po wojewodzie był ojcem króla. Burza

ł) Archiwum Iwaniszewa, Tom I str. 277.

zaskoczyła xiçcia na Zadnieprzu. Nie chciał Bóg, by najmniejsza jego zasługa zginęła i dla tego posiał mu po drodze dziejopisarzy. Na dworze xięcia był Bohdan Ma-skiewicz w owym czasie. Pisał ten Bohdan pamiętniki, w których największą, najwybitniejszą postacią jest, co naturalne, sam xiążę ,). Dostarczył Bohdan kilka żywych bardzo rysów do odmalowania tej postaci w dobie przed burzą, ale nieoceniony jest w opisie samej burzy. Xiążę nagle przez nią zaskoczony, nie stracił przytomności umysłu, i jeden tylko z panów koronnych wycofał się obronną ręką z Zadnieprza, żeby na Wołyniu podać rękę wojskom i szlachcie koronnej. Pochód ten Jeremiego z wnętrza, z głębi kraju, wśród strasznie wszędzie wybuchających płomieni, przecinających drogę, wśród dymu miast, wiosek i borów, wśród szaleństw zdziczałego ludu, jest wielkim czynem wojennym , dotąd nieocenionym należycie, czemś w rodzaju odwrotu Xe-nofonta. Jeden xiążę spełnił powinność, inni ucichli, lub trwożliwie głowę pod miecz dali. Mszcząc się na sprawcach owych klęsk strasznych, którzy kraj mlekiem i miodem płynący, a mający przed sobą najpiękniejszą przyszłość, rozwalinami zaścielali i zlewali krwią, xiąię przebrał miarę. Ale bo też wielką była jego boleść, owoc tyloletnich jego zabiegów i czułej pieczy marniał,

‘) Maskiewiez ten czy Maszkiewicz Bogusław Kazimierz był krewnym Samuela, o którym wspomnieliśmy w przypisku nastr.217. Pamiętnik jego, w którym tak bogate materyały do życia xięcia Jeremiego znajdujemy, przechował się w kopii w bibliotece Puławskiej. Z tej kopii wydał go Niemcewicz w Stym Tomie swojego Zbioru pamiętników historycznych o dawnej Polsce.

rozpraszał się i znikał. Te znęcania się nad Kozaetwem, imię xiecia groźnem uczyniły. Jeremi karał pojmanych Kozaków środkami, jakie w półtora wieku potem używał z hajdamakami w Kodniu, ów sławny regimentarz Stępkowski — pal, darcie pasów upowszechnioną było dla niego bronią dla pojmanych buntowników, to też mrowie przechodziło za kozaczą skórą na wspomnienie xiecia, a jeden z ich pułkowników sławny Maxym Krzywonos, w liście swoim z dnia 23 lipca 1648 r. do wojewody Sandomierskiego pisanym, ze zgrozą o xieciu wspomina, skarżąc się przed wojewodą, że Kozacy już nie chcieli zadzierać się z Polakami, ale xiążę Jeremi do tego ich zmusił '). Chmielnicki też ciągle o wydanie mu xiecia dopominał się. Takie żądanie mógł tylko stawić człowiek tak uniesiony, jak ów watażka buntu. Polska miała wydać na pewne męki swego senatora, obrońcę, najznakomitszego wodza! A choćby i nie na męki, czyżby już tak nisko upadła? Chmielnicki jednakże nie raz dla tego układy z Rzecząpospolitą zrywał, że żądał tego niepodobieństwa. Ruchy xiecia z Zadnieprza i przebicie się jego na Wołyń, szczegółowo opisuje Bohdan Maskiewiez. Kiedy się już przebił nareszcie, wszystkie jego bitwy i zajścia z wodzami koronnemi, opisane znowu znajdujemy u zbiorowego historyka. Są to listy z placu boju, drukowane z materyałów Swidzińskiego w pamiętnikach ko-missyi archeograficznej kijowskiej , przedrukowane następnie przez Helcia w jego tak zwanej: Księdze p a-

ł) Patrz list ten w „Gazecie gubernialnej Połtawskiej“ z r. 1848 Nr. 40, gdzie mnóstwo ciekawych szczegółów o xię-ciu Jeremim znajduje się.

miętniczej Jakob a Michałowskiego. Oba te wydania nie krytyczne wprawdzie i w niejednem miejscu skażone, lecz bądź co bądź znowu materyału cudniejszego nie mógł spodziewać się xiążą, jak go ma w tych listach — nie zginął żaden prawie list — jego dzielności hetmańskiej i rycerskiej świadectwa.

Miał xiążę Jeremi zazdrośnych co niemiara. „Vir incomparabilis“ — „w dziele ryeerskiem“, mąż nieporównany, posiadający miłość szlachty i rycerstwa. Kiedy hetmani poszli w niewolę, nie dostał regimentarstwa generalnego, to jest tymczasowej buławy od Rzeczypospolitej, wzięło ją trzech niezdolnych panów i konsyli-arze. Błąd to był wielki, nienagrodzony.

Xiążę trzymał na sobie całe kupy kozackie, raził je, zwyciężał, przerażał, pod jego buławą rycerstwo podnosiłoby się na duehu, odnosiłoby zwycięztwa, które kto wie, możeby wyrwały z toni Rzeczpospolite. Tymczasem panowie regimentarze ponosili klęskę po klęsce, a najstraszniejszą z nich Pilawiecką. Potem xiążę bronił Zamościa i Lwowa. Do Lwowa zbiegło się wtedy wiele nieszczęśliwej szlachty, pani Słoniowska xiçciu srebro pod nogi rzuciła w kościele Franciszkańskim, żebrząc ratunku, każdy zwoził kto co miał w domu najdroższego. Wojsko rzewnie płakało prosząc xiecia, ażeby wziął regiment. Xiążę zaś na pana podczaszego, jednego z wyznaczonych przez Rzeczpospolitą regimentarzów, zdawał dowództwo, czem wielkie hałasy niechcący obudził przeciw podczaszemu. Wtedy wojewoda kijowski wdarłszy się na ławkę w kościele, miał do xiecia przemowę, błagając; ustąpił nareszcie Jeremiasz i sam rzewliwie pła-

cząc, przyjął wielkie hetmaństwo ¹). Wielka, uroczysta była to chwila — cudownie poetyczna scena! Działo się to w wigilię św. Michała : xiążę wysłał zaraz uniwersały, żeby wojsko zbierało się pod Lwowem, podczaszego przybrał sobie za podregimentarza, sam zaś pojechał na sejm elekcyjny, przodem wysławszy do Warszawy oboźnego Osińskiego w sprawach wojskowych. Do korony popierał Jeremiasz całym wpływem swoim Karola Ferdynanda, biskupa płockiego, nie Jana Kazimierza, którego otwarcie nie cierpiał za jego miękkość i próżniacze życie — w oczach męża czynu były to zbrodnie, kryte najnowsze źródła historyczne - przekonywują nas, że ta kandydatura biskupia stawiona była jasno, i że powodzenie jej było prawie zapewnione, a przynajmniej daleko więcej , jak to dotąd powszechnie mniemano. W stanowczej chwili zdecydowało rzecz dobrowolne usunięcie się biskupa. Sejm elekcyjny naprawił błąd konwokacyi i xięciu oddał buławę. Gorąco za xiçciem przemawiali : Kisiel, biskupi żmudzki Tyszkiewicz i chełmiński Leszczyński, wojewodowie kujawski, wołyński, mazowiecki, witebski i t. d., toż i Witowski kasztelan sandomierski. Prymas ogłosił wreszcie za hetmana xiçcia Jeremiego 13 października. Gniewali się niektórzy na wybór wojska, wielu żądało, żeby dać pomocnika xieciu w osobie kasztelana bełzkiego Firleja, inni upominali się, żeby to hetmaństwo polne dać podczaszemu Ostrorogowi ²). Biskup chełmiński dodał, że ponieważ xiążę „stracił przez

Od-

h Księga pamiętnicza Jakuba Michałowskiego,

str. 203.

²) Jakób Michałowski, str. 252.

nieprzyjaciela prawie wszystko, ratować go potrzeba“ l). Dano buławę xięciu z zaręczeniami, że od Rzeczypospolitej, nie od wojska i aż do czasu, aż król nowowy-brany poda kogo innego, lub jego zatwierdzi ²). Dla tego żeby niepowstawa! ztąd niebezpieczny w przyszłości prejudykat, żądano innych jeszcze rękojmi : podkanclerzy litewski wymagał, żeby elekcyi wojewody ruskiego na hetmana nie wpisywać w Volumina legum, jako osobnej konstytucyi, ale oddać ją jako skrypt do archiwum, podobnie jak uniwersał poprzedni o trzech regimentarzach. Szczególniej na to nastawała Litwa, żeby pamięć nie została o podawaniu hetmanów w braku uprzywilejowanych, kiedy są uprzywilejowani hetmani litewscy; dla tego myśleli nawet szlachta litewska przywilej o trzech regimentarzach „zdrapać“, bo nie chcieli śladu zostawić w konstytucyach i w archiwum o tern ³). Dziwne żądanie, bo z historyi nie usunęłyby się przez to fakta ! Uniwersał do xięcia i do wojska wyprawiono 15 października ⁴). Generał wielkopolski, dowodząc potem potrzeby skrócenia czasu elekcyi, powoływał się na ten fakt stanowienia hetmanów ; kiedy jedno można, można i drugie ⁵). Wojsko się urażało, że xiçcia po prostu sejm nie nazywał hetmanem, ale tylko regimentarzem, i sejm tłumaczyć się musiał ⁶). Na sejmie, już po elekcyi króla, czytano komput wojska ; zaciągniono go we Lwo-

*) Jakób Michałowski, str. 233.

²)    idem str. 245.

³)    idem str. 252—260.

⁴)    idem str. 248.

⁵)    idem str. 263.

⁶)    idem str. 264, 268,

Si

—- 242 —

wie 4.360 ludzi, xiążę się objaśniał, że wszystkich do obrony jest 13 tysięcy, a nieprzyjaciela 200 tysięcy i protestował, że nie winien będzie niegodziwej obronie; traktamentu panom hetmanom przyznawano 30 tysięcy ¹). Dwa razy Jeremiasz podpisał uchwały sejmu, raz jako „regimentarz wojsk Rzeczypospolitej“, tak jako dawne prawa mieć chciały ²). Drugi raz z województwem ruskiem, jako „hetman wielki koronny na ten czas“ ³). W tern zatytułowaniu się hetmańskiem nie ma przesady. Hetmaii-stwo nasze jeszcze się ostatecznie nie wyrobiło, przebywało ostatnie już formy, i dla tego mógł się xiążę zwać hetmanem, chociaż byli rzeczywiści, stali, uprzywilejowani hetmani. Dlatego i kolegę jemu przydawanego, zwano na sejmie nie regimentarzem, ale hetmanem polnym *). Wielki i polny hetman tymczasowi. Król jednakże, który podzielał dla xiçcia niechęć innych, a rzecz łatwo teraz zrozumiana, dla czego po koronacyi znowu xięcia usunął i wyznaczył trzech nowych regimen-tarzy. Rozżalony, nie zrażał się tern jednak szlachetny Jeremi, nie ustawał w rycerskiej sprawie. Znosił mężnie oblężenie zbarażskie, osobistą odwagą i tą ufnością, jaką umiał wlewać, krzepił ducha w zmęczonem wojsku — kulą w nogę postrzelony, ostatni z pola zchodził. Dzielny bo też to był kawalerzysta, tej sławnej potem jazdy polskiej.

W archiwum lipowieckiem znajduje się oryginalny uniwersał xiçcia Jeremiasza, wydany w 1630 roku do

V Jakób Michałowski, str. 338. a) Volumina legum, IV. 198.

³)    Volumina legum, IV. 224.

⁴)    Jakób Michałowski, str, 232,

poddanych w dobrach zadnieprskich, których dzierżawcą był na ten czas niejaki Jan Chlebowski. Brzmi tak : „Jeremi Michał Korybut, xiążę na Wiśniowcu i Lubnach, wojewoda ziem ruskich, przemyski, kaniowski i prasnyski starosta, poddanym we wsiach Rejowcach, Jankowce, Kaladynce, w trakcie Łubieńskim zostającym, wszystkim wobec zdrowia dobrego od Pana Boga życzę. Rozkazuję wam przytem, abyście zwyczajne powinności i posłuszeństwo czynili ur. Panu Janowi Chlebowskiemu, dzierżawce waszemu, tak jak i przedtem za panaście go mieli, a ja każdemu skłonnemu do tej mojej woli, obiecuję łaskę moją oświadczyć, który w czym jeno ode-mnie potrzebować będzie. Zatem was Panu Bogu polecam. W Krzeszowie d. 17 Nov. 1650 r. (podpis własnoręczny) (M. P.)w ł). Widać ztąd, że xiążę Jeremi i wtenczas jeszcze rąk nie opuszczał, i gdy w roku

1650    zaledwie się nieco pokój z Kozakami rozświecił, zamarzył wnet o objęciu w posiadanie dóbr swoich zadnieprskich , które mu przedtem wojna kozacza wydarła. Jednakże nie przyszło to do skutku, bo już w następnym

1651    r. wszczęły się na nowo bunty i zamieszania kozackie , a dobra te raz na zawsze z rąk xiçcia odpadły. Bitwa berestecka była niezaprzeczenie dniem wielkim, dniem chwały i tryumfu dla xiçcia ; dowodząc tam prawem skrzydłem wojska, on pierwszy przełamał hufy ko-zacze, czem i same zwycięztwo na stronę polską przechylił — ale było to ostatnie już jego zwycięztwo. Wkrótce bardzo potem, bo dnia 22 sierpnia 1651 roku w obozie pod Pawołoczą, po ośmiu dniach choroby,

*) Uaiwertał ten oglądał pan Julian Bartoszewicz

umarł na zgniłą gorączkę, ów młody bo 39-letni rycerz, mąż wielki, wiekopomny, obywatel najzacniejszy—zabiły go prace, znoje, a może i zawody, jakie tak niezasłu-żenie w swem życiu tak pięknem od ludzi odbierał '). Ominęła go buława koronna, z tylu względów mu należna, inni ją brali, gdy największy rycerz polski na skromnem krześle wojewody ruskiego umierał — omijała łaska królów, bo i Władysław IVr, zarówno jak i Jan Kazimierz, byli mu niechętni. Pan najkolosalniejszej w kraju fortuny — umierał xiążę ubogi, w nędzy prawie, nic synowi z dóbr nie zostawiając; nędza ta wprawdzie jedynaka syna wyniosła do korony, a było to wielkie, szlachetne wywdzięczenie się, godne wielkiego narodu...

Wśród mnóstwa najpoetyczniejszych i wzniosłych rysów życia xiecia Jeremiasza, jakie nam po nim pozostały, pięknie odbija, choć może w sprzeczności stawa z okrucieństwami, nad zbuntowanem kozactwem dokony-

ł) Manuskrypt xiçcia Janusza Wiśniowieckiego kasztelana krakow. pod tytułem Compendiosa relatio o Najjaśniejszym domie XX. Wiśniowiechich, przechowany w bibliotece cesarskiej w Petersburgu, między innemi szczegółami życia xiçcia Jeremiasza, tak śmierć jego opisuje: „umarł w obozie z niewymownym całego rycerstwa żalem, równie jako Germanika Rzymskiego opłakujących. Trzeźwy był niewypowiedzianie, tak dalece, że lubo codzień po kilka beczek wina czasem wychodziło na obiad dla walnych traktamentów, sam jednak xiążę tylko wodę pijał, w ludzkości bowiem nie dał się nikomu wyprzedzić A ta mu zbytnia trzeźwość nieco była do śmierci powodem, bo jedząc melonów wiele, oziębił żołądek, który trawić nie mógł, żadnym nie posiłkowany trunkiem“. — Dostojny autor manuskryptu, innej podobno przytrzymywał się hygieny.

wanëmi, jego nadzwyczajna pobożność i ścisłe zachowywanie praktyk religijnych. Ów Jeremi, który z krwią zimną wśród najstraszniejszych mąk wyprawia na tamten świat — wbija na pal Krzywonosa, Paleja i innych hersztów kozackich, wznosi kościoły, do żadnego ważniejszego przedsięwzięcia nie przystępuje inaczej jak botę, jako w dzień uprzywilejowany N. Panny, i to nie inaczej, jak po odprawieniu uroczystego nabożeństwa do tej opiekunki polskiego oręża. Cudownym, wielkim dokumentem , materyałem do życia Jeremiasza, jest jego testament, który przeczuwając bliski zgon swój, złożył do rąk żony swej, szlachetnej Gryzeldy. W nim to, polecając jej w opiekę ubogiego jedynaka, wyzutego ze spuścizny w majątkach, przy ojcowskiem błogosławieństwie wyraził napomnienia, tchnące uczuciem najpiękniejszej miłości dla bliźnich, poszanowania dla władz i religijną wzniosłością ł). Ciało xiçcia dla niepokojów w Ukrainie, nie mogło być do rodzinnych grobów, do Wiśniowca

w so-

nas

manu-

‘) P. Przeździecki w dzieje swojem : „Podole, Wołyń Ukraina, obrazy miejsc i czasów i t. d.u dał nam wyjątki z tego testamentu, wypisane ze wspomnianego już przez manuskryptu ostatniego xiçcia Wiśniowieckiego, przechowanego w bibliotece Czarno Ostrowskiej, w którym ten testament w całości sie znajduje zamieszczony. Dla czego pan Przeździecki tak ważnego dokumentu nie wypisał dosłownie, dla czego zresztą w swej pracy tak zlekka'tylko spożytkował ów skrypt, w którym wśród fraszek znajdują się jednak podobno rzeczy wielkiej doniosłości i znaczenia historycznego, jak kopie testamentów wielu xiążąt Wiśniowieckich, między temi Jeremiasza i syna jego króla Michała, własnoręczny dziennik ostatniego Wiśniowieckiego i mnóstwo notât domowych tych książąt dotyczących — istne skarby ?

sprowadzone, przeprowadzono je więc aż do klasztoru xięży Benedyktynów na górze św. Krzyża wSandomirskiem i tam je w r. 1653 złożono. Niewiadomo nawet, czy dla trwających później wojen, oraz nieszczęśliwego panowania syna jego, króla Michała, uczczono kiedykolwiek jego zwłoki pogrzebem. Xiądz Jabłoński w opisie historycznym góry i klasztoru tego, wr roku 1735 wydanym, taki nam tylko nagrobek xięcia Jeremiasza podaje : „ffie-remias Cosacorum Terror, Dux et Princeps Visnioviecius, Michaelis primi Peg is Poloniae Progenitor ab A. D. 1653 depositusu. Na najwyższej więc górze dawnej słowiańskiej Lechii, spoczywają popioły największego jej bohatera !

O xiçciu Jeremim pisali i rozpisywali się różni, dawni i współcześni autorowie, z postaci wielkiego bohatera lepiono nawet najniefortunniejsze częstokroć obrazki dramatyczne, mające niby go malować — używano go za bohatera do przeróżnych powieści historycznych itp., w każdej zresztą książeczce dziejów Polski, spotkać się ze wspomnieniem o nim można. Najpoważniejsze jednak materyały do jego życia i biografii, prócz wspomnianych przez nas Aktów⁷ Rusi Zachodnio-Połu dniowej, Księgi p a m i e t n i c z e j J а к ó b a Michałowskiego i nieocenionych Pamiętników Bohdana Maszkiewicza, znajdują się : u Pastoriusza in Diademu Gloriae, w rę-kopiśmie Janczyńskiego, u Potockiego w Centuria Viro-rum , w Temberskiego Chronologii, w Kii m akt e-rach Kochowrskiego i w⁷ przedrukowanym kilkakrotnie rękopiśinie anonima z biblioteki Czarno-Ostrowskiej Przeź-dzieckich, pod tytułem; Rozmowy zmarłych Polaków; w tym ostatnim wybornie skreślony charakter Jeremiego i jego wyobrażenia polityczne.

Jużci wielkie musiały być zasługi xiçcia Jeremiego w narodzie, kiedy przez pamięć i cześć dla nich, syna jego jedynaka Michała, królem obrano i to nie skutkiem żadnych zamysłów uknowanych poprzednio, ale natchnieniem. Takiej elekcyi jak Michał, nie miał żaden król polski, ani przedtem ani potem, ani też i korona z większych jak dla niego cierni, dla żadnego monarchy polskiego uwitą nie była. Zbyt znane nam z dziejów to panowanie, abyśmy się nad niem rozszerzać potrzebowali. Okiem więc tylko rzucimy na niektóre jego daty i szczegóły.

Rok 1640, był rokiem urodzenia Michała. Ojciec, jak wiemy, wyzuty ze wszystkich dóbr swoich zadniepr-skich, zostawił go tak ubogim, że królowa Marya Ludwika i biskup płocki Karol Ferdynand Waza króle-wic, swoim kosztem dali mu staranne, stosowne jego urodzeniu wychowanie , i przez całe jego dziecinne lata, opieką gó otaczali. Królowa ze skarbu 6 tysięcy złotych na ten cel rocznie łożyła, zniszczona więc na Wołyniu Wiśniowiecczyzna i tyle nawet dostarczyć nie była wstanie. Po złożeniu korony przez Jana Kazimierza, w bezkrólewiu , gdy ogłoszono dzień elekcyi, młody Michał Wi-śniowiecki przyłączył się do województwa Sandomierskiego, żeby tam głosować z drugimi na wybór nowego króla. Kandydatów do korony zjawiło się wówczas wielu — prymas Prażmowski miał pewną nadzieję, że utrzyma na tronie xięcia Kondeusza, jednego z pierwszych bohaterów francuskich tego wieku, Jan Sobieski wielki marszałek i hetman koronny, popierał te zamiary prymasa, z większą

częścią senatu i Litwy. Szlachta natomiast wrzała przeciw tak samowolnemu narzuceniu im króla, a fana-tyzował ją jeszcze bardziej Andrzej Olszowski biskup chełmiński, podkanclerzy koronny, który gorąco zalecał na tron Piasta, a mianowicie młodego Michała Wiśnio-wieckiego. Dnia 19 czerwca, województwo kaliskie za przewodnictwem swego podkomorzego Stanisława Krzy-ckiego, pierwsze poparło myśl Olszowskiego siedm innych województw, a wreszcie po krótkim rozmyśle, Litwa i Prussy połączyły się z niem, i za jednomyślną zgodą, pomimo oporu i oburzenia panów i Prażmowskiego, — Michał był królem obwołany. Opór strony przeciwnej i opuszczenie sali sejmowej, były daremne — głos ludu utrzymał się tą rażą. Usłyszawszy swe imię młode wątłe xiążątko, ulękło się tego niespodziewanego zaszczytu — pierwsze więc słowa Michała były: „Panie, niechaj odejdzie odemnie ten kielich“ (Transeat a me calix iste). Zapamiętał on losy swych przodków, Zygmunta w Czechach i Dymitra na Wołoszczyźnie, przeczuwał że purpura szczęścia mu nie da, płakał wiec i wzbraniał się od przyjęcia tej godności, — przeznaczenie jednak kazało mu ów kielich wypić do dna. Pod Wolą dnia 19 czerwca 1669 r. miała miejsce ta elekcya. W Krakowie d. 29 września tegoż roku, przez prymasa Prażmowskiego, największego ze swych przeciwników, Michał koronowany został. W Warszawie, wstąpiwszy na tron, zastał biedny król zamek królewski całkiem przez Szwedów ogołocony, pokoje w nim były bez najpotrzebniejszych sprzętów i mebli, a o ozdobach i mowy nie było wówczas, z powodu zaś własnego ubóstwa, sam temu zaradzić nie mógł. Wtedy to przyjaźniejsi panowie przyszli mu

w pomoc i z bogatemi darami pospieszyli. Prymas przyssał mu kosztowne obicia adamaszkowe do kilku komnat

Radziwiłł bogatą karabelę z nieświeżskiego

i bogaty baldachim do tronu, referendarz koronny karetę i konie

skarbca

w szmaragdy oprawną, — inni prócz prezentów, kuchnie i piwnicę królewską zaopatrywali, bo też w Polsce na sercach i pomocy w niedoli nigdy nie bra -kowało. Teraz dopiero zaczęły się zabiegi parfyi o ożenienie młodego króla. Prażmowski i Sobieski pragnęli, aby pojął w małżeństwo xiężniczkę francuską Mademoiselle d’Orléans, lecz Olszowski i w tern ich przemógł,

wystawiwszy senatorom, jak zgubne były wpływy Maryi Ludwiki na rządy Jana Kazimierza, i nakłonił na stronę arcyxiężniczki Eleonory, siostry cesarza Leopolda. Oznaczono czas godów króla Michała. Cesarzowa matka przywiozła córkę do Częstochowy, gdzie dnia 27 lutego 1670 r. odbył się ślub, a dnia 15 marca wesele w Warszawie. Koronowaną została Eleonora w Warszawie dnia 19 października tegoż roku. Odtąd właściwie datuje pasmo wszelkich nieszczęść jego panowania. Nie znalazł on szczęścia w tym związku; arcyxiężniczka bowiem zakochana w xięciu Karolu Lotaryngskim, nie ukrywała swej niechęci do męża, żyć z nim nie chciała, a gdy zuchwały prymas, poparty silnera stronnictwem magnatów, powziął myśl detronizowania króla, Eleonora jawnie połączyła się z nim i zjednała tym zamiarom brata swego cesarza Leopolda, pod warunkiem, że xiąże Karol Lota-ryngski wstąpi na tron i z nią się ożeni. W pośród tych intryg, w kraju działa się anarchia, zrywano sejmy, na sejmikach krwawe zachodziły niesnaski. Szereg politycznych klęsk spłynął na biedną Polskę. Wybuchła groźna dla Rzeczypospolitej wojna z Turcyą, Kamieniec Podolski poddał się pohańcom, Lwów od oblężenia okupić się musiał, nareszcie 11 października 1672 r. zawarto ów haniebny traktat buczacki, najsromotniejszy jaki kiedykolwiek Polska podpisywała, z upokarzającemi i ciężkiemi dlań warunkami. Przebrała się nakoniec miarka intryg i wichrzeń prymasa i jego stronnictwa — naród był oburzony obelgami, jakie wyrządzano jego królowi, szlachta gotowała się do pospolitego ruszenia, ogłoszono konfederacye gołąbską. Szlachta pod Gołębiem czynnie wzięła się do dzieła, pisała energiczne postanowienia, zrzucała prymasa z urzędu, rodzinę jego ogłaszając za zdrajców ojczyzny, stanowiła nowe zasady rządów, jednem słowem kto wie jaki obrót wzięłyby rzeczy i czy Rzeczpospolita nie byłaby wyszła z tego przesilenia odrodzoną. Sparaliżował wszystko Stefan Czarniecki, marszałek kon-federacyi, synowiec sławnego hetmana, który obawiając się złych skutków wojny domowej, zamienił konfederacye w sejm i przeniósłszy go do Warszawy, pogodził niby wszystkich z królem i zepsuł (jak mówi Rartoszewicz) to, co w swoim czasie natchnienie szlachty mogło zrobić dobrego. Hańba jednak traktatu buczackiego paliła wstydem szlachetnych mężów w narodzie, na sejmie więc 1673 roku uchwalono, zastawić klejnoty koronne i wojnę z Turkami prowadzić. Gotowano się ochoczo do tej wyprawy, krzątał się mianowicie koło niej Jan Sobieski wielki hetman, a król, któremu serca ani osobistej odwagi nie brakło, osobisty w niej udział wziąść postanowił, robił zaś to tern więcej ochoczo, gdyż właśnie w tym czasie (15go kwietnia) umarł główny przeciwnik jego, ów prymas Prażmowski. Z zamiarem stania

na czele wojska, udał się król Michał do Lwowa, ztamtąd do obozu pod Gliniany, by ztamtąd ku Dniestrowi pociągnąć, ale tu ciężko zachorowawszy, wrócić musiał do Lwowa i umarł w tem mieście d. 10 listopada 1673 roku w 35 roku życia, w przed-dzień właśnie chocim-skiej bitwy — nie dano mu więc było nawet, być świadkiem ani jednego narodowego zwycięztwa. Zabiły króla Michała zgryzoty, nieszczęścia publiczne, na które patrzał, nad któremi bolał, bo kraj swój kochał; zabiły troski najnieszczęśliwszego pożycia małżeńskiego, nie zaś trucizna, jak fałszywie niektórzy utrzymują. Król Michał miał wiele najpiękniejszych przymiotów, miał je wszystkie, prócz energii i hartu charakteru, a do tego niedołeztwa nie mało się przyczyniało i wątłe jego zdrowie. Miłość, którą miał u całej szlachty polskiej i politowanie nad jego niedolą, mogą służyć za najlepszy dowód jego przymiotów. Wykształcenie jak na człowieka, nie na panującego, miał wielkie, mówił biegle ośmiu językami, nawet po tatarsku i po turecku, a rozumna Marya Ludwika wielce miłowała towarzystwo jego. W rzeczach religii król Michał był wyrozumiałym, tolerantem, za Aryanami wypędzonymi z Polski i w Prusach osiadłymi, robił swoje wstawienia, jednakże dla pozyskania przyjaźni papieża nie dopuścił do senatu władyków ruskich i oddalił od urzędów wszystkich dyssydentów i schizma-tyków. Szczery, otwarty, nie umiał król taić swoich niechęci, to też zimne i cierpkie przyjęcia, jakie doznawali od niego na pokojach prymas i hetman, zmieniło ich w jeszcze większych nieprzyjaciół królewskich. Wychowany w Wiedniu, nosił się kroi Michał po francusku, bo do tego stroju przywykł, a to się także wielu nie

podobało i niechętnych mu przysparzało. Wzrostu był średniego, kształtny, twarzy okrągłej, oczy miał wypukłe i wyraziste, a całe oblicze wdzięczne i przyjemne, gdyby je nie kaziła cera chorowita, zapowiadająca niedługie życie. W Wiśniowcu widzieć można kilka jego portretów współczesnych. Zwłoki tego króla pochowane, spoczywają w katedrze krakowskiej na Wawelu, serce zaś złożone u Kamedułów na Bielanach w Warszawie. Teraźniejszy cesarz austryacki, pomny na pokrewieństwo jego z domem Habsburgów, wystawił mu ozdobny pomnik na miejscu skromnego, dawnego w katedrze krakowskiej. Królowa Eleonora owdowiawszy, spełniła nareszcie gorące życzenia serca, oddając swą rękę xieciu Karolowi Lotaryngskiemu, korona ją tylko polska odbiegła w tym powtórnym związku. Król Michał zmarł bezpotomnie i zakończył królewską linię domu xiążąt Wi-śniowieckich.

Krótkie, bo zaledwie czteroletnie panowanie króla Michała, miało jednak swoich dokładnych historyków. Do wielkich już rzadkości bibliograficznych należy broszura in folio w Rzymie 1669 r. drukowana p. t. Gratulatio Regi Michaeli in ipsius inauguratione (powinszowanie ♦ królowi Michałowi panowania), którąśmy oglądali niedawno. Autorem jej jest Konstanty Zieliński arcybiskup lwowski, ten sam co koronował Stanisława Leszczyńskiego i później w niewoli u Moskali życie skończył. Zresztą wielkiemi materyałami do historyi panowania króla Michała są: Kl i ma к ter y Wesp. Kochowskiego (Roczników Polski Klimakter IV wyd. Bobrowicza z portretem współczesnym, Lipsk 1853 Tom I), dzieło uczonego hr. Salvandego : Dzieje panowania Michała

Wiśniowiec kiego króla polskiego i t. d. tłumaczone na język polski z opisami objaśniającemi, we Lwowie 1849 r. T. 1, i S p o m inki Ojczyste Ambrożego Grabowskiego Kraków 1845 Tomów 2. W powieści nawet uwydatniono postać słabego króla Michała: mamy wprawdzie dość mierną powieść historyczną p. Romana Laskowskiego p. t. Chwile ostatnie Michała Ko ryb u ta i elekcya Jana III. Warszawa 1847 i drugą prześliczną powiastkę, pełną świeżości, wyszła z pod pióra Klementyny z Tańskich Hoffmanowej p. t. Nocleg w Kromołowie, drukowaną w T omie IX Rozrywek tej autorki. Jest to opis odwiedzin króla Michała, powracającego z koronacyi, u stryjecznej swej siostry starościny Tarłowej w Kromołowie, gdzie bawiła podówczas matka króla, Gryzelda. Malunek osób i obyczajów ówczesnych, charakter króla i jego matki, skreślone tam są z wielką ścisłością historyczną, obrazek prześliczny!

T. 2.

Skończyliśmy z linią królewską domu xiążąt Wi-śniowieckich, wygasłą na królu Michale, znowu więc o całe przeszło stulecie cofnąć się nam wypada, bo aż do owego kniazia Iwana, starosty Szyskiego, pojmanego w 1549 r. przez Tatarów w niewolę i wracającego z niej po okupie, na swój zamek Peremirecki na Wołyniu. Powiedzieliśmy już wyżej, że od niego poszła linia xią-żęca tego domu, która dłużej, bo aż do połowy XVIII wieku dotrwała, chociaż i ta , jak i tamta, nigdy licznie rozrodzoną nie była, jak wiele innych domów wielko-pańskich na Rusi. Wiśniowieccy gaśli jedni po drugich , aż w XVIII wieku potrzaskano herby na grobie ostatniego tej wysłużonej rodziny potomka męzkiego.

Xiąże Iwan miał czterech synów: Andrzeja wojewodę wołyńskiego, Konstantyna starostę żytomir-skiego, Zygmunta i Dymitra wojewodę niżowych. Najstarszy z nich Andrzej był starostą bracławskim i łuckim, potem kasztelanem wołyńskim, wojewodą bracławskim, w końcu wołyńskim; w 1569 r. podpisał akt unii Litwy z Koroną, a idąc torem przodków wysługiwał się wojskowo. Dzielny wojownik przeciwko Moskwie za Stefana Batorego , odznaczył się zwłaszcza walecznością pod Pskowem w 1581 r., a pojmanego w tej rozprawie wodza Mikołaja Chostowina żywcem królowi przyprowadził. Wiele o tym xieciu ciekawych szczegółów znajdujemy w materyałach do żywota kniazia Kurbskiego. Niesiecki mylne ma o nim wiadomości, nawet rodowód jego skaził, co poprawia Bartoszewicz, wskazując zarazem z nowo wydanych źródeł, jak majątki Wiśniowie-ckich rozpływały się w tym czasie. Otóż żona Andrzeja, Eufemia, była nie Wierzbicka ale Wierzejska, wdowa po Janie Zawiszy, z niej miał syna, który dziecięciem umarł, i cztery córki: Halszkę Eufemię za Radziwiłłem Sierotką, Hannę za Mikołajem Sapiehą wojewodą witebskim, starostą surażskim i wieliżskim, Alexandre za kniaziem Jerzym Iwanowiczem Czartoryskim i Zofie za Janem Pa-cem, ciwunem wileńskim. Andrzej umarł r. 1585, wdowa zaś w 4 lata później dnia 16 listopada 1589 roku w mieście Chorowie, mając lat 50 '). Córki dzieliły się spadkiem po rodzicach 5 stycznia 1593 roku w Brześciu, w ten sposób: Radziwiłłowa wzięła dwór i miasto Derewnę w powiecie Winnickim i trzy folwarki, dwór

0 Starowolski, Monumentu Sarmalarum, str. 244.

w powiecie nowogrodzkim, i dwór Żdziszki w oszmiań-skim. Sapieżyna dwór Maciejów (Matejew), zamek i miasto w powiecie włodzimirskiem, Uzłowce w Słonimskim, Waśkiewicze w lidzkim, Kasutę w oszmiańskim, Lejny w grodzieńskim. Jedna linia Sapiehów pisała się później od tego Maciejowa na Maciejowie ¹). Czartoryska wzięła miasto i zamek Wiśniowiec w powiecie krzemienieckim, toż zamek Jędrzejów (dzisiejszy Olexiniec), Łozy, Podhajce, Bobrówce i Taras (dzisiejszy Taraż). Pacowa dostała ziemię Chorawską, Kniahynin i Kruśnicę (może dzisiejszą Hruszwicę). Działy sióstr były równe. Zostały się nadto zastawne dobra, które nie poszły w podział. Do nich należały w Litwie: Dworzec, dwór i miasto, które dożywociem posiadała Zofia Chodkiewiczówna Jaroszowa Korycka, koniuszyna Litwy, tudzież wsi kilka na Rusi w powiecie orszańskim: Ostapkowicze, Chotocbowo, Holki, Zalesie i w powiecie mińskim Otmut, które trzymał Zarnowski. Nie dzieliły się tern siostry, ale obiecały wspólnym nakładem posiadłości te wykupić i sprzedać, a summami się podzielić : Otmut wzięła na siebie wykupić Sapieżyna, zastawny w sześciuset kopach groszy ²). Wiśniowiec zatem wyszedł z rąk rodziny, prawda że na chwilę, do rąk Czartoryskich, od których jakeśmy to wyżej powiedzieli, w lat 20 wykupił go ojciec Jeremiasza , Michał xiążę Wiśniowiecki starosta owrucki. Z pomiędzy wszystkich córek xięcia Andrzeja, największy rej w rodzinie prowadziła Radziwiłłowa. Ona to pierwsza , za wpływem sławnego Jezuity Kacpra Nahujusa porzuciła słowiański obrządek i przeszła na katolicką wiarę, a przykładem swoim pociągnęła matkę swoją i brata, dziedzica na Rakowie, który umarł niedługo Kronikarze też, a na ich czele rozumie się Niesiecki , wielce się rozpisują o jej pobożności. Xiążęce swe wiano miała podobno całe rozposażyć ubogim, którzy ją za to do grobu na barkach swych nieśli. Ryła fundatorką kościoła i klasztoru Franciszkanów w Nieświżu.

O drugim z kolei bracie xiecia Andrzeja , który miał na imię Zygmunt, kroniki zaledwie wspominają i to tyle tylko, że w młodym bardzo wieku bawiąc na dworze Zygmunta Augusta, gdy się z nim znajdował w Królewcu r. 1552 u Alberta xiecia brandenburgskiego lennika Polski, w czasie puszczenia sztucznych ogniów na cześć króla, od rozpękniętej racy poległ niefortunnie. Miał to być straszny wypadek, młody xiążę stał bowiem tak blisko Zygmunta Augusta, że mózg jego obryzgał suknię królewską.

Trzeci brat Andrzeja Konstanty I, był starostą ży-tomirskim w roku 1569 —1573 J). Piszą go niektórzy wojewodą Kijowskim, ale mylnie, nigdzie bowiem tego dopatrzeć nie można. Rył to także wojownik i działał na swoją rękę, ucierał się z Srerebnym, którego na czele swoich ussarzów pokonał pod Czaśnikami w 1567 roku i za to wieś Horynke pod Krzemieńcem od Zygmunta Augusta miał sobie nadaną ²). Miał syna także

¹)    Żywot kniazia Kurbskiego Tom I, str. 20

²)    O tem nadaniu z Metryki kor. wspominamy obszerniej w rozdziale XVI tej pracy.

Konstantyna II, o którym później obszerniej powiemy, nieprzerywając bowiem wątku, mamy przed sobą obszerniejszy życiorys czwartego brata Andrzeja, ostatniego syna starosty Szyskiego, a tym był Dymitr I, ów bohater Zaporożski.

Postać tego kniazia, pierwszego historycznego watażki Zaporoża, jak dotąd jest zupełnie legendowa, prawie bajeczna, tyle rozmaitych sprzecznych o niej podań krążyło. Każdy, co chciał prawił o Dymitrze, co więcej poważniejsi historycy zachwiali wiarę w swoje o nim powiastki tam nawet, gdzie mówili prawdę, gdy rzeczywiste fakta plątali z anachronizmami, gdy bez krytyki powtarzali wszystko. Antoni Marya Gratiani, kanclerz nuncyusza Commendoniego, opisał nieszczęśliwy koniec

Dymitra, rzecz to spółczesna ment ur/ędowy. Niektóre szczegóły do tych ostatnich chwil jego, znaleść można w Isthuanflym (Historiarum de rebus Ungaricis libri XXXIV, w księdze XX str. 400), ale Gratianiego podania pewniejsze. Z naszych historyków Stryjkowski rozszerzył się z samemi pochwałami xięcia, jakby to był tylko bohater bez zarzutu. Bielski i Górnicki krótkie o nim zostawili wzmianki.

więc prawie jakby doku-

splątał, dał mu rzeczywiście. Źródła starosławiańskie są w ogóle namięt-

o ile nie są dokumentami

Niesiecki tak mało wiedział o xięciu, że nawet ród jego innych rodziców, nie tych co byli niemi

niejs'e do dziejów naszych, urzedowemi, świadectwami królów i dygnitarzy. Naprzy-kład tak zwana Kronika ruska, którą Maciejowski

rok 1514?

w wyiątkach ogłosił w Kwartalniku nauko w y m, (Tom II z r 1835) robi kniazia hetmanem już po Lanc-korońskim i śmierć jego oznacza na

Istny fałsz, który zkąd powstał, później objaśnimy # Karamzin poszedł za latopisem nikonowskim i wystawił kniazia w zupełnie innem świetle , jak rzeczywiste. Ban-tysz-Kamienski jeden tylko szczegół podał o kniaziu, zresztą ślepo idzie za Karamzinem. Nieocenione i rzeczywiste materyały do życia kniazia Dymitra dostarczają nam ważne listy Zygmunta Augusta do Radziwiłłów, wydane przez Lachowicza !). Z tych listów p. Jul. Bartoszewicz ułożył prześliczny, krytyczny życiorys kniazia Dymitra w En cyklop edyi Powszechnej (Tom XXVII str. 232—238), rozpoczynający się sporem z uczonym Mikołajem Malinowskim, przypisującym duch awanturniczy Dymitra, jak wielu jemu podobnych kniaziów, skutkom polityki Jagiellonów, która usuwała dalsze podupadłe dzielnice swojej rodziny od wielkiej narodowej pracy, od stanowiska politycznego. Dziś, gdy z nowowydanych źródeł okazuje się, że ta sprawa licznych rodów kniaziow-skich, tych Woronieckich, Czartoryskich, Sanguszków, Zbarażskich i Wiśniowieckich, do pochodzenia xiążęcego, Olgierdowego, były to niczem nie uzasadnione, pychą tylko wywołane pretensye, że ci kniaziowie, mniemani Olgierdowicze i Korybutowicze, nic wspólnego z domem panującym Jagiellonów nie mieli, czepiali się go tylko , wyjaśnia się zarazem i skoncentrowana polityka rzeczywistych władzeów Jagiellonów. Zresztą, dziwna preten-sya, gdyby nawet dała się wyprowadzić i filiacya tych licznych pobocznych gałęzi Gedyminowiczów, mieliżby

‘) Pamiętniki do Dziejów Polskich. Listy oryginalne Zygmunta Augusta do Mikołaja Radziwiłła Czarnego, wojewody Wileńskiego i t. d. z autentyków spisane przez A A. Lachowicza. Wilno r. 1842 Тош I.

Jagiellonowie rozdzielić państwo na dwadzieścia, trzydzieści drobnych udziałów, rozćwiartować, zamiast je skupiać i to wtenczas , kiedy już doba podziałów przebrzmiała bezpowrotnie. Ze xiążęta ci, niby pokrewni panującego domu , nie byli przypuszczeni do senatu Rzeczypospolitej por. 1569, to inny powód, nie polityki Jagiellonów przyczyna. W konstytucyi Rzeczypospolitej panowie nie siedzieli w senacie na mocy urodzenia, jak poprzednio w litewskim, jak dzisiaj lordowie w Anglii, ale na mocy zasługi. Co służyło Olelkowiczom w Litwie, nie przysługiwało Zbarażskim ani Wiśniowieckim w Rzeczypospolitej, było wręcz przeciwne duchowi praw tego kraju. A że nie piastowali ci kniaziowie, lub z rzadka tylko, wysokich dygnitaryi, urzędów w kraju, zapewne sami tego nie chcieli, a było to raczej wynikiem ich osobistej polityki 5 przyjąwszy bowiem kasztelanię, województwo, marszałkowstwo, samiby schodzili z wysokości tronu, zapieraliby się pretensyi do niego, zamieniając się w poddanych króla, jego urzędników, a tego właśnie się im nie chciało. Życie więc zamkowe i kozacze większej części tych kniaziów nie ztąd płynęło, że byli zapomniani, ale miało inne powody. Kraj ich do takiego żywota usposabiał, ta Ruś święta, która wyszedłszy z barbarzyństwa przez wpływ cywilizacyi Polski, była jeszcze na nizkim bardzo stopniu rozwoju. Sam król otwierał im nieraz obszerne pole do zasługi, do pracy, a to ich właśnie często przeciw niemu obracało. Wierny, wielki tego przykład, widzimy na żywocie tegoż samego kniazia Dymitra, nad którego losem i smutną dolą utyskuje Malinowski. Patrzmy? jak o tern mówi p. Bartoszewicz. Kniaź Dymitr był czwartym, może najmłodszym synem Iwana Michałowicza starosty szyskiego, (nie zaś, jak mówi Niesiecki, rodzonego jego brata Alexandra starosty rzeezyckiego)* Matka Dymitra nieznaną nam jest, lubo Niesiecki nazywa ją Skorucianką (Skorucianka, Skorutanska, jak wyżej mówiliśmy, była żoną Alexandra, stryjenką Dymitra) ; odkrycie to więc pokrewieństwa po kądzieli Dymitra zostawia się przyszłości. Król postawił Dymitra starostą nad dwoma ukrainnemi grodami : Czerkasami i Kaniowem. Stanowisko to było ważne, bo od czujności starosty pogranicznego zależało bezpieczeństwo większe lub mniejsze Podola, Wołynia i Kijowszczyzny, a raczej ziem ukra-innych tych trzech prowincyi.

Starosta kaniowski i czerkaski miał czuwać nad obrotami Tatarów. Dla tego Kaniów z Czerkasami zawsze razem chodziły, ciągle jeden wojownik bywał obudwu tych grodów starostą. Rozpoczął ich szereg znakomity Ostap Daszkiewicz, który pierwszy uruchomił kozacze straże grodów i pomykał się z niemi w stepy. To bezpośrednie prawie następstwo na grody po Daszkiewiczu, wyrodziło u fałszerzy historycznych (nie bez rozmysłu to czyniących) twierdzenie o mniemanem dostojeństwie hetmańskiem kniazia Dymitra. Hetman urojonej kozaczy-zny, pan kraju pogranicznego? I już tylko spór szedł między nimi o liczbę, którym hetmanem po Daszkiewiczu czy Lanckorońskim był kniaź Dymitr.

Przed xięciem więc otwierało się szerokie pole do zasług, a pracy miałby dosyć na tych dwóch ukrainnych grodach, gdyby tylko pracy i zasługi dla ojczyzny szukał, ale w kniaziu tlał duch awanturniczy, rycerski, zuchwały. Kniaź Dymitr pracował też z początku. Mając sobie powierzoną straż i obronę na granicach ojczyzny, wyspę Tomakówką zwaną, na Dnieprze u wpadu rzeki Tyśmienicy, gdzie potem niżowi Kozacy przemieszkiwali, uzbroił i obwarował silnie, niby twierdzę. Najczęściej jednak przebywał ze swym ludem na drugiej wyspie czyli ostrowiu dnieprowym Chortycą zwanej, gdzie także się ufortyfikował. Wyspę tę długo potem, jak twierdzi Pastoryusz, od nazwiska jego Wiśni owce m nazywano. Myśl była zbawienna, kniaź utrudniał bowiem przez to przeprawy Tatarom w głąb Korony i Litwy. Współcześni geografowie cuda prawią o tych uzbrojeniach kniazia na Chortycy. Był to więc człowiek niepospolitych zdolności, dobry swojego czasu inżynier nawet. Zycie też jego na tej Chortycy, pełne najdziwniejszych, legendarnych prawie szczegółów, naprawdę jak fantastyczną bajkę opisują nasi poetyczni historycy. Jak majtek np. nieustannie w wyprawach z wodami mając do czynienia, kniaź Dymitr dla łatwiejszego przeby

wania wielkich rzek jakoto: Dniestru, Dniepru i Dunaju miał pierwszy wpaść na myśl i zaczął używać w miejscu czółen, lekkich czajek z naciągniętej skóry żubra, któremi dla ich lekkości

przez najbystrzejsze rzeki z łatwością ludzi swych przeprawiał i szybko z jednego miejsca na drugie przenosił się — właśnie kiedy się go nieprzyjaciel najmniej spodziewał. Wszystko to piękne, cóż kiedy nie wytrzymał długo kniaź w tym krwawTym boju, w obronie cywilizacyi ! Wkrótce bowiem marzyć począł o poddaniu się sułtanowi. Nie poniewieranie i zapomnienie o nim Jagiellonów, ale krew gorąca i ten duch hulaszczy w zupełnie niezawisłem, rozhukanem życiu poczęty, podsunęły mu te myśli. Pierwszy ślad tych niebezpiecznych, zuchwałych knowań kniazia, znajdujemy w liście Zygmunta

Augusta do Radziwiłła Czarnego. W ogólności te listy królewskie ukazują nam rzeczywistą prawdę, zdzierają legendowe przybory z fantastycznej kniazia postaci. Król chorobą złożony w czerwcu 1553 r., odebrał na dobitkę zasmucające wieści. „DaMrnośmy my i z Twą Miłością o tym samym mówili“, pisze do Radziwiłła, który był wówczas posłem w Wiedniu w swatach o Katarzynę Ra-kuską — „i czestokrocieśmy do T. M. serio pisywali o Dymitrze Wiśniowieckim, iż ten zawżdy do Turek się brał mieć, o czymeśmy miewali dostateczną sprawę. Powiadaliśmy też to, że ten człowiek potrzebuje, aby się to jego niecnotliwe przedsięwzięcie karaniem, a zwłaszcza więzieniem zahamowało, inne się racye przeciw temu od T. M. dawały“. Widocznie więc Radziwiłł odradzał użycia przemocy. „Cóż z tego urosło“, pyta się król teraz. „Wiśniowiecki do Turek uciekł, zamki nasze które trzymał, podawszy, co się nie może, jeno z żałością pisać. Ostrzegał Pan Bóg, nie chcieliśmy dbać“. Chciałby więc król teraz przywabić zbiega jakoś napowrót do Litwy, „bo jezli tam w Turczech tak ostanie, nie lada wodza Turcy na państwa nasze mieć będą“ ').

W dziesięć dni potem król list pisząc, już jest spokojniejszym, bo „dostał sprawę“, że Dymitr „jeszcze nie ujechał“, ale się dopiero gotował do ucieczki. Zawsze jednak nagli Radziwiłła o radę, jakby tego kniazia zahamować ²). Zapóźne jednak byłyby to rady, bo jeszcze zapewne Radziwiłł listu królewskiego nie odebrał, kiedy Dymitr „zjechał ze wszystką rotą swą, t. j. z tern swem

‘) Lachowicz, Listy str. 54.

²) idem 3 lipca 1553. Listy str. 56.

wszystkiem kozactwem a chłopstwem, które około siebie bawił“. Pożegnał się naprzód z dwoma starszemi bracią na Wiśniowcu, potem rotę swą kozacką w pole przodem wysłał, potem się sam ze swoimi puścił i „do Turek ciągł“. Znalazło się jednak dwóch ze szlachty, którzy z roty uciekli, i dali znać o tern co zaszło, xiçciu Konstantemu Ostrogskiemu. Puścił się natychmiast w pogoń za zbiegiem xiążę, i króla uwiadomił o sprawie. Ostrogski wiatra w polu nie dognał, król zaś posłał w skok na Podole, na Wołyń i do Litwy, na zamki pograniczne i do starostów, żeby się mieli na ostrożności, „bo jest prze co czujno się mieć“. Według rady Czarnego Radziwiłła, który przez x. podkanclerzego do króla się zgłosił, wysłany był i list z kancelaryi kor. na ręce xiçcia Konstantego do Dymitra '), Zamki kniazia Kaniów i Czerkasy oddano Dymitrowi Sanguszce cielowi Ostrogskiego, tęskniącemu do jego synowicy Halszki. Dymitr wszakże nie udał się do Tureyi, jak to sądzono w Polsce, ale na Zaporoże. Obawy jednak królewskie nie były płonne. Zaporoże podówczas jeszcze nic nie znaczyło, król więc nie myślał, żeby na niem spaliła się żądza rycerska kniazia. Dymitr był pierwszym panem, co się pojawił na Zaporożu — spojrzał do koła i uśmiechnął się — bo wiedział, że w tych stepach orłem być może — udzielnym kniaziem. Wiedział, że rycerze awanturnicy przyjmą go ze czcią i z radością, bo kniaź pierwszy zbliżywszy się do nich, uszlachetni, podniesie zawód stepowy. Są głuche powieści z czasów późniejszych, że Dymitr wodził roty Solimana, przypuszczenia

przyj a-

¹

Osada ta, następnie miasteczko, winna pierwiastkowe swre założenie Maciejowskim, po Sapiehach zaś przeszła do rąk Miączyńskich, którzy ją dotąd posiadają.

²) Akty Zach. połd. Rusi Tora I, str, 246.

te jednak raz że ubliżają kniaziowi, a potem są więcej niż wątpliwe, źródło bowiem które tą wiadomość podaje, same z sobą staje w sprzeczności, mówiąc, że kniaź zdradą opanował był jakiś zamek nad morzem Czarnem, który Turcy potem z wielką pracą odzyskali ¹). I po-cóżby to Turcy zdobywać mieli zamek opanowany przez Dymitra, który wodził roty Sułtana? Przeciwnie kniaź, którego wiara była tylko rycerską, to jest żadną, zbyt wysoko cenił swe chrześcianskie namaszczenie, ażeby liążycowi miał służyć. Z dziarską swą drużyną ubiegł jakąś tam twierdzą turecką nad morzem, lecz wyparty z niej, umyślił przebłagać króla i już sześć miesięcy po ucieczce, w Kamionce 4 marca 1554 r. pod Lublinem, przedstawił sią królowi. Pan Mikołaj Sieniawski wojewoda ruski, którego kniaź uprosił sobie za pośrednika, sam go przywiózł: król był w kłopocie, bo nie wiedział, jak zuchwałego przyjąć należało, i znowu o zdanie pytał sią Radziwiłła a). Pewno że otrzymał przebaczenie, bo znowu strażniczył na pograniczu w Chortycy. Nie ufał już jednak Zygmunt August kniaziowi i chciał go użyć w Inflantach. Nie radził jednak tego próbować Czarny, będąc zdania, że każdego używać należy wedle zdolności, lepszy więc Dymitr w Chortycy, w boju z Tatarami, jak z Zakonem. Król zgadzał sie na to, jeżeli Chortyca jest w istocie wzmocniona, jeżeli zaś nie, chciał koniecznie ściągnąć kniazia na potrzebą inflantską ³). Pokazało sią, że król lepiej znał ludzi niż Radziwiłł, jeszcze

*) Gratiani u Mitzlera, Acta litt. str. 221.

²)    Listy str. 76.

³)    Listy str. 107- 108.

nowe były fakta, o których otrzymał wiadomość od samego Radziwiłła. „Nic innego pisze on, „rozumieć o Wiszniowieckim nie możemy, tylko iż trudna nadzieja, aby te sprawy kniazia Wiszniowie-ckiego ku czemu dobremu przyjść mogły i owszemby wiele złego mogły przynieść“. Trzeba więc było jak najrychlej kniazia z pogranicza „zwieść“. Radził Czarny królowi obesłać go podarunkami i pisać do niego, aby „na mały czas przyjechał“. Zrobił tak król , upominki posłał, list napisał, a tymczasem na jego miejsce kazał jechać bratu jego stryjecznemu, „aby tam ostał, ażeby on tam przyjechał“ '). Niejasne jest wyrażenie listu królewskiego o dwa tygodnie późniejszego: „dobrze się nam to zdanie T. M. podoba, iż ponieważ Odyncowicz już z posłem tatarskim do nas idzie, żeby się i z po-syłkiem na granicę tatarskim i z Wiśniowieckim poza-dzierżało aż do tego czasu, aż Odyncowicz przyjedzie“ ²).

bowiem nie wysłał swego listu z d. 12 grudnia 1556 do przyjaciela, kiedy już

Tu ginie w Polsce ślad kniazia. Zapewne ściśnięty okolicznościami i niełaską zdradzonego po tyle kroć króla, poAvałęsawszy się nieco na Niżu, przeszedł w służbę do Moskwy. Niektórzy historycy twierdzą, że zaciekawiony tym awanturniczym żywotem car Iwan Wasilewicz Groźny, sam go do siebie przyzwał. To pewna, że we wrześniu 155/ r. przez atamana koza-czego Jeskowicza oświadczył usługi swe carowi. Najął się poprostu. W tej służbie spalił twierdzę Islam-Kirmen i przewiózł z niej działa zdobyte na Chortycę,

‘) Listy str. 110. *) Listy str. 114.

która leżała wśród stepów i była wtedy tylko polską, kiedy starosta grodów ukrainnych na niej panował, inaczej jak step była własnością pierwszego lepszego. Dewlet-Giraj chan tatarski oblegał kniazia na Chortycy trzy tygodnie. Kniaź widział, że nie wytrwa potędze krymskiej, cofał się zatem w głąb kraju, obiecując carowi , że podda mu Kaniów i Czerkasy, że zhołduje całą ziemię po nad Dnieprem. Ale tu tylko pomykała się duma kniazia na rzeczy niepodobne. Pojął to Iwan i nie przyjął ofiary, jako niemożebnej, nie chciał rwać pokoju z królem polskim, wezwał więc tylko kniazia do Moskwy, nadał mu miasto Bielów i wiele włości, i przeciw Tatarom go postawił. Pragnął przynajmniej pozyskać sobie znakomitego wojownika. W następne lata z Danielem Adaszewem wpadł kniaź nagle do Krymu w 8 tysięcy ludzi, zadał klęskę hordzie, niewolników uprowadził, żony i dzieci tatarskie, wiele jeńców chrze-ściańskich uwolnił. W roku 1560 wysłał go car na pomoc xiążętom czerkieskim, którzy prosili o wsparcie przeciw Tatarom krymskim. Znudził się jednakże kniaź w tej służbie carskiej, a może ciągnęło go coś do swoich, dość że już w grudniu 1561 roku był z powrotem na Litwie. I znowu mu przebaczono, ale nowe królowi sprawił niespokojności, zaczepiwszy Turków pod Oczako-wem — tu jednak kniaź był narzędziem czyjemś i sam król go uniewinnił, bo mówił „między swoimi nieprawych w tern najdziemy“ '). Król cenił meztwo kniazia i dzielność, ale nie mógł znieść jego fantazyi swawolnej i sprawiedliwie. „Pod takim czasem“ pisze do Radziwiłła,

znowu kniaź o czemś niebezpiecznem myślał. Słano do niego kozaka z glejtem królewskim

„najwięcej takich sług potrzeba, ale nie z takiemi myślami“. Jakoż

znowu

i pisaniem Radziwiłła, żeby go „zadzierżeć“, ale „nieprawi“ dopomogli kniaziowi do drogi *). Bielski pod r. 1562 jednakże wspomina, że podczas sejmu lubelskiego w grudniu 1562 roku przybył Dymitr do króla z Olbrachtem Łaskim, „łaskawie byli przyjęci i wina im przejrzana“. Rychło potem zachorował kniaź i sądził, że jest otrutym, „czego król żałując, doktorom go swym opatrywać kazał“. Nie koniec tu jednak jego przygód fantastycznych. Łaski włóczęgę jakiegoś, który sie udawał za potomka cesarzów greckich, posadził na tronie wołoskim, i za to otrzymał od niego Chocim w podarunku, lecz wkrótce ów mniemany Heraklides wyparł z twierdzy wojewodę. Łaski urażony, wezwał kniazia w sierpniu 1563 r. do wspólnictwa w zemście. Zakipiała krew hulaszcza w kozaku. Zebrał rychło 4 tysięcy jazdy i przez Dniestr przeprawił się. Dzielną dywersyą służył mu bunt, który wybuchnął przeciw Heraklidesowi, obiegł więc Dymitr włóczęgę w Suczawie. Wtedy następując wstępnym bojem, Łaski i kniaź w dwa ognie brali powstanie, które się broniło przeciw trzeciemu. Tomża zdradziecki wódz powstania, żeby się ocalić, oświadczył kniaziowi, że lud wołoski gotów go hospodarem obwołać, jako męża wielkiej sławy i jednej wiary. Połechtany w swej ambicyi kniaź, któremu się ciągle samowładztwo uśmiechało, odstąpił Łaskiego i na swoją rękę działać zaczął. Zwabiony tym sposobem przez Tomżę w głąb

— 268 -

kraju i nagle otoczony wbezdrożnej puszczy, przez Wołochów pobity na głowę, uciekł. Po drodze zdradził go wieśniak, bo znalazłszy go śród lasu, obiecał pod najstraszniejszą klątwą, że go na Podole przeprowadzi, tymczasem wydał go Tomży. Zuchwałego kniazia, który sam wierzył przysiędze, chociaż jej nigdy nikomu nie dotrzymywał, okutego, z innymi jeńcami odesłał Tomża Soli— mailowi, który go za żebra powiesił nad morzem. Całą tę wyprawę wołoską, którą koniec najzupełniej objaśnia, fałszerze historyczni, lubiący we wszystkiem tylko sławę i zasługi Dymitra upatrywać, komentują najfałszywiej, twierdząc, jakoby na prawdę Wołosza sama i z własnego instynktu hospodarskim stolcem go udarowała. Co pewne i ciekawe, to, że car jeszcze 10 sierpnia 1563 roku skarżąc się królowi na Michała Wiśniowieckiego, osadzonego na starostwach Czerkaskiem i Kaniowskiem, że spalił mu siewierskie ziemie, kazał się w Polsce przez posła swego Andrzeja Kłobukowa dowiadywać, gdzie się obraca kniaź Dymitr '). Oto rzeczywisty życiorys tego kniazia, który długo był przedmiotem ciągłych gruchań poetycznych , naszych i nienaszych poetów i historyków. Śmierć jego, jak ją chcą mieć historycy, ze wszystkiego może najpoetyczniejsza. Kiedy wraz z Piaseckim, szlachcicem podolskim, nieodstępnym swych przygód towarzyszem, odesłany został do Carogrodu, Sułtan zaczął od tego , że próbując na swą korzyść obrócić zdobycz tak znakomitego jeńca, począł nakłaniać Dymitra do przyjęcia islamizmu; widząc go jednak niezachwianym w wierze, skazał go wraz z Piaseckim na zrzucenie ze

*) Czytania T o w. hist, m o s к. 18C0, IV, str. 218.

skały nadmorskiej przy brzegach przedmieścia Galaty. Piasecki szczęśliwszy, w falach natychmiast śmierć znalazł, xiążę zaś zawisłszy na haku, umyślnie tam na ten cel podstawionym, męczył się na nim całe trzy dni, aż dopiero bluźniąc, jak pisze Miechowita , od Turczyna, a jak inni mieć chcą, od samego sułtana, strzałą z łuku wymierzoną, przeszyty, życie zakończył. Mało tego, miano mu bowiem podać łuk, z którego wisząc, jeszcze trzeciego dnia strzelał do sułtana i do sułtanki. Kojałowicz w rękopiśmie swoim dodaje, że Turcy po śmierci jego serce jego pożarli, dla nabycia niby większego męztwa. Ostatni szczegół ma być podobno prawdziwy.

Bądź co bądź kniaź Dymitr był bohaterem niezawodnie, ale z faktów jego żywota nie można żadną miarą ulepić patryoty polskiego, jak tego chce poezya. Kniaź Dymitr ojczyzny nie miał, był nią chyba dlań step przestronny, po którym toczyć lubiał hulaszczem swem okiem, bujać hulaszczą wyobraźnią, harcować, póki i to mu się nie sprzykrzyło , póki gdzie indziej nie powiódł go duch jego awanturniczy. To pewna, że Lachem sam siebie nigdy nie nazywał, i nic go do tego Lactwa nie wiązało, a tradycyą pojmował w samym sobie i z siebie ją wiódł tylko. Przy takiej charakterystyce, nie mamy potrzeby dodawać zdaje się, że kniaź umarł w bezżeń-stwie, i rodzina go więc nigdzie nie wiązała.

Ze wszystkich utworów w prozie i w poezyi o xię-ciu Dymitrze , najpiękniejszą o nim dumkę dał nam Lu-cyan Siemiński, choć historya i tam oczywiście ustąpiła miejsca poezyi, jak n. p. w tym ustępie:

Patrzy w morze — to na szlaki,

Nie pancerneż—ciągną znaki?

Czy nie czajki.

Otóż na pancerne znaki kniaź się nie oglądał, bo nie był im przyjacielem , i niewiele może ich w życiu widział, na czajki zaś jeszcze w Kozaczyźnie było za-wcześnie 5 historyczniejsza może rozmowa sułtana z kniaziem :

Dam ci córę, jak dzień jasną (mówi Sułtan),

Dam ci skarbów co niemiarę,

Tylko porzuć wiarę własną,-Muzułmańską przyjmij wiarę.

Piękna córa, skarb bogaty, (odpowiada kniaź) Ale wiara twa za kąty.

Kniaź przez dumę strzegł tej swmjej wiary. Piękny jest koniec dumki, kiedy już wisząc na haku postrzelił kniaź Sułtana.

Trwoga bije w Carogrodzie,

Co dokazał Lach na haku,

Co dokaże na swobodzie!

Sto strzał w niego wystrzelili,

Z piersi serce wydobyli,

Zjedli serce po junacku.

Z dziedziny poezyi wracajmy do rzeczywistości , do history i ; szereg mężów stoi bowiem jeszcze przed nami. Oto znowu postać wybitna , znowu Wiśniowiecki, synowiec Dymitra, syn Konstantyna I, Konstanty II, wojewoda ruski, starosta krzemieniecki, jeden z luminarzy tej bogatej w znakomitych mężów rodziny, który czynny brał udział we wszystkich wypadkach krajowych swej epoki, a żył bardzo długo, bo blizko lat 80, umysł czynny, niespokojny; i jego, jak przodków, paliła żądza sławy. Miał czas xiążę Konstanty aż cztery razy zawierać śluby małżeńskie, naprzód z Zaborowską ka-sztelanówną bracławską, powtóre z Urszulą Mniszchó-wną, siostrą carowej Maryny, po trzecie z Korniaktó-wną wdową po Alexandrze Chodkiewiczu, i nakoniec z Heleną Strusiówną starościanką halicką, wdową po Kalinowskim , jenerale podolskim. Nie traci! więc czasu pan wojewoda, dzieląc go między miłostki i posługi ojczyźnie. Rozpoczął xiążę Konstantyn swój żywot publiczny od tego, że w młodych jeszcze leciecli został komisarzom do urządzenia Kozaków nad jeziorem Kurukowem '). Następnie wraz z hetmanem Zamojskim walczył z powodzeniem przeciw owemu Michałowi hospodarowi wołoskiemu , który korzystając z kłótni o dyzunią w Polsce wszczętej, pierwszy już o rozbiorze kraju myśl powziął. Towarzyszył nareszcie Władysławowi IV we wszystkich tego króla wyprawach. Najważniejszym jednak wypadkiem w życiu Konstantyna , wypadkiem który go do wielu śmiałych czynów posunął, było zetknięcie się jego z owym sławnym z dziejów Dymitrem Samozwańcem, który następnie szwagrem jego został, prawdziwym czy fałszywym carewiczem moskiewskim, czego dotąd histo-rya nie dociekła. Ażeby dokładnie zrozumieć całą tę zawiła sprawę, tak mało dotąd rozjaśnioną, tak ściśle z dziejami narodu, a przynajmniej oręża polskiego zespoloną, a w której czynny brali udział xiążęta Wiśnio-wieccy, Konstantyn II i krewniak jego Adam, pan na Brahimiu , należałoby przebiedz ją całą , co znowu w zakres naszej pracy nie wchodzi ; wspomniemy więc o niej tyle tylko, aby wyjaśnić rolę, jaką w niej odegrali ci dwaj Wiśniowieccy.

‘) Źródła do dziejów p o 1 s к Mich. Grabows, i Mikoł. Malin. Tom II str. 182.

— 272

Owoż w 1604 г. na cichym, a gościnnie zawsze dla wszystkich cudzoziemców i przybłędów otwartym dworze w Załoścach, u xiçcia Adama Wiśniowieckiego zjawił się jakiś nieznajomego pochodzenia a ujmującej postawy młodzieniec, którym nie zajmowano się wcale, aż gdy zachorzał, znaleziono przy nim kartkę z napisem , że on jest Dymitr syn cara Iwana, a spowiednik domowy xięcia dostrzegł na piersi jego zawieszony krzyż brylantowy wielkiej cenności. Doniesiono o tern odkryciu xiçciu Adamowi, lecz ten nieśmiąc sam badać tajemniczego młodzieńca, powiózł go po wyzdrowieniu do Wi-śniowca, do swego krewnego Konstantyna , a znajdował się tam właśnie wówczas teść gospodarza domu, pan Jerzy Mniszech, wojewoda sandomierski. Tu, we trzech, rozpoczęli indagacyą, a młodzieniec przyznał się do swego pochodzenia, oświadczając, że wraz z matką swą Martą, był odesłany do zamku Uhlecz, gdzie polecono go zamordować , lecz że doktor Niemiec, któremu dano to zlecenie , podstawił na jego miejsce inne dziecię, jego zaś potajemnie odwiózł do domu kniazia Mścisławskiego, od którego miał sobie darowany ów krzyż brylantowy; że nareszcie dopiero po śmierci tego kniazia zmuszony uciekać, aby go nie poznano, przebrał się do Polski i trafił przypadkiem aż do Załoziec, na dwór xiçcia Adama. Takie było zeznanie tajemniczego młodziana, o którym historya moskiewska głosi, że to był mnich wywloką, imieniem Otrepjew, zbiegły z kijowskiego klasztoru, który łotrowawszy jakiś czas na Zaporożu, wpadł nareszcie na myśl udawania carewicza Dymitra. Rzeczywistej prawdy nie docieczono do ostatka, to jednak pewne, i to oglądali naocznie Mniszech i xiążęta Wiśnio-

na

wieccy, że miał on ramię jedno krótsze i brodawkę twarzy, znaki które nosił istotny Dymitr, zresztą najwy-mowniejszem jest uznanie go następnie przez carowe Martę za syna. Otóż odkrycie podobnego rodzaju ciekawiło

roz-

rzecz

naturalna, wojewodę Mniszcha i jego zięcia x. Konstantyna, powieźli więc swą zdobycz do króla Zygmunta, który naówczas znajdował się w Samborzu. Król po przedstawieniu go sobie na audyencyi, ulegając prośbom Mniszcha i Wiśniowieckiego , pozwolił im wspierać Dymitra orężem, a panowie ci wnet się wzięli do dzieła, w którem już własne swe widoki i

plany usnuli. Przyszły car zwrócił na siebie oko córki pana wojewody, pięknej Maryny, dumnej jak ojciec, i której naraz zaświtała myśl zostania carową. Dymitr nie wahał się przyrzec, że ją poślubi, jak tron odzyska, a nawet podobno zapewnił narzeczonej zapis na Nowogrodzie i Pskowie, ojcu jej Smoleńsk i Siewierz, a przyszłemu szwagrowi Wiśniowieckiemu, bajeczne summy, jako wynagrodzenie za pomoc w odzyskaniu tronu. W tym czasie właśnie zawiadomiony o tern wszystkiem car Borys, panujący wówczas, przysłał do Wiśniowieckiego tajnego posła, ofiarując mu wielkie summy za wydanie Samozwańca. Dumny magnat ze wzgardą odrzucił tę propozycyę, a sprowadziwszy Marynę do Wiśniowca, w zamkowej, dotąd tam exystujacej cerkiewce, w przytomności Mniszcha sprawił uroczyste jej zaręczyny z Dymitrem. Teraz brano się już nie na żarty do wielkiego dzieła, i nie wahając się, uzbroiwszy 5 tysięcy szlachty, do której przyłączyło się kilka tysięcy ukraińskich Kozaków, ruszyli Mniszech z xiçciem Konstantym z tą siłą na osadzenie na tronie Dymitra i danie monarchy potężnemu już wówczas państwu rossyjskiemu. Nie będziemy powtarzać dziejów tej wyprawy, która jak wiemy, nadspodziewanie powiodła się panom polskim. Mniszech i Wiśniowiecki nie posiadali się z radości, tern bardziej, że wielcy ludzie ówcześni w kraju, jak Zamojski, x. Konstantyn Ostrogski i Żółkiewski, głośno szydzili sobie z całej tej sprawy, awanturniczą ją nazywając. Owoż w pochodzie Ukraina cała z zapałem przyjęła Dymitra, kolejno poddawały mu się ziemia Siewierska, Czernichów i Putywl, wszędzie oddawano mu klucze do miast i kassy, wszędzie nowozaciężnymi zwiększały się oddziały Mniszcha i Wiśniowieckiego. Pod Brańskiem dopiero carewicz przegrał bitwę z wojskami moskiewskiemi, cofnął się wiec do Putywla, gdzie się obwarował, awanturniczo oczekując dalszych wypadków. Wszystko zdawało się już stracone, a pan Mniszech z zięciem umknęli nawet do Samborza, zostawiając Dymitra własnemu losowi. Lecz na dworze rossyjskim zaszły nagłe i niespodziewane wypadki. Borys car umarł nagle, obrano wprawdzie syna jego Fiedora, lecz na krótko tylko. Basmanow jeden z bojarów, podniósł powstanie i Dymitra w obozie 7 maja 1605 r. carem ogłosił. 1 czerwca Moskwa uznała go za pana. 10 czerwca wdowa Borysa i młody Fiedor uduszeni zostali, a bojarowie państwa wyjechawszy do Tuły naprzeciw Dymitra, oddali mu pieczęć państwa, klucze od skarbca i ubiory carskie. Nie potrzebujemy mówić, że Mniszech i xiążę Wiśniowiecki na pierwszą wieść o tern wszystkiem, natychmiast znaleźli się przy Dymitrze i d. 20 czerwca z wielkim pocztem Polaków asystowali wjazdowi jego do stolicy carów. A cóż się tam nie działo wówczas ! Starzy moskiewscy brodacze

ze strachem i zgorszeniem patrzyli, jak w bramach matu s z к i Moskwy polska muzyka narodowe wygrywała marsze, zagłuszając ich śpiewy, jak ulice zalane były kontuszami i polskiemi ferezyami. Dymitr rozkochany w Marynie, a może tylko wdzięczny jej ojcu i Wiśnio-wieckiemu, jedynym sprawcom jego tryumfów, wszystkim ich zachciankom i fantazyom dogadzał, a magnaci nie zaniedbali oczywiście nic, coby tylko ich narodowości schlebić mogło. Dnia 27 lipca z bajeczną okazałością koronował się Dymitr, i przy tym obrzędzie Polacy, jąc na czele x. Konstantyna i Mniszcha, rej wodzili. Co zaś najbardziej zgorszyło Moskwę , to wprowadzenie przez cara Polaków do koła senatu i oddanie im najważniejszych godności państwa, a jeszcze bardziej może.... co już za prawdę na ironię zakrawało.... osadzenie Jezuitów w Kremlu. Dla starowierców było to niezaprzecze-nie więcej upokarzające, więcej ich bolało, niż marnotrawstwo Dymitra , który na okazałości i wystawy, w dziejach prawie krajów niesłychane, przeszło 7 milionów rubli przez pierwsze trzy miesiące swojego panowania ze skarbu narodowego roztrwonił. Po wstąpieniu na tron, Dymitr, wybrawszy z moskiewskiego skarbca najbogatszą koronę, posłał ją przez nadzwyczajnego posła Wła-sjewa do Polski, w darze Zygmuntowi III, upraszając przez tegoż o zezwolenie królewskie na ślub jego z Maryną Mniszchówną *). Przyjął to dobrze oczywiście Zygmunt III, jakoż ślub odbył się przez zastępstwo w Kra-

raa-

‘) Koronata, moskiewską zwana, przetrwała w skarbcu warszawskim aż do czasów Augusta II, który ją nieprawnie elektorowi brandenburgskiemu ofiarował.

kowie 29 listopada 1605r. w kamienicy Firlejów w przytomności króla. Dawał ślub xiądz Maciejowski kardynał i biskup krakowski w asystencyi nuncyusza papiezkiego , a byli przy tym obrzędzie przytomni : królowie Władysław i Anna królowa szwedzka *). I tu nie obeszło się bez szczególności. Poseł bowiem Własjew, zapytany uroczyście przez kardynała, czy car nie ślubował komu innemu, zafrasowany wahał się długo z odpowiedzią, odpowiedział nareszcie, że o tern nie wie, lecz zapewne że nie, jeśli go tu przysłano. Wytłumaczono posłowi formę katolickiego obrzędu, czem uspokojony, po krót-kiem zamieszaniu doręczył dopiero podarunki pana młodego , i na obiedzie u ojca carowej Mniszcha był przytomny. Podarunki te dziejopis Karamzin oblicza na 4 miliony rubli srebrnych. Wojewoda Mniszech, prócz innych mniejszych prezentów, miał wówczas otrzymać sześć cegieł ze złota odlanych, bardzo ciężkich i 300 tysięcy dukatów w pieniądzach. Mniej więcej takiejże wartości były i podarunki, ofiarowane xięciu Konstantemu Wiśnio-wieckiemu. Dnia 3 grudnia wyjechała Maryna z Krakowa ze świetnym orszakiem do Moskwy; król dla powagi przydał jej dwóch posłów Rzeczypospolitej ; Oleśnickiego i Gosiewskiego ²). Mniszech i Wiśniowieeki wyruszyli z nią także dla oddania jej małżonkowi i asystowania przy obrzędzie koronacyi. Maryna, jakkolwiek upojona przyszłem swem szczęściem, zalewała się jednak łzami rzucając rodzinne progi—jakby przeczuwała smutny swój

ł) Kognowicki Kazimierz, Życia Sapiehów Tom II str. 92—105.

²) Kognowicki, Tom II str. 114—117.

koniec, co i na otaczających smutne zrobiło wrażenie. Miesiąc cały siedziała Maryna incognito w Prornniku, drogi były złe, w tak daleką podróż zimą puszczać się nie śmiano. Tymczasem goniec za gońcem pędził do Polski, nagląc o przyjazd carowej, tęskno było bez niej Dymitrowi ').

Doczekała się nareszcie Mniszchówna i listu Pawła V papieża z błogosławieństwem, i dnia 17 kwietnia 1606 roku przejechała granice Polski, w dalszą puszczając się podróż. Po drodze zawczasu przygotowane czekały ją wszędzie owacye, po znaczniejszych miastach bojarowie państwa i starszyzna witali przyszłą carowe. Pierwszych dni maja z ojcem i szwagrem wjechała dopiero tryumfalnie do Moskwy ²). Szczegóły tej podróży,

’) Odjazd z Polski Maryny i zaślubiny jej z Dymitrem opiewała muza polska radośnemi pieśniami. Stanisław Grochowski sławny poeta ówczesny napisał z tego powodu P i e-śni na fest ucieszny wrielkim dwiema narodom, które już w 1606 r. w dwukrotnem wydaniu w Krakowie wyszły, złożone z różnej miary wiersza, chwalące wszystkich, co w tej sprawie brali udział. Była też i pieśń współczesna „W każdem tak szczęściu jak i nieszczęściu“, grana przez muzykę polską przy wyjeździe carow'ej Maryny, o której wspomina Wiśniewski w Hist, literatury Tom VII str. 17.

²) Dyaryuszów tej podróży Maryny, wydanych mamy kilka. Jeden u Kognowickiego str. 128—136; drugi w Przyjacielu ludu z r. 1842; trzeci u Turgieniewa Hist. Russ, топит. Zebrane o tej drodze, jak i w ogólności o Marynie szczegóły w Encyklopedyi Powsz. w artykule Jul. Bartoszewicza (Tom XVIII str. 116--119) są mylne, co do dat zwłaszcza.

powtórnego ślubu i koronacyi Maryny, odbytej dnia 7 maja 1606 roku w sobornej cerkwi Wniebowzięcia na Kremlu, fantastycznością bogactw i przepychu jaki dokoła roztaczano, śmiało z bajkami Tysiąca nocy zestawie by można. Polacy w tem wszystkiem przewodniczyli, wszędzie dawano im pierwszeństwo, a chytry naród moskiewski po cichu knuł tymczasem straszną zemstę za swe zniewagi. Zbliżała się ostatnia krwawa katastrofa i rozwiązanie dramatu. W nocy z 16go na 17ty maja wcisnęło się rozmaitemi bramami do Moskwy 18 tysięcy rozmaitego żołdactwa, o wschodzie zaś słońca Bazyli Szujski z krzyżem i pałaszem w ręku na czele zbrojnego ludu wjechał do Kremla, przysiągł narodowi przed wrotami soboru, a otoczony tłumem, z okropnemi krzykami „śmierć Samozwańcom“, ruszył ku pałacowi gdzie car mieszkał. Gwardyi jego niemieckiej było tylko 50 ludzi na warcie, tych wykłuto i Basmanowa naprzód zabito. Dymitr wyskoczył z łóżka, blady, trzęsący, chwycił na się strój i insygnia carskie, i z pałaszem w ręku ukazał się ludowi, lecz na widok pomordowanej gwardyi ostatecznie stracił przytomność, skoczył oknem, złamał nogę, rozbił pierś i głowę. Strzelcy podjęli go zakrwawionego, byli tacy co go bronić chcieli, lud szarpał rannego, wściekłością miotany. Przeniesiono go nareszcie do sali, rozpoczęto niby jakąś indagacyę, gdy dwóch dworzan nieopodal stojących, Wołniew i Wojcyków, dwoma wystrzałami z pistoletów resztę mu tchu odebrali.... byłaż to litość, czy zemsta nad konającym? Carowa, na odgłos tumultu, wybiegła do sieni, lud cisnął się już do jej apartamentów, mordując Polaków jej dworzan; pierwszy z nich padł Osmólski, broniący drzwi

komnaty sypialnej i stara jej ochmistrzyni Chmielewska. Marynę bojarowie ocalili przed zemstą, jaką jej gotował lud, okrytą jednak w rogozę wraz z ojcem wojewodą Mniszchem wtrącono ją do więzienia. Tymczasem trup Dymitra obnoszono po ulicach, różne mu obelgi wyrządzając , okazano go carowej matce i pytano jej, czy to jej syn. „Czemuście mnie o to pierwej nie pytali, kiedy żył, teraz już nie mój“, odpowiedziała dumnie carowa Marta. Ulitował się nareszcie kupiec jakiś nad trupem cara i pogrzebał go za Sierpuchowską bramą; lecz i ztąd jeszcze go wydobyto, spalono zwłoki i popioły z armaty wystrzelono. Tak mściła się Moskwa nad Samozwańcem! Gdy się to wszystko dzieje w Kremlu, na dworze cara, xiążę Wiśniowieeki tymczasem na czele walecznej garstki Polaków uciera się z ludem na ulicach Moskwy, a otacza go nie więcej nad 500 rycerzy. Nierówna to była walka, a gdy nareszcie rozjątrzony lud wymierzył działa przeciwko drewnianemu domowi, w którym Polacy przez dwa dni byli zabarykadowani, xiążę Konstantyn Wiśniowieeki widząc tak groźne położenie, kazawszy wywiesić białą chorągiew, sam ze swemi ludźmi począł pieniądze z worów na ulice wyrzucać. Udał się fortel polski, gdy bowiem lud bić się o nie począł między sobą, Wiśniowieeki wypadł wtedy z ludźmi na ulicę, działa odebrał, wiele ludu pobił, i kto wie, czy ze wzrastającymi stronnikami nie byłby może opanował stolicę, gdyby nie nadszedł Szujski, który krzyż św. niosąc i całując go, ocalenie wszystkich Polakówr poprzysiągł. Lecz i w tern Moskwa zdradę przygotowała, zaledwie bowiem Wiśniowieeki rozbroił się, pochwycono go wraz z kilku znaczniejszymi dowódzcami, jak Sta-

dnicki, Herburt, Tarło i inni, i uprowadzono ich do niewoli, zkąd nieprędko, bo po roku dopiero uwolnieni, jedni, a pomiędzy tymi i Wiśniowiecki, cichaczem po-powracali do kraju, drudzy dalsze awanturnicze przygody z następnymi Samozwańcami dzielili. Nim do Wi-śniowieckich powrócimy, parę słów jeszcze o Marynie wtrącimy dla nieprzerywania wątku w opowiadaniu. Poetyczna jak dotąd jej postać, w całkiem innem okazuje się nam świetle. Duma, chęć panowania i tronu, zagłuszyły w niej wszystko, nawet uczucie niewieściego wstydu.

naraz

W więzieniu bojarowie domagali się od Maryny, żeby oddała wszystkie kosztowności, które jej kiedykolwiek dał Dymitr — oddała wszystko, pozostawszy w odzieniu tylko, które miała na sobie. Rozłączono ją z ojcem, a kiedy Maryna żądała, aby razem z nim mogła dzielić więzienie, bojarowie uwolnienie przyrzekli obojgu, żądając za to 55 tysięcy rubli wykupu. Bogaty Mniszech znaczną część tej summy złożyć musiał. Lecz i tą rażą słowa nie dotrzymano, trzymając ojca i córkę kilka miesięcy w więzieniu w Moskwie. Wojewoda Marynę uważał wciąż za carowe i tak się z nią obchodził, i Maryna nie upadała na duchu. „Dajcież mi pokój“ mówiła do przyjaciół, którzy ją pocieszali, „uznana raz za carowe tego kraju, nigdy nią być nie przestanę, i ten ktoby pozbawić mnie chciał korony, musi wprzódy pozbawić życia“. Tymczasem wieści się rozeszły, że Dymitr żyje, że ocalony — oszust jakiś, rzeczywisty już samozwaniec, ogłosił się nim i znaczną partyę zebrać około siebie zdołał — skupili się koło niego i znakomitsi Polacy, którzy z więzienia umknąć zdołali, jak

Zborowski, Stadnicki, xiążę Różyński, Sapieha Jan starosta uświatski i inni. Nowy car Wasil Szujski rozpoczął więc panowanie wśród buntów, płomieniejących się naokoło. Kiedy południowo-zachodnie prowincye głośno powstawały za mniemanym Dymitrem, Mniszech z Maryną i resztą uwięzionych Polaków odesłani do Jarosławia, d. 4 września 1606 r. tam przybyli na wygnanie. Siedzieli rok prawie cały, aż wreszcie król, którego posłów, przydanych dla towarzyszenia Marynie, taż sama dola spotkała, wymógł uwolnienie wszystkich jeńców polskich, a więc Mniszcha i Maryny. Rozejm zawarty był o to w czerwcu, przed dniem 8 października wszyscy mieli być wolni — od Maryny zażądano zupełnego zrzeczenia się praw swych kiedykolwiek do władztwa. Uczyniła to, ale najmniej o tern myślała. Dnia 28 sierpnia uwolniona z ojcem wracała do Polski, konwój odprowadzał ich i posłów Rzeczypospolitej do Smoleńska Powziąwszy o tem wiadomość Dymitr ów drugi „worem Tuszyńskim“ pospolicie zwany, wysłał w pogoń za orszakiem dwóch rotmistrzów: Zborowskiego i Stadnickiego. Posłowie uciekli, niektórzy twierdzą, że i wojewoda z nimi, ale carowa była pojmana, i co się zgadzało z jej życzeniem, odprowadzona do obozu pod Tuszynem, gdzie się był rozlokował ów mniemany jej małżonek. Samozwaniec na znak radości kazał bić z armat. Ryła chwila namysłu — w Marynie walczył wstyd niewieści z dumą, myśl zresztą, że w Polsce będzie przedmiotem żartów i wzgardy. Ojciec jednakże, jak niektórzy utrzymują, nie odstępujący jej i Samozwaniec, nalegali gorąco. Oczy-

') Kognowicki, Tom II str. 165—180.

wiście dla Dymitra jedno słowo Maryny było wyrokiem śmierci, albo drogą do tronu. Przysiągł on dumnej wo-jewodziance, że będzie z nią żyć jak z siostrą, dopóki Moskwy nie zdobędzie. W tydzień dopiero, po nastąpionych tajemnych układach (18 września), Maryna przybyła po mniemanego męża. Dobrze oboje odegrali swoją rolę — witali się serdecznie. Ale zdecydowawszy się już na tak awanturniczy żywot, Maryna nie chciała siebie uwodzić i zawarła z Samozwańcem ślub pokryjomo '). Wtedy już Szujski zastraszony biegiem wypadków, zapragnął układów, Sapieha wiec poszedł pod Moskwę — Maryna pozostała w obozie i ciągle w nim bawiła. Sapieha odnosił zwycięztwa. W jego żywocie znajdujemy wiele szczegółów o tern obozowem życiu Maryny. Sapieha opiekował się carem i carową, często ich odwiedzał. Przysłał Marynie raz w podarunku posąg św. Le-ontego (3 stycznia 1609 r.). Maryna niby rzeczywista carowa jeździła po cerkwiach i monastyrach, przebierała się po męzku, narażała się na wiele niebezpieczeństw, a ten duch rycerski niewiasty budził podziwienie w umysłach mężnych, samo nawet wojsko hołdowało Marynie ²).

Zygmunt III tymczasem nie rad temu wszystkiemu, wdał się ostatecznie w wojnę moskiewską. — Dymitr uciekł do Kaługi, sprawa jego zły obrót brać poczynała. Maryna konno z dziecięciem na ręku i jednym tylko służącym pogoniła za nim, pomimo proźb i przedstawień przez przyjaciół i Stadnickiego jej robionych.

*) Kognowicki, Tom II. str 167.

²) Kognowicki, Tom II str. 181—205.

Próbował król odciągnąć od Samozwańca Marynę, obiecywał jej nawet nadać Sambor lub Grodno, jej i mężowi. Żółkiewski do Sapiehy 5 września 1(510 r. o tern pisał. Lecz daremno —• z dumą odparła Maryna, że królowi Jegomości podaruje Warszawę. Listów Maryny z tego czasu jest kilka. Nie chciała wrócić na poddaną królewską, koniecznie jej carować się chciało. Nareszcie Moskwa przez Żółkiewskiego opanowaną została, a Samozwaniec wr grudniu 1010 r. przez Urusowa zabity, głowę jego odesłano do stolicy. Rozpacz Maryny po tem wszystkiem nie miała granic, uwięziono ją, dwa tygodnie tylko życia pozostawiając. Napróżno pisała do Sapiehy, błagając o litość i ratunek — Sapieha szedł zdobywać Kaługę na imię królewicza Władysława. Lecz i tu nie koniec jeszcze tego tragicznego, pełnego wypadków żywota. Zjawia się znowu now'a postać, kozak Zarucki, Rusin rodem z Tarnopola, ale z Dońcami pokumany, ten od początku bronił sprawy Dymitra II, teraz zaś postanawia ratować Marynę. Maryna miała syna—Zarucki ją i dziecię uprowadza z więzienia, odsyła za Don, a sam orężem broni jej praw poty, póki w zamieszkach i buntach carstwa była jaka nadzieja, że się co da zrobić. Ale w 1(512 roku wszystko się skończyło. Zarucki szedł więc do Kołomny, po odstąpieniu Pożarskiego i potem do Michajłowa, wziął Marynę do siebie, lato i zimę z nią przeżył. Jest nawet wzmianka (u Pretoryusza), że Maryna po raz trzeci z tym Zaruckim ponowiła związki małżeńskie. Na wiosnę udał się z nią Zarucki na południe, ku Astrachaniowi. Wszędzie ogłaszał carem Dymitra II. Astrachan, a raczej Tatarzy jego osiedleńce, którym od Moskwy oderwać się chciało, powstawali, słu-

chali skinienia awanturnika. Zarucki kraj pustoszył, siał

mordy i pożogę, dokazywał póki trwała wojna polska. Potem chmarę żołnierstwa wysłano na niego; nie mogąc się oprzeć sile, uciekł na W tych bezdrożnych pustyniach długo ścigany, schwy-

na zachodniej granicy

Jaik.

tany nakoniec, skończył życie na palu. Maryna utopiona pod lodem przez kozactwo, a syn jej czteroletni, z Samozwańca zrodzony, uduszony. Było to wT 1614 roku. Był przecie starszy syn jej, z pierwszego Dymitra zrodzony. O tym zapewne są ślady u niektórych historyków *), że około 1627 r. Iwan Dymitrowicz carewicz, z matki Mniszchówny zrodzony, obdarzony wielkiemi zdolnościami, z polecenia Zygmunta III i Lwa Sapiehy u Jezuitów w akademii wileńskiej wychowanie pobierał, i że ztamtąd wykradziony i uduszony został. O innym, drugim zapewne synie Maryny, podają niektórzy historycy, że w Samborzu około 1632 r. zjawił się był młodzieniec, u którego na plecach wypiętnowane były znaki: „Dymitr syn cara Dymitra“, i że goDaniłowicz podskarbi W. kor. oporządziwszy przystojnie, do Warszawy Władysławowi IV odesłał, że car Alexy Michajłowicz żądał jego wydania, lecz Władysław IV, czy to dla widoków politycznych, czy tylko ludzkością powodowany, nie wydał go do samej śmierci i że dopiero za Jana Kazimierza w czasie wojen domowych, udawszy się do Sztokholmu i do krajów xiçztwa Holsztyńskiego, ztamtąd wydany do Moskwy, w grudniu 1649 r. ścięty i ćwiertowany został²).

D Rostowski, str. 307.

²) O tym to zapewnie synie Maryny obszerne szczegóły przytacza Niemcewicz w przypieku z Recoilesa (Panów. Zygm. Ulgo Tom III rozdz. 2 gi.)

To tylko pewna, że była chwila, w której do Polski zbiegali się z różnych stron świata oszuści i ogłaszali się za carewicza Dymitra. Ciemny, przesądny lud ruski wierzył oszustom, osłaniał ich, aż rzecz ta takiej wagi nabyła, że na wstawienie się Michała Fiedorowicza w r. 1640, stanęła uchwała sejmowa, aby nikt w Polsce pod karą śmierci carewiczem nazywać się nie ważył. Taki to był koniec i los tej poetycznej Maryny : złocisty Kreml, korona carów, na chwile jej tylko błysnęły, a nuta dzwonów rozlegających się w dniu jej koronacyi była żałośną, przedwstępną już wówczas jej pieśnią pogrzebową. Koniec jej nawet dokładnie niewiadomy, bo i co do tego spory zachodzą u historyków. Nie wiele więcej jasne losy jej potomstwa i który syn był prawdziwym carewiczem, synem ukorowanego Dymitra, który owocem haniebnego związku z oszustem z Kaługi — ani jaki był koniec obydwóch. W ogólności w całej tej historyi Maryny, niewiele u nas dotkniętej, nieznanej prawie, natrafić wprawdzie można na ustępy nieco poetyczniejsze, lecz inne tuż ohok wstrętem przejmują, potworną jej próżność do bezwstydu posuniętą malują. Możnaby może te rozpaczliwe wybiegi kobiety kłaść na karb jakiejś wielkiej idei politycznej, wytrwałości, podniecanej przez dumnego ojca i szwagra, kto wie może nawet przez tajemne zabiegi dworu, lecz przy szczupłych materyałach do jej życia, na te ślady natrafić trudno. Przeciwnie dochowanych parę jej kartek, ręką w rozpaczy skreślonych do Sapiehy i do wodzów ówczesnych, do obozu posyłanych, w których myśl tylko o sobie i zaprzątnienie własnem upokorzeniem jawnie przezierają, rzucają ostatecznie cień na postać Maryny, odejmują jej ostatnią aureolę poezyi....

O Marynie nie pisano u nas prawie, jakkolwiek w kraju wielkie niezawodnie do jej życia materyały posiadamy. Najbogatsze w oryginałach spółczesnych, posiada muzeum archeologiczne wileńskie, które przed kilku laty obiecywało nawet, że je ogłosi drukiem. Wiele też rzeczy do dziejów Maryny dałoby się niezawodnie odszukać w Wiśniowcu, w domowem archiwum Mniszchów, dziś w posiadaniu lir. Platera będącem. Ale jak dotąd, są to tylko pia desidena. Posiadamy za to dwie książki w naszym języku o Dymitrze i Marynie — pierwsza p. t. Prawdziwe prowadzenie Dymitra Iwan o wieża, teraźniejszego cara i monarchy rossyjskiego, przez Stanisława Nieinojew-skiego, podstolego koronnego, assystenta. i p a c y e n t a , r. 16 0 6 drukowana. Jest to więc materyał współczesny, autor sam był czynnym w tej wyprawie , lecz xiążka jego jest już dzisiaj wielką rzadkością bibliograficzną. Siarczyński wspomina, że ją oglądał. Druga xiążka niedawno wydana p. t. Wiadomość o krwawej i strasznej rzezi w m. M o s к w i e, okropny a żałośny koniec Dymitra W. xiecia i Cara Moskiewskiego, przez H o 11 e n d г а, и a-onczas w Moskwie bawiącego, w j ę z у к u a n-g i e 1 s. napisana, wydana w Londynie r. 1 (i 0 7 — a teraz na język polski przełożona i pomnożona dodatkami ze z b i o r ó w К ó r n i с к i c h — wielkie 4to r. 1858 Tom jeden.

Rossyjscy pisarze więcej pisali o Marynie. Buł-haryn poświęcił jej jeden z obszernych swoich artykułów, który w tłumaczeniu okazał się w księgozbiorze polskim w Sanoku r. 1858 wydawanym p. t. Dymitr

Samozwaniec (w 9ciu zeszytach z rycinami). Popow drukował także w dodatkach literackich do Gazety Moskiewskiej z r. 1857 ustępy „z życia Maryny Mnisz ech“. Rzecz pracowicie zebrana co do faktów, ale rażąca nieznajomością historyi polskiej i naszego prawodawstwa. Poezya uwieczniła także postać Maryny. Puszkin w sławnym swym poemacie „Borys Godunow“ cudownie maluje niektóre sceny z jej życia.

Daleko uniosły nas wypadki moskiewskie i dziwaczne losy Maryny, znowu wiec do przerwanego życiorysu xiçcia Konstantyna Wiśniowieckiego powracamy. Mniej może niż teść jego Mniszech zainteresowany w wyprawie Dymitra , nie dotrwał on do końca, nie wierzył dalszemu jej powodzeniu ; uwolniony więc z więzienia wraz z innymi Polakami za wstawieniem się króla, rad że uszedł cały, wrócił pospiesznie do kraju, do Wiśniowca, do swych larów i penatów, zrzekając się raz na zawsze ambitnych widoków połączenia z domem panującym moskiewskim. Czynnego jednak będąc ducha, nie mógł się osiedzieć spokojnie kniaź Konstanty w swym dworcu — to się żenił raz po raz, to wojował na przemian, towarzysząc Władysławowi IV-mu w każdej z jego wypraw. Jeszcze teść jego Mniszech, gorliwy katolik, wymógł na nim zrzeczenie się obrządku słowiańskiego, a Jezuita Nahajus, tak czynny w nawracaniu Wiśniowieckich na katolicką wiarę, i z xieciem Konstantym swego dzieła dokonał.

Los jakby wynagradzając xiçciu Konstantemu zawiedzione na Moskwie nadzieje, gotował mu jeszcze ogromny spadek po xiążętach Zbarażskich, który wzbogacił go niezmiernie. W 1631 roku d. 29 lipca umarł bezżenny,

ostatni potomek tej xiążęcej rodziny, xiążę Jerzy Zba-rażski kasztelan krakowski, a ogromna jego fortuna, piękna i bogata Zbarażczyzna, mate państwo niemal tworząca , prawem spadku, jako najbliższemu krewnemu z tej samej dzielnicy, dostała się x. Konstantemu, niewielka tylko część tych dóbr wpłynęła w dom Czetwertyńskich. Dnia 25 maja 1641 roku umarł dopiero x. Konstantyn 78 letni starzec, przeżywszy wszystkie swe żony i synów, których miał z pierwszej tylko, Zaborowskiej. Było ich trzech: Alexander starosta czerkaski, Jerzy starosta kamionacki i Janusz koniuszy koronny. Dwaj pierwsi młodo i bezżennie pozmierali, nie mamy też o nich zgoła żadnych wiadomości, pozostał najdłużej przy życiu Janusz, który miał być następcą imienia i wielkich bogactw ojcowskich, lecz i ten go do grobu poprzedził — fortuna więc poszła na wnuków.

Ten Janusz, Januszem I-szym w rodowodzie Wi-śniowieckich zwany, koniuszy koronny, starosta krzemieniecki, o ile z nielicznych, rozprószonych o nim wspomnień widzimy, nie była to żadna swojego wieku znakomitość , ale wojownik odważny i dla kraju swojego wylany. Ojciec za młodu już zaprawiał go do rycerskiego rzemiosła i powierzył go sławnemu ówczesnemu hiszpańskiemu wodzowi Spinoli, pod którym młody Janusz walczył w Niderlandach. Powróciwszy do kraju i tu się wysługiwał; walczył przeciw Osmanowi sułtanowi tureckiemu pod Chocimem, przeciw Szwedom i Gustawowi w Prusiech. Za Władysława IV-go powierzano mu do-Avôdztwo nad piechotą. W 1627 roku ożenił się xiążę Janusz z Eugenią Katarzyną Tyszkiewiczówną wojewo-dzianką wileńską, która potem poszła za mąż powiórnie

za Alexandra Radziwiłła marszałka W. lit. Bartoszewicz oglądał w oryginale list x. Jamrsza, zapraszający na ślub swój, w dniu 19 września w Wilnie odbyć się mający, marszałka W. lit. Jana Stanisława Sapiehę ; list był z dnia 1 lipca z Lublina. Pan wielkiej fortuny, dumny jak wszyscy Wiśniowieccy, xiążę Janusz, choć tylko był koniuszym W. kor., trzymał wszakże znaczny poczet nadwornego wojska, na którego utrzymanie corocznie przeszło 700 tysięcy dzisiejszych złotych polskich wydawał. To i inne zasługi xięcia, skłoniły nareszcie Władysława IV do konferowania mu polnej buławy — lecz ta zapóźno, bo dopiero w dzień śmierci jego w r. 1636, doręczoną mu została. Był to więc pierwszy choć niedoszły hetman w rodzie Wiśniowieckich. Synów z Tyszkiewiczównej xiążę Janusz zostawił dwóch: Dymitra II, który nie na żarty już był hetmanem W. kor. i Konstantyna III wojewodę bełzkiego, ojca dwóch ostatnich Wiśniowieckich!

Dymitr II, starszy od brata o lat kilka, był rzeczywiście postacią historyczną, sławą rodu — • a rola polityczna jaką odegrał w kraju, głośniejsza może niż innych Wiśniowieckich, choć tyle sław w tej familii liczyło się. Bartoszewicz zebrał do jego życia obszerne materyały, które podajemy. Rodził się Dymitr w roku 1628, miał więc lat zaledwie 13 przy śmierci ojca. Ojciec umierając, zostawił opiekę nad obydwoma synami swoimi Dymitrem i Konstantym, xięciu Jeremiaszowi, jakkolwiek to był dalszy i z innej linii ich krewny. Nie na dobre to wyszło synom, bo Jeremiasz będąc w ciągłych zapasach z kozactwera, jak wiemy stracił cały własny majątek, jakże mógł upilnować majątek wycho-wańców? Dał jednak Dymitrowi wychowanie narodowe, staranne. Rzadkie to było zdarzenie między panami, ale Dymitr kończył nauki w akademii krakowskiej, razem ze swym bratem Konstantym i z Janem Sobieskim *). Potem, hetmańska krew, służył ojczyźnie wojskowo. Za Jana Kazimierza nastały dla niego czasy. Był w oblężeniu zbarażskiem z bratem pod xiçciem Jeremiaszem, i tu „początki marsowe założył“. Pod Krzemieńcem pokazał „na karkach kozackich, jak silna była xiążęca szabla“. Pod Żwańcem i Suczawą, gdzie poległ młody Tymoszek Chmielnicki, gromił kozaków. Potem za strasznej burzy północnej, walczył wprawdzie ze Szwedami, lecz kiedy szczęście króla opuściło, przeszedł w Pru-siech na ich stronę razem z Alexandrem Koniecpolskim. Niedługo jednak trwało to zniechęcenie się, bo za Ty-szowiec już, w lutym 16S6 roku, wysłał do Jana Kazimierza gońca, że do niego wraca wraz z całem swojem wojskiem ²). I zaraz wyruszył w marcu naprzeciw Czarnieckiemu, żeby się z nim połączyć. Z radością przyjmował go wojewoda i do króla pisał o jego poruszeniach. Połączyli się obydwaj 22 marca. Po drodze wziął do niewoli oddział ze 120 ludzi, zmusił go do przysięgi i wcielił do swego pułku. Wielka też moc jeńców nagromadziła się w Przemyślu, Łańcucie i w Zamościu ³). Z nich stroiły się pułki, a gdy rycerskich

s ar

‘) Kaź. Wład. Wójcicki, Biblioteka starożytna pi-zy polskich, Tom IV str. 96.

Portofolio królowej Maryi L u dwiki, wydane p. Edw. hr. Raczyńskiego Tom I. str. 260 i Des Noyers Lettres, str. 79,

•) Des Noyers str* 122—12S.

ludzi za hasłem Tyszowiec gromadziło się co dzień więcej, Szwed opuszczał stanowisko za stanowiskiem, a każdem zostawiał poległych i rannych, bagaże i działa, żeby przy wielkiej wodzie uciec chociaż do Sandomierza. Ścigali go Sobieski starosta jaworowski i xiążę Dymitr (w początkach kwietnia). Karol Gustaw spieszył swoim na pomoc, ale zaledwie się wymknął sam i ściśnięty między Wisłą a Sanem, nie śmiał posyłać nawet po żywność, jeden ciura dziesięciu Szwedów płoszył, taki był postrach miedzy Szwedami. Kiedy zbliżyli się Litwini pod hetmanem Sapiehą w 20 tysięcy do koronnych, Czarniecki i Lubomirski poszli do Prus, xiążę został się pod dowództwem Sapiehy i rzucał się wszędzie naprzód ze swoją nadworną Wołoszą, często obok Sobieskiego. Rozmaicie się udawało , lecz raz w Rudniku o mało co nie pojmał samego króla szwedzkiego podczas śniadania ; gdyby miał jaką pomoc, chorągiew więcej na zawołanie, wsławiłby wojnę wielkim tryumfem. Król uciekł pod Sandomierz na most ‘). Znajdował się potem Dymitr w trzydniowym boju w 1656 pod Warszawą ²). Znajdujemy i o bracie jego Konstantym wspomnienia w ciągu tej wojny ³). Później odznaczył się Dymitr w wyprawie przeciw Rakoczemu. Raz osaczony pod Sachnanem? (tak u Niesieckiego), nie stracił przytomności, ale jak niegdyś jego opiekun Jeremiasz, niby piorun oderzył na wroga wraz z pisarzem polnym, żeby się ocalić brawurą, i większą część taboru urwali, kiedy jednocześnie hetmani

na

*) Wójcicki, Bibl. staroż. pis. Tom I. str. 204 i Des Noyers str. 141.

²) Des Noyers str. 220,

³)    idem §tr. 289,

zastąpili od przodu i tyłem, na którym był wtedy xiążę, dowodził tam Czarniecki ¹). Od roku 1658 za prace wojenne został Dymitr strażnikiem koronnym. Dnia 28 sierpnia 1658 roku dostał list przypowiedni na chorągiew tatarską ze 150ciu ludzi ²). W rok później w Szubinie 9 listopada 1653 r. chorągiew tatarską kazał mu król zwinąć, a za to dał mu list przypowiedni na 150 dragonów po ustąpieniu wojewody krakowskiego ³). Gdy się na Moskwę w 1660 r. „wojenna pora otworzyła“, xiążę Dymitr pod Jerzym Lubomirskim szczęśliwie wojował pod Cudnowem i Słobodyszczami ze swoim pułkiem Kozakow, pod Chmielnikiem za Jan-czarychą, świadczy Zieleniewicz i autor potrzeby Cudno-wskiej. Dnia 6 października 1663 r., po śmierci Konstantego podczaszego kor. xiążę mianowany został starostą białocerkiewskim ⁴). W nagrodę też rycerskich zasług swoich otrzymał inne, na pograniczu od Brandenburgów starostwo drahimskie, ale na mocy układu we-lawskiego miało to starostwo odejść do elektora po śmierci xięcia, jako zastaw za wynagrodzenie kosztów wojennych, które Rzeczpospolita obowiązywała się elektorowi wypłacić. Za swoje zasługi brał jeszcze Dymitr inne nagrody: starostwa Lubomlskie i Kamionackie. Ożenił się wtedy z Maryanną Zamojską, kasztelanką czer-niechowską , córką Zdzisława a siostrą Marcina, pierwszego ordynata drugiej dynastyi.

jak był ciężki

‘) Des Noyers Tom I str. 230.

²)    Sygillaty, ks. I fol. 52.

³)    Sygillaty, ks. II fol. 18.

⁴)    Sygillaty, ks. VII fol. 42.

W senacie zasiadł xiążę Dymitr już r. 1659 wojewodą bełzkim. Odtąd zaczyna się jego rola prawdziwie polityczna. Towarzysz broni, kolega akademicki Jana Sobieskiego, rówiennik jego co do lat, też same co i on miał widoki polityczne. Stawał za królową przeciw Lubomirskiemu. Ważną tego usposobienia wskazówką jest okoliczność, że ofuknął Piaseczyńskiego, jednego z hetmańskich agentów, który obiegał Wołyń w początkach r. 1665. Xiążę był urażony o to, że nie dostał województwa kijowskiego po Wyhowskim, lub może Czarnieckim, kiedy jednak Piaseczyński odezwał się do niego: „ima gallina tak nam incubait (mówił to o królowej), że już expiraverunt nasze wolności, i cóż będzie, gdy nam Francuza wsadzą?“, xiąże mu rzekł „nie masz Wmć mówić takich rzeczy w domu moim“. Dla tego inny tajny goniec na Ukrainę, ale królewski do hetmana Te-tery, poleca xiçcia Janowi Kazimierzowi : „sam pan wojewoda, prawi, multis recommendatus et probatus W. K. Mci nominibus, „wielce zaleca się, bo „chodzi pilno około wszystkiego“. W tym czasie właśnie szczególną baczność zwrócił xiążę na Białocerkiew, starostwo swoje, i wojsko tam utrzymywał w posłuszeństwie dla króla, żeby nie dało się ująć Lubomirskiemu ¹). Dla tego wiemy zkąd-inąd, że xiçcia wojewodę miał nawet Lubomirski w podejrzeniu , mówiono bowiem powszechnie, że bunty przeciw hetmanowi podniecał²). Dla tego xiążę wyprzedził innych swoich spółzawodników do buławy. Kiedy po śmierci Rewery Sobieski wziął wielką, do mniejszej * mieli ochotę xiążę , chorąży kor. Andrzej Potocki i Stanisław Jabłonowski wojewoda ruski '). Rozstrzygnęła się rzecz na sejmie ostatnim za Jana Kazimierza. Xiążę przyjechał do Warszawy 26 lutego 1668, a 1 marca został hetmanem polnym ²). Pod koniec rządów Jana Kazimierza znajdował się xiążę obok Sobieskiego na Ukrainie, nawet i za bezkrólewia stał na pograniczu, ale już tym razem sam jeden, hetman wielki albowiem pojechał na konwokacyę, którą zawcześnie złożono, potem do Prus, gdzie bawiła się jego żona, i rząd cały nad wojskiem xiçciu powierzył. Przybyło do Dymitra poselstwo od Kozaków do obozu z prośbą o miłosierdzie i zachowanie przy wolnościach dawnych; obiecywali już Kozacy, że hetmana swego Doroszeńka słuchać będą, że poprzestaną na sumiennem wykonaniu układu hadźia-ckiego. Tymczasem w obozie u hetmana poln. działo się bardzo nieszczęśliwie : było wojsko jakby w zamknięciu po całych miesiącach, nie jeden też zdrowiem i dostatkiem przepłacił, gdy xiążę dopiero na tydzień przed Bożem Narodzeniem rozpuścił wojsko ³). Była wtedy i druga sprawa, która powszechną uwagę na xiecia zwróciła. Elektor brandenburgski w czasie sejmu konwokacyj-nego zajechał Drahim, ze strachu że Polska go nie opłaci. Sam nie dochowywał traktatów, więc sądził, że

‘) Listy Sobieskich u Helcia str. 119. Bibl Świ-dz ińs к i ch.

²)DyaryuszJana Antoniego Chrapowickie-go wojewody witebskiego, wyd. Rusieckiego na str.

17-19.

³) Latopisiec albo Kroniczka Joachima Jer-licza, wyd. K. Wł. Wójcickiego Tom II str. 136—137.

i wszyscy tak czynią. Podobno porozumiał się poprzednio z xiçciem. Wielka burza sejmem elekcyjnym zatrzą-sła. Howerbeck uspakajał umysły. Z drugiej strony w bezkrólewiu tern zajechał xiążę Zamość w sprawie swego szwagra, kiedy się o tę ordynacye spierały dwa przemożne domy, Koniecpolskich i Wiśniowieckich, ten ostatni, w osobie xiecia Michała, wojewodzica ruskiego, syna Jeremiasza. Na sejm następny elekcyjny przyjechał xiążę Dymitr do Warszawy d. 9 czerwca 1669 r., dobrze później po Sobieskim, a zajechał wspaniale , w licznej assystencyi i spotykających go, mając z sobą 16 chorągwi nadwornych, i udał się wprost do prymasa *). Nie był xiążę stronnikiem Kondeusza i razem z podkanclerzym Olszowskim ku Lotaryngowi się skłaniał, co poświadcza sam Chavagnac, poseł lotaryngski, który ich obu ujął. (Tymczasem królem obrany jego krewny, Michał Korybut Wiśniowiecki. Oczywiście znaczenie xiecia przytem poszłoby górą, gdyby nie zabiegi panów, w ogóle przeciw nowo obranemu królowi. Pomimo to jednak, xiążę zawsze stał świetnie z powodu tej elekcyi, a kiedy na sejm do Warszawy przyjeżdżał, prosto jechał na zamek ²). Podczas sejmu w r. 1670 otrzymał Dymitr dwa nowe starostwa: Soleckie i Strumiłowskie, po śmierci Radziejowkiego ³). Innym przywilejem zyskał xiążę prawo na ustąpienie dla Bokuma, cześnika lit. i jego żony, dóbr i gruntów królewskich starostwa warszawskiego na

Chrapowicki, str. 48—124.

²)    Chrapowicki, str. 217.

³)    Sygillaty 1rs. XI fol. 197 przywilej z d. 4 paź

dziernika.

przedmieściu warszawskiem '). W tych czasach właśnie wszedł Dymitr w bliskie stosunki krwi z Sobieskim. Jeszcze w r. 1668, nim wziął buławę, umarła mu żona Zamojska, jak i bratu, obydwie jednego miesiąca ²). Po trzech latach wdowieństwa ożenił się hetman powtórnie z xiężniczką Teofilą Zasławską na Ostrogu, rodzoną siostrzenicą Jana Sobieskiego, córką wojewody krakowskiego Władysława Dominika i Katarzyny Sobieskiej. Ślub odbył się w Warszawie w pałacu Ujazdowskim, według życzenia królewskiego. Miało to małżeństwo znaczenie polityczne, bo hetmanowie pogodzili się z sobą i Sobieski pojednał się z królem. Dotąd xiążę Dymitr oczywiście gnieAvał się na Sobieskiego za jego postępowanie z królem. Zdawało się, że zgoda była szczera, przyjechała na nią umyślnie siostra Sobieskiego, matka panny, już wtedy Radziwiłłowa , hetmanowa litewska. Przywiodła za sobą wiele pań i senatorek litewskich. Na uroczystość tej zgody i senatorów wielu w ogóle z dobrej woli zebrało się.

którą summę mogłoby się tysiącom

za

Dnia 8 maja 1671 r. obydwaj hetmani razem przyjechali, nazajutrz o zmroku (10 maja) wieniec od Dymitra oddawał pannie młodej Łużecki kasztelan podlaski , za co od panny dziękował brat jej przyrodni, młody Radziwiłł ³). „Tamże znamienitą komedyę odprawowano“; narzeka w rubasznym swoim języku Jerlicz, „która 60 tysięcy kosztowała, w czym znaczna to utrata skarbu Rzeczypospolitej,

1)    Sygillaty ks. XI przywilej z d. 10 listopada 1670 r.

²)    Latopisiec Jerlicz a, Tom II str. 129.

³)    Ojczyste Sp o mink i Ambr. Grabowskiego, Tom II itr. 135.

— 29T —

żołnierza zapłacić, a z tego kosztu i intraty, jakoby psa pod ogon pocałował, tak to pomogło wiele. Lepiejby na domy Boże albo na szpitale, na ułomne, na kaleki, na żołnierza skaleczonego i niedostatniego“ i t. d. '). Po weselu obydwaj hetmani wspólnie ruszyli na wojnę jesienną od Buska ku Barowi przeciw kozactwu i Tatarom ² 3). Miał xiąże osobiste krzywdy do pomszczenia, bo mu dobra około Krzemieńca w lecie do szczętu zniszczono ⁴). Bnia 22 sierpnia hetmanowie połączyli się pod Barem ; był przy xieciu i brat jego Konstanty ⁵ 6). Koniec wyprawy smutny. Sobieski odjechał w listopadzie ze Lwowa, zostawiwszy komendę xieciu, xiążę na pe-dogrę chory odjechał także, zostawiwszy władzę swemu porucznikowi Wyżyckiemu, pisarzowi lwowskiemu, który się z hetmanem swoim listownie znosił s). Tak często u nas bywało. I kiedyż to takie niedbalstwo ? Oto nie w czasie spokoju, ale kiedy cała Ukraina ogniem płonie! Na sejmie i radzie senatu posejmowej w roku 1672 poróżnił się xiążę z królem, kiedy i z Sobieskim swary królewskie na nowo do ostateczności prawie dochodziły. Domagał się xiążę od króla Michała, żeby mu oddał wszystkie dobra pozostałe po ojcu, jako skrzywdzony opieką ; odłożył to król do dwóch miesięcy, a hetman nieukontentowany wyjechał z Warszawy ⁷).

Pospolite ruszenie pod Gołębiem wzbierało już kon-federacyą, krzyczało na Sobieskiego, że podnosi przeciw królowi bunty, xiążę Dymitr łagodził te zapędy ł). Po wielkiej radzie warszawskiej nastąpiła powszechna zgoda. Król wysłał Dymitra z Warszawy przodem do wojska i kazał mu dowodzie poty, póki nie wróci Sobieski, który wyjechał do Gniewa. Było to w maju. We wrześniu xiążę słał królowi jeńców wziętych pod Buczaczem i jeszcze był wtedy sam w obozie, bo Sobieski siedział w Jaworowie i ciągle się wybierał. Na czele lOciu tysięcy wybierał się xiążę do Wołoszczyzny i tam miał zimować w zdobytych stanowiskach. Kiedy wreszcie przybył Sobieski, odbyła się rada wojenna na polach mogilskich i xiąże szedł dalej na Dobrowody ²). Znajdował się nareszcie Dymitr i pod Cliocimem, i tam miał swoją dolę zasługi. Potem za nowego bezkrólewia spoczywał długo po trudach obozowych u siebie w Załoścach ⁸).

Przeznaczenie widać chciało, żeby xiążę hetman ciągle zajeżdżał dobra. Była to zresztą rodowa cecha Wiśniowieckich, a Jeremiasz ojciec króla Michała, umiał to lepiej robić niż inni. Dymitr dawniej zajeżdżał dobra Zamojskie, a teraz ostrogskie, umarł albowiem ostatni bezdzietny młody potomek xiążąt Zasławskich na Ostrogu, Alexander, rodzony brat jego żony i spór wynikał, kto ma po nim dziedziczyć kolosalne dobra. Rozmaicie ludzie tę rzecz rozważali. Wprawdzie jeden z xiążat Ostrogskich postanowił na swoich ziemiach ordynacyę,

‘) Chrapowicki; str. 314.

*) S p o m. Ojczyste Ambr. Grabows. Tom II str.

211-271.

którą po wygaśnięciu dziedziców prostej linii miał wziąść Zakon maltański. Ambicye kawalerów polskich już się dawno gotowały na ten wypadek. Jeden z nich, jeżeli ordynacya się utrzyma, wziąłby ogromne xiążęce dobra z obowiązkiem rycerskiej służby dla Rzeczypospolitej. Ale trafiali się statyści, którzy utrzymywali, że ordynacyi nie ma, bo nie zachowano wszystkich formalności w ustanowieniu jej, bo nie zatwierdziła jej ostatecznie konsty-tucya sejmowa. W takim razie dobra Ostrogskie spadałyby na jedyną rodzoną siostrę Alexandra, to jest na xiężnę Wiśniowiecką. Dymitr zatem w sprawie swojej żony robił zajazd na Ostrogszczyzne. Jednocześnie zachodziły i drugie wypadki. Sejmik proszowski, jak było w rozporządzeniu twórcy ordynacyi, obrał Hieronima Lubomirskiego, kawalera maltańskiego dziedzicem po Alexandrze, i wezwano xiçcia aby ustąpił ¹). Sprawa ta tak głośna wówczas, tak dotąd pamiętna, zawieruszyła całe prawie następne panowanie. Xiążę Dymitr nie ustąpił. Powodziło mu się widocznie na tej drodze zajazdów — dawniej utrzymał Zamojskich, teraz żonę swoją. Miał może tutaj acz skryte poparcie i zezwolenie Jana III, dawnego towarzysza, naprzód akademii, potem hetmaństwa, teraz króla. Ale radość zasępiała ta okoliczność, że nie miał xiążę Dymitr synów; jeden z Zamojskiej Janusz, umarł, były zaś zresztą trzy córki i to z Zamojskiej, z drugiej zaś nie miał żadnego potomstwa. Nie było więc nadziei, żeby Ostróg przekazał swoim potomkom. W roku 1676 oddał mu Jan III wielką buławę. Z rachunków Morsztyna podskarbiego w. kor.

³J S p o m. O j cz y s. Ambroż. Grabows. T. I str. 206.

wiemy, że xiążę pobrał tytułem pensyi w roku 1676 ze skarbu 12 tysięcy złotych pols. i osobno jurgieltu 1800, razem 13.800 złotych, pensya wcale nie wielka ‘). Oczywiście pod wodzą króla hetmana, wszyscy inni z urzędu hetmanowie mało się odznaczali sami, chyba ścisłem wykonaniem rozkazów. Jan III za Wisłą dwa lata sam po swojej elekcyi zatrzymał buławę, nawet tytułem dzielić się nie chciał, a kiedy oddał ją, sam jednak dowodził. Hetmanowie, xiąże Dymitr wielki i Jabłonowski polny, chodzili tylko za nim w pole. W roku 1676 w październiku znajdował się Dymitr pod Zórawnem i tam podpisywał kondycye pokoju. Obiecywał razem z marszałkiem nadwor. kor., że wielkiego posła Rzeczpospolita wyszle po ratyfikaeye traktatów do Stambułu ²). Z królem serdeczna przyjaźń łączyła hetmana — co więc jeszcze można było, co brakowało Dymitrowi, dał mu Jan III. W r. 1678 został wojewodą krakowskim, we dwa lata r. 1680 kasztelanem krakowskim.

Tyle o życiu publicznem xiçcia Dymitra, za którem, zawdzięczając pracowitemu Bartoszewiczowi, śledziliśmy z taką dokładnością. Miał hetman liczne, niezaprzeczone zasługi, całe życie był czynnym, ale nie była to osobistość tak pociągająca, sympatyczna i popularna w narodzie, jak ongi jego krewny Jeremiasz. Wady też jego nie były może osobiste, a płynęły z ducha wieku, miały rdzeń w narodzie, który przygotowywał już wówczas tę smutną anarchię, która mu w następstwie koniec zgotować miała. I zaiste smutny to był obraz — kraj ko-

*) Biblioteka Warszawska z r. 1844. Zesz. IV.

²> Wójcicki, В i b 1. staroż. pis. p o 1. T. II str. 282.

kroć podrażnionej ambicyi, już wszystko szło poranienie, wszystko poświęcano. Bratanek jednego króla, towarzysz broni i akademicki drugiego, xięciu Dymitrowi było jak w raju — o czem tylko zamarzył, wszystko posiadł — urzędy, intratne starostwa, sypały się nań jak z za rękawa, a przy takich warunkach i czegóż to dokonać nie można było....

chano, kochał go i Dymitr, wszelkimi środkami ratować go usiłowano, ale dla jednej prywaty, dla jednej często-

w za-

domowem, xiążę Dymitr był ludzkim, hojnym, zwłaszcza dla lirizi rycerskiego stanu fortuny nie żałował, karności w wojsku ściśle przestrzegał. Pobożny, jak wszyscy prawie hetmanowie nasi, osobliwsze miał nabożeństwo do obrazu N. Panny w Czą-

W życiu prywatnem

na świętym obra-niejscowyin skarbcu dotąd oglądać , wypisana u Przy-Koniecpolskich.

wo-

stocboAvie, to też i szczodrobliwość swą w bogatych darach temu klasztorowi okazywał -, przechowuje się tam dotąd jego buława. Toż i córka księcia Eugenia Katarzyna Koniecpolska w r. 1609 koronę swą ślubną, złotą, drogiemi komieniami sadzoną, zawiesiła zie w Częstochowie, w i ją można. Intercyza ślubna tej pani łąckiego w Pamiętnikach o Wesele odbyło się w Załoścach podczas zapust r. 1667. Posagu dał córce xiąże 150 tysięcy i w klejnotach 50 tysięcy. Tyleż musiały brać i inne jego córki, nie miał z nich jednak Dymitr pociechy — umierały prędko. Koniecpolska bezdzietna w kilka lat po ślubie umarła. Druga córka, zamężna za Wacławem Leszczyńskim jewodą podlaskim, urodzona r. 1655, umarła mając lat 26 w 1681 roku, przed samą śmiercią ojca. Córka jej a wnuczka Dymitra, Józefowa Potocka, następnie xiężna

Januszowa Wiśniowiecka, kasztelanowa krakowska, żona ostatniego z Wiśniowieckich. Trzecia córka Dymitra Salomea, wstąpiła do zakonu Benedyktynek we Lwowie i potem przeniósłszy się do Przemyśla, jako xieni tego klasztoru świątobliwie umarła. Sam xiążę hetman umarł w sierpniu 1682 r. Żył lat najwięcej 54. Ze śmiercią jego dom Wiśniowieckich, znacznie ku upadkowi się pochylił. Spoczywał już tylko na dwóch jego synowcach, wojewodzicach bełzkich, synach Konstantyna III. Xiążę Dymitr tytułował się na Załoźcach i Zbarażu Wiśnio-wieckim.

Materyałów do życia xiçcia Dymitra mamy dosyć, rozprószonych po źródłach historycznych do panowania Michała Korybuta i Jana III. Więcej szczegółowe, wybitniej historyczną postać xiçcia malujące : u Chrapowi-ckiego w Dyaryuszu, w Spominkach Ojczystych Ambrożego Grabowskiego, u Helcia w Listach Sobieskich, u Wójcickiego w Bibliotece starożytnych pisarzów polskich i w Kronice Jer-licza. Z mniej znanych źródeł, kilka ciekawych szczegółów o życiu hetmana Dymitra znaleść można w rzadkiej już dzisiaj broszurze panegirycznej xiedza Jerzego Mleczki Jezuity w 1683 r. w Krakowie wydanej p. t. „Radii sépulcrales Demetrii Viénioviecii* (Promienie grobowe Dymitra Wiśniowieckiego). Napisał także panegiryk na śmierć jego xiądz Paweł Jan Wojewódzki, w Krakowie 1682 roku drukowany.

O bracie hetmana Dymitra, Konstantynie III, wojewodzie bełzkim wspomnimy krótko — wzmiankowaliśmy o nim kilkakrotnie w życiorysie Dymitra. Widocznie brakło mu zdolności brata, mniej też na widowni jaśniał, choć

dzielił wspólne z nim losy i we wszystkich prawie wojennych wyprawach Dymitrowi towarzyszył Mianowany naprzód wojewodą bracławskim , następnie bełzkim, posiadał starostwa : osieckie i gliniaóskie. Zaznaczają osobliwie w życiu jego politycznem, układy jego z Turkami w Zórawnie r. 1676, w których jako komisarz był wydelegowany wraz z bratem. Rezydencyą Dymitra były Załośce inaczej Nesterwarem zwane, xiążę Konstantyn zaś osiadł na ojczystym zamku w Wiśniowcu. Za jego życia miasto Wiśniowiec, gniazdo stołeczne tych xiążąt, kilkakrotnie już pierwej od nieprzyjaciół niszczone, po raz ostatni przez Turków nawiedzone zostało. Właśnie w chwili, kiedy właściciel xiążę Konstantyn, w r. 1672 inną jakąś wyprawą był zajęty, Turcy zniszczywszy mnóstwo miast i siół na Podolu i Wołyniu, podstąpili pod sam Wiśniowiec. Długo komendant tego zamku, mężny szlachcic Borkowski stawił im opór, zdradą jednak żydów, mieszkańców miasta, Wiśniowiec został zdobyty, ogniem i mieczem do szczętu zniszczony. Po śmierci pierwszej żony Zamojskiej, która mu nie zostawiła potomstwa , xiążę Konstantyn dla podtrzymania gasnącego rodu, ożenił się powtórnie z Chodorowską podkomorzanką lwowską, rodzoną siostrzenicą hetmana Stanisława Jabłonowskiego, kobietą rozumną, ale wielką intrygantką polityczną, o czem później jeszcze będziemy mieć zręczność mówić. Z tego związku było dwóch synów: Janusz i Michał, dwóch ostatnich potomków, na których wygasł ród Wiśniowieckich. Xiążę Konstantyn umarł we Lwowie w r. 1686, w katedrze tamtejszej pochowany. Xiçzna przeżyła męża o wiele, a po jego śmierci zawarła powtórne związki z kniaziem Janem Karolem Dolskim marszałkiem wielkim litewskim, przyjacielem osobistym króla Jana Sobieskiego ⁹). Otóż i dwaj ostatni Wiśniowieccy, dwaj bracia rodzeni, wojewodzice bełzcy, synowie Konstantyna, przed nami tylko pozostali — na ich grobach, jako ostatnich z rodu, trzaskano herby xiazece A nie byty to już sławy tego wielkiego domu, choć wszędzie o nich głośno — na sejmach, w radzie i na wojnie — ale i czasy też inne wybiły, i bohaterskośó zmalałą dawno pogrzebano ..

BartoszeAvicz zebrał

daty i szczegóły z jego żywota,

Zaczniemy od starszego Janusza Antoniego, który był kasztelanem krakowskim, a którego Bartoszewicz, nie wiadomo dla czego, statystą polskim nazywa. Sam xiążą najmniej może miał do tego pretensyi i ani życiem ani czynem tego miana bynajmniej nie usprawiedliwiał. Pisał wprawdzie dzieła, drukował je nawet, ale w ma-teryacb religijnych, a co pewna, pił i bratał się ze szlachtą w najlepsze — lecz raczej to dobra jego natura i potrzeba towarzyskości, niż myśl jakaś polityczna w tern wszystkiem przewodniczyła — na filozofa ani na statystę bynajmniej nie zakrawał, pracowicie najdrobniejsze

miał przed sobą Sygiilaty z tej epoki — czerpał zOtwi-nowskiego, który dużo o xiçciu pisał, ale charakterystyki tego ostatniego Wiśniowieckiego, domyślać się tylko, odgadywać z tego życiorysu należy. Zaczniemy od powtórzenia dat.

— 305

Od miodu już xiążę Janusz zaczął być czynnym, piastował rozmaite urzędy, zmieniał starostwa. W bezkrólewiu po Janie III trzymał się stronnictwa saskiego za Jabłonowskim hetmanem, wujem swej matki ; obrany posłem na sejm koronacyjny, już na nim, chociaż tak młodziutki laskę chciał piastować Najprzód jako sekretarz pracował czas jakiś w kancelaryi koronnej i ztąd w r. 1699 obrany marszałkiem nadwornym litewskim. Dnia 18 czerwca 1701 r. brat młodszy Michał ustępuje mu starostwa gliniańskiego. 23 czerwca xiążę ustępuje z uroczyszcza Szreniawy, w powiecie lwowskim, Stanisławowi Wiśniowskiemu i żonie jego Helenie, tudzież ze wsi Połtewy i z wójtowstwa gliniańskiego, w starostwie Iwowskiem a). Dnia 28 października tegoż roku xiążę Kazimierz Czartoryski ustępuje mu starostwa kamienieckiego ³). W styczniu 1702 na sejmie, złożywszy marszałkowstwo nadworne, mianowany kasztelanem wileńskim ⁴). W r. 17u2 dnia 30 stycznia expedyuje sam przywilej na wójtowstwo w Glinianach, dla tegoż co wprzód Wiśniowskiego, już podczaszego nurskiego ⁵). Dnia 7 grudnia 1703 r. obydwaj bracia, Janusz i Michał, biorą paszport za granicę — Janusz mianowany wojewodą wileńskim przeciw Janowi Kazimierzowi Sa-pieże ⁶). W r. 1704 w Tarnowie 12 marca król wydał mu przywilej na prawo przelewko we, jus Communica-

*) Załuski, Epistolae Tom II str. 439.

²)    Sygillaty ks. 15. fol. 86.

³)    Sygillaty ks. 15. fol. 134.

⁴)    Dyaryusz biblioteki głównej M. 55. ⁵j Sygill. ks. 15 fol. 151,

⁶) Sygill. ks. 16.

tivum, do starostwa konińskiego ; to starostwo dostał xiążę od żony Teofili z Leszczyńskich, ona to przelewała na męża swoje dożywocie ’). Dnia 1 lipca xiążę może wydzierżawić starostwo swoje osieckie w Krakow-skiem, w powiecie bieckim ²). Dnia 1 sierpnia dostał Czeczeniówkę, wieś królewską na Wołyniu, po śmierci Franciszka Ledóchowskiego, kasztelana wołyńskiego ³). W roku 1705 nie ma nic w Sygillatach o xieciu. Aż dopiero dnia 25 maja 1706 r. mianowany od Augusta II wojewodą krakowskim z wileńskiego, po Marcinie Kąt-skim ⁴). Za powrotem Augusta II, xiążę wyrobił sobie u króla odwołanie z dnia 10 maja 1710 roku przywileju, otrzymanego przez żydów krakowskich, bo to prawom xiecia, jako wojewody szkodziło, sam znowu xiążę Janusz expedyował z kancelaryi ten rozkaz królewski ⁵). Starostwa krzemienieckiego ustąpił w Malborgu Olszań-skiemu, chorążemu wołyńskiemu ⁶). Nareszcie tegoż jeszcze roku Jan Woliński z żoną Elżbietą Szarowską, uzyskali prawo ustąpić dla xiecia i żony jego z wój-towstwa w Koninie i Starem Mieście w Kaliskiem ⁷). Układ o Krzemieniec nie doszedł w swoim czasie do skutku, bo oto dnia 3 sierpnia 1713 r. znowu czytamy przywilej, pozwalający xiçciu, żeby starostwa tego ustąpił Dymitrowi Kunarzewskiemu, staroście kunińskiemu ⁸).

*) Sygill. ks. 16 fol. 142.

²)    Sygill. ks. 16 fol. 167.

³)    Sygill. ks. 16 fol. 173.

⁴)    Sygill. ks. 16 fol. 237.

⁵)    Sygill. ks. 17 fol. 141.

⁶)    Sygill. ks. 17 fol, 159.

⁷)    Sygill. ks. 17 fol. 180.

⁸)    Sygill. ks. 18 fol. 51.

Tu musiała się wcisnąć omyłka w nazwiskach : nie Kuna-rzewski ale Konarzewski i nie starosta kuniński ale koniński, jakiś krewny xiężny z pierwszego jej małżeństwa z Józefem Potockim. Ten frymark starostwami, nabytki i ustępstwa, były to po prostu spekulacye pieniężne, zagęszczone u nas w tych czasach. Ustępowano starostw za pieniądze i za pieniądze je nabywano. Sprzedawano po prostu prawo swojego dożywocia, a kiedy się obie strony umówiły, szły do króla po przywilej, bo nie wolno było prawa czasowego do cudzej ziemi ustępywać bez zezwolenia właściciela, króla. Król nie odmawiał nigdy. Było to nadużycie, z którego korzystali najwięcej marnotrawcy, bankruci, którzy w ciągłej potrzebie grosza, tym handlem za swoje prawa kilko lub kilkunastoletnie tym sposobem przychodzili do małych kapitalików. Zresztą smutno to powiedzieć, ale i ludzie zacni, możni w ówczesnej Polsce nie wstydzili się tej spekulacyi, jak nasz xiążę, chyba że je mieli komu przekazywać, jak żonie, dzieciom lub bliższym krewnym...

Z Krzemieńca, jeszcze raz na mocy przywileju z 8 marca 1720 r., może xiążę Janusz ustąpić bratu Michałowi kanclerzowi litewskiemu ’), i jeszcze raz bratu 4 lipca 1724 roku ²). Jednakże układ znowu się zerwał, gdyż w 1726 r. 10 kwietnia xiążę Janusz wyrabia sobie jarmarki do Krzemieńca i jednocześnie komissyę do rozgraniczenia między królewszczyzną Kniazie i Skwa-rzewo, a dobrami swojemi dziedzicznemi Bełzie i Po-czapy ³). W roku 1726 dnia 12 października został

*) Sygill. ks. 19 fol. 258.

²) Sygill. ks. 20 fol. 113. ⁸) Sygill. ks. 21 fol. 73.

xiążę Janusz kasztelanem krakowskim '). W listopadzie umawia się z Radziwiłłami, a mianowicie z xięciem Ry-beńką, który się ożenił z jedyną jego córką Franciszką Urszulą, sławną później autorką dramatyczną. Otrzymał kilka przywilejów królewskich z d. 21 listopada. Ustępuje obojgu małżeństwu Radziwiłłom starostwa osieckiego, toż i krzemienieckiego i nadto rogozińskiego w Sanockiem. Sam zaś bierze po hetmanie Sieniawskim, wójtowstwo myślenickie z sołtystwami ²). W roku 1629 dnia 7 września Józef Błoński może ustąpić dla xięcia i jego żony ze wsi i z wójtowstwa Miejsca i Libałówki w ziemi sanockiej ³). W r. 1730 d. 3 października wziął xiąże starostwo parczowskie, po śmierci Daniłowiczowej z domu Działyńskiej, i nazajutrz zaraz wyrobił przywilej dla żony, dożywocie na to starostwo ⁴). Znowu Krzemieńca ustępuje Radziwiłłowi 22 grudnia 1731 r. ⁵). W roku 1732 d. 27 listopada dostał Pleszowę, w pow. krzemienieckim, po śmierci Stefana Ledóchowskiego, podstolego wołyńskiego, i na niej zaraz dożywocie dla żony ⁶). Tu kończy się panowanie Augusta II. Za jego następcy, xiążę Janusz dostał Kniazie po śmierci Zdziennickiego ⁷). Dalej dnia 23 czerwca starostwo nowotargskie po Wielopolskiej kanclerzynie, i na niem zaraz 26 września dożywocie dla żony ⁸). W roku 1736 dwa są przywileje:

V Sygill. ks. 20 fol. 198.

²)    Sygill ks. 20 fol. 206-207.

³)    Sygill. ks. 20 fol. 278.

*) Sygill. ks. 22 fol. 48 — 31.

⁵)    Sygill- ks. 22. fol. 150.

⁶)    Sygill. ks. 22. fol. 199—213.

⁷)    Sygill. ks. 24 fol. 36.

⁸)    Sygill. ks. 24 fol 84 — 111.

28 lipca xiążę może ustąpić starostwa konińskiego Adamowi Mycielskiemu, kasztel, kaliskiemu T) i dnia 30 lipca temuż, krzemienieckiego ²). W r. 1738 dostał po śmierci rotmistrza wojsk koronnych, Macieja Kamieńskiego, Cie-chostów w Lubelskiem ³).

....Dotąd daty, które tak sumiennie zebrał nam o xieciu p. Jul. Bartoszewicz — przystępujemy teraz do więcej ożywionych faktów, do właściwego życiorysu. Xiążą Janusz wychował się w domu swojego ojczyma, Jana Karola Dolskiego, marszałka W. lit. Po nim wziął najpierwszy urząd , starostwo grodowe pińskie, na które wjechał jeszcze w maju 1693 r. Odbywał wtedy wraz z bratem Michałem podróż za granicę i wrócił na bezkrólewie. Obrany deputatem do paktów Augusta II, podpisał elekcyą z województwem brzeskiem i odtąd przez pół życia pozostał wiernym przyjacielem i stronnikiem Sasów, dopóki nie zmiarkował, że z królem nie można trafić do ładu. Obaj z bratem popularnie zaczęli swój żywot polityczny — szlachta za nimi przepadała, bo za nią obstawali przeciw Sapiehom. Smutna to była sprawa, której xiążęta omal że życiem nie przepłacili, obydwa w niej poranieni. Poszło o trubunał i doszło do ostateczności, bo do formalnej wojny domowej, w której pod Olkinikami ścierały się dwa wojska : Sapieżyńskie i szlacheckie. Zwycięztwo pozostało po stronie szlachty — sapieżyńscy na głowę pobici. Gdybyż się to na tern skończyło — lecz szlachta rozzuchwalona świeżem zwy-

]) Sygill. ks. 26.

²)    Sygill- ks. 23 fol. 31.

³)    Sygill. ks. 26 fol. 79.

cięztwem, winem rozgrzana, wpadła do gospody w Olki-nikach, w której się znajdował koniuszy litewski Sapieha, zafrasowany przegraną i poddaniem się swoich — i bezbronnego zamordowała. Młodzi Wiśniowieccy, jakkolwiek z partyi przeciwnej, widząc grożące koniuszemu niebezpieczeństwo, siedli na koń i jemu podawszy konia, między siebie go wzięli, ale szlachta puściła się za nimi w pogoń — xiążętom się po trosze oberwało, a koniuszego rozsiekano żywcem. Agitatorem tego niecnego morderstwa był jakiś kanonik Białozor '). Kiedy wojna w kraju zagrała, xiążę Janusz walczył pod buławą wuja swej matki, hetmana Jabłonowskiego, następnie pod Hieronimem Lubomirskim ²). Brał także udział w wyprawie Jabłonowskiego przecnv Palejowi w początkach r. 1703 i zasłużył sobie już wtedy na dobre imię u króla ³). Zasiadał na sejmie lubelskim, na którym brat jego Michał trzymał laskę. Tu został deputatem do rewizyi skarbu kor. i trybunał skarbowy litewski. Król wtedy, w listopadzie, myślał już o wyniesieniu go na województwo wileńskie , gdy Sapieha całkiem przeszedł do Szwedów ł).

Tam

*) O tej sławnej podówczas sprawie i o znalezieniu się Wiśniowieckich, wiele szczegółów czytać można w Nielubowi-czu i w Pamiętnikach Erazma Otwinowskiego. W bibliotece Przeździeckich w Czarnym Ostrowiu na Podolu, znajduje się rękopism zatytułowany Manuskrypt Podczaszyca. śród aktów, mów, wierszów przygodnych i t. p. zamieszczony twardym i napuszonym wierszem opis owej fersalii Olkini-ckiej. P. Alex. Przeździecki dwukrotnie drukował ten poemat.

²)    Danejkowicz/S w a d a. Tom II str. 10.

³)    Załuski, Epistolae Tom V str. 215 — 440 i 552.; W i zer. i roztrząs. wileńs.z roku 1837 Tom XIX str. 113.

⁴)    Załuski str. 366.

— 311

car a

Jeżeli xiażę nie był w boju, to za to za królem wciąż jeździł ; był z nim w Jaworowie , w Sandomierzu wśród konfederaeyi, w maju 1704 r. i na radzie senatu tegoż roku w Łańcucie. W Sandomierzu łagodnie traktował konfederacyę warszawską, pełną ducha szwedzkiego, wierny albowiem sobie, nigdy sprawy nie chciał posuwać do ostateczności. W Sandomierzu dziękował królowi za województwo wileńskie ’). Miał własną dywizye i bił się też często ze Szwedami ²). Wkroczył z nią do Warszawy 1704 roku, bił się pod Jaroczynem ³). W roku 1705 znowu z innymi regimentarzami wysłany pod Warszawę , brał tam udział w lipcowym strasznym boju i pobity został pod Łęczna ⁴). Szwed zniszczył mu dobra wtenczas, kiedy matka wchodziła w tajne układy z Mazepą w Białej Krynicy pod Krzemieńcem, gdzie hetman kozaczyzny do chrztu trzymał syna xięciu Januszowi ; pani marszałkowa Dolska obiecywała podobno hetmanowi dożywotnie xiçztwo Czerniechowskie ⁵). Walczył xiążę i pod Kaliszem ⁶). W roku 1707, kiedy August II abdy-kował, xiążę Janusz był posłem z rady lwowskiej do lecz przeszedł wtedy do Szweda razem z bratem i walczył pod Koniecpolem ⁷). Prócz pobudek polity-

‘) Załuski str. 324.

²)    idem str. 286—366.

³)    idem str. 371 — 372.

⁴)    idem str. 668—671 i Pamiętniki Erazma Otwi-wskiego wyd. Raczyńskiego str. 85.

⁵)    Markiewicz, Hist. Małej Rusi Tom II str. 421 [ Otwinowski str. 103.

⁶)    Załuski str. 788.

⁷)    Załuski str. 798—852 i Otwinowski str. 123.

cznych wpłynęło też wiele na te zmianę stronnictwa u xiecia, jego tak bliskie pokrewieństwo z królem Stanisławem, jak wiadomo bowiem, sam był ożeniony z Leszczyńską. Pani ta, Teofila Taida, kobieta dumna, była jak mówiła złączona z krwią pięciu królów polskich. Nastała najszczytniejsza chwila w życiu xiecia Janusza, a tą był powrót Sasa do korony — wtedy wykazał on całą szlachetność i hart swojego charakteru — to wszystko co tak brakowało bratu jego Michałowi, który przerzucał się na tę i owę stronę, zkąd wiatr pomyślny powiał. Król sądził

powrotem, że w złamanym wojną narodzie

za

potrafi teraz rozpościerać władzę bez kontroli. Omylił się jednak w swych rachubach, natrafiwszy na ludzi takich, jak Janusz Wiśniowiecki i Ledóchowski. Xiążę pobożny, przystępny, przywiązany do ojczyzny i do jej swobód, gorąco zawsze za niemi występował, zarówno przeciw Szwedowi jak i Sasom. Jakkolwiek Wołynianin z rodu i nadewszystko miłujący ciche swe rezydencye w Białej Krynicy i w Jampolu, zostawszy jednak wojewodą krakowskim, xiążę prawie ciągle w Krakowskiem przesiadywał i znajomi! się tam ze wszystkiemi. To też szlachta tamtejsza za bożyszcze go miała, przepadała za nim, po rękach go nosiła — „dziwnie ufała“ jak mówi Otwi-nowski. Pierwszy to i ostatni wojewoda wileński, co do korony na wyższe poszedł krzesło — umiała więc szlachta i to w nim ocenić. W roku 1710 marszałkował xiąże wojewoda w trybunale koronnym — w całej swej zacności sądził on, że po uspokojeniu się burzy, nasta a teraz najwłaściwsza pora do podniesienia sprawiedliwego i zacnego rządu, ale się omylił, bo Sasi daleko gorzej niż wprzódy dokazywali po kraju. Xiążę narzekał na to

wespół z drugimi, gdy naraz dały się widzieć pierwsze ruchy tej burzy, która później strzeliła kónfederacyą tarnogrodzką po Rusi Czerwonej i Wołyniu. Krakowianie pierwsi porwali się, ośmieleni przez hetmana Sie-niawskiego stanęli pod Hebdo wem, i xiecia regimentarzem swoim dla znoszenia Sasów obrali. Wtem generał Eckstett rozprószywszy Sandomierzan, nastąpił na Krakowian , z drugiej strony biegł na nich Mier z dragonami. Szlachta, której było nie więcej nad trzystu ludzi w kupie, do szczętu byłaby zniesioną, gdyby nie nadciągnęli z Krakowa xiążę i biskup Łubieński. Krakowianie obiecali po 10 tynfów z dymu na zimę dla Sasów i rozeszli się smutni, uproszeni przez biskupa i xięcia Janusza, bo ich hetman zawiódł i pomocy nie nadesłał. Z pod Hebdowa udali się Wiśniowiecki z biskupem wprost do Warszawy, a stanąwszy przed królem, skarżyli się mu w oczy na ucisk i nędzę ludu z powodu drożyzny i zarazy bydła, i ostro domagali się, aby Sasi na wiosnę z Polski ustąpili. Król zbył ich ni tern ni owem, a ofiarę lOciu tynfów z dymu przyjął. Za przykładem tych dwóch senatorów poszły i inne województwa i słały swych posłów do Warszawy, lecz i te nic nie uzyskały. To też rozdrażnienie dla Sasów rosło, a w następnym już roku

Podgórze krakowskie znowu porwało się do broni, nerał Lamothe i pułkownik Mier byli przygotowani uderzyć już na nie pod Krakowem, lecz xiążę i tą rażą odwiódł ich od tego, wystawując, że oleju ogniem się nie gasi. Toż i szlachtę hamował xiążę wojewoda, o ile mógł, perswadując, aby się na niepewne rzeczy nie narażała, przypominał przeszłoroczną konfuzyę, lecz nie wiele to pomagało. Powstał powiat sądecki, do niego

Ge-

A0

przyłączyło się i Bieczan trochę — lecz zresztą było cicho i wielka burza gotowała się dopiero, choć na wojsku kwarcianem mało było nadziei, a wielki hetman „uwiązł w imprezach królewskich“ i drżał ze strachu, widząc na co się zanosi. Otóż nareszcie i Stefan Wie-logłowski naczelnik szlachty, nie słuchając już dalej rad xiçcia , obyczajem wojennym podniósł chorągiew i ruszył w góry. To było pierwsze hasło. Zaczęły się też wiązać i małe konfederacye, aż i generalna zebrała się w Tarnogrodzie. Znalazł się tam i nasz xiążę, a szlachta ujrzawszy go jednomyślnie wołała : „ażeby ten pan tego kongressu miał dyrekcyę“, to jest żeby nad konfederacyą podniósł laskę marszałkowską. „I stanęło na tern“ mówi Otwinowski, „że on ową chwalebną wielkopomnym czasom zaczynał sprawę“. Tu skromność i szlachetny sposób myślenia xiçcia Janusza dały się widzieć, wymawiał się bowiem od tej dostojności „gruntownemi i prawdziwemi raeyami“, mówił, że hetmanowie obojga narodów są dla niego nieprzychylni, mogłoby to więc ich odstreczyć od łączenia się z konfederacyą, co właśnie dla tejże byłoby wielce niepomyślne. Nie odmawiał jednak swojej rady, chciał być zawsze z Rzeczpospolitą. Zaproponował więc, żeby marszałkiem generalnym obrać kogoś z koła rycerskiego , człowieka bez zarzutu, kiedy do senatorów w ogólności szlachta miała odrazę, jako do stronników królewskich. Tern większy zaszczyt spływał na wojewodę krakowskiego, że jemu szlachta w zupełności ufała, chociaż senatorowi. Zagaił więc liążę akt tarnogrodzki i dziękował Bogu, że natchnął szlachtę myślą ratowania ojczyzny. Wszystko to piękne, rzewne — a w prosto-dusznem, bez pretensyi opowiadaniu Otwinowskiego,

jeszcze więcej patryarchalną stronę tych działań odsłania. Otóż za czynnem wdaniem się xięcia wojewody, zaraz w kościele obrany został marszałkiem Stanisław Ledó-chowski 5 a xiążę naglił na elekcyę, bo chciał co prędzej wystąpić z faktem dokonanym, wiedział bowiem, że hetman Sieniawski obraduje we Lwowie z senatorami, jakby szlachtę rozpędzić albo się jej narzucić. Już samo zawiązanie się konfederacyi było wielką nowością, szlachta wspominała o Tyszowcach, ale tam hetmanowie z nią razem trzymali. Xiążę nie byłby od tego, żeby Tarnogród wiązać na wzór Tyszowiec, ale się obawiał i niedowierzał Sieniawskiemu hetmanowi. I znowu xięciu po-ruczono drażliwą missyę, szlachta bowiem żądała, aby zaraz jechał do Lwowa, starał się senat skłonić do pośrednictwa i sam stanowczo żądał od Flemminga, aby Sasi wystąpili z granic Rzeczypospolitej. Przy nastroju hetmana Sieniawskiego i usposobieniach, jakie w ogóle panowały pośród senatorów dla konfederacyi, missya to była nie lada i skutek wątpliwy. Pojechał jednak xiążę i tyle wskórał, że senat, może już nastraszony postępem konfederacyi, pośrednictwa podjął się i wyznaczył w tym celu dwóch wojewodów. Xiążę wrócił do konfederacyi pod Zamość, gdzie też nadciągnął wkrótce dla naradzenia się z nim Ledóchowski. Tu znowu długo pracował xiążę Janusz nad tern, aby ordynat przyjął do twierdzy swojej 400 piechoty z oberstlejtnantem Hanem, poczciwym Litwinem , wiernym ojczyźnie, lecz na próżno, bo psuli mu w tern zabiegami swemi hetman i Szembek biskup przemyski, duch królewski. Gdy nadciągnął do Szczebrzeszyna Flemming z wojskiem, należało się spodziewać krwawego starcia. Xiążę je wstrzymał, zsyłając się na

pośrednictwo senatu. Przyjęto zawieszenie broni na czas trwania świąt Bożego Narodzenia, lecz Sasi je zgwałcili, co gorzko potem wymawiał xiążę Rybińskiemu. Po kilku potyczkach rada konfederacyi zebrana we Włodzimierzu uprosiła xięcia, aby pojechał do prymasa i starał się go skłonić na stronę konfederatów. Xiążę w niczem posług swych nie odmawia, wyjechał, lecz wrócił się z drogi, powziąwszy pewną wiadomość, że dobre skłonności prymasa rozwiał brat xiecia, xiążę kanclerz, otwarty już stronnik Sasów. Lecz i bez prymasa xiążę sam swoją osobą wielkiej dodawał wagi konfederacyi. Wziętość jego rosła z dnia na dzień — we wszystkiem go słuchano, on jeden z senatorów do rad był przypuszczony. Ztąd jedni przez zazdrość, drudzy przez złą wole starali się szkodzić mu przed królem — między tymi i Pociej hetman litewski, który rad nie rad, posławszy swoich ludzi do konfederacyi, udawał przed królem, że to xiążę ich podmówił. Ale i bez tego były fakta głośne, obwiniające go w obec dworu. Chorąży husarski xiecia, szlachcic Nietowicki, małym pocztem ludzi kilka razy Sasów pobił. Gdyby śledzono pilnie za czynnościami xiçcia, gdyby dobrze rozważono rolę, jaką odgrywał w konfederacyi, któżby mu mógł zarzucić, że mu o co innego niż o wspólne dobro, o zgodę i harmonię chodziło ; nie miał może uprzedzony August lepszego od niego przyjaciela. A jak wpływu sw⁷ojego używał xiąże, oto jeszcze jeden przykład. Pojmano hetmana Sieniaw-skiego i stawiono go wśród szlachty w Lubomin — położenie jeńca było niezazdrośne i bodaj czy mu głową nie groziło. W ostateczności udał się hetman do xiecia i jego o opiekę prosił. Szlachetny Wiśniowiecki, nie-

¹

Zbiór dyplomatów rządowych Krupowicza str. 137—139.

²) Przyjaciel ludu z r. 1847 Nr. 30.

²

)    Latop. Jerlicza, T. II str. 175,

³

)    tamże str. 181.

⁴

)    Chrapowicki, str. 249.

⁵

)    Opis tej kampanii i daty do niej w Amb. Grabowskiego Sporn ink a ch T. II str. 174—179.

⁶

)    Chrapowicki str. 267 5 Ambr. Grabows. Tom II str. loo.

⁷

)    Chrapowicki, str 299.

⁸

) tamże T. II str. 287.

⁹

Bartoszewicz splatał rodowód tej pani, mieni ją mylnie wdowę po Chodorowskim a z domu Jabłonowska, siostrą hetmana Stanisława — patrz Encyklopedya Po wszech. T. XXVII str. 250.

— 317 -

.pomny, że mu hetman nieraz srodze dokuczył, wziął go na swoją odpowiedzialność, odwiózł do dóbr swych do Czartoryska na Wołyń i tam go z całą ludzkością przyjmował.

Szlachta się na to zżymała, nie umiejąc pojąć tego zacnego kroku. Lecz zbliżył się termin zakreślony tej poręki i xiążę zmuszony był hetmana przed konfede-racyą stawić. Tu rozpoczęły się narady, co począć z hetmanem — wiele głosów o sąd jego dopominało się. Tu xiąże widząc, że nie przelewki i że hetmanowi co najmniej długie i ciężkie grozi więzienie , znowu go bierze w obronę, a jako biegły prawnik usiłuje dowieść konfederacyi, że senatora sądzić tylko może Rzeczpospolita na sądzie sejmowym. Tarnogród, wszak stanął dla obrony prawa, jakże je sam może łamać. Szlachta acz

niechętna uznała słuszność obrony, a xiążę co żywiej sprzątnął jej jeńca z przed oczu i znowu go do siebie wywiózł. Psuł sobie sam jeszcze sprawę Sieniawski niewczesnemi pretensyami i zazdrością względem Rzewuskiego hetmana polnego, który też pojawił się w konfederacyi. Było w tern podobno nieco kobiecej roboty — pani Sieniawska bowiem ze ścisłej przyjaźni Wiśnio-wieckiego z Rzewuskim powzięła podejrzenie, jakoby oni obaj coś knuli dla poniżenia wielkiej buławy. I znowu spór się wywiązał, a obrażony Rzewuski sprawę tę na sąd konfederacyi oddawał. Xiążę i tu temu zapobiegł, bo byłoby to wznawiać tak jeszcze świeżo pamiętną szlachcie sprawę sądu na Sieniawskiego. Za innym razem rozgniewane wojsko, że Sieniawski chce władzy, rozjątrzone obiegło jego mieszkanie w Lęczny, i byłby znowu zginął hetman, gdyby nie xiążę Janusz. Dwa razy ocalił mu życie Wiśniowiecki, wprzód w Lubomli i teraz

w Łęczny. W Lublinie podczas traktatów z królem, ocalił mu trzeci raz honor. Był z dawien dawna w Polsce obyczaj, który zapewne już samą dawnością w prawo się zamienił, że kasztelan krakowski zajmował w senacie pierwszeństwo nad wojewodą krakowskim — dla czego się to działo , dziejopisarze dotąd tego orzec nie potrafili, pozostało to zagadką historyczną? Owoż teraz szlachta zapragnęła zatrzeć to, co mieniła być nadużyciem niewyjaśnionem i prerogatywą wyłącznie tylko dla krzesła krakowskiego przysługującą. Czyniła to konfe-deracya za prawdę dla swojego ulubieńca xiecia Janusza, aby ten, jako wojewoda krakowski, miał pierwszeństwo « nad Sieniawskim, jako kasztelanem, ale chciano to uczynić już raz na zawsze i dla ich następców. A konfe-deracya była panią wówczas i co chciała, mogła dokonać. Lecz tu sam xiążę, „pan wielkiego rozumu i cnót nieoszacowanych“, oparł się łamaniu daAvnego obyczaju. Przemawiając przeciw wnioskowi, wynajdywał dowody aż w sejmie unii na to, że to być nie powinno; najszczytniejszy akt zgody stał się w Lublinie, wzruszać go więc „w najmniejszym punkcie“ nie można. Prześliczny przykład bezinteresowności, zaprzania się własnych korzyści dla dobra publicznego, dla przechowania dawnych narodowych tradycyi ! I nie na ten jeden tylko natrafiamy w życiu xiecia Janusza. Kiedy stanęły traktaty na Pradze , wnosili niektórzy, ażeby xiçeiu nadać Osiek aż do czwartego pokolenia. Wolał się xiążę zrzec tej nagrody, żeby przykładem swoim nie upoważniać innych do rozmaitych żądań. Wielka popularność xięcia Janusza wydała się świetnie na komissyi skarbowej radomskiej, którą sejm niemy ustanowił ; xiążę zjechał na nią jako delegowany

z senatu (1717 r.). U biskupa kujawskiego odbyło się wstępne posiedzenie, które trwało godzin cztery, licznie zebrani ziemianie (10 maja) prosili wojewodę kaliskiego Leszczyńskiego, żeby przyjął laskę. Wzbraniał się wojewoda, tłumacząc się, że wobec xiçeia laski i pierwszeństwa żadną miarą podnosić nie może, że on godniejszy, w ostatku i słabością się wymawiał. Xięcia więc postanowiono obrać marszałkiem.

Następnie na wotywie wystąpił z kazaniem Piar, sprowadzony z Piotrkowa. Powstawszy, zagrzewał do sprawiedliwości, chwalił ostatnią wojnę domową, bo z niej korzyść dla Polski ta, że kraj poznał uciski i krzywdy ubogich ludzi, teraz sprawiedliwość Boża przez trybunał może zaćmić domy niektóre. Kazanie wywołało niechęć wielu. Na zamku po przysiędze wbrew wojewodzie lubelskiemu, obrany xiążę marszałkiem. Na sejmie w 1718 r. pierwszy raz próbowano limity, xiążę z wojewodą podolskim najwięcej się jej sprzeciwiali z obawy króla. W Radomiu w roku 1721 został drugi raz xiążę Janusz Wiśniowiecki marszałkiem trybunału.

W tej wziętości u szlachty, biesiadując z nią, obradując, przewodnicząc w potrzebie, o czem obszernie rozprawia Otwinowski, który maluje nam wierny obraz xiçeia, przeżył on długo, bo do ostatnich dni panowania Augusta II; już wtedy znajdował się na czele senatu, mianowany po swoim współzawodniku Sieniawskim ostatnim z domu, kasztelanem krakowskim dnia 26 października 1726 r. na sejmie w Grodnie '). W bezkrólewiu po Auguście II, stanął xiążę Janusz po stronie tych, którzy

‘) Sygillaty ks. 20.

Piastów na tron powoływali. Xiążę kanclerz brat jego wyciągał ręce do korony i zwijał się wtedy w najlepsze. Janusz nigdy o tem sam nie pomyślał, ale znaleźli się tacy, którzy jego kandydaturę na wierzch wyciągnęli. Stanisław Leszczyński budził największe współczucie, ale gdy temu królowi dla dworów utrzymać się było trudno, za to mąż jego krewnej, xiążę kasztelan, zaczął zwracać na siebie powszechną uwagę. I musiało się coś warzyć w świecie politycznym wówczas, musiało być jakieś stronnictwo, które o kandydaturze xiçcia Janusza do tronu marzyło — kiedy jego nieprzyjaciele polityczni naraz wystąpili i najniesprawiedliwsze potwarze miotać nań zaczęli. Pomawiano go o mściwość i okrucieństwo, wady które właśnie najsprzeczniejsze były z usposobieniami charakteru z dobrodusznością xięcia Janusza. Sam prymas publicznie miał się odzywać o xiçciu, że na króla się nie zdał, bo lubi pić i mścić się, a wierzyć mu nie można. Ba, nawet poseł carowej Anny Iwanówny pisał do swego dworu o xiçciu, że kandydatem nie może być kasztelan, dla tego że ograniczony i prędki. Z zarzutów czynionych xiçciu Januszowi, jedyny może uzasadniony był ten, że był rozrzutnym i nieoględnym, złym gospodarzem, o tem zresztą i te jego nieustanne handle i fry-marki starostwami zdają się świadczyć. Cokolwiek bądź, gdy zawistni panowie krzyczą, a szlachta coraz głośniej o obiorze Wiśniowieckiego królem przebąkuje, on sam natomiast, daleki od tych ambitnych widoków, w prostocie ducha, nie traci jeszcze nadziei na utrzymanie Leszczyńskiego na tronie. Pod koniec już bezkrólewia próbował xiążę na własną rękę tajnych układów w Petersburgu Na ręce Rudominy, posła od Rzeczypospolitej,

powierza list do któregoś z Trubeckich „znakomitego senatora“, w którym prosi go, aby odradzał carowej słać wojska do Polski, napomyka coś o jedności plemion, wreszcie upewnia Trubeckiego, że nowy król wszystkich z sąsiadami sojuszów, a mianowicie z Rossyą, święcie dochowa. Nie miało to, jak wiemy, żadnych skutków, bo Sas pozorem elekcyi na tron się dostał — ostateczne jednak uczyniło rozdwojenie między bracią Michałem i Januszem, bo już otwarcie w przeciwnych stanęli obozach. Michał, główny wróg Leszczyńskiego, Janusz jego przyjacielem i z prymasem się w końcu pogodził. Powiedzieliśmy jednak, że pomimo swych przymiotów xiążę Janusz nie był już tą postacią z bronzu i stali okutą, jakich w jego rodzie cały szereg wyliczyliśmy, które to dla przekonań swych w ogień iść były gotowe -, był to już skarłowaciały XVIIIgo wieku potomek znakomitych Konstantynów i Jeremiego , w którym jakby odbłysk od czasu do czasu, przebijał się tylko ich tra-dycyjny sarmatyzm. Otóż i August III na tron powołany — xiąże kasztelan płacze, ale d. 11 stycznia 1734 roku jedzie do Krakowa, asystuje na uroczystościach koronacyjnych a 19 stycznia na wierność nowemu monarsze przysięga, zmienia wprawdzie wkrótce postępowanie, znowu Stanisława podtrzymuje — lecz w rok potem (1733), kiedy ostatecznie gwiazda Leszczyńskiego zgasła, znowu do Augusta powraca ł). Ostatek dni swoich xiążę przepędza na Rusi, na Wołyniu w Riałej Krynicy lub w Jampolu, zdała od politycznego gwaru — i tu przez

l) Wysławia to w swojej mowie marszałek elekcyi saskiej Poniński. Patrz Swada Danejkowicza Tom I str. 189.

szlachtę lubiony. Ostatni raz na sejmie zjawia się w 1738 roku. Odtąd już tylko pobożne praktyki zaprzątują xiçcia. Funduje Jezuitów w Krzemieńcu, przyczynia się siła do fundacyi i budowy kościoła i klasztoru Franciszkanów p. t. św. Antoniego we Lwowie na przedmieściu halickiem '). Z gruntu prawie dźwiga kościół w miasteczku Jampolu na Wołyniu, a i na inne domy Boże kosztu nie żałuje. Nareszcie po długiej chorobie, we Lwowie w klasztorze św. Antoniego, dnia 16 stycznia

1741    roku, umiera xiążę Janusz Wiśniowiecki. Pogrzeb odbywa się w katedrze lwowskiej dopiero d. 12 lutego

1742    r. Ciało zaraz tam po śmierci było złożone, serce zaś u Jezuitów w Krzemieńcu d. 18 stycznia 1742 r. Na pogrzebie znajdowali się córka i zięć Radziwiłł Ry-beńka, brat zaś i żona słabi nie zjechali ²). Xiężna wdowa, dumna Leszczyńska, oddała majątki wszystkie zięciowi i córce i wstąpiła do zakonu Dominikanek we Lwowie, najprzód jako dewotka, potem od 11 lutego 1753 roku jako zakonnica, bo tego dnia wykonywała śluby ³).

Pozostawił xiążę Janusz Wiśniowiecki pamiątki po sobie i w piśmiennictwie polskiem, wartość drukowanych dzieł jego nie wielka, niektóre z nich mało znane,

łj Kościół ten poświęcony d. 21 czerwca 1739 r. przez snfragana lwowskiego; xiążę znajdował się na tej uroczystości i pobożnych podejmował. (Kuryer Polski Nr. 129.)

*) Opis tych obchodów wKuryerze Polskim z r 1741 str. 216, 270 i z roku 1742 Nr. 376.

³) Patrz: Biblioteka Warszawska r. 1846 Tom I str. 489. Athenaeum r. 1850 Тош VI str. 120.

wyliczają je szczegółowie Jocłier w Obrazie literatury i Bartoszewicz w Encyklopedyi. Oto spis ich:

1)    Sposób krótki, zacny i pewny do zbawienia. Poznań r. 1728 w drukarni kolleg. Soc. Jes. w 4-ce, str. 192 i 4 karty na przodzie. Jest to przekład z francuzkiego, rzeczywistym zaś autorem tej książki, na wszystkie prawie języki potem tłumaczonej, jest Ludwik de Ponte „wielki kapłan Jezuita prowincyi Luzytańskiej“. Książki tej dostał xiążę pod Kaliszem; kiedy po bitwie obóz nieprzyjacielski rabowano, znalazł ją sługa xięcia i oddał mu ją „osobliwym upominkiem“. Xiążę „przy zabawach prywatnego cienia“ przełożył ją „nie tak do słów się alligując, jak do sensu“. Tłumaczenie te podjął xiążę jeszcze r. 1709 — dedykował je bratowej hetmanowej Katarzynie z Dolskich w Białej-Krynicy, i podpisał się anagramem „Jusosinus Tyburokh de Wiecsiwnio“, co znaczyło Janusz Korybut Wiśniowie-cki. Lecz dzieło to wyszło na świat już dobrze po śmierci hetmanowej.

2)    Mowa na weselu Rzewuskiego podczaszego kor. z Potocką. Lublin 1731 r. in fol. Mowę tę przedrukowano w „Swadzie“ Danejkowicza.

3)    O Najświętszej Pannie Jasielskiej statui krótka inform асу a. 1734 r. w 4-ce, bez miejsca wydania. Na tytule wTprawTdzie tej książki podpisany Ignacy Zubacz Olszowski, kanonik kijowski, Gorlicki proboszcz, ale na końcu dziełka znajduje się przestroga, że autorem prawdziwym jest senator Jusosinus Thiburokh de Wiecsiwnio, a więc xiążę Janusz.

4)    S. Filipa Nerjusza niektóre Akty strzeliste bez litery R. od Łuk. Ign. z Olszowy Olszowskiego, scholastyka kijowskiego, elegiami 10 krótkiemi bez tejże litery, od tegoż ogłoszone, w 4ce, 6 arkuszy, bez miejsca druku. O tej książce wspomina Bentkowski z Załuskiego.

5)    Odgłos i t. d., to jest wiersz pogrzebowy na śmierć Michałowskiego gwardyana lwowskiego; dołączono tu cztery pieśni duchowno - moralne, w Krakowie, 3 arkusze bez roku i miejsca, rytm pierwszy ma str. 83. Drugie wydanie ma strof 17 więcej, w 4ce, 7 arkuszy. Niema i tu litery H, co Załuski tern objaśnia, że xiążę nie mogąc tej litery wymówić, mścił się na niej (?). Niesłusznie — była to bowiem ulubiona zabawka ówczesna, całe romanse tak pisano.

6)    Wiersz na karticę, 7 arkuszy w 4ce.

7)    Lutnia

to jest poem a na pochwałę Łuk. Ign. Olszowskiego к an. kij. we Lwowie

1734 r. in folio, 5 arkuszy.

8) Żałosne i t. d. (pochwały tegoż) we Lwowie 1737, fol. 3 arkusze. Ostatnie dwa wiersze wydane pod nazwiskiem Gabryela Bogdańskiego, nowy kry-ptonym xięcia, poprzednie, wydane pod imieniem Olszowskiego. I w literackich wiec tworach xiçcia przebijała skromność, kiedy zawsze nazwisko swe ukrywał. W ostatnich czasach czynili to niektórzy panowie polscy przez durne, lękając się literackiej chłosty, któraby wielkiemu imieniowi ubliżała, współcześni xięciu Januszowi, przeciwnie szumnie je z tytułami wypisywać byli zwykli. Jest jeszcze i 9-te dzieło xiçcia Janusza p. t. Com pen-

— 325

(1 i o s a г e 1 a t i o o Najjaśniejszym domie x i a-żąt W i ś n i o w i e с к i c h i t. d., o którem wspomnieliśmy już wyżej, a które p. Alexander Przeździecki oglądał w cesarskiej bibliotece w Petersburgu w rękopiśmie. Utwór panegiryczny i małej wartości, nigdy podobno drukowanym nie był.

Ostatnim, który zamknął szereg znakomitych xiążąt na Wiśniowcu, ostatnim z rodu, był xiążę Michał Serwacy, hetman W. lit., wojewoda wileński, młodszy brat poprzedzającego (1680 — 1744). Materyałem do życiorysu xiecia, raczej do dat i faktów o nim, może być własny pamiętnik jego, przedrukowany w części w dziele Alexandra Przeździeckiego „Wołyń, Podole i Ukraina, obrazy miejsc i czasów, T. 1-szy str. 96 —112“. Nie jest to żadne zajmujące opowiadanie, ale suche biogra* ficzne streszczenie dat, chronologia całego życia xięcia, coś w rodzaju Silva rerum, przez ówczesnych ludzi dokładnie spisywanych. Rekopism ten przechowuje się dotąd w bibliotece Czarno - Ostrowskiej Przeździeckich. O xiçciu całe tomy pisaćby można, była to bowiem jedna z wydatniejszych, najwydatniejsza może swojego czasu postać. Sympatyczna nie powiemy, bo też takich nie wiele liczono wówczas — ale zaprzątająca sobą kraj cały. Smutnie zakończył xiążę Michał szereg wielkich swych przodków. Nie można powiedzieć, żeby był złym obywatelem swego kraju, albo też nim chciał być, był jednak uosobieniem, wcieleniem, typem swej epoki, a ca-łem życiem najdoskonalej objaśniał te cechy nierządu i anarchii, jakie nurtowały w tym czasie nasze społeczeństwo, bliski już upadek kraju zwiastując. W smutnej bo epoce żył nasz xiążę, jak inni nie umiał się i on

ustrzedz prywaty, pogrążył się w niej cały, poświęcając jej rzeczy publiczne, narodowe dobro. Nie odznaczył się xiąże Michał wielkiemi zdolnościami, niezawodnie miał ich mniej nawet niż brat jego Janusz, pomimo to jednak wszędzie o nim głośno, czy to av konfederacyi, czy na wojnie, na sejmie, czy na elekcyi, w spraAvie szlachty, czy wojska — nigdzie się bez xiccia nie obejdzie — choć wszędzie pozostał miernym. Niesłychana duma prowadziła go do najdziwaczniejszych częstokroć zachcianek— tronu mu się chciało koniecznie — i kto wie, dziedzic ogromnych majętności, największy pan av Polsce ówczesnej, ostatni potomek wielkiego imienia, czyby był go nie posiadł naAvet, gdyby mu się nie sprzeciwiły okoliczności. Skończyło się jednak tylko na najAvyższych w kraju urzędach i dygnitaryach, które chwytał z chciwością, mieniał kolejno, sam nie wiedząc co z niemi robić, czego żądać, buławę zamieniał na pieczęć, pieczęć na krzesło i znowu powracał do buławy, bo w ostateczności hetmaństwo najwięcej mu się uśmiechało, najwięcej schlebiało, wywołując rycerskie Avspomnienia wielkich przodków, które mu nie dawały spokoju. Umarł, zawiedziony av najdroższych nadziejach, bo pozbaAviony potomka płci męzkiej, któremuby mógł, jeśli nie wielkie czyny, to wielkie przynajmniej imię przekazać.

Xiążę Michał rodził się Ave LAvoAvie 13 maja 1680 r. Sześć lat Avieku v liczył zaledw ie, kiedy Avraz z bratem postradał ojca, xiçcia Konstantyna Avojewode Bełzkiego, a matka wkrótce potem wychodziła poAvtôrnie za mąż za Dolskiego marszałka.W. lit. Po obojgu rodzicach mieli młodzi xiążęta znakomite i rozległe stosunki, które się zwiększyły jeszcze przyjaźnią, jaka łączyła ich ojczyma

z królem Janem III-cim. Postanowiono od razu korzystać z tego wszystkiego. Już w r. 1695 matka wyprawiała obu xiążąt na wojaż za granicę i z tego powodu d. 13 sierpnia dawała im na piśmie informaeye. Kazano xiążętom jechać na Poznań, Rydzynę, Lipsk, Drezno, Berlin, Hamburg, Amsterdam i Bruxelle, do Paryża. Po drodze mieli oglądać i szczególniej bacznie przypatrywać się wszędzie wojskom, w Paryżu kształcić się w akademii wojennej 7 miesięcy, kwartał cały bawić na dworze Francyi, z drogi co dwa miesiące pisywać do Jana IHgo, dyaryusz podróży pisywać z dnia na dzień i codziennie wydawać na osobę nie więcej jak dukata. Z powrotem marszrut podróży zakreślony był na Florencye, Rzym, Wenecyę, Padwę i Wiedeń, gdzie xiążęta mieli odwiedzić mieszkającą tam swoją krewne, xiężnę lotaryngską Eleonorę, wdo'vç po królu Michale Korybucie Wiśnio-wieckim. Gubernatorem młodych xiążąt był jakiś Kamo-cki. Tyle w informacyi ¹). Nie doszła jednak do skutku ta podróż, raczej niewiadomo dla jakich przyczyn odroczoną została, a xiążę Michał ożenił się tymczasem w Pińsku 10 maja 1696 r. z marszałkówną Katarzyną Dolską, córką swojego ojczyma, który właśnie w tym czasie życie zakończył²). Po weselu widać, piszę xiążę, „in augusto do cudzych krajów jechaliśmy“. Podróż trwała krótko i na akademii w Paryżu zgoła nie byli, bo tegoż samego roku z Paryża byli we Włoszech, a w następnym (1697) już z powrotem w kraju. Obecny na elek-

*) Informacya ta przedrukowana w Dziej, dobroć z, z 1823, T. II str. 202.

²) Patrz podanie familijne o tem małżeństwie w Athenae• um z r. 4841.

cyi xiążę Michał podpisał ją z województwem brzeskiem za Augustem II I). W r. 1699 d. 2 lutego już miał syna Konstantego i dziewiętnastoletni ojciec marszałkowa! Polanom pod Kamieńcem, a potem jeździł jako poseł na sejm Szczuki. Rzucił się wtedy xiążę Michał z całym zapałem młodego wieku w agitacye szlachty przeciw Sapiehom—to mu zjednało popularność w Rzeczypospolitej, z czego jednakże następnie korzystać nie umiał. W r. 1700 w Wilnie, podczas trybunału, postrzelony od Sapiehów, gdy z bratem w karecie przejeżdżał ulice miasta, otwarcie już potem wszedł do sprawy Olkinickiej i walczył osobiście z Sapiehami. O tej smutnej sprawie, którą śpiewają całe poemata, mówiliśmy w poprzednim życiorysie; xiążę Michał odegrał w niej niepoślednią rolę, jemu było powierzono prowadzić wojsko przeciw Sapiehom, jeździł nawet xiążę umyślnie do Warszawy do hetmana Jabłonowskiego, żeby dał pomoc szlachcie litewskiej, i hetman nie był od tego. To wszystko niezmiernej wziętości xiecia u szlachty stało się powodem. W r. 1701 był xiążę Michał marszałkiem trybunału litewskiego i wjechał na starostwo Pińskie. W r. 1702 został hetmanem polnym litewskim po śmierci Stuszki, i zaraz się wziął do wojny ze Szwedami. To było jego powołanie, dotąd bowiem zawsze się kimś zastępował — do wojaczki miał pociąg. Nie idzie zatem, aby się oso-bistemi zdolnościami wojskowemi odznaczał — owszem ja ko generał nie miał żadnych znajomości potemu—i nie dziw, żadnej wyprawy dotąd nie odprawiał, niczego się nie uczył, bo i czasu na to nie miał, a nie dowodząc

*) Volumina legum T. V.

nigdy nawet chorągwią, naraz wojskiem dowodzić mu przyszło się. Takich to hetmanów miewaliśmy wówczas. Bartoszewicz trafnie nazywa xiecia samorodnym generałem, samozwańcem, jak wszyscy zresztą jemu współcześni. Utarczki jego nie dowodziłyby nawet może męz-twa, choć miał je rzeczywiście, bo był to partyzant, na pewne uderzał zwykle na oddziały słabsze , a i tu nie zawsze mu się powodziło i często z placu boju przed Szwedami uciekał. Prowadził wojnę na cudzy koszt i ztąd ogromne skarby nagromadził do swoich dóbr Pińskich, które mu potem Szwedzi w 1706 r. nie bez radości złupili. W ostatku wyrobił się z niego rzutki i odważny partyzant — ale i w wojaczce przebijała ujemna strona jego charakteru.

Jeńców traktował nielitościwie, nieszlachetnie, mścił się na nich za ponoszone porażki, to też o jego okrucieństwach podczas tej wojny podjazdowej mnóstwo jest szczegółów w Załuskim i w Nordbergu, w historyi Karola XII. Nie cierpiał Ludwika Pocieja, który z nim razem dobijał się buławy. Pamiętnik jednak xiecia Michała, a raczej wspomniane te jego notaty, pełne są arogancyi i samochwalstwa, nie widać z nich bynajmniej, że xiążę nietęgim był hetmanem — owszem, xiążę zawsze z siebie zadowolony, wyraża się lakonicznie, w szczegóły się nie wdaje. I tak, pod r. 1702 pisze, „w poście pod Dorsuniszkami generała Hummerholma zniosłem i wziąłem“. Dalej „generał Meyzner zimował w Wilnie, nasi na samą Wielkanoc wpadli w Wilno, których wyprawiłem ze Smorgoń z Jp. Pociejem i Wołłowiczem i t. d.u O innych bitwach wspomina również mimochodem tylko, „15 Julii ₄król Imść August przegrał pod

Klissowem“. Oto charakter tych notât. Tegoż 1702 r. umarł we Lwowie dziad jego Jabłonowski, hetman W. k., który nad umysłem naszego xiecia wielka zdaje się miał przewagę, budziły w nim szacunek cnoty i dostojeństwa tego wielkiego senatora Rzeczypospolitej. W jesieni zostawił xiążę wojsko pod Brześciem, udając się do Warszawy do króla, który odjeżdżał do Torunia. W r. 1703 xiążę obrany marszałkiem sejmu w Lublinie, a gdy się ten zakończył, ściągnął Wiśniowiecki wojsko pod Surażem i odprawił kampanią około Warszawy, na końcu w Wielkiej Polsce. W tymże roku został hetmanem Wielkim litewskim — polną buławę dał po nim król Ogińskiemu. Pod r. 1704 natrafiamy w pamiętniku na taki ustęp: „6 Augusti pod Krisborkiem przegrałem, 1 Novem-bris pod Szkudami wygrałem“. W r. 1705 chodzi ciągle po kraju, rozsyła podjazdy na wsze strony, uciera się z wojskami Stanisława Leszczyńskiego, znajduje jednak czas marszałkować na trybunale litewskim, lecz jak zawsze przy lasce osadza następcę, tym razem Sliźnia, referendarza litewskiego, a sam dalej wojuje. W r. 1706 był w Szadowie i w Swiadościach, na wiosnę i latem pod Mereczein, w jesieni pod Wilnem i znowu w Świa-dościach, pod koniec roku w Kownie.

Była to właśnie epoka wielkich w kraju wypadków, które niespodziewane zmiany w losach xiecia wywołały. A te były: bitwa Kaliska i zawarcie pokoju Altransztadz-kiego. Karol zresztą Pińszczyzne mu spalił i zrabował, sprawa zdawała się straconą. Nie długo wahał się xią-żę Michał, i w początkach 1707 r. z wojskiem do króla Stanisława przystąpił. W pamiętniku lakonicznie jak zawsze wpisuje „1707. Przystąpiłem z wojskiem do kró-

—. 331 —

la Stanisława“. Ten jednak zuchwały przewrót, acz z politycznego musu dokonany, wielkie zmiany w położeniu i w politycznem stanowisku Wiśniowieckiego wywołał— naraził się on Sasom i Piotrowi, z którego wojskami teraz ucierać się począł. Stracił jednak buławę jedne i drugą, bo innni się niemi podzielili. Nie domyślał się może xiążę, że w kombinacye polityczne Piotra wchodziło, właśnie kiedy Sas z tronu ustępował, a trzecie stronnictwo obojętnych się wiązało, zrobić Wiśniowieckiego królem. Na kandydatach zdolniejszych i w łasce cara wysoko stojących, jak np. hetman Sieniawski, nie brakło. Piotr jednak uważał Wiśniowieckiego za najwierniejszego ze swoich stronników i na takim królu dla Polski, zwłaszcza że lekce ważył jego zdolności, sądził, że oprzeć się potrafi. Tato więc nagła zmiana postępowania xię-cia rozdrażniła cara, dała mu sposobność do łatwej zemsty, tern bardziej, że xiążę zaczął od tego, że pod Janiszkami d. 13 stycznia 1708 r. zniósł Kozaków i Kałmuków. A i inne rzeczy uczyniły już xięcia niemiłym carowi, wtedy bowiem odkryło się dopiero, że matka jego, owa sławna intrygantka polityczna, wdowa po Dolskim, oddawna już utrzymywała tajne stosunki z Mazepą, nakłaniając go ku Polsce. Wzięto więc xięcia pilnie na oko, choć sposób do zemsty nie nastręczał się jeszcze. Xiążę, jakby przeczuwając na co się zanosi, usunął się chwilowo z horyzontu politycznego, r. 1709 spędza w głuchej polskiej ustroni, w dobrach swych pod Pińskiem, w Karolinie, gdzie mury na nowy pałac wznosić zaczyna. Tu go dochodzi wieść o rozgromię Puł-tawskim, opuszcza więc swą ustroń jak piorunem rażony, śpieszy na teatr wojny, lecz we dwa miesiące potem

8 września 1709 r. w Skomorochach pod Sokalem dostaje się do niewoli Piotra. Wieziono xiecia na Połonne do Kijowa, gdzie miesiąc prawie wysiedział, 29 listopada był już w Moskwie, 12 grudnia przeprowadzony do miasta Głuchowa w Ukrainie zadnieprskiej, gdzie wnet po przybyciu powadził się z xieciem Alexandrem Menżykowem, ulubieńcem Piotra. Cały rok 1710 spędził Wiśniowiecki w więzieniu głuchowskiem, i zapewne długoby mu tam przebywać przyszło się, lecz 13 grudnia tegoż roku ułatwiono mu ucieczkę. Nie śmiał jednak xiąże zatrzymać się w Polsce, po której błądziły jeszcze rozsiane wojska carskie, przemknął się więc za granicę do Wrocławia, ztamtąd do Prus, następnie do Węgier, nawiedził Karola XII w Benderze. Widział bój uparty króla i przyjazd do Benderu Stanisława Leszczyńskiego. Wśród agitujących się tam wówczas wypadków i wojny Karola z Turcyą, pozostał bezczynnym widzem tylko, chociaż omal że przejs Tatarów schwytany nie został —■ • a gdy dumnego Karola Turcy do Demotyki przenieśli, xiążę przebrał się na Wołoszczyznę i znowu do Wrocławia, gdzie blisko dwa lata (1714 i 1715) pod bokiem Leszczyńskiego przesiedział. Dopiero w r. 1716, po siedmiu latach więzienia i tułaczki powrócił do ojczyzny podczas konfederacyi tarnogrodzkiej, ale siedział cicho i spokojnie w Wiśniowcu, oglądając się tylko na wszystkie strony, właśnie kiedy brat jego Janusz czynnie uwijał się na czele konfederatów. Z królem Augustem pogodził się dopiero stanowczo w 1718 roku, po zawarciu pokoju pragskiego, w Rydzynie oddał mu o przebaczenie przeszłości upraszał. Buławy jednak dostać nie mógł, bo posiadał ją Ludwik Pociej. W roku

W roku 1712

wtedy czołobitność i

1719 powietrze, które grasowało w Wiśniowcu, wygnało xiecia ztamtąd za granicę do wód mineralnych Landeckieh. W r. 1720 na sejmie dał mu król pieczęć W. litewską mniej nią jednak zajęty był kanclerz świeżo kreowany, niż procesem swoim z Olszańskim o dobra pod Krzemieńcem położone: Snirówkę i Peredymirkę, które wygrał ostatecznie i za sobą utrzymał. W r. 1721 obrany marszałkiem trybunalskim w Litwie. Odtąd przez lat blisko dziesięć mało słychać o xięciu kanclerzu — jest to czas wyłącznie jego wspomnień rodzinnych, o których później. Lecz ani czas, ani dotkliwe straty żon i dzieci, które mu zmierały jedne po drugich , nie zdołały uspokoić jego żądzy do znaczenia a do buławy mianowicie. Wzdychał za nią ciągle kanclerz, zawsze przekonany, że hetmaństwo to jego zawód, stanowisko właściwe. Dla tego zgłosił się nawet do króla o polną buławę litewską po śmierci Stanisława Denhoffa w sierpniu 1728 r. i umyślnego w tym celu posłał do Drezna, lecz gdy znalazło się wielu na nią ochotników, a niektórzy sami do Drezna z prośbami pospieszali, jak Radziwiłł koniuszy litewski, zięć xięcia Janusza Wiśniowieckiego, król uznał za stosowne nominacyę tę do swojego powrotu do Warszawy odłożyć '). Król trzymał się tu tylko ściśle prawa, konfederacya bowiem tarnogrodzka włożyła na niego powinność ogłaszania hetmanów tylko na sejmie, kandydaci więc usunęli się, skarbiąc sobie tylko na przyszłość łaskę królewską. Zeszło półtora roku i umarł hetman wielki Pociej w początkach 1730 r. Król postanowił w Litwie, jak przedtem był zrobił w Koronie, mianować regimen-

') Bartoszewicz z gazet pisanych ówczesnych.

tarza generalnego, nie hetmana, a że dla Wiśniowieckiego miał widoczną słabość, pomimo jego wiarołomstwa, sztafetą więc z Drezna d. 6 stycznia uprzedził xiçcia, żeby się o to regimentarstwo ubiegał. Jakoż rzeczywiście mianował go regimentarzem generalnym wojsk litewskich, pozostawiając go przy urzędzie kanclerskim ').

Tu koniec notât xiecia Michała—dlaczego je dalej nie spisywał, nie wiadomo. W r. 1732 obrany w Pińsku podkomorzym deputatem na trybunał, odprawił wspaniały wjazd do Wilna, które całe prawie wyległo na jego spotkanie, i zaraz obrany tamże marszałkiem, po raz drugi już piastował najwyższą laskę sprawiedliwości ²). Rzecz dziwna, pomimo wszystkich swych błędów, które jużcić znane były u szlachty, miał xiążę Michał u niej wiarę nieograniczoną. We wrześniu tegoż roku jedzie xiążę na sejm do Warszawy, w październiku asystuje na radzie stanu, a w kilka miesięcy potem znowu w Warszawie spotyka się z bezkrólewiem. Tu zagrały w nim wszystkie dawne żądze i ambicye, czasem i okolicznościami nieco uśpione. Dawniej jeszcze za życia Augusta utrzymywano, że chciał zostać królem, a więc marzył o detronizacji Sasa, lecz teraz dopiero jawnie popuścił cugle niepowściągnionej swej ambicyi i od razu stanął w sprzeczności z narodem. Bartoszewicz, rozmiłowany w epoce Sasów i malujący wybornie wszystkie jej odcienie, ciekawe nam podaje szczegóły o ówczesnych fakcyach politycznych xiçcia Michała. Ze śmiercią Augusta ligo mówi on, wszystko co zacne w kraju, popierało Stani-

!) Bartoszewicz z gazety: Uprzywilejowane wiadomości Nr. 4.

²) Kuryer Polski ówczesny Nr. 112 i 124.

sława Leszczyńskiego, grzeszył tern i prymas, że zbyt jawnie dążąc do tego celu, wywołał zarzuty, że wolność narodową uciska, że króla narodowi narzuca. Xiążę Michał od razu wybuchnął ze swoim cierpkim charakterem. W dzień śmierci królewskiej na pokojach zamkowych ofuknął Poniatowskiego, wojewodę mazowieckiego. Obwinił go po prostu, że śmierci króla był przyczyną, nie zważając bowiem na stan jego zdrowia, woził go raz wraz po sejmach, chcąc koniecznie buławy. Zapowiedział mu z góry, że czas minął, że już z familią swoją, z xiçciem Fryderykiem Czartoryskim, nie będzie przewodził w Rzeczypospolitej. Rozruch stał się w sali — Poniatowski zniósł wyrzuty w milczeniu, ale ujął się za nim Jan Tarło wojewoda lubelski, za nim zaś koroniarze ozwali się przy swoim regimentarzu, co znowu Litwinom dało powód, że xiçcia mocno bronili, aż prymas wdał się w pogodzenie stron. Poniatowski pierwszy zamek opuścił. Sam xiążę Michał wyraźnie oświadczył wtedy, że chce mieć buławę, że ją mieć będzie i że gotów dla niej nawet pieczęcią sakryfikować. Odtąd otoczył się przepychem i blaskiem Zjechał do Grodna (d. li lutego) z oficerami obydwu zaciągów, narodowego i cudzoziemskiego, na straż granic, otoczony wojskiem. Straż granic trzymać w Grodnie, była to rzecz podejrzana. Do xiçcia przybywały tłumy codziennie, a xiążę wszystkich gościł i uraczał po królewsku. Tak trwały rzeczy aż do konwokacyi. Na sejmie, jak wszyscy, xiążę przysiągł na utrzymanie Leszczyńskiego. I stała, mówi Rartoszewicz, milcząca falanga panów, którzy pozornie szli za ruchem narodowym, lecz w tajemnicy ęo innego obmyślali. Niecierpliwi patryoci

prawdę już hetmańskim.

na

chcieli powziąść języka, Czartoryscy między nimi. Rudziński więc zaczepił na sejmie wojewodę podlaskiego Sapiehę. Niezabitowski zaś, kasztelan nowogrodzki, na sejmiku wojewódzkim, na xiçcia koniuszego Radziwiłła nacierał, przyczem dostało się i drugiemu Radziwiłłowi, wojewodzie nowogrodzkiemu. Ta ostatnia napaść oburzyła Annę Sanguszkównę, matkę koniuszego, kobietę dumną, wpływową, lubiącą się do wszystkiego mieszać, wojewodzina zaś nowogrodzka, Zawiszanka z domu, także kobieta rozumna i zacięta, podburzyła męża przeciwko Leszczyńskiemu. Radziwiłłowie wszyscy w ogólności nie bardzo obstawali za Leszczyńskim, przeczuwali bowiem, że taka elekcya wywoła wojnę, a będąc panami wielkich fortun na Litwie i na Białorusi, chcieli je oszczędzić. Ztąd do nich zaczepki różne od szlachty. Domyślano się, że xiażę regimentarz dla innych wcale powodów nie byłby także od porozumienia się z sąsiadami. Radziwiłłowa matka więc pociągnęła za sobą brata marszałka San-guszkę, ten podmawiał regimentarza, który straciwszy nadzieję uzyskania coś dla siebie, rad był, że przynajmniej przeciwnikom dokuczy. Nie myśleli ci panowie, że taką prywatą szkodzą Rzeczypospolitej. Nielepsi byli i obrońcy Leszczyńskiego, którzy także dopinali prywaty. Upominał prymas kilkakrotnie listami xiçcia regimentarza, radził postępować inaczej — a xiążę się zżymał, bo wiedział, że i prymas nie bez zarzutu. Ostatecznie powaśnieni panowie postanowili obalić kandydaturę Leszczyńskiego, podnieść Sasa, czem sami dobrą wolą stawali się narzędziem dworów ościennych, ezas elekcyi xiążę był w szopie, kiedy głośno zagadano, że Lassy wkroczył na Litwę. Zapytano Wiśnio-

Pod-

wîeckiego jako regimentarza, czy tak jest rzeczywiście? Xiążę poświadczył i oburzył się, kiedy mu wyrzucać zaczęto , że nie spełnił swej powinności. Powstał rozruch. Xiążę pogroziwszy usunął się z pola elekcyi na Pragę, a wstręt do Leszczyńskiego powziął jeszcze większy. Zona jego Radziwiłłówna dodawała jeszcze oliwy do ognia. Odtąd koło xiecia na Pradze wiąże się grono niechętnych prymasowi i Leszczyńskiemu a prywacie oddanych ludzi. Tymczasem obrany już królem Leszczyński, robi wszystko co może, aby ująć sobie Wiśniowieckiego, a xiążę trwa w swoim uporze, nie mogąc ścierpieć Czartoryskich, którzy wszystko u króla znaczą. Skutkiem tego niespodzianego jednak oporu, żwawość stronnictw rosła, zauważył więc Wiśniowiecki, że lepiej będzie usunąć się z pod Warszawy, z sąsiedztwa elekcyjnych tłumów⁷. Wziął dragonię komputową, janczarów i nadworne chorągwie swoich przyjaciół i wolno cofał się ku Litwie naprzeciw Lassemu. Smutny to musiał być pochód, niewątpliwie bowiem xiçciu przychodzić musiało na myśl, że Leszczyński to jego krewny przecie, jak i to, że tron budując dziedziczny, oddala tern samem wszelkie kiedykolwiek nadzieje swoje do niego, zresztą samo sumienie musiało mu wyrzucać, że pomaga do nieszczęścia Rzeczypospolitej, dla której sławy pracowali kiedyś jego przodkowie i on sam w początkach w swej młodości. Tymczasem urywały go podjazdy z Warszawy wysłane, i powoli zmniejszał się orszak, co go otaczał. Wtedy to Leszczyński obalił go z regimentarstwa, które dał strażnikowi Antoniemu Pociejowi Kanclerz prędko jednak wmówić w siebie potrafił, że zrobił co mógł najlepszego, że na Francyę spuścić się nie można było, że obiecy-wala tylko i nic więcej, dowodził, że dworom nie oprze się i cała nawet Rzeczpospolita, i narzekał na impozycyę Leszczyńskich. Z tych wszystkich uwag wypadło, że zrobił jak najlepiej, że ocalił Rzeczpospolitę, siebie i przyjaciół od zguby zasłaniał, a nawet i przeciwnej strony do szczętu gubić nie dawał, przez to swoje solidarne połączenie się w działaniu z Lassym. Xiążę prymas rozżalony, nazywał wtedy kanclerza „dzikiem zwierzęciem“, Löwenwold poseł Anny Iwanówny, upartym człowiekiem , głupszym i gorszym od brata, którego jak wiemy, poseł także nisko oceniał. Wiadome są skutki postępowania xięcia Michała i jego stronnictwa. August III utrzymał się przy koronie. Xiążę złożył wtedy pieczęć i został mianowany według życzenia hetmanem Wielkim Litwy i wojewodą wileńskim w r. 1735. Znowu więc zabłysła mu jego gwiazda, choć promykiem tylko, bo jak wiemy, xiążę wyżej jeszcze sięgał. Odtąd hetman ciągle przewodniczy komisyom w Grodnie, obmyślającym środki tak zwanej aukcyi wojska. Sejm pacyfikacyjny z r. 1736 ustanowił dwie takie komisye, osobną dla Korony, osobną dla Litwy. Xiążę tę ostatnią zagajał w Grodnie 22 maja 1737 r. Rady były nadaremne, bo szlachta na utrzymanie tak znacznej liczby wojska, jak tego potrzeba było wówczas, nigdy dość pieniędzy nie miała i dać nie chciała, radziła i radziła tylko. Lecz xięciu niewiele na tern zależy, paraduje po zjazdach, trybunałach, sejmach i weselach, jakby Rzeczpospolita najszczęśliwsza była w świecie. Tak zeszły mu ostatnie lata życia. Śmierć zaskoczyła go na hetmaństwie i po hetmańsku to prawda — bo w chwili, kiedy król po raz pierwszy za swojego panowania jechał do Litwy w roku

1T44, a Wiśniowiecki na granicę Litwy do Merecza wyruszył na czele wojska dla powitania monarchy ; wojsko więc litewskie pokazywał już królowi pod Zabłudowem hetman polny kor. Branicki. Oto przebieg politycznego żywota ostatniego z Wiśniowieckich, smutnego jak i epoka, w której żył. Przypatrzmy się teraz niektórym szczegółom z jego życia prywatnego, rodzinnego, które również nie było wesołe.

Ożenił się xiążę Michał po raz pierwszy mając lat 16 z kniaziówną Katarzyną Dolską, jedyną córką swojego ojczyma, jak i on, ostatnią dziedziczką imienia. Ślub ten odbył się w Pińsku d. 10 maja 1696r. Ojciec panny młodej Jan Karol Dolski, marszałek W. W. x. lit., umarł na kilkanaście dni wprzód (23 kwietnia.). Musiało więc to małżeństwo być kombinacyą familijną, zdawna przez rodziców ułożoną. Kniaziówna była jak i małżonek młodziuchną i panią wielkiego majątku, całej Dolskich fortuny, nad Bugiem położonej. Z tego małżeństwa był syn imieniem Konstanty, który dzieckiem umarł i dwie córki: Anna zamężna za Józefem Ogińskim, starostą gorzdowskim, następnie wojewodą trockim, i Elżbieta zamężna za Michałem Zamojskim łowczym koronnym, następnie wojewodą smoleńskim. Xieztwo sprawiali córkom wesele w Pińsku, obydwom jednego dnia, w lutym 1722 roku. Ślub dawał Im. xiadz Bupniewski biskup łucki, a panowie i senatorowie z całego kraju zjechali się na tę uroczystość. Po 27 latach pożycia 26 stycznia 1723 roku umarła xiçciu pierwsza żona w Lubieszowie dobrach swoich , bogate jej wiano pozostało w domie Wiśniowieckich. Lecz xiążę pocieszył się prędko , bo już w pół roku potem 29 lipca ożenił się powtórnie z xię-żniczką Magdaleną Czartoryską, cliorążanką litewską. Ślub był w Podkamieniu, wesele w 01exińcu, przenosiny w Wiśniowcu. Tę drugą żonę kochał xiążę więcej od pierwszej, lecz cieszył się nią niedługo — umarła mu bowiem na ospę w Opolu 4 grudnia 1728, w trzy lata po zamęzciu, pomarli dziećmi i dwaj synowie z niej zrodzeni : Jeremi i Ignacy. Lecz xiąże zrozpaczony wciąż marzył o męzkim potomku, z nim bowiem gasło imię Wiśniowieckich, znowu więc trzeci raz ponowił śluby małżeńskie w Białej 21 lutego 1731 roku z Teklą Radziwiłłówną kanclerzanką koronną, wdową po feldmarszałku Flemmingu. Tę kochał jak starzec rozszalały, a była młodą, sprytną i piękną — lecz Bóg widocznie mu nie błogosławił, bo i z tego małżeństwa jedyna dziecię, syn Józef, zmarł wkrótce po urodzeniu. Pomarli i zięciowie xiçcia, pan Ogiński i pan Zamojski, i brat jego xiążę Janusz kasztelan krakowski. Stary więc pozostał sam jeden na świecie z młodszą od siebie żoną, jak dąb, którego burze strzaskać nie zdołały, ale o potomstwie nie marzył nawet — wszystko córkom swym : Ogińskiej i Zamojskiej pozostawiając. Trzecia żona xiçcia Badziwiłłówna przeżyła męża, a po jego śmierci pozostała celem affektów najmożniejszych panów polskich, którym się zdawało, że ożenić się z ostatnią Wiśnio-wiecką, będzie to całą sławę zgasłego rodu do swego nazwiska przywiązać. Szczęśliwym wybrańcem byf Michał Sapieha łowczy lit., poparty do tego małżeństwa przez brata swego Józefa, koadyutora wileńskiego, luminarza Sapiehów, myślącego tylko o podniesieniu ich rodu. Ślub odbył się jeszcze w 1745 r. a zatem w rok niespełna po śmierci xiçcia Michała.

Xiążę Michał był panem w całem znaczeniu słea, lubił wystawę i przepych i wszędzie też się nią ota<ał. W czasie swych częstych urzędowali podejmował i ra;ył po królewsku całe roje szlachty, która się doń cisrfa, czynił to jednak z wyrachowania, chcąc tem zaskaiić popularność, nie przez dobroduszność, jak brat jego 1-nusz. Mieszkał xiążę to w Karolinie pod Pińskiem,to w Wiśniowcu, a tu i tam nowe z gruntu dźwignął !-zydencye. W Wiśniowcu, na dawnem obejściu zaml-wem, zbudował ów piękny pałac, który dziś widzimy i piękny ogród na około niego założył. Pałac wystrojoy był wewnątrz z przepychem wielkim. Wszędzie axamite, atłasowe brokatelowe obicia, obrazy i zegary kosztowi», dla osobliwości chińskie i tureckie sprzęty, srebrem nabijane herbowe stoliki, srebrne wanny i wazony Prawda, że i xiçztwo było po temu, dziewięć miasteczk i sto pięćdziesiąt wsi do Wiśniowca należało, a opróe tego,    obszerne litewskie i ukraińskie dobra i si-

mej xiężnej, ostatniej z Dolskich fortuna, nie liczic w to bogatych królewszczyzn ²). W całej Poise dwie tylko fortuny z tą zestawić było można: a te b;-ły Ostrogska na Rusi, już wówczas rozpadła, i Radziwił-

ł) Rękopism biblioteki Wiśniowieckiej p. t. Opisanie rzeczy w pałacu W i s n i o w i e с к i m.

²) Z wzmiankowanego już rękopismu xięeia Michała Serwacego Wiśniowieckiego, p Przeździecki podaje następujące wyliczenie majętności domu Wiśniowieckich w ostatnich czasach, to jest przed śmiercią ostatniego potomka.

Regestr wołyńskich majętności.

1. Stary Wiśniowiec i w'si 16: Kwaczówka, Okniny wielkie, Okniny małe, Horynka, Kuszlin, Podhajczyki, Jankowce, Ka-

łtska Av Litwie. Pomimo to wszystko xiążę był chci-w na królewszczyzny, i jak brat chwytał je i frymar-cł niemi. Akta metryki koronnej z jego czasów za-pnione są temi jego facyendami. Więcej może jak ht, wyrabiał dla siebie przywilejów liążę Michał, bo

dzajówka, Wierzbica, Maniów, Kotiużyńce, Chwedkowe, Czajczyńce, Hryszkowce, Krzywczyki, Rakowiec.

5 Nowy Wiśniowiec i wsi 23: Łozy, Bodaki, Kochanówka, Hnidawa, Wierzbowiec, Szepelówka, Łopuszna, Pachinia, Koniaczówka, llołubissy, .Martyszkowce, Biłka, Biłeczka, Rakowiec, Rakowiec drugi, Myszkowce, Polany, Kunakowce, Butyń, Młynówce, Bakoty, Dzwiniacz, Zalesie Î Czarny-Ostrów i wsi 6: Hrużowica, Martynówka, Wójtow-ce, Pedosy, Zaharowce, Ostaszki * Czechowce i wsi 30: Sobolówka, Hnilica, Miałowa, Ko-śluczki małe, Hnilica wyższa, Hołotki, Koszlaki wielkie, Mo-skalówka, Wandżułów, Białozórka wyższa, Białozórka niższa, Jankowce, Szybenna, Szczosnówka, Palczyńce, Poeza-pińce, Iwańkowce, Hawratyn, Halczyńce, Medeszówka, Kole-siec, Gabryelówka, Świnna, Sobkowce, Jachimowce, Smoi-tówka, LoAvkowee, Kupiel, Hołotki pod Kupielem, Machowce albo Czerniawa.

sza,

5. Daniłowszczyzna i wsi 12: Snirówka, Peredimirka, Borsa-kowce, Napadówka, Gniłorudka, Badka, Zahlotce, Kuśkowce wielkie, Sieniawce, Żukowce, Jfdrzejówka, Borszezejówka 6 Komarno i wsi 22: Chłopy, Herman, Buczak, Tatarynćw, Andryanów, Łuwczyce cerkiewne, Łuwczyce dolne, Swiniu-Czułowice, Porzycze, Bunie, Zarkowice, Jakimczyce, Klicko, Kołodruhy, Brzezice, Podwysokie, Nowosiółka, Sasko, Rumno, PoAverchow, Litewka.

7. Nowy Dolsk i wsi 18 : Lubieszów, Urynicze, Bereżyce, Czerwiszcze, Lachwice, Pniówka, Wulka Lubieszowska, Że-leźnica, Derewek, Horki, Bychów, Odryżyn, WTulka Odryżyń-ska, Lubiasz, Stary Dolsk, Szlepań, Chocisz, Bolandycze.

trzy razy się żenił, więc choćby wyrabiał tylko prawo przelewkowe dla każdej żony swojej, na każde starostwo które posiadał, jużby gęsto tego było. Na Rusi posiadał starostwo Gliniańskie, do którego wcielił przywileju z dnia 20 czerwca 1729 r. wioski Słowite i

na mocy

8. Karolin i wsi 4: Piaseczna, Fedory, Koślakowicze, Pińko-wicze.

9. Dąbrowica

10.    Stolin

Tu same nazwiska kluczów bez wyli

11.    Chomsk

12.    Opole

czenia wsi.

13.    Telechany

14.    Międzyrzecz

15.    Wilkowiszki

16.    Brahin

Dobra litewskie.

17.    Dzilwa i wsi 7: Rodziwoniszki, Wojsznarów, Olzew, Pol-czew, Papienia, Woroszyłów, Iszczolna.

18.    Możejków wielki i wsi 6: Dzikuszki, Lebiodka, Maniniszki, Szumienieliszki, Hajkowszczyzna.

Ukraińskie dobra.

19.    Wołodarka i wsi 8: Berezna, Kosówka, Rudeszło, Hajwo-ronka, Pietraszówka, Skwirka, Salerówka, Tokarówka.

20.    Gdaszów i wsi 8: Jurkowce, Dziaryńce, Bilicz, Krub-sztówka, Bundary, Citkowce, Łojowce, Nosowce.

21. Barszczówka i wsi 12: Kuryance, Babenki, Kalenna, Wa-rysówka, Hołochwasty, Swierna, Sachnówka, Stawiczka, Ła-#wenki, Szornilińce, Kapuścińce, Mormołówka.

22.    Torczyca

23.    Dziunków

24.    Antoniów i wsi 13: Tereszki, Semenówka, Rudczeńki, Ła-

tych kluczów wsi nie wyliczone w rę-kopiśmie.

Lipowiec w ziemi lwowskiej, po śmierci hetmanowej Elżbiety Sieniawskiej *). Prawo przelewkowe do Glinian wyrobił na pierwszą żonę dwa razy: d. 30 listo—

pada 1702 i 7 lipca 1710 r. ²).

Na swoje starostwo wilkowskie wyrobi! przywilej dla żony Tekli 15 kwietnia 1730 r. we Wschowie. Dla niej też prawo przelewkowe na Gliniany, na starostwo tucholskie i Brudno w ziemi warszawskiej ³). Posiada! też na Woîyniu Szpi-kołosy i Kołosowę. W r. 1739 po śmierci Sapieżyny kasztelanowej trockiej, dostał w administracyę Merecz i Puńsk ⁴). W r. 1740 zajechał Merecz w nadziei otrzymania go na własne storostwo, a śpieszył się, bo dworzanin skarbowy miał nadjechać i oddać je na mocy ustępstwa Sapieże, staroście wołpińskiemu. Z Mereczem uwinął się, ale z Puńskiem nie udało się xieciu polowanie, bo go oddano podług cessyi Sapieże, chociaż chciwy xiążę długo umizgał się o niego do króla. Z bratem Januszem stosunki Michała były oziębłe, obaj bowiem stali w przeciwnych obozach, odwiedzali się jednak wzajemnie,

wryszki, Łuczniki, Wyrobiejówka, Naczaczćwka, Szczerbi-nówka, Donajówka, Szabijówki, Czemiszówka, Tokarówka.

wsi nie wyliczone

23. Monasterzyszcze 26. Tahańcza

sam

Taką była ta kolosalna fortuna Wiśniowieckich przy śmierci ostatniego potomka. Dziś majątki te, których wiele nazwisk nawet nie poznajemy, w ręku licznej szlachty, rozpadłe — a klucz Wiśniowiecki z ośmiu wsi tylko składa się!!

¹)    Sygillaty ks. 20, fol. 237.

²)    Sygillaty ks. 13, 151, i t d *) Sygillaty ks. 22, 31.

⁴) Kuryer polski Nr 156

zwłaszcza podczas uroczystości i festynów familijnych, na chrzcinach i weselach dzieci. 0 funlacyach pobożnych xiçeia Michała, chociaż był bardzo pobożny, niewiele słychać. Zrestaurował tylko na nowo opustoszały klasztor i kościół Karmelitów w Wiśniowcu i wraz z bratem wybudował wspaniały kościół dla Jezuitów w Krzemieńcu; zaczęli w r. 1731, skończyli zaś fundacyę 17 września 1742 г.¹). Bawił się xiążę Michał i w piśmiennictwo, była to zresztą słabostka wielkich panów ówczesnych, chciało się im koniecznie słynąć w świecie uczonym, a i sama epoka usposabiała do tego—smak się wykształcał, a wojaczką coraz mniej zręczności miano zabawiać się. Panowie ci jednak pisali sami bądź co bądź, jak Sapieha, Wiśnio-wieccy i inni i to ich zasługą—gdy późniejsi, współcześni, częstokroć drugimi wyręczać się zwykli, kładąc tylko swe nazwisko na kartach tytułowych. Xiążę Michał mniej drukował niż brat jego, a wszystkie dzieła jego treści czysto-religijnej. Wydał 1) Medytacye na Świętego teksty,

on następujące pisma: różne wybrane z Pisma na każdy dzień roku

Warszawa, 1728 r. w 4-ce. Jest to tłumaczenie na język polski księdza Pawła Segnerego Soc. Jesu. 2) H i-storya ludu Bożego Warszawa r. 1722 Tomów 4. Krasicki objaśnia, że i to dzieło jest tłumaczeniem z ks. Berroger Jezuity i niektóre tylko księgi są pióra xiçeia. Nakoniec w więzieniu będąc w Głuchowie, napisał xiążę pięć rzewnych psalmów religijnych, które wyszły p. t.: Quinque psalmi in detentione Gluclioviensi compositi, w

łj Kuryer polski z r. 1744 Nr 415.

Częstochowie 1711 г. w 4-ce. Zostawił nadto jeszcze parę rękopisów, o których wyżej wspomnieliśmy, dziś w bibliotece Przeździeckich przechowanych. Mówiliśmy o śmierci xięcia prawdziwie hetmańskiej — oto parę szczegółów o niej. Król poraź pierwszy od wstąpienia na tron jechał na Litwę na sejm grodzieński w 1744 roku. Nasz xiążę chciał go powitać jak hetman Wielki w całej okazałości rycerskiej. Rozesłał więc dnia 23 czerwca z Karolina szumny uniwersał do wojska litewskiego, w którym zawiadamiając je o wielkiej całego ludu radości, o pospiechu, z jakim naród biegnie powitać swojego pana, mówił między innemi : „komuż jak nie wojsku litewskiemu przyzwoiciej króla witać na swojej ziemi?“ Nakazał więc, aby wszystko było w pogotowiu na pierwsze zawiadomienie. Miał to być popis generalny, wojsko miało być uzbrojone w całym wojennym rynsztunku, opatrzone w dzidy, kopie, strzelby, konie i żelazo. Było myślą hetmana związać tę paradę z potrzebą Rzeczypospolitej powiększenia wojska, do czego, pomimo wszystkich usiłowań, nigdy nie przychodziło — teraz ojczyzna miała być objaśniona o swych siłach. I wyruszył już hetman na granicę Litwy, lecz w Mereczu dnia 16 września 1744 r. śmierć go zaskoczyła — nie doczekał się chwili przeglądu. Dlatego zapewne pułkownik Józef Sosnowski sam później hetman, w swej mowie pogrzebowej, którą miał do wojska litewskiego, wyraził się szumnie o xięciu „umarł wśród wojska, jak zawsze“, a Kuryer polski (w Nrze 407) „pełen lat i sławy, plenus dierurn et meritorum“. Na pogrzeb xięcia, którego ciało przewieziono z Merecza do Wiśniowca i tam w Karme-litańskim kościele złożono, wysadzono się w zbytku, wystawności i przepychu, dla tego może, że xiążę był ostatnim z domu potomkiem, że na jego grobie zwyczajem ówczesnym potrzaskano herby rodzinne. Był to najwspanialszy pogrzeb w całym wieku XVIII w Polsce. Mowy prócz Sosnowskiego, drukowanej w Swadzie pogrzebowej Danej ko wieża , mieli x. referendarz Załuski i wojewoda podolski Wacław Rzewuski. Bartoszewicz cytuje jeden panegiryk pogrzebowy „inwencyi x. Pawła Giżyckiego“, drukowany w Poczajowie u Bazylianów, w którym opis wszystkich tych cudów i okazałości.

Ogromne majątki, pozostałe po xieciu Michale, przeszły z jego śmiercią do dwóch jego córek: Ogińskiej i Zamojskiej, potem w cztery lata, pierwsza ich połowa dostała się: Platerom, Przeździeckim, Brzostowskim i Wielhorskim, zięciom Anny z Wiśniowieckich Ogińskiej, gdyż syn jej hetman umarł bezpotomnie, druga zaś połowa z samym Wiśniowcem, po Elżbiecie z Wiśniowieckich Zamojskiej, przeszła w dom Mniszchów, z córką jej jedynaczką, wydaną za Jana Karola Mniszcha podkomorzego litewskiego.

Otóż i koniec długiego szeregu wielkich mężów — koniec wielkiej i potężnej rodziny Wiśniowieckich. Zebraliśmy o nich co było można, co tylko zebrać się dało z drukowanych źródeł — ale bogate materyały w archiwach familijnych sukcessorów tego domu leżą niespo-żytkowane, i z nich dopiero krytyczna historya tego rodu ułożyćby się dała — a jak historya wszystkich naszych rodów historycznych, stałaby się ona niezawodnie wielkim przyczynkiem do dziejów narodowych w ogólności i nie jeden fakt nieznany, niejeden błędnie tłumaczony szczegół trysnąłby z niej, rozjaśniając mętne, oklepane źródła,

w których kółku nieustannie się kręcimy. Na p. Ale-xandrze Przeździeckim leży największa odpowiedzialność tej pracy, potomek to po kądzieli Wiśniowieckich, maż światły, tyle zasług na polu historycznem mający — właściciel w części ich familijnego archiwum, do niego więc z prawa należy ze wszech miar ułożenie historyi tego domu, a domagać się jej tern większe mamy prawo, że ją nam oddawna przyrzekał, i jak wiemy, zebrał już nawet do niej liczne materyały.

Co do nas, poprzestajemy na Wiśniowieckich — głównem bowiem naszem zadaniem jest historya i dzieje ich siedziby, rodzinnego gniazda Wiśniowca. Choć pokrótce więc przebiegniemy szereg późniejszych tego miejsca właścicieli, od śmierci ostatniego Wiśniowie-ckiego.

Jeszcze za życia podobno xiecia Michała Serwacego Wiśniowieckiego, wnuczka jego z Elżbiety Zamojskiej zrodzona jedynaczka, wydaną została za Jana Karola Mniszcha podkomorzego litewskiego, a po śmierci dziada stała się panią i dziedziczką pięknego i wspaniałego Wiśniowca i rozległych okolicznych włości. O tym Mniszchu wiemy tyle tylko, że wraz z bratem swym Augustem , a raczej z bratową, córką Briihla ministra, nie nawidzili wspólnie Stanisława Augusta i ciągłe intrygi przeciw niemu knuli. Podkomorzy posłował do Turcyi, zkąd powróciwszy umarł w 1759 roku. Syn jego dopiero Michał Jerzy Mniszech, dziedzic Wiśniowca po matce, człowiek zręczny i dyplomata, pogodził króla z Mniszchami. Ulubieniec króla, z rodzoną jego siostrzenicą Zamojską, wojewodzianką podolską ożeniony, bystro poszedł po stopniach. Był cześnikiem kor., sekretarzem Wielkim lit.,

marszałkiem nadw. lit., i wreszcie od roku 1783 marszałkiem W. kor. Zasiadał też w komissyi edukacyjnej, gdzie miał sobie powierzony wydział szkół wołyńskich i podolskich i dozór nad wszystkiemi kassami edukacyj-nemi w Warszawie i na prowincyi. Nie było prawie urzędu, któregoby Poniatowski nie wtykał w ręce swego ulubieńca — a Mniszech zdolny i wszechstronnie wykształcony, na każdym się sprawił. Widzimy go to szefem kancelaryi przybocznej króla, to prezesem komissyi ekonomicznej dochodów królewskich, to znowu na sejmie 1782 r. konsyliarzem rady nieustającej, prezydującym w wydziale policyi, urządzającym i zabudowującym Warszawę, wprowadzającym nowe europejskie do miasta porządki , jak bruki, latarnie, numeracyę domów i t. d. słowem wszędzie i czynnym zawsze. W historyi Rzeczypospolitej także niemałe w tej epoce zajmował stanowisko. Na sejmie grodzieńskim wybrany do rady nieustającej, znowu od r. 1784 prezydował departamentowi policyi. W r. 1793 za Targowicy złożył laskę marszałkowską, i usunąwszy się z widowni politycznej osiadł w Wiśniowcu, gdzie i umarł w 1806 r. za nowego już rządu, pochowany w kościele farnym wiśniowieckim. Zacny ten pan, w chwilach od urzędu wolnych, a więcej jeszcze złożywszy go, w cichej swej ustroni oddawał się pracom naukowym i kilka dzieł ważnych, kilka rozpraw naukowych i w przedmiotach wychowania dotyczących, na świat wydał. Dzieło jego p. t. Kazimierz Wielki (Warszawa 1777 in 4to), w którem oceniał prawodawstwo tego wielkiego króla, zwróciło na siebie powszechną uwagę, a Naruszewicz w swojej historyi na nie się powoływał. Drukowane też były liczne jego mowy na sessyach sejmowych miewane, wiele zaś materyałów historycznych pozostało po nim w rękopismach , przechowywanych dotąd w Wiśniowcu '). On to przywrócił przygasającą świetność Wiśniowcowi, za niego znowu życie zawrzało na zamku tutejszym. Lubił wystawę i okazałość, ludzie więc znowu gromadzić się zaczęli a pałac był napełniony gośćmi i służbą dworską. Stanisław August kilkakrotnie zjeżdżał tu w odwiedziny do swej siostrzenicy, a pan marszałek zawsze okazale monarchę podejmował. Tu zjechali się w 1781 r. Poniatowski z Pawłem, podówczas Wielkim xięciem rossyjskim, który z żoną pod przybranem nazwiskiem hrabiego Północy odwiedzał cudze kraje. Tu po dwa kroć zajeżdżał król polski w 1787 r. raz jadąc do Kaniowa, dla widzenia się z Katarzyną II i cesarzem Józefem, i potem wracając do Warszawy ²). Chwilowa to jednak była świetność tego miejsca, daleka od tej, jaką zaznał Wiśniowiec za życia dawnych swych panów xiążąt Wiśniowieckich, i zgasła też prędko, bo ze śmiercią marszałka Mniszcha. Syn jego hr. Karol Mni-szech już pan naszych czasów, urodzony w roku 1794 w Wiśniowcu, członek komissyi sądowo-edukacyjnej krzemienieckiej, uczony heraldyk i genealog polski, cicho spędził tu długich kilkadziesiąt lat żywota, otoczony xiążkami i dziełami sztuki, nagromadzonemi przez swych

Obszerny o tym Mniszchu i o jego pracach naukowych artykuł znajduje się wBibliotece warszawskiej z roku 1852 Tom IV.

²) Szczegółowe opisy tych ostatnich odwiedzin królewskich w Wiśniowcu, znajdzie czytelnik w Dyaryuszu Naruszewicza i w Opisie podróży królewskiej p. Konstantego br* Plater* starosty inflanckiego, wydanym przez Kraszewskiego.

przodków i temi, które sam przysporzył. Chował je troskliwie, jak ostatnią dawnej wielkości tego miejsca i swej rodziny spuściznę. Pomnożył bibliotekę tutejszą i dużo własnych prac heraldycznych i historycznych w rę-kopismach tu pozostawił. Umarł w Wiśniowcu 18 46 r. w farze pochowany. Synowie jego Andrzej i Jerzy, wychowani zagranicą, nie umieli już ukochać co swoje, rozpraszać się też powoli zaczęły pamiątki i zabytki tutejsze. Fortuna wiśnio wiecka jeszcze z kilkunastu pięknych wsi złożona, poszła w podział na dwie schedy, z których hr. Andrzej Mniszech pozostał przy Wiśniowcu na to tylko, aby tę wspaniałą od kilku wieków przodków swych siedzibę odprzedać w obce ręce. Majątek, pałac i wszystkie jego zabytki przed kilkunastu laty kupiła xiężna Abamelek Rosyanka, która ocenić nawet tych obcych nie swoich zabytków nie umiała.

Hrabia Andrzej wycofał ztąd i uwiózł z kraju zaledwie kilkanaście portretów familijnych. Sprzedaż ta narobiła w swoim czasie wiele wrzawy, a najobojętniejsi podziwiali len czyn indyferentyzmu i takiego zaparcia się wszystkiego co swoje, rodzime , w pełni XIX wieku dokonany, zwłaszcza że interesa majątkowe hr. Andrzeja nie znaglały go do tego. Na szczęście , nie długo gościli tu Gruzyjscy kniaziowie — smutno im było jakoś i obyć się nie zdołali w wielkopaóskim polskim dwrorcu. Bóg czuwał nad tą narodową naszą skarbnicą i upaść jej ostatecznie nie dozwolił — zdarzył się młody hrabia Włodzimierz de Bröel-Plater, rozmiłowany w zeszłowie-cznych zabytkach , archeolog z powołania, którego imię jako pracownika na polu historyi, tak pięknie już wówczas było znane. Wrócił on xiężnie wartość Wiśniowca i kilku okolicznych włości, wyratował co było można ze sprzętów i pamiątek pałacowych, na nowo je uporządkował, pomnożył własnemi zbiorami z Dąbrowicy tu sprowadzonemu, i zamieszkał stale w tej dawnej królów i hetmanów rezydencyi, stając jakby na straży tych narodowych pamiątek, których xiężna Abamelek wychwycić zdołała nie wiele, w bibliotece i w obrazach tylko trochę uszczerbku zrobiwszy. Okoliczności nie bardzo sprzyjały poczciwym chęciom i dążnościom hr. Platera, majątek był drogo nabyty, czasy nieprzyjazne, jakkolwiek bądź dotąd się jednak przy Wiśniowcu utrzymał, a cieszymy się nadzieją, że i nadal utrzymać się zdoła—opuszczenie go bowiem, byłoby niepowetowaną stratą dla kraju. Gościnności młodego właściciela zawdzięczamy wszystko, cośmy przy kilkakrotnych odwiedzinach obejrzeć tu mogli, a o czem choć niedokładnie i nawiasowo czytelnikom zdać sprawozdanie zamierzamy.

Na gruzach dawnego obronnego zamczyska, starożytnej siedziby xiążąt Wiśniowieckich, pośród widocznych jeszcze wałów i fortyfikacyjnych okopów, w początkach zeszłego stulecia, bo około 1720 roku — ostatni tego rodu potomek xiążę Michał Serwacy, wzniósł wspaniały dwupiątrowy gmach z ciosowego kamienia, w podkowę zbudowany, z dwupiątrowym wypukłym dachem w stylu rococo. Jestto dzisiejszy zamek wiśnio-wiecki, na którego dziedzińcu jeżą się groźnie armaty, dziś już bez lawet, w ziemię powkopywane, łańcuchami spojone, oryginalne w swoim rodzaju tworząc ogrodzenie. Front tego gmachu, z nieprzeliczonym rzędem długich o małych szybkach okien, z galeryami, przedsionkami i ciężko kutemi drzwiami, przedstawiając dziwną

mieszaninę starożytnej zamkowej cechy, z nowszym już stylem budownictwa — nie powiemy żeby nie uderzał majestatycznośeią, ażeby zupełnie wdzięku był pozbawiony — coś nam tu mimowolnie o starych dziejach szemrze. W głównej sieni pałacowej napis na olbrzymiej marmurowej tablicy głosi późniejszą historyę Wiśniowca i tutejsze zjazdy monarchów. W tej sieni ściany wykładane taflami z fajansu we wzory szafirowe na dnie białem, tu mieszczą się wschody prowadzące na górne piętra. Po obu stronach tej sieni wysokie przedpokoje, a w nich obrazy z wyobrażeniem wesela i koronacyi Maryny Mniszchówny w Moskwie i bajecznych tryumfów przodków Mniszchowskiogo domu za Karola Wielkiego i Ottona III cesarzów '). Po prawej stronie na dole ciągną się mieszkalne mniejsze pokoje, przez lir. Platera zamieszkałe, w nich dość olejnych malowideł, wśród których zatrzymały uwagę naszą piękne potrety Mikołaja Potockiego starosty kaniowskiego i generała polskiego Chłopickiego ; po lewej stronie sieni sala raczej ogromna, prawdziwie królewska galerya, cała w złoconych gzymsach, herbach

nas

*) Dom Wandalinów Mniszchów przeszedł z Czech do Polski za Zygmunta I i dorósł potem w kraju naszym wielkiego znaczenia. Luminarzem w tym rodzie był właśnie ów Jerzy Mniszech wojewoda sandomierski, ojciec carowej Maryny, który wraz z córką tak haniebną rolę w całym tym dramacie dziejowym odegrał. Był to syn pierwszego Mniszcha, który do zawitał. Pomimo wielkiego znaczenia, jakiego dorósł i wielkich swych wpływów na dworze Zygmunta Augusta, a następnie przy współdziałaniu Jezuitów i u Zygmunta III, smutną po sobie zostawił pamięć. Wzbogacenie się jego przypisują wychwyceniu wielkich klejnotów Zygmunta Augusta, przy łożu śmiertelnem tego króla, do czego dopomódz miała faworyta

i takichże ramach u obrazów i zwierciadeł. W tej sali ustawione są na podstawach gipsowe zielone popiersia wielkich ludzi polskich, podług spiżowych, niegdyś na zamku warszawskim chowanych, wylane. Dalej długi szereg pokoi gościnnych.

Na górze, z prawej strony od wschodów, wysoka sala przedpokojowa — także taflami fajansowemi obita, a w niej portrety trzech ostatnich królów polskich naturalnej wielkości. Za nią sala Kory but ów, w której mieszczą się portrety samych xiąiąt Wiśniowieckich, dalej kilka salonów z pięknemi staroświeckiemi obiciami gobelinowemu na ścianach i meblach, a na samym już końcu obszerny pokój sypialny, w którym stoi okazałe atłasowe łoże z baldachinem, W. xiçciu Pawłowi w czasie jego tu pobytu służące. W tern skrzydle pałacu, po przejściu licznych sal i kurytarzy, znajdujemy i teatr domowy z kulisami, lożami i parterem, tak obszerny, że kilkaset osób wygodnie pomieścić się w nim może. Za teatrem również jak i na dole pokoje gościnne. Po lewej ręce od wschodów jest przedpokój Lubomirskich zieli portretami, dalej biblioteka i kaplica, ta ostatnia zupełnie prawie opuszczona — następnie pokoje zajmowane niegdyś przez Stanisława Augusta, wytwornie i bogato urządzone. W sypialni Poniatowskiego, na wielkiem zwierciadle nad kominkiem, pokazują tu jeszcze brylantem wyrżnięty nadpis Le Conte du Nord? zrobiony jakoby przez W.

królewska, sławna Giżanka, niezawodnie przez Mniszcha królowi podstawiona. Trudna ta sprawa głośnę była w kraju wówczas, a i po dziejach plączą się o niej wzmianki. Znakomici i dobrze zasłużeni późniejsi potomkowie tego rodu zatarli ciemnę postać swego przodka.

— 355 -

kywcych

X. Pawła, gdy ten odwiedzając króla , nie zastał go u siebie. Już sama pisownia jednak domyślać się każe, że to późniejszej kreacyi i apokryficzny utwór. W tych pokojach są ładne obrazy, portrety Holbejna i widoki Canalettego. Oprócz nieprzeliczonego zbioru portretów familijnych, w dawnych strojach, wielkiej ilości panegi-rycznych, mniej niż miernych płócien wszystkie sieni i kurytarze pałacowe, ^jfpa^acu wieckim przechowało się dotąd do ,ysta szfc^k lepszymi obrazów, po większej części oryginajpyph    w6h

skich, holenderskich, francuskich i ni szych malarzy.

Biblioteka tutejsza w pierwotnych swyc losalna, bo przeszło 15,000 ksiąg i rękopismów obejmująca, dzielona następnie, grabiona i rozchwytywana, przez najrozmaitsze losy i koleje przechodziła. W Czarnym Ostrowie u Przeździeckich i w Białozórce u Brzostow

jjecki ch/^ÿ edhi ehi

h ezasech ko-skich, sukcessorów Anny z xiążąt Wiśniowieckich Ogińskiej, dotąd jeszcze widzieć można mnóstwo ksiąg, w skórzanej pozłocistej oprawie, na których herb Korybuth xiążąt Wiśniowieckich pozostał, a które wszystkie z tutejszego księgozbioru pochodzą. Mnóstwo dzieł ważnych, mianowicie z działu nauk przyrodzonych, wywieźli ztąd ostatni dziedzice Mniszchowie za granicę — nareszcie dział belletrystyczny franeuzki, xiężna Abamelek, za czasów krótkiego swojego tu panowania, darowała swojemu rządzcy. Tak uszczuplona więc biblioteka tutejsza, na nowo do porządku przyprowadzoną została przez hr. Pla-tera, który wzbogacił ją, wcielając do niej własny swój księgozbiór liczny w dzieła historyczne, z Dąbrowicy tu sprowadzony. Oprócz kosztownych nowszych i dawnych

wydań, oprócz rękopismów do historyi Polskiej służących, są tam wielkie rzadkości bibliograficzne jak: pierwsze wydania Paprockiego Herbów Rycerstwa, Bielskiego Kroniki Świata, S t a t u t Ł a s к i e g o na pargami-nie, Biblia Budnego i t. p.

Z archiwum xiążąt Wiśniowieckich pozostały tu tylko okruchy — rozebrały je częściowo rodziny z temi xiążętami spokrewnione — sukcessorowie ostatniego tego domu potomka. Za to, w całości i nietykalne prawie, ocalało tu archiwum Mniszcliowskie, a poniewnż dom ten w ostatnich latach Rzeczypospolitej wzrósł do wielkiego znaczenia i członkowie jego wysokie piastowali urzędy, pozostało tu więc mnóstwo materyałów do historyi kraju służących, z panowania obydwóch Sasów i Poniatowskiego— właśnie z najmniej zbadanej epoki dziejów naszych. Jest tu wiele oryginalnych listów monarchów i sławnych ludzi, wiele materyałów do prac historycznych, zebranych przez uczonego Marszałka W. kor. Michała Jerzego Mniszcha, które syn jego Karol skrzętnie przechowywnł. W ostatnich latach lir. Plater otworzył wstęp do tych bogatych zbiorów uczonemu historykowi naszemu Koro-nowiczowd, autorowi Słowa dziejów Polskich, w tej okolicy zamieszkałemu, który ważniejsze nawet mate-ryały i listy tu przechownne drukiem ogłaszał ').

*) W Kółku Domo wem, piśmie które zakończyło już swą exystencyę, drukował Koronowicz w r. 1866 niektóre wyjątki 2 korespondencyi Michała Jerzego Mniszcha marszałka W. kor. z osobami wpływowemi tej epoki, z tutejszego archiwum poczerpnietą. Nie pojmujemy, dla czego uczony pisarz tak ważnym materyałom historycznym dał miejsce w tak mało

Po obejrzeniu pałacu, który jakkolwiek już nieco ogołocony, posiada wszakże bogactwa i zabytki, jakiemi nie wiele już miejscowości naszego kraju poszczycić się mogą, zwiedziliśmy z kolei i ogród dokoła go opasujący, na pocbyłejj górze rozłożony, obszerny i piękny, z ma-jestatycznemi drzewami, w największe skwary słońca nie-przepuszczającemi, urządzenie jego staroświeckie, szpalery strzyżone, a z wysokiego pałacowego tarasu odkrywa się tu rozległy czarujący widok na Horyń, stare i nowe miasto, kilka stawów i na okoliczne laski dębowe, które jak chce mieć tradycya, przez ostatniego xiçcia Wiśniowieckiego są zasiane.

Z pomiędzy miast i gródków wołyńskich, żadne zapewne nie uległo tylokrotnym co Wiśniowiec zniszczeniom, przez Tatarów, Turków i Kozaków kraj nasz pustoszących. W starych kronikach napotykamy wspomnienia o najazdach tatarskich na tutejsze miasto i fortecę dokonanych w latach: 1494, 1512, 1515, 1516, 1534, 1549, 1655 i 1675. Za każdą rażą Wiśniowiec ciężką ponosił klęskę, najstraszniejszemu jednak uległ zniszczeniu w 1672 r., gdy Turcy w perzynę go niemal obrócili. Dla podźwignięcia z tej klęski Jan III w r. 1677 uwolnił Wiśniowiec na lat 12 od wszelkich ciężarów publicznych, z wyjątkiem ceł koronnych.

Pomimo to wszystko jednakże, pomimo zniszczenia któremu uległ i zamek, oparły mu się starożytne świą-znanem i wyłącznie kobietom poświęconem pisemku. Malutka to wprawdzie tylko okruszyna z tego, co żebrane z archiwum Wiśniowieckiego, wiemy z pewnością spoczywa w tece Koro-nowicza.

tynie tutejsze, dotąd w całości dochowane. Najstaro-żytniejszym pomnikiem w Wiśniowcu jest malutka murowana cerkiewka w ogrodzie pałacowym, o parę tysięcy kroków od samego gmachu położona, i dotąd zamko-w ą zwana, w której kilka razy do roku odprawia się jeszcze nabożeństwo. Cerkiewka ta fundacyi xiążąt Wi-śniowieckich, gdy jeszcze wschodniego przytrzymywali się obrządku, w roku 1530 zbudowaną została; mało już tak starożytnych świątyń kraj nasz posiada. Tu Dymitr zaręczał się z Maryną. Tu w sklepach podziemnych spoczywają dotąd zwłoki wielu xiążąt Wi-śniowńeckich, a nietknięte i dziwnym sposobem dobrze dochowane, pozostały trumny i ciała xiecia Michała Wi-śniowieckiego starosty Owruckiego, dziada króla Michała i żony jego Reginy Mohylanki. Hrabia Plater po objęciu majątku, ciekawością zdjęty, kazał sobie te groby otwierać i znalazł w nich zwłoki tej xiążęcej pary, zapewne w skutek dobrego nabalsamowania zupełnie nienaruszone, co więcej, strój i ozdoby wybornie dochowane. Szczególnem jest to, że u xiecia Michała nogi w trumnie zgięte i jakby pokurczone, są to zapewne skutki trucizny zadanej mu przez Wołochów, od której jak wiemy zginął ten xiążę. Mówiliśmy już, że podanie głosi o wielkich skarbach, jakie w tych grobach mają być ukryte— rzecz to zdaje się wątpliwa, zważywszy na ciężkie okoliczności, w jakich nieraz xiążęta Wiśniowieccy znajdowali się, o czem niejednokrotnie wspomnieć nam wydarzało się. Pewniejsze zaś drugie podanie, o ukrytem podziemnem przejściu z zamka do tej cerkiewki—liczne najazdy tutejsze usprawiedliwiałyby exystencya tej wycieczki, której śladu jednakże dopatrzeć dotąd niezdołano.

- Przez drogę tylko od zamku wznoszą się mury wspaniałego kościoła i klasztoru Pokarmelitańskiego, przez xiçcia Hieremiego Wiśniowieckiego w 1645 roku wzniesione. I kościół i klasztor nad urwiskiem wysokiej góry, dzielącej stary Wiśniowiec od nowego miasta, zbudowane, opasane są wspaniałą z muru à jour balustradą dobrze dotąd dochowaną. Karmelici bosi utrzymywali się tu do r. 1832, w którym klasztor skasowano, zakonników po innych klasztorach rozproszono, a dawną domową świątynię xiążęcą obrócono na cerkiew ruską, w której nabożeństwo dotąd się odprawia, mury tylko klasztorne bez dachu prawie, rychłym upadkiem grożą. I tu pochowani xiążęta Wiśniowieccy katolicy — tu z herbami złożono zwłoki ostatniego potomka tej xiążęcej rodziny — xięcia Michała, który około 1720 r. świątynię tę zniszczoną na nowo zrestaurował. Na frontonie kościoła długi łaciński nadpis dotąd zachowany, głosi jego hi-storyą.

Trzeci kościół farny, jedyny jaki dziś w Wiśniowcu pozostał, nowszych już czasów sięga — fundowali go Mniszchowie, w grobach tego kościoła pochowani. W ścianach wmurowane tablice, liczne mieszczą ich nadgrohki.

Oto wrażenia, jakie wywołuje dzisiaj ta dawma siedziba najmożniejszego rodu w Polsce, fundum tych dzielnych xiążąt, którzy krajowi dali dwóch królów, tylu hetmanów i senatorów i nakoniec na dwóch pierwszych krzesłach w Koronie i Litwie skończyli. Na każdym kroku spotykamy się tu z ich wspomnieniem — wspaniałe to jeszcze ich mauzoleum.

Samo miasteczko dość nędzne, dzieli się na Stary i Nowy Wiśniowiec, z przedmieściami do 6,000 ludności

posiada obecnie — apteka i synagoga, oto jedyne jego zabytki tegoczesne, w każdem miasteczku naszem napotykane. Blizkość granicy austryackiej ożywia tu nieco handel kramarzy i byt ich podtrzymuje. Z zakładów przemysłowych posiada Wiśniowiec lichą fabrykę sukna i kilka garbarni.

XIII.

POCZAJÓW: DROGA Z WISNIOWCA DO POCZAJOWA — DZIEJE TEGO MIEJSCA OD NAJDAWNIEJSZYCH CZASÓW — HISTORYA tI OPIS CUDOWNEGO OBRAZU I STOPKI MATKI BOSKIEJ —KILKA SZCZEGÓŁÓW O ŻYCIU BŁOGOSŁAWIONEGO JANA ZELINA — DRUKARNIA — OPIS DZISIEJSZEGO POCZAJOWA PO SKASOWANIU TU BAZYLIANÓW — FIZYONOMIA MIASTECZKA I PRZEŚLICZNE WIDOKI JEGO.

Wyjechawszy z Wiśniowca, gdzie oko i serce tyle wrażeń doznały, jeszcze pod wpływem czarującej gościnności właściciela pozostając, puściłem się w dalszą drogę do Poczajowa, o dwie mile ztąd odległego. Było to właśnie w wigilią Zielonych Świąt, t. j. przed największym odpustem dorocznym w Poczajowie. Dzień był skwarny—słońce silnie przypiekało, konie wńęc szły zwolna z góry na górę wstępując, a ja miałem czas przypatrzyć się czarującemu położeniu okolicy. Po obu stronach drogi posuwały się masy ludu obojej płci, z rozmaitych stron kraju na odpust dążącego: młodsi szli pieszo w koszałki z podróżnemi wiktuałami i ogromne kamienne bańki z wodą opatrzeni, starsi jechali na wozach i tele-gach, na których płócienne budki od deszczu i słońca chroniące porozpinane były; wszystkich ożywiała jedna myśl—Poczajów już blisko. Pobożny ten lud radby był jak najprędzej stanąć u kresu podróży i rzucić się do stóp Watki Zbawiciela, licznemi cudami w tutejszym obra-zîe słynącej. Ojcowie i matki porzuciwszy w domu drobne dzieci, gospodarkę, nędzę i ubóstwo najczęściej, nie-zważając na trudy pieszej podróży, na odległą przestrzeń drogi — dążyli, aby tej łaski dostąpić, aby napełnić podróżną flaszkę cudowną wodą ze Stopki Matki Boskiej. Na podobną wiarę, na takie uczucie zaprawdę nasz tylko lud jeszcze, ciemny ale szczery, poczciwy, rzewny i niezepsuty, zdobyć się jest zdolny, w krajach więcej cywilizowanych—podobne przykłady spotykają się już rzadko , ze wciskającem się światłem cywilizacji zacierają się tam powoli cnoty ojców, patryarchalna ich pobożność i obyczaje. W takich rozmyślaniach zatopiony, posuwałem się zwolna, otoczony do koła gromadą pielgrzymów, pobożne pieśni o Matce Boskiej Poczajowskiej śpiewających. Nuta tych pieśni smętna, rzewna jak zwykle na Rusi, rozbrzmiewała się daleko, a echo jej odbijało się o sąsiednie skały i góry lasem porosłe. Tak dojechaliśmy do Taraża, wsi hr. Rzyszczewskiego, w najpiękniejszej pozycyi położonej. Widoki tu więcej niż piękne, wspanialsze niż gdziekolwiek na Wołyniu — gdzie spojrzysz, wszędzie góry, nie owe zwyczajne wołyńskie wzgórza, glinką i nędzną trawą porosłe, lecz wspaniałe, wysoko ku obłokom wystrzeliwające, na nich ogrome bryły kamienia, piaskowcu i krzemienia, a do koła ciemne nieprzetrzebione jeszcze lasy dębowe i grabowe. Te góry to nasze Karpaty, to oderwany od nich łańcuch, który daleko aż na Wołyń ramieniem swym sięgnął—te lasy, to jeszcze ocalałe szczątki nieprzebranych puszcz i borów, któremi przed wieki cała ziemia wołyńska pokrytą była. Wśród tego wspaniałego widoku, malowniczo Wyzierają po górach rozrzucone białe chatki Taraża i

— 36В -

obszerne

murowane budowle gospodarskie właściciela, młyny, browary i gorzelnia. Lecz oto i Poczajów już blizko — z poza drzewa kilka razy już błysnęły złociste monasteru kopuły — pielgrzymi szerokim znakiem krzyża na piersiach złożonym powitali ten widok, a ze wszystkich piersi jeden ogólny wyleciał okrzyk: „To Pocza-jów‘4 Na ten odgłos wyjrzałem z powozu i mimowolnie przypomniałem sobie ów okrzyk Borna, Borna! któ

rym pielgrzymi do Rzymu udający się, witają ukazanie się chrześcijańskiego świata stolicy. Dziwne porównanie, dziwna aluzya, na drugim krańcu świata zrobiona.

Nim wjedziemy jednak do Poczajowa i rozpatrzymy się w pięknej okolicy jego i w odwiecznych zabytkach i pamiątkach w monasterze tutejszym przechowujących się, należy najprzód skreślić jego historyę koleją lat, od najdawniejszych czasów począwszy, t. j. od epoki osiedlenia tej góry, zjawienia się na niej zakonników i ukazania Stopki Matki Boskiej. Miejsce to, jak druga Częstochowa w chrześcijańskim świecie słynne, zasługuje na szczegółowy opis. Do tej pracy najgłówniejszemi mate-ryałami będą dla nas dwie książki przed laty wydane, opisujące cuda Poczajowskie, historyę i zabytki klasztoru, a nareszcie niedrukowane Pamiętniki i Akta klasztorne, w miejscowem archiwum przechowywane. Wspomniane przez nas dwa drukowane a dziś już rzadkie o Po-Czajowie dzieła są: 1) Nowe Niebo, książka dedykowana JW. Jmci Pani Annie Mohylance Potockiej, Hos-podarównie ziem Mołdawskich, Wojewodzinie Krakowskiej, Wielkiej Hetmanowej koronnej — Gródeckiej, Mościckiej, Medyckiej, Ropczyckiej, Dolińskiej, Draimskiej etc. Starościnie, wydana we Lwowie 1665 r. 2) Góra Po-

czajowska Stopka cudownie z niej wypływającą, cu-dotworną wodę mającą, y obrazem cudownym Maryi Najśw. y Matki Boskiej uczczona, całemu światu jasna i jawna. Typem uprzywilejowanym od JEgo K. Mości i Monasteru Poczajowskiego WW. 00. Bazylianów Prowincyi Polskiej pokazana. Wyd. 1757 r. września 6 dnia za approbatą Sylwestra Łubienieckiego — Rudnickiego bisk. Łuck. i Ostrogs. — Książka ta dedykowana Mikołajowi Potockiemu staroście kaniowskiemu, ma na kartce tytułowej wyobrażenie herbu Potockich Pilawa z panegiryeznym wierszem u spodu. Po nim następuje list do Potockiego, pełen kadzideł owoczesnych, wyliczający zasługi domu Potockich i samego Mikołaja. Przystępujemy do historyi samego Poczajowa.

Od najdawniejszych wieków był zwyczaj u 00. Bazylianów, iż oni z pomiędzy pustelników wybierani będąc i zgromadzeni w towarzystwo przez św. Bazylego W. Oroto patryarchę swego, lubo osiadali w monasterach czyli ceno-biach swoich, zazwyczaj fundowali je jednakże w miejscach ustronnych, daleko od świata i zgiełku ludzkiego ; świadczą o tern historye i żywoty zakonników tej reguły. Św. Antoni Kijowo-Pieczarski przybywszy w roku 1020 z gór Athońskich *), z Macedonii w kraje ruskie, za przykładem 00. świętych obrał sobie w Kijowie w miejscu

O Góra Athos w Macedonii nad brzegiem morza położona, ogromnie wysoka, słynęła wielką liczbą pustelników na niej przebywających. Historycy rachują przeszło 24 monaste-rów czyli klasztorów na tej górze, w których około 6000 zakonników zamieszkiwało. Od czasów Nicyfora Foki wzrosła tu jeszcze liczba zakonników, a w roku 961 Grecy Athońską tę górę świętą przeswali.

odludnem mieszkanie i tam wśród gór i pieczar pierwszy monaster dla siebie i towarzyszów swoich fundował. Za przykładem tego świętego, pierwszego mnicha na Rusi, wszyscy następnie zakonnicy ruscy przybywając w te kraje, osiedlali się w miejscach odludnych w lasach i górach , gdzie utrzymując się z pracy rąk swoich i z jałmużny okolicznych mieszkańców, wznosili klasztory i świątynie swoje. W taki to sposób i góra poczajowska osiedloną została. Góra ta już samem położeniem miejscowości swojej zdawała się na spokojną ustroń dla zakonników stworzoną. Obszerne lasy otaczały ją dokoła, a na samej górze od natury wykute w skale pieczary, których ślady dotąd są widoczne, zdawały się jakby umyślnie na mieszkanie dla pustelników przeznaczone. Początkowie mnichy w pieczarach mieszkający, mieli tu tylko kaplicę w skale wykutą, z czasem stanął tu klasztor i cerkiew murowana pod tytułem Wniebowzięcia N. P. W którym mianowicie roku cerkiew ta założoną została, ani też w którym czasie mnichi na górze po-czajowskiej osiedli, z pewnością oznaczyć tego nie można, zaginęły bowdem wszelkie o tern piśmienne podania i ustna tradycya, a grasujące często w tych stronach tatarskie i tureckie najazdy, poniszczyły archiwa miejscowe i okolicznych klasztorów, gdzieby jakikolwiek ślad o tern odszukać było można, co zaś oszczędzili Tatarowie, dokonał czas, który wszystko niszczy i zaciera. Zdaje się jednak, że już w XII wieku po narodzeniu Chrystusa monaster tutejszy zasiedlony został, w aktach bowiem klasztornych z roku 1662 w plice p. t. o zjawieniu się Stopki M. Boskiej wyraźną napotykamy wzmiankę, że już od 400 lat cudowna ta stopa nogą Matki Boskiej na

skale wyciśnioną została, a jeszcze przed zjawieniem się onej mieszkali na tej górze mnichy Schemnicy, których nazywano mnichami św. Wielkiego Anielskiego Habitu. Nie można więc z dokładnością określić i roku zjawienia się Stopki M. Boskiej na górze tutejszej , lubo wnosząc z wyżej wspomnionych aktów poczajowskiego klasztoru przypuszczać należy, że w XIII wieku już góra ta świętym tym znakiem uczczoną została, to jest że cud ten musiał mieć miejsce około 1261 roku. Szczegóły zjawienia się tego we wspomnionej już wyżej książce p. t. Nowe Niebo w następujący sposób są opisane: Pewnego czasu jeden z mnichów w pieczarach mieszkający, wyszedłszy na wierzchołek góry, ujrzał N. Pannę w kształcie ognistego słupa na skale stojącą. W tymże samym czasie, toż same zjawienie się Matki Boskiej i przed nią stojącego mnicha widział mieszkaniec wsi Poczajowa Jan Bosy, pasąc niedaleko od góry stado owuec. Zdziwiony tern w idzeniem, przybiegł do mnichów w pieczarach mieszkających, zapytując ich o widzianem zjawieniu, na co odebrał odpowiedź, że N. Panna ukazała się w słupie ognistym, i na tern miejscu gdzie stała na skale, pozostał wyryty ślad stopy Jej czystą wodą napełniony, która to woda rozmaite choroby uleczać ma — o czem się wszyscy potem dowodnie przekonali.

Jak widzimy więc, nie pozostało już żadnych piśmiennych śladów lub bardzo niedokładne tylko o początkach powstania stopki tutejszej — o czasie założenia tu pierwszej cerkwi p. t. Wniebowzięcia M. P. ani też zasiedlenia góry poczajowskiej przez zakonników', wszystko to zaginęło przez czas i najazdy nieprzyjacielskie, tak jak i wiele innych zabytków i pamiątek pierwotnych dziejów Wołynia dotyczących, które rozprószone po-dobnemuż losowi uległy. Nie mogło być inaczej, jeśli rozważymy wszystkie klęski, jakie rozmaitemi czasy na kraj ten spływały. Już dawne kroniki, podają nam szczegóły o strasznej wojnie tatarskiej na Rusi w 1480 r. rozpoczętej, którą dopiero Jan Albrecht stanowczem zwycięztwem zakończył, następnie Turcy w 1507 roku na Wołyniu grasujący ogromne tu dokonali zniszczenia, nim Mikołaj Kamieniecki pod Wiśniowcem rozprószyć ich zdołał, niemniejsze klęski tej prowincyi przyczynili nareszcie Tatarowie w 1571 roku kilkakrotnemi najazdami, rokosz Chmielnickiego w 1648 r. rozpoczęty a zaledwie w 1659 zakończony, a ostatecznie jeszcze raz Tatarowie, których nawała w 1672 znowu na Wołyń wtargnąwszy, ostatecznie ziemię tę zniszczyła — wszystkie wice te klęski, jedne po drugich następujące, mogłyż nie ogołocić kraju z jego zabytków i pomników?

Odbiegliśmy na chwile od Poczajowa, do którego znowu powracamy. Najdawniejszy dokument piśmienny o tutejszej górze sięga dopiero czasów Zygmunta Igo króla polskiego. Jest to list upominalny tego monarchy do starosty krzemienieckiego w roku 1527 w Krakowie pisany, w którym zaleca mu, aby namiestnika swego nie wysyłał na zbór czyli jarmark poczajowski w dzień Wniebowzięcia M. Boskiej tam odbywający się, i aby tam ludzi na jarmark zgromadzających się nie sądził, ani też danin żadnych z tego jarmarku nie pobierał. Zygmunt August na proźby Wasyla Bohdanowicza Ilojskiego, dziedzica wsi Poczajowa, przywilej ten ojca swego w całej rozciągłości zatwierdził nowym przywilejem w roku 1557 w Onixtach wydanym J). O dawności odpustów i jarmarków w ten dzień w Poczajowie odbywających się przekonują nas również akta klasztorne, a mianowicie dokumenta z r. 1642, odnoszące się do sprawy procesowej klasztoru z Andrzejem Firlejem (o której we wła-ściwem miejscu powiemy), w których w fascykule pod literą P taką napotykamy wzmiankę: „Na który fest (Wniebowzięcia N. P.) choć kto przyjedzie pod monaster z chichem, z piwem i żywnością, tego ile w polu przy cerkwi (wieś bowiem daleko od monasteru) zabronić ludziom nie podobna, bo w polu monaster, i to przy jeziorze, ludzi z wieków od kilkuset lat wywołało i być musi na starożytne i sławne miejsce Najświętszej Panny“.

Z kolei przyszliśmy do historyi cudownego obrazu Matki Boskiej i do umieszczenia go w cerkwi tutejszej. O tern wszystkiem szczegółowe już i na niezaprzeczonych faktach oparte doszły nas wiadomości.

W roku 1559 podróżował przez wołyńską ziemię powracający z Konstantynopola metropolita grecki imieniem Neolit. Przejeżdżając przez majątek Anny z Kozińskich Hojskiej sędziny ziemskiej łuckiej, dziedziczki Poczajowa — pasterz ten na usilne jej prośby zatrzymał się dla odpoczynku w domu jej w miasteczku Orli, o milę od Poczajowa odległem. Po kilku dniach, gdy już odjeżdżać miał, zawdzięczając gościnność pani domu, błogosławił ją obrazem Matki Boskiej, który też na pamiątkę jej ofiarował. Długo obraz ten pozostawał w pokoju p. Hojskiej na zamku w Orli — nie zwracano nań

‘) Oba te dokumenta w urzędowych kopiach dotąd przechowują się w archiwum klasztornem.

uwagi, aż dopiero słudzy spostrzegli kilkakrotnie wielką światłość otaczającą go i opowiadali to pani swojej, która wierzyć temu nie chciała, aż sama się o tern dowodnie przekonała. Niebawem rozmaitych innych łask zaczęto doznawać od tego obrazu, aż nareszcie Filip Koziński rodzony brat p. Hojskiej, ślepym będąc od urodzenia, długo modlił się przed tym obrazem, prosząc o nadanie mu wzroku i rzeczywiście przejrzał. Wtedy to sędzina Hojska, widząc tak wielki cud nad bratem swym dokonany, zwołała natychmiast duchowieństwo i mnóstwo ludu, i z wielką uroczystością obraz ten na górę poczajowską przeniosła, gdzie go w cerkwi Wniebowzięcia N. P. wieczyście ulokowała 5 działo się to w roku 1697. legoż roku dniu 14 listopada taż pani zeznała w ziemstwie krzem, zapis, nadający klasztorowi pola, poddanych i inne pożytki, klasztor bogatemi sprzętami przyozdobiła, pomnożywszy w nim liczbę zakonników. Zapis ten, którego kopia przechowuje się w klasztorze, zaczyna się od tych słów: „Mając ja od dawnych czasów w majętności mojej przy siele Poczajowie cerkiew kamienną założenia Uśnienia Przeczystej Matki Boskiej“ i t. d. Dowodzi to także dawności założenia tej cerkwi, dnia 9 maja w ziemstwie lubelskiem sędzina Hojska uczyniła darowiznę dóbr swoich Poczajowa, Orli i siostrzeńcom swoim Janowi i Andrzejowi Firlejowi, synom Jędrzeja i Barbary z Kozińskich Firlejów kasztelanostwa radomskich, starostów kowelskich—ojciec zaś młodych Firlejów imieniem synów dał zapewnienie, że fundusze cerkwi nienaruszenie utrzymanemi będą. Obraz tym-Matki Boskiej umieszczony na skiej w cerkwi Wniebowzięcia, coraz to nowemi cudami

W 1602 roku

Kozina

górze poczajow-

czasem

słynąć począł i stał się sławnym w krajach ruskich ; zakonnicy doświadczane tu cuda wpisywali do akt czyli pamiętników klasztornych, które dotąd przechowały się. Najsławniejszy z tych cudów miał miejsce w roku 1607, gdy Tatarowie najechali Wołyń i blisko monasteru po-czajowskiego przechodzili, zakonnik jeden, nie wiedząc o niczem, schodził z góry na dół pacierze odmawiając. Wtenczas znienacka napadł na niego Tatarzyn i widząc go starego , nie brał go w niewolę, ale mu głowę uciął.

\ Zakonnik (jak mówią akta) straciwszy głowę, nie stracił jednak przytomności, bo jak drugi św. Dyonizy, wziąwszy odciętą głowę w ręce, zaniósł ją przed ołtarz Matki Boskiej, gdzie położywszy ją przed obrazem, sam dopiero upadł i ducha wyzionął. Ciało tego świętego przez długi czas leżało w kaplicy, w pieczarach będącej, w szklannej trumnie, czarnym aksamitem pokrytej.

W kilka lat po ustąpieniu majętności swych na rzecz siostrzeńców Firlejów, umarła sędzina Hojska fundatorka monasteru tutejszego—a ci objęli spadek po niej. Wtedy to nastały ciężkie czasy dla zakonników poczajowskich. Jeden z nich bowiem Andrzej Firlej kasztelan bełzki a potem wojewoda sandomierski, objąwszy na siebie Pocza-jów, zagorzałym będąc kalwinem, rozmaitemi środkami prześladować zakonników począł ; odebrał im najprzód grunta przez fundatorkę nadane, lasu używać nie dozwalał, wodę z krynic poczajowskich brać im zabraniał i t. p. Wtedy to wykopali Bazylianie na górze studnię 64 łokci głęboką, i o krzywdy swoje proces rozpoczęli. Obrażony Firlej postanowił pozbyć się zakonników i obraz im cudowny odebrać, wysyła więc d. 19 czerwca 1623 roku

sługę swego Grzegorza Kozińskiego wraz z ludźmi — ci przemocą obraz z cerkwi zabierają a wraz z nim bogate aparaty cerkiewne ze złota, srebra i klejnotów składające się, niemniej wota złote, na których cuda i daty były wypisane ; wszystko to na zamek Firleja do miasteczka Kozina przewiezione zostało. Wtenczas bluźnierstwa Firleja przechodziły wszelkie granice : natrząsając się z obrazu Matki Zbawiciela w domu trzymanego, żonę swa w perły i klejnoty z cerkwi zabrane przystrajał i coraz bardziej zakonników w klasztorze pozostałych prześladował Przełożonym w klasztorze poczajowskim był natenczas sławny ów Jan Zelizo, który pustelnikiem jeszcze będąc Joba miał imię. On to ca-łemi siłami sprawę zakonu swego popierał, szło mu to jednak upornie, możni bowiem Firleje już dla samych zasług swych obywatelskich, wielką w kraju posiadali przewagę. Ulitował się jednak widać Bóg nad biednymi zakonnikami, kasztelan bowiem Firlej dręczony zgryzotami sumienia za wszystkie występki swoje, widząc nareszcie widoczną karę Boską nad domem swym ciężącą, żona bowiem jego z domu Dorohostajska obłąkaniem zmysłów dotkniętą została, potomstwa też doczekać się nie mógł — zdecydował się nareszcie obraz M. B. na-

mnemi

Wszystkim tym szczegółom nie podobna uwierzyć, pozostały bowiem one dotychczas w aktach klasztornych, procesu tego dotyczących — a jednak rzecz dziwna, jak Firlej ten, który jako mąż wojenny ogromne w ojczyźnie zasługi rycerskie posiadał—o czem i kronikarze ówcześni wspominają^ mógł podobnych bezprawiów dopuszczać się — i to w czasie, kiedy błędy heretyckie już w kraju prześladować zaczęto.

powrót do Poezajowa zwrócić — co też i dopełnił w 1641 roku, a w 1644 ostatecznie na mocy wyroku trybunału sprawa Firleja z zakonnikami poczajowskimi zakończoną została, o czem świadczy pojedynczy akt między obydwiema stronami w tym roku zawarty i w archiwach klasztoru przechowywany; klejnoty jednak i kosztowności cerkiewne nigdy już zwrócone nie zostały. Nastąpiła potem wojna kozacka Chmielnickiego i nowe klęski dla klasztoru, który kilkakrotnie przez Kozaków i Tatarów bywał niszczony, zakonników liczba znacznie się zmniejszyła a i z pobożnych mało kto w czasach tych niepokojów klasztor odwiedzał. Firlej służył naówczas w wojsku polskiem, umarł nareszcie w 1650 roku, a cały spadek po nim wraz z dobrami na Wołyniu położonemi, t. j. Poczajów, Orlę i Kozin, objęła siostra jego rodzona Anna, Joachimowi Tarnowskiemu wojewodzie inflanckiemu poślubiona, i tym sposobem dobra te wpłynąwszy w dom Tarnowskich, do ostatnich czasów we władaniu ich pozostały '). Przed kilku laty dopiero Tarnowscy przegrawszy proces jakiś z rządem, zmuszeni zostali ustąpić mu Poezajowa na własność.

Jednocześnie z wypadkami wyżej opisanemi, Teodor i Ewa z Bereżeckich Domaszewscy komornikowie graniczni starostwa krzemienieckiego, zbudowali w 1649 roku okazałą cerkiew z ciosowego kamienia w Poczajowie p. t. św. Trójcy, nieopodal od cerkwi Wniebowzięcia M. P., do której obraz cudowny M. Boskiej przy uroczystej pro-

‘) Autorowie Staroż. Polski mylnie dziedziczkę Poezajowa około 1740 r. mianują Urszulę x. Wiśniowiecką i Radziwiłłów — nigdy bowiem majętność ta do nich nie należała.

cessyi w 1664 roku przeprowadzony został ‘). Znowu więc obraz ten zasłynął rozlicznemi cudami a lud z rozmaitych krańców świata napływał do Poczajowa. W roku 1674 od dnia 17 czerwca przez niedziel cztery nieustannie widziano gęste łzy z obrazu płynące, co zawsze wielką jakąś klęskę w kraju przepowiadało, chorzy i kalecy wiele łask uzdrowienia w tym czasie doznali. Rzeczywiści też niebawem ziściło się smutne proroctwo obrazu, w następnym bowiem 1675 r. Turcy wkroczyli na Wołyń, a w dniu 20 lipea t. r. z Wiśniowca podstąpili pod monaster poczajowśki. Było to w niedzielę, mieszkańce okoliczni i szlachta zebrana zamknęli się w monasterze — w poniedziałek nieprzyjaciel pierwszy szturm do monasteru rozpoczął, a szlachta w ręczną broń opatrzona, strzelaniem przez dzień cały atak odpierała. We wtorek rano Turcy rozjątrzeni już, z większą jeszcze siłą na bramy monasteru natarli — znowu jednak cofnąć się musieli, spaliwszy tylko w przyległej karczmie ciała swych pobitych; tegoż dnia w klasztorze kapłan świecki i zakonnik dyakon, od ran otrzymanych życie zakończyli. Z wtorku na środę beginnen czyli przełożony monasteru Wielebny Ojciec Dobromirski, widząc dalszy opór prawie niepodobny, znizkąd bowiem pomocy nie spodziewał się, a monaster po większej części z drzewa zbudowany, dębowym tylko wysokim częstokołem dokoła był obwiedziony — całą noc ze

zgromadzonymi modły

l) W aktach klasztornych przechowuje się dotąd własnoręczny testament Ewy Domaszewskiej, w którym fundatorka ta wielkiej cerkwi św Trójcy w Poczajowie zaleca, pogrzebać tamże ciało swoje podług obrządku wschodniego kościoła. Testament ten w 1665 roku uczyniony.

przed obrazem M. Boskiej odprawiał. We środę rano Turcy silny szturm przypaszczają. Przełożony zawsze przed obrazem do koła strudzonym ludem otoczony, rozpoczął śpiewać Akafest to jestOfficyum większe do Najśw\ Panny, i gdy zaintonowano К on d а к czyli Hymn pierwszy, rozpoczynający się temi słowy: Wzbrannoj w o j e-wodi etc. t. j. Waleczny hetmanie, Matka Boska z aniołami świętymi, w żołnierskie płaszcze przybranymi, z do-bytemi mieczami, otoczona wielkiem światłem, ukazała się nad cerkwią. Widząc to Turcy, wielkim strachem przejęci zostali — więcej odważni strzały z łuków swych na niebieski orszak wymierzyli, lecz te wspak obróciwszy się, samych ich raziły — powstał wtedy tumult wielki w obozie nieprzyjacielskim — a rozprószeni Turcy uciekać zaczęli, co widząc naród ruszył za niemi w pogoń, wielu wtedy Turków ubitych zostało na placu, a kilku pojmanych nawróciwszy się, w monasterze do śmierci pozostało. Mnóstwo oręża i broni tureckiej zabrano wówczas, z której część dotąd w monasterze przechowuje się. Za to zwrycięztwo, dotąd co środy śpiewany bywa na Jutrzni przed obrazem Matki Boskiej Akafest dziękczynny, a na pamiątkę zaś tego cudu ułożoną została opisująca to wydarzenie pieśń w ruskim języku, na całej Rusi rozpowszechniona, a którą wędrow ni lirnicy dotąd obchodząc wioski śpiewają '). Królowie polscy wszyscy prawie, wydawanemi na to przywilejami zatwierdzali

l) Wymieniliśmy tylko kilka głodniejszych cudów obrazu M. B. Poczajowskiej — mniejszych nie będąc wystanie umieścić, napełnione są nierai xięgi pamiętników i aktów klasztornych, do których zakonnicy je wpisywali — niektóre z tych cudów rymami są opisane.

prawa i fundusze tutejszego klasztoru; z tych ostatnim jest przywilej Augusta II w roku 1700 wydany, którym monarcha ten zatwierdzając wszystkie prawa i nadania poprzedników swoich starożytnemu i cudownemu klasztorowi poczajowskiemu nadane, zapewnia swobodne zachowanie w nim wiary wschodniej, od niepamiętnych czasów bez przerwy i bez przeszkody w klasztorze tym zachowanej , za naruszenie zaś tego przywileju postanawia kary pieniężnej 10.000 złotych.

W drugiej połowie XVIII wieku Mikołaj Potocki starosta kaniowski, chcąc może zatrzeć grzechy młodości swojej, osiadł jako pokutnik w Poczajowie, gdzie zamknięty w monasterze z Bazylianami, przeszedł wkrótce na wiarę grecką i postanowił nową zupełnie i okazalszą od uprzednich wymurować świątynię. Po długich naradach z budowniczymi, przyjęty nakoniec został plan sprowadzonego ze Szląska w tym celu Godfryda Hoffmana i d. 3 lipca 1771 r. położono kamień węgielny ogromnej tej świątyni, której budowa w lat 20 dopiero w 1791 ukończoną została. Po zaczęciu tej budowy fundator Potocki z niewypowiedzianym kosztem sprawił obrządek koronaeyi cudownego obrazu tutejszego Matki Boskiej. Uroczystość ta rozpoczęta dnia 8 września 1773 roku, trwała przez dni ośm z rzędu, w kaplicy umyślnie na ten cel z drzewa przez Jana de Witte komendanta twierdzy Kamieńca zbudowanej. Licznie zgromadzone na ten fest duchowieństwo, senatorowie, obywatele, niezliczona ilość ludu i cześć wojska koronnego pod dow ództwem regimentarza Stempkowskiego, towarzyszyło tej uroczystości prawdziwie wspaniałej. Korony przysłane były od Papieża Klemensa XIV z Watykanu, które Sylwester Lubienieeki, Rudnicki biskup ritus graeci, najprzód małemu Panu Jezusowi, potem Matce Boskiej włożył na skronie. Oprócz świętych obrządków przez wszystkie te dni ośm odbywały się tu wspaniałe uczty, illuminacye, strzelania z dział i t. p. Nawrócony Potocki zapragnąwszy zostać kawalerem maltańskim, otrzymał 1774 roku order zakonu, najostrzejsze zaś prowadząc w klasztorze życie, rozsypując jałmużny, obdarzając klasztory, zakończył 761etni swój żywot w Poczajowie dnia 13 kwietnia 1782 r., i z wielką okazałością pochowanym tu został. Podanie jednak głosi, że i tu częstokroć po-.wracały mu dziwaczne jego wybryki i fantazye, któremi za życia swego w świecie słynął —■ ogromną trumnę Potockiego pokazywano jeszczfc przed laty kilku ciekawym zwiedzającym Poczajów — dziś sklep ten pod cerkwią zamurowany został. Wzniesiona przez Potockiego cerkiew, prócz tylko ciężkiej i dość niesmacznej bizantyńskiej architektury, oznaczała się zresztą ogromem i okazałością swoją, jak również kosztownem wewnątrz urządzeniem — była to niezaprzeczenie najokazalsza świątynia na Wołyniu. Zbudowana w kształcie krzyża, długości miała 84 szerokości 30 łokci wiedeńskich, facjata ozdobiona była dwiema wieżami, pośrodku zaś sklepiona wznosiła się kopuła. Pod ołtarzem z prawej strony szklanne antypedyum mającym, całkiem w lustra przybranym, znajdowała się skała ze Stopką N. P., z której pobożnym wodę udzielano — nieco dalej także wewnątrz cerkwi pieczara błogosławionego Jana Zelizy, w której ciało jego wT szklannej trumnie spoczywało —- nareszcie i druga pieczara, w której pustelnik ten przemieszkiwał — do tej ostatniej przez wazki w skale otwór spuszczać

się potrzeba. W r. 1832 Bazylianie Unici na prawosławie obróceni zostali, a wraz z nimi i cerkiew na prawosławną świątynię zamieniona.

W 1774 r. dziedzic tutejszy Jan hr. Tarnowski kasztelan konarski - łęczycki, wyjednał u króla przywilej, iż trzydniowy jarmark na Zielone Święta w Poczajowie przypadający do dwóch niedziel, a dwuniedzielny na Uspenie Bohorodycy (Wniebowzięcie N. P.) do czterech tygodni przedłużone zostały, niewiele to jednak dopomogło do wzrostu ubogiego Poczajowa. We cztery lata potem tenże sam Tarnowski wyjednał u króla przywilej, pozwalający wieś Poczajów zamienić na miasteczko tegoż nazwiska. Oto wyjątki z tego przywileju Stanisława Augusta pod d. 9 czerwca 1778 r. wydanego: „Za szczęśliwego panowania naszego żądając, aby kraj państw naszych wzrastał w sławę, a wr miast ilość i ich ozdobę pomnażał się, obywatele zaś w dostarczające bogacili się majątki, tym samym końcem W. Janowri Amor hr. Tarnowskiemu kasztelanowi konarskiemu-łęczyckiemu, osadę miasteczka w dobrach swoich Poczajów zwianych czyniącemu, łaską naszą chcąc dopomóc, jako chwalebne w Rzeczypospolitej zasługi jego i doświadczona ku majestatowi naszemu wierność potrzebują i wymagają, chętnie umyśliliśmy pozwolić, jakoż pozwalamy miasteczko lokować, zakładać, postawić, budować, fosami, groblami, obronami według upodobania obwieść i opatrzeć; mieszczan, kupców i wszelakich rzemieślników, obywratelów, jakiegokolwiek rodzaju i stanu ludzi sprowadzać, przysposabiać, umieszczać, towary wszelakie tamże zwrozić i przedawać, pod kondycyą jednak, że toż miasteczko w sporach tyczących się przywileju, do sądu naszego asesorskiego, zawsze należeć powinno będzie, a mieszczan-kowie pod protekcyą naszą zostawać mają, i że dziedzice wyłamywać się od jurysdykcyi tychże sądów w sprawach o niedotrzymanie przywileju i prawa locationis nie będą mogli. Które to miasteczko ma się mianować Po-czajowem, znak albo pieczęć patrona kościoła parochial-nego do stwierdzania aktów i spraw miejskich mieć i używać będzie“. W dalszym ciągu tego nadania, obdarza król Poczajów prawem magdeburskiem, ustanawia opiekę nad sierotami małoletniemi, zasłania mieszkańców glejtem od wszelkich gwałtów, zaprowadza targ w niedzielę , kończy zaś temi stówy: „W sprawy kryminalne sąd miejski wdawać się nie będzie mógł, lecz dziedzice do miasta naszego większego kryminalistów odsyłać każą. Gruntów przez dziedzica nadanych innej kondycyi ludziom, jak tylko miejskiej, w temże mieście mieszkającym, lub zamieszkanie mieć chcącym, przedawać, zastawiać, żadną nawet legacyą do jakiegokolwiek kościoła onychże obciążać, chybaby za wolą dziedzica, zakazujemy i zabraniamy“ ¹). Uboga ta mieścina u stóp góry, na której cerkiew stoi, rozrzucona, podzielona jest na dwie części noszące nazwy Starego i Nowego Poczajowa. Składa się ona po większej części z nędznych domów żydowskich i z niewielkiej liczby drewnianych dworków chrześcijan — z przyczyny ciasnoty i nieporządku często się tutaj przytrafiają pożary.

Jeszcze raz wrócić nam wypada do dawnych dziejów Poczajowa, a to aby nie zostawić bez wspomnienia

kilku szczegółów tego miejsca dotyczących. Najprzód więc nie od rzeczy może będzie, dać szczegółowy opis tyle słynnego cudownego obrazu tutejszego. Obraz ten a raczej obrazek, niewiększego bowiem jest formatu od zwyczajnej ćwiartki papieru, malowany na tabliczce cyprysowego drzewa, przedstawia wizerunek Matki Zbawiciela do połowy tylko, z dzieciątkiem Jezus na rękach. Malowidło szaremi farbami zrobione, dosyć jednak jest wyraźne, a rysy twarzy N. P. i P. Jezusa jakkolwiek prostego pędzla, przyjemny jednak wyraz mają i bynajmniej przez czas ani koleje, przez jakie obraz ten przechodził, uszkodzone nie są. Z prawej strony tego obrazku przedstawiona jest osoba Apostoła jakiegoś z malowanem Nimbum nad głową i z nadpisem słowiańskiemi literami Święty, drugiej zaś połowy z resztą podpisu imienia nie dostaje całkiem. Po lewej stronie także osoba jakaś stojąca w ubiorze dyakona, nie można odgadnąć jakiego by Świętego wyobrażała, całkowitej bowiem tabliczki z nadpisem nad głową jej brakuje. Pod temi osobami niżej nieco są dwie drugie postacie świętych, pierwsza z prawej strony zr nadpisem ruskim na srebrnej tabliczce wyrytym S. Mesznas, — z lewej postać w ubiorze zakonnika z takimże nadpisem S. Abrami us. Na samym dole pod wizerunkiem Matki Boskiej malutka osóbka do połowy tylko wymalowana z nadpisem nad głową S. Parasce-vius czyli Praxeda,—druga takaż na lewej stronie z nadpisem S. Katarzyna, trzecia nakoniec tejże miary z nadpisem S. Irene. Kiedyś cały ten obraz ubrany był w sukienkę z srebnej wyzłacanej blachy; dziś po zdarciu onej przez wiek, przyozdobiono go bogatszą sukienką z drobniutkich pereł. Wspomnieliśmy kilkakrotnie w tym opisie błogosłą-

wionego Jana Zelizę, jedne a najwybitniejszych postaci w dziejach Poczajowskiego klasztoru, kilka więc jeszcze szczegółów o nim przytoczyć chcemy, czerpanych z malutkiej a rzadkiej już dzisiaj książeczki, której miejsce i czas wydania nie są pojaśnione, opisującej życie tego błogosławionego, przez ucznia jego Docufeja wydanej. Rzeczywiście wydatna bo to postać tego błogosławionego na tle XVI wieku malująca się. Surowy i przykładny mnich, żołnierz i prawnik, wszystkiem zarazem być potrafił—widzimy go, to raz jako pustelnika i przełożonego klasztoru, zatopionego w gorącej modlitwie z braćmi zakonnikami, to znowu na wałach klasztornych z mieczem w ręku odpierającego, jak ów późniejszy Kordecki, napad Tatarów na Poczajów, to nareszcie jako biegłego prawnika, z całą znajomością rzeczy prowadzącego długi i zacięty proces z możnym Firlejem, słowem skromny i cichy zakonnik wszędzie i zawsze z chwałą dla siebie a pożytkiem dla drugich radzić sobie potrafił. Urodzony w ziemi Halickiej około 1550 r., z rodziców greckiego wryznania nazwiskiem Zeliza, na chrzcie świętym imię Jana odebrał. Od dzieciństwa już zapalony miłością dla Boga, szukał zawsze odosobnienia, gdzieby pobożnym rozmyślaniom swym mógł się swobodnie oddawać; w małych więc latach opuścił dom rodzicielski i wybrawszy sobie za mieszkanie Uczorczyski monaster w 12 roku życia swego, przywdział habit zakonnika. Za dojściem do pełnoletności wyniesiony na stopień kapłana, wkrótce potem przyjął śluby zakonne, a przezwawszy się Jobem, stał się znanym w głębokiem odosobnieniu swojem przez pobożne swe życie, pełne cnót chrześcijańskich i surowe reguły, któremi ciało swe martwił. Na usiine

prośby Konstantyna xięcia Ostrogskiego i Dubieńskiego, był przeniesiony do klasztoru Podniesienia Ś-go Krzyża, niedaleko miasta Dubna na wyspie położonego, i tu wkrótce przeciwko chęci wybrany został na przełożonego. Po dwudziestoletnim zarządzie tym klasztorem przeszedł na górę Poczajowską, od dawna już słynącą rozlicznemi cudami. Wkrótce i tu wsławiwszy się czynami ostrego klasztornego życia, był wybrany przez zakonników reguły Sw. Bazylego Hegumenem czyli przełożonym. Wiele mianowicie lat rządził on Pocza-jowskim klasztorem, nie ma pewnych danych, długo jednak pozostając na tern stanowisku—czczony i wielbiony, zarówno przez braci zakonników jak i przez lud okoliczny, z Wysokiem przejęciem się dzielił on zawsze losy klasztoru swego, dni jego chwały, tryumfów i niedoli; na rok zaś przed śmiercią swoją pochylony starością złożył urząd przełożonego i przepowiedziawszy za siedem dni godzinę zgonu swojego, d. 28 października 1651 r. umarł, przeżywszy lat blisko sto. W klasztorze i całej prowincyi wołyńskiej z głębokim żalem przyjęto wiadomość o śmierci tego błogosławionego, a pamięć o ciągłych modlitwach jego, o pracy trudnej do naśladowania i wysokich cnotach kapłańskich, na długo zachowała się pomiędzy mieszkańcami. Ciało jego pochowane najprzód na zamku Poczajowskim, spoczywało tam przez lat siedm, gdy w ciągu tego czasu zaczęto spostrzegać blfisk jakiś wychodzący z mogiły jego, a w ósmym roku błogosławiony Job trzy razy ukazał się kijowskiemu Metropolicie Dyonizemu Bałabanowi, namawiając go do odkrycia relikwi swoich. W r. 1659 d. 28 sierpnia przez tegoż Metropolitę Dyonizego po odkryciu grobu, znale-

zionę w całości zwłoki Przewielebnego Joba, z wysoką czcią przy zebraniu ludu przeniesione zostały do wielkiej cerkwi Sw. Trójcy i tam wraz z trumną w przy-sionku złożone. Wtenczas wielu ludzi rozmaitemi cierpieniami dotkniętych, cudownie wyleczonymi zostało — a odtąd lud zaczął przychodzić do grobu Przewielebnego Zelizy z modlitwami o wstawienie się przed Bogiem. Po zbudowaniu dzisiejszej cerkwi Peczerską zwanej przez Potockiego, zwłoki tego błogosławionego nienaruszone, włożone zostały do szklannej trumny i do nowej świątyni przeniesione, gdzie je postawiono w tej samej pieczarze, gdzie ten zakonnik za życia przemieszkiwał.

Do znakomitości Poczajowskich należy także i drukarnia tutejsza, dotąd jeszcze wytłaczająca nabożne księgi ruskie i dość nędzne sztychy obrazu Matki Boskiej, z wyobrażeniem u spodu cerkwi Poczajowskiej, lub wizerunkami cudów tutaj dokonanych. Drukarnia ta, jedna z pierwszych słowiańskich na Rusi założonych, egzystowała już w r. 1618, w tym roku właśnie odbito tu dwie książki: Mowa Маху ma Greka w łacińskim języku i Zwierciadło nabożeństwa (Зерцало Богослов1я,Ц później już za czasów Unii drukowano tu i księgi polskie. W r. 1772 d. 3 grudnia wzmiankowany już biskup Rudnicki zawarł w Rożyszczach z superiorem Poczajow-skiego klasztoru umowę o tutejszą drukarnię, brzmi ona jak następuje : „J. W. X. Biskup widząc, że drukarnia monasteru w dostarczeniu ksiąg koniecznie potrzebnych cerkwiom i ludowi, tej potrzebie z ukontentowaniem kleru i ludu i z pożytkiem kościoła ruskiego w jedności świętej z kościołem rzymskim będącego, dotąd wystarczająca, w r. 1771 na instancyą strony, interes

sobie wiadomy mającej, przez dekret sądów zadwornych co do drukowania najpotrzebniejszych ksiąg- jest zatamowana; zapatrzywszy się na dawne prawa monasterowi co do drukowania wszelkich ksiąg służące, tudzież polegając tak na prawie duchownem synodu Trydenckiego, biskupom moc

wystawienia drukarni pozwalającego, jako na

przywilejach monarchów polskich, biskupom łuckim ritus graeco uniti wystawienie drukarni w dyecezyi swojej łaskawie pozwalających, tegoż prawa sobie służącego użyć i drukarnią w dyecezyi swojej mocą wyrzeczonych alias zaniedbaną wskrzesić, odnowić i otworzyć umyśliwszy, a niewidząc indziej sposobniejszego miejsca jak w' mona-sterze poczajowskim, gdzie dotąd trwa dobrze rozrządzona drukarnia i wszelkie jej porządki bez nowego kosztu gotowe, dla wygody dyecezyi takową drukarnię i używanie prawa swego wskrzesza i odnawia, wkładając obowiązek na superyorów, aby wszelkie księgi tak cerkiewne i do nabożeństwa służące, jako też inne którekolwiek czyli do zbudowania, czyli do nauk służące i potrzebne, ruskim, polskim i łacińskim językiem drukowali, juxta obligentiam przywilejów królewskich. A zaś mocą niniejszej umowy czyli konwencyi J. W. X. biskup na siebie i następców swoich bierze i wkłada obowiązek, wszelki koszt drukarni monasterowi wypłacać, w czem osobny kontrakt z specyfikacją taxy ma być ułożony i od obydwóch stron podpisany“ ’). Umowę tę król potwierdził w marcu 1773 r.

ł) Dokument ten umieszczony dostawie w Starożyt. Pols. Bal. i Lip., wyjęty jest z Archiwum głównego w Warszawie, ks. kancl. 31 str. 20.

A teraz, kiedyśmy już obszernie skreślili dawne dzieje Poczajowa i wypowiedzieli wszystko, co się tylko o tem miejscu świętem powiedzieć dało — wróćmy jeszcze do naszej tam bytności, przypatrzmy się położeniu okolic i prześlicznym ich widokom, rzućmy nareszcie okiem na zmiany, jakie tu zaszły od czasu skasowania Unii i zamienienia cerkwi na prawosławną, korzystając zaś z uprzejmości zakonników, obejrzymy i teraźniejsze zabytki klasztorne.

na

Co do zewnętrznej budowy cerkwi, prócz małozna-czących dodatków, pozłocenia i przymnożenia kopuł i t. p. nie wielkie tu zresztą porobiono odmiany, a te stylu budowy nie zmieniły wcale, na dziedzińcu tylko cerkiewnym okazałe murowane stanęły gmachy, na mieszkanie dla biskupa często tu zjeżdżającego, dla duchowieństw a, kleru, szkoły i t. p. przeznaczone; rozpoczęto tu nareszcie budowę wspaniałej dzwonnicy, której dotąd Po-czajów nie posiadał. Inaczej się jednak rzecz ma co do wewnętrznego urządzenia świątyni, które tu całkiem od dawnego Bazyliańskiego zmieniono. Przybyło tu kilkanaście kaplic czyli cerkwi w jednym i tymże samym gmachu urządzonych, z tych po kilka jedna nad drugą znajduje się w wieżach cerkiewnych, niektóre z tych cerkwi pamiątkę bytności cesarzów rossyjskich w Poczajo-wie noszą nazwę cerkwi Mikołajowskiej, Alexandrowskiej i t. p. W głównym korpusie gmachu, za bogatemi Car-skiemi wrotami, umieszczony cudowny obraz Matki Boskiej; na prawo, jak dawniej za Bazylianów w zwierciadlanym ołtarzu Skała ze Stopką, dalej pieczara błogosławionego Zelizy, a w niej zwłoki tego świętego w srebrnej trumnie, przez hrabinę Orłowę ofiarowanej. Do

koła cerkwi wspaniałe otaczają ją galerye, a ściany całe w obrazach malowanych na murze przez Polaka Dolińskiego jeszcze za Bazylianów ; niektóre z tych fresków nie bez prawdziwych są zalet. Uprzejmy przewodnik pokazywał mi z kolei bogatą zakrystyę, a w niej kosztowne złotem i perłami szyte aparaty, infuły drogiemi kamieniami nasadzane, krzyże i pastorały w brylanty oprawne; wszystko to są dary monarchów rossyjskich, senatorów i bojarów tego kraju; z bazyliańskich sprzętów, oprócz pysznych naczyń cerkiewnych srebrnych i złotych misternej roboty, nic tu zresztą nie pozostało. Biblioteka i archiwum Pobazyliańskie acz liczne i bogate, małej tylko liczbie zwiedzających są dostępne; przechowuje się tu liczny zbiór przywilejów i autografów królewskich, najdawniejszych czasów sięgających. Wszystko tu zresztą piękne, wspaniałe, a bogactwo na każdym przebija się kroku, wstąpiwszy jednak w progi tej cerkwi nie doznaje się tego uroku, tego skupienia ducha, jaki zwykł ogarniać człowieka przy wejściu do starożytnej, ciemnej świątyni—gdzie modlitwa zda się jest potrzebą ducha i gwałtem na usta się ciśnie, a do której smętne pienia kapłanów, dokoła rozlegające się, jeszcze bardziej usposabiają. Zamiast posępnych sklepień, zamiast przerażającej uroczystą powagą ciemności, wśród której przy bladym świateł połysku ledwieby się obraz cudowny Matki i Opiekunki naszej odkrywał, wchodzi się tu przeciwnie w wesoły, widny gmach, po wszystkich ścianach jaskra-wemi malowidłami i złotem ozdobiony. Ścisk, zgiełk i wrzawa kilku tysięcy nabożnych, zalegających cerkiew, nieustanny brzęk pieniędzy na światło, msze, za wodę ze Stopki rzucanych, wszystko to bardziej rozstraja niż

uspósabia ducha. Takiego to wrażenia doznałem wychodząc z wspanialej tej bazyliki, dopiero rozlegle i majestatyczne widoki, przedstawiające się z zewnętrznych jej galeryj i krużganków, na nowo usposobiły do marzeń rozproszonego już ducha. W dole o kilkaset stóp po-demną leżało miasteczko, a w nim gwar snujących się żydów jak cichy brzęk komara dolatywał tylko do uszów moich — ze wszystkich stron sunęły gromady przypó-źnionych pielgrzymów, kupa żebraków na ulicy śpiewała pieśń o Matce Boskiej Poczajowskiej, a kilka chrypliwyeh lir żałośnie tym pieniom wtórowało. Porozbijane w środku miasteczka płócienne szałasy i namioty a w nich połyskujące wzorzyste wstęgi, chustki, korale, paciorki, obrazki i medaliki, ściągały tłoczące się około tych cudów, rozpromienione tym widokiem niewiasty, z których niejedna młodsza może, lubując wzrok ten necącemi temi przedmiotami, zapomniała na chwilę o celu swej pielgrzymki z tak daleka odbytej. Dalej za tern wszystkiem siniały wspaniałe góry ku obłokom sięgające, nad któ-rertii jakby lekki unosił się opar — wśród nich ciemne bukowe lasy i kilkanaście wiosek, już w Galicyi austry-ackiej położonych — to znowu piękne błonia a na nich także w Galicyi rysujące się zdała mury gmachów i kościoła w miasteczku Podkamieniu. Wszystko to tak piękne, tak majestatycznie wspaniałe, że wyszedłszy na jednę z tych galeryj otaczających cerkiew, zapomina się o wszystkiem i żal i tęskno opuszczać te miejsca.

¹

Przywilej ten przytoczony w Staroż. Pols. Bal. i Lip., wyjęty jest z ks. kancl. 38, str. 36.

XIV.

MALOWNICZE OKOLICE W GŁĘBI POWIATU KRZEMIENIECKIEGO — MIA-• STECZKO WYŻ GRÓDEK, DAWNI WŁAŚCICIELE TEJ OSADY, ŚLADY ZAMCZYSKA I OPIS KOŚCIOŁA TUTEJSZEGO — MIESZCZANIE I ICH PRZYWILEJE— WIEŚ ŁOPUSZNA — BITWA Z TATARAMI, WAŁY I OKOPY, CERKIEW STAR\ I NOWA, PODANIA LUDOWE O NAZWISKU TEJ OSADY — WIOSECZKA P A C H 1 N I A I KILKA INNYCH DO XIĘSTWA WISZNIOWIECKIEGO NIEGDYŚ NALEŻĄCYCH — WIERZB O WIEC, WSPOMNIENIE O STANISŁAWIE MNISZCHU — CZAJCZYŃCE, HISTORYA PAŁACYKU — WIEŚ KOŁODNE, W STAROŻYTNOŚCI HOŁODNO, POCZĄTKOWE DZIEJE DAWNEJ TEJ OSADY, MYLNE O NIEJ PODANIA KNONIKARZY, SPROSTOWANIE TYCHŻE — LIST KRÓLA ZYGMUNTA AUGUSTA DO OJCA O ZWRÓCENIE XIĘŻNIE BEACIE OSTROGSKIEJ DÓBR KOŁODNA, ZAGRABIONYCH OD NIEJ PRZEZ TARNOWSKIEGO KASZTELANA KRAKOWSKIEGO — PÓŹNIEJSI WŁAŚCICIELE TUTEJSI:

CETNEROWIE, RZEWUSCY I SWIEJKO SCY.

Wjechawszy głębiej nieco w powiat krzemieniecki, jedzie się jakby długim szeregiem najpiękniejszych ogrodów, poprzerzynanych to rączo umykającemi przed oczami podróżnego strumieniami, które gdzieś tam daleko w górach początek swój biorą i giną niedostrzeżone w zaroślach — to znowu spotyka się łańcuch gór, najpiękniejszym lasem grabowym lub dębowym porosłych, a które zdaleka już dymią sinawym oparem , gęsto ku obłokom unoszącym się. Tam dalej sioła wśród gór rozrzucone, jak zalotne dziewczęta to się kryją, to znowu okazują w całej swej malowniczej piękności zachwyconemu po-

—*388 —

drożnemu. Mnóstwo mogił, kopców i kurhanów po polach i przy drodze rozsianych — to zabytki dawnych tatarskich najazdów, to pamiątki krwawych wojen kozackich w tych stronach. To gniazdo i dziedzina starożytnych osad, co krok to stary omszały wiekiem kościółek, to trójkopulną cerkiewko z za drzew wyzierającą, to zamczysko w gruzach leżące napotykasz. Wszystko to mimowolnie naprowadza myśl wędrowca na ubiegłe czasy, szemrze mu stare dzieje o praojcach swych mieszkańcach, o ich życiu i obyczajach — słowem najciekawszą kronikę niejednego stulecia przed oczyma mu stawi.

Do takich osad należy niezaprzeczenie i Wyżgródek, także Wyszogródkiem przez niektórych nazywany. Ta malutka i uboga mieścina, o mil dwie od Wiszniowca odległa, wśród gór i parowów rzucona, ma zewsząd malownicze widoki, brzozówe *i grabowe gaje jakby wieńcem opasują ją dokoła, nieopodal ztamtąd przechodzi granica galicyjska. Wielce starożytna ta osada pozostawała kolejno w posiadaniu wielu rodów dziś już wygasłych — teraźniejszymi jej dziedzicami są hr. Rzyszczewscy. Z dawnych zabytków i pamiątek zachował się tu tylko niewielki starożytny kościółek murowany i szczątki zaledwie widoczne dawnego zamku. Obszerna murowana cerkiew tutejsza, stanęła dopiero przed kilku laty.

Najdawniejszymi posiadaczami Wyżgródka, jak się z dokumentów pokazuje, byli xiążęta Zbarascy. Gdy w 1481 roku nastąpił dział między 4ma synami Wasyla К o ryb uta ? Zbaraskiego, jeden z nich imieniem Fedor otrzymał Wyżgródek. Fedor ten, przodek dwóch xią-żęcych domów: Woronieckich i Poryckich, synowi swojemu Alexandrowi, który pierwszy xieciem Poryckim zwać sie począł, oprócz zamku Porycka i innych obszernych dóbr na Wołyniu, wydzielił także i Wyżgródek, który odtąd przez długi czas w posiadaniu xiążąt Poryckich pozostawał. Ostatnia xiężniezka Porycka Zofia Izabela, małżonka Krzysztofa Koniecpolskiego wojewody bełzkiego, wydając swą córkę Anielę Febronią za Jana Wielopolskiego kanclerza W. kor., przekazała jej w posagu Wyżgródek. Po bezpotomnem zejściu tejże w 1661 r. odziedziczyła tę majętność Helena Zaborowska, druga córka Zofii Izabeli Koniecpolskiej, która całą fortunę xiążątPoryckich w dom Zahorowskich zlała. Była to ostatnia z rodu xiężniczka Porycka, na niej wygasł ten dom, nie mający, jak wiele zresztą innych rodów xiążęcych na Rusi, żadnego historycznego znaczenia. Wojciech Czacki chorąży wołyński, pojąwszy za żonę Katarzynę Zaborowską, córkę Stefana kasztelana Arołyńskiego, stał się właścicielem Wyżgródka w 1694 r. ; czwarta atoli część miasta z kilku wsiami należeć poczęła prawem kupna 1721 r. do Józefa Potockiego strażnika kor. Resztę miasta z przy-ległościami dokupił 1746 r. Franciszek Salezy Potocki krajczy kor. od Stefana Czackiego łowczego wołyńskiego, w roku zaś 1758 tenże Potocki, naówczas wojewoda kijowski, cały majątek wyżgródecki zamienił z Wojciechem Rzyszczewskim łowczym wołyńskim, pradziadem dzisiejszego dziedzica, za kilka wsi w ziemi czerskiej położonych. Odtąd Wyżgródek z przyległemi włościami pozostał do dziś dnia w domie Rzyszczewskich, przechodząc kolejno najprzód na syna tegoż Wojciecha, Adama kasztelana lubaczewskiego, następnie na wnuka Gabryela hr. Rzyszczewskiego jenerała wojsk polskich za czasów

- 390 -

xięstwa Warszawskiego, aż ostatecznie dostał się jednemu z trzech jego synów Józefowi hr. Rzyszczewskiemu, z hr. Stadionówną ożenionemu, który przesiadując zwykle całą zimę w Wiedniu u rodziny żony, na lato zjeżdża do przyległych Wyżgródkowi Zukowiec, wsi prześlicznie urządzonej, posiadającej piękny ogród i pańską wytworną siedzibę ‘). Kościół w Wyżgródku niewielki co do rozmiarów, na wysokiej górze zbudowany, bez żadnych wież ani kopuł, ma wdzięk starożytności. Fundatorem jego, jak się z wizyt kościelnych pokazuje, miałby być Wojciech Rzyszczewski, wnosząc jednak ze stylu budowy, należy przypuszczać, że daleko dawniejszych czasów sięga, Rzyszczewski musiał go restaurować i odnawiać tylko. W tej skromnej wiejskiej świątyni oglądaliśmy kilka ładnych zabytków i pamiątek. A najprzód są tu wcale dobrego pędzla portrety rodziny Rzyszczewskich : Wojciecha Rzyszczewskiego, najprzód łowczego wołyńskiego potem kasztelana buskiego, następnie lubaczew-skiego, zmarłego w Wyżgródku dnia 2 maja 178G roku, i żony jego Maryanny Suskiej. Dalej dwa portrety, syna jego Adama także kasztelana Jubaczowskiego, posła z województwa wołyńskiego w czasie sejmu czteroletniego, zmarłego w Uwinie 1808 r., i żony jego Honoraty Cho-łoniewskiej ; nareszcie portrety wnuka Gabryela hr. Rzyszczewskiego jenerała wojsk polskich, kawalera kilku orderów, zmarłego przed dziesięciu laty i żony tegoż

*) Cały ten wywód genealogiczny o przejściu Wyżgródka z jednych rąk do drugich jest jak można najdokładniejszy. Hrabia Leon Rzyszczewski, brat dzisiejszego dziedzica, znany badacz na polu historycznem, czerpał te wiadomości z archiwów Po-ryckiego i miejscowego.

Celestyny xiężniczki Czartoryskiej, córki Józefa stolnika W. X. lit. W wielkim ołtarzu zastanowi zwiedzającego od razu prześliczny obraz włoskiego pędzla, wyobrażający Zesłanie Ducha św. (N. Panna w wieczerniku otoczona dokoła apostołami, właśnie w chwili kiedy Duch św. zstępuje). Ugrupowanie figur i twarze nie- . których apostołów są szczególniej piękne — nie tyle

twarz Matki Zbawiciela. W bocznych ołtarzach także niezłe malowidła

wyobrażają samych śś. biskupów ; św⁷. Erazma, św. Stanisława, św. Mikołaja i jakiegoś jeszcze czwartego biskupa. Po obydwóch stronach wielkiego ołtarza, nad dwoma drzwiami do zakrystyi wio-dącemi, są dwa duże freski : Trzej królowie z darami przybywający i Najśw. Panna, gdy jej anioł Gabryel wielką nowinę zwiastuje. W zakrystyi jest piękny zbiór dawnych sztychów, a między innemi pokazywano mi tam ogromny sztych na żółtym atłasie odbity, z obrazu N. Panny, niegdyś w kościele połońskim znajdującego się, który to obraz Janusz xiążę Ostrogski, po spaleniu przez schizma-tyków kościoła w Połonnem, uratowawszy przeniósł do kościoła Franciszkańskiego w Międzyrzeczu - Ostrogskim, gdzie z xvielką czcią ukoronować go kazał. Sztych ten odbity został z polecenia całej prowincyi Franciszkanów i dedykowany Wojciechowi Rzyszczewskiemu kasztelanowi lubaczowskiemu dnia 23 kwietnia 1782 roku na znak

wdzięczności tego zakonu, którego kasztelan był szczególnym dobroczyńcą, i dla którego klasztor i kościół w Drużkopolu wystawił. Cała historya i dedykacya wypisane znajdują się u spodu obrazu. W ogólności kościół ten schludny i czysty wewnątrz, miłe na zwiedzają-

cym go robi wrażenie, a piękna ambona z drzewa misternej snycerskiej roboty wielce go także zdobi.

W Wyżgródku jest wiele dawnych mieszczan, którymi niegdyś zasiedlone były nasze miasteczka, tutejsi przechowali strój swój, nieco dawnych praw i obyczajów, posiadają też, jak nam mówiono, starożytne przywileje królów polskich na Magdeburgią i inne prawa ongi im służące — lecz biedacy straciwszy wiele ze swych swobód i prerogatyw, zazdrośnie chronią swe papiery, obawiając się wydania i okazania ich komukolwiek.

O mil dwie przed Wiszniowcem a o kilka wiorst tylko od Wyżgródka, w stronie południowej od tego miasteczka, znajduje się wieś Łopuszna, należąca niegdyś do xięży Karmelitów Wiszniowieckich, którym nadana została przez ostatniego z xiążątKorybutów Wiszniowieckich, dziś jak wszystkie dobra kościelne jest własnością rządu. Starożytna ta osada stała się pamiętną i historyczną z powodu sławnego zwycięztwa, które xiążę Konstanty Ostrogski odniósł nad Tatarami na polach tutejszych dnia 28 kwietnia 1512 roku. Obszerna równina od strony Wyżgródka ścieląca się, jest właśnie miejscem, gdzie bitwa ta stoczoną była. Bielski w ten sposób wydarzenie to opisuje: „Przekopski carz we dwudyestu y cztherech tysięcy położył kosz u Wiśniowca. Lanckoruóski kamieniecki starosta, obesłał рапу y rycerstwa, takież służebne, aby się kniemu ściągali. Konstantyn z Ostroga hetman litewski przyiechał theż s swym woyskiem, gdzie wszystkich z naszymi było około sześci tysiąc ludzi. Polskie woysko sprawował Mik. kamieniecki wojewoda krakowski hetman. Przebił się ieden uff przez Tatary aż do kosza ich gdzie więźniowie byli, rozwiązali ich

kilku, potym ieden drugiego rozwięzował, z więźniów stali się rycerze. Tatarowie strwożeni y spracowani iuż będąc, poczęli uciekać, naszyj ie gonili bijąc daleko. Tam w ten czas odbili wielką korzyść plonów wszelakich rzeczy, w dzień S. Witalisza. Więźniów samych odbito szesnaście tysiąc“. '

Stryjkowski jędrnym swym rymem opiewając tę bitwę, tak się wyraża w końcu:

Po Łopuszańskich polach gdzie ta bitwa była,

Ziemia się krwie pogańskiey tak bardzo napiła, lż długo bez nawozu zbożym role płodne Żywiły swych oraczów w one lata głodne.

I dziś tam jeszcze porząc oracz ziemię pługiem,

Dziwuje się kopiom pokruszonym długim,

Wyorywa saydaki, strzały, włócznie rdzawe,

Nayduje y szczalbatki y iarmołki krwawe ¹)•

Rzecz dziwna — jak pamięć wielkich wypadków i zdarzeń historycznych i wszelkie o nich podania i tra-dycye giną i zacierają się wśród ludu naszego, który najdrobniejsze częstokroć szczegóły z życia domowego zapamiętywać umie. Tak też się stało i z owem Sławnem zwycięztwem Łopuszańskiem — napróżno zwiedzając to miejsce badałem i rozpytywałem się starych wieśniaków i plebana staruszka o jakiekolwiek szczegóły lub legendarne przynajmniej tradycye tej bitwy — nic zgoła, lub prawie nic powiedzieć mi nie umiano. Przed dziesięciu laty z rozkazu i kosztem rządu stanęła w Łopusznej prześliczna cerkiew murowana, w najczystszym stylu bizantyńskim, o pięciu kopułach zbudowana, zupełnie

prawie na wzór bazyliańskiego monasteru w Tryhurach pod Żytomierzem położonego. Świątynia ta jakkolwiek piękna co do zewnętrznej architektury i kosztowna, rząd bowiem przeszło 30,000 rubli na nią wyłożył, tyle jednak ma błędów budowniczych, że dziś już kilka ogromnych zarysów w murze widocznych rychły jej upadek przepowiadać zdają się. Po skończeniu budowy tej cerkwi, rozebrano dawną drewnianą cerkiewkę tutejszą od 1701 r. exystujaca. Z tej cerkiewki oprócz erekcyi, pozostało kilka jeszcze własnoręcznych przywilejów miejscowego dziedzica, xiçcia Michała Korybuta Wiśniowie-ckiego, jako to: na odgraniczenie gruntów cerkiewnych, na wolne mełcie we młynie dla parocha, bez miarki i czerhy i t. p. Dokumenta te przechowują się w nowej cerkwi. Fundatorem i architekta owej starej cerkiewki, był (jak świadczy erekcya) zamożny włościanin Łopuszański, ?wan Kubin, którego kamień grobowy z napisem leży dotąd na starym cmentarzu cerkiewnym, wskazując że tu wraz z rodzizą pochowany został. Łopuszna była jeszcze xj tym samym czasie, jak twierdzi podanie miejscowe, wcale nieznaczącą osadą, raczej chutorem, składającym się z kilkunastu chałup, po górach rozrzuconych, w których przemieszkiwał wraz z liczną rodziną ów Iwan Rubin, fundator cerkwi. Na tych górach było kilka uroczysk, które dotąd lud pokazuje i każde z nich po imieniu nazywa, do każdego osobną jakąś legendę przytaczając; trawa zaś na tych górach, zwłaszcza łopuch obficie tu rosnący, miał do tak wielkiej wysokości dorastać, że pobudowane tu chaty, zdawały się jakby przykryte nim. I ztąd to tę osadę Łopuszną przezwać miano. Podanie to o powstaniu nazwiska Łopuszny, jak

wiele innych podań naszego ludu, skażono co do daty przynajmniej, bo jużciż osada tutejsza i jej nazwa wiele wcześniejszych czasów sięgają, niż epoki zbudowania cerkwi t. j. roku 1701, kiedy w 1512 r. odbyta się tutaj owa sławna bitwa z Tatarami, a opisujący współcześni kronikarze już miejsce to Łopuszną nazywają.

Xiąża Karmelici wiszniowieccy, po nadaniu sobie Łopusznej na własność, zaprowadzili w niej wzorowe gospodarstwo , trzymali liczne stada bydła i koni, czego dowodem są pozostałe jeszcze obszerne ich budowle ekonomiczne z muru wzniesione. Zjeżdżając tu zWiszniowca, odprawowali nabożeństwo w kaplicy, która dotąd, choć z zawalonym dachem, przetrwała.

Przejechawszy Łopuszne w stronie przeciwległej od Wyżgródka, ciągnie się długie pasmo gór, gęstym borem grabowym i brzozowym porosłych, daleko na północ rozciągających się. Na jednej z tych gór, wyższej od innych, pozostało kilkadziesiąt okopów, rzędem jeden za drugim usypanych, niektóre z nich znacznej są wysokości , a wszystkie doskonale dotąd zachowane. W tern miejscu, ja-; z pozycyi wnosić można, musiał być obóz polski rozłożony i ztąd dopiero wojsko wystąpiło na sąsiednią równinę i natarło na Tatarów od strony Zbaraża przybywających. Niezawodnie tylko owego starego lasu, który dziś na wałach i dokoła nich porósł — ani śladu wówczas nie było. U samego podnóża tych gór, w najromantyczniejszem położeniu leży malutka wioseczka Pa chin i a, także niegdyś do Karmelitów wisznio-wieckich należąca — dziś rządowa. Położenie tego miejsca tak malowniczo piękne — wijący się tu strumyk, ogromne góry lasem porosłe, fantastycznie przystrojone

ogromnemi bryłami szarego granitu, rozrzucone narćszcie wśród tych skał i parowów białe chaty kilku wiosek, tuż jedna obok drugiej położonych, jako to : Łopuszny, Pa-chini, Kornaczówki, Szył i kilku innych jeszcze, które wszystkie w skład dawnego xieztwa Wiszniowieckiego wchodziły — wszystko to razem wzięte, tak dziwnie i uroczo piękne — taki prześliczny krajobraz formuje, że podobny temu bodaj czy na całym Wołyniu znaleść można.

Zapuściwszy się w tę okolicę, choć już Wiśniowiec daleko za sobą porzuciliśmy, długo jednak jeszcze majątkami do tego xieztwa niegdyś należącemi jechać będziemy. Jedne z nich oddawna już poprzechodziły w ręce drobniejszej szlachty—inne, ostatnie okruchy dawnej Wiśniowiecczyzny, pozostały w posiadaniu dwóch braci Mniszchów Jerzego i Andrzeja, wnuków marszałka W. kor., z których ostatni przed kilku laty schedę swo-ję wraz z samym Wiśniowcem sprzedał jak to już wiemy, xiężnie Abamelek, a ta ją odstąpiła hr. Włodzimierzowi de Bröel Platerowi. Ogromne sioła między górami zamknięte, z prześlicznemi stawami, z gajami wień-czącemi je dokoła, ciągną się długim szeregiem jedne za drugiemi.

Otóż dojechaliśmy i do W i e r z b o w c a , majętności Jerzego Mniszcha, wsi ogromnej, ze stu kilkudziesięciu osad włościańskich złożonej ’). I tu jary i góry, a na jednej z nich, nadzwyczaj stromej, obszerny okop, prze-

') W roku zeszłym kupił tę majętność, wraz z całą schedą drugiego Mniszcha Jerzego, hr. Adam Rzewuski gene-rał-adjutant wojsk rossyjskich.

szło kilkadziesiąt łokci obwodu mający, widocznie ręką ludzką usypany. Ta góra w samym środku wsi piętrząca się, drobniutką trawką i macierzanką porosła, najeżona sterczącemi bryłami granitu, dziwnie jakoś Krzemieniecką zamkową górę przypomina, widok ztąd zachwycający. W Wierzbowcu przed kilkudziesięciu laty mieszkał Stanisław Mniszech, rodzony brat Michała marszałka W. kor., w obszernym murowanym dworze, dokoła murem obwiedzionym, z wysoką kaplicą na facyacie. Pomieszkanie to, które dotąd nienaruszone pozostało, nadzwyczaj oryginalną strukturą swoją przypomina niby dawne drugorzędne nasze zameczki obronne, ale i tych jest raczej parodyą. Sam też właściciel niemniejszym był oryginałem, jak i siedziba jego, w rodzinie uchodził nawet za waryata i z tego powodu otaczano go ciągłą kuratelą. Był to sobie jednak po prostu dziwak, stary kawaler, przesiąknięty wszystkiemi swego wieku nałogami. Lubił płeć piękną, pił dużo i drwił ze wszystkich co go otaczali; na dworze swoim utrzymywał dużą kapelę, z kilkunastu hajduków złożoną, której obowiązkiem było grywać codziennie zrana podczas mszy S-tej, pomimo bowiem to wszystko bardzo był nabożnym. Ku wieczorowi pan z gośćmi, służbą i kapelą, zwykłym porządkiem, gęstym oddawali się libacyom, za które nazajutrz z podwójną gorliwością Boga przebłagać usiłowali, i znowu da capo powtarzały się sceny dnia wczorajszego. Za życia rodziców jeszcze, p. Stanisław Mniszech przeznaczony został do stanu duchownego, a nawet tytularną kanonią Przemyślskiej kapituły już był wówczas otrzymał; po śmierci jednak matki zrzekł się wszelkich dostojeństw duchownych i w świecką karyerę rzucił się.

Po bracie Józefie został chorążym W. kor., rotmistrzem kawaleryi narodowej, ostatecznie zaś otrzymawszy tytuł Szambelana dworu polskiego, obrany został prezesem komissyi cywilno - wojskowej powiatu Krzemienieckiego; umarł w Wierzbowcu 1806 r. przeżywszy lat 55. Naoczni jeszcze świadkowie opowiadali mi o wesołych hulankach i przyjacielskich biesiadach, jakie się tutaj za życia jego odbywały. Zniknęły już u nas oddawna podobne typy, jakim był chorąży Mniszech i wielu innych jemu podobnych a niemniej charakterystycznych; to też chciwie chwytamy każdy szczegół z ich życia, który coraz to nowym jest obrazkiem, wiernie charakteryzującym minioną epokę, jej życie i obyczaje. Dziś wszyscy i szlachta i panowie, zarówno do siebie podobni, wszyscy w jedne połyskującą przyobleczeni sukienkę — wszelkiego rodzaju typy zatarły się bezpowrotnie. Czy narzekać na tego rodzaju stan rzeczy mamy tak dalece powód i prawo—nie sądzę, lecz i to pewne, że o ile moralna strona narodu zyskała na tej zmianie kostiumu, o tyle charakterystyczna straciła na niej wiele.

Z Wierzbowca siedm wiorst zaledwie do C z aj czyni ec, wsi należącej do pp. Orłowskich. Tu bieleje już zdaleka piękny pałacyk, na małą skalę wiśniowiecki przypominający, głęboko w ogród wpuszczony. Gustowna siedziba i majestatyczne drzewa, które ją otaczają, mimowolnie przywodzą na myśl pierwszych swych założycieli xiążąt Wiśniowieckich. Ostatni tego domu potomek, xiążę Michał Serwacy kanclerz W. lit., trzy razy był żonaty, ostatnia jego żona xiężniczka Tekla Radziwiłłówna, piękna i bogata dziedziczka, wielką miała przewagę, jak się to zwykle dzieje, nad starym a jeszcze pełnym galanteryi małżonkiem. Razu jednego wyjechawszy z Wiśniowca na dalszą przechadzkę, zabłądziła pomiędzy skaliste Czajczynieckie jary. Zachwycona prze-ślicznem położeniem tego miejsca, którego dotąd nie znała, za powrotem do domu nie mogła go się dość na-chwalić przed mężem. Xiążę kanclerz obojętnie jak się zdawało pochwał tych słuchał i odtąd pod rozmaitemi pozorami żonę od spacerów w tę stronę odciągał. W kilka tygodni potem nadszedł dzień S. Tekli—imieniny samej xiężnej*, xiążę z całym dworem i z solenizantką na spacer do dzikich Czajczyniec wyruszył. Okrzyk podzi-wienia wyleciał z ust wszystkich przytomnych, szczególniej samej solenizantki, za zbliżeniem się do kresu przejażdżki, ujrzano tam bowiem pałacyk nowiuteńki, jakby czarodziejską siłą wzniesiony, mały Wiśniowiec, gustownie i wytwornie urządzony — pańskie, monarsze prawie wiązanie czułego starca dla pięknej i młodej żony. Dotąd jeszcze stoi ten pałacyk, dobrze przez dzisiejszego dziedzica utrzymywany, a Radziwiłłowskie herby i xiążęce cyfry, na wszystkich sufitach porozrzucane, przypominają romansową historyę jego założenia.

W bok nieco od Czajczyniec, już nad samą granicą Galicyi austryackiej, rozciąga się obszerna, prawdziwie wrołyńska wieś Kołodne, w starożytnych aktach i dokumentach Hołodno zwana. Piękny pałac dzisiejszych dziedziców Swiejkowskich, obszerny ogród ze starych drzew, niezawodnie dawne czasy pamiętających, złożony — schludny murowany kościółek, wspaniałe budynki gospodarskie, wszystko to nadaje tej wsi jakiś charakter zamożności, dobrego bytu, swobody. Prócz dość nieznacznych okopów i śladu wałów, niema tu zresztą nic

takiego, coby świadczyło o odległej starożytności tej osady, wszystko tu zdaje się nowe, świeże, tegoczesne, a jednak zajrzawszy w przeszłość Kołodna, widzimy że to jedna z najstarożytniejszych osad w tej części kraju.

We wszystkich niemal herbarzach polskich spotykamy się z herbem Koło dyn, a heraldycy nasi podają nam rodowód rodziny Kołodyńskich, na Wołyniu osiadłej i tym herbem pieczętującej się. Mniemaćby więc należało, gdy nazwiska rodzin zwykle u nas od dawnych miejscowości dziedzicznych powstawały, iż nasze Kołodne musiało być tych Kołodyńskich gniazdem i siedzibą; nigdzie jednak ani w herbarzach, ani w aktach i dokumentach miejscowych, żadnego o tem wspomnienia nie napotykamy, ograniczyć się więc tylko na tym wniosku należy ‘). Już w opisie Wiśniowca wspomnieliśmy przestarzały i rozpowszechniony przez naszych kronikarzy błąd, pochodzenia rodu xiążąt Wiśniowieckich dotyczący, błąd sprostowany w dwóch świeżo wyszłych, uczonych pracach historycznych p. Kazimierza Stadnickiego: Synowie Gedymina i Bracia Władysława J a-

’) Oto co mówi Niesiecki o herbie i rodzinie Kołodyńskich: „Kołodyn herb. Jest na tarczy litera A, a nad jej wierzchołkiem niby akcent, który w łacińskim języku zowie się circumßexus, tak go opisuje Okols. T. I. fol. 407,1 gdzie się domyśla, że pole tarczy ma być białe, litera zaś czarna, Paproć. o herb. fol. 677. Na hełmie kładzie ks. Kojałowicz pięć piór strusich. Tym się herbem Kołodyńscy na Wołyniu dom starożytny pieczętują, który im nadany jeszcze od xiążąt ruskich. Z tych Mikołaja Kołodyńskiego córka Maryanna była za Walentym Górskim. N. miał za sobą Krasińską. Puciatowie z małą różnicą podobnymże herbem pieczętują się“. (Niesiecki, Herbarz).

— 401

Ten z

Kołodno, Mszana i Wołoczyska nowe.

g i e ł1 y. Ruskiego kniazia Fed’ka na Ostrogu, który się sam xiccicm Neświdżkim czy Nieświczskim tytułował, przechrzczono na litewskiego xiçcia Fedora Korybutowi-cza, syna Dymitra Korybuta a wnuka Olgierda, który jak ruskie współczesne kroniki wyraźnie mówią, zgasł wraz z braćmi bezpotomnie, a któremu jednakże, obie te osobistości dla tożsamości imienia pomieszawszy, kazano być przodkiem dwóch znakomitych domów xiążęcych: Zbaraskich i Wiśniowicckich, Korybutowiczami ich mianując. Tymczasem właśnie ów Fedko Neświczski był ich protoplastą, a to co p. Kazimierz Stadnicki długiemi wywodami dowieść usiłował, my wypadkiem stwierdzone znajdujemy w jednym tylko dokumencie Kołodna dotyczącym, który wpadł nam w ręce i twierdzenia p. Stadnickiego, już w nieomylny pewnik zamienia. Ażeby jednakże rzecz tę dokładniej zrozumieć, posłuchajmy co mówią Stryjkowski i Niesiecki o początkowych dziejach naszego Kołodna: „Już w XIV w. (mówią oni) napotykamy pierwszą wzmian-„kę o Kołodnym: Teodor piąty syn? Dymitra Kory-„buta, wnuk Olgierda, utraciwszy z powodu sporu zaprowadzonego z królem Jagiełłą, miasta Bracław, Krzemieniec i Winnicę, ścieśniony w swojej dzielnicy, pozostał „tylko przy Zbarażu, Wiśniowcu i Kołodnym z przyle-„głościami. Syn tego Teodora czyli Fiedora Daszko albo „Daniel z xiężniczki Twerskiej zrodzony, zostawił trzech „synów, z których każdemu równy wydział majętności „swych zostawił. Jednemu z nich Semenowi (według „genealogii xiążąt Wiśniowieckich) dostały się działem „dobra :

„Chwenną xiężniczką Rówieńską zostawił jednę tylko „córkę Ilinę za xiçcia Ostrogskiego wydaną, drudzy bra-

„cia jego inne pobrawszy działy, dali początek xiążęcym „domom: Zbaraskich, Wiśniowieckich, Poryckicli i Wo-„ronieckich. W tejże genealogii xiążąt Wiśniowieckich „czytamy, że ślub tej Iliny córki Semena xiecia Zbara-„skiego z xieciem Ostrogskim miał miejsce w r. 6771 „podług kalendarza ruskiego, i że z nią FIołodno czyli „Koło dno dobra i wielka cześć Zbarażczyzny, dostały „się w dom xiążąt Ostrogskich. Niesiecki domyśla się „że ta Ilina była żoną xiecia Bazylego Ostrogskiego, „którego Długosz Krasnym nazywa, a który żył około „1445 r. i Kazimierzowi W. x. lit. odradzał, aby ten „korony Polskiej nie przyjmował.

Sapienti sat ! Tyle nasi kronikarze, ale cóż powiedzą na dokument oryginalny z d. 3 lutego 1518 r., w aktach Łuckich oblatowany, a który mamy przed sobą. Jest nim przywilej króla Zygmunta I, zatwierdzający na wieczne czasy posiadanie zamków: Kołodna, Równego, Koźli na, Choc i na i innych, Konstantemu Iwanowiczowi xieciu Ostrogskiemu, jako spadek po dziadzie i babce tegoż, Symeonie Wasylewiczu Nieświskim i małżonce jego Maryannie Rówieńskiej '). Jaki był rodowy stosunek tych domów: kniaziów Nieświskich i Rówieńskich z domem xiążąt Ostrogskich, widzimy to z innych starych dokumentów, z akt Łuckich poczerpniętych, które w przypieku wypisujemy, a które pisząc to, mieliśmy

*) n151S Fra. 5. Ipso Die S. Floriani Cracoviae, Privilegium a Serenissimo Sigismundo Rege Poloniae Super arcnm Kolodno, Rowne, Aoz/w, ChociA, ac alia, Dud Constantino Iwanowicz Ostrogski, post olim Simeonem Wasilewicz Nieświski et Marianna Rówieńska uxorem Ejus amin et aviam, Edicti Duels Constanlini Iwanowicz Ostrogski uxoris, in Eandcm uxorem, ac Liberos ipsae jure Successionis devolutae collutum“.

przed oczami *). Już w r. 1533 xiążę Julian Konstan-tynowicz Ostrogski, xiężnie Beacie z Kościelca małżonce swojej, zastawił miasto Równe z przyległościami. Znajdujemy to w wyżej cytowanych papierach, a między te-mi dobrami wymienione jest i nasze Kołodne. W r. 1545 jeszcze dziedziczką tej majętności była xiężna Beata z Kościeleckich Ostrogska, która na zamku tutejszym przemieszkiwała. W tym bowiem właśnie roku zagrabił od niej tę majętność wraz z sześciu innemi włościami, p. Jan Tarnowski, kasztelan krakowski, ale Zygmunt August natenczas już koronowany królem Polskim i Wielkim xię-ciem litewskim, wstawił się usilnie do ojca i króla Zygmunta i, aby sprawiedliwość Beacie uczyniono i przystąpiono oraz do rozgraniczenia między Koroną i Litwą. Ciekawy ten list młodego Zygmunta Augusta do ojca pisany w tej materyi, zachował się w oryginale w archi-

') Suinmaryusz tranzakcyi w aktach Łuckich oblatowa-nycli, kniaziów Nicświskich, Rówieńskich i Ostrogskich dotyczących:

a) 6575 (1412). Die 9 Maj. Indykta 3. Kniaź Jerzy Fedoro

wicz Nieświski xiężnie Anastazyi 300 kop. groszy szerokich

na

Zaborolu, obydwóch Żytynach, Koźlinie y na

pypkowym Dworyszczu zapisał.

A) Bez roku il. 3 Augusta Indykta 7, w Łucku od kniazia Semena Nieświskiego Jurjewicza starosty Łuckiego P. Ilryckowi Danilewiczowi dóbr Koźlina darowizna.

c)    1461. Kniaź Semen Wasilewicz Nieświski od Iwaszka Dyczka miasto Równe z przyległościami kupił.

d)    1507 d. 11 Junji Kniaź Sernnn Nieświski, xiężnie Maryi

wum Kołodeńskiem u pp. Swiejkowskich, a p. Alexander Przeździecki w dziele: Podole, Wołyń i Ukraina, umieścił go w całości w łacińskim texcie i w tłumaczeniu polskiem. Pozwalamy sobie tłumaczenie tego dokumentu powtórzyć: ').

„Najjaśniejszemu Królowi i Panu Zygmuntowi, z Bo-„żej łaski Królowi Polskiemu, Wielkiemu Xipciu Litewskiemu, Ruskiemu, Pruskiemu, Mazowieckiemu dziedzicznemu Panu, czcigodnemu Panu i Ojcu. Zygmunt Au-„gust taż samą łaską Król Polski, Wielki Xiążą Litew-„ski etc. pozdrowienie, pomyślność i ciągłej powolności „uniżone polecenie. Najjaśniejszy królu i czcigodny Panie i Ojcze. Ogłuszeni jesteśmy niezliczonemi skargami „Wołynianów, że sąsiedzi ich Koroniarze nietylko im poddanych i ziemie zabierają, ale wsi nawet zajmują, i co „dzień dalej w to Wielkie xieztwo wkraczają; w tych „dniach jeszcze wiele Senatorów i Rycerstwa doniosło „nam w imieniu xiężnej Beaty, niegdyś małżonki xiçeia „liii Konstantynowieża Ostrogskiego, że Wielmożny Ka-

Rowieńskiej ’małżonce swej miasto Równe z przyległo-ściaini d arowa?.

e)    1518 Fbra. 3 Przywilej к on firm a c yj n y Zygmunta I, wyżej wypisany.

f)    1533 r. xiążę Ili Konstantynowie/. Ostrogski xiążnie Beacie z Kościelca Małżonce swej miasto Równe z przy-ległościami *z a s t a w i ł.

') Patrz dzieło: Wołyń, Podole, Ukra’na—Obrazy miejsc i czasów przez Alex. Przeździeckiego. Wilno, r. 1841, Tom ii, w Tomie pierwszym str. 69—73.

„sztelan Krakowski zajął siedm wsi: Hłuboczecz, Wier-„czołka, Mszaniec, Serwirogi, Ozierna, Cebrowszczyzna i „inną jeszcze, i czterdzieści dwie sadzawki od zamku „Czerniecliowskiego. Ze zaś w mieście samem służbę „podburza, zdaje się przypytywać się do miasta i zamku. „Podobnież drudzy Polacy, sąsiedzi ziem Kołodeńskich „tejże xiężnej wdowy, zagrabili je na całą milę, a poddanych w części rozpędzili, w części ograbiwszy wnic-„wolę zabrali; na gruncie Kołodeńskim jakby na swoim, „sadzawki wykopują i inne użytki z niego wyciągają; lu-„bo xiążęta Konstantyn i Heliasz i ich przodkowie w spo-„kojnem i nieprzerwanem onycli posiadaniu bywali, jak „się W. Król. Mość z dokumentów i przez sługi xiężnej „Ilinej dokładniej przekonasz. Co wszystko temu Wielkiemu xieztwu niemało szkody przynosi, i między państwami nienawiść, zazdrość i przelew krwi rokuje. „Usilnie prosili nas Senatorowie i większa część Rycerstwa, ażebyśmy tę rzecz przed W. Król. Mość zanieśli. „Nie mogąc ich prośby nie wysłuchać, mając wzgląd na „słuszność i powinność naszę, usilnie powtarzamy prośbę, „którąśmy i listownie i ustnie uczynili, jedynie prosząc „W. Król. Mość, ażeby raczyła rozkazać, aby zwrócono „to, co niesprawiedliwie i mimo wszelkiego prawa odje-„to, i ażeby postarała się wspólnie z Senatorami Królestwa i Posłami ziem na teraźniejszym sejmie, ażeby na-„znaczeni byli sędziowie komisarze , którzy z naszymi „granice tych państw odnowią i na wieki postanowią. „Uczynisz W. Król. Mość rzecz godną najsprawiedliwszego i najmędrszego króla, i dla tych państw wielce „potrzebną i pożyteczną. Niech Bóg Wszechmocny za-„chowa i błogosławi Wasze Królewską Mość, i da Jej „panowanie, zdrowie i pomyślność. Jej miłości ojcowskiej „uniżenie się polecam. W Wilnie XXI Października MDXLV. Tejże Królewskiej Mości, najpowolniejszy syn Zygmunt August Król P.

Od słów T ej ż e Ejusdem.... własną ręką Zygmunta Augusta pisano. Pieczęć przy tym liście z laku z Pogonią litewską i napisem : Sigismundus Augustus, Bex Poloniae M. Eux Lithuaniae, pięknie zachowana. Nad pieczęcią, pomimo że list pisany w języku łacińskim, mieści się następujący nadpis polski : „Do Króla J. M. Starszego od Króla J. M. Młodego, prziczinny za xię-żną J. M. o wsy, Gruntów, stawów od Czerniechowa przez Pana Krakowskiego z Tarnowa y od Kłodna przeciwko drugim, Roku 1545“.

Po xiążetach Ostrogskich przechodziło Kołodno kolejno do Cetnerów, Rzewuskich, aż ostatecznie dostało się w posiadanie Swiejkowskicli. Z tych Leonard Marcin Swiejkowski najprzód marszałek trybunału koronnego w 1782—3 r., mianowany następnie kasztelanem kamienieckim a ostatecznie Wojewodą podolskim, fundował w Kołodnem kościół murowany, w którym pochowany leży, zmarłszy 21 stycznia 1793 r. Obok niego spoczywa i syn jego Adam, przed kilkunastu laty zmarły, powszechnie kochany i szanowany na Wołyniu—ojciec teraźniejszego dziedzica. Niema już śladu dawnego zamku Ostrogskich w Kołodnem, a na pozostałych wałach jego wznosi się pałac przez Swiejkowskicli już zbudowany, do któ-

rego prowadzi ulica z kasztanów, tak szeroka, tak cienista i wspaniała, że pewnie jeszcze historycznych czasów tej osady sięga. Żałowaliśmy, że w czasie naszej bytności w Kołodnem, nie było w domu jego dziedzica, uprzejmego i gościnnego p. Włodzimierza Swiejkowskie-go, b. marszałka gubernii wołyńskiej, któryby nam niezawodnie z zamożnego miejscowego archiwum, więcej szczegółów o tej dawnej osadzie udzielił.

i U M IUI S uT il, [ '

vii.v(Vi rnł v/ /пи: гмул'п

fOp/Л •.»•.    imogoia

—уя)гн! tv(wiub vdii h"/) е/ '-i ' ill

од

ïa

im o w их

hu

t*⁵*

.«jßhnigyw Ьв'>»rg io iiv- * >)

-ffTOXOT 93tb

»*> Î joiav/ßb ßnßws

XY.

WIEŚ PEREMIROWKA CZYLI PEREMIRKA NAD HORYNIEM — MŁYNY TUTEJSZE I ŚLADY DAWNEJ FORTECY W KTÓREJ X. IWAN WlŚNJOWIECKI WRAZ Z RO-DZ1NĄ W NIEWOLĘ WZIĘTY PRZEZ TATARÓW ZOSTAŁ - OKROPNA ŚMIERĆ XIĘCIA JANUSZA CZETWERTYNSKIEGO PRZEZ KOZaKOW ZAMORDOWANEGO — WIEŚ DOMANINKA I SZEREG DAWNYCH JEJ WŁAŚCICIELI— STAROŻYTNA KAPLICA TUTEJSZA FUNDACYI WYHOWSKICII, Z CUDOWNYM W NIEJ OBRAZEM MATKI BOSKIEJ —MIASTECZKO ŁANOWCE—DAWNOŚĆ JEGO OSIEDLENIA — OBRAZY W KOŚCIELE—MIASTECZKO BIAŁOZORKA — DAWNI DZIEDZICE JEGO: XX. ZBARASCY, WlŚNIOWJECCY I BRZOSTOWSCY — OGROD I PAŁAC TUTEJSZY—KAPLICA ŚW. ROCHA—WIEŚ BORSZCZOWKA - DAWNOŚĆ TEJ OSADY I DOKUMENTY DO NIEJ ODNOSZĄCE SIĘ.

Pominąwszy Kołodne i Czajczyńce, oddalamy się na chwilę od granicy austryackiej — daleko ją za sobą po

rzuciwszy, a z nią i góry, co długiem pasmem powiat krzemieniecki

Tu znowu ku Jampolowi

przerzynają.

przybliżając się, wjeżdżamy w kraj równy—w ziemię wołyńską, pszenną, urodzajną, we wszystkie dary Boże obfitującą. Ogromne stawy na rzekach jak czyste szyby zwierciadlane bieleją tu po nad drogą, za niemi ciągną się nieprzejrzane okiem łąki, stogami siana zasłane, a i lud tu dorodniejszy jakiś, niby dumny, butny—czyściej i zamożniej odziany, słowem i kraj i ludzie weselej i swobodniej jakoś niż tam głębiej w górach wyglądają. Jedną z najpierwszych wsi, jakby te dwie okolice rozgraniczającą, jest Peremirka czyli tak zwana dawniej Pere-

mirówka — rozległa wieś nad Horyniem położona, zupełnie już stepowej włości wołyńskiej fizyognomię mająca. Ogromne młyny tutejsze ożywiają handel zbożowy w Okolicy, spotrzebowując każdorocznie znaczną partyę pszenicy, zdaleka nawet często tutaj dostawianej. Wieś ta od najdawniejszych czasów należała do xiçztwa wiśnio-wieckiego, a i dotąd jeszcze jest własnością Mniszchówr, spadkobierców fortuny wiśniowieckiej. Peremirka ta była niegdyś miejscem silnie warownem i rezydencyą zawsze któregoś z xiążąt; dotąd jeszcze nad Horyniem pozostały tu ślady okopów i część murowanego fundamentu fortecy. W roku 1549 dziedzic tutejszy xiążę Iwan Wiśniowiccki starosta Szyski, po długiej i rozpacznej walce z Tatarami, niewidząc już podobieństwa dalszego oporu, na zamku bowiem Peremireckim amunicyi już niestało i ludzi tylko mała garstka ocalała, poddał się, zaraz też w jassyr wraz z żoną Nastazyą Olizarówną i dziećmi uprowadzony, długie lata w niewoli tatarskiej pozostawał, wydostawszy się nareszcie na swobodę, srogo potem na tychże Tatarach krzywdę swoje odwctowy-wał, porażając ich na rozmaitych krańcach Wołynia J). W r. 1G48 Kozacy Chmielnickiego napadłszy na zamek Peremirecki, zniszczyli go do szczętu prawie, wielu ludzi z załogi wymordowawszy. Świecki nadmienia, że wtenczas to jednego z xiążąt Czetwertyńskich, który się do zamku tutejszego schronił, Kozacy na wpół piłą przerżnęli ²). Tenże sam wypadek z xieciem Januszem Cze-

O tem Dielski, Kron. fol. 590.

²) Historyczne Pamiątki znam. osób i rodzin dawnej Polski, T. I, str. 47.

— 41Ö —

twertyńskim i w tymże roku dokonany, autorowre Starożytnej Polski ze szczegółami podają w Tylczynie na Podolu, i to ostatnie więcej na wiarę zdaje się zasługiwać; Baliński i Lipiński bowiem cytują świadectwo naocznego świadka Nathana Mośkowicza ¹). Dzisiaj krwawe te epizody, których świadkiem była niegdyś Pere-mirka, zatarły się już nawet w pamięci ludu miejscowego, nie pozostało też po nich ani legendy ani tradycyi żadnej —jeden tylko Horyń stary, niemy tych dziejów świadek, szeptać je zdaje się ciekawemu wędrowcowi, głucho i monotonnie pluszcząc falami swojemi o wysokie brzegi.

W bok nieco od Peremirki leżą dwie duże i piękne wsie: Matwiejowce i Borsuki — co do żyzności gruntów swych najpiękniejsze może majątki w okolicy tej. Matwiejowce należą dziś do Ledóchowskich, którzy tu przed rokiem niespełna piękny, trochę tylko może za nadto fantastyczną architekturą pałac zbudowali. Jeszcze w r. 1441 Kazimierz Jagiellończyk królewiczem tylko Polskim będąc naówczas, nadał te Matwiejowce dziedzictwem wraz z kilku innemi majątkami sąsiedniemi, za wierną służbę jednemu z dworzan swoich Deniskowi Mokosiejo-wiczowi ²). Borsuki mniej może dawna od Matwiejo-wiec osada, niegdyś do xiçztwa wiśniowieckiego należąca, obecnie w posiadaniu Mniszchów będąca, słynie najpiękniejszym na całym Wołyniu stawem i najwspanialszą groblą; niedawnemi jeszcze czasami dochód z tego sta-

a) Starożyt. Pols. Bal. i Lip. Tom II, część 2-ga; st. 1344. ²) Przywilej tego nadania dat z Wilna 12 stycznia indykt. fî-go. Patrz Metr. lit. 209, str. 267.

wu i z młynów na nim będących, około 200,000 złp. rocznie przynosił.

Z Peremirki prostą drogą kilka małoznaczących wiosek przejechawszy, wjeżdża się do Domaninki. Ogromna ta wieś około 200 osad licząca, dziś własność kilka cząstkowych dziedziców, wcale niezwyczajną ma postać—a najprzód mnóstwo krzyżów, kapliczek z obrazkami świętych i innych tego rodzaju pobożnych pamiątek przy drodze porozstawianych, zwrócić muszą koniecznie uwagę przejeżdżającego, dalej dwory i dworki licznych dziedziców tutejszych, to większe to mniejsze, stosownie do zamożności ich właścicieli, nadają tej wsi pozór niby miasteczka jakiegoś, niby kolonii nie cudzoziemcami lecz polską szlachtą naszą zasiedlonej. W jednym z tych dworków większym od innych, mieszka zacny, niemłody już obywatel p Erazm Lenczowski, od najdawniejszych czasów po przodkach swych dziedziczący tą majętnością. Zastanawiającą i prawdziwie uwagi godną rzeczą jest to, że wszyscy w ogólności dzisiejsi dziedzice Domaninki, nienowymi są tu przybyszami, lecz od wieków po antecesorach swoich majętność tę posiadają, wszyscy między sobą skoligaceni, siedzą na ziemi ojców i dziadów swoich, niegdyś możnych panów obszernych włości okolicznych, z których obecnie jedna Domaninka, jako najdawniejsza rodowa fortuna, w rękach rozdro-bniałych potomków pozostała. U p. Lenczowskiego znaleźliśmy liczne archiwum familijne, z którego zawdzięczając uprzejmości jego, czerpaliśmy wszystkie szczegóły do historyi i przeszłości tej osady. W XVI wieku jeszcze dobra Domaniuskie składające się z wsiów: Domaninki, Bereżany, Kuśkowiec, Kulikowa i Kornaczówki na-

— 412 -leżały do xiężat Wiśniowieckich i dostały się posagiem xiężniczce Krystynie Wiśniowieckiej, za Piotra Daniłowi-cza, krąjczego koronnego wydanej; syn ich Władysław Wincenty Daniłowicz starosta Parczewski, sposobem wieczystej darowizny r. 1662 w dzień S. Lucyi podług kalendarza rzymskiego, dobra te Krzysztofowi Stapkow-skiemu rotmistrzowi J, Kr. M. rezygnował. Stapkowski ten umarł bezpotomnie a sukcesorowie jego t. j. wnukowie od rodzonej siostry: Grabowscy i Lubaracey, i su-kcesowie Daniłowiczów: Potoccy i Sapiehowie, urzędowym aktem roku 1699 d. 25 sierpnia sporządzonym, w grodach Krzemienieckim, Lwowskim, Bełzkim i Lubelskim oblatowanyin, sprzedaję klucz Dornaniński Jerzemu Wyhowskiemu podczaszemu podolskiemu. Odtąd fortuna ta prawem spadku z rąk do rąk przechodząc, ciągle w jednej rodzinie pozostaje. A najprzód po Jerzym Wy-howskim objął ją syn jego Józef starosta Wielatycki z Ledóchowską starościanką Włodzimierską ożeniony, następnie syn tego Józefa, Tadeusz Wyhowski. Ten ostatni umarł w r. 1767 młody i bezżenny, i na nim zakończyła się linia męzka domu Wyhowskich od Hetmana idąca, cały zaś spadek po nim objęły dwie rodzone siostry jego Helena Polanowska starościna Dąbrowicka i Ma-ryanna Woynarowska starościna Mirhorodzka, liczni zaś i rozmnożeni potomkowie Polanowskich i Wojnarowskich dotąd majętnością tą dziedziczą. W archiwach familijnych pp. Lenczowskiego i Radzimińskiego w Domanince pozostało mnóstwo dokumentów, do rodziny Wyhowskich odnoszących się, a z któryehby wielce ciekawą monografię tego domu ułożyć można, tern ciekawszą zwłaszcza, że wyjąwszy jednej wybitniejszej w dziejach postaci, sa-

mego hetmana, zresztą historya tej rodziny mało wyjaśniona, a jak się z papierów tutejszych wykazuje — był to ród możny i dobrze w Rzeczypospolitej zasłużony. Oprócz klucza Domanińskiego na Wołyniu, posiadali jeszcze Wyhowscy w Wielkopolsce w wojew. Sieradzkiem klucz Kisielski, klucz Dziedziłowski w województwie ru-skiem około Lwowa i klucz Lubomlski nad Bugiem w ziemi Chełmskiej; ten ostatni po śmierci Tadeusza Wy-howskiego ostatniego tego domu potomka, siostry zmarłego w r. 1768 sprzedały za 300,000 złp. Franciszkowi Branickiemu Łowczemu W. kor.

Niewiadomo, który mianowicie z potomków hetmana otrzymał tytuł hrabiego S-go Państwa Rzymskiego, już jednak pod koniec XVII wieku wszyscy Wyhowscy z tak zwanej linii hetmańskiej idący, w urzędowych aktach i dokumentach tytułem tym są zaszczyceni. Konstanty Wyhowski wnuk hetmana, dzielny żołnierz pułkownik wojsk Rzeczypospolitej w wielkich był łaskach u królowej Maryi Ludwiki, której kilka listów do niego pisanych widzieliśmy w archiwum tutejszem. Inny znowu Wyhowski Stefan, stryjeczny podobno Konstantego, a rodzony brat Daniela Koniuszego W. x. lit. potem kasztelana Mińskiego, nieodstępnym był towarzyszem królewicza Jakóba Sobieskiego, który go też z jakąś niemiecką baronówną, przydworną damą żony swojej ożenił, uposażywszy dobrami Kisielskiemi w Wielkopolsce.

Na początku XVIII wieku jednocześnie prawie było w Łucku dwóch biskupów Wyhowskich, Alexander biskup katolicki i Józef Władyka ruski, gorliwy Unii obrońca— obaj ludzie znakomici i w dziejach kościoła zasłużeni, byli to także krewni hetmana.

- 414 —

Po samym środku wsi Domaninki na górze drzewami zasadzonej wznosi się niewielka lecz kształtna murowana kaplica, w której co soboty solenne odprawia się nabożeństwo z litanią i pieśniami do Matki Boskiej w tutejszym obrazie cudami słynącej, a pobożni z dalekich nawet okolic zgromadzać się tutaj w ten dzień zwykli. Pierwszym fundatorem tej kaplicy w r. 1700 (drewnianej jeszcze wówczas) był Jerzy Wyhowski podczaszy Podolski, pierwszy z Wyhowskich dziedzic na Domanin-ce. W ołtarzu umieścił on obraz Matki Boskiej, umyślnie podobno na ten cel z Częstochowy sprowadzony— i ten wkrótce po ulokowaniu cudami zasłynął. Późniejsi Wyhowscy, sukcesorowie fundatora, wystarali się o patent z Rzymu, utwierdzający obraz ten jako cudowny— i kolejno przykładali się do upiększenia tej kaplicy, której ściany przed kilku laty zmurowano i wewnątrz całkiem odnowiono. Sam ołtarz fundowany przez Józefa Wyhowskiego starostę Wielatyckiego syna pierwszego fundatora kaplicy, nienaruszony po dziś dzień pozostał. Zbudowany jest z drzewa piękną robotą snycerską,, na nim wypukło-rzeźbą wyrobiony herb Abdank Wyhowskich w piersiach białego orła umieszczony, na lewo zaś herb Szaława żony Józefa Wyhowskiego z domu Ledócbow-skiej, wszystko to dokoła piękną armaturą otoczone, właściwymi herbowemi kolorami oprowadzony, zajmuje cały front ołtarza. Sukienka na obrazie Matki Boskiej, ze srebrnej blachy pięknej staroświeckiej roboty, kamieniami wysadzana. Kilka razy przejeżdżając przez Doma-ninkę, natrafiałem na nabożeństwo w tutejszej kaplicy i zawszem się * modlił gorąco, zawsze wychodziłem ztąd skruszony — przejęty—jest bowiem rzeczywiście coś w tern miejscu, co dziwnie ducha nastraja i do modlitwy usposabia, a sama już ta kapliczka między drzewami na ustroniu wzniesiona i jej piękny ołtarz i te smętne i rzewne śpiewy, modlącej się tu z wiarą w łaskę Zbawi-cielki gromadki pobożnych,, a których echo daleko rozchodzi się dokoła, na niedowiarku zrobiłyby wrażenie. Zaraz za tą kaplicą był dwór murowany, niegdyś rezy-deneya Wyhowskich, w którym Stanisław August w przejeździe do Kamieńca w 1781 r. gościnnie był przyjmowany przez Polanowskich starostów Dąbrowickich— dziś tego domu i śladu już niema.

O kilka wiorst za Domaninką na obszernej równinie, nad wielkim stawem oczeretem i łoziną zarosłym, leży brudne i smutne miasteczko Łanowce niegdyś Łanowice nazwane. Stara ta osada prócz dawności osiedlenia swego, nie posiada zresztą nic zgoła, coby na uwagę zasługiwało. Alexander król polski przywilejem w r. 1500 wydanym, nadal te Łanowce wraz z wsią Kobylnia i Koźmińskim lasem, do tych dóbr przylegającym, na dziedziczną własność ziemianinowi krzemienieckiemu Olexie Skoworodce za wierną jego służbę i bacząc na to, że ów Skowo-rodka mieszkając na szlaku tatarskim, nieraz tych nieprzyjaciół do ojczyzny wkraczających poskramiał. Wprzy-wileju tym Łanowce nazwane są jeszcze: Siołem pustym w powiecie Kuźmińskim położonym '). W późniejszych czasach też same Łanowce znowu należały do Korony i były starostwem niegrodowem, które jeszcze w 1782 r. płaciło kwarty 2902 złp. ²). Od lat

J) Patrz przywilej ten w Podatkach Nr. 13.

²) Patrz Dykcyonarz Geograficzny Yosgiena, tłumaczenie kilkudziesięciu majętność ta pozostaje w posiadaniu dzie-dzicznem Jełowickich. Przed laty kilku spalił się tu stary drewniany kościół katolicki, a z nim papiery i wszelkie akta miejscowe, na jego miejscu stanął teraz kosztem dziedziców i ze składek parafian nowy kościół murowany, czysty i świeży, lecz nic zresztą osobliwego w sobie niezawierający. Z kilku obrazów ze starego kościoła ocalonych, jeden tu tylko obraz S. Wacława, malowidło dużych ołtarzowych rozmiarów i dobrego pędzla, zasługuje na uwagę.

Całkiem inaczej od smutnych Łanowiec wygląda sąsiednie z niemi—bo zaledwie o dobrą milę odległe miasteczko Białozórka—powiedzmy najprzód słówko o przeszłości jego. Białozórka należała pierwotnie do Korony, król Zygmunt III darował ją xiążętom Zbaraskim, po których wzięli ją wraz z innemi dobrami xiążęta Wi-śniowieccy. Anna Ogińska wojewodzina Trocka, córka ostatniego xiçcia Wiśniowieckiego, wniosła ją posagiem w dom mężowski, a w r. 1744 majętność ta z dwóch kluezów Białozoreckiego i Borszczejowskiego składająca się, przypadła na schedę jednej z jej córek Genowefy Brzostowskiej kasztelanowej Potockiej starościny Dan-gowskiej, i odtąd nieprzerwanie w domu Brzostowskich pozostaje. Stanisław August przychylając się do proźby Adama Brzostowskiego i Genowefy z Ogińskich małżonków, wyraża w przywileju pod d. 27 maja 1766 roku: „ażeby miasteczko ich dziedziczne Białozórka miało większe zapomożenie i pożytek, ustanawiamy jarmarki: polskie Dufoura T. II, str. 104, gdzie autor mylnie je pod panowaniem austryackiem zamieszcza.

na Ś. Genowefę 3 stycznia, na kwietną niedzielę ruską, na S. Józefata i na S. Michała ruskiego, targi zaś w niedzielę '). Tenże król w przejeździe do Kamieńca 1781 r. nocował tu 8 listopada, przybywszy ze wsi Do-maninki konno. Małą tę mieścinę zdobi pałac na kształt klasztoru obmurowany, w którym kilkanaście pięknych portretów rodziny Brzostowskich widzieć można, w jednej zaś z sal tego pałacu, niegdyś za teatr amatorski służącej, mieści się piękny kościół, do którego kryte prowadzą krużganki. Za pałacem ciągnie się obszerny ogród w guście angielskim, także murowanemi kanałami poprze-rzynany. Fundatorem tego ogrodu, kościoła i pałacu był wzmiankowany już kasztelan Adam Brzostowski. Na cmentarzu katolickim obok kilku pięknych pomników, znajduje się tu niewielka kapliczka z obrazem S. Rocha, w której w dzień tego patrona solenne nabożeństwo wraz z odpustem licznych pobożnych zgromadza. Zaraz za miasteczkiem przechodzi granica austryacka.

Między Białozórką i Peremirką leży wieś Borszczów'-ką zwana, około tej wsi nad samym Horyniem widoczne są tu wały i okopy starożytnych jakichś fortyfikacyi. Rzeczywiście też jest to jedna z najdawniejszych osad w tej okolicy, o której pierwsze ślady piśmienne doszły nas jeszcze z początków XV wieku; już w tym czasie jako zaludniona osada—seło jest wzmiankowana. W samych początkach wieś te Borszczanką—następnie Borszczejów-ką nazywano, następnie zaś utrzymała się przy nazwisku Borszczówki. W roku 1438 d. 4 lutego Swidrygiełło

str. 918.

W. X. lit. nadal własnoręcznym przywilejem wsie Bor-szczankę, Borek ²) i seliszcze Kandytów, wszystko w powiecie krzemienieckim położone, na wieczystą własność kuchmistrzowi swojemu p. Piotrowi Myszczicowi, którego w przywileju tym także Myszką nazywa ²).

¹

O tej bitwie obszernie pisał także .lustus Decius: De Sigismundi I temporibus.

SO

²

Borek ten, jest to dzisiejsza wieś Borki, niedaleko Szumska i Szumbaru położona, dziedziczna własność Piniń-skich.

²) Ob. Przywilej ten w Dodatkach do tego Tomu Nr 14.

XYI.

WIEŚ HORYNKA HR. OŻAROWSKICH—PIĘKNE I GUSTOWNE JEJ URZĄDZENIE—PRZESZŁOŚĆ TEJ OSADY I DAWNI JEJ DZIEDZICE: XIĄŹĘTA WI-ŚNIOWIECCY I PLATEROWIE —SŁÓWKO PAMIĘCI HR. GUSTAWOWI OL1ZARO-WI — MIASTECZKO KATERBURG, POCZĄTKOWE ZAŁOŻENIE JEGO, BYTNOŚĆ STANISŁAWA AUGUSTA—WIEŚ Z AH AJCE —MARSZAŁEK BÓBR—CERKIEW I MONASTER—ARCHIWUM JEGO —ZAKOŃCZENIE.

Każdemu zwiedzającemu okolice Krzemieńca, radzimy niemijać Horynki majętności hr. Ożarowskich niedaleko Wiśniowca położonej. Gustowne i wzorowe urządzenie pięknej tej włości, śmiało wszystkim innym w kraju naszym za wzór posłużyć może. Nietylko Horynka, lecz wszystkie w ogólności majątki Ożarowskich na Wołyniu, najlepszym mogą być dowodem, jak u nas i to z niewielkim nawret kosztem coś pięknego stworzyć można, jak estetyczny gust i piękno z pożytkiem połączyć, trochę tylko dobrej w oli, starania i wykształconego smaku przyłożywszy daleko zajść możemy, niekoniecznie nawet używając do tego cudzoziemców, którzy zwykli piękne nasze od przyrody włości, na sztywne i symetryczne niemieckie lub holenderskie formy przerabiać. W takich razach zawrsze w parodyę jakąś wpaść musimy, ujmujemy rodzinnego wdzięku własnemu krajowi, szpecimy jego fi-zyonomie, a nigdy dokładnie nie zdołamy naśladować, a tern bardziej z pożytkiem u siebie zastosować tych zagranicznych konceptów, o zachowanie więc charakteru właściwego krajowi i miejscu — cechy czysto swojej nie obcej, przedewszystkiem starać się powinniśmy. Piękny przykład podobnego rodzaju wytrwałości, dali nam hr. Ożarowscy w urządzeniu swych majątków, wiele także a może więcej jeszcze, zważywszy na skalę, uczynił dla Wołynia xiążę Roman Sanguszko w Sławutczyźnie, zresztą prócz kilku drobnych majątków, niewiele kogo więcej wyliczyć byśmy mogli, ogół bowiem pozostał tu po dawnemu obojętnym i zastarzałym w swej rutynie. To też najczęściej się zdarza na Wołyniu, że długą i brudną wieś z porozwalanemi chatami, najokropniejsze mostki i grobelki przebyć i przejechać potrzeba, nim w końcu ujrzymy wspaniały pałac dziedzica z po za drzew i klombów wyzierający: oficyna tuż na dziedzińcu stojąca wygląda jako tako, lecz za to srodze by został ukarany śmiałek, któryby zajrzał przez ciekawość do budynków otaczających pańską rezydencyę i rzucił okiem na stajnie, obory, spichrze i stodoły, które gdzieś tam daleko za pałacem są ukryte—ruiny, nieład, poobdzierane i walące się dachy i tynki, oto ich obraz. Lecz i my za da-lekośmy się zapuścili, zajrzawszy w te pozakulisowe obrazy, lepiej więc będzie powrócić co "rychlej do Horynki.

Jeszcześmy do wsi nie dojechali, a już do koła widoczną jakąś zmianę spostrzegamy, wyróżniającą miejsce to od innych na Wołyniu: szerokie, równe drogi w prostej linii powycinane, takaż perspektywa przez las przecięta, na polach i sianożęciach trzody najpiękniejszego bydła i koni włościańskich, lekkie parokonne płużki, powszechnie pod nazwą pługów Ożarowskiego znane, wszystko to mile bawi oko i o wzorowem porządku uprzedza; dalej

zgrabne szerokie mostki o wygodnych poręczach, kilka porządnych karczem przy drogach, a nareszcie sam lud wesoły, dorodny, czysto i porządnie odziany, zwiastuje już zbliżenie się do innego państwa. Otói i Horynka— białe jej chaty z murowanemi kominami, z dachami pod czerwoną dachówką, z porządnemi budynkami gospodar-skiemi, ogródkami żywemi płotami opasanemi, wdzięcznie i malowniczo rozrzucone, nie noszą na sobie tego piętna niewoli i przymusu, jakim po innych wsiach, ustawione w rząd i symetrycznie siedziby włościańskie wyraźnie oznaczają się. W samym środku wsi kształtna kapliczka murowana, z obrazem jakiegoś Świętego, dalej wygodna wykwintna prawie austerya—ulice topolami sadzone, na górze dwór właściciela z pięknemi budowlami gospodar-skiemi, przy nim ogród starannie utrzymany, oranżerye, trejbhauzy, a wszędzie czystość i porządek zadziwiający, bez przesady, zbytku i wymuszenia, otóż i obraz pięknej tej wsi, w której i panom i włościanom życie swobodnie i wesoło schodzić musi. Co najdziwniejsze to, że pomimo tego porządku, nadającego Horyńce całkiem niezwyczajną w kraju naszym fizyonomią, na niczem tu jednak cechy jakiejś obcej nie swojej dostrzedz nie można, przeciwnie wszystko to jakieś całkiem nasze, swojskie, rodzime.... Zarówno jak i wszystkie niemal wsie i miasteczka na Wołyniu, ma i Horynka swoją przeszłość, już przez same dawność osiedienia prawie historyczną. Na początku XVI wieku jeszcze, włość ta należała do Korony, Zygmunt August dopiero w r. 1568 samą Iloryn-kę i kilka wsi otaczających ją, nadał na własność Konstantemu xieciu Wiśniowieckiemu wojewodzie kijowskiemu §ynpwi Jana starosty Szyskiego, nagradzając zasługi

jego wojenne. Odtąd majętność ta przez dwa wieki prawie nieprzerwanie pozostawała w posiadaniu xiążąt Wi-śniowieckicli, po śmierci dopiero ostatniego tego domu potomka xięcia Michała Serwacego wojew. W. kor., a później kanclerza W. x. lit. w r. 1744, kiedy ogromne xięztwo Wiśniowieckie z 26 kluczów złożone, poszło do podziału pomiędzy sześć wnuczek i jednego wnuka jego, z dwóch dawniej zmarłych córek Zamojskiej i Ogińskiej zrodzonych, wtedy klucz Horyński i drugi Daszowski Ukrainie położony, dostały się w schedzie Auguście Platerowej kanclerzynie W. x. lit. z Anny Ogińskiej córki xiçcia Michała Wiśniowieckiego zrodzonej — od Platerów dopiero, którzy już tu przemieszkując miejsce to przyozdabiać zaczęli, około 1820 r. przyszła piękna Horyn-ka po kądzieli w dom Ożarowskich.

na

zna-

roz-

W ostatnim lat dziesiątku Ilorynka była stałą niemal siedzibą ś. p. Gustawa hr. Olizara zmarłego w Dreźnie w 1865 r., który po żonie Ożarowskiej odziedziczył tę majętność. Zmarły Gustaw Olizar, którego liśmy wszyscy tak dobrze, miłując go jak na to zasługiwał, w sercach całej prowincyi pozostawił najpiękniejszą po sobie pamięć; chowają ją i literaci, do których grona pracami pióra swego, a nadewszystko wykształconym smakiem ściśle za życia należał. Poezye jego osobno drukowane i po rozmaitych pismach peryodycznych rzucone, używały w swoim czasie wielkiej popularności. Urodzony na schyłku zeszłego jeszcze stulecia, wiele zmian i wypadków do koła niego rozwijających się zapamiętał, sam w nich częstokroć czynny biorąc udział— to też niedrukowane, a w rękach żony pozostałe obszerne pamiętniki jego, z których za życia czytywał nam

ustępy—niezmiernie są ciekawe, a podnosi je artystyczna forma i jędrny czysto-polski, dobrze zresztą w literaturze znany styl autora; ze wszech względów więc wielka-by była szkoda, gdyby o wydaniu ich na świat niepo-myślano.

Pomijając już znane literackie i powszechnie cenione obywatelskie zasługi ś. p. Gustawa Olizara, a miał je wielkie powtarzamy, przedstawiał on nadto jeszcze typ, którego ślady zacierają się u nas coraz to bardziej, typ znikniony dzisiaj prawie francuzkiego markiza z czasów Regencyi, z duszą i z sercem w kontuszu i przy polskiej karabeli. Odgadłeś to w nim od razu, widząc go raz. choćby tylko. Strój jego, ruchy, francuzczyzna, ba nawet ów podgolony wąsik i nieodstępna w ręku tabakierka, wszystko to tchnęło, zdradzało w nim długie zżycie się i obcowanie z najwykwintniejszą arystokracyą burbońską, dość jednak było potrącić o drgającą w nim zawsze stronę narodową, a w jednem oka mgnieniu zmieniał się do niepoznania, zapomniałeś wtenczas o żabotach i tabakierce i już tylko obrazkową polską postać widziałeś przed sobą. Dzieje krajowe znał doskonale, cenił w nich piękną ich stronę, czuł ją i pojmował po swojsku, a w zachwycie malował cudnemi farbami i cudowną polszczyzną, bolał nad upadkiem narodu, analitycznie i z głęboką znajomością historyi i ducha czasu, rozbierał skutki i przyczyny tego upadku. Myśl narodowego odrodzenia nie opuszczała go ani na chwilę, krzepił się nią sam, krzewić i rozwijać usiłował w drugich—w niedowiarkach. Humoru z natury wesołego, dowcip i spryt lekki czysto francuzki miał zawsze na ustach, dowcipkował też na parę godzin jeszcze przed skonem, choć ciężką złożony

chorobą, kiedyśmy go po raz ostatni odwiedzali; to też dalecy byliśmy w ówczas od myśli, aby ta piękna dusza tak rychło z ciała ulecieć miała. S. p. Olizar był synem Filipa i Ludwiki ze Szczytów Olizarów podezaszo-stwa W. X. lit., rodził się w 1797 r., w miasteczku Korosteszowie na Wołyniu, rodzinnem od kilku wieków gnieździe Olizarów, tam spędził młodość i znaczną część życia swojego, tam też pozostawił domowe i naukowe pamiątki swoje, liczną bibliotekę, piękny zbiór obrazów, bogate archiwum familii Wołczkiewiczów Olizarów — i piękny ogród nad rzeką położony, do którego ozdoby jako też do upiększenia i wzrostu samego Korosteszowa wiele się przyczynił. Pokój jego pięknej postaci — to pomnik na który wśród ziomków tak dobrze zasłużył.

Smutno i nago jakoś obok pięknej Horynki wygląda miasteczko Katerburg właściwie Katerynburg o lekką milę ztąd odległe, na trakcie z Jampola do Krzemieńca leżące, własność także Ożarowskich. Miasteczko to niedawnej jest kreacyi, założył je na dziedzicznych gruntach majętności Horynki Józef Wincenty Plater, pisarz polny kor. późniejszy kasztelan Trocki, syn wspomnianej już wyżej Augusty z Ogińskich Platerowej. Król Stanisław Poniatowski pozwoliwszy mu przywileju na założenie miasteczka, które Plater od imienia żony swojej hetmanówny Sosnowskiej Katerynburgiem przezwał, drugim przywilejem w parę lat potem 1780 r. wydanym, ustanowił tu targi we czwartek, jarmarki zaś: na 30 lipca i na wigilią Strytenji ruskiej, po dwa tygodnie trwać mające. W przejeździe swoim do Kaniowa zatrzymał się tu Stanisław August d. 14 marca 1787, a Plater zawdzięczając mu za pozwolenie założenia miasteczka,

uczcił go pysznem śniadaniem, które Naruszewicz w dya-ryuszu podróży bardzo wychwala. Dnia 26 maja znowu wracał tedy król, lecz przeprzężono mu tylko cugi u powozów. Ani Pieterowie ani Ożarowscy nie mieli tu nigdy swojej rezydencyi — a miasteczko dość brudne, z drzewa zbudowane, dla rynku tylko i ludności staroza-konnej tytuł miasta nosi. Dzisiejszy właściciel hr. Maurycy Ożarowski, swoim i okolicznych parafian kosztem, wznosi tu teraz murowany kościół katolicki.

Otóż zbliżamy się ku końcowi naszej podróży, przejechawszy wzdłuż i wszerz cały powiat krzemieniecki, zwiedziwszy co w nim widzenia godnego było i znowu w powrocie ku Jampolowi się zbliżamy, jużeśmy tylko kilkanaście wiorst od niego oddaleni. Horynka i Kateryn-burg zaledwie nam znikły z oczów, kiedy oto znowu bielejące zdała mury zwróciły uwagę nasze. Wieś okazała wołyńska, w niej obszerny z pawilonami pałac, okazałe murowane budowle dworskie, komin od cukrowni, widok niezwykły na Wołyniu, przynajmniej w tej jego części, a nareszcie ogromna murowana cerkiew i takiż przy niej monaster. To Zahajce, przed laty kilku wesoła, licznemi gośćmi zaludniona rezydencya p. Teodora Bobra byłego marszałka gubernialnego wołyńskiego. Dziś i tu groby—cicho, pustka—wyludniono. Gościnne pałacowe podwoje zamknięte, właściciel przeniósł się do wieczności, a zięć jego hr. Juliusz Dzieduszycki i żonę i sławną swoje arabską stadninę, wywiózł ztąd w rodzinne swe strony — za kordon, do Galicyi. Cisza długa, smutna, zapanowała tu dokoła—i droga zielskiem zarosła do tego pałacu, gdzie tak niedawno wrzało jeszcze

życie — gdzie uprzejmość i gościnność właściciela i jego córki, ściągały ludzi z najoddaleńszyeh nawet okolic. Dla Wołyniaków Zahajce smutną lecz zawsze miłą pozostaną z przeszłości pamiątką, któż bowiem serdecznie nie kochał ich gospodarzy, kto ich serdeczną gościnę zapomni.........

nas

Kiedy już do pałacu nie mamy po co zawadzać, wstąpmyż do cerkwi, obejrzymy monaster tutejszy. Pierwszą w r. 1637 fundatorką tej świątyni pod imieniem S. Jana Jałmużnika i monasteru dla mnichów reguły S. Bazylego, była Irena Jarmolińska, właścicielka Zahajec i kilku obszernych włości do tychże przytykających. I cerkiew i klasztor hojnie przez nią uposażone zostały, część nawet samych Zahajec na wieczystą własność zakonników oddano. W r. 1832 cerkiew początkowo unicka, na prawosławną obróconą została i ruskimi mnichami osadzona, i ci się przy zapisach fundatorki dotąd utrzymują. Jeżeli w cerkwi nic tak dalece nas nie zastanawia, to za to archiwum przy klasztorze tutejszym będące, zaiste szczegółowego zwiedzenia godne i do najzamożniejszych w bogate materyały historyczne z XVI, XVII i XVIII wieku, do dziejów prowincyi wołyńskiej odnoszące się, zaliczone być może. Uprzejmości przełożonego klasztoru przy krótkich niestety odwiedzinach naszych, zawdzięczamy kilka ważnych materyałów, któremi w tej pracy posiłkowaliśmy się, a zwracamy uwagę naszych następców, pracujących nad dziejami Wołynia, Rusi, na szacowny zbiór dokumentów tutejszych nietykalny prawie i niezmierne bogactwa posiadający, aby go lepiej i mniej pobieżnie od nas zużytkować umieli, my zaś

za nadużycie ich cierpliwości i niedokładności tej pracy, poddając ją pobłażliwemu ich sądowi. Jedyną

wracając pod rodzinną strzechę, przepraszamy czytelni-ników

najlepsza wola, nie zawsze je

naszą zasługą, jedynem usprawiedliwieniem, była skrzęt-ność, usiłowania i

dnak może, kto chce.....

KONIEC.

« inbl^k'i ynifiXHiriq »

; • . i osjfxrWoli'HH i i’*.'u vii«| loi ihr

Iflyd fUDI«l’T

;>j ')X WHX ‘)ilt clOV

«j , >i ' 'Y ! :

i!*Vï >

?ul

AV

non

DODATKI.

I.

FUNDACYA MONASTERU BAZYLIANSKIEGO W MIEŚCIE SZÜMSKU.

W Imię Trójcy Przenajwiętszej Oyca y Syna y Ducha Świętego Amen. Ja Daniel Jęło Maliński Chorąży Ziemie Wołyńskiey, na Nowo Malinie y Szumsku — A ja Halszka z Wielhora Jelowa Malińska Chorążyna Małżonkowie, czynimy wiadomo tym naszym listem funduszem, komu to wiedzieć należy, iż starając się my usilnie oto, żeby w Miastach y w maiętnościach naszych chwała Pana Doga Wszechmogącego, iako naywiększe pomnożenie brała, ofiary niepokalane y modlitwy codziennie za Dusze Przodków naszych zmarłych y za zdrowie y szczęśliwe Panowanie nas y Potomstwa naszego przynoszone były, Także aby Poddani nasi Sakramenta Święte y Ćwiczenie w Zakonie y yv Bojaźni Bożey mieli, w Mieście naszym Szumsku, tu na Wołyniu w Powiecie Krzemienieckim przy Cerkwie Tróyey Przenayswiętszy, teraz Drewnianey, wktórey Ciała Przodków naszych leżą (którą da Pan Bóg iako nayrychley mamy wolą zmurować), gdzie do tego czasu Protopopia wszystkich Prezbiterów maiętności naszych była, Dla lepszego porządku y pil-nieyszego odprawowania nabożeństwa y UsługOYvania Duszom ludzkim, nim CerkieYv zmoruiemy, Monaster pobu-duiemy, y większą Daninę y Fundacyç uczyniémy, y na Urzędzie zeznamy, Teraz tym listem naszym Monaster Zakonników Reguły Świętego Bazylego Wielkiego, w Jedności Swiętey z Stolicą Apostolską Rzymską będących Funduiemy, y Prowizyą pewną na wychowanie słusznie postępuiemy, która na osobliwym liście Inwentarzu jest opisana, y rękoma naszemi podpisana, a maiąc od Prze-wielebnieyszego Jegomości Oyca Józefa Weloiamina Buckiego Archiepiskopa Metropolity kijows. zaleconą Godność, pobożne w Zakonie życie y przykładne obyczaje Wielebnego lmci Oyca Jozafata Bokieja kapłana y Zakonnika Reguły Świętego Bazylego, do pomienionego Monastera na Archimandryą używszy, onemu ze wszystkim dożywotnie, w moc w dzierżenie podaliśmy; ma Wielebny Ociec Bokiey ten Monaster trzymaiąc Zakonników, kapłanów y Bracią, ile się ich na początku wychować może, chować, a przynaymniey Samo Czwart mieszkać, nabożeństwo w Cerkwi odprawować, za dusze zmarłe Przodków naszych y za zdrowie nas samych Pana Boga prosić y Poddanych naszych w Boiaźni Bożey cwiczyć. Temuż Wieleb. Imci Bokijowi podaiemy w dozór wszystkich Prezbiterów w Maientnościach naszych będących, których ma wizytować, Nieposłusznych, nieporządnie y nieprzy-stoynie y nie duchownie żyjących sądzić, karać y odmieniać a drugich podawać, wszakże odmiana y podawanie ma bydź za wiadomością naszą y Przewielebnego Imci Oyca Episkopa Łuckiego w iedności Swiętey będącego, od którego ma na to osobliwy list otrzymać. A co się tycze oprawowania y morowania Cerkwie, nadania od nas Apparatów y Potrzeb od mała do wiele do niey należących, to nie Monaster ale my Sami Swym kosztem odprawować mamy, iako у o to na Inwentarzu jest dołożono, na co Wielebnemu Oycu Bokijowi Archimandryeie Szumskiemu daliśmy ten nasz list pod Pieczęcią z podpisami Rąk naszych. — Pisan w Nowo Malinie II. P. 1637 Mca Marca dnia 18. Daniel Jęło Maliński Chorąży Wołyński, m. p. — Halszka z Wielhora Malińska m. p.

(Dokument ten w księgach Ziems, powiatu krzemienieckiego d. 15 nowembra 1638 r. oblatowany, w oryginale przechowuje się przy cerkwi w Szumsku).

II.

WYJĄTKI Z TESTAMENTU DANIELA MALIŃSKIEGO NAJPRZÓD CHORĄŻEGO WOŁYŃSKIEGO, NASTĘPNIE KASZTELANA BEŁZKIEGO, PRZECHOWUJĄCEGO SIĘ W ORYGINALE W ARCHIWUM MONASTERU ZAHAJECK1EGO NIEGDYŚ 00. BAZYLIANÓW, NA WOŁYNIU W POWIECIE KRZEMIENIECKIM.

„W Imię Ojca i Syna i t. d. Ja Daniel Jęło na Nowym Malinie Maliński kasztelan Bełzki, żyjąc w tym doczesnym pełnym wszelakich odmienności świecie, a uważaiąc że iako nic pewnieyszego nad śmierć, tak nic niepewnieyszego nad czas y godzinę śmierci, Aby ostatni punkt życia mego bez przistoynego chrześciańskiego rozporządzenia summienia i domu skończony niebył, Ten Testament lat mając 62, zdrowy z łaski Boga mego na umyśle y na ciele, uczynić chciałem y czynię w ten sposób: Naprzód Duszę moię w ręce Boga w Tróiee iedynego sercem całem oddawszy, Wyznawam y deklaruię się, Iż iako przez wszystek wiek móy żyłem in Fide Sancta Całholica Ritus Graeci in Unione et Sub Obe-dientia S. Ecclae. Romanae, w którey y przodkowie moi nieodmiennie zawsze zostawali, tak y teraz zostawam y do ostatniego tchnienia zostawać chcę, zupełnie wierząc wszystkie artikuły Wiary Swiętey, które kościół Święty powszechny do wierzenia podaie z tym dokładem : Iż kto non agnoscit Summum Romanum Pontificem et legi-timum Successorem Chris, et caput universalis Ećclaes...

(tu wiersz cały zatarty) ...Nadzieię maiąc w Miłosierdziu Pańskim w Niewinney Zbawiciela mego y przyczinie Prze-czistey Bogarodzicy Mariei Panny, więc y w modlitwach SS. Bożych, którzy od powszechnego kościoła Rzymskiego w poczet Świętych są policzeni, że Pan nieprzebranego Miłosierdzia non estimatur meriti sed largitor veniae odpuściwszy nieprawości moie, miedzy wybrane mnie niegodnego przy imię. Dla tego odpuszczam też wszystkim, którzy mnie w czymkolwiek obrazili albo ukrzywdzili, y odpuszczenia proszę od tych których obraziłem albo krzywdę uczyniłem, chcąc każdemu nagrodzić. Moie także studia ct merita prace wierne dla Królów PP. moich y Bzeczypospolitey z ruiną zdrowia y sub-stancyi własnei podzielę, przy których że nullum recepi gratitUdinem, służąc lat 40 y więcey y kosztem swoim chorągwie wodząc, nieudolności nie szczęściu przipisawszy, wszistkie pod nogi maiestatu Boskiego przed którym wszystkie skrytości są odkryte rzucam, prosząc pokornie Naywyższego Pana aby pozostałe potomki moie w opatrzności szczególney y opiece mając, onym to nagrodzić błogosławieństwem raczył. Rzucam pod nogi tegoż Pana y Twórcę mego świeże straty moie residuum substantiae, z którey złupiony iestem, w drodze przez nieprzyjaciela koronnego, z rąk jego Boskich wszystko wdzięcznie przimuię y iako za szczególne dobrodziejstwo dziękuię za to nawiedzenie Twórcy memu. Ciało moie aby było złożone do czasu w kościele Bystrzickim sine ulla pompa y bez daremnego kosztu, oto małżonki moiey także llmć PP. egzekutorów niżey mianowanych upraszam, trumnę nie więcei szarem suknem ćwiekami prostemi obitą a blachę miedzianą mieć chce, kapłanów na exequiach, którzyby za dusze moią maiestat Boski błagali pragnę, y ubodzy żeby nakarmieni byli proszę, trzemaiąc to o pobożney miłości Małżonki moiey że starać się będzie, aby Dusza moia modlitwami y ofiarami kapłańskiemi w kościołach ratowana była. Na pogrzeb pięćset złotych nie więcei naznaczam y to sposobem takim. Iż Oi-czyznie służąc y ze wszystkiego przez nieprzyiaciela koronnego , zwłaszcza teraz świeżo zebrany będąc, iestem tak zubożały że kilkadziesiąt złotych pieniędzy niemasz gotowych, ani koni ani ruchomych rzeczy. Tedy na te potrzeby pogrzebowe cząstkę iaką maiętności zostawić w 500 złotych pozwalam, żeby 300 złr. na Msze SS. obrócone były a 200 na inne potrzeby przy pogrzebie, do klasztorów Oieom po Wole, ubogich zosobna nakarmić y iałmużnę dać. Mieiszcze zaś, na którym głosu ostatniey trąby Pańskiey mam czekać, obrałem sobie solam patriam Cerkiew wr Szumsku będącą, do którey gdy P. Bóg zdarzi Oiczyznie pożądany pokóy, powinna Małżonka moia albo Ichm. PP. opiekunowie lub też successors ciało moie przeprowadzić, tam sine ullo apparatu, przy Rodzicach moich ziemi oddać. Msze jednak Święte aby były odprawowane w ten dzień gdy ciało moie przi-wiezione będzie do grobu Rodziców moich, upraszam nie tylko Oiców Bazylitów ale też wszystkich, a zwłaszcza Oiców zakonu Sw. Franciszka. Co do rozporządzenia ostatka dóbr doczesnych Primum deheo, po Bogu y Rodzicach moich iuż do chwały Świętej powołanych Sociae Vitae totiusq Fortunat meae, z którą z wolei y łaski Bożei przeżyłem lat 36, fructum Matnmoniei Syna miłego z błogosławieństwa Boskiego otrzimałem, usług wiernych, szczerey miłości przez té Wszystkie lata doznałem

S5

Małżonki moiey Miłey IMPaniei Helżbiety z Wielhora. Nagradzaiąc tedy tę miłość, żiezliwość, usługi, wiek ze mną /trawiony, cokolwiek mam dóbr leżących y ruchomych iako w Wojew. Wolyfis. tak w Łuck. Krzem, powiatach więc y Woiew. Lubels. y powiecie tegoż Woiew. nic nie excipuiac na wszystkim dożiwotne dominium post fata mea póki iey Pan 11 óg przedłuży wieku daię, da-ruię, zapisuię iakom to iuż dobrowolnemi osobliwymi Zapisami w Urodach Łuck. Krzem. wr Ziemst. Lubels. zeznał“.

Druga połowa testamentu kasztelana Malińskiego obejmuje już same legata przezeń poczynione — podajemy je więc w streszczeniu. A najprzód summę 6800 złp. lokowaną na kamienicy w Lublinie koło kościoła Dominikańskiego położonej, zapisuje na kościół bystrzycki, ażeby 4 kapłanów tamtejszych wiecznemi czasy Curs Naśw. Panny śpiewali i w każdym tygodniu 6 mszy św. za duszę jego, małżonki jego i syna odprawiali. Następnie summę 4000 złp. lokowaną u p Karola Daniło-wicza starosty parczowskiego we wsi Radziechowie w pow. chełmskim, w której to sumie trzymał dotąd testator zastawą wieś Krasne do starostwa parczowskiego należącą, zapisuje na /murowanie cerkwi w Szumsku, w której ciała rodziców jego pogrzebione, i w której sam pochowanym być życzy. Tejże cerkwi i mieszkającym przy niej Bazylianom zapisuje na wszystkich dobrach swoich 8000 złp. z w arunkiem, aby codziennie za duszę jego i rodziny mszę żałobną odprawiali. Drugie 8000 złp. także na wszystkich dobrach zapisuje ÜO. Franciszkanom szumskim, którym kościół zmurować, jeśli pokój P. Bóg ojczyźnie użyczy, zaleca, wkładając na tychże Franciszka-

nów obowiązki takie jak na żnośei po różnych lokowane rękach a wynoszące przeszło 17.000 złp., zapisuje i oddaje do wolnego rozporządzenia kasztelan żonie. Tłumaczy się następnie z opieki nad majętnością Zahorolem panny Zofii Krasińskiej, w jego domu przybywającej, która będąc mu także jako opiekunowi winną 6500 złp., powinna takowe oddać także małżonce jego. Długów zaś nie więcej nad kilka tysięcy złp. na majątku zostawia. Ostatecznie zaś po najdłuż-szem życiu żony cały majątek przekazuje na własność dzieciom pozostałym po zmarłym synie chorążym wołyńskim, poleca synowej dobre wychowanie ich i pozostawienie w szkołach do lat 18 przynajmniej, uprasza ją nareszcie, aby szaty i inne ochędostwa pozostałe po zmarłym synie, przechowała pamiątką dla wnuków. Dan w Nowo Malinie d. 13 Oktobra 1656 r. Poniżej podpisu testatora, podpisani egzekutorowie i opiekunowie : X. Jan Carol na Czołanach Czołhański Opat Koronowski. X. Grzegorz Czarnecki Kanonik Lubelski. Dołmat Isa-ckowski Stolnik Wołyński — Wacław Hulewicz Podsędek Łucki — Marek Hulewicz Pisarz Ziemski Łucki — Jerzy Horain Pisarz Ziems. Włodzimierski — Jakób Jeło-wicki Pisarz Ziems. Krzemieniecki — Łukasz Wysocki Pisarz Ziemski Lubelski — Stanisław Jełowicki — Stanisław Gnomski.

Bazylianów. Resztę nale-

III.

MANIFEST XX. BAZYLIANÓW ZAHAJECKICH PRZECIW RADZIWIŁŁOM O NIEPRAWNE ZABRANIE GRUNTÓW DO KILKU MONASTEROW BAZYLIANSKICH NALEŻĄCYCH, ZANIESIONY DO AKT GRODU KRZEMIENIECKIEGO DNIA 16

JUNJi 1797 roku.

Stanąwszy osobisto Przewielebny Imć Xiądz Łodzią Jewłaszewicz Zakonu S. Bazylego W. Konsultor Prowincyi Polskiej Superyor Monasteru Zahajeckiego, jak tylko z Autentycznych przez siebie nowowynalezionych Dokumentów powzioł o tem wiadomość, że niektóre Monastery przez nieprzyjacielskie najazdy wojenne ogniem i zniszczone zostały, a Dobra od pobożnych Fun-

mieczem

rom

datorów onym nadane, różnym Osobom w nienależne posiadanie dostały się, y dotąd w Ich używaniu zostają, tak natychmiast przychilając się do praw tymże Monaste-służącyoh, do dawnych Seymowych Oyczyzny Ustaw a naysilniey do Konstytucyi pozwalającey odzyskiwać Dobra od Monasterów oderwane y nieprawnie posiadane Ziemskiego gatunku, Także stosując się do manifestów prawnych postępków y Dekretów względem takowychże dóbr zapadłych, a dotąd dla różnych w Oyczyznie zamieszali nieuskutecznionych, żalił się w pilności przeciwko wszystkim nieprawnym dóbr takowych posiadaczom : A mianowicie przeciwko JOO y JWW Sukcessorom JO niegdy Xiążęcia Karola Radziwiłła Wojewody Wileńs.,

którzy wiedząc o tem, że od dawnych wieków na Uroczysku Tatarzyniec zwanym, od Pihas czyli Rachmanowa, od Załuża y Innych wsiów odrębnym, na Zakonników S. Bazylego monaster S. Mikołaja przez J. O. niegdyś Konstantyna Xiążęcia Ostrogskiego w roku 1368 Indykta 6go zafundowany, w żadne przywilegia tak dawnieysze iako y w późnieysze dla WW. niegdy Panów Bohowitynów Koku 1513 na dobra w W. Xięstwie Litewskiem y na Wołyniu leżące, wypadłe, nie wciągniony, a z tey przyczyny gdy W. niegdy Wacław Bohowi ty n Szumbarski Chorąży Wołyński Dziedzic Dóbr klucza Rachmanowskiego y Innych, zapisując summę 40.000 złp.

tychże dobrach JO.

na

JO. niegdy Michała Korybuta Xiążęcia Wi-

Xiężniczce Zolij Michałównie Czartoryskiej⁷ Małżące swo-iey, wszystkie wsie wyraźnie w temże zapisie wytknoł, a .Uroczyska Tatarzyńca Monasteru S. Mikołaja żadney wzmianki nie uczynił, bo znał dobrze iż pod Prawo jego nic podpadał; po zeyściu zaś Tegoż W. Wacława Bo-kowityna, y Zofij z Czartoryskich Małżąki Jego, gdy J. O. Xiąże niegdy Jerzy Czartoryski Brat rodzony Zolij Bohowitynowey Prawem Spadkowym zwyżnamienione Dobra Summą wyżey wspomnianą y drugą pomnieyszą obciążone posiadł, y w krótkim czasie Też Dobra Prawem wlewkowym na

szniowieckiego Starostę Owruckiego y Jego Potomków ustąpił, a nainieniony Monaster S. Mikołaja na Tatarzyńcu będący, przez Tatarów już był spalony y do szczętu zniszczony, w tenczas zmiankow ane Uroczysko Tatarzyniec zwane, z Polami, Ostrowami, Łąkami, Lasami, zapustami, z gruntami gdzie był Monasterski Folwark, z Dwiema Stawkami y Młynkami, z sadzawkami y z Innćmi do Tegoż. Monusteru nadaućmi przynależytościami do Rach-

- 438 -manowa zabrany y przywłaszczony został. Zakonnicy zaś tegoż jyionasteru którzy mogli się ukryć przed mieczem y ogniem Tatarskim, patrząc z nieznośnym żalem na takowe swe spustoszenie y pokrzywdzenie, a nie mogąc się oprzeć przemocy, częścią dla spalonych wraz z Mo-nasterem swych Dokumentów, częścią dla długiego y srogiego w Oyczyznie ucisku, częścią dla wakujących Akt y Sądów, częścią że te Xięgi ziemskie y Grodzkie Krzemienieckie (w których były oblatowane rzeczonego Mo-nasteru y Innych dokumenta) jedne przez dawność swoją do szczętu zgniły, drugie przez złość kozacką porozbijane, podarte y pomieszane, a trzecie zgoła porozbie-rane zostały, a przez to samo nie można było z nieb wyiąć Extraktôw, ani w te okropne czasy o spaleniu Dokumentów zanieść Manifestu, przeto z tychże Zakonników jedni poumierali, drudzy zaś dla wielkiego niedostatku żywności y odzienia, jako też dla różnych ucisków z pomienionego Monasteru S. Mikołaja w ostatnym Xiędzu Elesterym oddalić się musieli, a lir. Tymoteusz Kocbalski Oyciec Wieleb. Xiedza Jakuba Kochalskiego ninieyszego Parocha Obyckiego, wysłużywszy lat niemało u W. niegdy Remigiana Błędowskiego Dzierżawcy Baehmanowskiego do pióra, y wykierowawszy się przez niego na kapłana, za prezentą JO. niegdy Jeremjasza Xiçcia Wiszniowie-ckiego, przeciwko Intencyi Fundatora y wbrew prawom Zakonnikowi żalącego się służącym, osiadł; któremu to Koehalskiemu Tenże Błędowski z Pól y sianożęci Mona-sterskich potrosze udzieliwszy, całe Uroczysko Tatarzy-niec zwane, pod swoie używanie niesłusznie zagarnął. Po zeyśeiu zaś tychże XX. Wiszniowieckich gdy dobra Rachmanowskie prawem SukcessyGnalnym na JO. niegdy

— 439

Kazimierza Xiecia Radziwiłła Koniuszego W. X. Lit. spadły, a potem JOX. Karolowi Radziwiłłowi takowym że Prawem dostały się, W. Józef Eysmut Generalny tegoż Xiecia Radziwiłła komisarz uwiedziony wielokrotną proźbą a bardziey jeszcze niemałym Datkiem W. Xiçdza Syme-ona Maraszkiewicza parocha Rachmanowskiego, Tc grunta gdzie zdawna bywał Folwark rzeczony Monasteru S-go Mikołaja, na Uroczysku Tatarzyniec zwanym leżące, temuż Parochowi Rachmanowskiemu na Futor oddał, które to grunta w nienależnym posiadaniu y używaniu dotychczas zostają.

Podobnież stało się z Monasterem Stożeekim y z Szumskim przy Cerkwi S. Tróycy na Xiąży Bazyljanów Unitów przez niegdy JW. Daniela Jęło Malińskiego kasztel.

nickiego , gdy

a tylko nowa Cerkiew tegoż Monasteru pod gzymsy wy

wrą z

Bełzkiego dla pilnowania parochij w Miasteczku Szumsku Fundowanym, który to Monaster podczas Rokoszu Chmiel-z miasteczkiem tymże był spalony,

wane

murowana została, Pomieniony Fundator Daniel Jęło Maliński Ostatnym Woli swoiey Testamentem w Roku 1660 sporządzonym, zobowiązał Małżąkę swoię, potomków y Sukcessorów swoich aby Ciało Jego przy Cerkwi S. Tróycy Monasteru Szumskiego przez XX. Bazyljanów tam pocho-było, gdzie licznych Przodków tegoż są położone ciała, y żeby pomieniona Cerkiew była domurowana, legował na to 4000 Zip., a Drugie 4000 Złp. na wieczne obligi tymże Bazyljanom na wszystkich dobrach swoich zapisał. Lecz gdy dla różnych w Oyczyźnie zamieszań przez długie lata trwających, Potomkowie Tegoż Fundatora ani Cerkwie domurować, ani Bazyljanów przy niey będących utrzymać nie mogli, Wiec aby Woli swego

Antecessora dopełnili, sprzedaiąc Dobra swoje Dziedziczne Miasteczko Szumsk w pow. Krzemienieckim leżące WW. Ichm. ‘Panowie Alexander y Stanisław Bracia między sobą rodzeni Jęło Malińscy, J. O. Xiecin niegdy Michałowi Radziwiłłowi Hetmanowi W. W. XLit. ostrzegli to kontraktem Rezygnacyjnym, aby grunta z przedaży wyłączone y oznaczone XX. Bazyljanom na Monaster Szumski były oddane, czego że JO. Tenże Radziwiłł nie tylko nie dotrzymał, ale też znaki graniczne namienionych Gmachów popsuć dopuścił y one zabrać, tedy nieodwło-cznie W. Alexander Jęło Maliński Prawodawca JOXiecia Radziwiłła zaniósł oto manifest. W czasie zaś późniey-szym zwyżnamieniona cerkiew pod Gzymsy wymurowana niewiedzieć jakową śmiałością X. X. Franciszkanów Szumskich aż do Fundamentów rozbita, y znaczną częścią gruntu Bazyliańskiego do Onychże konwentu zabraną została, a Domy żydowskie zajezdne bezprawnie zabudowane, aż na Cmentarz teyże Cerkwi wysunięte y teraz okazują się, gdzie sławnych Bohaterów Malińskich, Bo-howitynów y Innych po ciężkich pracach wojennych y wielkich w Oyczyznie zasługach zwłoki odpoczywaią. A chociasz niniejszy manifestant usilnie starał się oto aby wzmiankowana Cerkiew na starych swoich Fundamentach była wymurowana y XX. Bazyljanie na dawnym swoim siedlisku przy niey osiedli, jednak Ciż XX. Franciszkanie Szumscy zmówiwszy się z tamecznym Parochem ile tylko mogli przeszkadzali Mu do tego dzieła, z takowego powodu tenże żalący się przypozwał był JOX. Karola Radziwiłła na Sądy Zjazdowe do Ołyki, gdzie zyskawszy Dekret acz wielokrotnie upraszał Ichmośó Panów Pełnomocnych Onogoż Xiecia Radziwiłła komisarzów

aby grunta należące Bazylianom oddali, jednak Oni tego uczynić nie chcieli, a tym samym nietylko namienionemu Dekretowi, ale też JOX. Karola Radziwiłła sprzeciwili się Woli, który będąc zawiadomiony o tern, że w Jego Archiwum znajdują się Dokumenta zwyż wyrażonym Monasterom у Innym służące, zobowiązał przed śmiercią swoją jeszcze tam przytomnych, aby też Dokumenta XX. Bazyljanom były oddane, tym niechybnie zamiarem że Bazyljanie maiąc sobie oddane prawa łatwiey mogli odzyskać swoie własności, a że у ten obowiązek dotąd nie jest uskuteczniony, Przeto teraźniejszy Manifestant o to wszystko co się wyżey wyraziło przeciwko Oblato-wanym iako nayuroczyściey zażaliwszy się у prawno czynność onyin zapowiedziawszy, tudziesz wolność sobie do powiększenia lub poprawienia tego Manifestu obwarowawszy, tę do Akt ninieyszych Krzemienieckich podaie skargę.

IY.

KOPIA URZĘDOWA LISTU GRANICZNEGO P. MYTKI POPIELlŃSKIEGO MIĘDZY MAJĘTNOŚCIĄ JEGO: WSIĄ OBYCZĄ I UROCZYSKIEM ZWANYM TATARZYNIEC, A MAJĘTNOŚCIAMI PP. BOHOWITYNÓW WSIAMI ZALUŻEM I P1HASAMI CZYLI RACHMANOWEM W ROKU 1569 WYDANEGO.

Roku 1611 Mca Dekembra 21 dnia. Na Urade Horodzkom Kremianeckom peredomnoju Remigianom Li-biszewskim, Podstarostym Kremianeckim—Stawszy ocze-wysto p. Maciey Dederkało, prychilaiuczysia do Konsty-tucyi, O Aktykowaniu do knycb Zapysow wszelakich, uchwałenoie, dla upisowania do knych podał per ob latam List Pana Mytka Popielinskoho, preznego Panu Woy-ne Bohuszewiczu Bobowitynu, na pozwolenie Jemu pry-sypat y podwyszyt’ hreblu Stawku Predkow Jeho od bere-ha Pihaskoho do Bereha Załuskoho ku używaniu Jeho dany, prosiaczy aby pryniat y w knyhu wpisań był, kotoroho Ja Uradu dla upisowania do knyh pryimuiuczy, pered soboiu czytaty kazałem, y tyje sut’ Jeho słowa: „Pod swedomom Panów Ich myłosty Pana Alexandra Bohdanowicza Dżusy, a Pana Stefana Bołharyna, a Pana Iwana Pawłowicza Chorewskoho, a Pana Petra Turczy-nowicza Hłuskoho, Ja Mytko Popeliński Otczycz y Dy-dycz Seła Obyckoho, oznaimuiu tymto moim Listom Nynesznym y na potom buduczym, kto Jeho choczet mo-ieho Listu wydaty, albo cztuczy słyszaty, kotory Staw zasypał—Pan Woyna Bohuszewicz Bohowitynowicz, pod swoim Sełom pod Załużem od bereha Pihaskoho, do Be-reha Załuskolio, to sut’ obydwa hereby Jelio Mylosty Imeney — a to Staw bywał z Weczny, ale zapustyw był Pan Woyna. Po staromu Hrobliszczu Staw tot, sypał Staw tot łowiu za Prodkow rnoicb y za Prodkow Pana Woyninych, po Stawok Monastyrski Swiatoho Mikoły, wse toie bołoto zaliwaw, kotoroie za Hraniceiu Tataryńcem, a Hranica Obyckaia z Pibasy Tatarynice Lesok y dolina, posered leska y doliny, dylit toy Staw,

opisuiu Oby-

cki...... zachowywali sia, za Dida i Otca moieho, a za

Petra

mene

y za Pana Bohowityna Pibasy......

Zemla wyieclmwszy z Dubrowy Pihaskoie na Horu po Kurhaney, to Zemla Pana Woynina Bobuszowa Pihaskaia ieduczy do Kremianca, doroboju kotoraia idet od Pihas, po prawoy Ruce prosto y k’sełu y k’Tatarynowcu posered tobo leska dolina błubokaia a z druboy...... k’bolohu

prosto hołotom w Reczku za Reczkoiu, ku storonie Za-łuskoie a po liwoy storoni to teiu doroboiu ieduczy kotoraia ot Pihas idet k’Kremiancu y kurbancow, prosto polem dolinoiu bereb Dubrowy Pihaskoie aż w Dedewku

w Les Szyrydynski pod lisom dolina, posered doliny tam daley na horu poiechawszy bołoto Ruda, posered Rudki Welikoie Bereb pryszła wyżey Paseki Olecbnowoie po sered bołota

ieduczy na horu Bołotom k'Olechnowoy Pasecy po prawo Lesa Szyrydynskoho, Pana Bohowity-nowa Szyrydynskoie, a po lewoi Ruce Dubrowy y Paseki Olechnowy to iest: wse Pihaskoie Pana Woynino Bohu-szewicza, Lesy Zułuskyie y Łuhy Chmeliszcza pod sełom Obyckim to iest Pana Woynine Bohuszewicza, hdeż Ja Mytko Popeliński dla lepszoy wernosti y twerdosti Listu

moieho Peczat Jesmo pryłożył k’semu moiemu Listu y prosytiesmy tych dobrych Panów kotoryi sut’ w sem mo-iem Liste wyżey Opisany w tych Listach Peczati swoi prytożyti k’semu moiemu listu

wtorohonatcać’ Indy-

kotoryi że to za pryniatyiem

kta,

Peczatey piat’ a podpis Ruki list Za podaniem wyżreczenoie Osoby, moim Uradowym uweś w Knyhy iest Zapysan. Z koto-rych y ten wypis (praevia Manifestatione ineo facta iż w tym roku ta księga przez Ruinę Kozacką zdyzylowana z Kompatur odarta, Tranzakcyi w niej pomieszane, nie całe, do wyczytania trudne, pod pieczęcią Grodzką Krze mieniecką jest wydany.

NB. Dokument ten, jak wszystkie zresztą ówczesne, mało zrozumiały i archeologiczną tylko wartość mający, znaleźliśmy

przy cerkwi w Szuinsku.

Pr гуриек Wydawcy.

Y.

LIST Г. MYTKI P0PIËL1NSKIEG0 DZIEDZICA WSI OBYCZY DOZWALAJĄCY P. WOJNIE BOHUSZEWICZOWI BOHOWITYNOWICZOWI SYPAĆ I PODWYŻSZYĆ GROBLĘ W MAJĘTNOŚCIACH SWOICH ZALUŻU I PIHASACH CZYLI RACHMA-NOWIE, GRANICZĄCYCH Z OBYCZĄ MAJĘTNOŚCIĄ TEGOŻ POPIELINSKIEGO, WYDANY W R 1570.

„Pod swidomom Panów Ich M-sty P. Alexandra Bohdanowicza Dżusy, a P. Stefana Bołharyna, a P. Iwana Pawłowicza Chorewskoho, a P. Petra Turczynowicza Hłuskaho. Ja Mytko Popieliński Otczycz i Didycz Seła Obyckoho oznaimuiu tym to moim Listom ninesznym i na potom buduczym chto jeho schoczet Seho moieho Listu wedaty albo cztuczy słyszały, kotory Staw zasypał Pan Woyna Bohuszewicz Bohowitynowicz pod swoim se-łom pod Załużem od Bereha Pihasowskoho do Bereha Załuzkoho to sut obadwa hereby Ich M-sty Imeney, a to y staw bywał z wiczny ale zapustiw był. Pan Woyna po staromu Hrebliszczu staw tot sypał, tot staw łowiu Za Prodkow moich i za Prodkow Pana Woyninych po

Stawok Monastyrski Swiatoho Nikoły wse toie hołoto za-liwaw kotoroie za Hraniceiu Tataryncem, a Hranica Oby-ckaia z Pihasy Tataryniec, bde lesok y dolina po sered

leska i doliny délit toy les. łota ity stawom swoim Załuzkim wodle starodawnoho o-byczaia a ludem moim Obyckim wolno było w Załuzkom

Woyninym tolio bo-

446

stawu u Werchu Ryb łowity. A preto Ja Mytko Popieliński i z synami moimi i zo wsimi Ditmy moimi dozwolaiem Panu Woynie Bohuszewiczu Bohuwitynowiczu nechaj on staw swoy zasypaiet, powyższaiet ku woli i po lubosti dla lipszoho pożytku swoielio Hreblu syplet, a toie hołoto to nechay po staryni iako wyszey opysano, a Panu Bobowitynu Pe-trowiczu Szumbarskomu dozwolilijeśmo Jelio M-sty, ab on Panu Woyni Bratu swoiemu tolio hołota postupit no był protywen woli moiey, bo staryna w pokoy weez-nost’ maiet, a napewnost’ spokoyliwe w sebe zachowy-waiet. Jeb M-st Pan Bohowityn Petrowiez Szumbarski za moim pryswoleniem iako Otczyczem y Didyczem tolio Imenia Obyckolio, tolio bołota Panu Woynie bratu swoiemu postupit postaryni jako wyszey opysano. A iesli-bycli Ja tolio Obycza Imenia swoielio doszoł abo Bity moi cliotełybych sei Zapis moy z Ditmi moimi ruszyty i perekaz uczyniły, abo uprawo pozywaty i ustupaty, tolidy Jo Mytko Popieliński maiu z Ditmi swoimi Panu Woynie zapłaty ty Piatsot kop Broszy, a na Zamok Kramianecki Starostę Piatsot kop IIroszey, a piatsot czor.y bildet

mity toie Imenie moie Obycz w zastawę.....

(Dalej tej tranzakcyi końca ani podpisów niemasz dla zepsucia oryginału, o czcm upomina podstarosta Krzemieniecki i Libiszewski, wydając tę kopią stronie re-k wirującej).

(List ten przechowuje się w archiwum przy cerkwi Szumskiej).

><•

VI.

LIST IMĆ PANA BOHOWITYNA PIOTROWICZA SZUMBARSKIEGO ZASTAWNEGO DZIERŻAWCY WSI OBYCZY DOZWALAJĄCY BRATU SWEMU P. WO Y NIE B0--HUSZEWICZOWI BOHOWITYNOWI USYPAĆ 1 PODWYŻSZYĆ GROBLĘ NA GRUNTACH JEGO DZIEDZICZNYCH WSI ZALUŹA I PIHAS CZYLI RACHMANOWA, PRZYTYKAJĄCYCH DO WSI OBYCZY, PISANY D. 12 LISTOPADA 1570 R. INDYKTU 13 go.

„Ja Boliowityn Piotrowicz Szumbarski wyznawam tym moim Listem komu będzie tego potrzeba wiedzieć albo czytając Jego słyszeć. Będąc u mnie w Szumbarze przyjechał do mnie Brat móy Pan Jan Woyna Bohusze-wicz Bohowitynowicz y mówił mnie, o tym Iż która Grobla z Wieczysta była ta Dziedzica mego Pana Bohowi-tyna Oyca mego Pana Bohusza ta była grobla potym opuszczona y opustoszała wr Dziedzicznie y Oyczyźnie na-szey od Brzega Pihaskiego do Brzega Załużskiego, które Imienia mnie Pibasy a Załuże od Brata mego Pana Iwana w Dziele zostali, Ja tę Groblę po staremu grobliszczu zasypał i teraz iey chcę poprawić y polepszyć niżli które linienie Twoia Miłość masz w Pieniądzach Obycz w Zastawie. Twoia Miłość dla tegom tobie bronił y teraz niechcę Twoiey Miłości dozwolić tey Grobli Zasypać y Wyżey podiąć bez dozwolenia tego Oyczyeza, y Pan Woyna powiedział Iż ia iuż u tego Oyczyeza dozwolenie wzioł y List mnie na to dał, pod Wiadomością y Pie-częćmi Ludzi dobrych tę Groblę podwyższyć y biota zalać za granice Tataryniec aż pod Stawek Monastyrski, y teraz jest tego Imienia tu Oyczycz ze mną Pan Mytko Popieliriski, racz Wasza Miłość iego pytać, a tak Ja Mytka Popielińskiego oto pytał, czy dozwolił się tę Groblą Panu Woynie poprawić y powyższyć y błota zalać za Granice Tataryniec aż pod Stawek Monastyrski, ku woli y lubości Jego Mytko Po-pieliński odkażał: Swiadowem, Iż Grobla z Wieczysta za przodków Pana Woyny Imć była y kiedy był ten Staw zasypany, tedy Ludziom Obcym nie wolno było w Wiersz-chu Stawu y Ryb łowić, dałem na to Imci List dozwolony y w tym Liście moim y granicem Imienia odpisał, iako Imienia Imci od tey Oyezyzny naszey Obycza, które jest w Pieniądzach u Twoiey Miłości y granic między Siebie, niźlim mówił Panu Woynie Imci Iżby ieszcze Oto u Twoiey Miłości wzioł, że Twoia Miłość to linienie nasze w pieniądzach dzierżysz. A tak Ja Boliowityn Piotrowicz Słysząc to od Mytka Popielińskiego Oyczycza y dziedzica tego Imienia, Iż Bratu memu Panu Woynie dozwolił tę Groblą z wieczysta znowu posypać y podwyższyć y błoto zalać iako Wola Imci będzie, Ja też pa-mientaiąc iż ta Grobla była z wieczysta za Dziadka y Dziadka naszego Oyca Pana Woyny Pana Bohusza y Według dozwolenia y Listu dozwolonego Mytka Popieliskie-go y Jego Synów, Michna, Waśka y Innych Dzieci Jego Oyczyczów tego Imienia Obycza y Ja Bohowityn Piotrowicz dozwoliłem Bratu memu Panu Woynie Imci y to błoto zalać za granice Tataryniec pod Stawek Monastyrski Obycki a Ludzie Sioła Oby-ckiego nie maią w Wierzch Stawu tego Ryb łowić, a

Ja Bohowityn Piotrowicz a po moim Żywocie Żona y Dzieci moie nie maią się w to niczym wstępować y tego bronić y w tey Grobli Panu Woynie przekazy działać, do tych Czasów puki to Imienie Obycz w tey Summie Pieniędzy będę w ręku Swoich mieć—ma Pan Woyna y Jeymość Pani y Ich dzieci tę Groblą spokoynie Dzierżeć Według dozwolenia i Listu dozwolonego Mytka Popielin-skiego y Jego Synów Oyczyczów tego Imienia, który List dozwolony na to Panu Woynie dali y Jako Mytko Popielióski Granicy tego Imienia Obycza w Liście swoim opisał, Jako się ten Obycz w granicach zachowywa y z Imiony Pana Woyninymi Piliasy y załużem Oyciec móy Pan Piotr te Imienie Obycz potym Granicam Dzierżał, y przez tę granice w Ziemi Imci niczym się niewstępowali, y Ludzie Obyccy żadnych uchodów nie miewali, y na tom Bratu memu Panu Woynie dał ten List móy pod moią pieczęcią, a przytym byli y tego Świadomi Ludzie: Pan Bodnanowicz, Jan Zaborowski, a Pan Mikita Czarnkowski Ziemianin Hospodarski, a Pan Jacko Ostafijowicz Dworzanin Królowey Imci, y Prosiłem Ichmościów o Pieczęci y Ichmć na moie prośbę uczynili Pieczęci Swoie ku temu Listu memu przyłożyli. Pisan w Szumbarze Nowem-bra 12 dnia Indykt Trzynasty. (Podpisy).

(Z archiwum cerkiewnego w Szumsku).

VIL

W г. 1580 dziedzicem wsi O bycz a i miasteczka Rachmanowa był ШРап Walenty Wkryński. O tern przekonywa nas dekret sądu polubownego, ferowany przez pana Fedora Rudeckiego cześnika wołyńskiego, w sprawie o granice majątkowe między tymże Walentym Wkryn-skim i panem Fedorem Boliowitynem Kozyradzkim i Ku-teńskim dziedzicem Załuża. Ciekawy ten dbkument, noszący datę 20 listopada 1580 r., przechowuje się w oryginale w archiwum familijnem Podhorskich na Ukrainie i służy dowodem, że już w XVI wieku sądy polubowne, kompromissarskie w naszym kraju były w użyciu. Jak dalece zaś były w poważaniu, jak wyroki tych sądów były nieodwołalne, widzimy to dokładnie z następnej in-skrypcyi czy zapisu stron, dołączonej do sprawy powyższej:

„Ja Fedor Bohowityn Kozyradzki у Kuteński Oznay-muiu tym moim listom wsim w Obec у każdomu z osobna na ses czas y zawżdy komu y koli budet potreba toho wedaty, Szto nykotoryie Zayste y różnicy mełieśmy z ieho Miłostyiu Panom Walentym Wkryńskim ze Wkry-meży — Imeney naszych; to iest Imenia inoieho Seła y gruntu Załuzkoho, a Imenia Pana Walentoho Wkrynsko-ho gruntowr Seła by w sza ho Pihas a teper me-steczka nazwanoho Roch mano w a, a druboho

— 4SI —

Inienia Jehó Miłosti Pana Wkrynskoho Sela Obycza, tejże różnicy byli meży nami w hruntah suchich y wode-nych Rekach, reczkach, hołotach, Stawach, młynach, Sta-wiszczach y hreblach, Polach, dąbrowach, Leskach, Fo-roszczach y Senożatech, o szto jesmo y pozwy Zemski-mi do Sudu Zemskoho Kremeneckoho ne poodnokrot pry-pozywali, a iż Ja Fedor Kozyradzki na ses czas w rok teper iduczom 1580, Mca Noiabra 20 dnia, tak z namowy pryjatelskoie iako y sam po dobroy Woli swoiey zmówiwszy sia z Panom Walentym Wkrynskim, pryniaw-szy sobe den pewny na tot hrunt pewny wyiechaty y Pryiatela wywesty, Sami sebe y tyie różnicy naszy tomu pryiatelowi naszomu w moc y rozeznane podaty y za-stanowene toho pryiatela naszoho zobopolnoho w tych różnicach pryniawszy, weczne zderżaty obecałem, czomu dołaiuczy dosyt’ uprosilijesmo Pryiatela naszoho nam ży-czliwoho Jelio Mst Pana Fedora Rudeckoho Czasnika Je-ho Królewskoie Miłosty Zemli Wołynskoie, tam na tot hrunt pewny wyiechaty. Jakożiesmo y Wyiechali y Wy-iechawszy av Moc zupołuniu sebe y różnicy swoi podali, rekszy to słowom Szlacheckim Panu Czesniku y ruku Jeho Msti daAVSzy na tom, szto Jeho Mst meży mooiu Fedorom Kazyradzkim y P. Walentym Wkrynskim znay-det y zastanowit a nam opowedit, to wse wdiacznie pryniawszy Ja sam, dęty y potomky moi weczne zderżaty maiem y budem powinny“. (Tu następuje dopiero długi wywód sprawy z obu stron, nakoniec sam dekret pana czesnika Rudęckiego).

YIII.

ZAPIS PANA WACŁAWA BOHOWITYNA SZUMBAHSK1EGO PANI ZOFII Z CZARTORYSKICH MAŁŻONCE SWOJEJ NA SUMMĘ 40.000 ZŁP. Z UBEZPIECZENIEM NA DOBRACH SWOICH RACHMANOW1E Z PRZYLEGŁOSCIAMl DNIA 5 JANUAR, i596 R. UCZYNIONY — TEGOŻ ROKU I MIESIĄCA W AKTACH ZIEMS. ŁUCKICH OBLATOWANY.

Wsi

~y;>o t

Ja Wacław Bohowityn Szumbarski Chorąży Ziemi Wołyńskiej, zeznaie y iawno czynię sam na siebie tym moim Listem dobrowolnym zapisem, komuby o tym wiedzieć należało teraz y na potym żawżdy, iż ku własney pilney potrzebie moiey u Małżąki moiey miłey Pani Zolij Miehayłówny Xiężny Czartoryskiej wziołem y pożyczyłem gotową Summe Pieniędzy 40000 Zip., licząc w każdy złoty po 30 groszy, którą Summę pieniędzy 40000 Złp. wnoszę y tym Listem dobrowolnym Zapisem moim wa-ruię; y zapisuie na Maietności moiey wszelkiej ruchomey y leżącej, także y na Summach Pieniężnych gdzie tylko kolwiek w którymkolwiek Powiecie maiącycli y iakim-kolwiek sposobem nabytych y będących, a mianowicie na Maietności moiey leżącej Imienim Rachmanowie y Przysiółkach do niego należących, to iest Wsi Obyczy, Wsi Wołoee, Wsi Żołobkach, Wsi Ołybisach, Wsi Kordyszo-wie, Wsi Nowym-Stawie , Miasteczku Szumbarze , Horbowcacli, Wsi Bykowcach, Wsi Potuturowie, Wsi Wałówie, Wsi Brykowie, Wsi Baymakach w Powiecie

Krzemień, leżących, takowym sposobem gdzieby Pan Bóg na mnie czas śmiertelny dopuścić raczył : tedy po śmierci Moiey Małżąka Moia miła Pani Zofia Xiężna Czartoryska w one linienie moie Rachmanów y w Przysiółki do niego należące wyżey pomienione ze wszystkiemi szerokościami onych Wsi Gruntów wszelakich y w Pola Dworne, w Sia-nożęci, w Gaie, w Dąbrowy y Zapusty nie inaczey tylko iako się te Wsie z dawnych czasów w Granicach y Oby-chodziech swoich miały y teraz maią, w Ludzie ciągłe Podworzyszczne y Ogrodniki Podsąsiadki, w Boiary z ich Powinnościami z Łowy zwierzynnemi ,y Ptaszemi, w Zboża wszelakie w Gumnach złożone, y na Polu zasiane, w Stawy, Stawki, Młyny, Młynki z ich wymiołkami y we wszystkie inne iakieżkolwiek nazwane pożytki, małe y wielkie iakie sam na siebie trzymał y używał, w nich wiechać do Władzy Dzierżenia y używania swoiego, wziowszy one trzymać y Ich we wszystkim spokoynie używać ma y wolna będzie, aż do oddania y zupełnego zapłacenia Pani Małżąee Moiey od dzieci y wszystkich Potomków moich oney wszystkiey Summy Pieniędzy 40000 Złp.; a gdybym dla potrzeby moiey iakiey te linienie moie Rachmanów y Przysiółki do niego należące wszystkie albo które z nich komukolwiek y iakieykolwiek Summie Pieniędzy zawiodłem y zastawiłem y onych przy żywocie moim niewykupił y niewyswobodził, tedy po moim żywocie wolno będzie Małżąee moiey one Imienia moie wyżey pomienione wykupiwszy, tak w główney Summie pieniędzy 40000 Złp. iako y tey w którey Jey-mość okupi do władzy y dzierżenia y używania swoiego wziąść y onych spokoynie używać Potomki moie nieoddawszy spełna y niezapłaciwszy tak

a Dzieci y wszystkie

tey główney Summy Pieniędzy 40000 Zfp. iako y tey w którey Małżąka moia te Imienia moie okupi, onego Imienia moiego Rachmanowa y przysiółków do niego należących wyżey pisanych z rąk dzierżenia y używania Jeymości brać y odeymować, także y używaniu Jeymości niiakiey przeszkody, żadney trudności Prawem y wszelakim sposobem zadawać nie maią y módz nie będą pod zarą.ką na Jeymość 40000 Zip. y pod nagrodzeniem wszystkich szkód y nakładów krom dowodu y Przysięgi, tylko na gołe rzeczenie słowa Jeymości. (Tu następują prawne obwarowania się i zastrzeżenia, zwykle w tego rodzaju dokumentach używane, a które dla skrócenia opuszczamy — kończy nareszcie temi słowy:) Y na tom Pani Zofij Xiężnie Czartoryskiey małżące moiey miłey, dałem ten móy List z rnoią Pieczęcią y z podpisem własney ręki moiey, a przytym byli y tego będąc dobrze świadomi y za ustno a oczewisto proźbą moią Pieczęci przyłożyć y ręce swoie podpisać raczyli Ichmość Panowie a Przyiaciele moi : Im Xiąże Jerzy a Xiąże Michał Mi-chayłowicze Czartoryscy Szwagrowie moi a Pan Mikołay Boh owi ty n Szumbarski Brat móy. ~— Pisan w Lucku Roku Bożego Narodzenia 1596 Mca Janwara ogo dnia.

IX.

ZAPIS XIЕС 1Л JERZEGO CZARTORYSKIEGO XIECIU MICHAŁOWI .WISZNIOWIE-CKIEMU STAROŚCIE OWRUCKIEMU I ŻONIE JEGO REGINIE MOHYLANCE DÓBR MIASTA RACHMANOWA Z PRZYLEG.ŁOSCIAMI DNIA 1 !ł DECEMBRA 1605 ROKU UCZYNIONY.

Ja Jerzy Michayłowicz Xiąże Czartoryski Zdrowy będąc na ciele y Umyśle, nie będąc od nikogo namówiony y przymuszony r.lc rozmyśliwszy się na to dobrze y za radą Przyiacioł moich po dobrey woli Swey odstąpiwszy od Prawa y Sądu Swego przynależącego, jawno czynię y dobrowolnie wyznawani tym moim Listem dobrowolnym zapisem każdemu komu o tym wiedzieć będzie należało : Iż w sławney Pamięci Niebożczyk Wacław 1 i o -bowityn Szumbarski Chorąży Ziemie Wołyńs. zapisał był Obyczaiem zastawnym Zeszłey Małżonce swoiey, Siestrze mey rodzoney Paniey ZofijeyXiężnie Czartoryskiey Summę Pieniędzy 40,000 Złp., którą Summę na wszystkich majętnościach swoich leżących y nieleżącycb y na wszystkich Summach pieniężnych gdziekolwiek y jakimkolwiek Prawem Jemu służących, a mianowicie na Maiętności Swoiey Rachmanowskiey to jest na Mieście y Zamku Piachmano-wie, Siele Kordyszowie, Siele Bykowcach, Siele Ołybi-sach, Siele Obyczy, Siele Soszyszczach, na połowicy Miasteczka Szumbaru y na połowicy Sioła Horbowiec, na Siele Nowym-Stawie y na siele Żołobkach y na in-

— 45G —

szych Siołach y gruntach w tym Zapisie pomienionych Uiścił y assekurował z pewnemi Warunkami y kondy-cyami w tym Zapisie pomienionemi, na co y List Zapis Swóy 7 Podpisem Ręki Swey Własney pod pieczęcią Swoią y pod pieczęciami Ludzi zacnych Niebożce Mał-żące Swey a Siestrze mey dał, y ten list zapis swóy przed Sadem Ziems. Łuck. na Rokach Ziems. Łuckich oczewisto wyznał y ztwierdził, iako o tym Zapis prze-rzeczony szerzey y dostateczniey w sobie obmawia ; Za którym zapisem y Prawem swoim Niebożka Pani siostra moia będąc tak do Żywota Niebożczyka Pana Małżąka Swego iako y po śmierci Jego aż do Śmierci swoiey tych dóbr wyżmianowanych w istotnym dzierżeniu y spo-koynym używaniu, a one które były przez Niebożczyka Małżąka Jcy kredytorom pewnym zawiedzione według kondycyi Zapisu Swego, która zostawiona y dana Jey wolność była Robra Niebożczykowskie okupywać od Kre-dytorów Niebożczykowskich eliberuiąc oswiadczaiąc tym to kredytorom Niebożczykowskim wykupiła y długi proste Zapisowi Niebożczyka Pana Chorążego uiszczone Swemi własnćmi pieniędzmi popłaciła y Zapisy Niebożczyka Swego od Kredytorów powyreczała, którego Prawa Swego na 40000 Złotych od Niebożczyka Pana Wacławka Bolio-wityna Chorążego Wołyńs. Małżąka Swego iako też y względem zapłaconych długów Niebożczykowskich tych maiętności wyżmianowanych aż do Śmierci sw'oiey w spo-koynym używaniu była, iako ten Zapis na 40000 Złp. od Niebożczyka Pana Chorążego służący, y One które Niebożczyk kredytorom Niebożczykowskim popłaciła y one odiskała Szerzey w sobie maią, po którey zeysciu ta maiętność wszystka y wszystkie Summy na niey się

sciągaiące także y wszystkie Zapisy Prawa, Dekreta, Pro-cessa y wszelkie ich dobrodzieystwa na mnie iako Brata rodzonego Niebożczynego Prawem Bożym y przyrodzonym spadłe ; według¹ tego tedy prawa Swego spadkowego Ja Jerzy Xiąże Czartoryski przyszedłszy do possesyi Dyspozycj i tey Maiętności Wyż rzeczoney, a maiąc Wolność podług Prawa pospolitego Dobrami swemi Jako chcąc Szafować z tych dóbr Wszystkich Wyżmianowa-nych ze wszystkimi Ich przynależytościami y pożytkami zgoła na Siebie y na Potomki swoie nie zostawuiąc, także y z Summy przerzeczoney 40000 Złp. od Nieboż-czyka P. Chorążego Niebożce Panicy Siostrze moiey Oby-czaiem wyżpomienionym na tych Dobrach zapisaney y ze wszystkich inszych Sum Pieniężnych przez Niebożczkę Panią Chorążynę Kredytorom Niebożczykowskim popłaconych a na Niebożczkę za tym zapłaceniem bądź według kwitów albo Dekretów iakichkolwiekbądź też według Cessyi służących, także y ze wszystkich zapisał Wlewków Praw y Processów Prawnych ze wszystkiemi kondy-cyami y Prerogatywami do tey Maiętności Niebożce Pa-niey Chorążyney a po śmierci Jey Mci mnie Prawem przyrodzonym spadkowym Służących z gotową Intromissyą^ Possesyą, Obroną y wszystkiemi kondycyami w Prawach, Zapisach, Processach mianowanych JW. Xiçciii Imci Michałowi Wiszniowieckiemu Staroście Owruckiemu i JWPaniey Reginie Mohylance Małżące Imci, Dzieciom y Potomkom Ichmościów Wlewam. ustępuię, daruią y razem te Dobra w Moc dzierżenie Ichmościom postępuie, w które Dobra kiedykolwiek Ichmość Woźnego y Szlachtę przyszłą, będę powinien Ichmościom Intromissyi istotney Posessyi dopuścić, y oney Ich Mosciom Panom przez

za-

siebie, ani przez kogo Innego bronić ani Posessyi tak we wszystkim iako y w naimnieyszey Części przeszkadzać z potomkami mcmi nie będę, y Owszem Zapisuię się ze wszystkich Dóbr moich leżących y nieleżących y ze wszystkich Sum pieniężnych gdziekolwiek y iakirn-kolwiek Prawem mnie służących, do czego y Potomki moie ohowiązuię Xiążeciu Jegomości Wiszniowieckiego, Małżąkę Jego Mości, Dzieci y Potomki Iehmośeiów w tych dobrach od wszelakich impedymentów Prawnych y od wszelakich pierwszych y poślednich Zapisów', długów’, Testamentów y od wszelakich przewodów' Prawnych, zysków i przezysków któreby względem Zapisów' Niebożczki Paniey Chorążyney Siostry Moiey y też Paniey Kamene-ckiey Matki moby y moich te Dobra obciążać y onero-wać mieli, tylekroć ilekroć tego potrzeba będzie na każdym Punkcie y Terminie przed każdym Sądem y Prawem Zastępować, bronić y swoim kosztem Oswobadzać za obwieszczeniem Xięcia Jegm. Wiszniowieckiego, Mał-żąki y Potomków’ Iehmośeiów pod zaręką 74,000 Zip. y pod nagrodzeniem szkód na gołe rzeczenie słowa, pod który to Zapis kondycyę Zaręki y obowiązki wszystkie, siebie samego, dzieci y potomki moie także y Dobra moie wszystkie ruchome y nieruchome y wszystkie Summy Swoie pieniężne podaię, zapisuię y oneruię, o którą Za-rękę gdziebym się w czymkolwiek temu Zapisowi memu sprzeciwił się y onemu zadosyć nie uczynił, to wolno będzie Ichmościom mnie, dzieci y potomki moie pozwać do Sądu któregokolwiek Ziemskiego, Grodzkiego y Trybunalskiego w którykolwiek Powiat y Woiewódstwo Pozwem y Rokiem zawitym, a Ja z Potomkami memi odstąpiwszy Praw’a y Sadu mego przynależnego, któremu z

Dobrami niemi podlegam y do Sądu y Urzędu tego , do któregobym się pozwać dopuścił, siebie, potomki y dobra moie poddaiąc, powinien będę na pierwszym Roku iako na Zawitym Stanąć, odpowiadać, zaręki popłacić, Szkody nagrodzić y wszystkiemu temu Zapisowi Memu dosyćuczynić, nie zakładaiąc się chorobami, większemi Sprawami, Listami, exemptami Królewskiemi y Hetmań-skiemi, służbami woiennemi, Poselstwy, Dylacyi żadnych ani na munimenta ani na ewiktora, ani na zastępcę, ani na kwity, ani na Lat potomków nie zażywaiąc, impedy-mentami żadnemi nie broniąc apellacyi przez pozwy pro-zekucyi nie zażywaiąc, żadnemi rzeczami ani Pozwu, ani Processu nie wchodząc, y na tom Ja Jerzy Xiąże Czartoryskie dał ten list móy dobrowolny Zapis Xiążęciu Imci Wiszniowieckiemu y Małżące Imci pod pieczęcią y z podpisem Ręki swoiey własney y pod pieczęćmi y z podpisami rak Ichmościów Panów przyiacioł moich odernnie na to zesłanie y Oczewisto uproszonych to iest: Imci P. Jerzego Owłoezynskiego Pisarza Ziems.

Włodzim.

IMP. Wasyla Zaborowskiego. Pisan w Krze-

IMP. Wojciecha Staniszewskiego Pisarza Grodz. Łuckiego

mieńcu Roku 1005 Mca Decembra 15 dnia.

na

(4 Pieczęcie i tyleż podpisów własnoręcznych.) (Zapis ten oblatowany w grodzie krzemienieckim roczkach sądowych w obecności Janusza Korybuto-wicza Zbaraskiego wojewody bracławskiego, starosty krzemienieckiego, za osobistem stawieniem się xiçcia Jerzego Czartoryskiego).

Dokument ten charakterystyczny rozwlekłą zawiłością ówczesnego stylu jurydycznego wypisalis'my z urzędowej kopii, przy cerkwi miejscowej przechowającej się.

X.

EKEKCYA CERKWI W MIEŚCIE RACHMANOWIE PRZEZ KRÓLA MICHAŁA KORYBUTA DMA 25 CZERWCA 1672 ROKU WYDANA.

Podlaski, Inflantski, Smoleński, Siewierski,

Michał z Bożey łaski król Polski, W. X. Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Zmudzki, Kijowski, Wołyński, Podolski Czernichowski :

Oznaimuicmy ninieyszym listem Naszym, wszem w obec i każdemu zosobna komu o tym wiedzieć należy, iż zaniesiona nam iest imieniem czesnego tleronima Kalcze-wicza Swiaszczennika Cerkwi p. t. Swietcy Tróycy wr Miasteczku Ilachmanowie w Dobrach naszych dziedzicznych założoney, pokorna supplika, w którey się żałośnie uskarżał, że onemu przez osobliwe Boskie dopuszczenie w roku teraźnieyszym ognia na zameczek pomienionego Miasteczka Rachmanowa, w którym wszystkie swoie Cer-kiewne prawa i przywileie od ś. p. Antecessorów naszych nadane, a dla lepszego bezpieczeństwa od nieprzyjaciela pogranicznego przez niego kollokowane, w tymże ogniu pogorzały, gdzie oraz nam suplikował, abyśmy onemu te prawa y przywileie, nie tylko z prawa naturalnego nam należącego ale też z Naywyższey Władzy Naszey Kró-lewskiey odnowili y do pierwszego waloru przywiedli y one we wszystkich punktach, klauzulach, artykułach y kondyeyach wzmocnili, stwierdzili y aprobowali — my

tedy do tey supliki Onego łaskawie skłoniwszy się, y chcąc aby Chwała Bogu zwykłym y należycie odprawo-wała się torem, też zwyżmianowane pogorzałe prawa y przywileie do funduszu Cerkiewnego należące odnowić y do pierwszego waloru przywieść, także przerzeczonego czesnego Heronima Kalczewicza y potomków iego przy nich zachować y zatrzymać umyśliliśmy, Jakoż tak prawa y przywileie zwyżpomienione pogorzałe odnawiamy y do pierwszego waloru przywodzimy, iako też samego przerzeczonego ile dobrze nam w nowey pobożności ritus sut zaleconego Swiaszczennika y następców iego, stosu-iąc się y przychylaiąc do Instancyi y Atestacyi ręką Wielebnego Gedeona Czetwertynskiego Episcopa Łuckiego y Ostrogskiego podpisaney y pieczencią iego zapieczento-waney, de acta et data w Falimiczach Dnia 28 Mca Maia r. Pańskiego 1072 onemu daney, zachowuicmy y zatrzymujemy ninieyszym listem naszym, którą to zwyżmiano-waną Cerkiew z należytościami i przynależytościami, iako to z Włóką pola osobliwie wydzieloną, y z dwoma ostrowami, także spławami, przydatkami z Zaściankami, ogrodami, sianożęciami polnemi i lesnemi paszami, z wolnym wrębem drzewa na budynki i opał i Chrustem na ogrodzenie z puszczy lasów tameyszych, także też z wolnym piwa warzeniem y gorzelni pędzeniem ku swoiey własney potrzebie, tudzież z dziesięcino y ze wszysfckiemi in généré dochodami y oaboritiami Cerkiewnemi, według dawnego zwyezaiu do przerzeczoney Cerkwi należącemi sam y następcy iego bez pełnienia wszelkich tak publicznych iako y prywatnych podatków y powinności, które inni poddani Mieszczanie pomienionego naszego Miasteczka pełnić, powinni wiecznemi czasy, zostaiąc pod po-

on

słuszeństwem należytego swego Pasterza, trzymać y zażywać będą, obiecuiąc to za Nas y Nayiaśnieyszych naszych następców, iż My y Nayiaśnieysi następcy Nasi,

przerzeczonego czesnego skiego у iego następców nie oddalimy cale у nienaruszenie

S w i a s z c z e n n i к a Bach mano w-

wiecznemi czasy zachowamy, со у Nayiaśnieysi nasi następcy uczynią, prawa nasze Królewskie у rzeczypospo-litey w cale zachowuiąc, na co dla lepszey wiary, ręko się naszą podpisawszy pieczenć Koronną przycisnąć Ros-kazaliśmy. Dan w Warszawie d. 25 Mca Czerwca Roku Pańskiego 1672 panowania naszego trzeciego (L. S.) S. R. M. Michał Król.

(Oryginał tego dokumentu przechowuje się przy cerkwi Rachmanowskiej )

\S>

XL

MANIFEST DO GRODU KRZEMIENIECKIEGO ZANIESIONY PRZEZ JMP BŁĘDOWSKIEGO, ZASTAWNEGO DZIERŻAWCĘ DORR RACHMANOWA, O SPUSTOSZENIU TEGOŻ MIASTA PRZEZ NIEPRZYJACIELA.

Roku 1670 Mca Oktobra 12 dnia.

Przed Urzędem i Aktami mnicyszemi Grodz. Krzemienieckimi y przedemno Stanisławem Kamieńskim Sędzią Grodz, y Burgrabią Krzem. Comparons person alit. Szlachetny Tomasz Siedziński Imieniem Ur. Imci Pana Re-miana z Błędowa Błędowskiego Manifestował mnie Urzędowi, iż dla ustaw iczney inkursyi tak przeszłego Roku iako y teraźnieyszego 107G nieprzyiacielskiey, którzy in dies w tym tu Powiecie Krzem, grasowali y około Miasta iako y miasteczek y wszystkie wioski spustoszyli, popalili, y Lud ubespieczony po wsiach do niewoli Pogań-skiey zaprowadzili, gdzie y wr majętności Imci zastawney a dzicdziczney JO. Xcia IM. Pana W-dy Bełzkiego Hetmana W. K. w miasteczku Rachmanowie y wsiach do miasteczka tegoż należących wielką ruinę uczynili, gdyż nietylko Czambułami swemi Tatarskiemi ale . y całym Skrzydłem mimo miasteczka idąc, wszystkich ludzi wybrali, nie zostaic się więcey tylko w Miasteczku Samym ieden mieszczanin z Zoną, a inne wsie iako z dawnych Lat są spustoszone tak y teraz uroczyskiem tylko zo-stają, y prosił tenże Comparens mnie Urzędu o przyda-

— 464 -

masz

nie sobie rothy juraméntu sub fidelitatem, a tak Ja Urząd stosuiąc się do Prawa Pospolitego ex munere Officii mci Rothę Juramentn przez Woźnego Sądowego Szlachetnego Szachnewicza Stanisława wydać roskazałem, który za wydaniem owy jurament w te wykonał słowa: Ja To-Siedziński przysięgam Panu Bogu wszechmogącemu w Trójcy S. jedynemu, na tym iż w miasteczku Rach-manowie, maiętności JM. Pana Błędowskiego zastawney a Dziedziczney J O. Xcia IPana W-dy Bełzkiego Hetm. W. Kor. przez spustoszenie nieprzyiacielskie y Wybranie ludzi nie zostało więcey osób do podatku pogłównego należącego tylko Osób dwie, Sam Imć z Ieym Panią mał-żąką osób dwie, woźnica Plebae conditionis osoba iedna, insze wsie do tego Miasteczka należące puste, tylko Uroczyska Ich zostaią, w tymże Miasteczku Szkoła Żydowska która przed tym była przed Trwogami będąc bardzo zniszczeni y zubożeni. Po innych Mieyscach przyia-ciół swoich rozeszli się, tylko ieden y to bardzo ubogi zostaie, osoba iedna, Na czym iako sprawiedliwie przysięgam tak mi Panie Boże dopomóż. Po którym wykonanym juramencie idem comparais Prosił mnie Urzędu, aby ta Manifestacya in simul cum Juramento do Xiąg zapisana była, со y otrzymał Imieniem P. Tomasza Sic-dzińskiego Manifestanta podpisuię się—Stanisław Szach-newicz.

Z których y ten wypis (Evia Manifestationc in Eo Facta iż w tym Roku ta Xiega zgniła, zbutwiała, z korzenia opadła, wszystkie Tranzakcye w Sexternach pomieszane, niektóre nie całe) pod Pieczęcią Grodz. Krzemieniecką Jest Wydany, pisany w Krzemieńcu.

(Dokument ten znajduje sie w archiwum cerkwi Rachmanowskiej).

XII.

DG.NACYA J. О. X. STEFANA SWIATOPEŁKA CZETWERTYŃSKIEGO PODKOMORZEGO BHACLAWS. JO. JF.G. XIĘCIU JANUSZOWI KORYRUTOWI WISNIO-WIECKIEMU KONIUSZEMU KOR. KRZEMJEMCKIEMU ET G. S-CIE, DÓBR W W-TWIE WOLYNSKIEM W POWIECIE KRZEMIENIECKIM POŁOŻONYCH, PO X. JERZYM ZBARAZKIM KASZTEL. KRAKOWSKIM POZOSTAŁYCH, UCZYNIONA R.

1G3.3 MCA JUNIJ 14 DNIA.

Ja Stefan Swiatopełk Czetwertyński Podkomorzy Woje w. Bracławskiego, zeznawam Listem Dobrowolnym Zapisem, komu by o tym wiedzieć należało, teraz y na potym zawżdy, Iż eo pozwaliśmy byli Oświeconego Xię-cia Imci Janusza na Zbarażu Wiszniowieckiego Koniuszego Koron., S-stę Krzem, o Dobra po zeszłym X-ciu Imci Jerzym Zbarazkim Kasztel. Krakowskim, z Domu naszego Czetwertyńskiego po zeyszłey niegdy Wiel. Annie Matlie-jewnie Czetwertyńskiey, Januszowey Zbarazkiey, Woiewo-dziney Bracławskiey wyiszłe, a teraz po zeyszłym Kasztelanie Krakowskim znowu w Dom nasz wracaiące się, Niemirowskie y Insze w Processie mianowane, w W-twie Bracł. leżące, od których acz nas Dekretem Trybunalskim odsądzono, iednak nam do dochodzenia Inszych Dóbr po teyże Xiężnie Annie Czetwertyńskiey Woiewodzinie Bracł. ieśliby się iakie ukazali, wolne Prawo zachowano, o czym postępek tey Sprawy szerzey świadczy, a iż Insze Dobra które W-twie Wołyńskim a powiecie Krzemienieckim le-— 46ß — żące, po teyże Xiçznie Annie Czetwertyńskiey Woiew. Bracławskrey, w Dom Xiążąt Ichmościów Zbarazkicli wey-szły, które inż takiemi ciężarami iako Niemirowskie nie są obciążone, iako sioła : Antonow c e , T y I a w к a , Stożek p r z у к t ó r y m i M o n a s t y r S - g o S p asa, także sioła: U li o r s к i o , Z a 1 i ś с e , К o r c h o w a , Je Iow i ca, także у Summy za Maiętność Czetwertyń-ską y Jełowicką, przez Xiążąt Niebożcżyków Zbarazkicli wzięte, o któreśmy protestacyę w różnych Grodach byli pozanosili, a iż Xiąże Imó Janusz Korybut na Zbarażu Wiśniowiecki Koniuszy Kor. Krzemiecki S-sta, iako własny Sukcessor po zeyszłym Xięciu Iinci Jerzym Zbaraz-kim Kasztellanic Krakowskim y następca na wszystkie Dobra po nim zostałe, przy Inszych wszystkich Dobrach y te Dobra po śmierci Xiçcia Imci Pana Krakowskiego do dzierżenia swego wziął, y teraz ich w Possesyi swoiey ma, niewdaiąc się z nami w dalsze zaciągi prawne, po-glądaiąc na pokrewność Domu naszego z Domem swoim, tak za te Dobra pomienione iako y za wszystkie którekolwiek w którymkolwiek W-twie y Powiecie leżące, y Summy Pieniężne tak Posagowe, gdziekolwiek przez zey-szłego Xiçcia Janusza Zbarazkiego W-dę Bracł. Małżą-ce swoiey Xiężnie Annie Czetwertyńskiey zapisane, iako y w Depozycie po zeyszłych XX. Jelun. Zbarazkicli zostałe, a po Xiężnie Annie Czetwertyńskiey Woiew. Bra-cławskiey i а к i nikol wiek prawem Domowi naszemu Cze-twertyńskiemu służące, kontentował у szczodrobliwie nam nadgrodził у dosyć uczynił, za którym nam dosyć uczynieniem na wszystkie Dobra pomienione у niepomienione, któreby iednokolwiek z domu Czetwertyńskiego wyiszły, у znowu w Dom nasz mieliby się wrócić, Xiazçciu Jego-

mości Wiszniowieckiemu, «laie, daruiç y Teraźnieyszym Zapisem moim wiecznie zapisuię, y wszystkich Praw nam y Potomkom moim, do nich należących, z Potomkami moiemi wiecznie zrzekam, y te Prawo mnie tak Przyrodzone, iako y do Xiącia Jegomości Hrehorego Czetwer-tyńskiego, Ii rata moiego y od Inszych zpolnych Uczestników naszych do tego należących, przezemnie nabyte, do rąk Xiecia Imci oddawszy, ze wszystką iego ważnością, należnością y Tytułem Dziedzicznym y nigdy nieodzownym, z Warunkami y Obowiązkami, y gotową Ewik-cyą w nich opisaną na Xiecia Jegomości. Janusza Wi-śniowieckiego y potomstwo Xiecia Imci wlewam. (Dalej następują prawne obwarowania i podpisy) Stefan Czetwer-tyński Podkomorzy Województwa Bracławskiego, —Adam Jan Tyszkiewicz Wojewoda Brzeski,—Pokojowy Króla Imci Mikołay Kossakowski,—Piotr Wrzyszez (pieczęcie tychże). Pisan w Krzemieńcu Boku 1633 Mca Junji 14 dnia.

(Dokument ten przechowany w archiwum cerkiewnem Autonowieckiem).

XIII.

PRZYWILEJ KRÓLA ALEXANDRA DANY 0LEKS1E SKOWORODCE NA DOBHA KOBYLNIA, ŁANOWCE I ROG LASU KUŹMIŃSKIEGO, Z ROKU 1506.

*j-Ja Alexandr bożiu miłostiju Korol polskij welikij kniaź litowskij ruskij kniaża pruskoje zamojtskij i inych czinim znamenito sim naszim listom kto na nelio posmotrit abo cztuczi jeho usłyszit ninesznim i na potom buduczim komu potrebie toho widati. bit nam czołom zemianin kre-mianeckij Oleksa Skoworodka i powiedił pred nami sztoż namestniki naszi kremianeckij kniaź Andrej Aleksandrowicz dał jemu seliszczo pustoje na imia Ko-bylniu a pan jurji montowtowicz dał jemu seło pustoje w kuzminskom powietie na imia Łanowci i też pridał jemu k’jelio otczizni k’wiarowcom roh kur-minskoho lesu i tyś listy ich pered nami pokładał i bił nam czołom abychmo jemu w tom łasku naszu uczi-nili i podłub tich listów tyś seliszczi i rohom lesu jeho pożałowali ino my z łaski naszoje widiaczi jeho iż on meszkajct na szlachu tatarskorn i zawżdy horła swojeho na służbu naszu ne żałujet i ehotiaezi jeho na potom mieti ochotniejszoho i pospiesznieiszaho ku służbie na-szoj w tom jesmo jemu łasku naszu wdiełali i toje se-liszcza Kobył i juj u a łanowci i roh lesu jemu jesmo dali i potwerżajem to sim naszim listom wieczno jemu i jeho żenie i ich dietem i na potom buduczim ich szczątkom nechaj on tyi seliszcza Kobylijuju a łanow-ci i tot roh lesu dierżyt i z zemlami pasznymi i z sie-nożatmi i z lesy i z dubrowami i s pasekarni i s stawy i stawiszczy i z młyny i z ich wymełkami i z bobrowymi hony sowsim potomu как zdawna tyi seliszcza w sobie sia miali i ninie majut. wolen to on otdati i prodati i zameniti rosszyriti i pribawiti i k’swojemu lepszomu a użitocznomu obernuti как sam nalepiej rozumiejuczi a na twerdost toho i pieczat naszu kazalijesmy priwesiti k\semu naszemu listu psan on Lublinie w leto 7014 miesiąca henwaria 22 den indikt 9.

(Oryginał powyższego dokumentu, przechowujący się w zbiorach p. Romualda Podbereskiego, pisany jest na pergaminie pół-ustawem, pieczęć przy nim woskowa zawieszona na sznurka jedwabnym malinowym z pogonię Utewskę).

- V о п g t fi

чг fi

•4 Ut

{дайки 9 s s i ii ’-i .»Ib

-T

rlebo-t«

JIU#a»Â«<j « I

)T(h>é s i iifi#dVof8?w

W .<•”••' ib«ï ;7* вf»

itsbto

IffläWOl

rfot tôt T : *•■ t ! mtUi'’-vs4s*îw*H

no

Х1У.

bj Ht ' WU8 y s;

steor I

rHZyVVJLEJ W. X. LIT. SVVIimVGAJLLY KUCHMISTRZOWI l’AiNU PI.OTGG.Wf MVSZCZICOWI NA DÔRRA W POWIECIE KRZEMIENIECKIM DA\Y W LUCKU R. 143P> 4 CO LUTEGO.

Milostju Bożiju my wclikij Knblź Szwy trigai I Litów-

skij, Huskij i innych czinim znamienito i dajem wiedati

sim naszim listom każdomu dobromu ninesznim i potom

buduszczim, elito nań wózrit¹ iii jelio cztućzi oustysżit, • ' .... * komuż koli jelio bildet potrebno, iż widiew i znamenow.

wernabo służ bu nam we maju a nigdy neopuszczenngju. naszeho wernabo sîubi, pana petra myszczica naszebo Kuch-mistra i my poradiszesia s naszimi Kniazi i s pany, i s naszeju wernoju radoju. dali jesmo jemu i zapisali za jelio wernuju służbu. seło u Kreme neck om ]>o-wete, borszczan ku, a borok a seliszcze kanditów, a les ded’ow. so wsem szto к tym setom iz weka i z dawna stuszafo. i tiahło. wieczno i neporuszno. jemu so wsiemi oucbody i pricliody. s prysefki i s seliszczi i s niwami, i spaszniami, i slesy. i s dubrowami i s bortnymi Żemłami. i sebai. i s pasiekami i s Iowy i s łowiszczi i s bobro wymi bony i s zeremiany '). i s rekami i s ozery i s skrinicami. i s potoki, i stawy, i stawiszczi. i s mliny i

ł) Żeremia, znaczy miejsce gdzie bobry mieszkają, ob. Statut Litewski.

__ 471 —

s myty. i s bototy. i s rudami, i tak szto w tych imię-niech sobie primyslit¹ i na nowom korcili posadit¹ i so wsicmi płaty, szto k’tym imieniem słuszact i słuszało i i także słabi i z dąbrowami i synożatami. i so wsicmi pożytki, możet sobie polepsziwati rossziriwati. osaditi i primnożati a dajem tomu predrcezenomn panu petru inak myszce ') Kuclimistru. wieczno i nieporuszno jemu. nem i detem jebo, wnuczatOm i bliższim jebo i

a po jebo

szczetkom э). Wolni po wsicch tych imieniccb. komu ot-dati, i prodati i pomeniti. pan petr i jebo bliźni ’) i potom buduszczyi. palili by ⁵) elito chotieł tyje imienia pod panom petrom wziati. iii pod jebo detrni. i pod je-lio bliźnimi, tolidy perwieje imaj et panu petru inak myszce deti czetyrista kop. szirokich hroszej. a liubo detem je-ho. a liubo bliźnim jebo. tolidy imaiet’ pod nimi tyje imienia wziati a pan petr stolio imienia ima jet służy ti nam dwoma kopie °) a pri tom byli swedoki. nasza rada. a pan Monwid Starosta podolskij i kremeneckij, a pan jursza wojewoda Kijewski. a pan Wojnickij. starosta łuckij i oleskij. a pan jurij małszałok nasz. a pan cho-chlewskij. a pan iwan hulewicz. pan Kożarin marszałok łuckoje zemli. a pan masko hulewicz. a pan iwan Woło-towicz. a pan iwan czornyj. a pan iwanko mukosiejewicz. a na potwierżenje toho nasz ci m żałowania, pro lepszuju pamiaf i twierdost i. peczat' naszu weleli jesmo priwie-

*) Myszko nazwa pogańska, Mieszko, Mieczysław.

²)    Szczątkom.

³)    Krewni.

⁴)    A jeżeliby.

⁶; Kopijnikami.

siti k’siemu naszemu listu a psan ou łucku pod iety ro-żestwa Ijsusa Christa 1408 (bukwicą) leta fewrala. 4 deń indykta 1.

Prikaz Kniazia Borisowa pondkancnieroho, a pana Samaszków.

Mnohohresznyj isnaksar pisał priwilje.

(Oryginał tego przywileju przechowuje się także w zbiorach p. Romualda Podbereskiego).

Omyłki druku.

H CO Ol 03 ^

O H 03 Ф Л

■wiersz od góry

zamiast

11

21

co to

z której 1850

. ' zatrzymał sig zamachach

.T

112

113

122

153

182

183

188

190

192

270

300

308

310

328

opierał Zbiaż 8 (w przypisku) Mous Szemidt Obyczaje departamentów od Horac Jozefiejowa Sołomireckich po junacku pobrał 1629

i trybunał Polanom

12

15

19

13

10

20

18

348

10

poprzestajemy

354

364

2 (w przypisku) trudna Oroto

17

czytac z których 1580

zatrzymywał sig zamachach przewodniczył odpierał Lbiaż Mons.

Szemiot

Obyczaju

apartamentów

na Horach

Jerofiejowa

Sołomereckich

po junaku

pobierał

1729

i na trybunał

Podolanom

nie poprzestajemy

brudna

Proto

372

374

379

22

403

pojedyńczy Waleczuy hetmanie Walecznej hetmance S. Mennas.

Hija

pojednawczy

S. Mesznas

Juljan

И :,х 7

V.

iff %

! BIBLIOTEKA П GŁÓWNA

■г

!

j!

'-У

>ч~

<К onNV

ЕЮ

N..

Genealogia хх. Wiśniowieckich ç

podług ostatnich badan hr. Kaz Stadnickiego <#”

i p. Juliana Bartoszewicza

\u,

.i

Fiedor kniaź Nieświski

Wasil

Wasil kniaź na Zbarażu

Semen kniaź na Kołodnem, sterilis.

Sołtan kniaź na Wiśniowcu, sterilis.

Siemion proto- Michał Iszy protopla- Fiedor protoplasta piasta Zbarażskich. sta Wiśniowieckich Woronieckich

i Poryckich

Alexander starosta rzeczycki z Katarzyny Skorucianką

Iwan starosta szyski z Nastazyą Olizarówną.

V.

■'Łt '

Michał II kasztelan kijowski

Alexander z kniaziówną Kapuścianką

Andrzej w-da wołyński z Eufemią Wierzejską

Zygmunt,

sterilis

Konstanty l starosta Źy-tomirski

Dymit I Kozak, sterilis

Michał III s-sta owrucki z Reginą Mohylanką.

Jerzy kaszt, kijowski, sterilis

Adam z Ale-xandrą Chod-kiewiczówną

Halszka za Radziwiłłem Sierotką

Hanna za Sapiehą wojewodą witełiskim

Alexandra Zofia za za Jerzym Pacem Ci-Czartory- wunein wi-skim.

leńskim

KonstantynII, wojewoda ruski 1 Yoto z Zahorowską 2 z Urszulą Mniszchówną 3 z Kor-niaktówną4z Strusiówną, potomstwo tylko z pierwszej.

Alexander

Janusz,

sterilis.

Jeremiasz

Jerzy

Konstanty,    w-da ruski

sterilis.    z Gryzeldą

Zamojską.

Krystyna za Daniłowiczem

Janusz koniuszy kor. z Eug. Katarzyną Tyszkiewi-czówną

Alexander starosta czer-kaski. sterilis.

Jerzy starosta kamionacki, sterilis.

MichałIV Wiśnio-wiecki król polski z Eleonorą x au-stryacką, sterilis. f 1673

Dymitr II hetman W. kor. 1 roto z Zamojską 2 z Teofilą xiężniczką Zasławską i Ostrogską, sterilis po mieczu.

Kostantyn III wojewoda bcłzki z Chodorowską wdową podkomorzanką lwowską..

Janusz II kasztelan krakowski z Leszczyńską, sterilis po mieczu.

Michał V hetman W. lit.Ivotoz Dolską 2do z Czartoryską 3tio z Radziwiłłówną, sterilis po mieczu f 1744

Franciszka Urszula za Radziwiłłem Rybeńką.

Anna za Ogińskim w-dą trockim.

Elżbieta za Zamojskim wojewodą smoleńskim.

RHE

1

С*,. ..

/

\

.'л-'

Ш&

-н

^    о. çf    г

СД    ^ <3*

П7

г ^

Чь1 Ч'И&г

7

'

"W

■    "~Z~

.

.

.

.

ф

«

*

Â

V

\

----------- . — —

nr ш

li fr

.

s

ш

:

■

.

I '55

SŁ

$ ä€

ÄÄ1P': ;V>i

* &ssäSSb M

•* '■■ '>/

' Äp >*

'; ■ : *>,

Â

I JÉÜP*

' >&% & •

»

/КшЖ

. -......

да

/CHi

ÏKE äte ■* - ' ■

&;

• '■ ‘‘KfcÄ

ft* #>    »..

ifÉlSjp*"'*

' *

Fit

M*

*K*"

иийВмзддо* '->

.. «ЫЩЯ*

Ш ;f '

K.

\l--l J£

НК#¹: '

<4 Z 2

«£

... 4ÊH* -

'fp^Sß.

_    S^.-r ^

gsgk

3M|

SWr?;-;»~:¹S.....ak

‘JOT

0lH0sMИВД

ЙЯ5Й

Ж’ -^ян

, JJ, £ 'a's*

-ж®**

s. AZŹst Ш

j[ i£źgp

¥*,Jtjr£źśri

*£

4,

-, ■'/!. w»

щм

.•

fj

■■

3ÈSÂ- J*

> '■ »

тШрфФььШ&-,-._.

.■ хзтт

Ш

I 7.« г.

* .    \£r

<--'1

. ; •'** ' - -Ь¹

.„■i

if

te

■:€5

«»“.г

*y

Wwj

;<

> JS

'JP

■*Ц*вИ$^?    <£* Д»'

мд*да^5>|⁴*> ...

g i yuMiń n i >

■5ДИ

«21^2

ś*r*

■ ä'’

wmm

jr

A Nr

010358

zł

Cena

ÔérA~~~

DK - 28 d

1.54

Wzór Jednoraz. CWD, W-wa. 15973/K 2041 - Lak - 25.11.53 - 3000 bi. à 100 к. .

‘i

IS Biblioteka Politechniki Kinkowskiej

"

11-349050 fi

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

29134

Kdn. 524. 13. IX. 54

, e MÜJL,.

Pili

щт

lifâ&t ffiji ВЩВНЙ

li :

& nem

:-u;

na

Ш1

wm

1 iii»

Ki......

■

швинн

;‘;:p

gSB

V.

ЯИИ <

Biblioteka Politechniki Kiakowskie|

100000308413

Si    :

,1 mm

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

Щ-

PC:

■г

100000231471

КЗ

«■к

Immäe

fei