g2

[è

<•

■V

'**■

>■ ' * • '**' 4 >•*-

a**

«r

T.

**• <

fc.

r:

.T?

V"

L >L*' *⁴’    X*V**r.JS:

P$~m£W0ï. -

t » vv**    <*j4\ .-■’ >V ⁷'    r. »;vt

; '#. *' * , ► <*• - .    * * , '•> » a

K." J * V-    .&■

, -u' n, t ■    „ ,:'^eV -

■<VW-Î a v*-rfv 1131=

f »?

s.

tS»

;i.

i;

V;

[i

!*•

|V

•1

Wï

<-

' ‘V r. : -

. -ÿï

î8

j]

* s.

^ y*^ >•> <*>•* i?

J,

y¹?

#

,

>

t

i

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231452

«

*

«

i

i

'

.

;

■ if:- 1k

fr*

Ś*

i

j

.

*

STOSUNKI SPOŁECZNO-EKONOMICZNE POD PANOWANIEM PRUSK1EM

ODBITO W DRUKARNI NARODOWEJ W KRAKOWIE

Dr. J. B. MARCHLEWSKI

STOSUNKI SPOŁECZNO-EKONOMICZNE POD PANOWANIEM PRUSKIEM

\j *

LWÓW 1903

POLSKIE TOWARZYSTWO NAKŁADOWE.

WARSZAWA 1903 KSIĘGARNIA TEODORA PAPROCKIEGO I SKI

,

Ov

H

'V

£

r

B

v

r

• ' 4

V ^

V

/<

ü 'N 3

♦5

/!

3f^

^I,03BoneHO JJ,eu3ypoio. Bapiuaua, 11. LLoJiôpa 1902 r.

i

Z

:

o³

:

„3-

CZĘŚĆ I.

LUDNOŚĆ

ROZDZIAŁ I.

Stan zaludnienia i ruch ludności.

Stosunek liczebny narodowości.

CZĘŚĆ II.

Sprawa uwolnienia i uwłaszczenia włościan.

Co do obszaru:

Ludność rolnicza pod względem podziału na klasy społeczne.

Uwagi ogólne o rozwoju handlu i przemysłu w trzech dzielnicach.

Liczba

Przemysł cynkowy I ołowiany.

Położenie robotników w przemyśle.

Polityka agrarna rządu pruskiego w usługach germa-nizacyi.

Akcya obronna polska.

Walka klasowa a walka narodowościowa.

Stan zaludnienia i ruch ludności.

Bogactwem kraju są ludzie i do dziś wbrew gawędom wielebnego Malthusa kraje bogate w ludzi, są krajami o wysokiej kulturze i zamożności. Spór najwyżej może zachodzić o to, czy gęste zaludnienie jest skutkiem czy przyczyną zamożności kultury. W każdym razie jednakże, przy wszelkiem badaniu stosunków społecznych i ekonomicznych słusznie przyjęto stawiać na pierwszem miejscu dochodzenie o liczbie ludności.

Wielkopolska i Prusy Zachodnie już w wieku XVIII były dzielnicami najbardziej zaludnionemi w Polsce, Szląsk Górny natomiast w czasach ubiegłych, zanim rozwinął się przemysł górniczy i hutniczy, należał do krajów względnie słabo zaludnionych.

Od czasu ustalenia panowania pruskiego w naszych dzielnicach tak się przedstawia rozwój liczebny ludności według spisów urzędowych :

(Zob. tabl. str. 4.)

Obszaru zajmują: Prusy zachodnie 25521 kilometrów kwadratowych, Księstwo 28966, Górny Szląsk 13222. Wypada zatem na kilometr kwadratowy ludzi w roku 1900:

cq_ cą cc

t-H iO t-h CD CD ~ti

w Prusiech Zachodnich w W. Ks. Poznańskiem . na Górnym Szląsku

Liczono ludności ogółem w roku 1825

1816

1840

1855

w regencyi Gdańskiej Kwidzyń-

287.980

317.066

366.685

435.896

525.012

»

skiej

331.101

434.310

549.697

658 436

789.599

w Prusiech Zachodnich w regencyi Bydgow-

skiej.....

w regencyi Pozuańsk.

569.081

751376

916.382

1,094.332

1,314.611

244.835

575.341

372.144

712.786

408 975 824 875

483 085 909.551

566.649

1,017.194

wW.Ks. Poznańskiem Na Górnym Szląsku .

820 176 524.784

884.930

656.539

1,233.850

906.010

1,393.636

1,014.383

1,583.843

1,309.563

Liczono ludności ogółem w roku 1880

1875

1890

1895

1900

w regencyi Gdańskiej Kwidzyń-

542.316    566.299

589.176

618.090    665.715

ri.

skiej

800.434    823.008

844.505    876.295    897.743

w Prusiech Zachodnich w regencyi Bydgow-

skiej.....

w regenc. Poznańskiej

1,342.750

1,389.302

1,433.681 1,494.385

1,563.458

572.337 1.033.747

605.251

1,097.754

625.001

1,126.591

655.422

1,173.211

688.924

1,199.131

wW.Ks. Poznauskiem na Górnym Szląsku .

1,606.084

1,376.362

1,703.005

1,445.408

1,751.642

1,577.731

1,828.633 1,888.055 1,710.181 1,868.062

Dla porównania podajemy (według tablic statystycznych Hiibner-Jaraschek) ilość ludzi przypadającą na kilometr kwadr.:

w Galicyi.......

w Królestwie Polskiem .    .

w Państwie Pruskiem w Rzeszy Niemieckiej we Francyi . w Belgii ....

W porównaniu z innemi dzielnicami dawnej Polski są zatem Prusy Zachodnie i Księstwo dziś słabo zaludnione, Górny Szląsk natomiast prym trzyma pod względem gęstości zaludnienia. W porównaniu z innymi krajami, należy uważać również Prusy Zachodnie i Księstwo za słabo, Górny Szląsk zaś za gęsto zaludniony kraj.

Tablica nasza wykazuje szybki przyrost ludności we wszystkich trzech dzielnicach. Z obliczenia procentowego wypada, że w okresie 1816 do 1900 przybyło ludności:

93,1

74,5

98,9

.    .    104,2

71,8

-jl23,0

w Prusiech Zachodnich .    .    .    175°/₀

w W. Ks. Poznańskiem .    .    130%

na Górnym Sziąsku .... 255%

Przeciętnie zatem w tym okresie 84-letnim przybywało rocznie ludności:

.    .    2,08%

.    .    1,55%

.    .    3,04%

w Prusiech Zachodnich w W. Ks. Poznańskiem na Górnym Sziąsku .

Jednakże ten przyrost ludności nie był bynajmniej równomierny. Można mianowicie rozróżnić trzy okresy: od 1816 do 1855 roku, od 1855 do 1875, od 1875 do 1900 roku, dla których obliczywszy przyrost otrzymamy:

Przybywało przeciętnie w roku ludności na 100 głów w okresie

jod 1816 do 1855 r. od 1855 do 1875 r. od 1875 dol890r.

W Prusiech Zachodnich . w W. Ks. Poznańskiem . na Górnym Sziąsku .

2,49

1,79

2,39

2⁻‘vPĆ-i 'to'Vi'⁻’— to os ^

't-G'cc

LO O O

Z cyfr tych wynika niezbicie, że w drugiej połowie wieku XIX ludność nie powiększała się w tym stosunku, w jakim powinna się powiększać drogą naturalną. Statystyka bowiem ruchu ludności dowodzi, że przewyżka urodzeń nad zejściami, musi sprawiać szybszy wzrost, niż ten, jaki tu wykazują cyfry.

tak

Najnowsze cyfry opublikowane o »ruchu ludności się mianowicie przedstawiają.

(Zob. tabl. str. 6.)

Cyfry te nasuwają kilka uwag ogólnych o ruchu ludności w wymienionych dzielnicach. Widzimy mianowicie, że ogólna tendencya przejawia się w zmniejszeniu stosunkowej liczby urodzeń, lecz pomimo to tak zwany »przyrost natu-

¹ Patrz: Die Bevölkerung des Deutschen Reichs im XIX Jahrhundert auf Grund der deutschen und der internationalen Bevölkerungsstatistik w wydawnictwie urzędowem : Vierteljahrshefte zur Statistik des Deutschen Reiches, zeszyt I. za rok 1992.

Na 100 ludności średniej liczono rocznie

W dziesięcioleciu

Przeciętne zaludnienie

Ilość u-rodzeń rocznie

Ilość zejść rocznie

Przewy-żka urodzeń nad zejścia-

Urodzeń j Zejść

Przewy-żki urodzeń nad zejścia-

mi

mi

Wielkie Księstwo Poznańskie

1841/50 1851/60 1861/70 1871/80 1881/90 1891/1900 I

1322600

1403500

1526700

1622400

1722600

1821800

59639 | 44915 i 14725 4,51 61000 50562 10439 j 4,35 69103 48038 21065 ! 4,53 i 74983 48732 26252 4.62 75445 47310 28135    4,38

78802 ! 43421 | 35381    4,32

Prusy Zachodnie

ąąsg^ją

;o co co co ci ot

Zßßßßß

r-7 0~ r-i H H i—

1841/50

1851/60

1861/70

1871/80

1881/90

1891/1900

992000

1104800

1252400

1349900

1412400

1495500

1,22

0,98

1,36

0,51

1,60

1,79

rałny«, czyli przewyżka urodzeń nad zejściami powiększa się, ponieważ odjemna, liczba zejść, zmniejsza się. Jest to zjawisko obserwowane we wszystkich krajach Europy. Zmniejszenie liczby urodzeń tłomaczy się w pierwszej linii tern, że ludność, a przedewszystkiem ludność miejska zawiera obecnie małżeństwa w późniejszym wieku niż dawniej, stąd więc mniejsza liczba małżeństw i zmniejszenie urodzeń. Zmniejszenie liczby zejść jest bezwarunkowo świadectwem postępu kultury: Postępy — jakkolwiek powolne — pod względem stosowania się do wymagań hygieny, przedewszystkiem zaś ulepszenie warunków sanitarnych (wodociągi, kanalizacya miast) wywierają tu wpływ niemal namacalny. Przedewszystkiem zmniejsza się śmiertelność dzieci, co wpływa potężnie na ogólną cyfrę śmiertelności. Jakkolwiek więc znać pod tym względem postęp w naszych dzielnicach, to zawsze jeszcze śmiertelność jest wyższą niż w Niemczech (w ostatniem dziesięcioleciu 3,74 na 100) i w innych krajach Zachodu. Nieco wyższą niż na Zachodzie jest też cyfra stosunkowa urodzeń (w Niemczech w ostatniem dziesięcioleciu 2,35 na 100), co tłomaczy się tern, że stosunek ludności wiejskiej do miejskiej jest innym, ludność bowiem wiejska na ogół ma więcej dzieci niż miejska.

Porównywając zatem cyfry »naturalnego przyrostu«, z cyframi faktycznie skonstatowanego przy spisach powiększenia ludności, widzimy znaczne manko: powinno było w ostatniem dwudziestopięcioleciu przybywać rocznie w Pru-siech Zachodnich 1,78%, przybyło 0,80, w Księstwie powinno przybywać 1,63%, przybywało 0,70. Mamy więc stratę w ludziach, stratę wskutek emigracyi. Gd}d>y wszyscy urodzeni w tych dzielnicach pozostawali tutaj, ludność byłaby znacznie większą. Z obliczeń statystycznych wypada mianowicie, że ta przypuszczalna strata wynosi osób:

1841150

1851 (60

W okresach dziesięcioletnich

1871180 | 1881 (90 | 18911900

1861(70

Ogółem od r. 1841 do

1900

w Prusiech Zachodnich .    .

w Ks. Poznań.

+1)800

9200

+13700 — 1200

—32000 — 9030U

—104900    —197000    -187800

—13S0u0 [ — 23z900 | —.'17000

—446800 —690700

Dla Szląska Górnego w statystyce ogólno-niemieckiej cyfr nie znajdziemy, gdyż tu publikują się tylko cyfry dla całych prowincyi. Natomiast mamy cyfry opracowane przez współpracownika pruskiego biura statystycznego von Fircks¹ do roku 1874, od tego roku do 1900 włącznie obliczyliśmy je na zasadzie sprawozdań rocznych². Wypada tedy: na sto ludności było:

cc

urodzeń

zejść

przewyżki ,1 urodź, nad g zejściami ^

CO

urodzeń %■ 3

ii

zejść

- œ

przewyżki j, urodź, nad 3 zejściami ?

urodzeń %■ 3

cc

"o

zejść

r*

przewyżki ^ urodź, nad ° zejściami

w regen-cyi Opolskiej i

4,85    3,34    1,51    4,42    3,16    1,36    4,35    2,80    1,55

¹    Preussische Statistik, amtliches Quellenwerk, zeszyt 48 A.

²    Podajemy je z pewnem zastrzeżeniem, gdyż takie obliczenia wymagają całego aparatu statystycznego, jakim nie rozporządzamy.

Zatem nawet Szląsk Górny poniósł w ostatniem dwu-dziestopięcioleciu straty w ludziach, pomimo że jak zobaczymy, w ostatnich czasach okręgi przemysłowe rosną w ludność z wielką szybkością. W ostatniem pięcioleciu przybywało tu nawet ludności ponad przyrost naturalny, lecz za to powiaty czysto rolnicze — a te przeważają, wyludniają się strasznie.

ROZDZIAŁ IL

Wychodztwo z dzielnic polskich.

Jak widzieliśmy wychodztwo odgrywa ogromną rolę w stosunkach społecznych naszych dzielnic. Musimy więc przyjrzeć się bliżej temu zjawisku, rozróżniając przytem wychodztwo do dzielnic zachodnich Niemiec i wychodztwo za morze, przy-czem bierzemy tu pod uwagę tylko wychodztwo na stałe.

A. Wychodztwo do dzielnic Zachodnich Niemiec.

Przy spisach ludności w roku 1880, 1890 i 1900 notowano miejsce urodzenia mieszkańców. Na tej więc podstawie wiadomo skąd przybyli ci, którzy obecnie zamieszkują daną prowincyę. (Cyfry otrzymane w roku 1900 nie zostały jeszcze opublikowane w chwili kiedy to piszemy.) Możemy zatem określić liczebnie emigracyę i imigracyę naszych dzielnic, możemy skonstatować także do jakich miejsc emigrowała ludność tych dzielnic. Wymieniamy tedy w tablicy poniżej umieszczonej wszystkie prowincyę pruskie, oraz te państwa Rzeszy niemieckiej, w których policzono przynajmniej kilkaset wychodźców z naszych dzielnic. Cyfry zatem przedstawiają się tak:

{Zob. tabl. str. io, ii.)

Przy ocenie tych cyfr pamiętać należy, że przy współczesnych warunkach, jakie wytworzyły się przy rozwoju środków komunikacyi i wskutek praw rządzących kapitalistycznym rynkiem pod względem popytu i podaży pracy, odbywa się na całym świecie bardzo intensywne przetasowywanie ludzi.

W obok wymienionych prowincyach pruskich i państwach Rzeszy Niemieckiej liczono osób pochodzących z Wielkiego Księstwa Poznańskiego w roku 1880 mężczyzn \ kobiet

razem

iSliSsllllSI-i^l^^^Sil^Si

O CM ^ h* iC H CM    r-t

(M

OS

w roku 1890

razem i mężczyzn kobiet

05 h >C X )C h Tf i O (M (M C CO H cOOOiOiiO:iOôîOCÛQO‘OOH

-~00-?r»c;OÔÏ(MCqcOCOCOOï*-« OiÖlCOHCOli'HHCO (MM -f —i (M rJH CM t-h 00

i© Ci    CM    tO    —*    co    CM    CM    CO *©    »© Oi ^

CT. iO    ^    Oi    CC    X    CD    CC    CO    OliO    CM IC H

O h-    00    CO    (M    ^    ¹    CO    C5    CO (M    Oi ^

I>rfiOHCO(MOOOO^JOHOiO »C t-h <M CO CO t-h    —<

»C

^^COOOzbO^OOCQiOOiCMHÎ^ScMcSiC^'MOO^oîo SowœSSoHooœooww SiOHcó^t-OiW^tw

O -•' C (M (M ^ O H ^ h i- CO CO    t-h    h co

00 M ^ -tCOHH

00

»©

l>

SgÏÏgSÊSgâSggggS^gSSgSSeSSS

»0(MiCH00>0OO-t00C005ü0 CM T-H    CO CM CO

CD O 00 t-h Hf CO CO CO    ^    2Ç

Ol i-H i—* CM i-H    2

00

cc® oosæcDcoioocoooicoioœo⁻^' coi> o ® co o co oo »o « ci i' ci o co ® ^ ® od h ooœioaoœ^ooioo O -h ffl iC O. t -H 00 CO Cl t- Cl Tf — -qc ci l> -cf co H ® H ■łHCMrI M 00 00 l> H Ol CO Ol CM    «?

»O T-h CM

CM t-h

CO

00

ludność w ro ku 1890

1738104 1421498 4154650 1985804 1428207 2489585 1502928 2424256 1122677 2168440 1524032 2369380 4555710 59234 3502684 5594982 2036522 1657867 578342 403773 232592 180443 622530 49428470

ludność w roku 1880

1730005

1399302

4007767

1926636

1114262

2256871

1540034

2313191

1127015

2120168

1354063

2043442

4074000

67624

2972805

5284778

1971118

1570254

577055

349367

271963

156723

453869

45234061

W. Ks. Poznańskie . Prusy Zachodnie . .

Szląsk .....

Prusy Wschodnie . .

Berlin......

Brandenburgia . .    .

Pomerania .... Saska Prowiucya .    .

Szlezwig-Holsztynia . Hannowerya .    .    .

Hessen-Nassau . . . Westfalia .... Nadreńska Prowimya Hohenzollern . . .

Saksonia .....

Baw ary a.....

Wirtembergia . . .

Baden ......

Meklemburgia . . . Brunświk .    .    .    .

Anhalt.....

Brema.....

Hamburg . .    .    .

Niemcy.....

ł—‘

3214

2486

2057

3127

14512438

75798

7618

52

1037

1357

3881

OOOiMOO^ai^NCDH^O (M CO h* L" H CM Ol (M lO (M Ol 05 00    10 H 10 CO O CM O CO O 10

accocoiOcooocococooi^i-H CO CO (M l> CO    CM

O 1-H H*

5634    4083    9717    7505    2763    10268    11370    5090    16460

kobiet razem

czyzn

w roku 1890

obok wymienionych prowincyach pruskich i państwach Rzeszy Niemieckiej liczono osób pochodzących

w roku 1880 kobiet I razem

ze Szląska

uz

inęż-I czy

CC^HCML'XiOCOiOHTTCO CC Cî CO 00 lü CO iO 10 00 CD (M

iOoocOHCDTtoo^rt'iOiO t>HlOHOCO(M(MH(MrHl> 1-H CO 10 CO H

18|

CM

(MCDHCDL^łHOi^HOCOCD

CDCO^OiOOCDt't'CDO^

Ql lO CO CD ^ CO »D Tf o (M-tr^CO^^^COOCDCOTt< (M O CD ^ CM    rH

O O co Ji Hf HT l> CM G0 O »C QOCOHH^r-lCiôlCOCOHO

CO r(i (M CD o O »O CMO 01 01 i0^ti>(Mi0^iOCDCO»OCOO CO ^    00 IO i-H    1—1

00 CO

CO CM

rH Ol

M

CO CM O (M O ^ -t CO h i- DT. CM GO xr Oi h iO h Ol h D h 05

34

46

16

z Prus Zachodnich

w roku 1890

razem

kobiet

męż

czyzn

roku 1880

razem

kobiet

OC) OC) OC> t> i—I t'» O O rH cO CM OC> OCMCMHt'C'l^CMCO^ClCD (M CM ^ CO rH 00

CT. r—1 Hf CM GM O l> O 'O CO G HGOUÎOIXCOCOHQOO^OO H Dl l> ^ 00 l'* CO Cî lO CD ^ iO XCOiiCDh-iOt^OtO-^HH CO GO (M CM -H

»O H (M G

OOOCMCOr-.r-(CMCOrHrH CD rH CO    rH    CO    T-H

CD    rH

ns uns in

Oit^(MCOCD^F^t^CO<M

r-H 1—1 H (M r—I t—I lO

CD

8524:

30

2709 22579 17955 40534 661    1688    414    2102

549

113!

436'

175

466 1029 340 1369 1943 958 286 1244 1073 1059 320 1379 1077 1097 458 1555

1916

241

6751

896

3543    4631    2056    6687

1526414 2010370 2139102 4149373

2 g 31S ? 3 £ i§ 3 £ S    §2^*.o^mw5oc

l> CO CD 05 CD iO CD CO DI CM 05 H ^ ^ ^ CO Dl X ^ ^ lO L'* COO5C0HHHC0C0JM01 CD ^ rH    H CO

CO

CM

Ol CO rH CM

ce

S^St'D^CMDCOOiDOi

iOCOiOGt^CDXHGGCOOi 00    rH rH DI DI (M H KO KO

G(MhOGtT05H    CM th    GM

rH CD H rH CD

ce

AY

męż- I czyzn

17126

616992

2047

11311

14907

6933

13815

2265

1617

1549

625

3112

2627

864

317

259

187

583

230

225

327

1194

701119

W. Ks. Poznańskie Prusy Zachodnie .

Szląsk.....

Prusy Wschodnie .

Berlin.....

Brandenburgia . . Pomerania .    .    .

Saska Prowincja . Szlezwig-Holsztynia Hannowerya . . . Hessen-Nassau . . Westfalia . . . . Nadreńska Prowincja .....

Hohenzollern . . . Saksonia . .    .    .

Bawarya .    .    .    .

Wirtembergia . .

Baden .....

Meklemburgia . . Brunświk . . . .

Anhalt.....

Brema.....

Hamburg . . .    .

Niemcy.....

Wielkie centry wszędzie wchłaniają w siebie ludność i nie ma dziś większego miasta, któreby nie liczyło znacznego procentu ludności napływowej. Weźmy dla przykładu miasto większe, lecz nawet nie wybitnie przemysłowe ani handlowe, n. p. Monachium: W roku 1830 liczono tu urodzonych mo-nachijczyków 87,5%, bawarczyków urodzonych nie w Monachium 53,5%, przybyszów z innych dzielnic Niemiec i obcokrajowców 9%; w roku zaś 1900 odnośne cyfry b}dy: 36,1%— 52,2%—11,7%.

Podobnie zachodzi ciągłe przemieszczanie ludności z jednej prowincyi do drugiej i staje się wtedy kwestyą bardzo doniosłą, czy dany kraj, dana prowincya, zyskała, czy też utraciła ludność? I otóż pod tym względem cyfry naszej tablicy są nader wymowne. Okazuje się z nich mianowicie:

1.    Księstwo liczyło w roku 1880 ludności 1,730.000; z tej liczby było urodzonych w Księstwie 1,581.000. Z sąsiednich dzielnic, z Prus Zachodnich i Szląska pochodziło osób 69.000, z innych zaś dzielnic Niemiec, oraz z państw innych przybyło około 80.000 osób. Natomiast liczono w Niemczech osób pochodzących z Księstwa 1,773.000, a więc 283.000 ludzi urodzonych w Księstwie przesiedliło się do innych prowincyi; w Prusiech Zachodnich i na Szląsku liczono takich osób 69.000. Pomiędzy Księstwem a Prusami Zachodnimi tedy zamiana wjTÓwnała, natomiast w stosunku z innemi dzielnicami Księstwo otrzymało 80.000, oddało 213.000 ludzi. W roku 1890 zaś mamy ludności 1,738.000: urodzonych w Księstwie 1,606.000, przybyszów jz Prus Zachodnich i Szląska 78.000, z innych dzielnic i państw zatem pochodziło już tylko 54.000; i mi gracy a się zmniejsza. Natomiast liczono w Niemczech całych 1,928.000 ludzi urodzonych w Księstwie, czyli poza granice Księstwa wyniosło się 322.000; z tej liczby do Prus Zachodnich i na Szląsk 79.000. Znowu więc zamiana z temi dzielnicami prawie się równoważy, lecz w stosunku z innymi dzielnicami, utraciło Księstwo 243.000 ludzi, emigracya się zwiększa.

2.    Prusj'- Zachodnie liczyły w roku 18801udności 1,399.000;

z tej liczby urodzonych w tejże prowincyi 1,279.000. Z ościennego Księstwa przybyło 21,000, zatem z innych dzielnic pochodziło 98.000. Natomiast liczono w Niemczech urodzonych w tej prowincyi 1,434.00(1, a zatem do innych dzielnic przeniosło się 255.000, po odliczeniu przesiedlonych do Księstwa 34 000 otrzymujemy 221.<4)0 ludzi, którzy wyemigrowali do innych prowincyi Niemiec; oddała tedy ta prowincya innym prowincyom — (prócz Księstwa) 123.000 ludzi więcej niż otrzymała. W roku zaś 1890 liczono ludności 1,421.000, urodzonych w prowincyi 1,284.000, przybyszów 138.000, z tej licżby z Księstwa 38.000, z innych dzielnic 100.000; i m i g r a-cya powiększyła się bardzo nieznacznie. Natomiast liczono w Niemczech osób urodzonych w Prusiech Zachodnich 1,526.000; zatem przebywało poza granicami prowincyi 243.00t», z tej liczby w Księstwie 38.000, w innych dzielnicach 205.000; to znaczy, że nasza prowincya do roku 1890 oddała innym prowincyom (prócz Księstwra) 105.000 więcej niż otrzymała ; emigracya trwa jeszcze, lecz zmniejsza się nieco.

Widzimy zatem, że wymienione dwie dzielnice — Księstwo i Prusy tracą na rzecz prowincyi zachodnich Niemiec ludzi wskutek przewyżki emigracyi nad imigracyą. W Prusiech ta strata w ostatniem dziesięcioleciu była mniej wielką, w Księstwie powiększyła się jeszcze. Przyczyny szukać należy bez wątpienia w słabym rozwoju przemysłu zwłaszcza w Księstwie. Ludność musi z konieczności szukać zarobku w ogniskach przemysłu i handlu.

Górnego Szląska na zasadzie cyfr opublikowanych wyodrębniać nie sposób. Tyle tylko powiedzieć można, że w roku 1880 na 1,441.000 mieszkańców liczono pochodzących ze Szląska (a więc z włączeniem Szląska niemieckiego) 1,413.000, w roku 1890 na 1,560.000—1,544.000; przypada zatem na przybyszów w roku 1880 około 18.000, w roku 1890 — 16.00Q. Cyfry to zadziwiająco małe, zważywszy przemysłowy charakter kraju. Hu zaś ludzi przesiedliło się z Górnego Szląska do innych dzielnic, o tem tylko w przybliżeniu sądzić można biorąc za podstawę cyfry całej prowincyi.

Tablica nasza rzuca również światło na kwestyę: dokąd skierowuje się ta emigracya z ziem polskich? Jak widzimy, jest cały szereg prowincyi i państw niemieckich, gdzie liczono zaledwie paręset ludzi pochodzących z Księstwa i Prus Zachodnich, np. Bawarya, Baden, Wirtembergia. Jest to więc emigracya przypadkowa raczej; prąd emigracyjny wyrzuca tu rozbitków zaledwie. Są to zapewne kupcy, nieco inteligen-cyi, należącej do »zawodów wyzwolonych« i rozbitki wielkiej armii robotniczej: rzemieślnik jaki, robotnik, szukając chleba zabrnął aż do Monachium, Stuttgardu, Karlsruhe i t. p. Inaczej zgoła przedstawia się sprawa w tych prowincyach, gdzie tych wychodźców liczymy na tj^siące i dziesiątki tysięcy: Tu już działają z pewnością czynniki ekonomiczne stałe, i sprawiają, że osiedla się w tych dzielnicach tłum robotniczy. Warto więc przyjrzeć się dokładniej tym cyfrom:

Berlin liczył w roku 1900 prawie 165000 ludzi pochodzących z Prus Zachodnich i Księstwa: jeżeli zaś przypuścimy, że tylko czwarta część szlązaków liczonych tutaj pochodzi z Górnego Szląska, otrzymamy razem z dzielnic polskich 185000 ludzi. Jednakże do tej cyfry należy doliczyć jeszcze znaczną część z tych, których zaliczono do Brandenburgii; ludność bowiem robotnicza Berlina zamieszkuje przedmieścia, a te należą administracyjnie do prowincyi Brandenburskiej. Następnie mamy znaczny zastęp w Hamburgu; bowiem licząc znów czwarta cześć tylko Szlazaków jako pochodzących z Gór-nego Szląska otrzymujemy przeszło 10.4 >00. Z dzielnic przemysłowych ogromną ilość wychodźców z naszych krajów ściągnęła Westfalia i Prowincya Nadreńska. Tu możemy bez skrupułu policzyć wszystkich przybyszów ze Szląska, jako pochodzących z Górnego Szląska, gdyż są to prawie wyłącznie robotnicy górnictwa i hutnictwa, wypada więc w okrągłej sumie tych wychodźców 80.000. Do Saksonii powędrowało do roku 1890 z Księstwa i Prus Zachodnich w okrągłej liczbie 9000 osób; szlązaków 76.000. Ponieważ Saksonia graniczy ze

Szląskiem niemieckim, musi tu być znaczna fluktuacya granicznej ludności i nie podejmujemy się określić jaka ilość wypada tu z Górnego Szląska.

Lecz nietylko dzielnice przemysłowe zabierają naszym dzielnicom ludzi, a również rolnicze, lecz takie, w których rolnictwo rozwinęło się znacznie: Prowincya Saska liczyła w roku 1890 przybyszów z Księstwa i Prus Zachodnich przeszło 90.000, a z liczby 36.000 Szlązaków przypadnie conajmniej 10.000 na emigrantów z polskiej dzielnicy; Szlezwig-Holsztynia liczy przeszło 12000 ludzi pochodzących z Księstwa i Prus Zachodnich, Meklenburgia blisko 5000, Brunświk 4700, Anhalt 4000.

Na imporcie sił roboczych z ziem polskich dźwiga się intensywna gospodarka rolna tych krajów.

Charakterystycznym bardzo jest dalej stosunek liczebny mężczyzn i kobiet emigrujących z naszych dzielnic do Niemiec¹.

W Berlinie przeważają u przybyszów kobiety. Tłomaczy sie to wielka ilością dziewcząt z Księstwa i Prus, które szu-kaja służby w Berlinie. W prowincyi Saskiej przeważa wprawdzie liczba przybyszów mężczyzn, ale w roku 1890 powiększyła się w porównaniu z rokiem 1880 ogromnie liczba kobiet; chodzi tu zapewne o dziewczęta, które przybywszy na roboty polne w lecie, pozostają następnie na stałe, lub czas dłuższy jako służba folwarczna. W prowincyi Nadreń-skiej i Westfalskiej liczba kobiet przybyłych stanowi około 48'7₀ i stosunek ten w okresie wskazanym nie zmienił się prawie.

Zauważymy jeszcze: Spisy ludności z roku 1880 i 1890 miaty miejsce w grudniu, zatem w czasie, kiedy wielka masa »obieżysasów« powróciła już na leże zimowe do stron ojczystych. Cyfry nasze nie objęły zatem wielkiej masy robotników wędrownych.

B. Wychodztwo zamorskie.

O »wychodztvvie i osadnictwie« ² wydał niedawno prace specyalną R. Dmowski. O dzielnicach nas tu bliżej obchodzących autor powiada:

»Wychodztwo z ziem polskich — mówimy o wychodź-twie dla chleba, ekonomicznem — musiało się zacząć znacznie później, niż w większości krajów europejskich. Zarówno położenie geograficzne kraju, oddalonego od wielkich portów oceanowych, jak położenie prawne i społeczne ludu — w Królestwie Polskiem reforma włościańska nastąpiła dopiero w roku 1864 — jak wreszcie niski stan jego oświaty zamykający z jednej strony widnokrąg umysłowy chłopa niemal w granicach wioski, z drugiej zaś pozwalający mu żyć na niesłychanie niską stopę życia, graniczącego z wegetacyą — wszystko to składało się na unieruchomienie mas ludowych.

»Wprawdzie już koło roku 1860 istniały w Texasie osady polskie, początek im wszakże dało wcześnie (po roku 1848) wychodztwo ze Szląska, mającego pod względem stanu kultury i warunków społecznych więcej wspólnego z krajami niemieckimi (? Autor), z którymi w wiekowym związku państwowym pozostawał. Było to wychodztwo liczebnie, niewielkie i później nigdy się silniej nie rozwinęło, dzięki normalniejszym z jednej strony stosunkom agrarnym na Szląsku (?! O ile chodzi o Szląsk polski, Górny, stosunki należy—jak zobaczymy dalej — raczej uważać za bardziej anormalne, niż w jakiejkolwiek innej dzielnicy polskiej. Autor), z drugiej zaś silnemu jego rozwojowi przemysłowemu.

»Reforma bytu prawnego i społecznego ludu, która w ziemiach polskich pod panowaniem pruskiem już w pierwszej połowie stulecia nastąpiła, i postępy oświaty ludowej, która tam wcześniej niż w innych ziemiach polskich rozwijać się zaczęła; musiała wywrzeć swój wpływ i sprawić, że Prusy Zachodnie i Księstwo Poznańskie na długo wyprzedziły w wy-chodztwie zarówno Galicyę jak Królestwo Polskie — o ile ma się rozumieć idzie o poważniejsze jego cyfry. Z początku emigrowała z tych prowincyi, zwłaszcza z Poznańskiego ludność niemiecka, za nią wszakże wkrótce poszła polska, by w końcu dać główny zastęp wychodźców. Ruch wychodźczy w tych ziemiach rozwijał się względnie powoli do wojny fran-cusko-pruskiej, po której wychodztwo z dwóch polskich prowincyi i Pomorza poczęło już stanowić główną masę wy-chodztwa pruskiego. W Prusiech Zachodnich ruch opanował ubogie, nieurodzajne powiaty na zachód od Wisty, zaludnione przez polaków (Nie wszystkie; w powiecie Walczewskim po-lacy stanowią mniej niż 5%, w Złotowskim mniej niż 30%, w Człuchowskim mniej niż 20%, w Chojnickim i Kościańskim 50—60%. Autor) pozostawiając we względnym spokoju niż wiślany, na którym zasiedli zamożni chłopi niemieccy. W Poznańskiem początek dała niemiecka w znacznej części ludność regencyi bydgowskiej, przed laty wszakże kilkunastu z silnem wychodztwem wystąpił i obwód poznański, a dostarczać go głównie ( ? ! Autor) zaczęła polska ludność rolna. Po roku 1880 ruch wychodźczy przybrał takie rozmiary, że samo wychodztwo zamorskie z Prus Zachodnich dochodziło 13 na 1000 mieszkańców w jednym roku. W Poznańskiem ruch był stosunkowo mniejszy, ale zato utrzymał się w swej sile do końca dziesięciolecia, gdy w Prusiech Zachodnich musiał nieco osłabnąć. Wogóle od roku 1881 do 1890 wychodztwo z tych dwóch prowincyi b}do tak liczne, że pochłaniało cały niemal przyrost naturalny ludności... Większą część polaków, zamieszkujących Stany Zjednoczone, stanowią dotychczas wychodźcy z państwa pruskiego, którzy do niedawna stanowili tam główną masę rocznego przypływu imigrantów polskich«.

Ipruskim. państwie

Przytoczyliśmy ten ustęp dlatego, że zawiera on utarte poglądy na wychodztwo z ziem polskich w Mianowicie, że w ostatnich dziesięcioleciach przeważało wychodztwo żywiołu polskiego. Pogląd ten atoli jest niczem nieuzasadniony, zwłaszcza o ile chodzi o wychodztwo do zachodnich dzielnic Niemiec, jak to uzasadnimy poniżej. Co zaś tycze się wychodztwa za morze, to tu niestety nie mamy

statystyki rozróżniającej wychodźców pod względem narodowości : W Prusiech takiej statystyki wogóle niema, w Stanach Zjednoczonych istnieje dopiero od lat kilku. Wnioski zaś jakie pan Dmowski opiera na różnicach zachodzących co do wychodźca z różnych części kraju, są nieuzasadnione zgoła, gdyż jak widzimy myli się co do stosunku liczebnego narodowości polskiej i niemieckiej w różn}mh powiatach, a przytem czyni wnioski zbyt pospieszne. Jeżeli bowiem zauważyć się daje rzeczywiście silniejsze wychodztwo z regencyi Poznańskiej w ostatnich dziesięcioleciach, podczas gdy dawniej głównie emigrowała ludność z regencyi Bydgowskiej, to jeszcze nie idzie zatem, aby głównego kont3mgentu wychodźców miała dostarczać »ludność polska rolna«.

—- To też o ile chodzi o udział polskiej i niemieckiej narodowości w wychodztwie za morze, nie będziemy się zapuszczali w roztrząsania, dla których brak podstaw, a rozpatrzymy sprawę wychodztwa dwu żywiołów narodowościowych w innym związku. Tu zaś podamy tylko cyfry dotyczące wychodztwa z dzielnic polskich, i to tylko od roku 1874, gdyż dopiero od tego roku cyfiy statystyki są pewne, przytem tylko dla Prus Zachodnich i Księstwa Poznańskiego, gdyż statystyka podaje tylko podział na prowincye, nie możemy więc z cyfr dla Szląska wyodrębnić cyfr dotyczących regencyi Opolskiej, czyli Górnego Szląska.

Zatem emigrowało za morze osób w okresach pięcioletnich przeciętnie rocznie:

I 1874—7» | 1880—84 | 1885-89 I 1890—94 I 1895—99

z Prus Zachodnich z W. Ks. Poznańsk.

Określić dokładnie przyczyny powodujące zwiększenie lub zmniejszenie ruchu wychodztwa prawie niepodobna, gdyż działają tu zbyt różnorodne pobudki i czynniki : Zastój lub ożywienie ekonomiczne i to zarazem w kraju, z którego, jak w kraju, do którego odb}'wa się wychodztwo; zmiany dotyczące przepisów paszportowych w kraju, skąd odbywa się

3499

2433

16306

14732

11063    !    9751

9701    11011

1840

1980

wychodztwo i prawa o emigracyi w kraju, dokąd skierowywa się ono; działalność towarzystw żeglugi morskiej i ich agentów; przedewszystkiem zaś owe nieuchwytne niemal prądy i porywy w psychice mas, powodujące niekiedy gorączki emigracyjne.

W tych cyfrach mamy zatem zupełnie wystarczające wyjaśnienie faktu, że zarówno w Księstwie jak w Prusiech Zachodnich w okresie od 1875 do 19!■ >0 roku ludność nie powiększała się w takim stopniu, jaki odpowiada »naturalnemu przyrostowi«. Ta strata w ludziach jest podstawowem zjawiskiem w życiu, społecznem tych dzielnic i niejednokrotnie wypadnie nam jeszcze mówić o niem.

ROZDZIAŁ III.

Rozmieszczenie geograficzne ludności i ruch ludności w poszczególnych powiatach.

Niedos}’ć jest wiedzieć jakie są ogólne tendencye w ruchu ludności, musimy zapoznać się bliżej z rozmieszczeniem tej ludności na całym obszarze. Możemy wprawdzie przyjąć za pewne, że liczba stosunkowa urodzeń i śmierci jest dosyć jednostajną dla całej ludności; natomiast odpływ i przypływ wskutek wędrówek musi się wj^powiadać rozmaicie, stosownie do stanu przemysłu i rolnictwa, do stosunków posiadania ziemi i innych czynników. Te zaś czynniki są różne w różnych zakątkach kraju. Musimy zatem — pomimo że obawiamy się przeciążenia naszej pracy cyframi — zapoznać się z dauernd statystycznemi o ludności nie tylko już regencyi, lecz powiatów poszczególnych. Racyonalnem byłoby podać cyfry za cały okres od 1870 roku począwszy, lecz ograniczamy się do cyfr za ostatnie dziesięciolecie, jako najbardziej charakterystycznych.

w powiatach.

Liczono tedy ludności w latach 1890, 1895 i 1900 (Zob. tabl. str, 21—24.)

..JT

y-r

: . . :

« s -,j

Pödäjefffy Amok nazw polskich powiatów, nazwy niemieckie, co sądzimy będzie pożądane dla tych, którzy mają do czynienia z materyałem urzędowym niemieckim. W podziale kraju na powiaty zaszły w ostatniem dziesięcioleciu pewne zmiany; podzielono mianowicie zbyt obszerne i ludne powiaty wyodrębniając miasta — Toruń, Grudziądz, Gliwice, Katowice od obszarów wiejskich, które przed tern należały do jednego z nimi powiatu pod względem administracyjnym.

od 1895 do 1900 przybyło lub ubyło (—)[ubyło (—) ludności% ludności⁰/,,

>q_ o <m o^ca^Tj^eo^i—^o^co^cc^

r-H O 0-1 CO H    T-H CM

CO 00    <01

w co^coo^oi,oo^ «o co i-T of cm" co" co" co

od 1890 do 1895 przybyło lub

O 05^ IC l> CO^ 05_ 05^ 05^ O 05_t-h^

o" CM co" co" co" 00 CM oo" co" CO 50 ł-i

05^ CM^ CM    05^    ^

CO CO ^ 05 zo"

r. 1900

o*-icooïTHC5QO^aocoooao H*sOGOCOOOCOOCiOOMX)0 IQ t> QO JO O H H oo 00 05 CM oi 00 © Ö co CO CG oô 05 CM 00* *0 îOCOsO^COOCOiO^^^Ol

36.889

66.740

51.930

54.868

57.341

43.117

29.626

66.699

r. 1895

cor>ceioooi>c0'^co05 05 0

^l>NOOiCOGOHO:t>H^

GO CO t> ZD Ol O ^ 00 ^ \& CO vo or* ö *6 iCÎ co* CO t"* H tH ^COCOGMCO^COO^CO^Cq

05CM^Q0^Ot-O 00 CO ïO Ol O Th Oi rf

iq t> cq 50 co ko tjj ^

t> îO C CC lOr-jodrl-CO O iO ÎO ic GV1 ce

r. 1890

41.576

37.610

58.552

120.338

34.024

39.763

36.451

49.501

45.947

59.694

41.660

24.060

36.085 63 675 49.001 52.051 52.900 34.863

87.544 {

Westpreussen.

Regierungsbezirk Danzig

Elbing Stadtkreis .    .    .

Elbing Landkreis .    .    .

Marienburg . . .    •

Danzig Stadtkreis .    .    .

Danziger Niederung .    .

Danziger Höhe . . . ■

Dirsehau......

Preussisch Stargard . .

Berent.......|

Karthaus......

Neustadt in Westpreussen

Putzig.......

Regierungsbezirk Marienwerder

Stuhm......

Marienwerder . . . Rosenberg in Westpr.

Löbau ......

Strassburg in Westpr.

B riesen .....

Thorn Stadtkreis .    .

Thorn Landkreis . .

Prusy Zachodnie.

Regencya Gdańska. Powiaty :

1.    Elbląg miejski .    .

2.    Elbląg wiejski . .

3.    Malborg ....

4.    Gdańsk miasto .    .

5.    Gdańsk nizinny .    .

6.    Gdańsk wyżynny

7.    Tczewo.....

8.    Starygród ....

■*£. Kościerzyna .    .    .

10.    Kartuzy ....

11.    Wejrowo ....

12.    Puck.....

Regencya Kwizdyńska.

1.    Sztum.....

2.    Kwidzyn ....

3.    Susz ......

4.    Lubawa . . . • .

5 Brodnica ....

6.    Brzeźno ....

7.    Toruń miejski .    .

8.    Toruń wiejski .    .

od 1890 do od 1895 do 1895 przy- 1900 przybyło lub u- było lub u-było ( ) było (—) ludności°/₀ ludności ’/„

fc^co Oi cq^ co

~co'lOcTł-Tcf

>C

CO

ce

^ 00^    O^iOC*

co' co' of rjî r-T o*' cT

CO^ ł-^ ï>    t>^ 00^ CO CO lO^ ^ 00^

iq r-T T—T cT rjT tjT i—T co~ ccT of co~ r-T ^    I I I

t>CO{M(M05H^HCOO^X

ofoo^-o......

t- CO <N <M

0061 ‘-i

48.040 32.800 44 031 82.837 29.283 57.994 66.006 65.779 64.203

85.434

47.374

44.447

53.500

117.014

39.151

36.459

50.354

60.431

27.563

22.168

49.812

r. 1895

47.247 24.242 45.822 • 81.817 28.302 54.933 66.168 64.836 65.554

33.656

46.855

43.712

53.418

102.305

37.387

35.808

48.756

58.494

28.285

22.948

50.711

r. 1890

45.711

63.250

78.487

27.646

52.483

64.946

65.156

65.707

32.848

44.513

52.078

52.790

69.627

46.826

35.235

48.242

54.498

27.566

22.355

49.458

Kulm......

Graudenz Stadtkreis . Graudenz Landkreis .

Schwetz.....

Tuchei......

Könitz......

Schlochau.....

Flatow......

Deutsch-Krone . . .

Provinz Posen.

Regierungsbezirk Posen.

Wreschen.....

Jarotsehin ....

Schroda .....

Schrimm . . . , . Posen Stadtkreis .    .

Posen Ost .... Posen West . .

Obornik.....

Samter......

Birnbaum.....

Schwerin an der Warthe Meseritz .....

jeszcze Reg. Kwidzyńska

9. Chełmno ....

10.    Grudziądz miejski .

11.    Grudziądz wiejski .

12.    Świecie.....

13.    Tuchola.....

14.    Chojnice ....

15.    Człuchów ....

16.    Złotowo ....

17.    Wałcz.....

W. Ks. Poznańskie.

Regencya Poznańska. Powiaty:

1.    Września ....

2.    Jarocin.....

3.    Środa.....

4.    Szreni .....

5.    Poznań miejski . .

6.    Poznań wschodni .

7.    Poznań zachodni

8.    Oborniki

9.    Szamotuły .

10.    Międzychód

11.    Skwierzyna

12.    Międzyrzecz

o to œ o_ Tt oj io_ »o q h Tf i> h h œ

T-Tof r-T ci co" «T of t-T r-T i-T <jf t~" ©" r-T ö

CR GO lO CO CC t~ CO t> OS_ O O^co^ rt o >e~ of ot' cc o"

Ot Ot t^* r—I CD r-H (M Ot r—I i-H 'Td^ tH i“H Ot ^

of co' oi of cT i-T

^CCrt^COCOiO^lO

CO^CM ^I^COO^i-hOt-hOOO^COCOi-h

r-T co"' ief co of of t-T ot" io~ of ccT o* i>*" co"

33.168

34.435

59.631

28.082

34.272

43.863

40.306

49.137

42.821

31.267

45.195

33.676

37.447

33.490

34.097

34.537

32.334

39.583

66.839

61.829

52.154

82.706

45.180

74.368

34.245

43.285

35.867

45.738

48.311

26.485

OiO(M(MiCl>QOCO"OCOCOO^^r-i^

O>OHOOOtHOtXOlO5OO0COl>O

^ co i> oo co co rjj oqvot >q co oo r> *q o

CO CO Ö 00 VO oi ot* Ot ö T-H Ol ^ co ^t* COCOCOOlCO^CC^^CO^fCOCOCOCOCO

cocococoTti'^oco^co^^cq

31.966

32.707

58.714

28.150

34.583

42.141

38.980

49.320

39.135

29.750

42.971

31.820

32.787

31.934

32.505

32.977

32.519 38.678 60.057 58.214 41.399 74.247 44.360 61.841 31.127 40.158 31.568 43 818 42.482 24-583

Neutomischel Grätz .    .

Bomst . . Fraustadt . Schmigiel . Kosten Lissa . . Rawitsch . Gostyń . . Koschmin . Krotoschin Pieschen . Ostrowo Adelnau Schildberg Kempen

Regierungsbez. Bromberg.

Filehne .... Czarnikau .... Ko]mar in Posen . Wirsitz .... Bromberg Stadtkreis Bromberg Landkreis . , Schubin .... Inowrazlaw .    .    .

Streino.....

Mogilno ....

Znin.....

Wongrowitz .    .    .

Gnesen.....

. Witkowo.....

13.    Nowy Tomyśl

14.    Grodzisk

15.    Babimost . -46. Wschowa .

17.    Szmigiel

18.    Kościan

19.    Leszno . .

20.    Rawicz .    .

21.    Gostyń . .

22.    Koźmin

23.    Krotoszyn .

24.    Pleszew

25.    Ostrowo

26.    Odolanów .

27.    Ostrzeszów

28.    Kempno

Regencya Bydgowska.

l\Wieleń......

2.    uzarnków.....

3.    Chodzież.....

4.    Wyrzyska.....

5.    Bydgoszcz miejski .    .

6.    Bydgoszcz wiejski .    .

7.    Szubin ....

8.    Inowrocław .    .

9.    Strzelno    .    .    .

10.    Mogilno    .    .    .

11.    Żnin .....

12.    Wągrowiec .    .

13.    Gniezno    .    .    .

14.    Witkowo    .    .    .

CM

od 1890 do od 1895 do 1900 pizybv- 1900 pr yby-lo lub ubyło ło lub ubyło (—) udnośoi (— ) ludności

T-I 0_0 i-h_C0_O «O «CO (SiOOSOßaO^OHBlOlOHO® Tf of

CO CO CM CM -t CM    CO

O 00

tfaiot'fficoHO (M CM 03 (01 CO CM 1-H

-cH O CM

o ci h co

1111

»C    «5    ©^©^ L" KD_ tS 3ç_ ^î-^CO CC_©_<M_

W5 CO lO CO «5

H OON (M CO O i—l i—i i—I    CM CM

lO’+ßClO'HHHiO

r. 1900

48.237

50.044

30.115

107.036

71.459

47.202

52.372

73.892

62.245

51.409

57.875

137.806

115.748

31.745

151.653

103.410

96.310

147.245

71.134

84.097

98.291

37.990

99.290

40.557

r. 1895

46.339

49.105

24.491

104.690

69.666

46.259

38.916

73.422

57.636

41.379

44.697

109.462

91.137

22.757

122.466

101.979

87.557

141.476

70.606

86.210

98.764

38.816

100.286

42.065

r. 1890

44.043

47.650

122.415

67.391

43.854

100.679

52.024

36.905

121.763 73.717 120.762    {

96.266

60.927

134.872

68.978

86.948

97.061

39.387

98.922

43.167

Oberschlesien

Regierungsbezirk Oppeln.

Kreuzburg.....

Rosenberg in Oberschlesien Oppeln Stadtkreis .    .    .

Onpelu Landkreis . .    .

Gross-Strehlitz . . . .

Lublinitz......

Gleiwitz Stadtkreis .    .

Tost-Gleiwitz . . . .

Tarnowitz.....

Beuthen-Stadtkreis . .

Königshütte.....

Beuthen Landkreis .    .

Zabrze ......

Kattowitz Stadtkreis .    .

Kattowitz Landkreis .    .

Pless .......

Rybnik.......

Ratibor......

Kosel.......

Leobschütz .....

Neustadt in Oberschlesien

Falkenberg.....

Neisse.......

Grotkau ......

Górny Szląsk. Regencya Opolska. Powiaty :

1.    Kluczbork . . .

2.    Olesno ....

3.    Opole miejski

4.    Opole wiejski

5.    Strzelce ....

6.    Lubliniec .    .    .

Gliwice miejskie .

8.    Toszek-Gliwice

9.    Tarnowice . . . 10. Bytom miejski .

Królewska Huta .

12.    Bytom wiejski

13.    Zaborze ....

14.    Katowice wiejski

15.    Katowice wiejski

16.    Pszczyn ....

17.    Rybnik ....

18.    Racibórz . . .

19.    Koźle ....

20.    Lubczyce . . .

21.    Prudnik ,    .    .

22.    Niemodlin . . .

23.    Nisa . . . . .

24.    Grotków . . .

7.

11.

Mamy zatem cały szereg powiatów, w których ludność zmniejszyła się absolutnie. W jednych zmniejszenie datuje się dopiero od roku 1895, w innych odbyło się w obu pięcioleciach. W jednym tjdko powiecie Poznańskim wschodnim zmniejszenie wykazane statystycznie faktjmznie miejsca nie miało, a cyfra zmniejszyła się, ponieważ przedmieścia Poznania tu położone zostały w tym okresie administracyjnie wcielone do miasta Poznania, tern samem zaś przyrost ludności Poznania o 14,4‘y,, jest podany za wielki, gdyż ludności przybyło przez to wcielenie. Prócz tego mamy większą jeszcze znacznie ilość powiatów, w których wprawdzie przybyło ludności, lecz nie w tym stosunku, w jakim przybyć powinno wskutek »naturalnego przyrostu«, t. j. wskutek przewyżki urodzeń nad zejściami. Każdy powiat, któremu nie przybyło w okresie pięcioletnim przynajmniej 4% ludności musiał faktycznie stracić na 1 u-dn ości, t. j. w ka żdym takim powiecie odbyła się emigracya. Powiatów, w których nastąpiło absolutne zmniejszenie w osta-tniem pięcioleciu mamy 21, powiatów, w których nastąpiło względne zmniejszenie — 36.

Oczywiście nie cały ten ubytek oznacza stratę ludności dla kraju, część bowiem ludności przesiedliła się do powiatów innych, które miały, jak wykazują cyfry, przyrost wskutek emigracyi. Takich powiatów szybko rosnących w ludność i to bardzo szybko nawet rosnących, mamy kilka na Górnym Szląsku. Są to powiaty obejmujące okręg przemysłowy zagłębia węglowego. Tu miało miejsce w ostatniem pięcioleciu iście amerykańskie powiększenie ludności. Po za tern mamy już tylko znaczne zwiększenie w miastach większych.

ROZDZIAŁ IV.

¹

W roku 1890 opublikowano cyfry tylko ogólne w statystyce ogólno-niemieckiej, a tylko w statystyce pruskiej cyfry kobiet i mężczyzn dotyczące ; stąd luki w naszej tablicy.

²

Lwów 1900 roku. Nakładem Towarzystwa Wydawniczego.

Stosunek liczebny narodowości.

W toku walki narodowościowej powoływano się niejednokrotnie na wzrost lub zmniejszenie liczebne żywiołu niemieckiego łub polskiego w naszych dzielnicach. Należy tu zaznaczyć, że statystyka w tej kwestyi bardzo szczupłego tylko dostarcza mateiyału i w dodatku materyału nader niepewnego. Materyał ten przedstawia się tak:

Jedynie w roku 1890 i 1900 przy spisie powszechnym ludności w Niemczech skonstatowano w sposób racyonalnj^ liczbę członków różnych narodowości, o ile cechą narodowości jest język ojczysty. Rezultaty spisu z roku 1900 nie zostały jeszcze opublikowane.¹ Cyfry z roku 1890 do porównania z cyframi otrzymanymi przy dawniejszych spisach i dochodzeniach nie nadaia sie. A to z następujących powodów: Przy spisie z roku 1801 starano się wprawdzie skonstatować narodowość liczonych, lecz spis ten odbył się nie jak spis}' nowoczesne za pomocą kart osobistych, które wypełnia każdy mieszkaniec albo głowa rodziny, lecz zapomocą tak zwanych »list miejscowości«; to znaczy: dla każdej miejscowości wystawiono listę, do której urzędnik wpisywał cyfry w porządku numeracyi domów. Tylko w miastach niektórych odbył się spis przy współudziale ludności za pomocą kartek. Pomijając już, że w ten sposób urzędnicy po wsiach i małych miasteczkach dowolnie mogli zaliczać ludzi do tej lub innej narodowości, sam formularz musiał doprowadzić do licznych niedokładności. Nie pytano tu mianowicie o narodowość każdego z osobna człowieka, lecz o narodowość »głowy domu« {Haushaltungsvorstand); w ten sposób w małżeństwach mieszanych zaliczano wszystkich członków rodziny do narodowości ojca, a prawdopodobnie urzędnicy każdą taką rodzinę mieszaną liczyli jako niemiecką; służba domowa, czeladź i t. p. polska została wpisana jako niemiecka, jeżeli »głową domu« był niemiec.

Po za tern mamy dla Księstwa i Prus Zachodnich jeszcze kilka dochodzeń specyalnych, gdyż tu już przy spisach od roku 1843 do 1858 pytano o »język ojczysty«. Pomijając wadliwą technikę tych spisów dawnych wogóle, rezultaty stają się jeszcze bardziej niepewne wskutek postawienia kwe-styi dotyczącej języka: Pytano o »język ojczysty«, rozróżniano zaś 1) mówiących po niemiecku, 2) mówiących po polsku, 3) mówiących po polsku i po niemiecku. Więc powstała ka-tegorya ludzi posiadających »dwa języki ojczyste«. Wskutek zaś dowolności urzędników liczono w roku 1861 n. p. jako polaków tylko tych, którzy nie znali zupełnie języka niemieckiego. Poseł Niegolewski na posiedzeniu sejmowem żalił się, że nawet jego i innych posłów polskich policzono do niemców!

Dalej mamy kilka prac naukowych, w których autorowie starali się dojść do rezultatów nieco pewniejszych, biorąc w rachubę n. p. wyznanie. Wymieniamy z takich prac:. Richard B ö c k h : Der Deutschen Volkszahl und Sprachgebiet in den europäischen Staaten (Berlin 1869), J. Klebs: Die Landeskulturgesetzgebungen u. deren Ausführung und Erfolge im Grossherzogthum Posen (Berlin 1860); Eugen von Berg-mann: Zur Geschichte der Entwickelung deutscher, polnischer und jüdischer Bevölkerung in der Provinz Posen (umieszczone w zbiorze : Fr. J. Neumann: Beiträge ztir Geschichte der Bevölkerung in Deutschland seit dem An fänge dieses Jahrhunderts, jako tom I. Tübingen 1883). Nakoniec: rezultaty spisu 1890 roku opracował naukowo A. von F i reks: Die preus-sische Bevölkerung nach ihrer Muttersprache und. Abstammung (w Zeitschläft des königlich preussischen statistischen Bureau, tom XXIII z roku 1893). Prac naukowych polskich w tym kierunku o ile wiemy nie ma.

Postarajmy się więc poznać naprzód stosunek liczebny narodowości według danych spisu 1890 (posługujemy się przy-tem pracą A. von Firksa cytowaną wyżej) i dla większej dokładności nie ograniczymy się tutaj dwoma dzielnicami opisywanymi przez nas, lecz podajemy także liczbę innych słowian i litwinów dla całego wogóle państwa pruskiego oraz w Prusiech Wschodnich, na Szląsku i w regencyi Koszalińskiej (Köslin) należącej do Pomorza pruskiego (Pommern). Liczono tedy w państwie pruskiem w roku 1890 osób, kióre podały jako język ojczysty:

2,765.101

103.102

102.941

5.627

54.433

2.213

117.637

7.316

65.254

5.327

16.867

1.605

57.202

2.422

polski .......

morawski i niemiecki

Zauważyć należy, że »język mazurski« istnieje li tylko w wyobraźni urzędników pruskich, którzy jak wiadomo na rozkaz z góry umieją być wszystkim, nawet lingwistami. Co do kaszubów, to język ich jest poprostu dyalektem polskim; różni się on mniej od języka Wielkopolan, niż dyalekt ludu bawarskiego od języka literackiego niemieckiego. Wyodrębnianie zatem tych »jeżyków« o ile chodzi o statystykę narodowości jest sztuczką kuglarską statystyczną. Dopiero przy dochodzeniach specyalnych, dla oryentowania się w lokalnych warunkach, cyfry te mogą być przytoczone. Co do »dwujęzycznych«, to przy spisach ostatnich dowolność urzędników mniejszą tu gra rolę, skoro kartki były wypełniane przez ludność samą. Znaczną liczbę takich osób mamy w dzielnicach niepolskich. Są to znać osobniki, które na obczyźnie nie zatraciły poczucie samowiedzy narodowej, i o tyle cyfra jest racyonalną. Natomiast w ziemiach polskich żaden niemiec na-pewno nie wpisał jako język ojczysty »polski i niemiecki« ; natomiast zrobili się »dwujęzycznymi« polacy dla względów oportunistycznych (ludzie zależni od władz niemieckich, którzy nie dowierzali dotrzymaniu tajemnicy przez statystyków), bądź też zrobiono ich dwujęzycznymi (w wypadkach, gdzie ludzie nie wypisywali kartek sami).

Mamy zatem ludności polskiej — poza owymi »dwujęzycznymi« — w 1890 roku 2,922.475. Jeżeli — krakowskim targiem — doliczymy połowę dwujęzycznych do polaków otrzymamy 2,977.946 osób.

Za rok I960 ogłoszono dotąd tylko ryczałtowe cyfry Mianowicie liczono mówiących po polsku 3,086.489, po »ma-zursku« 149.049, po »kaszubsku« 100.213. (Ostatnie dwie cyfry są zdumiewająco wysokie, gdyż w takim razie w lat dziesięć ludność mazurska musiałaby wzrosnąć o blisko 45%> kaszubska o 85%. Czy więc cyfra ta świadczy o wzroście samowiedzy narodowej wśród ludności, czy też chodzi o nieporozumienie, rozstrzygnąć dopiero można będzie na zasadzie danych szczegółowych). Prócz tego mamy 164.353 ludzi, którzy podali obok polskiego język niemiecki jako ojczysty. Wypada tedy w roku 1900 polaków 3,335.751, a po doliczeniu połowy dwujęzycznych 3,417.827.

Zatem otrzymalibyśmy od 18 0 do 1900 roku wzrost ludności polskiej 439.881 dusz, czyli o 11,4%. Przyrost to nieco mniejszy niż odpowiadać powinien naturalnemu przyrostowi. Lecz wnioski wszelkie byłyby tu przedwczesne, gd}rż cyfry 1900 roku — powtarzamy — są niedostatecznie szczegółowe.

Statystyka z roku 1890 pozwala rozpatrzeć się w rozmieszczeniu geograficznem ludności słowiańskiej i litewskiej. Okazuje się mianowicie:

Serbowie łużyccy siedzą zwartą masą na Łużycach pruskich, w regencyach Frankfurckiej i Lignickiej; w dzielnicach polskich jest ich garstka niewielka, rozproszona po różnych miastach, liczono ich mianowicie w Księstwie Po-znańskiem 461, w Prusiech Zachodnich i na Szląsku Górnym zaledwie kilkanaście dusz. — czesi i morawiacy są liczni na Górnym Szląsku — 59.243 dusz, w dwóch innych dzielnicach polskich jest ich razem 280. — litwini zwartą masą siedzą w Prusiech Wschodnich — 118.090; w dzielnicach polskich liczono ich tylko 340 dusz.

Siedzibą mazurów są powiaty południowe Prus Wschodnich, graniczące z Królestwem Polskiem, Niedzborski, Szczy-tnowski, Jańsborski, Ełkski, Olsztyński, Sońsborski, Margra-bowski, Łoczański i Ostrowski, zatem prawie całkowicie przypadła ich liczba na Prusy Wschodnie 102656; reszta jest rozproszonych po całem państwie, najwięcej zaś takich wychodźców, 1714, liczono w Westfalii.

Kaszubi siedzą na Pomorzu polskim głównie w powiatach Puckim, Wejrowskim i Kartuskim, więcej już zmieszani z niemcami i polakami w powiatach Kościerzyńskim, Człucho-wskim, Chojnickim, Gdańskim wyższym i Bytowskim (ostatni w prowincyi Pommern, inne w Prusiech Zachodnich); wypada tedy na Prusy Zachodnie 53616 dusz, reszta rozproszeni (w Księstwie 687 dusz, na Pomorzu niemieckiem 734).

Co do polaków po wyłączeniu mazurów i kaszubów, a więc Wielkopolan i górno-szlązaków, to ich rozprzestrzenienie geograficzne jest bardzo znaczne w całem Królestwie Pruskiem; oprócz bowiem prowincyi Hohenzollern i Hessen-Nassau, liczono ich sporo we wszystkich prowincyach.

Mianowicie : jeżeli liczyć z tych, którzy podali jako język

ojczysty »polski i niemiecki« połowę do polaków, drugą do niemcow, wypada polaków:

w prowincyi Wschodnie Prusy .

» Zachodnie Prusy w okręgu miasta Berlin .... w prowincyi Brandenburskiej .

» Pomorze niemieckie »    Poznańskiej

» Szląskiej ....

» Saskiej.....

» Szlezwig-Holsztyńskiej »    Hanowerskiej .

»    Westfalskiej

»    Nadreńskiej

224978

439577

13691

15508

10488

1052410

994897

22506

4253

5813

25536

6130

Ciekawe wypada porównanie tych cyfr z cyframi dotyczą-cemi pochodzenia z różnych prowincyi (p. tabl. na str. io i ii). Widzimy mianowicie, że w Berlinie i Brandenburgii liczono w roku 1890 — 2( >5670 osób urodzonych w Księstwie i Prusiech Zachodnich. Z tych atoli podało się jako polaków — ściślej podało jako język ojczysty, język polski — tylko 29199. Stąd więc wniosek: albo ci wychodźcy są w wielkiej ilości niem-cami (spory procent przypada na żydów), albo też ci przybysze, o ile byli polakami zniemczyli się już. Sądzimy, że należy rozstrzygnąć sprawę tak : Są to przeważnie niemcy i żydzi urodzeni w dzielnicach polskich, i przesiedleni do Berlina lub Brandenburgii, z polaków zaś przesiedlonych część zniemczyła się. W Westfalii liczono przybyszów urodzonych w Prusiech Zachodnich, Księstwie lub na Szląsku 47054, z tej liczby zaś 5536, tj. przeszło połowa podała się za polaków; tu więc rodowici polacy widocznie byli liczniejsi i więcej ocalało od germanizacyi. W prowincyi Saskiej było przybyszów urodzonych w wymienionych trzech dzielnicach 1268' '0 (z Księstwa i Prus Zachodnich 90573); za polaków podało

się 22506, i tu więc przyjmując nawet znaczny procent zniemczenia, musimy dojść do wniosku, że główną masę wychodźców stanowili niemcy. Wogóle te cyfry świadczą bezwarunkowo za tern, że w emigracyi z ziem polskich przeważa żywioł niemiecki.

W specyalnie nas tu interesujących prowincyach stosunek narodowości — jeżeli zaliczymy kaszubów do polaków, i jeżeli połowę tych, którzy podali jako »język ojczysty« polski i niemiecki, zaliczymy do polaków, połowę do niemców — przedstawia sie tak:

Na 1000 osób było

Liczono w roku 1890.

Regencya Gdańska

polaków’

niemców

innej narodowości

pola

ków

niotn -ców

innej narodo » ości

163992    424717 !    467

Kwidzyńska 329437    514832    336

278

721

39Q    610

Prusy Zachodnie . .    493329 j 939549

803

344    655    1

Regencya Bydgowska.

Poznańska .

313210    311572

739974 I 385693

269

924

501

666

GO CO

w. Ks. Poznańskie . 1053184 j 697265    1193    601    398    1

Górny Szląsk . . .    934601    583408    59722    593    369    38

Więc tylko w regencyi Poznańskiej i Opolskiej, w południowej części Księstwa i na Szląsku Górnym mają polacy za sobą przewagę liczebną, na Prusiech i w północnej części Księstwa przeważa niemczyzna. Musimyż uważać wobec tego dziś kraj za »dwujęzyczny?«.

Tu cyfry przeciętne dla całej regencyi, zamieszkanych przez setki tysięcy i miliony ludności znów nie mogą dać dokładnego pojęcia o rozmieszczeniu geograficznem żywiołu niemieckiego i polskiego. Musimy poznać cyfry dla poszczególnych powiatów, aby odpowiedzieć na to pytanie.

Na 1000 mieszkańców liczono polaków:

(Zob. tabl. str. jj i 34).

CO

co

Prusy Zachodnie .... 344

12.    Puckim.....

28

120

395

732

532

665

546

677

w regencyi Kwidzyńskiej .    .    .590

W powiecie:

9. Szamotulskim

10.    Międzychodzkim

11.    SkWierzyńskim

12.    M ędzyrzeckim

13.    Nowotomyślskim

14.    Grodziskim

15.    Babimoskim .

16.    Wschowskim .

17.    Szmigielskim .

18.    Kościańskim .

19.    Leszniewskim

20.    Rawickim .    .

21.    Gostyńskim

22.    Koźmińskim .

23.    Krotoszyńskim

24.    Pleszewskim .

25.    Ostrowskim .

26.    Odolanowskim

27.    Ostrzeszów skini

28.    Kempniewskiin

CO lO CO HlOlO

.    192

. 481 . 793

. 858

7.    Toruńskim miejskim .

8.    Toruńskim wiejskim .

9.    Chełmskim.....

10.    Grudziądzkim miejskim

11.    Grudziądzkim wiejskim

12.    Świeckim.....

13.    Tucholskim ....

14.    Chojnickim .    .    .    .

15.    Człuchowskim . . .

16.    Złotowskim ....

17.    Wałeckim.....

403

350

89

787

644 !

571

427

514

285

517

629

525

134

W Wielbieni Księstwie Po-znańskiein......

5.    Poznańskim miejskim

6.    Poznańskim wschodnim .

7.    Poznańskim zachodnim .

8.    Obornickim.....

601

W regencyi Bydgoskiej .    .    501

W powiecie:

1.    Wieleńskim.....

2.    Czarnkowskim    .    .    .    .

3.    Chodzieskim.....

4.    Wyrzyskim.....

5.    Bydgowskim miejskim

6.    Bydgowskim wiejskim

7.    Szubińskim.....

14. Witkowskim ....'.

252

257

173

436

141

CO,»C

616

789

742

825

776

670

838

Na Górnym Szląsku . .    . 593

W regencyi Opolskiej.

W powiecie

.    856

.    854 |

832

797

.    503

872

581

7.    Gliwickim miejskim

8.    Toszewsko-Gliwickim

688

864

701

825

841

9. Tarnowickim .    .    .

10.    Bytomskim miejskim

11.    Królewskiej Huty .

12.    Bytomskim wiejskim

13.    Zaborzewskim . . 14 Katowickim miejskim

15.    Katowickim wiejskim

16.    Pszczyńskim .    .    .

771 :    17. Rybnickim

18.    Raciborskim .

19.    Koźleckim .    .

20.    Lubczyckim .

21.    Prudnickim

22.    Niemodlińskim

23.    Niskim .    . .

883 i 24. Grotkowskim .

478

750

748

697

ISlsssss*

QO 00

Widzimy zatem cały szereg powiatów, w których Polacy stanowią nietylko większość, lecz do ⁹/io ogólnej liczby, zatem powiaty z pewnością »nawskróś polskie«. Inne znów powiaty należy uważać za czysto niemieckie, tych znacznie mniej, a znów inne są rzeczywiście mieszane.

Rozejrzawszy się w geograficznem rozmieszczeniu zauważamy: Mały procent ludności polskiej mają: 1. powiaty graniczące z dzielnicami niemieckimi, najbardziej na zachód położone, mianowicie Człuchowski, Złotowski, Wyrzyski, Cho-dzieski, Wieleński, Międzymhodzki, Skwierzyński, Międzyrzecki, Babimoski, Wschowski, Leszniewski, Rawicki, Niemodliński, Niski, Prudnicki, Grotkowski, Lubczymki i Raciborski; 2. powiaty u ujścia Wisły i Nogatu: trzy powiaty obejmujące Gdańsk i okolice, Elbląski i Malborski; 3. powiaty w niżu Wiślanym: Tczewski, Kwidzyński, Grudziądzki; 4. powiaty Bydgowski i Toruński; 5. powiat Suski, graniczący z niemiecką częścią Prus Wschodnich. Przyczyny, które sprawiły takie wyparcie ludności polskiej z tych dzielnic, są zupełnie jasne: Chodzi tu po pierwsze o kresy, o kraje, gdzie od wieków już przemożnym był wpływ niemczyzny. Po drugie chodzi o skutki niedołęstwa słowiańskiego, które sprawiło, że porty Gdański i Elbląski stały się zdobyczą niemiecką. Po trzecie chodzi o skutki najazdu krzyżackiego i krzyżackiej kultury; najazdu — o ile ludność polska ziemi Chełmskiej i Toruńskiej została zdziesiątkowaną; kultury — o ile zakon krzyżacki zdołał przemienić bagna nad Wisłą i Nogatem na »żuław^y« żyzne i osadził tu kolonistów niemieckich.

Charakterystycznym jest fakt, że Górny Szląsk pomimo panowania wiekowego zniemczałych książąt, pomimo zupełnego zniemczenia szlachty, pomimo znacznego przypływu ob-cego żywiołu do tej dzielnicy przemysłowej w ostatnich dziesięcioleciach, pozostał przecież rdzennie polskim, bardziej polskim od dzielnic, które do rozbioru Rzeczypospolitej cieszyły się rządami patryotycznej szlachty, owej szlachty, która siebie zwykła była utożsamiać z narodem polskim. Nasze suche cyfry przemawiają tu głosem wymownym i dobitnym: Proletaryat polski — oto siła narodu i opora narodowości ! Ten lud górnoszląski był i pozostał polskim, pozostał mimo warunków najcięższych, a szlachecka inteligencya polska dopiero niedawno przecież zrobiła odkrycie wielkie, że — owi »wasserpolacy« to przecież swoi, a »przedstawiciele narodu« z księciem Radziwiłłem i prałatem Jażdżewskim na czele, uroczyście wyrzekają się »agitacyi polonizującej« na Szląsku i gwoli przyjaźni klechów niemieckich, oddają dzielnice gdzie na 800 polaków wypada 200 niemców w posiadanie »Centrum«, partyi, która wyraźnie i jasno stawia za cel wynaradawianie polaków — »łagodnymi środkami«. Na szczęście — owi wzgardzeni niegdyś »wasserpolacy«, dzięki kulturze jaką niesie z sobą wielki przemysł, obejdą się bez prowodyrów szlacheckich i będą umieli stać, jak stoją o własnych siłach.

Jeżeli mamy na zachodnich kresach mały procent ludności polskiej i przewagę żywiołu niemieckiego, to z drugiej strony mamy po za naszymi trzema dzielnicami szereg powiatów o przeważnie polskiej ludności, mianowicie siedzi ludność polska na obszarze ciągnącym się szerokim pasem wzdłuż granicy Królestwa polskiego w Prusiech Wschodnich, dawnej ziemi krzyżackiej. Są to wspomniani już mazurzy. Wypada ich mianowicie na 1000 ludności w powiatach:

640

Olsztyńskim (Altenstein) Souśb rskim (Sensburg) Łoozańskim (Lötzeu) Margrabowskim (Oletzko) Reszelskim (Rössel) .    .

Gołąbskim (Gołdap) . .

533

603

479

458

153

17

Prócz tej ludności polskiej siedzącej zwartą ławą, mamy następnie na kresach, poza granicami naszych dzielnic znów

powiaty graniczne o dosyć znacznym procencie ludności polskiej. Mianowicie: Na Szląsku poza regencyą Opolską liczono polaków na 1000 mieszkańców w powiatach:

67

Mielickim (Militsch) . .

Górskim (Guhrau) . . .

11

16

Głogowskim (Glogau) . . . Oleśnickim (Oels) . . . . Wrocławskim (Breslau . . . Jaworskim (Janer) .    .    .    .

20

15

13

20

W Brandenburgii tylko jeden z powiatów graniczących z Księstwem ma nieco znaczniejszy procent polaków, mianowicie powiat Cylichowsko-Świebodziński (Ziillichen-Schwie-bus) 14 na 1000. Na Pomorzu niemieckiem wy^pada w powiecie Bytowskim (Biitow) polaków 131 na luOO ludności, w Lęborskim (Lauenburg) 50.

Następnie mamy szereg powiatów, rozrzuconych po całej monarchii pruskiej, w których polacy stanowią dosyć znaczny procent ludności; wymieniamy te, w których wypada więcej niż 20 na 10C0 ludności:

w prowincyi Nadreńskiej powiaty:

82

60

41

28

27

w prowincyi Saskiej powiaty :

Bitterfelde.......

Mansfeld Seekreis.....

Mansfeld Gebirgskreis .    .    .    28

Oschersleben Wanzleben

31

28

22

27

W Berlinie liczono na 1000 mieszkańców 9 polaków, w Charlottenburgu 18.

Ponieważ przy ocenie stosunku liczebnego narodowości odgrywa pewną rolę wyznanie, podajemy w tein miejscu cyfry dotyczące podziału na wyznanie, według spisu 1890 roku dla ludności polskiej, wyodrębniając mazurów i kaszubów.

(.Zob. tabl. str jy).

Jak widzimy wyznaje katolicyzm olbrzymia większość polskiej ludności, tylko mazurzy są naogół ewangelikami. Jednakże nawet pomijając mazurów mamy pokaźną bądź co bądź liczbę Polaków niekatolików; mianowicie: jeżeli policzymy tylko połowę ludzi, którzy podali »dwa jeżycki ojczyste«, to

Razem . 12,765 101 j 103.112 j 102.941 I 5.627

54.433 j 2.213

Wyznanie

N

S’I

ff

polski

- C/j Ul

Of

polski g g-i niemiecki g ^

cr k

©' g*

Z g*

O O

___

mazurski i ^ niemiecki gL§.

__o g

S⁻ ©

kaszubski § w- Cg

-7 #3

kaszubski ^ ^ i niemiecki »

^ T

mazurski

Rzymsko-katolickie 2.521.015 Ewangielickie .    .

Mojżeszowe .    .    .

Inne.....

71.182 240.846    29.864

2.009    1.920

1.231    146

2.659    181

99.123    5.348

153

74

53.288    1 606

1.136    595

1.006    124

polaków otrzymamy, włączając mazurów, niekatolików 864 572, czyli 122 na lOuO polaków ; za wyłączeniem mazurów 98 na 1090.

W dzielnicach bliżej nas tu interesujących liczono żydów:

w regeneyi Gdańskiej

Kwizdyńskiej

w Prusiech Zachodnich w regeneyi Bydgowskiej „ Poznańskiej

7*»

5.928 zatem na 1000 ludności 10,0

17,5

15.822

21.750

15 915 28.431

7?

77

15,2

25,5

25,2

w W. Ks. Pozmnskiem na Górnym Szląsku

44.346

21.147

77

77

77

77

«1®

tc

pruskim nie- rządem

Widzimy zatem, że tylko bardzo nieznaczna liczba ży-dów uważa siebie za polaków, tydko bardzo niewielu podało jako język ojczysty polski. Odpowiada to zupełnie rzeczywistości, gdyż w ziemiach polskich pod zrównanie rzadziej spoty^ka się żydów poczuwających się do polskości niż w Królestwie i w Galicyi. Nie może to zresztą dziwić. Wielka masa żydów przybyła do Polski w ciągu wieków z Niemiec; mówili wskutek tego właśnie żargonem, w którym przeważają pierwiastki niemieckie, mową więc zbliżają się do niemców. Ponieważ zaś siedzieli w miastach, miasta zaś w Wielkopolsce od wieków już miały silny liczebnie i potężny społecznie żywioł niemiecki, nie mogło więc zgoła być mowy o asymilacyi w przeszłości. W ostatnich czasach dążenia asymilacyjne mogły przejawić sie w Królestwie i Galicyi,

nie mogły zaś w stwie i Galicyi wzmogły się tendencye tolerancyi, o tyle

>aństwie

pruskim; o ile bowiem w Króle-

'aństwa

w Księstwie zaszła reakcya; klerykalno-szlacheckie żywioły popierały najobskurniejszy antysemityzm. Wobec tego dziwić się należy, że wogóle są jeszcze żydzi poczuwający się do polskości, zaznaczający tę swoją polskość podawaniem języka polskiego jako ojczystego. Obawiamy się atoli, że znaczna część tych żydów-polaków pochodzi nie z ziem polskichJU bc(| Pruskiego, lecz są przybyszami z Królestwa i Galicyi. (Przypominamy n. p. młodzież studyującą w miastach pruskich, wśród której znalazło się na pewno paręset żydów z Królestwa i Galicyi, którzy podali się słusznie za polaków).

Czy więc w dobie obecnej wzrasta, czy zmniejsza się liczebnie ludność polska? czy polacy »rugują Niemców?« czy też odwrotnie? Jak wiadomo kwestya ta bywa bezustannie wznawianą w sporze narodowościowym i rozstrzyganą tak lub inaczej — niebardzo w imię prawdy, a stosownie do celu do jakiego ma służyć argument. Powiedzieliśmy już, że odpowiedzi stanowczej na podstawie cyfr wiarogodnych dotąd dać nie można, gdyż dawne dochodzenia o narodowości były prowadzone nieracyonalnie.

Pomimo to musimy naprzód zapoznać się z tymi re-

zultatami.

Fircks w swojej pracy podaje cyfry począwszy od roku 1858 skorygowane o tyle, że zostały dodane do cyfr z roku 1861, 1864 i 1867 przypuszczalne liczby żołnierzy, nie policzonych wtedy. Licząc razem polaków, mazurów i kaszubów otrzymuje polaków:

00 H N o lO O O Ci GO CO 00 00

i-i rH -h i—i

to to JO to "co V CO "o

-<] 05 ca CD •O D Ci Ol ĆD 00 GO bo cn O O t-1 O O CC

Z tych cytr wynikłoby, że ludność polska pomnażała się od 1858 do 1861 rocznie o 4,15%, od 1861 do 1867 o 0,35%, od 1867 do 1890 o 0,94%. Pierwsza z tych cyfr jest bezwarunkowo wyższą od możliwego »naturalnego przyrostu« t. j. przewyżki urodzeń nad zejściami, nigdy i nigdzie ludność nie rozmnaża się w tym stosunku. Druga i trzecia cyfra znów są zbyt niskie, normalny przyrost »naturalny« u ludności polskiej jak widzieliśmy jest większy. Pozostawały by tylko dwie możliwości dla wyjaśnienia tej niezgodności. Albo od roku 1858 do 1861 odbyła się imigracya ludności polskiej do Prus, od 1861 odbyła się silna emigracya, albo -P od roku 1858 do 1861 odbywała się polonizacya, od roku zaś 1861 do 1890 odbywała się germanizacya w bardzo znacznych rozmiarach. Co się tyczy okresu 1858 do 1861 faktycznie o poważnej imigracyi polaków nie ma mowy, a i wniosek drugi jest niemożliwy, gdyż jest to okres zbyt krótki, aby miały zajść poważne zmiany w rzeczywistości. Na cyfry dotyczące roku 1861 i 1890 w prasie polskiej powoływano się niejednokrotnie jako na dowód, że rzeczywiście odbyła się germanizacja na wielką skalę. Z drugiej znów strony hakaty-ści na tych właśnie cyfrach opierają się, gdy krzyczą, że ludność polska rozmnaża się niepomiernie szybko. Otóż jak powiedzieliśmy, cyfry z roku 1861 wogóle nie są ścisłe, a już zgoła nie mają znaczenia o ile dotyczą polaków poza dzielnicami polskiemi. Tam było poprostu rzeczą przypadku, czy wpisano kogo do list jako polaka. Natomiast o ile te cyfry dotyczą polaków w dzielnicach polskich warto nad niemi zastanowić się bliżej.

Fircks oblicza te cyfry, wprowadzając niektóre poprawki. Tych zaś, którzy podali jako język ojczysty i polski i niemiecki dolicza w połowie do polaków, w połowie do niem-ców. Jak powiedzieliśmy, taki rachunek może uchodzić dla cyfr z roku 1890. Tu bowiem mamy do czynienia z osobi-stem niejako zaświadczeniem i liczba owych »dwujęzycznych« jest stosunkowo niewielka. Inaczej atoli przedstawia się sprawa dla cyfr z lat poprzednich, tu już nie każdy osobiście świadczył za siebie, lecz urzędnicy robili go dwujęzycznym« jeżeli wiedzieli, że włada jako tako językiem niemieckim. Jednakże

nie mając innych cyfr, musimy brać jakie są i poddać je analizie.

Było zatem według Fircksa polaków (łącznie z mazurami i kaszubami) :

1890

1858    !    1861

1864    1867

w regencyi Królewieckiej „    Gąbińskiej

„    Gdańskiej

,,    Kwidzyńskiej

„    Koszalińskiej ¹

„    Poznańskiej .

„    Bydgowskiej .

,,    Opolskiej .    .

157.848 148.875 126.901 258.973

4.881

536.861

246.852

612.849

162.976

148.071

132.017

264.766

3.676

560715

240.806

665.865

174.600

156.200

121.000

279.800

3.800

569.100

251.500

706.000

181.500 163.300

140.500 290.000

3.700

584.900

258.500 744.200

183.449 144247 163.992 329 437 6.659 739.974 313.210 934.601

Wypadałoby stąd:

1.    W regencja Królewieckiej, do roku 1867 ludność polska wzrastała w stopniu normalnym, rocznie o l,8°/₀, od roku 1867 do 1890 nastąpił zupełnjr zastój.

2.    W regencyi Gąbińskiej do roku 1867 przyrost był anormalnie mały, gdyż tylko l,l°/₀ rocznie, od roku 1867 nastąpiło poważne zmniejszenie.

Należałoby to objaśnić bardzo intensywną emigracyą, jednakże znawcy stosunków przeczą temu, gdyż właśnie Mazurzy emigrują bardzo nielicznie, ani zamorska emigracya nie miała miejsca w wysokim stopniu, ani też emigracya do zachodnich dzielnic Niemiec ²

3.    W regencyi Gdańskiej przjTOst przeciętny ludności polskiej wynosił od 1858 do 1890 roku 0,91%, gdy przyrost średni ludności ogólnej wynosił tutaj rocznie 1,01%.

4.    W regencyi Kwidzyńskiej przyrost był również jednostajny, lecz słaby, bo wynoszący 0,93% rocznie; pomimo to przyrost był nieco większy, niż u ogółu ludności, gdzie wynosił tylko 0,80% rocznie.

!) Po niemiecku Cöslin, na Pomorzu pruskim (Provinz Pommern). ² Patrz: Auswanderung und Auswanderungspolitik in Deutschland. Tom 52. Schriften des Vereins für Sozialpolitik.

Ponieważ Prusy Zachodnie miały w dziesięcioleciu od 1880 do 1889 włącznie nadzwyczaj intensywną emigracyę zamorską (w tym okresie emigrowało blisko 150.000 ludzi), jak również emigracyę do zachodnich Niemiec, cyfry nie są nieprawdopodobne. Wynikałoby z nich, że z regencyi Gdańskiej wyemigrowało nieco więcej polaków, z Kwidzyńskiej więcej niemców.

5.    Przyrost polaków (kaszubów) w regencyi Koszalińskiej był mierny — 1,04%.

0,92%

6.    W regencyi Poznańskiej liczba polaków według tych cyfr wzrastała przeciętnie o 1,18% w okresie od 1858 do 1890. W sześcioleciu od 1858 do 1864 przyrost roczny wynosił 1,00%, w trzyleciu od 1864 do 1867 roku rocznie, w trzynastoleciu od 1867 do 1890 roku — 2,17%

7.    W regencjo Bydgowskiej przyrost miał być przeciętnie w całym okresie 0,71% rocznie; przyczem od 1858 do. 1864 przyrost wynosić miał 0,31%, od 1864 do 1887 0,92°/₀, od 1867 do 1890 — 1,62%.

Te cyfry dla Księstwa możemy na zasadzie materyału jaki posiadamy podać nieco dokładniejszej analizie. Wiadomo mianowicie, że w Księstwie rzeczywiście można przyjąć cum grano salis, polaków jako katolików, niemców jako ewangelików; będzie to nieścisłe, ale błąd będzie niezbyt wielki: są polacy ewangelicy, są niemcy katolicy, do pewnego stopnia te różnice zniwelują się. Otóż: statystyka nie regestruje wprawdzie noworodków i zmarłych według narodowości, lecz rege-

struje według wyznania. Z tego skorzystał Berkmann w swojej pracy Zur Geschichte der Entzvickelung der deutschen, polnischen und jüdischen Bevölkerung in der Provinz Posen, i obliczył cyfrę procentową urodzeń, zejść, a stąd »przyrostu naturalnego« dla katolików i ewangelików w Księstwie, z tych więc cyfr można wnioskować o »przyroście naturalnym« ludności polskiej, niemieckiej i żj^dowskiej. Cyfry te tak się przedstawiają:

(Zob. tabl. str. 42.)

Na 100 ludności bvło w okresie od 1824 do 1878 roku u ewangelików

u katolików

u żydów

w regencyi Poznańskiej:

urodzeń .....

zejść......

„przyrostu naturalnego

t' rH œ

^ lO 05

co' o'

© qa

«5 O

i—< 00 CO

co of t-T

w regencyi Bydgowskiej :

urodzeń ....    . .

zejść........

„przyrostu naturalnego“

co'o

ąSS

CO <-

h to W

IfeSS

Zatem mamy »przyrost naturalny« dla ludności polskiej w regencyi Poznańskiej przeciętnie 0,96%, według zaś statystyki narodowości miało przybywać rocznie 1,18% w okresie od 1858 do 1890 roku. Należałoby stąd wnosić, że odbyła się imigracya ludności. Wiemy atoli, że przeciwnie odbywała się w okresie zwłaszcza 1880 do 1890 poważna emigracya za morze, a także emigracya do zachodnich dzielnic. Stąd więc wniosek — że cyfry otrzymane przy dawniejszych spisach napewno nie mogą odpowiadać rzeczywistości, podano tam liczbę polaków zbyt małą i dlatego nastąpił pozornie przyrost, którego w rzeczywistości nie było: cyfry z lat 1858 do 1867 włącznie są za małe w stosunku do cyfr 1890 roku.

Inaczej znów ma się rzecz z cyframi regencyi bydgowskiej: Tu według statystyki narodowości przyrost miał wynosić 0,71% rocznie, faktyczny zaś przyrost był 0,99%. Lecz tu wypada w statystyce narodowościowej bezwarunkowo błędna cyfra przyrostu (0,81%) w czasie 1858—1864, stosunkowo normalny przyrost (0,92%) za czas od 1864 do 1867 roku, i zbyt wielki przyrost od 1867 do 1890 roku (1,62%). Przytem i tu odbywała się emigracya. Stąd wniosek: cyfry statystyki narodowości z roku 1858, 1861 i 1864 są bez wartości; cyfra za rok 1867 jest stosunkowo za niską w porównaniu do cyfry z roku 1890.

To też o nieścisłości cyfr dawniejszych, a mianowicie o tem, że cyfry te były brane za niskie, są przeświadczeni wszyscy autorowie. Fircks (I. c. str. 190), Bergmann (1. c. str. 33), Böckh (Der Deutschen Volkszahl etc. str. 77).

8. Co się tycze nakoniec Górnego Szląska mamy nieco nienaturalny skok w okresie 1858 do 1861, kiedy miało przybyć 53.000 osób narodowości polskiej, co uczyni przyrost o 2,88%- W następnym zaś okresie, od J 861 do 1890 przyrost miał wynosić 1,4% rocznie, co wobec emigracyi dosyć licznej polskich górników na zachód zdaje się również zbyt wiele. I tu więc należy sądzić, że cyfry dawniejsze były brane zbyt nisko.

Faktycznie więc o jakimś anormalnie szybkim wzroście ludności polskiej w naszych dzielnicach nie ma mowy. Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że cyfry dawne należy skorygować powiększając je, to na ogół wypadnie przyrost nieco mniejszy, niż odpowiadać powinien »naturalnemu przyrostowi« t. j. normalnej przewyżce urodzeń nad zejściami. Więc nastąpiła rze-czywiście strata w ludziach polskiej narodowości. Tylko — stratę tę musimy przypisać nie germanizacyi, a wychodztwu.

Lecz jeżeli nasze dzielnice traciły ludność polską skutkiem wychodztwa, to nie idzie za tem, aby to wychodztwo spowodowało germanizacyę kraju. Jeżeli bowiem okaże się, że w emigracyi brała udział ludność niemiecka, w wyższym niż polska stopniu, wtedy raczej nastąpić musiała zmiana na korzyść polskości.

Tę sprawę zatem warto rozpatrzeć bliżej.

Zastanawiał się nad wpływem wędrówek na skład ludności pod względem narodowym już Bergmann i dochodzi on dla Księstwa Poznańskiego do rezultatów takich: Od roku 1824 do 1843 odbywa się poważna imigracy a do Księstwa, przybyło około 102.000 osób więcej niż wywędrowało; od tego czasu, zwłaszcza zaś od początku piątego dziesięciolecia przeważa znacznie emigracya, wywędrowało więcej niż przywędrowało od 1844 do 1870 około 137.000 osób; zatem w rezultacie ubyło osób wskutek emigracyi 35.000, przyczem jednakże w regencyi Bydgowskiej przybyło 17.000 osób, w regencyi Poznańskiej ubyło 52.000.

Rozróżniając narodowości konstatuje Bergmann naprzód bardzo intensywne wychodztwo żydów.

Tu sprawa przechodziła ciekawe koleje: Po zajęciu kraju przez Prusy otrzymali wprawdzie żydzi »prawo obywatelstwa«, lecz podlegali bardzo dotkliwym prawom wyjątkowym, zwłaszcza zaś nie wolno im było przesiedlać się do innych pro-wincyi, chyba za szczególnem zezwoleniem ministra; dopiero od 1833 poczęto takie pozwolenie udzielać łatwiej, a dopiero w roku 1847 zniesiono ten zakaz. Wskutek tego do roku 1833 emigracyi nie było prawie, przeciwnie osiedlali się tu żydzi z Królestwa Polskiego, po roku 1847 poczyna się exodus h Z obliczeń Bergmanna wypada:

2.750

49.390

od 1824 do 1838 przewyżka imigracyi nad emigracyą

żydów wynosi..............

natomiast od 1834 do 1871 przewyżka emigracyi nad imigracyą żydów wynosi..............

Co do chrześcian sprawa przedstawia się tak:

Katolików — a więc przypuszczalnie przeważna część polaków od roku 1824 do 1843 przybyło wskutek imigracyi 52.080 osób,natomiast od roku 1844 do 1874 przewyżka emigracyi nad imigracyą wynosiła około 70.870 ludzi; ubyło zatem wskutek emigracyi tylko 18.790 osób.

Ewangelików — a więc przypuszczalnie przeważnie niem-ców — przybyło wskutek imigracyi od roku 1824 do 1853 około 60.000, od roku 1854 do 1870 zaś przewyżka emigracyi nad imigracyą wynosiła około 29.000; przybyło w całym okresie 1824—1871 zawsze jeszcze 31.000 osób. Ten odpływ żywiołu niemieckiego począł się zdaniem Bergmanna wzmagać bardzo w ostatnim czasie mniej więcej od roku 1868.

Cyfry wyżej przez nas przytoczone świadczą o tern, że w późniejszym czasie, od 1830 do 1890 emigracya niemców

¹ 1. c. str. 50—51.

musiała również przewyższać znacznie emigracyę polaków, gd}'ż jak widzieliśmy z liczby osób urodzonych w Księstwie i w Prusiech Zachodnich, a przesiedlonych do różnych dzielnic zachodnich tylko bardzo niewielka część mówiła po polsku.

Prócz tego mamy inny jeszcze szereg cyfr porównawczych. Widzieliśmy mianowicie, że istnieje cały szereg powiatów, w których przyrost ludności od roku 1890 do 1900 był mniejszy niż powinien być wskutek »naturalnego przyrostu«, a także szereg powiatów, w których pomimo prze-wyżki urodzeń nad zejściami ubyło ludności. Wszystkie te powiaty zatem traciły ludność wskutek emigracyi. Mamy przy-tem cyfry wyrażające stosunek ludności polskiej i niemieckiej. Otóż: Zestawiając te cyfry widzimy, że ubywała ludność głównie w tych powiatach, gdzie przeważają n i e m c y. W rzeczy samej.

Przybyło (+) lub ubyło (—)

j ludności na 100

£3 03 M X O i-l ! S-i ¹

• -si

! o oo

i—<

od roku

JO

vO

05

00 .

powiat Złotowo:

Wałcz Człuchów

Babimost Wieleń „    Lubczyce

Niemodlin Nisa Grotków Prudnik Wschowa

'*

11

11

51

51

51

na 1000 ludności wypada polaków 257 ;    0,5 j- 1,5

O! 0,2 j—2,1 — 0,2 1—2,5

51

5?

51

51

51

51

134

455

51

51

53

192

51

51

'1

51

51

51

11

>1

11

51

51

51

51

51

51

51

51

51

51

443

252

51

51

51

51

51

51

51

58

++++++!

5,4

1,8

1,8

1,9

51

51

51

11

97

183

478

259

++++

0,8 •    2,5

1,5

- 1,0

3,0

0.5

2,7

i t. d.

Są rdzennie polskie powiaty, które poniosły straty w ludziach przez wychodztwo np. Odolanowski, Kempiński, Szrem-ski; lecz jest ich mniej i straty mniejsze.

Żydzi jak widzieliśmy zaliczają sie również do niemców, a wychodztwo ich i to wychodztwo tłumne trwa dotąd nieprzerwanie. Liczba ich zmniejsza się absolutnie, a mianowicie zmniejszyła się według Fircksa o osób

od roku 1871 do 1880 od roku 1880 do 1890

regencji Gdańskiej

Kwidzyńskiej

Poznańskiej

Bydgowskiej

Opolskiej

215

+ 310 3.654 -1.719 + 1.582

689

4.158

—    8.139

—    4 024 3.201

Jest to zmniejszenie absolutne; ponieważ zaś oczywiście istnieje przyrost wskutek przewyżki urodzeń nad zejściami, wyemigrować musiało nierównie więcej osób.

Mam}/' zatem pewnie wniosek uzasadniony statystycznie — o ile wogóle w dziedzinie nauk społecznych twierdzenia uzasadnić się dają niezbicie statystyką: Wskutek em i gracy i, zwłaszcza emigracy i do dzielnic zachodnich Niemiec zmienia się w ostatnich trzech dziesięcioleciach stosunek liczebny narodowości w dzielnicach polskich pod

rządem

pruskim na korzyść polskiej narodowość i, gdyż emigruje przeważnie żywioł niemiecki

ROZDZIAŁ V.

Ludność wiejska i miejska.

Jedną z cech najcharakterystyczniejszych dla ery kapitalistycznej jest nagromadzenie ludności w wielkich środowiskach. Potworne milionowe aglomerat}^ ludzkie wchłaniają w siebie zda sie wszystkie soki żywotne kraju; ludność ich wzrasta kosztem ludności wieśniaczej, kraj cały wytwarza dla tych brzuchów olbrzymich zboże i mięso, bez przerwy napływa do nich bogactwo wytworzone pracą całego kraju. Jakże często lżono te wielkie miasta, »wielki Babilon« ; upatrywano w nich rozsadniki zbrodni i zepsucia, siedlisko zgnilizny moralnej, zwyrodnienia. A z drugiej strony któż dziś zaprzeczy, że właśnie miasta są laboratoryami myśli ludzkiej, krzewicielami cywilizacyi, wielkiemi ogniskami światła. Nie-darmo sam wyraz »cywilizacya« ma źródło słów wspólnych z nazwą mieszczanina civis. Ta rola przypadła miastom już w starożytności. Babilon, Niniwa, Memfis były siedliskami nauk, kunsztów, sztuki, twórczości politycznej; kultura Helady — była kulturą miasta. Arystoteles chcąc określić człowieka jako istotę społeczną, powiada, że człowiek z »istoty swej« jest obywatelem miasta. Rzym był »światem całym«, po za jego murami istniał już tylko świat barbarzyńców, niewolników ryjących ziemię. Dopiero ludy germańsko-słowiańskie stworzyły sobie inne formy bytu i przez krótką chwilę dziejową miasto traci swoje znaczenie panujące. W wiekach średnich dwory panów i klasztory zaciszne stają się siedliskiem cywi-liżący i. Wyjątek stanowią tylko dumne i kwitnące respubliki miejskie Włoch — Wenecya, Florencya, Genua i pani świata centrum katolicyzmu, jako potęgi wszechświatowej — Rzym. Dopiero od wieku XVI począwszy, miasto nabiera znów wzrastającego znaczenia, lecz o decydującej roli długo jeszcze niema mowy: Klasą panującą jest szlachta, siedziby jej są właściwemi ogniskami kultury; powoli i w ciężkiej walce miasto dobija się znaczenia politycznego, cywilizacyjny jego wpływ wzrasta stopniowo w miarę tego, jak przemysł i handel przyczyniają się do wzrostu zamożności miast; wyjątek stanowią tu miasta włoskie i Hansy niemieckiej. Dopiero z rozwojem kapitalistycznego przemysłu i handlu w wieku XIX zaczyna się niepomiernie szybki wzrost i dopiero teraz miasto odgrywa panującą rolę, narzuca całemu krajowi swoją kulturę. Lecz miasto nowożytne rdzennie różni się od typu starożytnego i średniowiecznego. Pomiędzy miastem starożytnem a wsią różnicy zasadniczej nie było, miasto średniowieczne, a nawet jeszcze miasto XVIII wieku stało nie o własnej sile, lecz czerpało silę i bogactwo z kraju caiłego; splendoru dodawała mu klasa panująca, a ta opierała swoją potęgę na wsi. Dopiero od kiedy miasto stało się przedewszystkiem ogromnym warsztatem, zbiorowiskiem ludzi żyjących własną wyczerpującą i niesłychanie produkcyjną pracą, wytworzył się typ obywatela miejskiego, wręcz przeciwny typowi wieśniaka, i odtąd wytwarza się charakterystyczna kultura miejska. Że ta staje się wytyczną dla całego społeczeństwa, panującą, to tłomaczy się głównie ogromnym wzrostem ludności miejskiej. Jeszcze w wieku XVIII ta ludność liczebnie ginie w porównaniu z wiejską, stanowi zaledwie jakiś ułamek procentu; pod koniec wieku XIX staje się już częścią nader poważną. Ciekawem zatem musi być pytanie, jaką mianowicie częścią? Postaramy się odpowiedzieć na to pytanie, o ile statystyka rozporządza pod tym względem cyframi.

Zacznijmy od Anglii, w której różniczkowanie pod tym względem poczęło się najwcześniej i gdzie ludność miejska stanowi procentowo najpoważniejszy dział w porównaniu z wiejską. Według A. F. Webera ( The growth of Ciłies in tke ię Century Londyn 1899), w roku 1801 ludność Anglii1 wynosiła 8,892.000 dusz; z tej liczby przypadało na miasta (licząc więcej niż po 5.000 dusz) — 2,314.000, na ludność wiejską 6,578.000; w roku 1851 ludność ogólna wzrosła do 17,927.000, przyczem na miasta przypadło 8,028.000, na wsie 9,899.000. Według spisu ostatniego, w roku 1901 było ludności 32,526.000, a w tej liczbie na miasta przypada 23,054.000 na wsie 9,471.000. W ciągu stulecia zatem stosunek stał się niemal odwrotnym. W roku 1801 ludność miejska stanowiła 26%, wiejska 74%, w roku 1901 ludność miejska stanowi 73%, wiejska zaś 27%. Charakterystycznem przy tern dla Anglii jest, że jak wykazują cyfry powyższe, w drugiej połowie wieku liczba ludności wiejskiej zmniejsza się absolutnie, z 9,899.000 na 9,471.000. W procentach wzrost ludności miejskiej a zmniejszanie się wiejskiej wypowiada się w cyfrach następujących:

przyrost ludności na 100 miejskiej    wiejskiej

21    4-1.8

\c co oj oi

dziesięciolecie

1851-00

1861-70

1871-80

1881—90

1891—1900

Stopień przyrostu ludności miejskiej zmniejsza się zatem, a ostatnie dziesięciolecie wykazało przyrost wiejskiej. Czy atoli fakt ten świadcz}/ o powrotnej fali, o zmianie dążności w rozmieszczeniu mieszkańców, czy też jest chwilowem tylko zakłóceniem ogólnego zjawiska, przesądzać trudno. Dotychczasowy przebieg tych stosunków Weber charakteryzuje następującemi słowy: »Ludność miejska w Anglii i Walii stale powiększa się szybciej niż wzrasta ogólna liczba mieszkańców, ludność zaś wiejska liczebnie zmniejsza się, lub wzrasta wolniej od liczby ogólnej. Przytem drobne miasta wogóle — z wyjątkiem dziesięciolecia 1811—20, wzrastały w ludność wolniej niż norma przyrostu ogólnego. Miasta o ludności prze-

¹ Właściwej : Anglii i Walii, bez Irlandyi i Szkocyi.

Stosunki społeczno-ekonomioene.

wyższającej ‘20.000, z wyjątkiem Londynu, wyprzedzały szybko drobne miasta i okręgi wiejskie. Najbardziej intensywnym był przyrost wielkich miast, z wyjątkiem dziesięciolecia 1881—1890, w którym przeważał przyrost średnich miast (20—100.000 mieszkańców). Londyn wzrastał wolniej od innych miast wielkich«.

We Francy i mamy statystykę ciągłą od roku 1848. W roku 1848 przy ogólnej liczbie ludności 35,400.000 miejskiej było 8,646.000, wiejskiej 26,753.000; w roku 1891 zaś, ogólna liczba ludności wzrosła do 38,373.000, przyczem ludności miejskiej było 14,311.000, wiejskiej 24,031.000. W tym okresie ludność miejska wzrosła stosunkowo z 24,4n/₀ do 37,4% ogółu. Lecz i tutaj wiejska zmniejszyła się absolutnie, i to w stopniu znacznym, bo z 26,7 na 24,0 milionów. Mały przyrost ludności Franc3Ó jest, jak wiadomo, bolączką społeczną tego kraju, zwłaszcza od roku 1870 zaczyna się zastój w t}rm względzie. Jak widzimy, zmniejsza się zwłaszcza ludność wiejska, podczas gd)f miejska wzrasta. Zachodzi tu więc zjawisko, że przyrost ludności wskutek naturalnej przewyżki urodzeń jest całkowicie pochłonięty przez miasta, wieś wyludnia się. Co do różnych kategoryj miast, Lavasseur dochodzi do wniosku, że »siła przyciągania ludzkich wspólnot zostaje w stosunku prostym do ich masy, tak samo jak w świecie fizycznym«.

W Niemczech mamy statystykę ciągłą dopiero od roku 1870, gdyż przedtem każde z państw rzeszy kierowało się w statystyce innemi zasadami. W okresie 1871—1895¹ zmiana w składzie ludności była następująca:

%/    i/A J i/ i,

wielkie mia- średnie mia- T .    .    , /ri ,

rok

sta przeszło sta (20-1(10    ”,a?U    °8lä* <².

100 tysięcy tysięcy mięsa- ⁵-2° ‘WJ ‘W? ”>.esz- wsie mieszkańców ka.ków) n>«®zk»nców kanców)

1871    1,968.000    3.147,000    4,588,000    5,190,000    26,164,000

1895    7,030,000    5,376,000    7,079,000    6,317,000    25,913,000

A zatem wliczając osady do miast, otrzymamy w roku 1871 ludności miejskiej. 14,89 milionów, wiejskiej — 26,16;

Cyfry z roku 1900 w chwili gdy to piszemy zostały opublikowane

dopiero dla Prus.

zaś w roku 1895 — miejskiej 25,99 milioów, wiejskiej — 25,97. I tu więc miasta wchłonęły w ostatniem dwudziestopięcioleciu cały przyrost ludności; wiejska zmniejszyła się nietylko stosunkowo, lecz absolutnie; podobnie jak w Anglii miasto panuje już nad wsią liczebnie. Ostatnie pięciolecie ubiegłego wieku ■odznaczało się w Niemczech intensywnym rozwojem przemysłu i handlu, sądzić więc należy, że w rozmieszczeniu ludności zaszła w tym okresie ponowna zmiana na korzyść miast.

9,456.00; z tej

W Królestwie Polskiem — według zestawienia W. Zaleskiego — stosunek przedstawia się tak : Ludność wynosiła w roku 1872 — 6,428,000, w roku 1897 liczby było ludności miejskiej w roku 1872 — 1,058*000, w roku 1897 — 2,056,000 ; na 100 ludności ogólnej przypadło zatem na miasta w roku 1872 — 16,21, w roku 1888 — 21,74, ludność miejska wzrosła o 94,83%- Zauważyć wszakże należy, że w naszej statyst}me nie wlicza się do miast osad fabrycznych; figurują więc tu w liczbie miast małe mieściny, lecz nie są zaliczone takie »osady« jak Ż3u⁻ardów, Dąbrowa, Zawiercie. Pominąwszy więc te ogniska przemysłowe, liczy się u nas 32 miasta z ludnością więcej niż 10.000 dusz, podczas gdy w roku 1872 było ich tylko 15. Dwa największe w kraju miasta wzrastają niesłychanie szybko : Przyrost Warszawy w okresie 25-letnim wynosił 131,24%, przyrost Lodzi 524% Szybkim wzrostem odznaczają się wogóle miasta o rozwiniętym przemyśle, np. Pabianice 249%, Będzin 224%, •Częstochowa 214%, Tomaszów 143%, Mława 126%.

Jak sprawa przedstawia się W dzielnicach polskich pod

pruskim ?

rządem

Ifr.îï •'•

'""^^auważyć naprzód wypada, że »miasto« polskie przedstawia z siebie typ szczególny: Jak wiadomo ogromna ilość miast powstała u nas nie dla rzeczywistej potrzeby, a gwoli zysków wszechwładnej szlachty: fundowano miasta, by zwiększyć dochód z propinacyą z myt, z czynszów. To też powstały bardzo liczne mieściny, ale po większej części nie

4*

miały one warunków rozwoju i nie rosły ani w ludność, ani w zamożność. W wieku zaś XVIII nie tylko te »miasta dziedziczne« były w stanie opłakanym, lecz upadały też grody, miasta koronne rządzące się prawem miejskiem. Było więc miast dużo w Polsce, ale stan ich nie tylko wiele, ale wszystko pozostawiał do życzenia. Co do liczby tych miast Klebs ¹ takie czyni zestawienie: Prowincya Poznańska (w roku 1860) 146 miast, t. j. szóstą część miast monarchii Pruskiej, obszaru zaś tylko 9 część, a ludności 12 część; tu przypada na 3,5 mili kwadratowej obszaru jedno miasto, w ludnej i przemysłowo rozwiniętej prowincyi Nadreńskiej, na 4 mile, w Szląsku na 5 mil jedno miasto.

Kiedy kraj dostał się pod panowanie pruskie zaszły w położeniu prawnem miast rdzenne zmiany. Już za Księstwa Warszawskiego miasta otrzymały prawo samorządu, lecz w czasie bezustannych zaburzeń wojennych prawa pozostały na papierze. Rząd pruski ten samorząd ograniczył znacznie, gdyż z początku mianowano poprostu urzędników, potem przyznano prawo wyboru mieszczanom, lecz zatwierdzenie należało do rządu. Najważniejszym atoli krokiem było zniesienie w miastach »dziedzicznych« ciężarów, jakie ciążyły na ludności na korzyść dziedziców. Po części te ciężary i daniny zostały zniesione bez indemnizacyi, po części zaś musieli dać mieszczanie okup, i to sowity. Oszacowano bowiem różne daniny i powinności w pieniądzach, i wyznaczono w ten sposób rentę, którą miały miasta spłacić, przyczem mogły uwolnić się od tej opłaty wypłaciwszy dwudziestokrotną sumę. Ponieważ jednakże taki wykup był niemożliwym dla miast przy braku gotówki, państwo spłaciło dziedziców obligacyami, a rentę ściągnęło wraz z podatkami. Reforma ta została uskutecznioną od 1833 do 1838 roku. Te ciężary dla niejednego miasta stały się niepomiernemi, zwłaszcza, że podatki państwowe za czasów pruskich wzrosły ogromnie. Te więc mia-

Landeskiilturgesetzgebung etc. str. 265.

steczka, które nie były w stanie ponieść ich, zostały pozbawione prawa miejskiego, zamienione na wsie.

Pod względem bytu ekonomicznego wiele tych miast nie różniło się, a i dziś nie wiele różni się od wsi. Są i dziś miasteczka, których mieszkańcy trudnią się głównie rolnictwem, a w bardzo wielu nie ma mowy o wielkim przemyśle i rozwiniętym handlu; pod względem zaś liczby ludności niejedna wieś na Rusi ma dwa i trzy razy tyle mieszkańców, co taki Kurzętnik lub Ryczywół.

To też trudno zapewne uważać tych obywateli mieścin nędznych za krzewicieli cywilizacyi. Z tern wszystkiem — zgodzić się trzeba na to, że nawet małe mieściny, pod względem cywilizacyjnym stoją ponad wsią. Sam fakt już, że mieszczanie nie odczuwali strasznego, wieki trwającego ucisku niewoli osobistej i prac}^ pańszczyźnianej musiał zbawienne mieć skutki. Stare niemieckie orzeczenie powiada, że »powietrze miejskie czjmi wolnym« i wskutek tego odmiennego od wieków już położenia powstać musiała różnica, która bodaj że jest większą od różnic rasowych. W miastach bądź co bądź mogły wybijać się silniejsze indywidualności, tu możliwą przynajmniej była walka o polepszenie bytu; w Ryczywole ideje poruszające ludzkość nie rodziły się pewnie, ale przystęp do ludzi mieć mogły, podczas gdy na wsi chłopi pańszczyźniani zahukani i przytłoczeni władzą królewiąt z gnuśnym fatalizmem znosili swą dolę. Tembardziej zaś w okresie kapitalizmu góruje miasto nad wsią ; ono jest aktywną, wieś bierną siłą. Miasto nie wieś było, jest i będzie areną, gdzie rozgrywają się dramata dziejów. To też nawet gdy mamy do czynienia z miastami tego typu, co małe mieściny wielkopolskie, powiększanie się miast w stosunku do ludności wsi musimy uważać za objaw pożądany z punktu widzenia społecznego, upadek miast — za klęskę.

Rozwój więc ludności miast tak się przedstawia w świetle statystyki :²

1837

1880

1895

1900

■ii

Prusy Zachodnie.

- ..'.Ii:

HMH

fco o CO 00 <1 Ot Oi ■ Ctt to i—I .....••*••» • /•

H iiiiüik!

s 13 g * * $* ^ & -* g p* *• • % °- §.

iS

SS

. Elbing . Folkemit . . Marieuburg . Tiegenhof, . Neuteich . . Danzig . Dirschau .

. Stargard .

. Berent .    .

. Schoéneck .

. Neustadt .

. Putzig .    .

■i

18.725 35.842 1.818    2.926

5.708    9.559

52.510

3.228

10-732

2.680

2.660

140.539

12.801

9.687

4.914

3.086

6.718

2.092

Reg. Kwidzyńska.

6.    Susz* ....

7.    Iława ....

8.    Prabuta . . .

9.    Kisielec . . .

10.    Biskupice . .

11.    Lubawa* . . .

12.    Nowemiasto

13.    Kurzętnik . .

14.    Brodnica* . .

15.    Ludzborz . . 16 Gorzno . . .

17.    Brzeźno* . . .

18.    Gołub . . .

19.    Toruń* . . .

20.    Chęłmża . . .

21.    Chełmno*

22.    Grudziądz* . .

23.    Łosin . . .

24.    Kadzyn .    .    .

25.    Swiecie . . .

26.    Nowemiasto

27.    Tuchola* . . .

28.    Chojnice* . .

29.    Człuchów* .    .

30.    Frydląd . . .

31.    Humersztyn . .

32.    Białybork .    .

. Schtum .    .

. Christburg . Marienwerder .    Mewe    .    .    .

. Garnsee . .

. Rosenberg . Deutsch Eylan . Rieseuburg .

. Freistadt . .

. Bischofswerder .    Löbau    .    .    .

. Neumark . .

. Kauernik . .

. Strassburg . Lauten berg .

. Rehden . .

. | Schwetz . j Neueburg . Tuchei .

. ! Könitz .    .    .

. Preuss. Friedlam . Schlochau .    .

. Hammerstein . j Baldenburg .

1.088 2.369 5 520

2.282 3.284 4.126 3.715 1.205 3.044 4.795 3.718 2.298 1.966 3 872 2.472

3.025 6.699 4 687 2.177

974

4.404

2.846

888

2.358 3 115 9.685 4106 1.020 3.102 8.073 4.760 2.422 2.048 4.453 3.142

844

5.801

3.820

1.799

4.498

2.893

20.617

3.492

9.937

17.321

2.286

1.879

9.654

4.944

3.066

9.096

3.597

3.252

2.956

2.419

6.725 3.633 1.620 5 253 2.735 28.497 7.579 10.499 24.242 2.387 1.961 7.013 5.340 2.919 10.554 3 713 3.358 3.067 2.486

7.249

3.592

1.648

6.072

2.867

29.626

8.982

11.079

32.800

2.587

2.017

7.010

5.008

3.046

10.704

3.758

3.306

3.026

2.451

33. Lendyk . 34i Złotowo*

35.    Sempolno

36.    Krojanka

37.    Więcbork

38.    Kamień .

39.    Wałcz* .

40.    Jastrowo

41.    Frydlond

42.    Człopa

43.    Tuczno

; . LandeckinWstpr.

. . ; Tiitz .....!

cd eô co i4 i-î c4 10 ci ci ci

HHHt-Moœoio

i-4 cd cd cd i-4 r4 co’ ió ci ci ci

CC r- 4 d «i- CO Tf O Tr*œ

® l> 10 00 O CO h-1-1 00 O 1|I

® ® H H O ® ® H H ® O

i-i cd ci r4 ci co ci i4 i-4

P— co

886

4.019

3.792

3.411

2.148

1.522

7.282

5.414

2.233

2.228

2.112

W. Ks. Poznańskie.

Reg. Poznańska Września* .

22.    Murowana-Goślina Murow.-Gosli

Ritschewald . Sam ter . | Wronkę . ; Pinne . .

. ! Obersitzko . Scharfenort . jBimbaum .

. ! Zirke . .

co oc <i ą: o» ce jo ►-* -

. Wreschen . . I Miłosław . . ; Jarotschin . . Żerków

. Jaratschewo . Schroda . Kostschin .

. Santomischel . Schrimm .

. Schwersenz Pudewitz .

. } Stenschewo

. | Obornik . Rogosen .

irt

23.    Ryczywół

24.    Szamotuły*

25.    Wronki .

26.    Pniewy .

27.    Obrzycko

28.    Ostroróg .

29.    Międzychód*

30.    Sieraków

31.    Skwierzyna*

32.    Bledzewo

33.    Międzyrzecz

34.    Zbączyn .

35.    Trzciel

irt

. i Biesen .

. Meseritz . . Beutschen . . Tirschtiegel

JC 4*- ^ pl to    to    H M M M JO M M M 10 05 M M to MMMMÜ5

S S 5 s 8 g 8 ’o % 8 g 3 ë ë g g & 2 k S 8 f S ë g 2 k 3 2 g É

ic cr oc cg ça ce p: ç o es o; pi ^ o ą ą v1 pi g-, ^ g; œ -i ^ o æ -J w S 4î S i®_ to ce ça j- œ w ce ~ j-> 10 to 4- « *- çn je j- to j® g - h- j- lo os - je    ,    c ,c 4.

S ËMflIfflf liltlll ls5§§lgS8ISl Mlü I

IIMH11111i i f i IliTi i li 11 III 1 III 111

»o <oi co .-4 .-4 ici ci r-i >c oi i-J t-4 i—i ci cd ci i4 >o cd i-4 4 4 <m 4 cd ci t4 ri id cd ci

o

boceo»*-*<35k©t>£>i—*i-‘t®ii*.cj»i—‘‘-‘cecni—*tece-q

00U)mO<1^0S05H-l'0t005i-ÜSÆ>4s.ü;05<ri^CXC»œ05^ 00 05 Ç0K!l-05^.O^0l

■ *...... •

...®......*|j.    .

I11» :!,llî!|!l|! sjl Jf eil 11. iâ sl'Lll H.tl| I llllil II

’ «-Ö

•s

î⁻¹ ï* î® f⁴ F ^ ^    K».“®!-¹.“® t- r* p î-¹ r* i-¹ p° r r* r* ç» *- *© o* i-H-totoH-tooîto h-h-

■suMa«qMc»oi8iotoHiÆ^<iÆocg;coLt.a-joMa^giIoooooHiao{!u    jtJP'&LVs oîëtëa:-j52}oo3<2

05|— H-bBH-CtftOÇCO5_H-p5t>0p0_H-tD^H H-tCOîH-H-tOH-tO — h- h- h- h- te 4- h- OS Ci H-tototOtOH-tCOStOH-H-tO

1 IIMil

905

821

7 579: 7.457

858

724

lieg. Bydgowska.

1.    Wieleń* .

2.    Czarnków*

3.    Trzcianka

4.    Chodzież*

5.    Piła . .

6.    Ujście

7.    Budzyń .

8.    Szamocin

9.    Margonin

10.    Wyrzyska*

11.    Nakło . .

12.    Łobżenica

13.    Mrocza

14.    Wysoka .

15.    Miasteczko

16.    Bydgoszcz*

17.    Solec .    .

18.    Koronowo

19.    Fordon

20.    Szubin

21.    Kcynia .

22.    Łobiszyn .

23.    Barcin

24.    Rynarzewo

25.    Inowrocław*

26.    Gniewkowo

27.    Strzelno* .

28.    Kruświca

29.    Mogilno .

30.    Trzemeszno

31.    Pakość .

32.    Gembice .

33.    Żnin* . .

34.    Janowiec .

35.    Gąsawa .

36.    Rogowo .

37.    Wągrowiec*

38.    Skoki . .

39.    Gołańcz .

40.    Mieścisko

41.    Gniezno* .

42.    Kiecko

43.    Witkowo*

44.    Czerniejów

45.    Powidz .

46.    Mielżyn .

. Filehne . .

. Czarnikau . . . Schönlanke . Kolmar . . . Schneidemühl . Usch .    .    .

3.288

3.124

3.745

2.925

3.385

1.378

1.308

1-814

1.765

808

2 320 2.524

940

755

575

7.390

509

2.233

2.409

2.164

2.074

2.312

586

798

4.303

4.860

5.429

5.025

1.765 1.672 7.782 2.238 2.‘r03 U67 1.058 52.154 4.330 3.847 2.387 3.063 3.086 2.25 t 1.106

771

776

4.761

952

1.881

306

to

792

679

1.548

471

448

436

2.048

991

948

595

417

20.489 1.666

813

26 140 3.121 4.554 2.843 3.530 5.030 2.937 1.185 4.005

pl

4^ LC GC O:

1.093

1.030

21.661

1.724 1.552 1.324 1.107

525

Górny Szląsk.

liegencya Opolska.

6.    Opole*....

7.    Chrapkówice

8.    Strzelce* . . .

9.    Ujazd ....

10.    Leśnica . . .

11.    Lubliniec* . .

19.    Miasteczko . . .

20.    Bytom* . . . ,

21.    Królewska-Huta

22.    Katowice* . . .

Kreuzburg Kons ta dt . . Pitschen .    .

Rosenberg Landsberg . . Oppeln .    .    .

Krappitz . . Gross Strehlitz Ujest . . . Léscbnitz . . Lublinie . . Guttentag .    .

Woischnitz Gleiwitz .    .

Peiskretseham Tost . . . Kieferstädtel . Tarnowitz Georgenburg . Beuthen . . Königshütte . Kattowitz .    .

Myslowitz Pless . . . Nikolai . . Borun .    .    .

Rybnik .    .

Sohrau . . . Loslau . . . Ratibor . . Hultschin .    .

Kosel . . . Leobschiitz Kätscher .    .

Bauerwitz Neustadt .    .

Ober Glogau . Zülz . . . Falkenberg Friedland i.obschi

Schurgast . Neisse . . Ziegenhals Patschkau Giottkau . Ottmachau

C 00

1.126

2 116

1.407

3.251

3.413

2.827 2 580

2.294 3.355 1.712 6.558 2.293 2.569 5.640 2.199 2.150 5525 3.823 2.510 1.457 1 274

6.135    8 750 10,236

22.811 41.379: 51.409 27.552 44.697 57.857 12.623 22.757 31 745 7.382 11.195 13.365 4.059    4 631    4.811

15077 3.959 1 805 1.056 7.956

629

10.787 2.690 3 296 2.206 2.609

oi -x >o -t co

713    1.002    985

651 24.735 7.464 5.801 4.319 3.650

IO

03 C< 00 4-

IC o

Mamy tedy w Prusiech Zachodnich miast 55, w Księstwie 130, na Szląsku Górnym 46.

Na pierwszy rzut oka widzimy, że koleje miast w okresie od 1837, kiedy odbył się pierwszy wiarogodny jako tako spis, do 1900 roku były bardzo rozmaite: Jedne wzrastały szybko w ludność, w innych ubywa ludności, inne jeszcze są w zupełnym zastoju.

Prócz tego znikł cały szereg miast, zostały one zamienione na wsie, taki los spotkał n. p. miasta: Zaborowo (liczyło w roku 1837 mieszkańców 750), Dupin (602), Radolin (651), Kwieciszewo (502), Wylatowo (468), Łopienno (605), Łekno (431), Żerniki (264), Kiszkowo (368), Zydowo (358) — wszystkie w Księstwie. Były to po większej części miasta »dziedziczne«, tylko Kwieciszewo i Wjdatowo b}dy »wolne«. Przeważnie też były to miasta rolnicze, lecz niektóre z nich dawniej słynęły z wyrobów rękodzielniczych; n. p. Radolin z wyrobu sukna, Dupin — płótna.

Naogół widzimy, że te drobne miasteczka wzrosły w ludność w okresie od 1836 do 1880 roku, dopiero w ostatnich latach dwudziestu poczyna się szybki upadek, zwłaszcza zaś jaskrawo ukazuje się upadek w ostatniem pięciolecin. Jakie były przyczyny tego zjawiska? Co do okresu pierwszego, okresu na ogół biorąc wzrostu ludności, przyczyna wzrostu jest jasną. Był to okres, w którym przejawiać się poczęły zbawienne skutki uwłaszczenia włościan. Włościanie stali się teraz dopiero, konsumentami wyrobów rękodzielniczych; gospodarstwo włościańskie poczęło się przekształcać do pewnego przynajmniej stopnia na gospodarstwo pieniężne, gdyż włościanin począł sprzedawać część płodów rolniczych ; stąd więc powiększenie obrotu towarów w kraju, rękodzielnicy znajdują zatrudnienie. Przytem podniósł się niewątpliwie dobrobyt tych włościan, poczynają oni sobie pozwalać na najprymitywniejszy przynajmniej komfort — w chacie pojawiają się sprzęty kupne, których nawet z nazwy nie znał dawny poddańczuk. Prócz tego: jak zobaczymy, przy regulacyi włościan usuwano ich ze starych siedzib, musieli się zabudowywać na »nowinach« stąd ogromny wzrost ruchu budowlanego. W końcu zmieniły się też stosunki pod tym względem, że po regulacyi ustaje absenteizm szlachty; panowie ziemianie, co dawniej przeżywali swą rentę w miastach dużych zagranicą, lub w podróżach, teraz poczynają gospodarzyć sami, zamiast jak dotąd puszczać włości w dzierżawę. Stąd więc wzrasta zapotrzebowanie dworów, rzemieślnik i kramarz małomiasteczkowy skorzystali na tej zmianie. To jedna strona kwestyi, druga na tern polega, że reformie towarzyszyć musiała proletaryzacya. Dawny chłop poddańczuk był pariasem i niewolnikiem, ale nie był proletaryuszem, właśnie dlatego, że był niewolnikiem. Nie wolno mu było opuszczać roli, na którą go pan posadził, nie wolno mu było szukać zarobku na własną rękę. Teraz zmieniło się to, chłopi zostali wolni, ale tylko część z nich została posiadaczami, inni zostali »wolnymi najmitami«, i z tych znaczna część i przytem najsprawniejsza, najenergiczniejsza ciągnęła do miast. Jasnem więc, że ludność miast musiała wzrosnąć.

Potem nastaje okres, w którym waży się szala miasteczek — jedne wzrosły szybko, inne musiały upaść; mówimy o okresie budowy dróg żelaznych. Po relsach kolei żelaznych wkracza do kraju kapitalizm; ułatwiona komunikacya sprawia olbrzymie powiększenie obrotów handlowych, ale też podkopuje byt rękodzielnictwa; wzrasta ilość fabryk w miastach, podupada rzemiosło. Miasto więc, które zostało połączone ze światem torem kolejowym ma widoki rozwoju, miasto pominięte pozostaje centrem wymiany towarów dla ludności okolicznej, lecz jest niem w mniejszym już stopniu niż dawniej, gdyż płody rolnicze bywają w znacznej części dowożone nie na targ miejscowy, a do stacyi kolejowej, skąd dostają się na rynek świata. Natomiast produkcya rękodzielnicza takiego miasta ma teraz przed sobą walkę z produkcya wielkokapitalistyczną. To jedno, a drugie, to uruchomienie ludności w'skutek budowy kolei. Emigrować łatwiej, więc tłumnie porzuca młodsze pokolenie zwłaszcza drobne mieściny i hurmem ciśnie się do wielkich miast. Wyludnianie się małych miasteczek,

Hl

w których nie ma żadnych widoków powodzenia, jest nieuniknioną konsekwencyą.

Te skutki kapitalistycznego rozwoju dla miast drobnych musiały się wypowiedzieć zwłaszcza w ostatnich dziesięcioleciach, w miarę tego, jak wielki przemysł niemiecki rozwijał się. A rozwijał się on z zadziwiająca szybkością. I oto nastał zupełny zastój od ósmego mniej więcej dziesięciolecia dla Kurzętników, Pszczewów i t. d. i t. d. Najostrzej zaś musiało się to przejawić właśnie w okresie od 1895 roku, gdyż był to okres niebywałego wprost szału produkcyi kapitalistycznej. Wielki przemysł i handel okazywały teraz apetyt wilczy na pracę ludzką, siedliska przemysłu i wielkie miasta wchłaniały w siebie ludzi jak gąbka wodę. To też niemal potwornym jest w tym okresie wzrost takich Gliwic, Katowic, Mysłowic, Bytomia, Huty Królewskiej. Natomiast w Księstwie i w Pru-siech daleko mniej widzimy miast szybko wzrastających — Poznań, Gdańsk, Bydgoszcz, Toruń, Ostrawo, Inowrocław.

Dodać należy, że przy cyfrach dla Szląska uwzględnić jeszcze trzeba ludność osad górniczo-fabrycznych, które nie są miastami oficyalnie, lecz faktycznie mają ludności znacznie więcej od małych mieścin, a przytem ludności, która ma wszystkie cechy ludzi miejskich, ludność robotniczą.

Wymienimy tylko te, które miały więcej niż 10.000 mie

szkańców:

Zaborze (powiat Zaborzecki) Stare Zaborze Eucla Dorota Boszyce

Laurowa Huta „

Siemianowice Załęże Lipina

Świentochłowice „

)1

ił

łł

Ił    łł

(powiat Katowicki)

łł

łł

ił

łł    9?

(powiat Bytomski)

łł

w r. 1895 18.389 14.012 8.598 8.383 10.776 11.483 8.374 7.144 15.715 9.757

w r. 1900 22.592 19.564 11.851 10.805 14.548 13.573 12.188 10.014 16 896 13.070

Jeżeli więc chcemy otrzymać bilans ostateczny, lepiej zrobimy uważając miejscowości ponad 2000 jako miejskie,

poniżej tej cyfry jako wiejskie, jak to czyni też stat3^styka urzędowa niemiecka. Wówczas otrzymujemy za ostatnie pięciolecie takie rezultaty:

Reg. Gdańska „ Kwidzyńska „ Poznańska . ,, Bydgowska „ Opolska .    .

Liczono mieszkańców w miejscowościach o ludności więcej niż 2000 o ludności mniej niż 2000 (miasta)    (wsie)

przybywało więc rocznie ludności

w roku 1895

w roku 1900

w roku 1895

w roku 1900

przybywało więc rocznie ludności

7«

271.045 236.013 317 730 205.906 796 45Vi

346.445

640.282

855.481

448.516

913.722

355.319 642 237 855 532 458.458 919.959

0,51

0 07

0,00

0,39

0,14

Ponieważ zaś »przyrost naturalny« obliczony dla Prus Zachodnich wynosi w dziesięcioleciu 1891—1900 rocznie 1,^7%, w Księstwie 1,94, na Szląsku 1,35 otrzymujemy: Tylko w północnej części Prus Zachodnich i Księstwa, oraz na Szląsku Górnym ludność miejska wzrosła cokolwiek więcej, niż wynosi przyrost naturalnjr, tylko tu można mówić o rozwoju miast, natomiast w regencyi Kwidzyńskiej i Poznańskiej ogólnie nietylko mieszkańców nie przybyło stosunkowo, a ubyło, gdyż przyrost rzeczywisty nie odpowiada temu, jaki być powinien wskutek przewyżki urodzeń nad zejściami. A więc: zupełny zastój miast w tej części kraju. Wieś we wszystkich częściach miała przyrost mniejszy, niż mieć powinna. W regencyi Kwidzyńskiej i Poznańskiej zupełnie prawie ludność wiejska nie powiększa się, w trzech innych powiększa się mniej niż drogą naturalną przybywać powinno.

Mamy tedy wyludnianie wsi, ale to wyludnianie odbywa się nie na korzyść miast krajowych, a na korzyść miast niemieckich zachodnich.

Liczebny stosunek ludności miejskiej do wiejskiej zmienia się ostatecznie na korzyść pierwszej, wypada bowiem na 100 ludności krajowej:

na Górnym Szląsku .    .

w roku 1900 ludności    ludności

w roku 1895 ludności ludności miejskiej wiejskiej 46,57 34,44 28,63

53,43

65,56

71,37

w Prusiech Zachodnich w Księstwie Poznańskiem

W suchych cyfrach scharakteryzowaliśmy zmiany, jakie zachodzą w zaludnieniu kraju, pamiętajmy przecież o tern, że cyfry te wyrażają żywe jednostki ludzkie, że zmiany jakie wypowiadają się w naszych plusach i minusach, są bezdusznym wyrazem przewrotów społecznjmh, którym towarzyszą w rzeczywistości tysiączne bóle życiowe istot ludzkich. Gdyby Księstwo nie było Beocyą polską, dawno już tu powinien by pojawić się polski Gleb Uspienski), któryby nam opisał dramaty Kurzętników i Ryczywołów. Owe dramaty powstające z borykania się ojców z biedą beznadziejną, z ową dziką, potworną potęgą na oślep działających sił ekonomicznych. A potem nowe dramaty, kiedy synowie tłumnie porzucają siedzibę ojców, ciągną hen w świat daleki na Zachód, za morze — za Chlebem. I opisałby taki polski Gleb Uspienski łzami pisaną historyę wsi wielkopolskiej,. ową nad wyraz wszelki ciekawą historyę, jak to poddańczuk jasnego pana w dobrach Wyzysk i Nędza stał się nakoniec wolnym człowiekiem, jak to ze skóry wyłaził ten wolny gospodarz, by »na nowinach« dźwignąć swoje gospodarstwo, jak od gęby sobie odejmował, by dokupić jeszcze szmat gruntu jałowego i jeszcze choć jedną krowinę biedną, jak pracował za trzech, a jadł za pół człowieka byle »wyjść na ludzi«. 1 jak to potem pomimo zabiegów i starań, pomimo pracy nadludzkiej nie mógł się ostać ten gospodarz wobec nawałnicy ekonomicznej, wobec konkurencyi amerykańskiej, fiskalizmu pruskiego, lichwy, jak poszedł z torbami, został »wolnym najmitą«, a jeżeli ten los go ominął, jak dziewczynina jedna i chłopak poszli, bo pójść musieli »na Saksy«, a drugi syn się zabrał za morze, a trzeci do podziemi w kopalniach nad Renem. Jak odbiegli starego, tułają się hen po świecie, jak pustoszeje ziemia wielkopolska.

¹

Jak nas informowano w berlińskim biurze statystycznem, opublikowanie nastąpi w ciągu roku 1903.

²

Miasta sa uszeregowane według powiatów; oznaczone (*) są powiatowe.

CZĘŚĆ II.

ROLNICTWO.

ROZDZIAŁ I.

Warunki klimatyczne i gleba; kilka uwag porównawczych o stanie rolnictwa.

Ziemie polskiej

Pruskiego pod względem warunków klimatycznych dla rolnictwa są uprzywilejowaną częścią ^Bałtyk wywiera tu swój dobroczynny wpływ łagodząc różnice jaskrawe temperatury, właściwe klimatowi kontynentalnemu innych ziem polskich. Zima mniej ostra, lato mniej

Państwa

dawnej F

skwarne niż w

osady atmosferyczne obfite i rozdzielone na cały rok dosyć jednostajnie; na klęski posuchy, zim bezśnieżnych, zamieci, przymrozków wiosennych rolnik

Królestwie

Wielkopolski jest narażony mniej

Pod względem gleby dzielnice nasze przedstawiają ogromną rozmaitość.

Prusjr Zachodnie są położone w nizinie przeciętej od zachodu na wschód »Wyżyną Bałtycką«, poprzez którą utorowała sobie drogę Wisła tworząc dolinę; dolina ta od Torunia do tak zwanej »Szpicy Montawskiej« — gdzie Wisła dzieli się na dwa koryta — jest szeroką na 7 do 8 kilometrów, dalej rozszerza się znacznie — około 53 kilometrów, w delta pomiędzy Gdańskiem a Elblągiem. W tej to rozszerzonej dolinie położone są sławne »żuławy«, grunta należące do najżyźniejszych w Europie, zdobyte w ciężkiej walce z morzem. Rozróżniają — żuławę Gdańską, na zachód od Wisły, żuławę wielką Malborską pomiędzy Wisłą a Nogatem i żuławę małą Malborską na wschód od Nogatu. Grunta te były niegdyś

zalane wodami Wisły i Bałtyku i dopiero w wieku XIII wielki mistrz krzyżacki, Meinhard, kazał sypać groble i bić famy dla osuszenia tych gruntów. Dziś na długości 25 mil ciągną się groble, ujmując w karby fale Wisły i Nogatu. Podobne do-żuław pod względem żyzności są grunta na »niżu wiślanym« rozróżniają je dodając nazwy miast pobliskich, więc niż Chełmski, niż Kwidzyński itp. Grunta żuław i niżów są gliniaste, bogate w próchnicę i najlepiej nadają się pod uprawę pszenicy i wyborowego jęczmienia.

Na wschód od Wisły ciągnie się wyżyna Bałtycka, Pomorze polskie. Tu grunta są bardzo rozmaite: Płasko wzgórze Kartuskie ma grunta przeważnie piaszczyste. Powiat Kartuski ma prawie wszędzie glebę lichą; leżące dalej ku północy powiaty Wejrowski i Pucki cokolwiek lepszą; ku południowo-zachodowi położone powiaty Kościerżyński, Chojnicki, Czlu-chowski, Wałczewski i Tucholski mają już glebę znacznie lepszą, zwłaszcza w dolinach rzecznych nad Brdą i Wdą, gdzie z wielkim trudem osuszono bagna. Na wschód od Wisły powiaty Lubowski i Brodnicki mają znów glebę mniej urodzajną; lepiej przedstawiają się Suszawski i Świecki a glebę żyzną mają powiaty Sztumski, Kwidzyński, Grudziądzki, Chełmski, i. Toruński. : ....:j

W Księstwie mamy całą skalę od czarnoziemu kujawskiego do piasków jałowych. Charakterystycznem jest przy-tem dla Księstwa, że na bardzo nieznacznych przestrzeniach mieszczą się tuż obok siebie grunta o najróżnorodniejszej glebie — piasek, glina ilasta, próchnica i glina. Przeważają grunta lekkie, piaszczystej gliny, które stanowią 70—b0% obszaru powiatów Wyrzyskiego, Grodzkiego, Kościańskiego, Krotoszyńskiego, 89% powiatu Mogilnickiego i 99% Pleszew-skiego. Piaski znajdują się głównie w dolinach rzecznych i obszarach niżej położonych, stanowią one 50—60% obszaru w powiatach Bydgowskim, Chodzieżyńskim, Węgrowieckim, Międzyrzeckim, Wschowskim, Odolanowskim i Ostrzeszowskim. Murszów i torfowisk jest najwięcej w dolinach Noteci i Obry. Ciężkie grunta gliniaste są stosunkowo rzadkie; najwięcej po-•siadają ich powiaty Odolanowski 85%, Inowrocławski 22%, i Krobski 14%. W dolinie Noteci, w okolicach Bydgoszczy dużo jest murszów i torfowisk; pod powierzchnią są pokłady doskonałej gliny garncarskiej, lecz gleba licha, bagnista, kwaśna i zawiera nadmiar żelaza. Przerywają ten pas pod Nakłem i Osiekiem rozległe piaski. Dopiero od miejsca, gdzie wpada do Noteci Głda poczynają się w dolinie rzecznej żyzne bardzo grunta: rzeka podczas wylewów wiosennych osadza tu żyzny ił. Na północ od Noteci, wzdłuż rzek Łobzonki i Brdy leżą urodzajne obszary, powstałe z osuszenia bagien, czego dokonał po pierwszym podziale Polski Fryderyk II. Na południe od Noteci ciągną się piaski, które stopniowo przechodzą w glebę żyzniejszą w pobliżu Kcyni — gliniasty grunt z podłożem z marglu. Dalej ciągnie się pas żyznej gleby na pła-skowzgórzu od Obornik przez Szamotuły, Pniewy do Międzyrzecza, a drugi pas szeroki od jeziora Gopła do Gniezna wzdłuż Noteci i Wełn}' ku północy. Pas pomiędzy Wisłą a Notecią i na lewym brzegu tej rzeki, obejmujący powiaty Inowrocławski, Szubiński i część Bydgowskiego ma znakomitą glebę: grubj^ pokład próchnicy na podłożu gliniastem, znana gleba kujawska. Najmniej urodzajne obszary mamy na południu, w najwyższej części kraju, w powiecie Ostrzeszow'-skim — są to piaski lotne ciągnące się wzdłuż Prosny. W dolinie Warty ciągną się pasjr błotniste, na północ od tej rzeki gleba staje się lepszą i pas pomiędzj' rzekami Września i Kopia ku Gnieznu i Poznaniowi ma znów grunta próchnicowe, jakkolwiek mokrawe, wymagające drenowania. Wzdłuż Obry ciągną się znów grunta bagniste — bagno Olszańskie — murszawe i torfiste. Bagna te zostały wysuszone po części i dały grunta przydatne do uprawy, jakkolwiek niezbyt urodzajne. Powiaty południowo-zachodnie, Wschowski, Lesznie-wski, Rawski, Krotoszyński mają grunta średnio urodzajne.

Górny S z 1 ą s k w części południowo-zachodniej, górzystej, ma grunta piaszczyste i kamieniste, zawierające dużo soli mineralnych, żelazistych, stąd mało urodzajne i trudne do uprawy; w dolinie Odry ciągną się bagna; ku północy gleba jest lepszą, Wogóle jednakże prawie cały obszar tej dzielnicy dla rolnictwa ma pod względem gleby mało sprzyjające warunki.

Na ogół zatem pod względem żyzności gleb}^ nasze dzielnice nie są bynajmniej uprzywilejowane i z wyjątkiem niżu wiślanego, żuław i gleby kujawskiej, ziemia wymaga tu wszędzie nader starannej i stosunkowo kosztownej uprawy. Z ziem dawnej Rzeczypospolitej zajmują co do urodzajności miejsce średnie: Są urodzajniejsze od górzystych części Galicyi, południowo-zachodnich obszarów dzisiejszego Królestwa i od Litwy północnej, natomiast niedorównywują bynajmniej żyznym łanom Podola i Ukrainy, ziemi Lubelskiej i Sandomierskiej. Pomimo to rolnictwo zawsze stało wyżej w Wielkopolsce niż w Małopolsce, a z ziem Wielkopolski województwa Poznańskie, Inowrocławskie, Gniezneńskie, Kaliskie zawsze uchodziły za najlepiej zagospodarowane. Wypowiadało się to w dochodzie, w rencie gruntowej, a co zatem idzie w cenie ziemi. Według tablic intrat i szacunku ziemi, liche grunta w województwie Gnieźnieńskim, dawały intraty z włóki więcej niż urodzajne grunta sandomierskie i lubelskie. Korzon powiada, »że intensywność i intratność gospodarstwa rolnego wzrastała w miarę posuwania się od wschodu ku zachodniej granicy«, i cytuje takie świadectwa współczesnych: »Na sejmie czteroletnim poseł Rożnowski zaznaczał różnicę pomiędzy Wielką i Małą Polską: »w Wielkopolsce gospodarstwo tak wygórowało, że już podobno wyżej pójść nie może..., a w Małopolsce dopiero ekonomika do doskonałości przychodzi«. A Święto-sławski poseł z Wołynia twierdził, że w Rusi dobra sto dymów mające ledwie 10.000 złp. intraty czynią, w Wielkopolsce zaś tę samą intratę mieć można z dziesięciu dymów... W roku zaś 1785 znajdujemy wzmiankę, że »zagon« roli pod Rawiczem kosztuje 4 czerwone złote, gdy pod Warszawą tylko 4 złote polskie«. ¹ Jakie były powody tej różnicy? Odpowiedź łatwa. Weźmy przykład ostatni: Miasto- Rawicz jel|f w powiecie Krobskim, na samej granicy Szląska; gleba tu zaledwie średniej urodzajności, w każdym razie nie lepsza niż pod Warszawą. Lecz ziemianin z pod Rawicza miał zawsze zapewniony odbyt na plony swej roli; ziemia dokoła była gęsto zaludnioną i przemysł kwitnął. Stąd różnica. A to stosuje się do całego kraju: Wielkopolska zawsze miała odbyt dla produktów rolnictwa na Zachód, miała rozwinięty w porównaniu z Małopolską przemysł, wskutek tego, i wskutek starej swojej kultury miała ludność bardziej gęstą; stąd opłacały się nakłady czynione w rolnictwie, stąd wielka intrata i wielka wydajność ziemi, a także wysoka jej cena. I stosunek ten nie zmienił się dotąd: gospodarstwo rolne w Księstwie i Prusiech Zachodnich pomimo średniej tylko żyzności gleby

one

stoi wyżej niż w

Na dowód, że tak jest, wystarczy przytoczyć cyfry zbiorów pszenicy i żyta z jednostki obszaru: Zebrano zatem z hektara przeciętnie w roku¹

państwie

|Auśtryackim i w Rosyjskim.

żyta

pszenicy

Podobnie ma się rzecz z produkcyą zwierzęcą. Na sto ludzi było: ¹

koni

bydła

owiec

trzody

chlewnej

razem

w Prusiech Zachodnich ) w Księstwie Poznańskiem) w Królestwie Polskiem w Galicyi.....

w r. 1892

i—»    na

»-* 4^ OC 0\

'ai'aoto'b-

od' co oo' CO Tjt co co

4-** O* 3:

co 05 a

oT i-T ad' co

Cl CO i-H 1—!

►—¹ I—‘ i

I—*• 4* Ol jO px CD MO

Gdyby można było przeprowadzić porównanie pod względem jakości produkcyi, porównanie wypadło jeszcze korzystniej

Pruskiego i Galicyi z danych statystycznych urzę-

państwa

¹ Cyfry dla

dowych, dla Królestwa według Załęskiego: Królestwo Kolskie pod względem statystycznym. Warszawa 1900.

72

państwa

dla

'ruskiego. Zboże jest naogół znacznie lepszego gatunku (czego dowodem wyższe ceny, jakie płacą w Gdańsku za zboże z Księstwa niż za zboże z Królestwa), a co do inwentarza żywego, to ani takich habet drobnych i zwyrodniałych jak w Galicyi i Królestwie, ani krów tak wynędzniałych i zaniedbanych tu się nie widuje.

Porównajmy atoli produkcyę rolną Wielkopolski z pro-dukcyą krajów niemieckich Zachodu. Wybieramy dla porównania kraj przeważnie rolniczy — Bawaryę, a drugi wysoce przemysłowy — Saksonię; są to kraje o glebie jeżeli nie gorszej to w każdym razie nie lepszej od wielkopolskiej. Porównanie wypada tak:

w Księstwie w Bawaryi w Saksonii

zebrano z hektara centnarów metrycznych pszenicy 10,1 12.6 18.7

żyta

10,8

12.0

14,3

w Księstwie w Bawaryi w Saksonii

N a 100 ludzi było:

trzody

razem

inwentarza żywego

145,7

103,9

48,6

Pod względem więc zbiorów zboża Księstwo zostaje znacznie w tyle po za tymi krajami; kraj w którym rolnictwo jest najważniejszą podstawę bytu ekonomicznego ma zbiory znacznie gorsze, niż kraje Zachodu, przemysłowa Saksonia ma obfitsze stosunkowo zbiory niż Księstwo. I powtarzamy — jest to rezultat nie lepszej gleby lecz lepszej uprawy roli, starannego rolnictwa. Pod względem hodowli bydła Księstwo stoi na pienvszy rzut oka lepiej od krajów, z którymi je porównywamy. Porównanie atoli jest niezupełnie trafne. Poró-wnywając Księstwo z Królestwem i Galicyą mogliśmy zado-wolnić się obliczeniem inwentarza na 100 ludzi, gdyż warunki pod względem zaludnienia są zbliżone; pfzy porównaniu atoli Księstwa z Bawmryą i Saksonią należy wziąć pod uwagę

różnice w gęstości zaludnienia: w Księstwie przypada na kilometr kwadratowy 65,2 ludzi, w Bawaryi 81,4, w Saksonii 280,1 (według spisu z roku 1900): wskutek tego stosunek zmienia się. Musimy tedy wziąć pod uwagę ilości wypadające na kilometr kwadratowy; wtedy otrzymamy. Na kilometr kwadratów}^ wypada:

w Księstwie w Bawaryi w Saksonii

koni    bydła    owiec

trzody chlewnej 18.0

razem

87,5

17,9

28,9

73,6

81,1

Wypada zatem w Księstwie koni stosunkowo więcej niż w Bawaryi, mniej niż w .Saksonii. Różnice tłomaczą się tak: w Bawaryi rolnicy używają przeważnie wołów do robót rolnych, w Księstwie koni; w .Saksonii wielka ilość koni tło-maczy się nie warunkami rolnictwa, lecz przemysłu: są to konie nie hodowane dla celów rolniczych, lecz sprowadzone z krajów rolniczych dla miast saskich. Pod względem ilości stosunkowej bydła Księstwo przedstawia się znacznie gorzej od Bawaryi i Saksonii. Stosunek przedstawi się jeszcze gorzej, jeżeli uwzględnimy liczbę krów — w Księstwie na kilometr kwadratowy 14,4, w Bawaryi 22,9, w Saksonii 30,2. Krowy i trzoda chlewna stanowią zwykle o zamożności gospodarstw włościańskich i niskie cyfry Księstwa pouczają nas o biedzie włościan wielkopolskich w porównaniu z niemieckimi. Przewyższa Księstwo kraje zachodu pod względem ilości owiec. Jest to dowód ekstenzywnej gospodarki: stada owiec wymagają rozległych pastwisk, na które miejsca nie ma przy intensywnem gospodarstwie. Saksonia sławna przed stu laty ze znakomitych owiec cienkowełnistych zredukowała stada do minimum; hodują już tu tylko w nieznacznych ilościach w owczarniach zarodowych na eksport. W Księstwie ten okres dopiero się rozpoczął i w ostatnich czasach ilość owiec zmniejsza się szybko.

Jakież wnioski można wyprowadzić z tego, cośmy powiedzieli o warunkach naturalnych i społeczno-ekonomicznych rolnictwa? Sądzimy, że ten przedewszystkiem: Wobec warunków gleby — wymagającej gospodarstwa prowadzonego z wielkim nakładem — przyszłość rolnictwa staje sie tu zależną od rozwoju hodowli bydła, a ta rozwinąć sie może przy zapewnionym odbycie na mięso i nabiał.

W ten sposób zależnem się staje rolnictwo od rozwoju przemysłu, rozwoju miast. Nie polityka protekcyjna, nie cła zbożowe, zapewnić mogą warunki pomyślnego rozwoju; te miałyby tylko znaczenie decydujące, gdyby można było utrzymać się przy ekstenzywnej gospodarce. Aby podnieść rolnictwo krajowe, w danym wypadku bezwarunkowo można tylko podnosząc konsumcyjne siły mas ludowych, podnosząc siły produkcyjne przemysłu. Jeżeli gdzie, to przy takich warunkach, nie może być mowy o antagonizmie pomiędzy interesami rolnictwa, a interesami przemysłu. Oczywiście co innego interes rolnictwa krajowego tak pojęty, a ciasne i na dziś a jutro obliczone interesy wielkich posiadaczy ziemskich, którzy tu właśnie są »agraryuszami« w znaczeniu utartem tego wyrazu: chcą zapewnić sobie korzyści osobiste, bez względu na interesy kraju i mas pracujących.

Dla zrozumienia jak ułożyły się warunki ekonomiczno-społeczne ludności rolniczej, przedewszystkiem należy zapoznać się z przebiegiem wielkiego przewrotu, jaki sprawiło uwolnienie od poddaństwa i uwłaszczenie włościan, gdyż wpływ tego przewrotu do dziś dnia wypowiada się na każdym kroku w stosunkach robotniczych. Musimy zatem rozpatrzeć się w sprawie uwolnienia i uwłaszczenia włościan.

ROZDZIAŁ II.

¹

Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta. Wyd. If. tom I.

str. 329—332.

Sprawa uwolnienia i uwłaszczenia włościan.

A. Ogólne uwagi o rozwiązaniu sprawy włościańskiej w Królestwie Pruskiem.

Po zaciętej walce władzy królewskiej przeciw junkrom i możno władcom o rugowanie chłopów, po nadaremnych dekretach o zniesieniu pańszczyzny sprawa przyjmuje nowy obrót po porażce pod Jena. »Musiał dopiero Napoleon zbić na kwaśne jabłko pj^szałkowatych junkrów, żeby zmusić nareszcie rząd pruski do zbawczego prawa. To było wielkie dobrodziejstwo, jakie miliony chłopów w Prusiech zawdzięczają Napoleonowi. Popełnił on wszakże czyn naganny. Polega on na tern, że nie zadekretował, jak to zwykł był czynić w innych razach: Dom Hohenzollernów przestał panować. Było zbrodnią wobec dziejów, że Napoleon w pokoju zawartym w Tylży przyznał jeszcze istnienie.państwa Pruskiego, zamiast zamienić wszystkie prowincye — po zniesieniu bez indemnizacyi wszelkich ciężarów feudalnych, i zaprowadzenia kodeksu francuskiego — w departamenty francuskie, lub w państwa niezależne. Prowincjm. Nadreńska, która 20 lat była pod panowaniem rewolucyjnem, od tego czasu nie zna praw feudalnych i każdy chłop nad Renem stał się wolnym posiadaczem. Niestety — Napoleon tak nie uczynił. Los go pokarał za to, a chłopy w Prusiech, za ten jego grzech dotąd pokutują

ciężko i we krwi toną«. Tak pisał w roku 1849 Wilhelm Wolff1 w »Neue Rheinische Zeitung«.

Sławny edyktz dnia 9 października 1807 roku znosił »niewolę i pańszczyznę« — na papierze; w rzeczywistości wszystko pozostało po dawnemu. Wartość jego na tern tylko polega, że ponowiono tu zakaz rugowania włościan z gruntów przez nich zajmowanych. Lecz edykt ten wnet został odwołanym po części;

¹ Jestto ten sam Wilhelm Wolff, którego imię unieśmiertelnił Karol Marx poświęcając mu pierwszy tom swego epokowego dzieła. Wolff był synem karczmarza we wsi szląskiej, urodził się zatem jako poddańczuk i za młodu zaznał rozkoszy żywota chłopa pańszczyźnianego. Życiorys jego podał Fryderyk Engels w broszurze Die schlesische Mtliarde (w Sozialdemokratische Bibliotek) 1886, zawierającej przedruk artykułów Wolffa z Neue Rheinische Zeitung. Z życiorysu przytaczamy szczegół następujący: Od roku 1834 do 1839 Wolff siedział jako przestępca polityczny w więzieniu; wyszedłszy z więzienia starał się o posadę nauczyciela, był bowiem z zawodu filologiem, lecz nie otrzymał ani posady rządowej ani koncesyi na nauczanie prywatne. »Nasz demagog — powiada Engels — byłby umarł z głodu, albo odrabiał pań szczyznę we wsi rodzinnej, gdyby nie było w Prusiech Polaków. Poznański ziemianin wziął go do siebie jako nauczyciela domowego ; u tego pana przebył on lat kilka i te czasy zawsze wspominał mile«. Tym panem polskim był Tytus Działyński, twórca »Biblioteki Kurnickiej«. Wolff spędził przeto owe miłe lata w Kurniku. Z ust zaś wiarogodnych dowiedziałem się, że Działyński* naszemu »demagogowi« nietylko powierzył wychowanie swych córek, lecz zarazem zaprzągł go do swoich wydawnictw. Wolff to podobno odgrzebał mnóstwo cennych dokumentów, a przedewszystkiem opracował znakomite wydanie »Zbioru praw litewskich od 1330 do 1529« (Poznań 1841) i jest odkrywcą egzemplarza Statutu Wiślickiego wydanego przez Działyńskiego. W taki sposób pan polski uratował od śmierci głodowej niemieckiego rewolucyonistę, ale też ten rewolucyonista darmo chleba nie jadł i dziś polska nauka ma względem niego dług wdzięczności, o którym mile mi tu wspomnieć.

Niestety! u panów wielkopolskich tradycya uczonych badaczy i mecenasów nauki jak Działyńscy i Raczyńscy zaginęła, i wątpię też czy który z nich wziąłby dziś na wychowawcę swych dzieci »demagoga«. Kiedy przed laty kilku byłem w Kurniku w pogoni za książkami, powiedziano mi że są niedostępne »leżą w pakach, bo nie ma komu porządkować«. Jedna z najcenniejszych bibliotek, niewyczerpany jeszcze skarb rękopisów i unikatów »leży w pakach«, szczurom na pożarcie ! Poznańczyty gniewają się atoli, kiedy się mówi o Księstwie jako o polskiej Beocyi.

»zbici na kwaśne jabłko« junkrowie zwyciężyli w kancelaryi królewskiej: w latach 1808—1810 wydano cztery edykta, dozwalające pod pewnymi warunkami rugowania. Dopiero kiedy grozić poczęła wyprawa wojenna Napoleona do Rosyi, przypomniano sobie sprawę włościańską: w roku 1811 wydano edykt o regulacyi. Według tego edyktu od roku 1813 poczynając, włościanin ma prawo domagać się regulacyi, przyczem zasadą ogólną miało być: Włościanin ustępuje trzecią część roli na której siedział, odrabiając pańszczyznę, albo wypłaca indemnizacyę pieniężną według szacunku tej trzeciej części, a w zamian zostaje właścicielem pozostałego gruntu. I to pozostało na papierze! Napoleon wkracza do Rosyi, zostaje pobity, wszczyna się walka o niepodległość w Niemczech; chłopów, zwycięzców z pod Waterloo, czeka nagroda ojczyzny! Nagroda była taka: Dekłaracya z roku 1816 »dopełnia« edykt z roku 1811 w taki sposób: Już nie każdy włościanin ma prawo żądać regulacyi; przysługuje ono tylko tym, którzy siedzą na gruntach wpisanych jako grunta włościańskie do regestrów katastralnych; w dodatku regulują się tylko te gospodarstwa, które odbywały pańszczyznę sprzężajem, były Acker-nahrung, t. j. dawały zupełne utrzymanie z roli rodzinie włościańskiej, zatem tylko gospodarstwa włościańskie spore, mające poddostatkiem roli, a prócz tego jeszcze — trzeba aby gospodarstwo było »starego prawa« t. j. aby istniało już od roku 1749 na Szląsku, 1752 w Prusiech, 1763 w Brandeburgii i na Pomorzu, 1774 w Prusiech Zachodnich. Tak więc uszczuplono znacznie liczbę włościan, którzy mieli korzystać z »dobroczynnego prawa«, zaś włościanie, odrabiający pańszczyznę nie sprzężajem, komornicy, chałupnicy, ogrodnicy i t. d. pozostali jak dawniej pańszczyźniakami, nie mieli prawa uwolnić się od pańszczyzny. A owi szczęśliwi za jaką cenę nabywali prawa własności do zagonu, który potem swoim użyźniali przez wieki? Ustępował przy »regulacyi« włościanin trzecią część tego zagonu dziedzicowi jako idemnizacyę: prócz tego od danin i ciężarów wykupywał się znów indemnizacyą przyczem płaci albo sumę 25-krotną szacunku rocznego tych danin,

albo płaci z nich rentę roczną, gotówką lub zbożem, albo też oddaje część inwentarza jako indemnizacyę. Na dodatek jeszcze po tem wszystkiem opłaca on rentę 6—7J/2% czystego dochodu z gruntu, jaki mu pozostał jako indemnizacyę za »prawa zwierzchnicze dziedzica«. Słusznie zaznacza autor broszury Kilka słów o położeniu włościan polskich *, że należy położyć nacisk na te warunki: »dawały one bowiem panom możność nałożenia ręki na ziemię włościańską i rujnowania jednocześnie gospodarstw włościańskich przez zabieranie inwentarza, zboża i t. p.«

Rezultaty tej regulacyi były takie; Od roku 18IG do 1848 w całej monarchii uwłaszczono 70.582 włościan, którzy posiedli prawem własności 5.158.827 morgów, i 289.651 drobniejszych włościan (za »dobrowolną« ugodą włościan z dziedzicami). Włościanie uwolnili się od 5.789.295 dni pańszczyzny sprzężajnej w roku i 16.869.824 dni pańszczyzny bez sprzę-żaju. Za to otrzymali panowie indemnizacyi 18,544.766 talarów, rocznej renty 1,559.992 talary, renty w osepach żytem 260.069 szefli i 1,583.050 morgów gruntu dawniej włościańskiego. To znaczy, że otrzymali trzecią część gruntów prócz ogromnej indemnizacyi gotówką i rentą roczną. ¹ 2

Burza rewolucyjna 1848 roku sprawiła, że owa ogromna większość drobnych włościan, komorników, ogrodników, chałupników, którzy odrabiali jeszcze pańszczyznę upomniała się o swe prawa paląc zamki, (zwłaszcza na Szląsku) grożąc szubienicą magnatom. Wskutek więc tych ruchów rewolucyjnych rząd nareszcie, w roku 1850 zniósł pańszczyznę, jaka pozostała: niektóre, więcej formalne pozostałości feudalizmu unieważnione bez indemnizacyi, inne zostały zamienione na rentę i skapitalizowane, a kapitał ten miały spłacić banki rentowe założone w każdej prowincyi. Banki te wydały listy obligacyjne ■4,./₂ i kapitał zostaje zamortyzowany opłatą renty przez włościan w lat öb¹/^

W okresie więc 1850 do 1865 »uregulowano jeszcze:

1) pozostałe gospodarstwa włościańskie: było ich 12.706 z obszarem 352.305 morgów; 2) Gospodarstwa drobne, nie objęte regulacyą do roku 184H, których okazało się 1,014.341. Włościanie w tym okresie uwolnili się od 356.274 dni pańszczyzny sprzężajem i 6,607.507 dni pieszą do roku; indemnizacya zaś panów wyniosła: 113.071 morgów gruntu, 55.522 szefli żyta, 3,890.136 talarów renty rocznej, a prócz tego 19,697.483 talarów kapitału.

Ogólną wartość indemnizacyi oblicza Meitzen na 218.861.035 talarów, przyczem liczy przecież bardzo skromnie, bo za mórg ziemi 10 do 20 talarów, za szefel żyta talara. Przytem nie są tu liczone zupełnie indemnizacye jakie otrzymali panowie przy dobrowolnem załatwieniu sprawy pomiędzy nimi a włościanami.

Cała reforma była od początku przeprowadzana w duchu mieszczańskiego liberalizmu. O ile tylko można było, rząd pozostawiał wszystko »wolnej umowie«. Cała operacya kredytowa od roku 1850 odbyła się bez wszelkiego pośrednictwa rządu, t. j. włościanie musieli spłacać ciężary, jakie na nich przypadły o własnej sile; ponieważ zaś włościanin wyjątkowo tylko rozporządzał tak znaczną gotówką, więc albo musiał zadłużać się na samym początku, wtedy właśnie, kiedy miał rozpoczynać gospodarstwo na własną rękę, i płacić przytem lichwiarskie procenty, albo też musiał odstępować niepomiernie dużo roli, aby zmniejszyć indemnizacye pieniężną; wtedy stawał się małorolnym. Nie zastrzeżono też prawem żadnych gwarancyi pod względem sprawności nowopowstających gospodarstw: czy otrzymywały one łąkę lub kawałek lasu ,to zależało od umowy wyłącznie pomiędzy panem i włościaninem; to też po większej części powstały gospodarstwa bez pastwisk i bez lasu. Separacyę gruntów przeprowadzono natychmiast i służebności wszelkie ustały. Miało to dobre i złe strony: dobre — ponieważ posiadłości zarówno dworskie jak włościańskie stanowiły teraz jednostki gospodarcze o jasno ograniczonem prawie własności; złe — ponieważ ta separacya doprowadziła do zupełnego ogołocenia nowopowstałych gospodarstw włościańskich z pastwisk. Przy tem urzędnicy przeprowadzający regulacyę, prawie wszyscy wychowani w pojęciach »liberalizmu« wykazywali niechęć wyraźną ku wszelkiej własności wspólnej, szli oni tu za przykładem Fryderyka II, który wszelkie posiadanie oparte nie na prawie własności indywidualnej, wszelkie »wspólnoty« uważał za zgubne. To też gdzie istniały resztki własności gminnej do pastwisk, tam je zniszczono dzieląc bez skrupułów ziemię na szmaty.

Zobaczmy teraz jak ułożyły się przy uwłaszczeniu stosunki dla włościan polskich w każdej z trzech dzielnic.

B. Uwłaszczenie włościan w Prusiech Zachodnich.

Za czasów Rzeczypospolitej w Prusiech Królewskich położenie włościan było stosunkowo pomyślnem w porównaniu z innemi ziemiami. Było tu mianowicie więcej niż gdzieindziej wolnych kmieci trzymających ziemię prawem emfiteutycznym, czynszowników, a także dzierżawców. ³ Przytem było także w ziemi pruskiej dużo stosunkowo królewszczyzn, wiadomo zaś, że położenie chłopów na ziemiach koronnych zawsze było mniej ciężkiem, niż w dobrach prywatnych, szlacheckich. Kiedy po pierwszym podziale kraj przeszedł pod panowanie Prus poczęto tu stosować prawa ogólne co do włościan; prze-dewszystkiem dekrety, zakazujące rugów były tu stosowane na szczęście nieco ściślej niż w »starych prowincyach«. A kiedy poczęto w końcu wieku XVIII zaprowadzać pewne ulgi dla włościan »koronnych«, osiadłych na »dominiach« — Amtsbauern, w języka urzędowym te ulgi stały się udziałem włościan licznych w Prusiech Zachodnich.

Decydującjnn krokiem było tu wydanie »instrukcyi« z dnia 30 października 1799 roku dla Prus Zachodnich, którą później dopiero stosowano do Prus Wschodnich i Litwy. W tej instrukcyi nakazywało się zniesienie powinności, jakie ciężyły na włościanach dominialnych, lecz tylko o tyle, o ile dotyczą pracy na roli dominialnej, powinności zaś inne, charakteru »publicznego«, szarwarki dla utrzymania grobli i dróg, robota przy budowlach, furmanki dla leśnictwa i odstawy zbożowe, posyłki, podwody i t. p. nie miały uledz żadnej zmianie. Więc mają być zwolnieni poddani tylko od robót pańszczyźnianych na roli; przytem zmiana nie ma być przymusową; jeżeli chłopi wolą zostawać na starych warunkach, to zostają. Dalej in-strukcya stosuje się tylko do włościan odbywających pańszczyznę sprzężajem; komornicy, chałupnicy i t. p. jak dawniej mają odrabiać pańszczyznę.

Co do indemnizacyi, to tę mieli wyznaczać komisaryusze, »stosownie do warunków miejscowych« Jako normę minimalną wyznaczono: za każdy dzień pańszczyzny sprzężajem w roku — 30 groszy, za każdy dzień pańszczyzny pieszą — 15 groszy. Inwentarza chłopi wykupywać nie potrzebują, zostaje w ich posiadaniu, lecz własnością pozostaje królewską. Zagrody pozostają nadal również własnością królewską, chyba że chłopi zgłoszą się z zamiarem wykupu i zapłacą odpowiednią indemnizacjm.

Dla powetowania ubytku siły roboczej zarządy dominialne miały sprowadzić robotników rolnych,⁴ osadzić ich na gruncie, wyznaczając dla rodziny chałupę i jeden mórg magdeburski roli. Liczono, że taka rodzina dostarczy miesięcznie 37 dni roboczych (chłop dni 22, jego żona dni 15). Inwentarz dominia miały zakupić własny. O rezultatach wiadomo tyle, że do roku 1802 zniesiono w ten sposób 47.579 dni do roku

pańszczyzny pieszą i 45.741 sprzęźajem, 1544 furmanek do lasu i 303 furmanek dla odstawy zboża. Rodzin robotnicz3mh nasadzono na grunta 438. Te 433 rodzin powetowało zatem sowicie utratę pańszczyzny, gdyż według normy powyższej dostarczyły dni roboczych do roku 438X37X12=194.474 na miejsce 92.320 pańszczyzny pieszą i sprzęźajem. Dla szkatuły królewskiej sprawa okazała się zyskowną: dochód roczny z dominiów podniósł się o 10.000 talarów.

Potem w roku 1807 ci włościanie na dominiach zostali uwłaszczeni, płacąc jako idćmnizacyę według taks}^ za inwentarz i okup za powinności dotychczasowe albo gotówką, albo rentę — 5% szacunku; przyczem czwarta część tych opłat ciąży na roli jako podatek gruntowy (Grundsteuer), reszta ulega regulacyi. Co się tycze włościan będących poddanymi dziedziców szlacheckich sprawa uwłaszczenia dla Prus Zachodnich odbyła się według reguł ogólnych, wyłuszczonych powyżej.

Zobaczmy teraz ile powstało na zasadzie reformy agrarnej gospodarstw włościańskich w Prusiech Zachodnich. Według Meitzena (Der Boden etc. tom 4, str. 235) do roku 1848.

(Zob. tabl. str. Sj.)

Jak widzimy, zachodzą różnice rażące pod względem ilości uregulowanjmh gospodarstw w różnych powiatach, zwłaszcza jeżeli weźmiemy pod uwagę ilość gospodarstw w stosunku do obszaru powiatu. W powiecie n. p. Kościerzyńskim na obszarze 30 blisko mil kwadratowych uregulowano 204 gospodarstw, w Starogrodzkim na obszarze 25 mil do 38, w powiecie Wałczewskim na blisko 40 mil — 895, w powiecie Człuchowskim na takiż obszar — 372. Rażąco mało jest gospodarstw w powiatach Gdańskim, Elbląskim, w Malborgskim zupełnie ich nie ma. Jak tłomaczą się te różnice? Powiedzieliśmy już, że było w Prusiech Królewskich sporo włościan wolnych, siedzących na roli prawem emfiteuzy, dzierżawy dziedzicznej. Tych więc »regulować« nie trzeba było, bo ciężarów pańszczyźnianych nie znali, do nich to stosują się słowa Wybickiego wyżej przytoczone. Najwięcej tych wolnych włościan było w ziemi Gdańskiej, Malborgskiej, Elbląskiej pod

cała regencya .

317,l\ 6.629 i 544.726 \    3.946 j 164.110 I 288.988

5,377 j 168,547 1294.28 4

w reg. Kwidzyńskiej

,, Człuchów . Świecie Brodnica . Sztum .    .

Toruń .    .

38,9

27,7

15,1

14,1

16,1

17,6

17,3

18,9

38 8

20,0

>!

24,41

11,6

20,6

895    82.981

803    60.949

379    26.974

212    20.586

382    20887

273    20.796

495    35.988

598    39.398

372    40.246

734    65.058

472 j 33.827 200 ! 20.200 854 i 7H.863

476

1.465

87

278

10

211

319

216

352

45

321

161

39.930    67.463

144,3    666

było obszaru mil □

powstało gospodarstw włościańskich z regulacyi

o obszarze morgów

uwolniło się od danin i po-winnośc.iprócz tego włościan

włościanie uwolnili się od dni w roku pańszczyzny & g gf*

K «

« aj

CD

.05

w reg. Gdańskiej

powiat Kościerzyn , Gdańsk „ Elbląg .

,, Kartuzy ,, Malborg „ Weyrowo Staryeród

iC OI CO I> o of Oî T-8 lÓ zó lO Ol H H Ol H Ol Ol

Ci Ol O CO h Ol

Ol H rH

147

38

19 004 10.394 1.445 8.139

14.864

3.900

342

53

o ae

249

100

2.060    2.329

48

26

342

655

90

998

1.029    1 223

304

620

cała regencya .

57.746    1.431

4.438    5.296

cała prowincya. .    462,4    7.295    602.472

Starogradem, tu więc małe mamy cyfry regulacyi wskutek właśnie braku pańszczyzny, wskutek wyjątkowo korzystnego położenia włościan. A i inne powinności były tu tylko minimalne, dlatego w tych powiatach mamy minimalne cyfry co do uwolnienia od tych ciężarów. Lecz nie mamy doprawdy z czego być dumni. Ci kmiecie wolni — to przeważnie niemcy, koloniści osiedleni na żuławach jeszcze za czasów krzyżackich. Nie zasługa to szlachty polskiej, że w powiecie Mal-borgskim nie było kogo uwalniać od pańszczyzny! Raczej gorzkie rozmyślania wzbudza ten fakt: Niemiec, kolonista dobrze się miał na ziemi polskiej, swego — dusił szlachcic...

To samo stosuje sie do niektórych powiatów w regencyi Kwidzyńskiej : w powiecie Kwidzyńskim, Grudziądzkim, Chełmskim sporo musiało być włościan wolnych, bo tu ławą siedzieli niemieccy koloniści w żyznej nizinie wzdłuż Wisły. To jedna przyczyna powodująca różnicę; druga ta, że odwrotnie mało regulacyi stosunkowo musi być tam, gdzie niewola była naj-sroższą: Jak wiemy regulowano tylko gospodarstwa włościańskie sprzężajne, stosunkowo zasobne, tam więc gdzie szlachta porugowała chłopów, nasadziła na ich miejsce zagrodników i parobków, tam nie było znów kogo »regulować«. Otóż — rugowano oczywiście tam, gdzie ceniono wysoko ziemię, gdzie gleba była urodzajną i odbyt płodów łatwy, a stąd renta wysoką. Innemi słowy: rugowano tam, gdzie prowadzono intensywne folwarczne gospodarstwo. Weźmy przykład: Intrata czysta według klasyfikacyi podatkowej z roku 1861 wynosiła z morga ¹

gruntu ornego ogrodu łąki pastwisk lasów

w powiecie Walczewskim ,, Sztumskim

19

40

24

44

84

63

W pierwszym z nich na milę kwadratową przypadło1 gospodarstw uregulowanych 23, w drugim 17. Po trzecie różnica na tern polega, że tam gdzie było więcej dóbr koronnych, państwowych kościelnych, tam włościanie mieli się, jak wspomnieliśmy lepiej, mniej ich już rugowano, stąd więcej było stosunkowo w takich okolicach regulacyi, niż tam, gdzie ziemię dzierżyła szlachta. Tak n. p. w powiecie Złotowskim było posiadłości królewskich, państwowych, miejskich, kościelnych i fundacyjnych 133.5i 4 morgów, t. j. 23% obszaru całkowitego, w powiecie Kościerzyńskim takich posiadłości było morgów 68.487 t. j. 14,1% obszaru;⁵ 6 oba powiaty mają glebę lichą; w pierwszym wypada na milę kwadratową 23 uregulowanych gospodarstw, w drugim 8,5. Na koniec — regulacyi było stosunkowo mało tam, gdzie mało było chłopów', ponieważ

dużo było lasów, tem n. p. tłomaczą się małe cyfry regulacyi dla powiatów Człuchowskiego i Chojnickiego.

Suma sumarum uregulowano tedy w całej prowincyi 7.295 gospodarstw włościańskich i otrzymały one ogółem 602.472 morgów gruntu.

Takie były rezultaty reformy do roku 1848. Na zasadzie prawa, które wymogła na rządzie reakcyjnym junkierskim re-wolucya, powstało jeszcze w Prusiech Zachodnich 1669 gospodarstw włościańskich posiadających ogółem obszaru 89.047 morgów. Prócz tego uwolniło się od danin i powinności 25.964 włościan.

Ogólne więc rezultaty reformy agrarnej Meitzen charakteryzuje dla naszej prowincyi tak: ⁷ Powstało uregulowanych posiadłości włościańskich 8964 o obszarze gruntów 691.519 morgów i uwolniło się od danin i powinności 31.341 włościan. Razem uwolnili się dawni poddani chłopi od 178.130 dni w roku pańszczyzny sprzężajem i 334.596 dni pieszą.

Za jakąż cenę nastąpiło to uwolnienie od ciężarów pańszczyźnianych ? Zapłacili włościanie gotówką 244.784 talarów, zobowiązywali się płacić renty rocznie 349.020 talarów, 1879 szefli żyta, a prócz tego ustąpili roli panom 74.849 morgów.

Jeżeli porównamy te rezultaty z rezultatami w całem państwie, to okazuje się, że włościanie poddani w Prusiech Zachodnich o tyle wyszli jeszcze obronną ręką z tej operacyi, że stosunkowo mało ustąpili ziemi: w calem państwie bowiem jak widzieliśmy ustąpili oni prawie trzecią część roli, tu zaś ustąpili tylko J/₁₃. Były to skutki dobroczynne stosunków jakie się ułożyły w przeszłości: Poddani w Prusiech »siedzieli na lepszem prawie« niż w Księstwie, na Pomorzu niemieckiem, Brandenburgii i .Szląsku, stąd też mniej stracili ziemi przy uwłaszczeniu; byli zamożniejsi, łatwiej mogli się okupić.

Włościanin został wolnym, właścicielem swego gruntu bez ograniczeń pod względem kupna i sprzedaży tej własności. Już edykt z roku 1817 wprowadzał w życie burżuazyjną zasadę, według której ziemia staje się towarem jak każdy inny, wszystkie ograniczenia zostały zniesione. Jakiż tedy był los owych nowoutworzonych gospodarstw włościańskich wolnych i ulegających automatycznemu działaniu stosunków ekonomicznych? Nie mamy na to niestety odpowiedzi dokładnej,, gdyż w pierwszej połowie wieku XIX liczono wprawdzie gospodarstwa włościańskie, lecz nie podano obszaru ich. Pierwsze cyfry i to nie bardzo dokładne, otrzymano tu dopiero przez zarządzone w 1858 roku dochodzenie na zasadzie regestrów katastralnych, do tego czasu mamy tylko spis gospodarstw włościańskich z podziałem na »sprzężajne i »niesprzężajne«,. ale pojęcia te są bardzo nieokreślone: w jednych okolicach gospodarstwem sprzężajnem jest każde, mające choćby parę koni lub wołów, w innych tylko gospodarstwa posiadające conajmniej 30 morgów; codo obszaru zaś były gospodarstwa sprzeżajne od 20 do 1000 mórg; w okolicach żyznych gospodarstwa małego stosunkowo obszaru już zaliczono do sprzę-żajnych, w mniej żyznych, n. p. Złotowskim, Walczewskim, Chojnickim, Człuchowskim były nierzadkie gospodarstwa o 700,. 8'JO, 900 i 1000 morgach magdeburskich.¹

W roku więc 1858 liczono ⁸ 9

gospodarstw

sprzężajnych

o obszarze

gospodarstw

niesprzęiajnych

o obszarze

w regencyi Gdańskiej „ Kwidzyńskiej

10.359

18.133

1.307.930

2.485.543

10.218

23.336

78.043

165.728

33.584    | 243.772

Skonstatowano przytem takie zmiany od 1816 do 1859 r. :

W regencyi Gdańskiej znikło gospodarstw sprzę-żajnych 252 o obszarze 25.131 morgów, powstało świeżo 2104 o obszarze 145.466 morgów. Prócz tego ubyło gospodarstw sprzężajnych wskutek połączenia z gospodarstwami tejże kategoryi 313 o obszarze 35.816 morgów, a wskutek

w Prusiech Zachodnich .    28.492

3,793.473

wykupienia przez obszary dworskie ubyło 113 gospodarstw o obszarze 11.533 morgów. Istniejące gospoda? stwa sprzężajne straciły na rzecz niesprzężajnych 19843 morgów, natomiast nabyły 31.527 morgów od dworów. Przybyło zatem gospodarstw sprzeżajnych 1426 i istniejące powiększyły swój obszar o 151 morgów.

W regencyi Kwidzyńskiej znikło gospodarstw sprzężaj-nych 820 o obszarze 90.828 morgów, powstało świeżo 2808 o obszarze 207.369. Prócz tego ubyło gospodarstw sprzężaj-nych przez połączenie z gospodarstwami tejże kategoryi 1093 o obszarze 110.852 morgów, a wskutek wykupienia przez dwory 896 gospodarstw o obszarze 90.817 morgów Istniejące gospodarstwa sprzężajne utraciły na rzecz niesprzężajnych 72.607 morgów, a na rzecz dworów 32.923 morgów. Ubyło zatem gospodarstw sprzeżajnych, 10, a istniejące utraciły obszaru 196.347.

Rozdrabniały się tedy gospodarstwa włościańskie w drodze dziedziczenia i wsutek parcelacyi, a z drugiej strony zaokrąglały się niektóre z nich przykupując ziemi od obszarów dworskich. Ten ruch miał miejsce w regencyi Bydgowskiej głównie, gdzie jak wiemy było dużo włościan zamożnych, kolonistów na żuławach i na niżu wiślanym. Lecz i tu dwory zdołały zakupić przeszło 100 gospodarstw, jakkolwiek w rezultacie obszary dworskie więcej ustąpiły ziemi włościanom, niż nabyły od nich. Inaczej rzecz przedstawia się w regencja Kwidzyńskiej: Tu również odbywała się parcelacya, włościańskie osady malały; przedewszystkiem odbyło się dosyć forsowne wykupywanie osad włościańskich; blisko 900 wykupiły ich dwory, a prócz tego odkupiły od nich więcej znacznie ziemi z rąk włościan, aniżeli im sprzedały.

Ostateczny rezultat dla całej prowincyi wypada taki: przybyło gospodarstw włościańskich sprzeżajnych 1416 t. j. 5,2% liczby ogólnej, lecz obszar ich zmniejszył się o 195.836 morgów, o 4,9%.

Dochodzimy tedy do ogólnego wniosku: Pomimo, że włościanie w Prusiech Zachodnich względnie mniej byli uciskani niż w innych ziemiach polskich (dodajmy: mniej też niż na ościennem Pomorzu niemieckiem, w Marchii Brandenburskiej i na Szląsku), pomimo że zostali uwłaszczeni na warunkach względnie dogodnych — przecież w pierwszych dziesięcioleciach po uwłaszczeniu na ogół nie zdołali wielce dźwignąć się, zagarnąć więcej ziemi. W epoce zaś przewrotów kapitalistycznych, grupa społeczna, która się nie rozwija — cofa się.

C. Sprawa uwłaszczenia włościan w Wielkiem Księstwie Poznaiiskiem.

r-

W Wielkopolsce, a zwłaszcza w dzielnicy stanowiącej dzisiejsze Księstwo, położenie włościan było na ogół bardzo ciężkie, jakkolwiek mniej może ciężkie niż na kresach wschodnich. Przedewszystkiem tu właśnie szlachta, od kiedy Polska (w wieku XVI) staje się »szpichlerzem Europy«, hurmem rugowała kmieci. Toż Wielkopolanin to — Krzysztof Opaliński — opisuje nam tak dosadnie co się działo za jego czasów : »Gdzie bywało dwadzieścia kmieci albo więcej tam ich o ś m, albo dziesięć, a przecież to zrobić każą dziesięciu, co ich dwadzieścia robiło. Gdzie przedtem ludzi wychodziło po jednemu z domu, potem po dwu, po trzech i po czterech; gdzie dwa dni, albo trzy robili w tygodniu, teraz nie mają czasem wolnego żadnego. Gdzie wolny szynk piwa bywał, zwłaszcza w księżych dobrach, teraz i to odjęto i pić każą piwo, którymby same trzeba dyabły truć w piekle... Nie wspominam zdzierstwa, które z chłopów czynisz. Powiedzą słudzy, czeladź: Chłop tu jest bogaty, ma bydło, owiec, inszych dostatków nie mało — znij-dzie się to na kuchnią; zrodził mu się jęczmień, pszenica — i to dobre na piwo dla gości. Zgromadził też nieborak grosz jeden i drugi — i ten się na wydatki znijdzie: szyją buty chudzinie! O przyczynkę nie trudno: Winią stem, drugim grz} wien chłopa, ledwie że duszy nie wydrą z niego. Czemu? że jest najbogatszy! O drugim zaś powiedzą: ma roli dostatek a dobrej — znijdzie się ta na folwark wziąć

mu ją! Ba i wszystkich pozrucać z ról, a folwark tamże założyć! Stanie się to w jednym tygodniu. Płaczą chudziny, ojciec matka, dzieci wszyscy, do nieba tylko krwawe skargi posyłając«... ¹⁰

Widzi też jasno przyczynę tych spraw wojewoda poznański: »Wzięliśmy bowiem na się pracowite jakieś rolnictwo i staranie i odstąpiliśmy w tern dawnych przodków naszych, którzy czynszem a spem kontentowali się od poddanych swoich«. To zaś »pracowite rolnictwo i staranie« kwitło zwłaszcza w ziemi poznańskiej. Stąd bowiem odbyt był łatwy na zboże, na wełnę, na woły karmne do Gdańska, do Brandenburgii, na Szląsk. »Wygórowało rolnictwo w Wielkopolsce« jak twierdził imci pan poseł Rożnowski, ale chłopa wielkopolskiego zjadły owe woły tuczne i owce wełniaste folwarków kujawskich! »Jako ziarna pod młyńskim kamieniem, tak kmiotkowie pod pany swymi«. (Skarga).

Zniszczała siła narodu pod tym uciskiem strasznym, nastały lata klęski strasznej, w niewolę poszedł naród, a szlachta wielkopolska — w dwójnasób poczęła rugować chłopów z zagonu ojczystego.

Rzecz bowiem tak się przedstawia:

Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego przez Napoleona w roku 1807 jednym z pierwszych aktów prawodawczych nowego władcy było zniesienie pańszczj^zny. Paragraf 4 kon-stytucyi z dnia 22 lipca 1807 roku opiewał krótko a węzło-wato: Le servage est abolie! Punkt ten wyjaśniono następnie instrukcyą z dnia 21 grudnia tegoż roku: Nietylko niewola cielesna w znaczeniu klasycznem miała być zniesioną, lecz znosiło się poddaństwo, pańszczyzna; odtąd miało nie być pracy pańszczyźnianej, przymusowej, dawni »glebae adscripti« zostali wolnymi ludźmi, wolno im było porzucić zagon ojczysty na którym siedzieli, »dziedzic« nie miał prawa zabronić im tego. Tylko — ci »wolni ludzie« byli też wolni od wszelkiego posiadania, jeżeli ich dziedzic wyrugował z ziemi, wolni byli — śmiercią głodową umrzeć! Prawo bowiem zarządzało: dziedzic nie ma prawa wyrugować do 21 grudnia 1808 chłopa z zajmowanego przezeń gruntu, z którego pańszczyznę odrabiał. Po dniu tym, jeżeli nie trzymali gruntów prawem dziedzicznem, a takich było niewielu, dziedzic mógł ich rugować. Tak wyglądał ideał wolności bohatera rewolucyi mieszczańskiej!

»W ten sposób — powiada Knapp — osiągnęli dziedzice polscy tego właśnie, czego dobijali się przy zniesieniu pańszczyzny dziedzice w Prusiech, lecz czego tam nie dopięli w tym stopniu: Chłopom wolność, ale nam grunta. Jednakże dziedzice nie odrazu wzięli w posiadanie całą rolę chłopską;, czynili to stopniowo w miarę potrzeby.« ¹¹

Kiedy w roku 1815 prusacy zajęli na nowo tę dzielnicę,, w monarchii pruskiej sprawę uwłaszczenia włościan pozostawiono na razie po dawnemu. To znaczy: Przepisy zabraniające rugów w innych prowincyach pruskich tu nie weszły w życie, o uwłaszczaniu na razie nie było mowy, gdyż edykt z roku 1811 tu również nie miał siły. Jednakże w patencie z dnia 19 listopada 1816 roku zapowiada się, że ogólne prawo pruskie zostanie zastosowane do Księstwa; jest też wzmianka o tern, że stosunki pomiędzy włościanami a dziedzicami zostaną niebawem uregulowane prawem specyalnem. Jasnym więc był wniosek, jaki stąd uczynili panowie wielkopolscy: Zastosowanie do nich prawa pruskiego oznaczało, że chłopi pańszczyźniani, którzy siedzą na roli mogą być uwłaszczeni; jeżeli zaś chłop został zawczasu wyrugowany z roli, zamieniony w parobka, lub chałupnika, a rola przyłączona do folwarku, wtedy już nie było włościanina, a zwłaszcza nie było »osiadłości włościańskiej sprzężajnej«, to znaczy — wtedy nie było kogo uwłaszczać. Chłop zaś rad nie rad godził się zostać parobkiem, gdyż innego punktu wyjścia nie miał: dawniej mógł »uchodzić«, mógł iść do Prus, do Brandenburgii, na Pomorze, gdyż tam osadzono chłopów (w drugiej zwłaszcza połowie wieku XVIII) na królewszczyznach; teraz atoli kiedy uwłaszczono dokoła chłopów, nikt przybyszów rzecz oczywista nie brał. A więc rugowano !

Mamy na to świadectwo wyraźne: »Wielu dziedziców — powiada Dónniges¹² — wzięło stąd asumpt, aby wypowiedzieć włościanom niedziedzicznym rolę. Namnożyło się stąd mnóstwo skarg ze strony rugowanych«. Skargi te atoli nie miały skutków. W kraju obowiązywał kodeks napoleoński, a na zasadzie tego prawa pomiędzy dziedzicem a włościaninem istniała tylko »wolna umowa« ; sądy musiały stosować się do prawa.

Dopiero 6 maja 1819 roku wydano owo »rozporządzenie specyalne«.

Zabraniało ono rugować chłopów, przez proste »wypowiedzenie«. Odtąd władze państwowe miały rozstrzygać o ile chłop ma prawo do roli, z której odrabiał pańszczyznę, przy-czem miały kierować się prawem ogólnem pruskiem.

Zdaniem Knappa »było to więcej niż Stein mógł osię-gnąć w »starych prowincyach«. Tam bowiem były liczne wyjątki, tu ogólnie — nie wolno było rugować chłopa w żadnym razie, bez względu na to, czy odrabiał pańszczyznę sprzę-żajem, bez względu na prawo jakiem trzymał grunta.

Godne to zaprawdę zastanowienia fakty: Rugowali panowie wielkopolscy chłopa bez skrupułów, zagarniali i wcielali do folwarków rolę, tworzyli latyfundya. Ziemia wielkopolska pustoszała, zamiast licznych włościan gospodarzy, nasadzono na niej parobków gnębionych pańszczyzną nad miarę, nad siłę ludzką. Nastał pogrom, niewola — rugi trwały. Na-koniec otrzymuje Wielkopolska dogodniejsze warunki bytu, może za czasów Księstwa Warszawskiego przystąpić do reform społecznych — rugi trwały! I trzeba dopiero nakazów rządu absolutystycznego, by zapobiedz tej grabieży. Bo grabież to była. Mógł sobie ubrdać Napoleon, wychowaniec encyklopedystów, że chodzi tu o prawa własności dziedzica do ziemi, same stosunki na każdym kroku przeczyły temu. Jeżeli gdzie to tu la proptiété cést le vol: Odwiecznem prawem zwyczajowem kmieć siedział na roli, szlachta spacz3rła to prawo, sama sobie nadała prawa. Do początku wieku XVI, powiada Pawiński,¹ »folwarki albo obszary dworskie obejmowały niezbyt rozległe przestrzenie, zamykające sie zwykle w granicach kilkuwłókowego gospodarstwa; główną zaś podstawę całej uprawy rolnej w ówczesnem państwie stanowiły gospodarstwa kmiece, kmieci czynszowników«. Ale i później, kiedy rozwielmożniło sie owe »rolnictwo pracowite«, oparte na gospodarstwie folwarcznem, przecież uznawano za bezprawie rugowanie, za czyn contra bones mores. I nie mogą też panowie wielkopolscy powoływać sie na owo sakramentalne »tak wszędzie bywało« ; nie wszędzie — bo w sąsiednich Prusiech jak widzieliśmy już dawno przedtem zakazano rugów. W dodatku zaś ostrzegano ich przed skutkami tych postępków: Modrzewski, Opaliński, Skarga, potem Stanisław Leszczyński i Andrzej Zamojski, a po nich ekonomiści jak Popławski i Hieronim Strojnowski, a nakoniec wielkie umysły z epoki sejmu czteroletniego jak Kołłątaj, Staszyc i inni wykazali dostatecznie doniosłość kwestyi włościańskiej ¹³ 14. Pozostali prorokami wołającymi w puszczy — szlachta kierowała się wyłącznie żądzą wysokiej intraty. O rentę chodziło, renta rozstrzygała o wszystkiem!

Minęło lat sześćdziesiąt od owych rugów i w ósmem dziesięcioleciu wieku XIX widzimy ową szlachtę wielkopolską wszczynającą dzieło parcelacyi; »brać starsza«, »przewodnicy narodu« zachęcają kmiotków do zakupna ziemi, zakładają »spółki parcelacyjne«, chcą nasadzić na ziemi wielkopolskiej drobną własność. Czyż nie rozczulające? Synowie i wnuki naprawiają błędy ojców i dziadów... No nie. Rzecz się ma nieco inaczej : W pierwszej ćwierci wieku zboże popłacało, przy ekstensywnej nawet uprawie gospodarstwo dawało in-tratę znakomitą; w ostatniej ćwierci wieku ceny spadają, wskutek rewołucyi w rolnictwie jaką sprawiła uprawa obszarów amerykańskich, intrata zniża sie, renta gruntowa jest zagrożoną. Więc: na początku wieku — rugowanie chłopa z ziemi przynoszącej rentę; w końcu wieku — dla ratowania renty kapitalizuje się ją sprzedając »zagony ojczyste«. A ponieważ całej tej ojcowizmy komisya kolonizacyjna zabrać nie chce, więc zachęca się do kupna »poczciwego kmiotka«, »sąsiada«. Takie pojmowanie sprawy mniej zapewne jest poety-cznem i rzewnem, lecz bardziej trafia w sedno. Znowu decyduje — renta!

Nowe prawo o regulacyi dla Księstwa zostało wydane nareszcie 8 kwietnia 1823 roku. Jest ono ciekawem bardzo dla rozmaitych względów: Naprzód mamy tu świadectwo, że po r. 1819 rugi trwały dalej — teraz już wbrew wyraźnemu zakazowi prawnemu; inaczej bowiem nie umieszczono by w nowem prawie specyalnego paragrafu (§ 99) nakazującego, aby siedziby włościańskie, z których wyrugowano włościan po roku wspomnianym zostały na nowo osadzone. Dalej ciekawem jest, że w ziemi zabranej rząd pruski mniej był względnym dla interesów dziedziców: reformę przeprowadzono tu radykalniej. Te różnice pomiędzy prawem regulacyjnem w Księstwie, a w »dawnych dzielnicach Prus« na tern polegały:

1. W tamtych dzielnicach szacowano prawa i powinności-włościan i na tym szacunku oparto uwłaszczenie i in-demnizacyę, doliczając jeszcze specyalny okup za zniesienie »praw zwierzchniczych dziedzica« ; w Księstwie natomiast takiego wynagrodzenia nie przyznano, liczono indemnizacyę tylko według powinności ciążących na włościanach i prawach przysługujących włościanom.

2.    W tamtych dzielnicach z chwilą przeprowadzenia re-gulacyi ustają wszelkie zobowiązania dziedzica względem włościan; w Księstwie zaś włościanin przystępując do regu-lacyi miał prawo zastrzedz sobie, że pewne serwituty — prawo pastwiska w lesie i określony wymiar drzewa na opał — będą trwały jeszcze lat dwanaście; w zamian za te serwituty zachowane musiał zobowiązywać się do odpowiedniej robocizny na termin kilkuletni.

3.    W tamtych dzielnicach ulegały regulacyi, jak wiemy, tylko te posiadłości włościańskie, z których odprawiano pańszczyznę sprzężajem i które były zapisane w regestrach katastralnych. W prawie zaś wydanem dla Księstwa odnośny punkt brzmi: »Mają prawa do nadania własności wszelkie posiadłości włościańskie: a) które są gospodarstwami, gospodarstwem zaś wówczas posiadłość jest nazwaną, gdy włościanin odbywa pańszczyznę sprzężajem, albo gdy do uprawy swej roli ciągle sprzężaj utrzymuje, i gdy sprzężaj jest do tejże nieodbicie i ciągle potrzebnym; posiadłości nie mające tych trzech warunków, nie liczą się do gospodarstw, lecz do posiadłości wyrobniczych. A zatem chociażby włościanin odbywał pańszczyznę tylko pieszą, lecz do prowadzenia swego gospodarstwa potrzebował sprzężaju i to nie urywkowo, ale skoro para wołów lub koni jest dostatecznie obsługą kolo roli i gospodarstwa zajętą — wówczas ma prawo do własności, b) Wszelkie posiadłości włościańskie wypuszczone na czynsz, czy to na czas określony, czy wieczyście, byle dzierżawiący należał do stanu chłopskiego.« Były więc i tu ograniczenia bardzo doniosłe — tylko większe posiadłości uledz mogły regułacyi, lecz w porównaniu z innemi dzielnicami prawo było korzystniejsze dla włościan.

Przeciwko temu dekretowi powstała szlachta wielkopolska jak jeden mąż. Przedewszystkiem upraszała, aby jej nie traktowano gorzej, niż junkrów pruskich. Jako lojalni poddani króla pruskiego — pojęcie »prusaka mówiącego po polsku« było znać już w obiegu dawno przed erą Kościelskich ! — domagali się panowie polscy, aby chłop polski nie miał prerogatyw przed brandenburgskim! Dopięli też swego w części przynajmniej: w r. 1836 dekret ów został złagodzony o tyle, że odtąd regułacyi domagać się mógł włościanin tylko wtedy, jeżeli odrabiał pańszczyznę sprzężajem w parę koni lub wołów, albo jeżeli siedział na roli nie mniej jak 25 morgów obszaru. Prócz tego ograniczenie polegało też na tern, że włościanie, którzy siedzieli na ziemi folwarcznej, mieli prawo do regułacyi tylko w tej części Księstwa, która już za pierwszego podziału należała do Prus, w pozostałej — nie mieli.

Jak wspomnieliśmy już, mówiąc o Prusiech, wpływ znaczny na stosunki, jakie wytworzyły się przy uwłaszczeniu, miała ilość włościan osiedlonych w dobrach państwowych, królewszczyznach. Tych krolewszczyzn, starostw i dóbr stołowych było w Wielkopolsce, a zwłaszcza w ziemi Poznańskiej i na Kujawach stosunkowo mało już za czasów Rzeczypospolitej, w każdym razie było ich stosunkowo mniej w ziemiach, z których powstało Księstwo Poznańskie, niż w Prusiech Zachodnich. Po zaborze zaś tych ziem przez prusaków, królewszczyzny zmniejszyły się jeszcze znacznie wskutek darowizn i — rabunku. Jest to jedna z parties honteuses w historyi prusacko-junkierskiej, o której będzie mowa niżej.

Tylko w powiatach Bydgowskim, Inowrocławskim i Wałeckim, które należały do Prus już po pierwszym podziale, Fryderyk II utworzył dominia państwowe: 20 urzędów dominialnych, w których było 7000 włók ziemi z ludnością 43711 dusz, według lustracyi z roku 1793.¹⁵

Za Fryderyka Wilhelma zaś roztrwoniono ziemie koronne i pozostało w calem Księstwie ziemi koronnej i państwowej mało stosunkowo. Mianowicie: na 1<)00 morgów obszaru używalnego (ertragfähige Liegenschaften) wypadło w roku 1859 — mórg 67,8, w całem zaś państwie 101,8,. w prowincyi pruskiej 156,1.¹

Kiedy rozgrabiono ziemie państwowe oczywiście zamieniono włościan w tych dobrach na poddańczuków pańskich,. położenie ich tern samem pogorszyło się, poczęto ich rugować, a na regulacjo gorzej musieli wyjść, niż gdyby byli zostali koronnymi.

Co się tyczy wolnych kmieci, osadników, »olendrów«, (t. j. kolonistów osadzonych na pustkowiach, prawem nie-mieckiem; nazwa pochodzi od Hauland, t. j. ziemia karczowana), czynszowników itp., to ich było także stosunkowo niewielu. Wprawdzie już w wieku XIII duchowieństwo sprowadzało i osadzało kolonistów w ziemi Gnieźnieńskiej. »Cystersi w Paradyżu, Bledzewie, Przemencie itd. sprowadzali z Frankonii i Szwabii i osadzali nimi wsie swoje.«¹⁶ 17 Po wojnie trzydziestoletniej uchodzą do Polski chłopi niemieccy ze Szląska i Brandenburgii i szlachta osiedla ich w swoich majątkach; siedzą głównie w powiatach Krobskim, Wschowskim, Wolsztyńskim, Międzyrzeckim i Międzychodzkim. Później niejednokrotnie jeszcze osadzano włościan niemieckich w różnych okolicach kraju, zwłaszcza po wyludnieniu kraju wskutek wojny szwedzkiej i wybuchłej potem morowej zarazie. Po pierwszym podziale Polski Fryderyk II osadził sporo włościan w królewszczyznach, głównie nad Wartą, a przedewszystkiem w okręgu Noteci, gdzie kazał wykopać kanał Bydgowski. Liczbę tych osadników, sprowadzonych pomiędzy rokiem 1772 a 1786 (t. j. od pierwszego podziału Polski do roku śmierci Fryderyka) podają na 2200 rodzin, około 11000 dusz.

W każdym razie takich wolnych kmieci było stosunkowo znacznie mniej w Księstwie, niż w Prusiech Zachodnich. Zobaczmy teraz, jakie były rezultaty uwłaszczania.

Do roku 1848 (od 1823) tak się przedstawia sprawa regulacyi według Meitzena:¹

było obszaru mil kwadratowych

powstało gospodarstw włościańskich z regulacyi

o obszarze morgów

uwolniło się prócz tego od danin i powinności

włościanie uwolnili się od dni w roku pańszczyzny

sprzęza-

jem

'pieszą

u> reff. Bydgowslciej

•n

i?

Y)

18.236'    36.637

21.886!    36.497

37.289 j    75.206

87.767    141.737

46.394    90.955

25.144    35.051

35.701    73.292

58.804    130.115

81.005    289.871

cała regen cya .

207,7 ]

5.971

45.6790 i 4.074    411.226

909 377

iv reff. Poznańskie

Odolanów . Międzychód Babimost . Buk . . . Wschowa . Kościan Krobia .    .

Krotoszyn . Międzyrzecz Oborniki . Pleszew Poznań .    .

Szamotuły . Ostrzeszów Szrem . Środa Września

16,2

23,5

18,8

17,3

18,2

21,1

20,9

19 9

18,7

19,9

19,8

17,7!

18,6

18,4

12,6

1.820

521

436

1.007 1.010 1.754 1 557 1.508

319

464 ;

1.782 ! 1.017

873

2.073

964

1.164

882 [

82.339 !

41.571 22.259 !

52.991 57.971    1.963

91.624 62.511 56.648 i 17.739 :

33.107 67.670 54.497 i 52 665

79.108 48.770 65.684 44 076

659    99.455    198.015

411    59.360    112.143

1.035;    57.659    86.027

696 |    96.729    164.707

128.386!    340.039

500    134.294    336.036

794 ,    109.428;    396.758

388 ¹    78.649    234.718

914    34.944    108.408

406    55.572    87.751

588    136.103    268.867

474    81.748    167.600

279    72.916    156.654

4150    97.023    2 9 2.764

700    107.085    154.845

485    125.976    193.599

176    109.353    134.085

cała regencya .

317,7 19.115

931.230 : 10.928 ; 1,574.680j 3,435.016

w całej prowincyi. 525,4 25.086 1,388.020 15.002 1,985.906 4,344.393 ¹ M e itzen: Der Boden etc., tom IV. str. 288—289.

Stosunki społeczno-ekonomiczne.

Porównanie tych rezultatów z rezultatami otrzymanymi w Prusiech Zachodnich do roku 1848, na pierwszy rzut oka pokaże się korzystnem dla włościan w Księstwie. W Prusiech wypadło na milę kwadratową 15,7 gospodarstw uregulowanych, w Księstwie 47,7. Ale rezultat taki jest właśnie świadectwem, że w Księstwie mniej było wolnych włościan, a więcej daleko pańszczyźnianych poddanych, których trzeba było regulować. Dalej: w Prusiech Zachodnich wypadło na każde gospodarstwo przeciętnie 82,4 morgów, w Księstwie 55,3. To świadczy o ile gorszem było położenie w Księstwie przed regulacyą i o ile mniej sprawne ekonomicznie były nowe gospodarstwa. Przytem ciężar pańszczyźniany bez porównania więcej ciążył na włościanach w Księstwie: W Prusiech ogółem uwolniło się 13.612 włościan i na każdego przjyadło zwolnienie od 12,5 dni pańszczyzny sprzę-żajem, 21,5 dni pieszą; w Księstwie uwolniło się ogółem włościan 40.088 i na każdego przypadło zwmlnienie od 49,5 dni sprzężajem a 108,3 dni pańszczyzny pieszą. Teraz staje się zrozumiałym upadek ekonomiczny Księstwa w czasach przedrozbiorowych.

Co do różnic zachodzących pomiędzy powiatami można znów przeprowadzić te same wnioski, jakie wyprowadzaliśmy dla Prus Zachodnich: 1) W powiatach, gdzie siedzieli ławą koloniści stosunkowa) mało było regulacyi: powiat Bydgowski, Międzychodzki, Międzyrzecki, Babimoski, Obornicki. 2) Gdzie gleba urodzajna, tam mało pozostało włościan do regulacji, gdzie gleba licha — więcej: W powiecie Inowrocławskim, gdzie gleba kujawska dawała 43 groszjr srebrnych intraty czystej z morga, wypada 22,1 włościańskich gospodarstw^ uregulowanych na milę kwadratową; w Ostrzeszowskim, gdzie przeważa piasek, intrata wjmosi 19 groszy z morga, wypada gospodarstw 147,1; w Odolanowskim, który zalegają bagna, skąd Baiycz wypływa, intrata wjmosi 25 groszy, wypada na milę gospodarstw^ 112,4 itd.

Po roku 1848 (do 1865) uregulowano jeszcze 1388 gospodarstw', które otrzjmiały 69788 morgówr gruntu; prócz

tego uwolniło się od danin i powinności 73916 włościan. Razem uwolnili się w tym czasie włościanie od 58.788 dni do roku pańszczyzny sprzężajem i 163.406 dni pieszą.

Z tych cyfr wynika, że wielka masa włościańska pozostawała w zależności pańszczyźnianej do roku 1848, wyzwoliła ich dopiero rewolucya kładąca kres panowaniu jun-krów i szlachty nad poddańczukami.¹

Ogółem więc powstało przez regulacyę w Księstwie ‘26.471 gospodarstw włościańskich, o obszarze 1,456.818 morgów, a prócz tych uwolniło się: od pańszczyzny, danin i powinności 88.918 włościan, a mianowicie od 2,044.694 dni sprzężajem i 4,507.799 dni pieszą pańszczyzny do roku. — Indemnizacyi za to dali: gotówką 235.270 talarów, renty rocznej 1,108.372 talarów i 13.969 szefli żyta, a prócz tego odstąpili dziedzicom 215.852 morgów gruntu

¹ Pan Bolesław Brodnicki w swojej dysertacyi pod tytułem : Beiträge zur Landwirtschaft in der Provinz Posen während der Jahre 1815 bis 1890, Lipsk 1893, powiada; »Urzędy wyznaczone do załatwiania tych spraw (regulacyi) działały z taką energią, że prawa wydane później dla całego państwa celem ostatecznego zniesienia powinności (Ablösung der Real-lasten) i uregulowania stosunków pomiędzy dziedzicami i włościanami, w Księstwie już niewiele zastały zaległości (fast nichts rückständig fanden). Re-gulacya w tej dzielnicy była już ukończoną przed rokiem 1850.« W rzeczy samej? nie było już zaległości? Cyfry powyższe uczą czego innego. P. Brodnicki cytuje cyfry Meitzena! Przeoczył znać owych 74 000 odrabiających pańszczyznę i płacących daniny. — Opowiada dalej p. Brodnicki, jak to włościanie polscy, którzy odznaczają się »szczególnem zamiłowaniem do dawnych choćby i złych urządzeń«, nierzadko uciekali, nie chcieli korzystać z dobrodziejstwa regulacyi, jak np. w jednej wsi uciekł włościanin i wtedy na gospodarstwie osadzono parobka, który odtąd nazywał się »Niespodziany«, bo niespodzianie został gospodarzem. Szkoda, że p. Brodnicki opowiadając takie dykteryjki, nie dowiedział się dlaczego ci włościanie w Brzystkorzystewku i Królikowie uciekali z ojczystego zagonu? Może dowiedziałby się wtedy — jeżeli fakt rzeczy wiście miał miejsce, — że uciekali, ponieważ wiedzieli z góryt że warunki przy jakich otrzymują grunta zbyt są ciężkie, indemnizacya niepomierną i dlatego gospodarstwo zniszczeje niechybnie. Że tak bywało, bywać musiało, o tern wyżej. — Czas już doprawdy zaprzestać szkalować lud polski i czas też zaprzestać wypisywać w pracach naukowych dykteryjki szlacheckie.

Porównajmy te cyfry z cyframi dla Prus Zachodnich

i. całego państwa: Naprzód uderza mała indemnizacya gotówką — tylko 235.000 talarów, mniej niż w Prusiech Zachodnich (gdyż tam zapłacono blisko 245.000) pomimo, że uregulowanych gospodarstw było blisko trzy razy więcej w Księstwie (26.471:8964), a obszar przeszło dwa razy większy (1,457.718:691.519). Więc taniej dostała się rola włościanom wielkopolskim? No nie! Zapłacili blisko cztery razy więcej renty pieniężnej i siedm va.zy więcej renty żytem. Przedewszystkiem zaś: Włościanie pruscy ustąpili, jak widzieliśmy Vi3 część swjmh gruntów, wielkopolsc}^ Vô- Na ogół tedy okup wypadł cięższy. Powiedzieliśmy, że włościanie w Prusiech Zachodnich jako zamożni, mogli zapłacić okup kapitałem, tu odwrotnie: włościanie Księstwa zbyt byli wyniszczeni, musieli uszczuplić swej roli i musieli wziąć na siebie ogromny ciężar na przyszłość w wypłacie renty. — W porównaniu z calem państwem ustąpili włościanie w Księstwie mniej roli (w Księstwie 7e> w całem państwde %), lecz to kompensowało się aż nadto rentą. Przypuszczać należy, że komisya regulacyjna ustanawiała taki stosunek pomiędzy indemnizacya w ziemi a w rencie, ponieważ nie można było więcej uszczuplać roli włościańskiej wobec gleby nieświetnej,1 a to tembardziej, że włościanom wszędzie wyznaczano grunta liche przy regulacyi, rugowano ich z siedzib dawmych i wyznaczano ziemię na pustkowiach i karczowiskach. Że tak było, o tern świadczy autor broszury współczesnej »0 uregulowaniu stosunków’ włościańskich w W. Ks. Poznańskiem i o potrzebie zastosowania tego do Królestwa Polskiego;«¹⁸ 19) powiada on mianowicie (str. 57): »Do końca roku 1840 uregulowano 23.750 gospodarzy, którzy dostali 1,309.192 morgów’ magdeburskich, wypada zatem na jednego gospodarza 55 morgów. Przebudowano na odległe pola miej- , sca po wykarczowanym lesie 5.914 gospodarstw, czyli czwartą część uregulowanych, wprawdzie nie cała część czwarta dostała się na nowiny, ale V₆;« dalej jeszcze maluje stan tych włościan: »po większej części odebrane im zostały pastwiska, a z własnej siedziby na niedoprawne role zostali przeniesieni, krwawo karczowaniem pni starodrzewnych, kamieni, osuszaniem bagien dokupywać się muszą strawy.« (str. 68.) W takich warunkach oczywiście sporo tych gospodarzy przepaść musiało wnet po uwłaszczeniu, i przepadali.

Według Meitzena bowiem (tom IV str. 31‘2—313) w roku 1859 okazało się według spisów katastralnych:

gospodarstw

sprzężajnych

o obszarze morgów

gospodarstw j o obszarze

w regencyi Bydgoskiej . ,, Poznańskiej .

13.366

24.642

1,320.130

2,054.229

niesprzężajnych j morgów

13.915 I 171.282 20.169    !    198 512

w Księstwie Poznańskiem

48.008

3,374.536    34,084

299 794

Skonstatowano przytem od roku 1816 takie zmiany do

roku 1859 :

W regencyi Bydgowskiej: znikło gospodarstw włościańskich sprzężajnych 646 o obszarze 52.054 morgów; powstało świeżo 1.065 o obszarze 70.377 morgów; prócz tego ubyło jeszcze 499 gospodarstw o obszarze 43225 morgów wskutek przyłączenia do innych gospodarstw włościańskich sprzężajnych, oraz wskutek wcielenia do obszarów dworskich 727 gospodarstw o obszarze 60.667 morgów. Te gospodarstwa, które pozostały, nie zdołały utrzymać swej roli: ustąpiły one bowiem (drogą podziału lub odsprzedaży) gospodarstwom drobnym niesprzężajnym 48.254 morgów, a obszarom dworskim ustąpiły 35.949 morgów. W rezultacie otrzymujemy: ubyło gospodarstw sprzężajnych 807, utraciły zaś obszaru 144.870 morgów.

W regencyi Poznańskiej znikło gospodarstw sprzężajnych 1.941 o obszarze 91.083 morgów, powstało nowych 3.713 o obszarze 167.102 morgów; prócz tego ubyło jeszcze 528 gospodarstw sprzężajnych o obszarze 28.449

morgów wskutek przyłączenia do innych gospodarstw sprze-żajnych, a 645 gospodarstw o obszarze 37.311 morgów wskutek wcielenia do obszarów dworskich. Pozostałe gospodarstwa ustąpiły na rzecz niesprzężajnych 81.499 morgów, przybyło zaś im wskutek zakupu od obszarów dworskich 11.758 morgów. W rezultacie otrzymujemy: przybyło- gospodarstw 599, lecz utracił}'- gospodarstwa sprzężajne obszaru 106.052 morgów.

Jak widzimy tedy odbywała się z jednej strony parce-łacya gospodarstw sprzężajnych ; w całej prowincyi utraciły one na rzecz drobnych 129.753 morgów. Z drugiej strony odbywało się pochłanianie tych gospodarstw włościańskich; 1.372 gospodarstw takich zostało wprost przyłączonych do obszarów dworskich; inne musiały odsprzedać część swego obszaru dworowi. Zdarzało się też, że gospodarstwa włościańskie nabywały ziemię od dworu i w regencyi Poznańskiej nabyły nawet więcej niż odsprzedały o 11.758 morgów. Ciekawa przytem rzecz, że nabywali ziemię włościanie od dworów głównie w powiatach o glebie lichej ; przybyło np. ziemi włościanom kosztem obszarów dworskich w powiecie Kościeńskim 7.764 morgów, 3.737 w Ostrzeszowskim, a dalej w Krotoszyńskim, Krobskim, Obronickim. Natomiast w powiatach o glebiej żyznej dwory skupywały całe gospodarstwa, lub nabywały ziemię od włościan. Tak np. w powiecie Inowrocławskim dwory wykupiły 135 gospodarstw o 10.376 morgach, a od innych dokupiły jeszcze 9.070 morgów, w Szubińskim wykupiły 75 gospodarstw o 7.202 morgach i dokupiły 6.624 morgów,²⁰ w Poznańskim wykupiły 92 gospodarstw7 o 5.163 morgach i dokupiły 5. HO morgów.

W rezultacie ostatecznym okazuje się, że u b y 1 o gospodarstw włościańskich sprzężajnych w calem Księstwie 208, i ubyło ziemi w rękach włościan tej kategoryi 250.922 morgów, blisko 7% obszaru.

Wniosek zatem ogólny: Własność włościańska w pra-wdziwem słowa tego znaczeniu, ówczesne »gospodarstwa sprzężajne« w Księstwie w pierwszej połowie wieku XIX okazały się bezsilnemi wobec nowych warunków ekonomicznych; wyniszczony wiekowym uciskiem nad wszelką miarę chłop wielkopolski po regulacyi nie mógł się ostać.

D. Sprawa uwłaszczenia włościan na Górnym Szląsku.

Historya chłopów na Szląsku za czasów pańszczyzny, to jedna z najposępniejszych kart ze smutnej historyi chłopa polskiego wogóle. Niestety, mało to jeszcze zbadana karta. Od wieku XII do XV toczą się na tej ziemi nieszczęsnej zaciekłe boje książąt piastowskich, a wynikiem tych bojów jest nasadzenie feodalizmu niemieckiego na ziemi słowiańskiej. I gnietliż tedy książęta na Brzegu, Lignicy, Krośnie, Oleśnic}', Styniowie, Cieszynie, Opolu, Strzelcach, Koźlu, Bytomiu, Raciborzu, Oświęcimiu, Głogowie i Wrocławiu chłopa polskiego ! Co było kmieciów wolnych polskich wyginęło, nasadzili zaś panowie chłopów niemieckich. Pańszczyzna była strasznie ciężką, a zwłaszcza przybrała formy potworne, odkąd poczęto eksploatować bogactwa kopalniane kraju. Na ziemi i pod ziemią pracował teraz chłop polski na Górnym Szląsku; batogiem ekonom napędzał do pańszczyzny na ziemi folwarcznej, palką— majster górniczy do pracy w kopalniach; kopalnie i huty wymagały nietylko rąk ludzkich, lecz też siły sprzężajnej: trzeba było wozić rude, drzewo do fryszerni, odstawiać na dziesiątki mil żelazo i cynk; chłop miał obowiązek dostarczyć swoich chabet w liczne dnie do roku do tych furmanek.

W wieku XVIII kiedy poczyna się reforma, na Szląsku Górnym siedzą panowie niemieccy na olbrzymich majoratach i fideikomisach: Henkel-Donnersmarki, książęta na Raciborzu, książęta Hohenlohe, książęta Pless (dawniej »na Pszczynie«), hrabiowie Renard, Hochberg i wielu innych. Oto jak opisuje Knapp ¹ te stosunki : »Bydło musiał pan kupować, albo wyhodować wielkim nakładem; natomiast dzieci poddanych, których wychować muszą rodzice można zawsze dostać. Koń kosztuje dziesięć, dwanaście i więcej dukatów; parobek lub dziewka folwarczna kosztują tylko słowa: »Przyjdziesz do dworu«. Najbardziej oburzać musi, że taka czeladź folwarczna musi pozostawać przy dworze 6 do 8, niekiedy 10 lat, a zawsze otrzymuje tak nędzną płacę, że nawet przyodziewku za to sprawić nie można. Wikt zaś taki: 5 lub 8 razy do roku mięso, często ze zwierząt chorych lub nawpół zdechłych ; zwykle zaś krupy, proso i groch, a niezawsze do syta. Kiedy państwo grozi opornemu turmą, często odpowiedzą wprost w twarz: lepiej dziesięć lat w kaźni pracować, niż dwa lata być poddanym Waszej Wielmożności... Na Górnym Szłąsku komisya stwierdziła, że zagroda chłopska, zwana tu posesyą, po potrąceniu wszystkich ciężarów daje rocznie dochodu 5 talarów, z czego chłop musi przyodziać siebie i rodzinę; dwadzieścia talarów uchodzi już za najwyższy dochód. Jeżeli znajdzie się taki, co podejmuje się na podobnej zagrodzie gospodarzyć rok lub dwa, dwór darmo ją daje. Doświadczenie codzienne uczy, że przy pierwszym nieurodzaju lub utracie bydlęcia do zaprzęgu taki chłop niechybnie zniszczeje: kredytu bowiem chłop nie ma. »W dodatku taki poddany, który popadł w nieszczęście bez własnej winy, na pociechę dostaje chłostę od nielitościwych zarządców, i ponieważ nie może odbyć robocizny dla dworu, gwałtem zostaje wypędzony z zagrody, a wtedy niech szuka, jak wyżywi siebie i całą rodzinę«. Musi wtedy zgodzić się zostać ogrodnikiem²¹ 22, albo zbiedz. »Wtedy inny poddany, n. p ogrodnik który ma jeszcze parę krowin, albo nieco zboża na zasiew, nolens volens zostaje osadzony dobrowolnie lub gwałtem na takiej opustoszałej zagrodzie. Zdarza się często, że taka zagroda w ciągu dwu lub trzech lat, ma 3 do 4-ech gospodarzy«... Prawie codziennie zdarzają się we wsiach górnoszląskich kradzieże. W zimę swoi i obcy poddani kradną w lasach, stodołach i szpichle-rzach; to samo w stawach rybnych, w lecie na łąkach, wszędzie gdzie można coś ściągnąć. Wielu poddanych otwarcie powiada, że kradzieży dobra dworskiego nie uważają za występek; nazywają to nie kradzieżą, a żywieniem się u dworu i przytaczają przysłowie: »Wybieraj wróblom gniazda ile chcesz, przecież pisklęta będą; jeżeli my żywimy się u panów, to zawsze pany będą bogaci, a my biedni«. Pomimo, że za kradzież chłoszczą batogami, nie odzwyczaja się tern poddanych od kradzieży. Na każdym folwarku jest stróż do pilnowania gruntu. Jeżeli jest ostry, to często się zdarzy, że go ogrodnicy cepami obiją, zostawią wpół żywego i uciekną, chroniąc się zagranicę. Mięso bydląt zdechłych lub spalonych żywcem, zasypanych gruzami zjadają jako przysmaki i wygrzebują z pod gruzów. Po większej części chadzają boso, a odzież w lecie składa się z koszuli zgrzebnej i portek. Ba, bywa, że niewiasty, młode i stare, w październiku jeszcze — sam to widziałem w roku 1782 — chadzają zgoła bez koszuli, odziane tylko spódnicą i kaftanem; a i kaftan spiąć już się nie da, i świecą nagą piersią i brzuchem aż po biodra«. Najczęściej, gdy umrze chłop, trumnę mu skołaczą z desek od gnoju i tak go pochowają«.

Oto rozkosze życia chłopa szląskiego za »dawnych dobrych czasów«.

Nastał czas reform. Na Szląsku, a zwłaszcza na Szląsku polskim, powstaje wtedy szczególniejszy kłopot: Włościan w takiem znaczeniu, w jakiem określił ich edykt z roku 1811 na Szląsku jest mało, natomiast dużo »ogrodników«. Od włościan różnią się ci ogrodnicy przedewszystkiem tern, że rola ich nie stanowi jednego zwartego kompleksu ziemi gromadzkiej, a jest rozsianą na ziemi dworskiej. Następnie są oni zobowiązani nietylko do pańszczyzny na roli, mają powinności, jakich zwykle włościanie nie mają: muszą żąć, otrzymując za to dwunasty snop i młócić, za co otrzymują szesnastą część wymłotu. Co do prawa na jakiem dzierżą grunta, to zdarza się, że bywają właścicielami, ale najczęściej, a na Górnym Szląsku prawie bez wyjątku są niewolnikami — glebae adscripłi, siedzącymi na ziemi dworskiej. Po części odbywają oni pańszczyznę sprzężajetn, ale zawsze prócz tej pańszczyzny ciąży na nich obowiązek stawiania się do robocizny na folwarku za pracą określoną, oczywiście bardzo niską.

Otóż według edyktu 1811 roku regulacya powinna była bezwarunkowo być zastosowaną do tych ogrodników, posiadali bowiem znacznie więcej roli niż chałupnicy, odrabiali zazwyczaj pańszczyznę sprzężajetn. Panowie szląscy podnieśli gwrałt: Ponieważ »ogrodnicy« byli zobowiązani stawić się każdego czasu do roboty, więc oni stanowili całą siłę roboczą; jeżeli ich »uregulowano«, t. j. jeżeli oni stawali się niezależ-nymi, otrzymywali grunta i pozbywali się pańszczyzny wszelkiej, sprzężajetn i pieszą, to nie było komu robić. W innych dzielnicach bowiem obok włościan byli »chałupnicy«, małorolni chłopi odrabiający pańszczyznę tylko pieszą, tu ich nie było. Rząd naturalnie uległ i przyjął wniosek hrabiego Henkel von Donnersmark. Wniosek był genialny: Ogrodnik był czemś po-średniem pomiędzy włościaninem a chałupnikiem, więc — postanowiono zamienić go na chałupnika! Regulacya miała bowiem odbyć się względem tych ogrodników na takiej podstawie: Chłop ustępuje wszystką ziemię, prócz 3—4 morgów, ziemia ta staje się wprawdzie własnością jego, ale za to wszelkie serwituty zostają zniesione; prócz tego musi zobowiązać się stawać do roboty »za płacę najemną będącą we zwyczaju« jeszcze cztery lata.¹

Dopięli więc magnaci szląscy swego: Chłopi zostać mieli małorolnymi chałupnikami, oddawali panom ogromne obszary ziemi, a robocizna była zapewnioną; na 3—4 morgach bowiem »wolny« włościanin wyżyć nie mógł w żaden sposób, musiał

Knapp: Bauernbefreiung tom I. str. 212, tom II. str. 262.

stawać do roboty we dworze. Żeby płaca za te robotę nie była wysoką, na to właśnie był przepis zmuszający chłopa przez 4 lata do pracy za płacą »we zwyczaju będącą« ; żeby i nadal pozostała taką samą, o to już postarają się ekonomowie Henkel-Donnersmarków !

Tymczasem wydano edykt 1816 roku. Jak wiemy edykt ten wogóle pogarszał sytuacyę dla włościan: regulacyi ulegać miały teraz tylko gospodarstwa sprzężajne, »starego prawa« i zapisane do regestrów katastralnych. Dla Górnego Szląska atoli sytuacya polepszała się: edykt stosować się miał tutaj w całej rozciągłości; a że część przynajmniej owych »ogrodników« odrabiała pańszczyznę sprzężajem, i ponieważ nie zdołano oczywiście zamienić ich wszystkich w chałupników, więc mogli teraz ci co pozostali domagać się regulacyi. Atoli magnaci szląscy umieli znów zapobiedz temu: poczęli oni szturm prawdziwy do ministeryum, naprzykrzali się królowi bezustannemi petycyami. Na czele tych żebraków u tronu i gnębicieli ludu stoi i teraz hrabia Henkel-Donnersmark, ale też i cała - falanga czcicieli renty bez względu na narodowość występuje solidarnie. Jedne z petycyi n. p. datowaną z Pleszewa 3 kwietnia 1824 roku zdobią nazwiska: »Witkowski, von Wrochen, von Marklowski, von Fragstein, von Weissen-bach, von Schlutterbach, von Waligórski, Pastwinski, von Gu-sner, von Skrbenski«. Sami szlachetni! No — i zwyciężyli! Pod datą 13 lipca 1827 wydano prawo specyalne, mocą którego ograniczono regulacyę dla Górnego Szląska. Domagać się regulacyi mieli prawo tylko ci »ogrodnicy«, którzy odbywali pańszczyznę sprzężajem i mieli conajmniej 25 mórg gruntu; sama sprzężajność nie wystarczała już tedy.

»Jakie przepis ten miał znaczenie — powiada Knapp — o tern poucza uwaga jednego ze znawców stosunków miejscowych, który twierdzi: »Na Górnym Szląsku już gospodarstwo o 6 do 8 morgach średnich gruntów wymaga koniecznie trzymania sprzężaju«. Zatem wielka liczba ogrodników — wszyscy posiadający od 8 do 25 morgów — pomimo że mieli gospodarstwa sprzężajne, była wykluczoną od regulacyi. Teraz wiec regulacya dotyczyła rzeczywiście już tylko wielkich gospodarstw włościańskich. Pomijając te wielkie gospodarstwa włościańskie uregulowano na Górnym Szląsku od 1827 do 1846 roku tylko 10 (wyraźnie dziesięć!) gospodarstw włościańskich: tak ciężkie były warunki prawa z 13 lipca 1827 r. Panowie dziedzice dopięli celu swego w zupełności«. ¹

Umieli panowie dziedzice na Szląsku wyżebrywać prawa specyalne z krzywdą włościan, ale umieli też radzić sobie z włościanami wbrew prawu. Cytuje bowiem Knapp takie n. p. sprawozdania generalnej komisyi regulacyjnej szląskiej z roku 1849: »Prawo z dnia 13 lipca 1827 roku zostało wydane ze względu na rzekome potrzeby rolnictwa górnoszlą-skiego pod względem siły roboczej. Można więc usprawiedliwić, jeżeli wskutek tego prawa regulacya uległa zwłoce, usprawiedliwić nie można, że regulacya została uniemożliwioną. W rzeczywistości jednakże wielu właścicieli ziemskich wyzyskało czas jaki im pozostawiono nie po to, żeby przygotować gospodarstwo swe do regulacyi, lecz wyrugowało włościan podległych regulacjo z gospodarstw i osadzili tam innych, niekiedy też tych samych włościan, na prawie dzierżawy czasowej. W wielu dobrach powiada sprawozdanie wyrugowano w ten sposób wszystkich »ogrodników« i osadzono dzierżawców, a ci jako »wolni kontrahenci« nie ulegali regulacyi¹’.

Tak tedy na Górnym Szląsku położenie bez wyjścia wielkiej masy włościan nie polepszyło się bynajmniej wskutek reform agrarnych przed rewolucyą 1848, a może i pogorszyło. Należy bowiem pamiętać o tern, że jak powiedzieliśmy na Szląsku rozpanoszył się w całej pełni feodalizm, stąd właśnie różne powinności były tutaj nad wyraz ciężkie, a te właśnie zostały zniesione tylko dla uregulowanych włościan, po zatem pozostały w całej okazałości i magnaci jak zdzierali dotąd, tak i nadal z chłopa szląskiego wszelakie czynsze, laudemia, targowe, młynowe ltp. opłaty. Tylko rzecz zmieniła ²³ 24 sie teraz o tyle, że zaprowadzono »wolność procederu«, czego skutki były takie: Siedział n. p. młynarz na pańskim młynie, za to płaci czynsz i odrabia pańszczyznę, natomiast pan nie ma prawa mleć gdzieindziej, tylko u tego młynarza; kiedy zaś nastała wolność proceduru, dziedzic zakłada młyn, miele swoje i włościan zboże, młyn czynszownika stoi pustkami, ale czynsz i robociznę dać musi od tego młyna. Albo był kowal we wsi, opłacał on haracz ciężki dworowi, za to wszyscy włościanie z danych dóbr zarówno jak dwór nie mieli prawa zwracać się do innego kowala; czynsz więc jaki płacił kowal był okupem za monopol; monopol został zniesiony, ale haracz pozostał. To samo stosuje się do wszelkich rzemieślników wiejskich. Następnie pozostały w sile wszelkie szar-warki, furmanki i t. p., które na Szląsku były właśnie tak uciążliwe. Pozostały też daniny spłacane w naturze. A teraz zważmy: zniesienie tych ciężarów może nastąpić na żądanie każdej ze stron interesowanych, zarówno włościanin jak dwór może domagać się tego; w takim razie na miejsce dotychczasowych powinności włościanin musi płacić roczną rentę. Tam gdzie te powinności były w stosunku do robocizny niewielkie, domagali się zapewne zwykle włościanie zwolnienia, na Szląsku zaś wnosiły o zmianę powinności głównie dwory. Wniosek o zamianę powinności ze strony dworu był najlepszym środkiem pognębienia włościan, którzy renty nie mieli z czego opłacać: wybucha zatarg pomiędzy dworem a gromadą, wnet stawia dwór wniosek o zamianę; zapada »recess« i teraz dwór ściąga bezwzględnie rentę, sekwestruje niewypłacalnych włościan, ruguje ich. Tych zatargów atoli było bez liku, gdyż jak widzieliśmy magnaci szląscy wszelkiemi siłami sprzeciwiali się reformie, szli przeciw prawu. ¹

Tak czy inaczej więc zgnębiono, zrujnowano do tła włościan szląskich, a przedewszystkiem górnoszląskich. I rezultatem tego był — głód, tyfus głodowy w roku 1847—1848 i 1848—1849.

Patrz o tem Wolff: Die schlesische Miliarde.

Oto jak opisuje te stosunki szlązak Wolff²⁵: »Teraz znów sroży się głód i jego sprzymierzeniec tyfus w okręgach, które ucierpiały tak strasznie w roku ubiegłym. Nawet izba junkrów i dusigroszów w Berlinie zwrócić raczyła uwagę na powiaty Rybnicki i Pszczyński i poświęciły im garść frazesów' filantropijnych... Głód, który sroży się na Górnym Szląsku i epidemia jako wynik głodu nie są bynajmniej powodowane klimatem, nieurodzajem lub powodzią. Klimat tam zdrowy, nieurodzaju ani powodzi nie było: głód i epidemia są wynikiem koniecznym gospodarki bezczelnej wyzyskiwaczy raubrytte-rów, owej »martwej ręki«, gospodarki na dominiach, owej in-dolencyi rządu, który patrzył obojętnie na wrszystko, co nie sprzeciwiało się trzykroć świętemu pruskiemu prawu krajowemu, co nie naruszało spokoju i wygody chrześciańsko-ger-mańskiej kaście urzędniczej. Ziemia w większej części jest w rękach wielkich posiadaczy, rządu i »martwrej ręki«. Tylko dwie piąte wszystkich gruntów są w rękach włościan i na tej to części ciążą strasznie pańszczyzny i daniny należne panom, podatki należne państwu, kościołowi, szkole, powiatowi i gminie, podczas gdy jasne pany w porównaniu z chłopami płacą jakąś bagatelę zaledwie podatku państwowego. Owe dwie piąte obszaru uprawia prawie trzy razy więcej ludzi niż obszary dworskie. Włościanin pozbawiony kapitału i wiedzy uprawia rolę licho, a wielkie latyfundia, 30—40.000 morgów nierzadko są źle uprawne dla braku sił roboczych, kierownictwa umiejętnego i starania. Magnatowi, który używa w stolicy, podróżuje, bawi u wód nic do tego, że rola źle uprawiona. Posiadłości są olbrzymie, więc ciągnie on z ról, łąk, lasów, stawmw, kopalń, owczarni, gorzelni i t. p., przy małych lub żadnych podatkach państwowych, a wielkich dochodach z laudemiów', czynszów i t. p. tak wielkie zyski z kieszeni chłopskiej, że nawet roztrwonić ich w normalnych wrarunkach nie jest w stanie...

Z drugiej stron}' wynędznienie ostatnie mas. Płaca roboczą dla robotnika rolnego 5—6 groszy srebrnych, dla robotnicy 2¹4—3 groszy, już jest uważana za wysoką. Żyją ci ludzie wyłącznie kartoflami i gorzałką. Gdyby robotnik miał przynajmniej te dwa wiktuały, to nie byłoby chociaż moru głodowego i tyfusu. Lecz kiedy padła zaraza na kartofle i ta jedyna żywność podrożała nadmiernie, a płaca nie-tylko nie podniosła się, lecz zniżyła, poczęli ci nieszczęśliwi żyć zupami, jakie warzyli z ziół, korzonków i skradzionego siana, pożerali padlinę. Siły ich więdły. Gorzałka podrożała i — stała się jeszcze gorszą, niż bywała. Szynkarz, zwany też arendatorem, najczęściej żyd, który za bajeczną dzierżawą siedział na karczmie i sprzedawał siwuchę jasnego pana chłopom, od dawna już przywykł rozwadniać wódkę, a dla opędzenia dzierżawy i swoich także pokaźnych z}-sków dolewał różnych ingrydiencyi, a przedewszj^stkiem witryoleju. To zatruwanie ludzi odbywa się od dawien dawna, a kiedy padła zaraza na kartofle, kwitło tern lepiej. Żołądki chłopskie osłabione zupami na sianie i korzonkach nie wytrzymały tego lekarstwa. Jeżeli zważy się dalej lichą odzież, brudne zatęchłe izby, mrozy, brak zarobku i sił do pracy, wtedy łatwo już zrozumieć, jak przy takich stosunkach głodowych musiał kubek w kubek jak w Irlandyi powstać tyfus. »»Ci ludzie nie mieli w sobie odporności!«« To tłómaczy wszystko. Tak ich wysysali bez przerwy raubryterzy i państwo, że przy najmniejszem już powiększeniu swej nędzy ginąć musieli, jeżeli państwo i raubryterzy nie nieśli pomocy. Jaką była ta pomoc, o tern świadczy tysiące trupów, jakie porwał wezbrany potok nędzy. Raubryterzy, kasta urzędnicza i cała owa błogosławił ma banda rządowa robiła interesy, pobierała pensye, rozdzielała gratyfikacye, stawiała pałace, kiedy tam na nizinach, smagani głodem i zarazą, marli ludzie jak bydlęta. Nie wiele lepiej niż owym wyrobnikom wiejskim wiedzie się włościanom, t. j. tym, którzy posiadają chałupę i mniejszy lub większy kęs ziemi. I oni żywią się przeważnie kartoflami i gorzałką; co im się urodzi na roli muszą sprzedać, ażeby mieć z czego opłacić czynsz panu i podatek państwu. Wy-karmienie wieprzy, co dawniej dawało jeszcze jaki taki dochód, musiało ustać wobec zarazy na kartofle. Toż włościanin sam nie miał z czego żyć! A przytem jeszcze odrabiać pańszczyznę we dworze, odbierać razy batogiem jasnego pana lub jego ekonomów; pracując, głodząc się i znosząc chłostę, patrzeć na zbytki i pychę raubryterów i bezczelnej kasty urzędniczej — oto był i jest do dziś dnia los wielkiej masy polskiej ludności na Szlązku. Włościanin, którego pańszczyzna pozbawia możności uprawienia swej roli, któremu brak kapitału i inteligencyi, zapuszcza gospodarstwo; a w dodatku w wielu okolicach zwierzyna liczna, bo starannie pielęgnowana przez panów, niszczy mu zasiewy, niweczy jedyne bogactwo.«

Tak pisał człowiek wielkiej sumienności i wielkiego * serca, który patrzył na to wszj^stko z blizka. Kto zechce mu zarzucić przesadę, niech wpierw posłucha gołych obje-ktywnych cyfr.

W świetle tych cyfr tak się przedstawia sprawa regulacja do roku 1848 na Szląsku Górnym:²⁶

(Zob. tabl. str. nj).

Więc były trzy powiaty, w których nie odbyła się ani jedna regulacya! Są to powiaty Niemodliński, Grotkowski i Nisski. W pięciu zaś powiatach: Lubczyckim, Nowomiej-skim, Opolskim, Pszczyńskim i Raciborskim ilość regulacja była minimalna, zaledwie 6 na milę kwadratową. Tymczasem w tych powiatach wszędzie bjdy gospodarstwa włościańskie sprzężajne, odrabiano w nich tysiące i dziesiątki tysięcy dni pańszczyzny sprzężajem. Natomiast we wszystkich powiatach jest ogromna ilość włościan, którzy nie mogli regulować, lecz którzy zwalniali się od powinności. To też liczba dni pańszczyźnianych jakie zostaty zniesione jest kolosalnie wysoką w stosunku do obszaru gruntów, jakie posiedli włościanie. To-właśnie były wyniki owych niepomiernych ciężarów feodal-

było obszaru mil kwadrat.

powstało z re-gulacyi gospodarstw włościańskich

o obszarze mórg

uwoluiło się !>rócz tego od danin i powinności

włościanie uwolnili się od dni w roku pańszczyzny

sprzę-

ć?

•N

<s*

N

QQ

w regencyi Opolskiej powiat Bytom . .    13,7    649

„ Falkenberg .    10,9

„ Grotków .

„ Koźle . .

,, Kluczborg ,, Lubczyce „ Lubliniec „ Nissa .    .

Nowe miasto i    14.5!    96

,, Opole . .

„ Pszczyna ,. Baciborz .

„ Olesno „ Rybnik .

„ Strzelce .

,, Gliwice .

21.314

9,4

11.575

6.782

576

18.3

428

18.214

13.9

43

50 O* H- J-¹

20.788

13.653

3^.915

315    43 350    6.061

2.406    28.687    197.255

1.623    4.982    333.695

912 I 5.011    20.161

663    4.472    18.226

1.556    20.160    159.268

176    10.245    1.251

2.494    5.413    ¹ 178.885

2 629    31.695    111.277

979    17.919    74.108

842    85.510    51.303

1.831    50.058    135.781

na Górnym SzJąsku 239,5    4.312    154.994 17.739    [359.282jl,317.346

nych, a zarazem wyniki niecnej uległości rządu wobec wymagań magnatów szlązkich, dla których tworzono prawa wyjątkowe i którym w dodatku pozwolono przekraczać bezkarnie prawo.

Indemnizacye oczywiście włościanie górnoszlązcy musieli dać ogromną. Do roku 1848 musieli zapłacić gotówką 509.170 talarów, zobowiązali się do wypłacania rocznie 58.192 talarów i 23.603 szelli żyta, a prócz tego ustąpili 45.255 morgów ziemi, tj. prawie l/₃ tego, co posiadali.

W roku 1848 fala ruchu rewolucyjnego porwała Szlązk. Zrozpaczeni chłopi teraz poczęli demolować zamki magnatów i dwory szlachty, palić dokumenty i groźbą zmuszać panów do w3U'zeczenia się »danin i powinności«. Działo się to głównie na Szlązku niemieckim; na Górnym Szlązku, chłopi, którym głód szarpał trzewia, których trawił tyfus głodowy — »pozostali spokojni«. Te to »bunty chłopskie« przyczyniły się przedewszystkiem do tego, że rząd junkierski zrozumiał potrzebę zniesienia pozostałości feodalizmu, lecz i teraz jeszcze.

Stosunki społeczno-ekonomiczne.

nie zrobiono tabula rasa: Znikczemniałe mieszczaństwo niemieckie nie potrafiło zmusić szlachty do wyrzeczenia się bezprawia, rabusie dobra kmiecego mieli możność pobrania od chłopów nowych jeszcze indemnizacyi. Więc znowu Szląsk, gdzie feodalizm ciężył najbardziej na włościaństwie, najgorzej wyszedł na »reformie«, którą wykombinowało reakcyjne mini stery urn w prawie z 2 marca 1850 roku.

Meitzen podaje cyfry dotyczące ostatecznej regulacyi i zniesienie powinności tylko lyczałtem dla całego Szląska i dlatego nie możemy tu zestawić, jak to uczyniliśmy dla Księstwa i Prus Zachodnich, rezultatów przed i po roku 1848 dla Górnego Szląska. O ile jednakże położenie okazało się gorszem dla włościan szląskich wynika już z tego, że obszar przeciętnie wypadający na powstałe z regulacjo gospodarstwo włościańskie, wynosił według Aleitzena w Prusiech Zachodnich 77 morgów, w Księstwie 55, a na Szląsku 23 morgów.

Co zaś tycze się zmian zaszłych według regestrów katastralnych w okresie od 1816 do 1859 mamy u Meitzena cyfry takie (tom IV. str. 316—317): Liczono w roku J859 gospodarstw włościańskich :

o obszarze morgów 264.617

33.411

56.189

sprzężajnych o obszarze morgów niesprzężajnycli 1,298.366

Znikło gospodarstw sprzężajnjmh 2189 o obszarze 88.375 morgów; powstało nowych 4526 o obszarze 104.764 morgów. Prócz tego ubyło gospodarstw sprzężajnych wskutek połączenia z innemi tej kategoryi 169 o obszarze 5884, a wskutek wykupienia przez dwory 1158 o obszarze 58.505. Istniejące zaś gospodarstwa utraciły ze swego obszaru na rzecz nie-sprzężajnych 76.814 morgów, a na rzecz obszarów dworskich 37.883 morgów. Przybyło tedy gospodarstw 1010 czyli 3,1%, lecz utraciły one obszaru 174.192 morgów czyli 12,7%.

Wniosek zatem ogólny i tu wypaść musi pesymistycznie: Włościańskie gospodarstwa sprzężajne, to znaczy takie, które mogą być uważane za samodzielne jednostki gospodarcze nie mogły się ostać na Górnym Szląsku.

Rezultat taki jest o tyle uderzającym, że właśnie ze wszystkich ziem polskich Górny Szląsk najwięcej ma warunków dla rozwoju gospodarstw włościańskich, ponieważ już w pierwszej połowie wieku poczyna tu rozwijać się sz}rbko przeritysł; ten zaś rozwój przemysłu sprawić musiał, że zwiększył się ogromnie odbyt na ogrodowizny, owoce, nabiał, mięso, to jest na produkty właśnie gospodarstw włościańskich. W takiej Francyi, Belgii, Saksonii, rozwijający się przerósł •stał się podporą drobnej własności. Okazuje się jednakże, że włościaństwo Górnego Szląska zbyt było ^wyniszczone wiekową niewolą, zbyt zostało oszukane i wyzyskane przez przemożną magnateryę przy »reformach«, abyhnogło uwolniwszy się z niewoli, dźwignąć się z nędzy, wzrastać w dobrobj^t.

ROZDZIAŁ III.

Stosunek pomiędzy wielką, średnią a drobną własnością ziemską i tendencya rozwoju w drugiej połowie wieku XIX.

państwa skich

Ogólne wnioski o położeniu włościan w ziemiach poi-'ruskiego przed i zaraz po uwłaszczeniu wypadły niepomyślnie dla własności włościańskiej. Są to wyniki przeszłości. Pięknie powiada Skarga: »Złe prawo gorsze jest niźli tyran najsroższy, bo wżdy tyran odmienić się, albo namówić, albo umrzeć może, i jego tyraństwo ustaje, ale złe prawo zawżdy trwa, zawżdy zabija i szkodę czyni na duszy i na ciele, jest jako lew i bestya nierozumna, która namówić się nie da, aż ją zabić i umorzyć«. Ba więcej jeszcze! zabito-i umorzono nareszcie ową »bestyę nierozumną« prawa pańszczyźnianego, lecz ujemne jego skutki dotąd trwają. Sprawiają one mianowicie, że ziemie polskie do dziś dnia są dziedziną latyfundiów, że wlościaństwo tu biednie i dźwignąć się nie może.

Tu należy nam uczynić zastrzeżenie: Jeżeli twierdzimy,, że przewaga wielkiej własności jest zgubną, to nie znaczy jeszcze, że jesteśmy zwolennikami »kultury obórki«, że przy pisujemy włościaństwu jakąś misyę zbawczą dla narodu. Bynajmniej! Pomijając zupełnie kwestyę produktywności, w której przewaga jest bezwarunkowo po stronie uprawy na wielką skalę, należy pamiętać o tern, że wlościaństwo na równi z drobnomieszczaństwem jest dziś i będzie bezwarunkowo-w przyszłości najbliższej elementem najbardziej wstecznym, najbardziej wrogim postępowi w każdej formie, najmniej kulturalnym. Lecz chodzi o to, że przewaga wielkiej własności prowadzi do górowania w całem życiu społecznem klasy, niemal powiedzieć można kasty szlacheckiej; jej interesy stają się miarodajne dla społeczeństwa, tak zwana inteligencya av ogromnej swej większości jest przesiąknięta duchem tej kasty, świadomie lub bezwiednie jej interesów broni. Dalej: przewaga wielkiej własności w warunkach dzisiejszych, przy systemie kapitalistycznego gospodarstwa na roli, prowadzi, prowadzić musi do wyludnienia kraju, a to zarówno ze względów społecznych, jak czysto narodowych, staje się klęską dla kraju.

Stąd więc sprawa podziału własności ziemskiej staje się sprawą niepomiernej wagi. Zobacziry więc jak ta sprawa przedstawia się w dzielnicach zajmujących nas tutaj.

5 do 30 morgów,

O podziale własności mamy w Prusiech dane statystyczne począwszy od roku 1858. Wtedy rozróżniano 5 kate-goiyi następujących: 1) »parcele« poniżej 5 morgów, 2) gospodarstwa włościańskie niesprzężajne 3) gospodarstwa sprzężajne 30 do 300 morgów, 4) dobra »rycerskie« — 300 do 600 morgów i 5) dobra wielkie o obszarze więcej niż 600 morgów.

Podział był taki: Na 100 posiadłości i 100 morgów obszaru liczono:

mniei niż 5 morgów

5 do 30 morgów

30 do 300    3C0 do 600 600 i więcej

morgów morgów morgów

posia

dłości

obszaru

posia

dłości

obszaru

posia

dłości

obszaru

posia

dłości

obszaru

posia

dłości

obszaru

w prowinc. Pruskiej 26,56 „ Poznańskiej 23,16 „ Szlązkiej 42,61

w calem państwie

51,33

58 24,07 3,24 44,78 43,45 58 30,85 5,16 42,48 32,54 17 38,61 11,77 17,30 30,75 •2738' 28,83 8,03 8,29 38,32

O O Ol

1,01

0,42

O Œ ® co co ©

00 w*

2,23

2,50

1,06

0,70

<5,45

0,05

43,93

57,33

51,22

4M6

Mamy zatem ogromną przewagę wielkiej posiadłości. W Księstwie Poznańskiem należy do niej więcej niż połowa —

61,72% obszaru; w Prusiech (Wschodnich i Zachodnich razem) 32,23, na Szląsku 55,31. Niestety te cyfry nie nadają sie pełnie do porównania z cyframi otrzymanemi w późniejszych' spisach, gdyż potem trzymano się innych zasad.

zu-

Dla Księstwa i Szląska mamy jeszcze jedno dochodzenie-dotyczące własności włościańskiej. Na początku lat ośmdzie-dziesiątych wszczął się ruch na korzyść zmiany prawa dziedziczenia, chciano wprowadzić w całych Niemczech tak zwane Höferecht, to jest prawo na zasadzie którego zagrody włościańskie nie podlegają przy spadkobierstwie podziałowi, lecz przechodzą w całości na jednego spadkobiercę, chyba że właściciel w testamencie ustanowi co innego. Jestto zwyczajem odwiecznym na zachodzie i południu Niemiec (zwłaszcza w Ba-waryi) i chciano zaprowadzić podobny porządek prawnie w całych Prusiech, lecz plan ten co do interesujących nas dzielnic nie został urzeczywistniony. Lustracya posiadłości włościańskich wtedy odbyta celem zbadania kwestyi rozdrabniania własności włościańskiej została przeprowadzona na zasadzie takiej samej co lustracya z roku 1859, t. j. rozróżniano po dawnemu posiadłości sprzężajne i niesprzężajne, i dlatego-cyfry nadają się do porównania za czas od 1823 da 1880 roku. Nie jest to wprawdzie materyał zupełnie pewny, ponieważ pojęcie »włościaństwo sprzężajne« nadto jest nieokreślone, lecz w przjrbliżeniu przynajmniej można oprzeć na nim wnioski.

Rezultaty tedy byty takie: (Meitzen: Der Boden etc. tom VI. str. 481 i dalsze). W Księstwie Poznańskiem liczono:

(Zob. tabl. str. lip).

Ubyło zatem gospodarstw sprzęźajnych od roku 1823 do 1880 — 8816 czyli 18,54%, przyczem główna strata bo-8396 przypada dopiero na okres od 1859 do 1880 roku. Codo obszaru ubyło gospodarstwom sprzężajnym 162.025 morgów w okresie od 1823 do 1880, a strata w ostatnim okresie (1859—1880) wynosi 104.505 morgów.

Natomiast przybyło w okresie 1859—1880 niesprzężaj-

w reg. Bydgowskiej w „ Poznańskiej

1,330.013

2,111.797

1,322.842

2,068.537

w Księstwie . . .

3,441.810|3,391.379

1,348.680

1,944.312

126.909

171.232

162.094

360.548

3,292,992

298.141 522.642

w regencyi Bydgowskiej . .

Poznańskiej . .

14.047

34.021

13.854

34.515

11.833    ?

27.556    ?

13.792

20.168

14.390

30.080

w Księstwie .    .

48.0b8

47.8691 39.389||

33.960: 44.470

gospodarstw sprzężajnych

gospodarstw nie-sprzężajnych

w r.

1828

w r.

1859

w r. 1880

w r.

1823

w r. 1859

av r.

1880

obszar gospodarstw sprzę-żajnych w morgach

obszar gospodarstw nie-sprzężajnych w morgach

w r. 1823

w r. 1859

w r. 1880

w r. 1823

w r. 1859

w r. 1880

nych gospodarstw 10.865 czyli 82°/₀, obszaru przybyło im 225.007 morgów.

Atoli strata gospodarstw włościańskich na tern jeszcze się nie kończy. Okazuje się bowiem, że »było w roku 1880 przynależnych według podziału administracyjnego (inkommunalisiert) do obszarów dworskich ( Gutsbezirke) 500 gospodarstw włościańskich sprzężajnych o obszarze 29.280«, a prócz tego faktycznie wcielonych do obszaru dworskiego liczono 2332 gospodarstw takich o obszarze 148.593. Te ostatnie więc w każdym razie przestały istnieć, figurowały jeszcze w regestrach katastralnych, lecz nie było już na nich posiadaczy włościan.

Na Górnym Szląsku było gospodarstw włościańskich sprzężajnych w roku . 850 — 20.847 o obszarze 347.360 hektarów, w roku 1880 zaś 19.041 gospodarstw o obszarze 297.837 hektarów; ubyło zatem gospodarstw 1806 i obszaru 49.523 hektarów.

Mamy zatem w okresie od 1859 do 1880 z jednej strony parcelacyę obszarów dworskich i gospodarstw włościańskich, a z drugiej strony intensywną bardzo koncentracyę : dwory wykupują włościan.

Dalej mamy cyfry będące rezultatem lustracyi w celu rewizyi podatku od zabudowań (Gebäudesteuei'rcvision) w roku 1878 i 1893. Spisywano wtedy zarówno zabudowania jak posiadłości ziemskie podlegające opodatkowaniu i opublikowano rezultaty pod względem podziału tych posiadłości na różne klasy podatkowe.

Dla wyjaśnienia należy dodać kilka słów o charakterze podatku gruntowego w Prusiech. Podatek ten ma być podatkiem od dochodu, in traty, jaką daje grunt. Podatek jest kontyngentowany, t. j. co rok wyznacza się pewna suma, jaką podatek ma wynieść, i ta suma rozdziela się na wszystkie podlegające podatkowi posiadłości w stosunku do dochodu czyli intraty (Reinertrag). W celu określenia tej in traty wszystkie grunta zostały (w roku 1861) spisane w regestrach katastralnych, które zawierają dane co do obszaru, ocenę gruntów według 8 klas bonifukcyjnych i określenie intraty. Jako »in-tratę czystą« uważano przytem nadwyżkę dochodu jaką w »normalnych warunkach i stale« daje posiadłość ziemską po potrąceniu z dochodu bruto kosztów gospodarczych. Nie jest to zatem faktycznie pomimo nazwy swojej podatek od dochodu czystego, gdyż warunki indywidualne — obdłużenie, mniej lub więcej intensywne gospodarstwo i t. d. nie są tu brane w rachubę. Ponieważ przytem chodzi tu o oszacowanie przez taksatorów, którzy za każdym razem kierowali się oczywiście innymi punktami widzenia, więc porównywanie cyfr otrzymanych przy różnych lnstracyach nie zupełnie może być ścisłe. Z drugiej atoli strony te cyfry o tyle są ciekawe i doniosłe, że dają pojęcie o podziale obszaru własności ziemskiej prywatnej pomiędzy właścicieli rozmaitych stopni zamożności. Podczas bowiem, gdy w spisie li tylko według obszaru posiadłości giną wszelkie różnice pod względem wydajności tych gruntów (gospodarstwo o 50 hektarach zostaje policzonem do tej samej kategoryi bez względu na to, czy obejmuje tylko czczy piasek na którym rodzi się zaledwie owies, czy też jest winnicą) tu mamy przybliżoną przynajmniej ocenę tych posiadłości.

Nie podajemy zatem tutaj cyfr absolutnych lustracyi z roku 1878 i 1893, lecz tylko cyfry przyrostu lub ubytku. ²⁷ Co do liczby posiadłości:

Przybyło (4-) lub ubyło f—) gospodarstw

razem

«łisności drobnej, gospodarstw dających intraty

własności włościańskiej, gospodarstw dających intraty

mniej niż 10 tatarów

10—30

talarów

30—50

talar.

50 100 talar.

100 do 500 tal.

własności wielkiej, gospodarstw dających intratv wiącoj niż 2000 talar.

500 do 2000 talar.

-w Prusiech Zacli. -j~    19

-f- 4053

4-117

-241

— 357 + 32

— 12

4-5580

— 481

4-20

w Ks. Poznańsk. -)- 4496

4-3947 +991 — 170|—176| -f-8 -74-30

4- 4938

— 338

— 104

na Góru. Szląsku -j-3737

4- 3462|362 4~ 139; +3 |— 209 — U — 6^ — 67

-j- 3824

— 20

w 3 dzielnicach 4~ 13359    -j~ 14342

— 886

— 104

¹

   Przez K. D. Lwów 1893. Nakładem „Drukarni Polskiej“. Str. 72.

²

   Cyfry według statystyki Meitzen’a; Der Boden des preussischen Staates tom I. str. 452 i następne.

³

Wybicki szlachcic z Prus wyraźnie powiada, źe tu „poddaństwo znane nie było“ (Listy patriotyczne I. J798). W takiej ogólności jednakże twierdzenie takie musi być mylne, gdyż sprawa regulacyi pruskiej wykazuje cały szereg rozporządzeń dotyczących tego kraju, w których ulegają zmianom różne stosunki oparte na poddaństwie właśnie.

⁴

Ciekawa rzecz, skąd brali zarządcy dominialnych tych robotników > Przypuszczać należy, że byli to w znacznej części zbiegowie z Polski.

Stosunki społeczno-ekonomiczne.

⁵

   Meitzen: Der Boden etc. tom IV. Strona 22.

⁶

   Tamże str. 344.

⁷

Tamże tom I. str. 434.

⁸

   Meitze n: Der Boden etc. tom I. str. 591.

⁹

   Tamże IV. str. 308—309.

¹⁰

Satyry albo przestrogi do naprawy rządu y obyczajów w Polszczę należące 1652. W »satyrze«: »Na ciężary y opressyą chłopską w Polszczę.«

¹¹

Knapp: Die Bauernbefreiung etc. tom I. str. 206.

¹²

Dönniges: Die Land-Kulturgesetzgebung Preussens. 1843.

¹³

Własność ziemska w Wielkopolsce w XVI wieku. Niwa 1883, tom XII. str. 804.

¹⁴

Patrz Korzon: Dzieje wewnętrzne Polski za Stanisława Augusta. Wydanie II toin I, oraz moją rozprawę: Fizyokratyzm w dawnej Polsce. Warszawa 1898.

¹⁵

Dr. Christian Meyer: Geschichte der Provinz Posen. Gotha 1891«

¹⁶

   Meitzen; Der Boden etc. tom I, tablice na str. 521 i 522.

¹⁷

   Plater: Opisanie historyczno-słatystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Lipsk 1846, str. 73.

¹⁸

   Świadczy o tern wyraźnie K 1 e b s : Die Landeskulturgesetzgebung,, deren Ausführung uud Erfolge im Grossherzogthum Posen. Wydanie II. Berlin 1860, str. 207.

¹⁹

   Wydanie I. N. Borowicza. Lipsk 1842. Autorem broszury zdaje się. być Leon Lubiński.

²⁰

W powiecie Szubińskim leżały wsie Brzystkorzystewko i Królikowej o których opowiadał dykteryjki p. Brodnicki. W tym powiecie ubyło gospodarstw włościańskich 100, 18,25%, utraciły gospodarstwa włościańskie sprzężajne ogółem 17.905 morgów, blisko 15%, z czego zagarnęły dwory morgów 11.281. Oto więc dlaczego Bartki Brzystkorzystewskie i Maćki Królikowieckie uciekali z zagonu ojczystego! Przewidywali znać, że pôjdq. z torbami i mieli powody nie dowierzać nowym porządkom.

²¹

   Bauernbefreiung etc. tom I. str. 68 i dalsze. Knapp opiera się tu głównie na broszurze anonimowej: Der gegenwärtige Zustand Oberschlesiens, juristisch, oeconomisch, pädagogisch und statistisch betrachtet. Drezno 1786, której niestety nie zdołałem otrzymać.

²²

   0 tych „ogrodnikach“ szląskich będzie mowa poniżej.

²³

   Knapp tom I. str. 214 i nast., tom It. str. 492—407.

²⁴

   tamże tom II. str. 407—408.

²⁵

Patrz: Die schlesische Milinrde. str. 53 i dalsze.

²⁶

Meitzen: Der Boden etc, tom IV, str. 292—293.

²⁷

Według Meitzena: Der Boden etc. tom VI. (wydany w r. 1901). str. 512—513. Cyfry dotyczące Górnego Szląska są obliczone z tablicy A. podanej w tymże tomie na str. 25—29; w tekście bowiem autor podaje tylko cyfry dla całej prowincyi szląskiej.

Co do obszaru:

(Zob. tabl. str. 122.)

Według Meitzena należy rozróżnić: 1. Własność drobną parcele, które nie mogą dać utrzymania rodzinie; są to zatem zagrody będące w posiadaniu wyrobników rolnych, robotników fabrycznych, drobnych rzemieślników po miasteczkach prowincyonalnych i t. p. ; do takich należy zaliczyć posiadłości dające mniej niż 30 talarów intraty. 2. Własność włościańską, posiadłości dające od 30 do 500 talarów intraty. 3. Własność wielką pow}^zej 500 talarów intraty. Zauważymy, że raczej należałoby przesunąć granicę minimalną dla gospodarstw włościańskich; gospodarstwa bowiem rolne dające intraty 30 do

Przybyło (-}-) lub ubyło (—) obszaru hektarów gospodarstwom

własności wielkiej, gospodarstwom o intracie talarów

własności drobnej, gospodarstwom o intracie talarów

własności włościańskiej, gospodarstwom o intracie talarów

50—100

talar.

mniej niż 10 talarów

10-30

talarów

30—50

talar.

100 do 500 tal.

500 do 2000

talar.

więcej niż 200 talarów

w Prusiech Zach.

56027

-f- 21210    8513

— 5747

—18509

— 33173 — 0478 —21794

-f- 29734

— 57489

— 28272

w J£s. Poznańsk. — 65544

+ 8502 I -(- 5398

4~13900

— 31391— 2333I-f- 3777 - 32705^05039 — 77744

1700

na Górn. Szląsku

— 5552

4" 0879

2109

— 337 | — 5194) — 7310

|- 3139j — 4892

4- 9048

— 12847

— 175S

w 3 dzielnicach

127123

+ 52682

— 72036

— 107769

50 talarów, tem bardziej, że chodzi tu jak wiemy nie o intrate czystą, trudno zaliczyć do gospodarstw włościańskich, gdyż i te nie mogą przecież w zupełności wyżywić rodziny dochodem li tylko z roli. Trzymamy się jednakże w roztrząsaniu tych cyfr podziału Meitzena.

Jak widzimy tedy przybyło we wszystkich dzielni-nicach parcel drobnych (poniżej 30 talarów intraty). Wszędzie wypowiadają się rezultaty żądzy ludności wiejskiej do nabycia chociażby maleńkiego skrawka ziemi i wszędzie-też drobi się ojcowizna wskutek działów przy spadkach. Gospodarstw włościańskich ubyło wszędzie, najwięcej zaś w Księstwie. Lecz widzimy znaczne różnice pod względem zmian jakie zaszły w różnych kategoryach. Gospodarstw włościańskich największych ubyło w Prusiech i na Szląsku, przybyło nieco w Księstwie; średnich ubyło w Prusiech i Księstwie, prz}T>yło na Szląsku, drobnych ubyło w Księstwie,, przybyło na Szląsku i w Prusiech.

W każdym razie cyfry te świadczą, że w okresie 1878 do 1893 własność średnia zarówno w Prusiech Zachodnich jak w Księstwie zmniejszała się szybko, cokolwiek mniej szybko na Górnym Szląsku. Liczba wielkich posiadłości w rękach prywatnych zmniejszyła się znacznie w Księstwie, ubyło ich ich też po 20 w Prusiech i na Górnym Szląsku.

Zwracając się do cyfr dotyczących obszaru widzimy przedewszystkiem pokaźne zmniejszenie ogólnego obszaru o 127.123 hektary. Oczywiście obszar faktycznie nie zmienił się. Rzecz ma się tak: przy tych lustracyach chodziło o stosunki podatkowe i spisywano więc tylko posiadłości prywatne, nie zaś rządowe i królewskie. Tu więc wypowiada się wpływ działalności »komisyi kolonizacyjnej«, która od roku 1886 i do roku 1892 włącznie zakupiła około 65.500 hektarów w Prusiech Zachodnich i w Księstwie i tylko część tego obszaru rozsprzedała, resztę trzymała jako ziemię państwową. Jednakże ta działalność nie tłomaczy jeszcze dostatecznie zmniejszenia cyfry ogólnej. Rząd i dom królewski nabywały zatem ziemie prócz obszaru wykupionego przez komisyę, po części zaś chodzi tu zapewne o niedokładność statystyki. Biorąc pod uwagę tę niedokładność widzimy przecież w każdym razie znaczne powiększenie obszaru własności drobnej, własność zaś włościańska i własność wielka tracą obszar na całej linii. Co do wielkiej własności, to wątpliwem jeszcze jest, czy rzeczywiście straciła tyle obszaru, gdyż wprawdzie obszar zakupiony przez komisyę kolonizacyjną jest przeznaczony na parcelacyę, lecz inne majętności, które przeszły z rąk właścicieli prywatnych w posiadanie rządu, nie zostały oczywiście rozparcelowane. Natomiast co do własności włościańskiej to — pomijając pewne niedokładności w statystyce — w każdym razie ubyć musiało tu obszaru.

W rezultacie otrzymujemy tedy taki obraz z dochodzenia wspomnianego: W okresie 1879 do 1893 powiększała się znacznie liczba małorolnych, niesamodzielnych gospodarstw i tym gospodarstwom przybyło w ogólnej sumie ziemi, co jednakże nie znaczy jeszcze, że przeciętna wielkość tych gospodarstw zwiększyła się. Własność średnia, włościańska w tymże okresie malała zarówno co do liczby gospodarstw, jak co do obszaru. Należy przypuszczać, że to zmniejszenie się było skutkiem parcelacyi, głównie zapewne drogą dzielenia schedy przy spadkach. Własność wielka co do liczby posiadłości zmniejszyła się nieco, zmniejszył się też obszar, lecz w stosunku do zajmowanego obszaru, zmniejszenie jest nieznaczne.

Czy atoli w tym okresie nie było już zupełnie wypadków konsolidacyi« wykupywania drobnej własności przez wielką? Cyfry jakie podaliśmy, mówią tylko o ogólnej tendencyi, przeważ ał a parcelacya, nie wyklucza to przecież, że zdarzały się fakt}'' przeciwne. Są nawet powiaty całe, w których przybyło w okresie wskazanym wielkich posiadłości, tworzyły się nowe, lub też dawne powiększały obszar.

Oto spis tych powiatów, w których odbyła się taka kon-centracya kosztem obszaru gospodarstw włościańskich:

Było posiadłości wielkich

Obszar posiadłości wielkich wynosił hektarów

Obszar własności włościańskiej wynosił hektarów

w r. w r. 1878 !1893

w r. 1878

w r. 1893

w r. 1878

w r.

1893

Regency a Gdańska: Powiat Elblągski . . . „ Gdański wyżynny . „ Tczewski .    .    .    .

„ Starygrodzki .    .

„ Pucki.....

Regencya Kwidzyńska : Powiat Sztumski .    .    .    .

Suski .....

Regencya Poznańska: Powiat Poznański wschodni „    „ zachodni

Grotkowski . . .

95

50

81

49

26

131

33

o: oi os

4- LO 4^

41

25

93

53

91

53

26

11.897    18.065

18.391    19.529

33.867    25.819

26.344 26.807 15.753    16.677

29.419 27.776 10.356    9.391

8.816    7.170

21.297    20.342

16.700    15.879

140 27.S 33 28.844 64 65.220 66.729

33 24.659 25.486 51 37.450 38.687 53 36.263 36.684

21.884    19.338

18.037    17.445

11.785    10.943

16.020 ¹ 18.627 11.208 ! 10.648

>1

SI

42 28.217 28.664 26 22.327 22 865 81    18.069    18.362

13.433 i 13.099

942

543

24.902 ! 24.« 18

Mamy zatem 13 powiatów, w których powiększył się się obszar gospodarstw wielkich, zmniejszył obszar gospodarstw włościańskich. Reguły tu żadnej dopatrzeć sie nie można, gdyż są tu powiaty o urodzajnej i o lichej glebie, małoludne i zaludnione gęsto. Ciekawem atoli jest, że właśnie w powiatach położonych w pobliżu wielkich miast — Poznański wschodni i zachodni, Gdański wyższy, Elbląski, Tarnowicki — zdołały obszary dworskie powiększyć się kosztem gospodarstw włościańskich. Zwykle bowiem dzieje się tak, że w pobliżu miast ludnych właśnie powstają zasobne gospodarstwa włościańskie, opierające swój byt na hodowli bydła, trzody chlewnej, drobiu, nabiale. Jeżeli w naszych dzielnicach dzieje się przeciwme, świadczy to źle o sprawności gospodarczej wło-ściaństwa.

Nakoniec mamy spisy posiadłości ziemskich z lat 1882 i 1895.¹ Te spisy o tyle są dokładniejsze od wszystkich dawniejszych, że tutaj w jednym dniu zostały spisane wszystkie istniejące posiadłości, podczas gdy przy dawniejszych dochodzeniach (jak również w roku 1893) oparto się na katastrach. Te dochodzenia musiały być zawsze o tyle niedokładne, że opracowanie trwało lat kilka, cyfry więc dla jednego powiatu mogły być wzięte o dwa lub trzy lata później niż dla innego powiatu. Przy tern można tu było uwzględnić właśnie to tylko, co było w katastrach, podczas gdy spisy jednodniowe dostarczyły również dat co do rodzaju uprawy, stosunków posiadania (własność, dzierżawa, deputat) o ilości inwentarza żywego i maszyn, w końcu zawód posiadacza (rolnik, czy też robotnik rolniczy; uprawia gospodarstwo tylko jako dopełnienie do innego zawodu, lub też będąc rolnikiem ma jeszcze dodatkowy zawód). Podano też obszar, według zeznań posiadaczy, przyczem atoli mogły zachodzić pewne niedokładności. Prócz tego uwzględniono tu różnicę pomiędzy obsza-lem gospodarstwa« ( Wirtschaftsfläche\ a »obszarem w uprawie« (landzvirtscJiaftlicli benutzte Fläche). Nieuwzględniono atoli stosunków posiadania pod względem koncentracyi kilku

¹ Rezultaty ogłoszono w Statistik des Deutschen Reiches w tomie VIIL za rok 1882 i w tomie 112 za rok 1895.

posiadłości w jednych rękach. W ten sposób mamy tu spis jednostek gospodarczych (Betriebe), lecz n i e s t a-tystykę posiadania; właściciel jeden może posiadać kilka folwarków, lecz w spisie każdy folwark będzie figurował jako niezależna jednostka gospodarcza.

Prócz tego cyfry z roku 1882 i 1895 nie zupełnie jednakowo zostaty otrzymane, nie zupełnie nadają się do porównania. Oficyalne sprawozdanie zaznacza mianowicie, że w 1895 reku 1) policzono gospodarstwa wyłącznie leśne, bez uprawy roli, których w roku 1882 nie liczono;

2) zakłady ogrodnicze (podmiejskie ogrody warzywne, owocowe i t. p.) zostały w r. 1895 policzone ściślej; 3) w r. 1882 zachodziła wątpliwość, czy drobne parcele, które uprawiają robotnic}" rolni na własny rachunek, lecz które należą do roli olwarków (»rola w deputacie«) należy liczyć jako oddzielne gospodarstwa; w roku 1895 rozstrzygnięto w ten sposób: o ile »rola w deputacie« została wyznaczoną »czeladzi zatrudnionej w gospodarstwie domowem pracodawcy« (des in der Haushaltung des Dienstherrn gehaltenen Gesindes) — nie należy liczyć, o ile chodzi o rolę, jaką biorą w deputacie (na odrobek) wyrobnicy rolni, należy liczyć. ¹ Lecz i po za tern musiały okazać się niedokładności, które bardzo utrudniają porównanie. Podano mianowicie za rok 1895 obszar całkowity w całem państwie większy niż w roku 1882 o 3,106.061 hektarów, 7,73°/₀. Obszaru tego oczywiście nie przybyło (bagna osuszone i t. p. nie stanowią tu różnicy, gdyż były liczone już i w roku 1883; zrńnienić się mogła tylko kategorya do której zostały wpisane: dawniej figurowały jako nieużytki, po melioracyi —jako rola); różnica powstała tu prawdopodobnie wskutek dokładniejszych pomiarów.

Postarajmy się więc poznać naprzód ilość gospodarstw" i obszar w latach 1882 i 1895.

(Zob. tabl. str. 127).

Patrz tom 112 str. 3* i 9* w Statistik des Deutschen Reiches.

500 i więcej

w r.

1895

w r.

1882

tH tJ-

qo oo

100 do 500

w r. 1895

896

962

\v r. 1882

921

1035

o obszarze hektarów 20 do 100    !

w r. 1895

w r.

1882

6077

6561

5 do 20

w r. 1895

w r. 1882

11578 ■ 5589 29547 i 6296

9123

27479

2 do 5

w r. 1895

7706

15972

3881

M AV

7004

13220

Liczono gospodarstw |j wogóle

w r.

1895

w regencyi Bydgowskiej . 59060 72949 36139 46418 „    Poznańskiej . {; 106725 133060 58211 j 79545

mniej niż 2

w r. 1895

w r.

1882

w r.

1882

w Księstwie Poznańskiem ||165785 \206009 94550\125963 Jj20224 \23678 \\36602\41125 ||11885 12638 \\l956 j 1858 768 747 w regencyi    Gdańskiej .    .    4953871*7227^    30761    35141 50 1 5926 I 8536    |Ï0880 j    4430    4568    | 661 | 628    99    84

„    Kwidzyńskiej    84488 101119    50506    60352110440 j 12918 |l2786    116894 j    9076    9338    |l352 :1284    328    333

w Prusiech    Zachodnich    .    134026 \ 158346    81267    j    95493 \ 15491 \ 18844 \\21322    \27774\\l3506    13906    \2013 \l912    427    417

na Górnym    Szląsku .    .    148000JÎ58507    83510    j    89240 ||32063 \34856 ||27258    \29558 jj    4447    4156    || 592 |I555 | 130    142

Ogółem . . 447811 522862 259127 310696 67778 [77378 85182 ]984571|29838 307001|4561 |4325 1325 1306

500 i wyżej

5681

M AV

279626

522126

801752

75993

358619

gospodarstwa o obszarze hektarów

II 20 doPOO

100 do 500

z tego obszaru przypadło na

2 do 5

5 do 20

mniej niż 2

B|y ło obszaru

wogóle hektar.

w r.

1892

w r. 1895

w r. 1882

w r.

1895

w r.

1882

w r. 1895

w r. 1882

w r. 1895

w r.

1882

w r. i w r. 1882 I 1895

w r. 1895

w r.

1882

299790

520734

279648

348210

264795 3540 6

270890

259743

127 591 1232773

139714

348418

112244

321963

19694 24197 25777 28820 32578 4255Ir 48517j 59113

w reg. Bydgowskiej :! 949891 ! 1022895 „ Poznańskiej 1510581 1580161

1820524

90035

354842

6278581

\618811

167314

391470

174999

375661

52272\66748\ 7429l\ 87933\\434207\488132\460364\ö30633

15142 17873 20265 34239H1117631147763! 212416 224720 30160j33822 39742 47561 1696911217013 127230 439346

\550660 ! 558784^4448771434612

\45502\ol695\ 60007\ 81800¹\281454\36477(Ą639646\664066\

\209670\234402[\164648\167859

145985\148658\

w Ks. Poznańskiem 246047212603056 w reg. Gdańskiej'! 624820 667902 „ Kwidzyńsk. 1397326 1487831

w Prusiech Zachodź 2022146 21557331

na Górnym Szląskn " 976763 1041241\63665\67656 109918\122344\\282877\300322\\

161439 186093 244219 292077 998538 1153230 1245995 1343357 1379141 1421044 1430049 1404223

Ogółem . .    545938! 5800030

Gospodarstwa o obszarze mniej niż 2 hektary, ¹ to parcele wystarczające na utrzymanie rodziny tylko w razie wyjątkowym: kiedy chodzi o ogrody i osady podmiejskie; w zwykłych warunkach posiadacz takiego gospodarstwa żyć zeń nie może, jest on wtedy wyrobnikiem zazwyczaj (w Księstwie i Prusiech Zachodnich zwykle wyrobnikiem rolniczym, na Górnym Szląsku niekiedy przemysłowym, gdyż tu górnicy posiadają niekiedy zagony o morgu lub mniej gruntu). Gospodarstwa o 2 do 5 i 5 do 20 hektarów, zaliczyć wypada do włościańskich małorolnych; rodzina posiadająca takie gospodarstwo żyć z niego W}dącznie nie może, musi szukać zarobku postronnego. Właściwe gospodarstwa włościańskie stanowią kategoryę gospodarstw o obszarze 20 do 100 hektarów (35,60 do 178 morgów). Od 100 hektarów wyżej poczyna się własność większa, dworska, na której gospodarstwo musi już prócz siły roboczej gospodarczej mieć do rozporządzenia postronne, najemne siły robocze. Podaliśmy przy-tem podział na dwie kategorye: od 100 do 500 hektarów i ponad 500 hektarów.

Podział jest oczywiście zgoła konwencyonalny, gdyż granice rozmaitych kategoryi tak ściśle wyznaczyć się nie dadzą. Przyjmując taki podział, łatwiej atoli oryentować się w tendencyi zmian zachodzących pod względem władania ziemia.

Widzimy tedy we wszystkich trzech dzielnicach bardzo-znaczne powiększenie się gospodarstw najmniejszych, parcelowych, przybyło ich 61.569 czyli 19,8%, najwięcej zaś przybyło w Księstwie — 36,4%, najmniej na Górnym Szląsku — 8%. Gospodarstw małorolnych od 2 do 5 hektarów przybyła 9600 czyli 14,1%, powiększenie było jednostajne we wszystkich dzielnicach. Cokolwiek więcej bo 13.752 czyli 15,5% przybyło gospodarstw małorolnych następnej kategoryi (5 do 20 hektarów), najwięcej w Księstwie — 32,1%- Gospodarstw właściwych włościańskich, odpowiadających w przybliżeniu temu, co dawniej rozumiano pod gospodarstwem »sprzężaj-nem« przybyło zaledwie 862 czyli 2,8%; przybyło ich mianowicie w Księstwie 758 czyli 6,7%, w Prusiech Zachodnich 400 czyli 2,9%, na Górnym Szląsku zaś ubyło ich 291 czyli 7%. Większej własności ubyło tylko 255 posiadłości czyli 2,8%, przytem ubyło głównie pierwszej kategoryi, większych zaś folwarków ubyło zaledwie 19, przyczem ubyło ich w Księstwie 29 i w Prusiech Zachodnich 10 przybyło zaś na Górnym Szląsku 10.

Stad wiec wniosek, że odbywa sie względnie intensy-wne rozdrabnianie drobnej posiadłości, typowych włościańskich atoli gospodarstw, pomimo kolonizacyi i parcelacyjnych banków przybyło niewiele, a uszczerbek większej własności jest minimalny.

Zwracając się do cyfr dotyczących obszaru gospodarstw, zauważamy tedy znaczne, bo wynoszące 840.749 hektarów czyli 6,2% powiększenie obszaru, które w naszych dzielnicach powstało zapewne przeważnie wskutek dokładniejszych w roku 1895 danych, częściowo zaś wskutek zmian w statystyce, o jakich wspomnieliśmy wyżej, faktyczny przyrost obszaru nie miał tu miejsca oczywiście. Te zmiany utrudniają niezmiernie wyświetlenie zjawisk jakie faktycznie zaszły. W praktyce bowiem rzecz miała się tak, że posiadłości jednej kategoryi traciły na obszarze to, co zyskiwały inne, z cyfr zaś statystyki wynika, że straciły na obszarze tylko największe posiadłości ziemskie 25.826 hektarów, wszystkim innym przybyło daleko więcej niż wynosi ta strata. Skonstatować atoli można tyle:

1. Według statystyki przybyło posiadłości drobnej (pierwsze trzy kategorye tablicy) obszaru 227.220 hektarów czyli 16,2%, posiadłości włościańskiej 27.362 hektarów, czyli 7,8%, posiadłości dworskioj 1,150.770 czyli 4,4%. Jeżeli przypuścimy, że powiększenie czysto statystyczne, fikcyjne, rozdziela się na wszystkie kategorye jednakowo, wówczas otrzymujemy odejmując wszędzie po 6,2% własności drobnej przybyło

obszaru 10₀/„, włościańskiej przybyło 1,6%, dworskiej zaś ubyło 1,8%. Z tego wynika, że ruch parcelacyjny odbywa się wprawdzie, lecz odbywa się w bardzo słabym stopniu; przytem odbywa się głównie na korzyść drobnnej własności, własność włościańska — gospodarstwa włościańskie, niezależne, któtych posiadacze mogą żyć z rodziną swą z roli wyłącznie — obszaru zyskała bardzo niewiele; obszaiy dworskie utraciły mniej niż 2% swojego obszaru.

2. Obliczając dla każdej z wyżej wymienionych kate-goryi przeciętny obszar według cyfr statystyki w roku 1882 i 1895 otrzymam\r:

Przeciętnie gospodarstwo kategoryi o obszarze

w r. 189d

w r. 1882

0,59 liek. 3,76 „ 11,70 „ 44,80    „

328,00    „

1060.00 „

Jeżeli uczynimy korektę, powiększając obszar skonstatowany dla roku 1882 o 6,2% dla każdej oddzielnie kategoryi, wtedy zmiany okażą się jeszcze mniejsze. Stąd więc wniosek, że typ gospodarstw w poszczególnych kategoryach w okresie 1882—1895 nie zmienił się prawie wcale.

Szczególnie ważną jest ta zmiana dla gospodarstw włościańskich. Ponieważ posiadacze drobnej własności w każdym razie muszą szukać zarobków postronnych, więc, jakkolwiek dla każdego z nich indywidualnie każd}^ pręt gruntu ma wielkie znaczenie, przecież ze społecznego stanowiska pewne powiększenie lub zmniejszenie przeciętnej niewielką ma doniosłość. Inaczej z gospodarstwami włościańskiemu Tu rodzina włościańska żyje, albo przynajmniej żyć powinna z dochodu jaki daje rola. Zmniejszenie lub powiększenie obszaru przeciętnie przypadającego obszaru, ma tedy tutaj znaczenie doniosłe z punktu widzenia społecznego. Uczyniwszy zatem korektę wspomnianą, t. j. powiększywszy obszar wyrachowany w roku 1882 o 6,2%, otrzymamy:

Na gospodarstwo włościańskie (20 do 100 hektarów) przypadło gruntu przeciętnie hektarów:

w Księstwie Poznańskiem w Prusiech Zachodnich na Szlasku Górami

CC- o

^ 1Q CO

CO

CO

ès

On

00

c/l

Musimy zatem wj^prowadzić wniosek, że przeciętny obszar gospodarstwa włościańskiego raczej zmniejszył się, niż powiększył, w Księstwie i Prusiech Zachodnich, powiększył się nieco na Górnj^m Szlasku. To zaś znaczy: Gospodarstwo włościańskie w Księstwie i Prusiech pomimo celowej działalności komisyi kolonizacyjnej i polskich zwolenników par-celacyi nie okazało się sprawnem ekonomicznie, nie zdobywa sobie stanowiska dominującego, nie ma tendencyi silnego rozwoju

3. Co do stosunku zachodzącego pomiędzy własnością włościańską a własnością wielką, to cyfry spisów 1882 i 1895 jak również lustracye z roku 1878 i 1893 świadczą o tern, że nastąpił zwrot pod względem koncentracyi: Do roku 1880 jak widzieliśmy odbywała się intensywna koncentracya, obszary wielkie, wchłaniały gospodarstwa włościańskie; w okresie 1882/95, względnie 1878/93, jak widzieliśmy odbywa się wprawdzie jeszcze w niektórych powiatach taka koncentrac}ra, ogólna tendencya wszakże jest inną; wielka własność nie wzrasta już kosztem włościańskiej.

Zgadza się to z poglądem, jaki wypowiadał już przed ogłoszeniem rezultatów spisu z roku 1895 i lustracyi z roku 1893 Ser in g w rozprawie -»Die innere Kolonisation im östlichen Deutschland« w roku 1893. Powiada on mianowicie, że zwrot nastąpił w »ostatnich czasach«. Do niedawna bowiem »kupowano w prowincyi Poznańskiej rolę włościańską prawie darmo; płacono tylko za zabudowania i inwentarz. Trudno znaleść majątek ziemski, któryby nie wchłonął licznych zagród chłopskich ; bywało tak, że przepadała cała wieś i pozostawał z niej tylko kościół«. Wyjaśnienia tego zjawiska szuka autor w następujących faktach: a) Włościanie w pierwszym czasie-po uwłaszczeniu nie byli w stanie przystosować się do wych warunków ekonomicznych i na ogół gospodarstwo było zaniedbane, o postępie technicznem nie było mowy; b) Wysokie ceny zboża już przy mało intensywnem gospodarstwie zapewniały wysokie dochody, dwory więc nabywały roli możliwie dużo; c) Stopniowo atoli podnosi się poziom techniczny gospodarstw włościańskich: d) powstaje stan średni w ziemiach polskich i włościanie znajdują poparcie u inteligencjo,, powstają stowarzyszenia rolnicze, kasy zaliczkowe, spółki rolnicze; e) Powoli podnosi się poziom kulturalny robotnika wiejskiego »poczyna on być więcej wymagający«; f) Wzrost płacy a jednoczesne obniżenie cen zmuszają właścicieli wielkich majątków do koncentracyi sił. Te fakty spowodowały zatem, że grunta włościańskie drożały, ceny zaś wielkich majątków spadały raczej, a tern samem koncentracja musiała ustać, raczej parcelują się majątki. W końcu dodaje Sering: »Pomimo to przypuszczać należją że w znacznjmh rozmiarach pocznie sie ponowne skupywanie posiadłości włościańskich polskich przez obywateli, jeżeli konjunktura zniżkowa na rynku międzjma-rodowym stale ustąpi zwyżkowej, chyba że polska własność drobna pójdzie za przykładem niemieckich kolonistów przybywających z krajów o wyższej kulturze«.

no-

« ..

Co do tej »wyższej kultury« przybyszów niemieckich,, będziemy mieli jeszcze sposobność pomówić o tern kiedj" wj^-padnie zastanowić się nad dziejami »komisyi kolonizacyjnej Co do innych poglądów, Seringa zgadzają one się z tern, cośmy powiedzieli już: Wskutek wiekowego ucisku i bardzo niedogodnych na ogół warunków uwłaszczenia włościanin polski na razie okazał się niesprawnym w walce ekonomicznej. Nie o cechy rasowe chodzi tu, (jak chce n. p. landrat Nathassius piszący o włościaństwie Księstwa *) lecz o zjawisko społeczno-ekonomiczne. Ta to niesprawność wobec przewrotu społeczno-

¹ W ankiecie o sprawie włościańskiej; patrz Bäuerlische Zustände in Deutschland w Schriften des Vereins für Sozialpolitik tom 24.

ekonomicznego stała się przyczyną ruiny włościan, tryumfu ■obszarników. Szybkie obniżanie renty, nie zaś dobra wola szlachty polskiej i junkrów siedzących na ziemi polskiej na razie uratowały od zagłady włościaństwo. Wniosek o przyszłości jaki stawia Sering zdaje się nam bardzo uzasadnionym. Należy bowiem w rzeczy samej liczyć się na przyszłość z kon-junkturą zwyżkową na rynku zbożowym międzynarodowym. Obszary ziemi dziewiczej w Stanach Zjednoczonych wyczerpały się, koszta uprawy powiększają się; inne zaś kraje, jak Azya Mniejsza, Południowa Ameryka, jakkolwiek szybko rozwija się tam rolnictwo, nie będą w stanie w latach najbliższych powiększyć znacznie podaży zboża. Z drugiej zaś strony szybki rozwój kapitalistycznego przemysłu w Stanach Zjednoczonych sprawia, że zaofiarowanie zboża z tego kraju na export jest już i będzie coraz mniej natarczywe, ponieważ konsumcya wewnętrzna wzrasta. W dodatku w Niemczech grozi era wygórowanych cel zbożowych, wobec czego tu podniosą się ceny zbożowe i wzrośnie renta. Czy więc włościanin polski w tym okresie okaże się oporniejszym, czy posiadłość włościańska ostoi się? Przewidzieć trudno.

4. Co do stanowiska jakie według ostatnich danych zajmuje w dzielnicach naszych wielka własność: Już pierwszy rzut oka na naszą tablicę uczy, że w Księstwie zarówno jak w Prusiech Zachodnich dotąd jeszcze przeważa co do obszaru wielka własność. Dla charakterystyki tej przewagi podamy jeszcze cyfry procentowe według statystyki urzędowej. Tu jer dnakże obliczono stosunek nie na całkowity, a tylko na rolniczy obszar, t. j. na obszar po wykluczeniu lasów, nieużytków, dróg i zabudowań. Wobec tego procentowy udział wielkiej własności zmniejsza się, gdyż część poważną właśnie obszarów dworskich stanowią lasy. W ten sposób obliczając wypada tedy:

zalicza się:

Na 100 hektarów obszaru pod uprawą rolniczą będącego (Zob. tabl. str. 134.)

Zatem w Księstwie w roku 1895 na 1/27% posiadaczy przypadło 52,19% obszaru! A i tę cyfrę należy jeszcze zna-

w Księstwie Poznańskiem . w Prusiech Zachodnich .    .

na Górnym Szlązku . .    .

55,37

47,11

31,55

52,19 43,66 31,22 ²

19,88

33,22

16,35

20,49

32,72

14,74

24,75

20,67

52,10

27,32

23,92

54,04

na wielką własność 100 hekt. i więcej

średnią, włościańską własność 20 do 100 hektarów

drobną własność poniżej 20 hektarów

w r. 1882

w r. 1895

w r. 1882

w r. 1895

w r.

1882

w r. 1895

cznie skorygować: Wliczywszy lasy wypadnie nie 52 a 55% obszaru, liczbę zaś posiadaczy wypadnie zredukować znacznie,, gdyż w wielkiej własności jeden właściciel często posiada kilka majętności, które tu były liczone jako oddzielne gospodarstwa. Większy procent obszaru — 55,13% przypada na wielką własność już tylko na Pomorzu niemieckim, tern dorado junkrów pruskich.

Dla charakterystyki cyfr statystymznymh i rzeczywistych stosunków dodać jeszcze należy: W Księstwie jak wypada z tablicy naszej liczono 151.681 drobnych gospodarstw mających do 5 hektarów. Z tej liczby atoli 63.486, więcej niż trzecia część tylko z łaski statystyków zostało »gospodarzami«r de facto bowiem nie mają oni ani własnej roli, ani dzierżawiąr lecz mają zagony pod kartofle i żyto na odrobek, w deputacie. Następnie wliczono do ogólnej sumy 1688 ludzi, którzy uprawiają kęs roli »służbowej« (Dienstland), n. p. gajowi, organiści, księża i. p. Ci ludzie zatem są bezpośrednio zależni od dworu, są wyrobnikami rolnymi, gdyż innych zarobków w braku przemysłu nie ma. Stąd więc śmiało powiedzieć można, że olbrzymia większość owych drobnych gospodarstw nie czyni ludzi niezależnymi. Przewaga własności ziemskiej wielkiej zapewnia przedstawicielom wielkiej własności panowanie nad ogromną ilością ludzi.

ROZDZIAŁ IV.

¹

Hektar = 3,92 morgów pruskich (magdeburskich) = 1,78 morgów nowych polskich (po 300 prętów).

²

Jeżeli wliczyć lasy to przypada na Górnym Szląsku na własność wielką 38,64% obszaru.

Ludność rolnicza pod względem podziału na klasy społeczne.

Spis ludności w roku 1895 wykazał, że ludność rolnicza w Niemczech nietylko stosunkowo, lecz absolutnie się zmniejsza. Był to rezultat niespodziewany, tembardziej zdumiewać musi, że nawet w krajach uchodzących za »czysto rolnicze«, jak Księstwo Poznańskie i Prusy Zachodnie nastąpiło takie zmniejszenie. Wliczając bowiem służbę domową i członków rodziny otrzymujemy dla naszych dzielnic cyfry takie:

Ogółom było ludności

Ludnośei żyj§cej z rolnictwa iiczono

Na 1000 ludnośei *>'je

< rolnictwa

w r, 1882

w r. 1890

w r. 1882

w r. 1895

w r. 1882

w r. 1895

w Prusiech Zachodnich . w W. Ks. Poznańskiem . na Górnym Szlązku . .

82266(1 j| 649 560 1053351 619 593 634463 489 381

1374281

1739617

1432836

1469119

1774046

1664161

832155

1077137

687436

av trzech dzielnicach .    .

4546734 4907326

2596728

2510480 i 571 512

Ubyło tedy ludności żyjącej z rolnictwa 86.248, najwięcej ubyło na Szląsku — 52.973, w Księstwie ubyło 23.786, w Prusiech 9.489.

Nieco inaczej przedstawia się sprawa, jeżeli weźmiemy pod uwagę ludność produktywną, czynną, zarobkującą, wy-

w trzech dzielnicach

kluczywszy członków rodziny przez tych zarobkujących utrzymywanych; wtedy stosunek zarobkujących wogóle do zarobkujących w rolnictwie, przedstawia się tak:

Było osób czynnych w rolnictwie, handlu i przemyśle

Na 1000 osób ezyn-uyeli w przemyśle, han-w rolnictwie osób 'Un ' rolnictwie było ezynuych v rolnictwie

Było czynnych

w r. 1882 w r. 1895 w r. 1882 w r. 1895

w r. w r. 1882 1805

w Prusiech Zachodnich w W. Ks. Poznańskiem . na Górnym Szlązku .    .    .

427606

533151

501681

455368 294723 297059 690 581154 395392 404893 742 570287 288000 278369 554

653

<X>

. . 1462438 1606809 ¹978115 980321 678 609

Okazuje się tedy, że ilość ludzi zatrudnionych w rolnictwie absolutnie biorąc zmniejszyła się tylko — na Górnym Szląsku; tu zmniejszyła się znacznie, bo blisko o 3,5%. W Prusiech natomiast i w Księstwie liczba powiększyła się.

Kiedy mowa o zmniejszeniu ludności rolniczej nie o to więc chodzi, że mniej rąk pracuje nad rolą, lecz o to, że praca koło roli mniej ludzi żywi; zmniejsza się nie liczba pracowników, lecz zmniejsza się liczba członków rodziny, którym ci pracownicy utrzymanie dać mogą. Tu właśnie wypowiada się działanie kapitalistycznych stosunków: Dawniej rodzina cała żyła z pracy koło roli, starczyło chleba dla wszystkich ; teraz zaś synowie i córki włościan i robotników rolnych muszą w znacznej części szukać zarobków, rychło opuszczają chatę ojcowską. To też w roku 1882 wypadło na jednego czynnego w rolnictwie członków rodziny niezarobkujących 1,65, w roku 1895 tylko 1,64. Ta masa ludności poszukującej zarobku, w krajach o wysoko rozwiniętym przemyśle pozostaje w kraju, powiększa zastępy czynne w przemyśle i handlu, w krajach o słabo rozwiniętym przemyśle musi emigrować, szukać zarobku na obczyźnie. Stąd więc strata w ludziach, która skonstatowaliśmy wyżej dla Prus i Księstwa.

Statystyka zawodu i zajęć dostarczyła nam też danych co do podziału ludności pod względem ich stanowiska ekonomicznego, rozróżniano mianowicie »samodzielnych«, »pomocników« i robotników. Do pierwszej kategoryi w rolnictwie liczono właścicieli posiadłości, dzierżawców i administratorów, do drugiej — rządców, ekonomów, wolontaryuszy, pisarzy, włodarzy, gajowych, szafarki ; do trzeciej — członków rodziny synów i córki zajętych w gospodarstwie włościańskiem (żony nie zostały liczone jako »czynne«), czeladź folwarczną, czyli »parobków i dziewki«, wyrobników bądź najmujących się do pracy za gotówkę tylko, bądź pobierających »deputat« w naturze lub otrzymujących rolę w deputacie i na odrobek. Prócz tego mamy tu także cyfry dotyczące »zajęć pobocznych« {Nebenwerb), to znaczy, że starano się skonstatować o. ile zachodzi kombinacya zajęć w samem rolnictwie, o ile n. p. »samodzielni«, t. j. posiadacze gruntów są zarazem robotnikami rolnymi, i kombinacya innych gałęzi produkcyi z rolnictwem, a więc, o ile ludzie, których zawodem głównym jest rolnictwo trudnią się n. p. przemysłem domowym, handlem itp., i o ile znów ludność nie rolnicza trudni się dodatkowo rolnictwem, n. p. robotnicy przemysłu, uprawiający parcele. Przyjrzyjmy się naprzód podziałowi ludności rolniczej na kategorye: a) samodzielnych, b) pomocników i c) robotników, przyczem podamy cyfry z podziałem co do płci.

Liczono tedy osób zajętych pracą rolniczą jako głównym

zawodem:

(Zob. tabl. str. 138.)

Widzimy więc, że w wszystkich trzech dzielnicach powiększyła się stosunkowo znacznie liczba »samodzielnych« (a). Jest to wynik właśnie rozdrabniania posiadłości. Z drugiej zaś strony widzimy, że liczba samodzielnych bynajmniej nie zgadza się z liczbą gospodarstw — tych było daleko więcej. Tłomaczy się to tern, że 1) pewna ilość posiadłości ziemskich, zwłaszcza większych koncentruje się w rękach posiadaczy, którzy mają po kilka posiadłości ; 2) znaczna ilość posiadłości drobnych i najdrobniejszych znajduje się w ręku ludzi, którzy

w Prusiech Zachodnich

Ci O- Ä

52406    66349

3843

4387

175424 153982

4428    5949    56834    72298

547    1331 !    4390    5718

58075    650611233499 219043

w r.

Kobiet

Razem

w r.

1882

w r.

1895

w r.

1882

1895

w r.

1882

w r.

1895

Suma 231673 224718 [i 63050    72341 j 294723 297059

65794    78117

w W. Ks. Po-

6917

8090

217154 191530

5680    8735    71474    86852

725    1325    7642    9415

99122 117096 316276 308626

Suma li 289865 277737 | 105527 127156 395392 404893

na Górnym Szlązku

Ci O- a

9212

178

98234

Suma 180376 ! 159627| 107624

w trzech dzielnicach

181781 215591 18707    15758

506426 480733

19320

1450

255431

Smna 701914 662082 276201

287180 761857 717913

318239 978115 980321

jako główny zawód podali nie gospodarzenie na roli, a inne zajęcia; najmici rolni i przemysłowi stanowią tu zobaczymy niżej kontyngent główny. W ten więc sposób liczba »samodzielnych« wynosi w roku 1882 tylko 44% liczby posiadłości, w roku 1895 —46%- To znaczy: więcej niż połowa posiadłości rolnych uprawia się tylko dodatkowo do innego sposobu zarobkowania.

Rezultat to nader ważny, gdyż przeczy jaskrawo wywodom tych, którzy w parcelacyi widzą zjawisko tak bardzo pożądane z punktu widzenia gospodarczego i społecznego. Z punktu widzenia gospodarczego jasnem bowiem jest, że uprawa taka dodatkowo w większości wypadków będzie technicznie lichą; tego rodzaju posiadacze parcel zwykle nie będą posiadali zasobów do należytej uprawy, ani też odpowiednich mogą dołożyć starań; w dodatku — o ile nie chodzi o najmitów rolnych — brak tym posiadaczom nawet znajomości fachowej. Z punktu widzenia społecznego zaznaczyć należy, że tego rodzaju posiadanie częstokroć staje się —

o ile chodzi o robotników fabrycznych — przeszkodą raczej do dźwignięcia się ekonomicznego posiadaczy: Robotnik nabywający rolę, przykuwa się do miejsca, musi wtedy częstokroć zgadzać się na pogorszenie warunków pracy. Przede-wszystkiem zaś owo zachwalane posiadanie może sprawić, i zapewne sprawia w tysiącznych wypadkach, że robotnik opędzający cząstkę swych potrzeb z gospodarstwa rolnego kontentuje się małą płacą. Tacy robotnicy-posiadacze stają się tedy kulą u nóg całej klasy robotniczej, przeciwdziałają swojemi skromnemi wymaganiami podwyższaniu płacy, obniżają stopę życiową swoją i swych towarzyszy klasowych.

Ciekawym bardzo jest fakt znacznego powiększania liczby kobiet, figurujących w statystyce jako samodzielni posiadacze, liczba ta bowiem wzrosła o 45° ₀. Po części chodzi tu o wdowy, które gospodarzą samodzielnie, trudno atoli przypuścić, żeby przyrost tych wdowich gospodarstw był tak znaczny. Wyjaśnienia, jak sądzimy szukać należy w tern, że więcej posiadłości zostaje zapisanych na imię żon. Liczba tych kobiet wzrosła najwięcej w Księstwie i na Szląsku; prawdopodobnie więc robotnicy udając się za zarobkiem na zachód, pozostawiając żonę na gospodarstwie małej parceli zapisują posiadłość na jej imię. Inaczej trudno sobie wyobrazić ten fakt emancypacyi kobiecej.

Co do liczby »pomocników« (b) wzrost jest bardzo po-u mężczyzn 15%, u kobiet 100%. Świadczy to

kaźny

o intensy wniejszem prowadzeniu gospodarstwa na większych posiadłościach: Intensywniejsze gospodarstwo bowiem potrzebuje więcej dozoru.

Znamiennym bardzo faktem jest zmniejszenie się liczby robotników rolnych (c), które nastąpiło we wszystkich trzech dzielnicach, i wynosi w sumie 5,7%, przy-czem jednakże wzrosła liczba robotnic (mężczyzn ubyło 17%, kobiet przybyło 17%). Zmniejszenie liczby robotników jest cechą rozwoju stosunków w całych Niemczech, gdyż tu ubyło nawet blisko 10% robotników rolnych, natomiast powiększenie liczby kobiet pracujących jako najemnice

rolne jest faktem wyłącznie obserwowanym w dzielnicach polskich. Można wątpić, czy statystyka ściśle odpowiada rzeczywistości, gdyż musiały zachodzić bardzo liczne nieporozumienia właśnie tutaj: posiadacze drobnych parcel zarobkujący jednocześnie jako najmici, mogli bowiem wpisywać się bądź jako »samodzielni, zarobkujący dodatkowo«; bądź jako »najmici, dodatkowo będący gospodarzami samodzielnymi«. Zapewne więc »duma gospodarska« kazała im wybrać ostatni modus. Ponieważ zaś przybyło drobnych parcel, prawdopo-dobnem jest, że wskutek tego właśnie wypadło zmniejszenie liczby. Faktycznie ubyło robotników, jakkolwiek może nieco mniej niż wykazuje statystyka.

Dla zrozumienia doniosłości tego faktu, należy uprzytomnić sobie, że ostatnie dziesięciolecia były okresem przewrotu w technice rolniczej, przewrotu, który wszędzie spowodował intensywniejszą uprawę, a tern samem powodować musiał zwiększenie nakładu pracy. Po części ten większy nakład pracy zostaje osiągnięty przez zastosowanie maszyn, ale właśnie po części tylko: Jeżeli n. p. za dawnych czasów młocka odbywała się cepami, i na Górnym Szląsku n. p. stawali do tej pracy owi »ogrodnicy« szlązcy, którzy brali część ziarna za wymłot, ta praca na klepisku trwała przez całą zimę i zatrudniało się nią mnóstwo ludzi; dziś na folwark zjeżdża młockarnia parowa i wymłaca całą krescencyę w kilka dni, albo przynajmniej młockarnia konna wymłóci w kilka tygodni. Podobnie została zaoszczędzoną praca ludzka w kilku jeszcze działach czynności gospodarczej przez maszynę. Z drugiej atoli strony nakład pracy ludzkiej zwiększył się ogromnie: Obora, w której trzymają bydło przez rok cały, gdzie każda krowa bywa czyszczona codziennie, wymaga więcej pracy, aniżeli dawniej, kiedy jeden pastuch obsługiwał całe stado ; uprawa buraków wzmogła się znacznie, wzrosło więc zapotrzebowanie pracy do pielenia i okopywania buraków; zboża bywają dziś pielone i okopywane co znów wymaga ogromnej ilości rąk; nawet las pielęgnowany starannie wymaga wielekroć

Stąd więc wniosek niezbity, że

więcej pracy niż dawniej, pracy ludzkiej wogóle zużywa się w rolnictwie postępowem

dziś więcej niż dawniej. Wszyscy też autorowie zarówno polscy jak niemieccy konstatują, że w naszych dzielnicach technika rolnicza szybkie czyni postępy, gospodarka staje się intensywniejszą. I pomimo to — zmniejsza się liczba robotników! Stąd więc wniosek znów, że natężenie pracy, jej wydajność powiększyć się musiała znacznie.

Jednocześnie zaś z tym wzrostem natężenia pracy widzimy wzrost liczby kobiet pracujących, najemnic rolniczych. Po części jest to znów skutkiem zmian w technice rolniczej: zwiększona praca w oborze, chlewie, kurniku, pielenie zboża, buraczane gospodarstwo i t. p. Po części zaś przedsiębiorca rolniczy naśladuje wiernie swego towarzysza — kapitalistę przemysłowego: o ile tylko może, zastępuje pracę męską, tańszą pracą kobiecą. W roku 1882 robotnice stanowiły 33%, w roku 1895 — 40% ogólnej liczby.

Dalsze oświetlenie tej kwestyi należy do rozdziału »o położeniu mas pracujących«.

Kilka słów jeszcze o kombinacyi zawodów postronnych (.Nebenwerb w słownictwie statystyki niemieckiej).

Jak widzieliśmy liczono w roku 1895 w naszych dzielnicach rolników »samodzielnych« przedsiębiorców rolniczych 243.716. Z tych jednakże znaczna część oprócz swego zawodu głównego mieli zajęcie dodatkowe. Mianowicie:

10.934 czyli 16% 12.481 20.710

w Prusiech Zachodnich w W. Ks. Poznańskiem na Górnym Szląsku .

Zdarzają się te dodatkowe zajęcia u właścicieli wszystkich kategoryi: Właściciele wielkich posiadłości bywają jedno-

14%

24%

¹ Szczegółowy opis tych zmian znajdzie czytelnik w dziełach agronomicznych; wskażemy tu Handbuch der gesummten Landwirtschaft, Tübingen 1889—90, wydane pod redakcyą Th. von der Goltz. Zmiany techniczne w związku z kwestyą robocizny rolnej rozważa ciekawie tenże autor w książce: Die ländliche Arbeiterklasse und der preussische Staat. Jena 1893.

cześnie urzędnikami, oficerami i t. p., włościanie niekiedy trudnią się handlem, przemysłem domowym, szyprują. Najwięcej oczywiście takich gospodarzy mających zarobek postronny przypada na kategoryę małorolnych, posiadających mniej niż 5 hektarów. Przytem zarobek postronny ma tu inny charakter, staje się koniecznością, bez której gospodarstwo częstokroć istnieć by nie mogło zgoła. To też w kategoryi »samodzielnych« mających mniej niż 5 hektarów roli, liczba mających zatrudnienie dodatkowe wynosi w Prusiech 26%, w Księstwie 20%, na Szląsku 32%.

Potrąciwszy liczbę tych »samodzielnych« o zarobku dodatkowym otrzymamy liczbę tych, którzy rzeczywiście mogą być uważani za samodzielnych:

62.594

74.371

61.786

w Prusiech Zachodnich . w W. Ks. Poznańskiem .    .

na Górnym Szląsku

A zatem zaledwie mniej niż czwarta część ogółu ludności wiejskiej może być zaliczoną do kategoryi »samodzielnych«, do przedsiębiorców rolniczych. Wobec tego trzeba rzeczywiście ogromnej dozy sofistyki, jeżeli agraryusze przy każdej sposobności identyfikują swoje interesy, z interesami rolnictwa. Przytem jeszcze i w tej grupie dwustotysięcznej zachodzą oczywiście jaskrawe antagonizmy, gdyż mamy tu posiadaczy drobnych parceli, włościan i obszarników.

Jak wspomnieliśmy istnieje też jeszcze stosunek odwrotny: są posiadacze ziemscy, dla których uprawa roli, gospodarstwo wiejskie własne, staje się zajęciem dodatkowem. Ta kategorya jest ciekawą o tyle, o ile chodzi o najmitów rolnych i przemysłowych uprawiających drobne parcele. Część z tych »posiadaczy«, jak wiemy, posiada rolę li tylko w deputacie, są to tak zwani w Wielkopolsce »komornic}'«, na Szląsku »ogrodnicy« ; tu atoli chodzi nam tylko o najmitów, którzy są bądź właścicielami, bądź dzierżawcami gruntu. Takich liczono w roku 1895:

najmioi

razem

najmici rolni ir przemyśle i handlu

12505

60248

83593

45259

14619

30751

w Piusiecli Zachodnich . . . 47743 w W. Ks. Poznańskiem . . . 68974 na Górnym Szlązku ....    14498

Ileż ziemi posiadają ci pseudo-rolnicy ? Mniej niż 1 hektar posiada w Prusiech z tej kategoryi 54.604, w Księstwie 78.781, na Górnym Szląsku 29.490. Ogromna większość zatem tych najmitów uprawia minimalne tylko kawałki roli i dochody stąd płynące dla nich nie mogą być prawie brane w rachubę.

ROZDZIAŁ V.

Sprawność ekonomiczna gospodarstw rolniczych drobnych, włościańskich i większej posiadłości.

Znanem jest, że niełatwo o miernik sprawności ekonomicznej gospodarstw rolniczych. Zachodzą tu bowiem zjawiska zbyt skomplikowane, aby można je sprowadzić do czynników podlegających ścisłemu, cyfrowemu porównaniu. Do pewnego stopnia miernikiem sprawności jest sama już liczba gospodarstw i obszar jakim rozporządzają: o tern mówiliśmy już wyżej. Lecz jest to miernik niedostateczny przecież. Drobne np. gospodarstwa liczebnie powiększają się nie dlatego, że są szczególniej sprawne, zwyciężają w walce ekonomicznej, lecz po-prostu wskutek podziału ziemi drogą dziedziczenia; zwiększenie takie może być zatem świadectwem tylko tego, że ci drobni posiadacze wykazują nie zdolność współzawodniczenia w walce ekonomicznej, a zdolność obniżania swego poziomu życiowego, ograniczania swych potrzeb życiowych i kulturalnych do minimum. Możemy natomiast znaleść kilka innych cech świadczących o stanie ekonomicznym gospodarstw i ich rozwoju, mianowicie: liczba inwentarza zwłaszcza bydła i maszyn, a także obdłużenie. Po zatem pozostają już tylko orzeczenia rzeczoznawców.

Przyjrzyjmy się tedy danym, jakie pod tym względem posiadamy dla naszych dzielnic.

Spisy z roku 1882 i 1895 podają cyfry o stanie inwentarza żywego i maszyn rolniczych w gospodarstwach różnych

kategoryi. Ponieważ gospodarstwa drobne, parcele poniżej 5 hektarów w ogromnej większości z plonów własnego gospodarstwa utrzymać się nie mogą, pomijamy je tutaj i bierzemy pod uwagę tylko gospodarstwa drobne — o obszarze 5 do 20 hektarów, właściwe gospodarstwa włościańskie — 20 do 100 hektarów i własność wielką. W tych więc gospodarstwach cyfry dotyczące inwentarza żywego przedstawiają się tak:

w gospodarstwach o obszarze hektarów

koni

w r. I w r.

1882 I 1895

Liczono sztuk

bydła rogatego

w r. | w r. li w r. | w r. 1882 | 1895 i| 1882 1895

owiec

trzody

chlewnej

w r. I w r. 1882    1895

w W. Księstwie Pozn ańskiem

t-OJOO

L'* i-H o ^ 05 O

co o O

CM «—-< Ol NiOOł

WWW

œy oo

og§

Ol T—i -N

O O 0 rC T3 ,r“a

"S.l

205527

159691!

247221

60848 235291 247711 108710 1745884 690675

84809

54744

52280

176746

107693

98446

w Prusiech Zachodnich

5 do 20    3849147944; 85682120290: 60942 44148155960 118238

20 do 100 79139 83779 149179 189609 242662 158536; 78707 125311 więcej niż 100 62197 69921 113041 155488| 1139334 615966| 41492    86091

na G ó r n y m S z 1 ą z k u

5 do 20    42466

20 do 100    20583

więcej niż 100 20100

45515j 160168: 19249! 6420 21569 7081 I

CO X

05

X

Ol

tO H-i

CO o

00 X

10

CC

X

CM

Ol

o:

05COO CO t—i Ol CDX'sO

58288

22832

6287

92841

30153

12854

widzimy tedy na całym obszarze bardzo znaczne powiększenie liczebne inwentarza żywego z wyjątkiem owiec.¹ Odpowiada to ogólnej tendencyi rolnictwa środkowo-europej-skiego: rolnicy przekształcają swe gospodarstwa, kładąc nacisk na hodowlę zwierząt, aby zyskiem stąd płynącym powetować zmniejszenie zysku z uprawy zboża. Zmniejszono zaś wszędzie hodowlę owiec, gdyż intensywna uprawa nie

10

pozwala na trzymanie wielkich pastwisk, ugory zostają zredukowane do minimum, przytem ceny wełny obniżyły się znacznie.

Lecz teraz powstaje pytanie: Jeżeli wszystkie kategorye gospodarstw uczyniły zadość wymaganiu racyonalnego gospodarstwa i powiększyły stan inwentarza, czy ruch ten odbył się jednostajnie? czy też gospodarstwa jednej kategoryi wyprzedziły inne? Żeby odpowiedzieć na to pytanie, musimy naprzód zredukować cyfry do jednego wskaźnika, a następnie uwzględnić obszar gospodarzy. Jako wskaźnik przyjęto brać »sztukę bydła dużego«, licząc za jedno bydło rogate i konie, a 3 sztuki wieprzy jako jedną »sztukę dużą«. Owce zaś możemy tu pominąć zupełnie. Uczyniwszy takie obliczenie otrzymujemy (w zaokrąglonych cyfrach):

Gospodarstwa) o obszarze hektarów ;

miały sztuk »bydła dużego*

miały obszaiu uprawnego hektarów

w roku

1882

w roku II w roku 1892

1895

w roku 1895

na 1000 hektarów obszaru uprawnego miały sztuk bydła »dużego*

w r. | w r. 1882    1895

na 1000 hektarów obszaru uprawnego było sztuk »bydła dużego* w roku 1895 więcej niż w r. 1882

w W. Księstwie Poznańskiem

5 do 20 : 20 do 100 więcej niż 100 279000 j 373000

270000 347000 183000 246000

434884 690' 798 427828 444 575 1133909 1089452 247 343

390953

407085

15,6% 29,5 „ 38,8 „

w P r u sie c h Zachodnich

5 do 20 i 143000 20 do 100    255000

więcej niż 100 188000

207000

315000

243000

225849

534848

758606

286339

544092

726054

632

723

460

15,6%

238

050

na Górnym Szląsku

5 do 20 20 do 100 więcej niż 100

221000 228000 92000    91000

93000 111000

264114

134397

259255

276827 , 840 : 823 122593 687    740

259629 316 425

-2,0 % 7,7 „ 34,4,

W Księstwie tecfy i w Prusiech gospodarstwa drobne i włościańskie uczyniły znaczny postęp pod względem zasobności w inwentarz żywy, jednakże zostały wyprzedzone znacznie przez gospodarstwa wielkie. Stosunkowo więc gospodarstwa drobne pomimo wysiłków" jakie czynią przecież, postępują mniej szybko naprzód niż gospodarstwa włelkie. Okazuje się przytem, że obszaiy dworskie ustąpiły wprawrdzie nieco ziemi, łecz na całej linii prowadzą intensywniejsze gospodarstwo i zapewne zdołały z dochodów" obory, chlewu i stadniny pokryć kilkakrotnie zmniejszenie zysku ze sprzedaży zboża.

Znamienne bardzo są cyfry dla Górnego Szląska: Tu drobne gospodarstwa absolutnie biorąc powiększyły swój inwentarz, powiększył się też obszar; lecz pomnożenie inwentarza nie odpowiada pomnożeniu obszaru, także na 1000 hektarów wypadło mniej inwentarza w roku 1895 niż w 1882. W innych krajach parcelują się obszary, powstają drobne gospodarstwa, lecz zasobność tych gospodarstw nie koniecznie się zmniejsza, tu zaś widzimy wraz z parcelacyą zmniejszenie zasobności. W gospodarstwach włościańskich większych (20 do 100 hektarów) widzimy nawet absolutne zmniejszenie liczby koni i bydła rogatego, i tylko dlatego, że gospodarstwom tym, tak znacznie ubyło na obszarze cyfra stosunkowra podniosła się nieco. Natomiast własność wielka dosyć znacznie powiększyła sw"ój inwentarz, jakkolwiek prowmdzi się tu znać na wielkich obszarach magnackich stosunkowo mało intensywna gospodarka.

Te niepomyślne dla włościaństwa na Szląsku rezultaty zadziwiać muszą tembardziej, że chodzi tu o kraj przemysłowy: Na całym zachodzie w okolicach przemysłowych kwitną gospodarstwa włościańskie — na Górnym Szląsku upadają! O wyjaśnienie nie trudno: Po pierwsze włościaństwo było tu jak widzieliśmy więcej niż gdzieindziej wyniszczone, powtóre polski robotnik przemysłów}" dla niskiego zarobku jest słabym odbiorcą na nabiał i mięso. Wiecznie ta sama piosenka!

Jeżeli — jak wykazuje statystyka — co do liczby inwentarza wielkie gospodarstwa rozwijają produkcyę energiczniej od drobnych i średnich, to nie ulega kwestyi, że i pod względem jakości nie tylko przodują, ale i postępy. szybsze zapewne czynią. O stanie hodowli włościańskich gospodarstw

czytamy w »Sprawozdaniu Patronatu z czynności kółek rolniczych za rok 1901«: ¹ »Ta gałąź gospodarstw włościańskich jeszcze na bardzo niskim stopniu u nas stoi, bo u gospodarzy brak upodobania do bydła i brak wszelkiej znajomości racyo-nalnej hodowli. Tylko w wyjątkowych wypadkach niektórzy gospodarze w powiecie Kościańskim i na Kujawach, umiejętnie i z pewnym wytkniętym celem chów swego bydła prowadzą, reszta stanowi swe krowy z stadnikami raz jednej,, raz drugiej rasy, nie troszcząc się o to, co z takiej krzyżówki wypadnie«. Wina spada tu po części na rząd, który subwen-cyonuje niewłaściwie i niedostatecznie a błędne wydał przepisy co do zapisywania stadników (Körordnung). Z odczytu »Patrona« pana Chłapowskiego na walnem zgromadzeniu »Centralnego towarzystwa rolniczego w Poznaniu« ² 3 dowiadujemy się zresztą, że z tego nieracyonalnego krzyżowania »lęgną się prawdziwe potwory, które do tego źle żywione, dają nam tę prawdziwą karykaturę bydła, jaką na naszych jarmarkach spotykamy«. Lecz twierdzi również prelegent, że — w oborach dziedziców nie wiele lepiej wygląda. Chów koni i trzody chlewnej zdaniem sprawozdawców »na daleko wyższym stoi stopniu« i szybkie czyni postępy. Zwłaszcza do koni okazują włościanie wielkopolscy szczególne zamiłowanie. Zarzucają nawet niekiedy rzeczoznawcy — np. Sering — że zbyt dużo trzymają koni, a za mało wołów roboczych.

Drugim miernikiem sprawności ekonomicznej i postępu w gospodarstwie może być stosowanie maszyn rolniczych. Statystyka atoli urzędowa pod względem tego materyału odnośnego szwankuje niestety bardzo. Po pierwsze bowiem w roku 1882 liczono: pługi parowe, siewniki, żniwiarki, młockarnie i kotły parowe; w roku zaś 1896 opuszczono kotły parowe, dodano zaś: okopywacze i seperatory cëntrfugalne (do mleka). Z tego powodu porównanie nie zupełnie jest

możliwe. Wprawdzie okopywacze i centrfugi weszły w użycie dopiero w ostatnich 20 latach, lecz w takim razie należało również uwzględnić inne maszyny rozpowszechnione w ostatnich czasach. Po drugie jak wyjaśniono w oficyalnem opracowaniu materyału,¹ odpowiedzi udzielone na zapytania są pełne błędów. Po trzecie należy wziąć w rachubę, że w roku 1882 nie liczono gospodarstw, które miały tylko obszary leśne, w roku 1895 liczono; te gospodarstwa maszyn rolniczych nie używają, oczywiście więc cyfra stosunkowa za rok 1895 ulega zmianie. Po czwarte, nawet z takiemi poprawkami wiele rzeczy pozostaje niejasnych: Trudno n. p. uwierzyć, aby na 2824 posiadłości o obszarze więcej niż 100 hektarów w Księstwie w roku 1882 było 805 takich, które nie posiadało zgoła maszyn, obywały się n. p. bez młockarni i siewnika. Pomimo to podajemy cyfry te, przyjmując je cum grano salis, czy raczej z bryłą już, a nie ziarnkiem soli:

Gospodarstw o obszarze hektarów

liczono

w W. Księstwie Poznańskiem

5 do 20 20 do 100 więcej niż 100

36602

11885

41125

12638

1222

12358

2010

2824

2605

2019

9198

2448

CO_ Oi Ci

co' ccT

to <1 w OKO

o oo o

w Prusiecli Zachodnich

5 do 20 20 do 100 więcej niż 100

21322

13506

27774

13906

907

4106

2132

2440

4329

1119

8000

2150

to to to

co

it». cn i—*

to o to

Na Górnym Szląsku

5 do 20 20 do 100 więcej niż 100

27258

29558

4447

4156

5998    ! 16417

2947

3776

722

697    642

660

to 05 to

OC5 to

03 io> o

Ol 00 CC

sss

Przy wszelkich wiec zastrzeżeniach przyznać należy przecież, że rozpowszechnienie maszyn uczyniło znaczne po-

¹ Statistik des deutschen Reiches tom 112.

stępy, zwłaszcza w gospodarstwach włościańskich. Porównanie atoli cyfr dotyczących wielkich i małych gospodarstw nie zupełnie jest możliwe. Statystyka bowiem podaje tylko liczbę gospodarstw, które używały maszyn, nie zaś liczbę maszyn samych: Każde gospodarstwo wielkie, jeżeli używało choćby tylko młockarni figuruje tu jednorazowo, a tak samo figuruje jednorazowo, jeżeli ma cały tabor nowożytnych maszyn. Stąd więc właściwy postęp gospodarstw wielkich nie okazuje się ściśle. Co do gospodarstw włościańskich, to rzeczoznawcy stwierdzają zresztą również wzrastające rozpowszechnienie maszyn, n. p. dla Prus zachodnich już w roku 1883 Dr. Dernier.⁴ W ostatnim »Roczniku kółek rolniczych« czytamy: »Niema kółka, w którem by nie było rzędowych siewników.« (str. XXVIII).

Przyczyną tego postępu jest oczywiście przedewszystkiem. wzrost płacy roboczej.

Ogromnej doniosłości społecznej, nader ciekawą, ale też bardzo zawiłą jest sprawa obdłużenia.

Przedewszystkiem hipoteczne obdłużenie w dobie kapitalizmu sprawia ni mniej ni więcej tylko utworzenie nowej formy zależności ekonomicznej: Kapitał ruchomy rzucił się na własność ziemską; list zastawny to dokument na mocy którego kapitalista, giełdziarz, który nigdy nie miał do czynienia z rolą, który owsa od pszenicy nie odróżni, ma w ręku tytuł prawny, na mocy którego w każdej chwili niemal może wyzuć z ojcowizny posiadacza. Ten posiadacz staje się zarządcą cudzej własności, jest parobkiem kapitalisty, zgarnia on zysk i rentę gruntową, lecz nader często i zysk i rentę i nawet część wjmagrodzenia za swą pracę spłaca w haraczu kapitałowi, płacąc odsetki od długów hipotecznych. Faktem też jest, że tym ciężarem długów hipotecznych wyciśnięto już dziś jak cytrynę własność ziemską i to wysysanie kapitalistyczne trwa i wzmaga się. Stąd też zrozumiałym zupełnie staje się krzyk i wrzask owych uciskanych przez wierzycieli parobków kapitalist3^cznych, zadłużonych ziemian. Jednakże — ci panowie i kmiotki poczciwe nie widzą i widzieć nie cha, że nie ma sensu sarkać przeciw panowaniu kapitału, jeżeli się przyznaje uprawnienie ustroju kapitalistycznego; jednakże — ci panowie kwapili się bardzo zagarniać na razie olbrzymie zyski, jakie zapewniał im początkowo rozwój kapitalistyczny, który sprawiał szybki wzrost ceny płodów rolniczych, a tern samem renty; jednakże — ci panowie tak bardzo oburzający się na »złotą międzynarodówkę«, na wyzysk kapitalistyczny, na niewolę w jaką popadli — wołają w niebogłosy o coraz nowe źródło kredytu i coraz więcej brną w niewolę. Ideałem ich jest zagarniać korzyści, które im jako przedsiębiorcom zapewnia kapitalizm, tylko — pragnęliby usunąć złe skutki dla siebie; chcieliby kapitalizmu, tylko pragnęliby zachować niepodzielnie dla siebie rentę. Na szczęście czy na nieszczęście środka takiego nie \v3maleziono dotąd — i tylko bankructwo ostateczne systemu kapitalistycznego sprowadzi »normalne warunki« dla produkcyi rolniczej, wyzwoli ją od wyzysku kapitalistycznego. Można nawet twierdzić, że właśnie na polu produkcyi rolniczej bankructwo kapitalist3rczne najpierw objawić się musi.

To jedna strona kwestyi, druga strona to sprawa »ra-cyonalnego obdłużenia«. Chodzi mianowicie o to: Jeżeli już. kapitalistyczna gospodarka w rolnictwie stała się koniecznością nieuniknioną, i jeżeli rolnicy musieli na podobieństwo wszystkich przedsiębiorców przemysłowych postawić swoje gospodarstwo na stopę nową, musieli zaopatrywać się w kapitały, celem prowadzenia takiej właśnie gospodarki, to z punktu widzenia kapitalistycznego — a z tym w teraźniejszości musimy się liczyć — powstaje pytanie: jakie obdłużenie, do jakiej w3rsokości, do jakiej granicy, należy uważać jeszcze za ra-cyonalne? Dla gospodarstwa przemysłowego jest to sprawa o tyle mniejszej wagi, że tu przeważa kapitał ruchomy, kapitały, mogą — jakkolwiek ze stratą, — być wycofywane z przedsiębiorstwa, koszta produkcyi nie zmieniają się czy posiadacz kapitału jest właścicielem jego, czy też posiada go na kredyt. W rolnictwie natomiast kapitały zostają więzione w ziemi, wycofywać ich nie można; jeżeli więc tu następuje zmiana konjunktury, to zagrożoną zostaje wskutek obdłużenia sama produkcya: Cena ziemi zależy od ceny produktów i jest niczem innem, tylko skapitalizowaną rentą; obdłużenie stosuje się do ceny ziemi; jeżeli więc obdłużenie nastąpiło w okresie wysokich cen, wysokiej renty, to odpowiadało wówczas cyonalnym warunkom«, a w okresie zniżki cen, staje się anormalnie wysokim. W takim okresie zniżki cen, istnieje jeden tylko sposób prowadzenia dalej racyonalnej gospodarki rolnej: większa intensywność gospodarstwa; ta wymaga inwestycyi nowych kapitałów, lecz te kapitały są już niedostępne, ponieważ właśnie ziemia jest nadmiernie obdłużoną. Stąd więc »normalne warunki« w produkcyi rolniczej po takim przewrocie, cen nastąpić dopiero mogą, kiedy nastąpi zupełna dewaluacya, kiedy hipoteki pospadają wskutek bankructwa posiadacz}' rolnych.

»ra-

Po trzecie należy rozróżniać pomiędzy stopniem obdłużenia gospodarstw rolniczych wielkich i drobnych: W gospodarstwie wielkiem, przeważną część dochodu stanowi renta; jeżeli więc odsetki długów pochłaniają nawet całą rentę, to zawsze jeszcze rozwój gospodarstwa jest umożliwiony, po-, zostaje zysk przedsiębiorczy dla posiadacza. W gospodarstwie’, drobnem włościahskiem, główną część, dochodu należy uważać za dochód z płacy roboczej posiadacza; jeżeli więc ten dochód zostaje uszczuplony wskutek procentów, jakie trzeba opłacać, byt rodziny włościańskiej jest zachwiany, gospodarstwo niechybnie przepaść musi.

Dalej wchodzi w rachubę cały szereg warunków: wysokość stopy procentowej pożyczonych kapitałów, ogólne warunki kredytu, kredyt lichwiarski, produkcyjne lub nieprodukcyjne wydatki, na jakie zaciągano kredyt i t. p.

Z drugiej strony informacye, jakie posiadamy o sprawie obdłużenia, są najzupełniej niedostateczne: W Prusiech spe-cyalnie istnieje statystyka dotycząca obdłużenia hipotecznego

-od bardzo niedawna, a dokładniejsze dane pod względem obdlużenia różnych kategoryi gospodarstw są bardzo nieścisłe i szczupłe, jak zobaczymy; nie ma zaś właściwie zupełnie danych o ruchu cen ziemi. Wobec takiego położenia więc roztrząsanie sprawy obdłużenia jest niezmiernie trudnem.

Zapoznajmy się naprzód ze stanem faktycznym, o ile go pozwalają ocenić te materyały.

Ile długu ciąży na posiadłościach ziemskich wogóle? Na to pjdanie statystyka odpowiedzi nie daje.

Od roku 1886 urzędy hipoteczne prowadzą statyst}rkę zaciągniętych i spłacanych hipotek; na tej więc zasadzie dowiadujemy się o ile wzrósł dług hipoteczny w każdym roku. Podajemy te cyfry ¹ dla Prus Zachodnich i Księstwa według Meitzena.

Przybyło długów hipotecznych w gospodarstwach rolnych milionów majtek

7,50

5,97

W roku 1886/7 „    1887/8

„    1888/90

„    1889/9

„    lc90/l

„    1891/2

„    1692/8

„    1893/4

„    1894/5

„    1895/6

1896/7

Od roku 1886 do 1897

w Prusiech Zachodnich

9,14

— 0,28

2,99

8,73

3,11

3,59

2,33

2,92

4,00

6,69

50,71

wr W. Ks. Poznańskiem

- 8,11

—    4,95

—    2,62

6,97

3,93

6,97

4,73

1,28

7,40

11,75

33,31

Widzimy zatem, że za lat 11 przybyło długu hipotecznego w Prusiech Zachodnich 50,71, w Księstwie ⁵ 6 83,81 milionów. Mamy kilka lat, w których w Księstwie ciężar hipoteczny zmniejszał się, lecz to zjawisko o niczem jeszcze nie poucza. Umorzenie długu może bowiem nastąpić wskutek

spłaty, albo też wskutek subhastacyi posiadłości, przy której, »spadły hipoteki«. W każdym razie ciężary hipoteczne wzrastają, zależność rolnictwa od kapitału ruchomego, od kapitału pur et simple powiększa się.

Następnie mamy materyał zebrany w dwóch dochodzeniach specyalnych, zarządzonych w roku 1883 i w roku 1896. Dochodzenia te zarządzono w całem państwie wybierając dla każdej prowincyi po kilka okręgów sądowych, w których miały być przeprowadzone ścisłe wypisy z ksiąg hipotecznych. Dla naszych prowincyi wybrano okręgi sądowe: w Księstwie — Wrześnieński, Leśnieński, Wyrzyski, Mogilnicki; w Prusiech Zachodnich — Malborski, Nowomiejski, Gniewski (powiat Kwidzyński) i Jastrowiecki (powiat Wałecki); na Górnym Szlą-sku — Toszecki i Niemodliński. Przy tych dochodzeniach podzielono wszystkie posiadłości ziemskie rolnicze (grunta miejskie, fabryczne i t. p. zostały wykluczone) na 5 grup mianowicie:

Grupa I fideikomisy i dobra fundacyjne ,, II posiadłości o intracie czystej podatków (Grundsteuerertrag)

„ III posiadłości o intracie czystej podatków „ IV posiadłości o intracie czystej podatków „ V posiadłości o intracie czystej podatków

Dla każdego z tych okręgów sądowych mamy zatem liczbę posiadłości, sumę intraty (Grundsteuerreinertrag) według spisów katastralnych i sumę długów hipotecznych dla. każdej z osobna grupy. Stąd więc możemy ocenić o ile powiększył się ciężar hipoteczny na posiadłościach rozmaitych kategoryi. Możemy przytem, jak już wspomniano wyżej, uważać posiadłości o intracie więcej niż 500 talarów jako »własność wielką«, od 100—500 jako własność włościańską większą, od 30—100 jako włościańską drobną, mniej niż 30 jako parcele. Pamiętać przytem należy, że 1) jak już wspomnieliśmy owo pojęcie »intraty« nie odpowiada rzeczywistości, 2) że chodzi tu o klasyfikacyę według oceny intraty, z której pobiera się podatek gruntowy. Ostatni wzgląd sprawia, że przy porównaniu obdłużenia wielkiej a drobnej wla-sności zachodzi niedokładność: Hipoteki ciążą na gruntach i budowlach, a budowli wypada daleko więcej stosunkowo na posiadłościach małych, niż na większych. Z tej więc statystyki wynika:⁷

(Zob. tabl. str. 156b)

Jeżeli w tablicy położyliśmy napis »w Prusiech Zachodnich«, »w Ks. Poznańskiem« itd., przecież nie możemy uważać cyfr naszych jako cyfr dotyczących wszystkich posiadłości ziemskich, chodzi tu tylko o posiadłości położone w okręgach sądowych wyżej wymienionych. Powstaje tedy pytanie, czy cyfry te możemy uważać za typowe, czy mamy prawo uogólniać je, przyjmować za miarodajne dla całych prowin-cyi? Na pytanie to odpowiedzieć należy raczej przecząco. W Prusiech Zachodnich wybrano trzy okręgi sądowe w powiatach nizinnych, zamożnych, jeden tylko w powiecie Wałeckim, tymczasem co do obszaru to powiaty nizinne, żyzne i względnie zamożne, stanowią mniejszość; w Księstwie odwrotnie uwzględniono przeważnie powiaty o glebie średniej, nie uwzględniono ani powiatów kujawskich, ani powiatów najbiedniejszych; na Górnym Szląsku nakoniec wybrano jeden okręg przemysłowy, drugi czysto rolniczy, gdy tymczasem co do obszaru przeważają znacznie powiaty nieprzemysłowe. Wyprowadzając zatem wnioski z danych statystycznych musimy to czynić z wielkiem zastrzeżeniem co do ich uogólnienia.

Wynik więc z cyfr przytoczonych taki: 1) Stopień ob-dłużenia posiadłości jest większy w dzielnicach polskich niż przeciętnie dla państwa. Zwłaszcza posiadłości większe są tu znacznie więcej obciążone długami hipotecznemi; to samo stosuje się do własności włościańskiej, jakkolwiek tu różnica jest mniej wielką. Natomiast cokolwiek mniej niż przeciętnie w państwie obdłużoną okazuje się drobna, parcelowa wła-

W całem państwie w r. 1883 | w r. 1896

1708

1769

7224564

241198346

33,39

6654

4132274

102525708

24,81

11705

1952121

56676993

29,03

57505

1280922

70670216

55,17

7864197

221200870

28,13

7062

4392804

79143987

18,02

11791

2100909

39324430

18,72

1220349

56208790

46,06

Na Górnym Szląsku w r. 1883 Iw r. 1896

56

229958

9412829

40,91

88

44089

1743791

38,72

697

103739

3345023

38,28

3237

89345

3956131

46,41

50

272811

10082611

36,69

107

52935

1181231

22,28

675

112851

2411037

21,38

3709

90465

3106127

34,33

W W. Ks. Poznańsk. w r. 1883 I w r. 1896

159

841135

44141435

52,48

395

224719

8090794

36,00

1603

255028

6542667

25,65

3735

110952

4665267

49,85

188

1001088

45042576

44,99

459

260238

6499962

24,98

1578

261042

4623088

17,71

115650 3565531

45,43

W Prusiech Zach. w r. 1883 I w r. 1896

460

1357341

40739199

30,01

829

587155

17017167

28,98

1508

467

1407438

34438442

24,47

851

605964

15288672

25,23

790

138117!    146654

3853211    5203295

35,48

27,90

3914

91370

6625îs63

72,52

3624

79035

4470466

56,56

Grupa II (posiadłość wielka)

liczba posiadłości zbadanych . . intrata podatkowa marek . .    .

długi hipoteczne marek . . . . na 1 markę intraty wypada długu marek........

Grupa III (posiadłość włościańska większa)

liczba posiadłości zbadanych .    .

intrata podatkowa marek .    . .

długi hipoteczne marek .    .    .    .

na 1 markę intraty wypada długu martk........

Grupa IV (posiadłość włościańska drobna)

liczba posiadłości zbadanych .    .

intrata podatkowa marek . . . długi hipoteczne marek .    . . .

na 1 markę intraty wypada długu marek........

Grupa V (parcele)

liczba posiadłości zbadanych .    .

intrata podatkowa marek .    .    .

długi hipoteczne marek .    . .    .

na 1 markę intraty wypada długu marek........

sność w Księstwie i na Szląsku. Tłómaczy się to zapewne tern, że zabudowania mają tu mniejszą wartość: mniej można zaciągnąć długów na lepiankę z gliny i drzewa chłopa polskiego, niż na masywny dom chłopa nad Renem i w Westfalii. 2) Posiadłości włościańskie mniej stosunkowo są obciążone długami niż własność wielka, atoli obdłużenie powiększyło się w okresie 1883—95 stosunkowo więcej daleko na posiadłościach włościańskich, zwłaszcza w Księstwie i na Szląsku. 3) Najbardziej zaś obciążone długami okazują się parcele drobne. Nawet biorąc pod uwagę, że tu główną podstawą hipoteczną są zabudowania liczne na drobnych parcelach w porównaniu z większą własnością, fakt ten ma wielką doniosłość. Wynika bowiem stąd, że bałamutnem jest twierdzenie fanatyków drobnej własności, jakoby te drobne parcele były nabywane z oszczędności, jakie czynią robotnicy rolni: Zapewne — obieżysasi zaoszczędzają drobne kwoty; pracując ciężko »na Saksach«, odmawiając sobie wszystkiego, uciuła taki bezrolny robotnik w ciągu kilku lat parę set marek; lecz tej oszczędności nie starczy bynajmniej, by kupić upragnioną zagrodę za gotówkę, nabywa ją się obciążoną długami i drobny posiadacz staje się niewolnikiem kapitału. Nie on posiada kapitał, kapitał posiada jego! gdyż często dochód z roli nie wystarcza nawet na pokrycie procentów; procenty pochłaniają nawet część zarobku, płacy roboczej i ciągnie znowu »na Saksy«, by spłacić haracz kapitałowi. — 4) Ciężary hipoteczne w okresie 1883—96 wzrosły na całej linii; wzrosły stosunkowo szybciej w dzielnicach polskich niż w calem państwie. Niewola kapitalistyczna stała się cięższą.

nasz zagrodnik

Tablica nasza nie daje jeszcze cyfr co do względnego obciążenia własności rolnej w stosunku do »wartości«, jak wyrażają się zazwyczaj, jakkolwiek błędnie, gdyż ziemia ściśle biorąc, nie jest towarem, nie posiada wartości tylko cenę, będącą w naukowem znaczeniu niczem innem, tylko skapitalizowaną rentą. Starano się atoli przy dochodzeniu w r. 1896 skonstatować stopień obdłużenia pod tym względem, oszacowano mianowicie część posiadłości i wyracho-

wano stosunek długu do oszacowanej wartości. Podajemy te cyfry dla Prus Zachodnich i Księstwa, dodając dla porównania cyfry dla prowincyi Saskiej, jako prowincyi o wysoko rozwiniętej produkcyi rolniczej i cyfry dla całego państwa. Cyfry absolutne tedy przedstawiają się tak:

'Oszacowano posiadłości

wogółe

II Ili IV

Prusy Zachodnie W. Księstwo Poznańskie Prowincya Saska Państwo Pruskie

281

474

136

72

SC

1422

6434

było bez długu hipotecznego

bptdt>

19

72

23

16

201

229

1615

128

244

463

146

357

2777

409

690

7966

579

1292

12559

było obdłużonych do 30% wartości szacunkowej

bptdl>

21

50

85

132

326

539

28

216

269

594

452

2044

3784

785

464

6411

1470

1214

12559

było obdłużonych od 30 do 60% wartości szacunkowej

bOWt>

87

37

19

395

203

168

133

423

97

188

792

1103

802

1830

2979

(»279

11483

było obdłużonych wyżej niż 60% wartości szacunkowej

157

139

92

63

22

610

945

629

7477

Dla ułatwienia porównania obliczamy z tych cyfr stosunek procentowy, biorąc za podstawę podział taki: Posiadłości wolne od długów hipotecznych i obciążone długami do 30% (blisko y₃) wartości szacunkowej stanowią katego-ryę mało obciążonych, obciążone od 30 do 60% (od % do % prawie) wartości szacunkowej jako średnio, po nad. tę normę jako bardzo obciążone. Otrzymujemy tedy:

w grupie III na 100 posiadłości było obciążonych

w grupie II na 100 posiadłości było obciążonych długiem hipotecznym długiem hipotecznym na — % wartości na —% wartości

więcej

80 do niż

więcej mniej

mniej

niż 30 do niż    niż

30% 60% 60% 30% 60% 60%

Prusy Zachodnie . .    .    .

W. Księstwo Poznańskie . Prowincya Saska .... Państwo.......

tO 0>    H-i

«5    i-⁸ ca ^

3P    >o    oi

OJ    CO    OO    iO

>o 00

^    r-H Ol

as i-H co »o

Ol Ol    r-H

w grupie V na 100 posiadłości było obciążonych

w grupie IV na 100 posiadłości było obciążonych długiem hipotecznym długiem hipotecznym na —% wartości na —% wartości

mniej

niż 30 do

więcej mniej niż niż

30%    60%    60%    30%    60%    60%

30 do

więcej

niż

Prusy Zachodnie . . . . W. Księstwo Poznańskie . Prowincya Saska . . . . Państwo.......

49

58

76

60

Ol    OO h-

CO CO 1—1 Ol

as oo co co

ł-H    i-H

*-h    co    as

to    CD    *C    iO

tO tO    tO tO

OM    ęo

20

10

16

19

szcza w Księstwie więcej niż dwie trzecie posiadłości w okręgach podległych badaniu, jest obciążonych niepomiernie długami. Zwłaszcza w porównaniu z prowincyą Saską, gdzie siedzą na wielkich majątkach zasobni w kapitał posiadacze, obdłużenie jest znaczne, lecz i porównanie z calem państwem wypada na niekorzyść dzielnic polskich. Własność włościańska okazuje się stosunkowo mniej obdłużoną, niż własność wielka, lecz i tu obdłużenie jest większe w dzielnicach polskich niż w całem państwie. Co do własności parcelowej, to cyfry zdają się przeczyć temu, cośmy powiedzieli wyżej : więcej niż połowa posiadłości należy tu do kategoryi mało obcią-żonych. Rezultat ten polega na sposobie szacunku: kierowano się mianowicie ceną sprzedażną posiadłości, cena zaś ta dla posiadłości drobnych właśnie jest anormalnie wysoką, i dlatego stosunek długu do wartości wypadł pomyślnie. Lecz chodzi właśnie o to, że ta cena wysoka ziemi staje się przyczyną klęski dla drobnych posiadaczy.

Pozostaje nam powiedzieć jeszcze słów kilka o sądach ogólnych, dotyczących położenia ekonomiczno-społecznego w dziedzinie rolnictwa, o ile dotyczą technicznego poziomu rolnictwa i sytuacyi wielkiej a włościańskiej posiadłości, o położeniu bowiem wielkiej masy ludowej, robotniczej ludności wiejskiej mowa będzie w innym rozdziale.

Już w roku 1846 hrabia Plater taki wydaje sąd: ’) »Rolnictwo od 1774 roku znacznie się w Poznańskiem podniosło, a lubo na niższym jest jeszcze stopniu w porównaniu z krajami zachodnimi, najbliższymi Księstwa, wszelako gałęź ta przemysłu w widocznym i wielkim jest postępie. Przyczyniły się do tego starania oświeconych właścicieli, nowa regulacya włościan i osady wmlne Koloniami i Olendrami zwane. Skutkiem połączonych tych okoliczności wielka część bagien i błot nad Notecią i Wartą położonych i inne, na role, łąki i pastwiska zamienione zostały, sama uprawa roli wydoskonaliła się, właściciele zaprowadzają u siebie albo lepiej urzą-

') Opisanie historyczno-statystyczne W. Ks. Poznańskiego. Lipsk 1846.

dzone trzy i cztero połowę, albo też zupełnie płodozmienne gospodarstwo. Za przykładem właścicieli już i włościanie lepiej około pól swych chodzić, a nawet tu i ówdzie uprawą roślin pożytecznych zatrudniać sie zaczynają... Choć bydło w Księstwie Poznańskiem coraz się polepsza i rozszerza.«

Okres od uwłaszczenia włościan do roku 1874 tak charakteryzuje Bolesław Brodnicki:⁹ 10 1) Właściciele ziemscy w tym okresie poczynają gospodarować sami, system dzierżaw rujnujący gospodarstwa zostaje zaniechany. 2) Uprawa roli stała się intensywniejszą, kredyt został użyty dla melioracyi gruntów i powiększenia inwentarza żywego; to pociągnęło za sobą uprawę roślin pastewnych i płodozmian. Dzięki tym ulepszeniom liczono w tym czasie za normalny plan szóstego ziarna, kiedy dawniej nie zbierano jak czwarte ziarno. 3) Było jeszcze wtedy dużo pastwisk; stopniowo poczęto je brać pod kulturę, zaorywano lub zasiewano trawę przemieniając w łąki. 4) W lasach poczęła się racyonalna gospodarka na miejsce dotychczasowej rabunkowej. 5) Hodowla inwentarza podniosła się znacznie zarówno liczebnie jak jakościowo. Szczególną uwagę zwrócono na hodowlę owiec cienko-welnistych. 6) Poczęto stawiać znacznie lepsze zabudowania gospodarskie (dowodem tego sumy na jakie ubezpieczono nieruchomości wiejskie: w roku 1817 — na 108 milionów marek, w roku 1874 — 483 milionów, w roku 1890 — 805 milionów). 7) Powstają liczne ulepszone znacznie gorzelnie, krochmalarnie. Wogóle: »Postęp w gospodarstwach wielkich w tym stosunkowo krótkim czasie był znaczny«.

Okres od 1874 do 1891 charakteryzuje tenże autor tak: 1) Uprawa buraków cukrowych wywarła ogromny wpływ na uprawę rolniczą. Przedewszystkiem uprawa buraków wymaga osuszania gruntów mokrych, i stąd wraz z zakładaniem cukrowni poczyna na wielką skalę drenowanie. Powstaje »Spółka melioracyjna«, która dostarcza terminu długoletniego

11

celem takich melioracyi. 2) Poczyna się — pod wptywem znów po części uprawy buraków — uprawa głęboka, często za pomocą pługów parowych, i wydaje znakomite rezultaty.

3) Warunkiem takiej uprawy jest silny inwentarz pociągowy i dobre maszyny rolnicze; stąd najpierw na Kujawach a potem w całej prowincyi poczyna się znaczne ulepszenie w t}rm kierunku. 4) Intensywne gospodarstwo wymaga znacznego powiększenia nawozu. Pomnaża się przeto inwentarz, a prze-dewszystkiem stosuje się nawozy sztuczne. 5) Trzypolówka ustępuje płodozmianowi. ₍6) W tym okresie pocz}mają się wielkie przedsięwzięcia melioracyjne: osuszanie bagien Olszań-skich i bagna Bachorzańskiego (w powiecie Inowrocławskim około 8200 morgów).

Podobny sąd o postępach gospodarstwa folwarcznego można spotkać również u niemieckich autorów.

Co do Prus Zachodnich, to położenie jest analogiczne; i tu również na obszarach dworskich uprawa podniosła się, gospodarstwo stało się intensywniejsze. Na Szląsku Górnym spotyka się obok znakomicie prowadzonych gospodarstw magnackich zapuszczone i zaniedbane, lecz i tu w ogólnej sumie techniczny postęp jest widoczny.

Jeżeli więc wogólności gospodarstwo posunęło się naprzód pod względem ekonomicznym, to nie wynika z tego jeszcze, aby sytuacya ekonomiczna posiadaczy wielkiej własności polepszyła się. Nie należy brać dosłownie gwałtownych wyrzekać tych, którzy przy każdej sposobności gotowi są powtarzać, że jutro pójdą z torbami, lecz faktem jest, że przesilenie w rolnictwie szarpnęło całą klasą. Słusznie Witołd Skarżyński kładzie nacisk na związek zachodzący pomiędzy »gryn-derstwem«, a rozwojem technicznym gospodarstwa rolniczego: »Bezpośrednio po wojnie francuskiej pięć miliardów kontry-bucyi wojennej francuskiej zawróciło głowy niemcom, a za nimi i polakom. Rzucono się bez namysłu i rozmysłu w wir produkcyi i spekulacyi à outrance, gorzelnie, cukrownie, mleczarnie i banki wyrastały jak grzyby z ziemi, nawet tam, gdzie nigdy grzyby uróść nie byty powinny i d la longue róść nie mogły. Osławiona »giynderka«, szerząc się na przestrzeni całego nowo założonego cesarstwa, zapuściła w mniejszych rozmiarach i w Wielkopolsce swe zagony. Istny ten taniec czarownic na Łysej Górze trwał zaledwie parę lat; wyśrubowawszy wszystkie ceny w górę, tak ziemi, jak pracy, jak i wszelkich produktów urwał się naraz, a wspaniałe na pozór gmachy stojące na śliskim lodzie gorączkowej speku-lacyi i brudnej nieraz »grynderki«, jeden po drugim walić się zaczęły druzgocząc i grzebiąc wszystko pod sobą.«¹¹ Ten okres »grynderstwa« przyczynił się do podniesienia w stopniu niebywafym cen ziemi, po jakiej nabywali ją obecni posiadacze, ci zaś którzy brali w spadku majątki ziemskie, musieli je obarczyć długami, spłacając rodzeństwo, gdyż posiadłość oszacowano przy podziale spadku według ceny ziemi w danym czasie. Kiedy następnie poczęły szybko spadać wskutek kon-kurencyi zamorskiej ceny zboża i wehyy, musiała zmniejszyć się intrata z roli, nie sposób było nawet na dobrze zagospodarowanych majątkach osiągnąć dochody na pokrycie procentów od kapitału hipotecznego. Stąd niechybna ruina wielu rodzin szlacheckich.

Jednakże, jeżeli Skarżyński i inni pogrążeni w pesymizmie mówią »o schodzeniu z pola« wielkiej własności, pozwalamy sobie stawiać wielki znak zapytania. Sądzimy, że pomimo wszystkie olbrzymie straty, jakie klasa wielkich posiadaczy poniosła, nie może jeszcze być mowy o tern, aby typ gospodarstwa wiejskiego, jaki reprezentują »dobra rycerskie«, czyli obszary dworskie, mógł być zastąpiony innym typem, gospodarstwem włościańskiem. Gospodarstwo bowiem wielkie ma za sobą, w takich warunkach ogólno-społecznych, jakie dziś panują u nas, bezwarunkową wyższość: gospodarstwo włościańskie nie może stawać z niem do współzawodnictwa, dla braku odbytu na te produkty, które włościanin produkuje taniej — warzywa, okopowizny etc. A to tembar-dziej, że — powtarzamy — wszystko świadczy o zmianie konjunktury na korzyść rolnictwa europejskiego, wskutek podniesienia cen zboża.

O położeniu gospodarstw włościańskich mamy ciekawe opinie rzeczoznawców w ankiecie wyżej wspomnianej towarzystwa Verein für Sozialpolitik. Są one wprawdzie dziś już przestarzałe — chodzi o stosunki z roku 1883 — warto przecież im się przyjrzeć.

O Księstwie pisze Nathasius:¹² »Na pytanie, czy gospodarstwa włościańskie w ostatnich latach 20 uczyniły postępy pod względem techniki rolniczej, należy wogólności odpowiedzieć twierdząco. Zaprzeczają temu tylko w powiecie Ostrzeszowskim, który pod wielu innymi względami jest upośledzony.

»W innych powiatach postęp rzuca się w oczy, przyczem włościanie niemieccy i tu górują nad polakami, co -szczególniej zaznaczają w powiatach Inowrocławskim, Obornickim i Wyrzyskim. Postępy większych niemieckich gospodarstw włościańskich opisują jako nadzwyczajne i stan gospodarstw jest kwitnący.

»Wypowiada się ten postęp w zastosowaniu lepszych narzędzi rolniczych, zwłaszcza żelaznych. Pług żelazny i brona o żelaznych zębach, a nawet cała z żelaza, wyrugowały już pług i bronę drewnianą, żelazne walce, a nawet ekcypatory i ruchadła czteroskibowe rozpowszechniły się szybko. Tak samo młockarnie kieratowe.

»Roboty w celu osuszania rozpowszechniły się, wprawdzie drenowanie niestety niełatwo bywa stosowane, a to dlatego, że nakład tu potrzebny znaczny, i staje na przeszkodzie rozproszenie gruntu w szachownicy; władze też nie kwapią się z pomocą...

»W miarę ulepszenia narzędzi podniosła się wprawdzie uprawa, lecz nie w tym samym stopniu. Powodem tego jest lichy gatunek zwierząt zaprzęganych i jeszcze gorsza ich pielęgnacya...

»Zło kardjmalne włościańskich gospodarstw leży w uprzywilejowanem stanowisku, jakie zajmuje tu koń w porównaniu z rogacizną. Jest to pozostałość zamiłowania wszystkich ludów słowiańskich dla koni. Każda wystawa inwentarza włościańskiego i każde gospodarstwo dostarczają dowodów. Lepszą pielęgnacyę i lepszą zwłaszcza hodowlę bydła uważam za warunek nieodwołalny szybszego podniesienia gospodarstw włościańskich w Poznańskiem. ¹³

»Z obornikiem obchodzą się — zwłaszcza w drobnych polskich gospodarstwach — wprost skandalicznie; w większych gospodarstwach sprawa przedstawia się już lepiej, zwłaszcza rozpowszechnia się już zwyczaj wywożenia obornika bezpośrednio na pole.

»Wskutek zamiłowania do koni po większej części roboty polne bywają uskuteczniane zaprzęgiem końskim. W zupełnie małych gospodarstwach, a właściwie już nie u włościan, a u kolonistów zaprzęgają krowy. Wyjątek stanowią niektóre •okolice Kujaw, gdzie używają wołów wcale niezłych. Że większe rozpowszechnianie bydła przy robotach polnych jest pożądanem, nie ulega dla mnie kwestyi; Marchia, Szląsk i znaczna część Niemiec południowych może tu służyć przykładem.

»Powszechnym typem uprawy jest jeszcze trzypolówka, więc ozimina, zboże jare i ugór. Coraz więcej używa się ugoru na rośliny pastewne, a zwłaszcza pod kartofle. Rozpowszechnia się też wysiewanie łubinu na paszę, a także na nawóz pod oziminę; poczynają też siać seradelę... Płodozmian właściwy rozpowszechnił się na dobre tylko w części zachodniej, n. p. w powiecie Międzychodzkim, a toruje sobie dopiero drogę w innych okolicach, n. p. w powiecie Inowro-clawskim pod wpływem uprawy buraków rozpowszechniła się gospodarstwo czteropolowe.

»W innych znowu okolicach, zwłaszcza w zacofanych ogólnie, właściwie nie ma mowy o regularnem płodozmianie: tu włościanin uprawia tyle, ile może przy braku nawozu i lichym sprzężaju, resztę zostawia odłogiem, albo też zasiewa jarzynę, jeżeli z oziminą nie zdążył się uporać.

»Wszędzie też skarżą się na słabą uprawę roślin pastewnych i zbyt przeważająca uprawa zboża, nawet tam, gdzie poczęto uprawiać ugór i gdzie zaprowadzono płodo-zmian. Tylko w okolicach o gruntach lżejszych, gdzie uprawiają dużo łubinu i seradeli zarzut ten już nie bywa może uzasadniony. W parze z tern zaniedbaniem roślin pastewnych idzie liche pielęgnowanie, jeżeli nie zupełne zaniedbanie łąk -a stąd właśnie marne utrzymanie inwentarza, zwłaszcza ro-gacizny.

»Co do kwestyi, czy zachodzi różnica pomiędzy gospodarstwami włościańskiemi a folwarkami pod względem intraty,. należy je rozstrzygnąć, jak w innych prowincyach, tak i w Po-znańskiem na korzyść włościańskich posiadaczy. Im mniejsze gospodarstwo, tern wyżej szacuje się intratę czystą z hektara; jest to pogląd ogólny stosowany przy wymiarze podatku klasowego, względnie dochodowego. Jednakże nie zależy to od korzystniejszego stosunku pomiędzy dochodem bruto, a wydatkami, a od tego, że wartość pracy posiadacza i jego rodziny zalicza się całkowicie do dochodu, skoro posiadacz sam pracuje na swoim gruncie; ten zaś czynnik pracy jest oczywiście tern większym w stosunku do intraty ogólnej,, im mniejszem jest gospodarstwo«.

W końcu zaznacza autor, że »włościanin w Księstwie, a zwłaszcza polskiej narodowości jest nader zręcznym i skrzętnym, w pracach rękodzielniczych będących w związku z rolnictwem, więc kolodziejstwo, murarstwo, a nawet kowalstwo,, i tych talentów rad używa dla taniego opędzenia gospodarstwa«.

Ogólny pogląd autora streszcza się w zdaniu: Poznańskie ma wielu włościan, lecz drobnych i ubogich«.

Zobaczmy jak przedstawia się rzecz według ostatniego sprawozdania w »Roczniku Kółek Rolniczo-włościańskich« :

»Uprawa roli we wszj^stkich Kółkach jest staranną, pło-dozmiany na naukowej podstawie i doświadczeniu oparte są wszędzie zaprowadzone. Gospodarze sieją dużo roślin strączkowych, jako przedplony i jako międzyplony: łubin i seradelę na ziemiach lekkich, a wykę, groch i koniczynę na ziemiach lepszych... Wogóle panuje w Kółkach powszechne przekonanie, że tylko dobre ziarno siać trzeba i często je zmieniać. Siew rzutowy zastąpiony jest we większej części Kółek już zupełnie rzędowym... Tak samo jak ze zbożem, dzieje się z doborem dobrych i plennych kartofli do sadzenia... Gdzie cukrownia w bliskości i ziemia po temu, gospodarze rzucili sie na uprawę buraków cukrowych i obchodzą sie z nimi zupełnie prawidłowo. Uprawiają ziemię na 10 do 12 cali głęboko, nawożą obornikiem i sztucznymi nawozami, jak tego buraki wymagają; to też sprzęty mieli niektórzy znakomite... Nareszcie i z łąkami zaczynają się członkowie Kółek dobrze obchodzić. Na wiosnę zazwyczaj bywają łąki bronowane; ha łąkach suchych i gliniastych bywa kompost w czasie zimy wywożony, natomiast murszate łąki bywają zasilane na jesień lub rychło na wiosnę kośnitem i tomasówką. To też gdzie dawniej były nieużytki, lub gdzie same trawy kwaśne rosły, dziś najpiękniejsze łąki powstały i najdelikatniejsze trawy rosną. Tam gdzie woda po temu, nawodniają gospodarze swe łąki, ale tylko na własną rękę, jak każdy umie i może. Spółki nawodniającej łąki dotąd niema w obrębie Kółek«.

Hodowla bydła — jak już widzieliśmy szwankuje. »Natomiast chów koni na daleko wyższym stoi stopniu; gospodarze wszędzie z zamiłowaniem i powiem nawet, z pewnem amatorstwem chowem koni się zajmują i osiągają nieraz bardzo wysokie ceny na jarmarkach remontowych i innych. Gdzie ziemie cięższe, przeprowadzono z powodzeniem krzyżowanie z ogierami zimnej krwi... Chów świń także na wysokim stoi stopniu, wszędzie widzimy już tylko poprawne angielskie rasy i wszędzie bardzo piękne okazy. Przy tegorocznej wysokiej cenie na prosięta i tuczniki gospodarze mają z tej gałęzi gospodarstwa bardzo ładny dochód.

»Sadownictwo rozwija się, ale nie jest jeszcze ze znajomością fachową prowadzone. Większa część zagród włościańskich ma przy domu małe sady z gruszek, jabłek i śliwek, ale nie widać umiejętnego i starannego obchodzenia się z drzewkami, nie widać by korony drzew obcinano, jak należy... W bliskości większych miast, a specyalnie pod Poznaniem zaprowadzona jest na większą skalę uprawa warzyw«.

Należy pamiętać, że jest to sprawozdanie strony interesowanej w przedstawieniu rzecz}' w świetle pomyślnem i dlatego zapewne cokolwiek zbyt optymistycznie. W każdym jednakże razie możemy przyjąć za pewne, że technicznie gospodarstwa włościańskie podniosły się znacznie w ostatnich czasach.

Jeżeli jednakże sprawozdanie twierdzi, że »ogólny stan gospodarstw włościańskich w całym kraju pomyślny przedstawia obraz«, to takie uogólnienie wydać się musi nieuza-sadnionem. Inaczej bowiem te gospodarstwa włościańskie musiałyby właśnie teraz okazać się zdolnemi do rozwoju pod względem nietylko już technicznym, ale musiałaby odbyć się na wielką skalę parcelacya, ku czemu warunki wobec krytycznego położenia wielkiej własności są korzystne. O tern zaś jak widzieliśmy z cyfr statystycznych nie ma mowy.

CZĘŚĆ III.

PRZEMYSŁ I HANDEL.

m

su»

WM

:

ROZDZIAŁ I.

¹

Wyjątek stanowią tylko gospodarstwa włościańskie na Szląsku, którym ubyło koni i krów.

Stosunki społeczno-ekonomiczne.

²

   Rocznik kółek rolniczo-włościańskich w Wielkiem Księstwie Poznańskieni. XXVIII. Poznań 1902. Czcionkami i nakładem drukarni ^Dziennika Poznańskiego“. Str. XVIII.

³

   Tamże strona XXIX.

⁴

W ankiecie Verein für Sozialpolitik. Patrz: Schriften des Vereins etc. tom 23 str. 237.

⁵

   Der Boden etc. tom VI. z tablicy G. 5.

⁶

   Dla Górnego Szl^ska nie podajemy cyfr, gdyż mamy pod ręk$ tylko cyfry dla całej prowincyi; nie sposób z nich oddzielić cyfry dotyczące okręgu Opolskiego.

⁷

Została opublikowana za rok 1883 w Landwirthschaftliche Jahrbücher tom 13 suplement I i tom 14 suplement I. Za rok 1896 w Zeitschrift des königl. stat. Bureau 1898. Tablicę powtarza Meitzen b. c. p. tom VI, tablica G.

⁸

tu więc mamy świadectwo wielkiego, śmiało powiedzieć można nadmiernego obdłużenia własności wielkiej. Zwła-

⁹

Beiträge zur Entwickelung der Landwirtschaft in der Provinz Posen während der Jahre 1815 bis 1893. Lipsk 1893. Desertacya.

¹⁰

osunki społeczno-ekonomiezne.

¹¹

Dr. Witołd Skarżyński: Szkic historyczny rozwoju rolnictwa polskiego w Zaborze Pruskim i ogólny pogląd na obecne położenie polskie} własności ziemskiej w Wielkopolsce. Odczyt wygłoszony na II zjeździe prawników i ekonomistów polskich we Lwowie. Poznań 1889. Str. 23.

łl*

¹²

Bäuerliche Zustände in Deutschland. Schriften des Vereins für Sozialpolitik, tom 24.

¹³

Jak widzieliśmy wyżej ze Sprawozdania Patronatu Kółek rolniczych, .nie wiele się dot^d zmieniło na lepsze.

Uwagi ogólne o rozwoju handlu i przemysłu w trzech dzielnicach.

Według spisów 1882 i 1895 roku liczba ludzi zatrudnionych w przemyśle i handlu wynosiła:

handel

przemysł

w Prusiech Zachodnich . . w W. Księst. Poznańskiem 104162 na Górnym Szląsku . . . 184464

rok 1882 rok 1895 98952    116583

131052 247800

rok 1882 33931 34197 29217

rok 1895 41726 45209 44118

Jeżeli wliczymy rodziny tych ludzi, to otrzymamy cyfry wyrażające ile ludzi żyje z przemysłu i handlu, a mianowicie:

w Prusiech Zachodnich . . 265906 w W. Księst. Poznańskiem 286696 na Górnym bzląsku .    .    . 505001

112062

130877

126418

przemysł

rok 1882 rok 1895 317906 369966 698255

handel

rok 1882 rok 1895 95645 115603 95406

Stosunkowe cyfry przedstawiają się tak: na 1000 osób zarobkujących, lub żyjących bez określonego zawodu przypada zatrudnionych:

w handlu

w p rzemyśle

w Prusiech Zachodnich . . 195,2 w W. Księst. Poznańskiem 168,9 na Górnym Szląsku . . .    323,0

w r. 1882 w r. 1895 w r. 1882 w r. 1895 203,0 186,8 365,2

66,9

72,6

54.5

51,1

64,4

65,5

Cyfry te świadczą, że przemysł i handel w Pmsiech Zachodnich i w Księstwie są mało rozwinięte, dają utrzymanie względnie małej cząstce ludności; Szląsk natomiast odrazu występuje tu jako kraj wybitnie przemysłowy: przeszło trzecia część jego ludności żyje z przemysłu. Dla porównania przytaczamy, że wogóle w monarchii pruskiej wypada na 1000 zarobkujących osób — zatrudnionych w przemyśle 359,1. Mniej rozwinięte przemysłowo od Księstwa są już tylko Prusy Wschodnie — 172,3 na 1000 w roku 1895, przeważają natomiast Szląsk Górny, prowincya Westfalia (zajętjmh w przemyśle 508,1 na 1000), Nadreńska (479,1) i Saksonia (371,8).

Jakie gałęzie przemysłu i handlu są reprezentowane w tych dzielnicach o tern pouczają znów cyfry spisu zawodowego. Zestawiamy liczby osób zatrudnionych w poszczególnych działach absolutne i na tj^siąc za rok 1895.

(Zob. tabl. str. iyj).

Cyfry te ilustrują dosadnie znany ogólnie fakt, że nie-tylko pod względem ilości ludzi zatrudnionych w przemyśle różni się Górny Szląsk od Wielkopolski, lecz że są to dwa wręcz przeciwne typy: W Księstwie, a do pewnego stopnia i w Prusiech Zachodnich panuje do dziś forma produkcyi przemysłowej obliczona przeważnie na zaspokojenie potrzeb ludności miejscowej, przeważają gałęzie produkcyi jak wyrób odzieży, obuwia etc., wyrób środków spożywczych i budownictwo; na Górnym Szląsku dominuje wielki przemysł, produkujący dla rynku wszechświatowego. Racyonalnem więc będzie, jeżeli rozpatrywać będziemy oddzielnie stosunki przemysłowo-handlowe Księstwa i Prus Zachodnich, a oddzielnie Górnego Szląska.

CO

Górny Szląsk

na 1000 ludzi zarobkujących

cd.    ic. cq. oq. 05^ ©. cd^ o*.co. cq i-h. t>^ cq. di. cd^

CD    dT ce" i>~ di" i-T co oî of t-" «T io" njT,-T o' o"

CO    CM DI    v-h    rH 05 rt< lO

osóbzatru

dnionych

C0 CDDDHHCOHt'OOiOCOOlDDCD U- t'hQOOXCOOiOtMCiHOO^CO

00 H ^

CD OlOOOlOCD(MGOOil>—•kO’H DI ïOtr^iCDI CîhhhOO^

05    rH r—i    1—I Dl C0 CO

W. Ks. Poznańskie

na 1000 ludzi zarob-knjacych

ot^    o_ i-j. oq. co. ^ t-h. oq. nq rjj. cq. cq. cq. cd. ?h cd.

rH    t-T oo" oo" h o" dT o" co" icT o? i>~ *o"

HH    t— (M ^ ^

1-H O O

osób zatrudnionych

CD DC'l^^OO^^0iCOOO(MkCOOCO ’-h ûOG5DOHl>I>CCOI>OkCDDJ5 Hti0^Q0W0Dlt>O C0 —«    DI CD CO T—J rH

H (MCO C0

00 CD CD h l> DI CD

05 CO

Prusy Zachodnie

na 1000 ludzi zarobkujących

CD rH CD.DI CO 05.10 O. Dl 00.CD.CD. 00 05 rH oo

o"    ............

rH Dl rH

H o CM H

CO I> 00 o: »O

rH (M ^

rH O O

osób zatrudnionych

DI CDC0C0rHrH<MC5Dia0^!>DlOt^(M rH 05 CO ic »C rf Hf^ Hf 05 lO 00 CO 00 CD ic iO

CO £"* rH 1—1 îo Hf 00

rH

^iOOD-rr^COO t* rH rH o CD 00 CD H hh!M(M

116619    203,0    131051    186,8    247795    364,2

co cm__co sy oT o cT »o

CM «H

00 CD CO O OhO®

OS y—I 00 CM

os    co o

r-H    t-H tH

Q0_ Tf (> iO_ © o" t-" lO

CO HH

HOOf h# 05 03 V0

CD <M Ht oo H 03 O CM rH H

CD Hf O «D

ic cT os" t-

CO l““t 1-H

oo § co oo

t»< (M o: o O O O

CM    HH

65,0

54120

li 41726 I 72,6    || 45209 i 64,4

Górnictwo, hutnictwo, dobywanie soli i torfu . . . . Kamieniołomy, zakłady kamieniarskie, huty szklane, cegielnie, garcarnie i t. p...........

Wyroby metalowe, prócz maszyn........

Wyrób maszyn, narzędzi i aparatów.......

Przemysł chemiczny.............

Wyrób smoły, smarów, oleju, mydła etc i gazu świetlnego

Przędzielnietwo i tkactwo...........

Wyrób papieru, introligatorstwo i t. p......

Wyroby skórzane..............

Wyroby drzewne..............

Wyrób środków spożywczych, tytoniu etc......

Wyrób odzieży, obuwia, pranie i czyszczenie . . . .

Budownictwo...............

Drukarstwo, litografia etc...........

Przemysł artystyczny i sztuka.........

Bez określonego zawodu...........

Ogółem przemysł

Handel towarami i banki Ubezpieczenia . . . . Komunikacya . . . . Hotele, oberże i szynki .

Ogółem handel i komunikacya

ROZDZIAŁ IL

Stosunki przemysłowo-handlowe w Wielkiem Księstwie Poznańskiem i Prusiech Zachodnich.

Były «czasy, kiedy Wielkopolska i Prusy zajmowały pierwsze miejsce pod względem produkcja przemysłowej wśród ziem polskich, kiedy po małych miastach kwitło rzemiosło i handel, Poznań był jednem z najbardziej przemysłowych miast, Gdańsk stanowił o handlu całej Polski. Dziś przeciwnie; Księstwo jest pod względem przemysłowym i handlowym najbardziej zacofaną dzielnicą polską, handel Gdańska utracił dominującą rolę. Zmianę tę oczywiście przypisać należy zmianom warunków politycznych. Kwestyą wszakże jest jeszcze, czy nie jest stan taki w części także skutkiem warunków społecznych, jakie się tu wytworzyły, niezależnie zupełnie od granic celnych, a także kwestyą jeszcze, czy rzeczywiście warunki tak się układają, że o rozwoju przemysłowym Księstwa nie może być mowy w przyszłości, czy rzeczywiście splendor Gdańska zanikł na wieki.—W cyfrach jakie przytoczyliśmy powyżej uderza przedewszystkiem, że nawet te działy wytwórczości, które zostają w związku najściślejszym z pro-dukcyą rolniczą i leśniczą są słabo rozwinięte. Widzieliśmy, że obydwie prowincye obfitują w lasy, istnieją przeto warunki dla rozwoju gałęzi przemysłu, zatrudnionych wyrobem drzewa; warunki rozwoju hodowli bydła i koni są znakomite, istnieje zatem możność rozwinięcia gałęzi przemysłu przetwarzających produkty zwierzęce. Zobaczmy zatem jak stoi sprawa pod tym względem.

Tartaków liczono w Prusiech Zachodnich 313 zatrudniających 3217 ludzi, w Księstwie 270, zatrudniających 2779 ludzi. W daleko mniej zasobnej w lasy prowincyi Brandenburskiej liczono ich 601 zatrudniających 5678 ludzi, a w prowincyi Nadreńskiej, zgoła bezleśnej 428 zatrudniających 4024 ludzi. Należy przytem pamiętać, że Prusy Zachodnie i Księstwo mają prócz tego możność sprowadzenia drzewa z lasów sąsiedniego Królestwa. Bije więc w oczy, że o racyonalnem wyzyskaniu bogactwa leśnego nie ma mowy: lasy tych krajów rolniczych dostarczają drzewa, które dostaje się na tartak dopiero w Brandenburgii lub nad Renem. Dalej wykazuje statystyka, że w Prusiech Zachodnich 2363 stolarni zatrudnia 4476 ludzi, a w Księstwie 2412 stolarni — 5645 ludzi. Tymczasem w Brandenburgii 5310 zakładów zatrudnia 14043 ludzi, a w prowincyi Nadreńskiej 13916 zakładów — 3 400 ludzi. Piatem stolarstwo w Księstwie pozostało przemysłem drobnym, warsztatowym: zakładów zatrudniających więcej niż 20 ludzi naliczono tylko 10 i zatrudniają one 437 ludzi. Tymczasem w samym Berlinie istnieje takich zakładów 161 i zatrudniają one 6327 ludzi.

Wyrób skór: W Prusiech Zachodnich naliczono 54 garbarni zatrudniających 164 ludzi, w Księstwie 55 garbarni — 294 ludzi, tymczasem prowincya Nadreńska posiada 877 garbarni zatrudniających 5174 ludzi, prowincya Saska 307 garbarni — 1967 ludzi. I znów — w Księstwie i Prusiech Zachodnich nie ma mowy o wielkim przemyśle w tej gałęzi: nie ma bowiem ani jednej garbarni zatrudniającej więcej niż 50 ludzi, podczas kiedy w całem państwie pruskiem liczono takich zakładów 61, zatrudniających 5336 ludzi.

Wyrób środków spożywczych, tytoniu etc.: W Prusiech Zachodnich liczono 1408 młynów zatrudniających 3078 ludzi, w Księstwie 2870 młynów — 4742 ludzi, tymczasem w prowincyi Nadreńskiej 3135 młynów zatrudnia 7637 ludzi. Zakładów większych, zatrudniających ponad 20 ludzi, liczono

w Prusiech Zachodnich 9, w Księstwie 12, w prowincyi Nadreńskiej 22, w prowincyi Saskiej 46. Rzeźni na wielką skalę, w których biją bydło na eksport prowincye nasze nie posiadają. Zakładów przemysłowych dla wyrobu sera, masła, mleka kondensowanego liczono w Prusiech Zachodnich 296 zatrudniających 1171 ludzi, w Księstwie 232 zatrudniających 832, tymczasem w takiej np. prowincyi Szlezwig-Holsztyńskiej o wysoko rozwiniętem rolnictwie, liczono takich zakładów 663 zatrudniających 2613 ludzi. Prusy Zachodnie graniczą z morzem i są jak wiadomo krainą jezior obfitujących w ryby, są wiec tu wszelkie warunki dla zakładów trudniących sie we-dzeniem i marynowaniem ryb, wyrobem konserw rybnych itp. liczono takich zakładów 5, w sąsiedniem zaś Pomorzu 159, w Szlezwigu 176. Rozwinęły się w tym dziale tylko dwie gałęzie produkcja — cukrownictwo i wyrób gorzałki: W Prusiech Zachodnich 21 cukrowni zatrudnia 5776 ludzir w Księstwie 16 — 437 ludzi; w Prusiech Zachodnich istnieje 345 gorzelni, w Księstwie 622.

Słowem — w tych gałęziach produkcyi, dla której istniały naturalne warunki rozwoju Prusy Zachodnie i Księstwo nie zdołały osiągnąć wysokiego rozwoju, pozostały krainą wywożącą produkt surowy.

Wyda się to na pierwszy rzut oka tern dziwniejszem, że rynek zbytu oczywiście istnieje. Włączone w związek celny Rzeszy niemieckiej, państwa o szybko i bez przerwy wzrastającym popycie na wszystkie towary, mające związek z produkcyą rolniczą, prowincye te mogły stać się w stopniu bardzo wysokim dostawcami udoskonalonych, przekształconych produktów rolniczych, wyrobów drzewnych, skór wy-prawnych, mięsa, nabiału. Zostały zaś — dostawcami mate-ryałów surowych i — ludzi, sil zaborczych. Z lasów Wielkopolski zwożą do Berlina i Kolonii sosny, dęby i buki, a za drzewiną wędruje — Bartek Zwycięzca; zostaje on w stolicy Niemiec stolarzem i tam wyrabia meble lub deski na posadzki salonowe, które sprowadza potem dziedzic Baranich-Głów do-tejże Wielkopolski.

Mniej dziwnem wyda sie oczywiście, że nie powstał w tych ziemiach polskich przemysł nie związany bezpośrednio z produkcyą rolniczą, np. przemysł tkacko-przędzalniczy. Nie istnieje w naszych prowincyach ani jedna tkalnia lub przędzalnia na większą skalę; są one pod tym względem »Hinterländern« dla Szląska i Saksonii. Należy wszakże pamiętać o tern, że Szląsk lub Saksonia nie posiadały przecież »naturalnych« warunków dla rozwoju tej gałęzi przemysłu,, warunki te zostały stworzone mniej lub więcej sztucznie.

Handel Księstwa jest w pierwszej linii, jak we wszystkich krajach, handlem detalicznym, kramarskim. W każdym razie ten rodzaj handlu zatrudnia ogromną większość ludzi zajętych wogóle w handlu. Statystyka przedsiębiorstw i zawodów, podając cyfry co do ilości ludzi zatrudnionych w przedsiębiorstwach, daje wizerunek daleko mniej dokładny co do handlu, niż co do przemysłu. Zakład handlowy bowiem nie koniecznie jest tern donioślejszym, im więcej zatrudnia ludzi. Bank np. łub kantor komisowy, który zatrudnia 5 ludzi, może mieć znacznie większe obroty handlowe i ewentualnie większe znaczenie ekonomiczne dla kraju, niż sklep dla detalicznego handlu, zatrudniający 20 ludzi. W każdym jednakże razie znamiennem jest, że w Księstwie liczono w »handlu towarami« wszystkiego 92 zakłady, zatrudniające więcej niż 10 ludzi, podczas gdy w prowincyi np. Nadreń-skiej liczono ich 906. W całej monarchii na 1000 zakładów handlowych liczono zatrudniających więcej niż 10 ludzi — 10,7, w Księstwie — 6,3. Z tego już widzimy, że stosunki handlowe nie mogły się tu, w kraju rolniczym, rozwinąć należycie; wpływa na to oczywiście brak wielkich miast i rozwiniętego przemysłu; wymiana towarów musi obracać się w ciasnych ramkach tam, gdzie nie ma rozgałęzionego podziału pracy.

Drugą cechą charakteryzującą handel Księstwa jest podrzędna jego — pomimo położenia granicznego — rola w handlu tranzytowym i w handlu z krajami ościennymi.

Stosunki społeczno-ekonomiczne.

Na to złożyły się prócz charakteru rolniczego kraju, warunki komunikacyi.

Rzeki krajowe przedstawiają dwie naturalne arterye dla takiego handlu: 1) Kanał Bydgowski, łączący system rzeczny Wisły z systemem Odry, 2) Wart a, spławna na całej długości w Księstwie.

Kanał Bydgowski poczyna się w mieście Nakło nad Notecią i łączy tę rzekę z rzeką Brdą, wpadającą do Wisły pod wsią Fordon. Długość kanału wynosi 27 kilometrów, szerokość 19,5 metrów, głębokość 1,6 metra. Różnica w poziomie punktu najwyższego na kanale z poziomem Noteci wynosi 25 metrów, z poziomem Brdy 4,9 metra; do pokonania tych wzniesień służy dziewięć szluz. Pochop do założenia tego kanału dała Fiyderykowi II chęć sparaliżowania handlu Gdańska. Szykanując wszelkimi sposobami handel spławny na Wiśle, kazał on wnet po zajęciu w roku 1772 części ziem Rzeczypospolitej przekopać kanał, aby zwrócić handel spławny z Wisły ku Odrze. Dziś znaczenie kanału na tern polega, że umożliwia on spław towarów (przedewszy-stkiem drzewa) z Królestwa — poniekąd także z Galicyi — ku Kistrzynowi, skąd te towary rozchodzą się do miast Brandenburgii bądź kolejami, bądź Odrą i kanałami Fryderykow-skim lub Finowskim do Sprei i Haweli.

Prócz tego ocz3rwiście kanał i Noteć jako drogi komunikacyjne posiadają znaczenie pewne dla handlu Księstwa: Otrzymuje ono tą drogą towary z Królestwa, a nawet z Gdańska, powtóre z Odry, to znaczy z miast z Brandenburgii i z portu Szczecina; wysyła zaś również towaiy temi drogami. Na handlu tranzytowym opiera się przedewszystkiem znaczenie handlowe Bydgoszczy. Dla handlu wewnętrznego i eksportowego ta droga wodna posiadałaby większe znaczenie jeszcze, gdyby utworzono połączenie pomiędzy Notecią i Wartą tam, gdzie rzeki te przyjmują kierunek równoległy do siebie; kierunek takiego kanału przypadłby w przybliżeniu od miasta Wronki do Czernikowa. W ten sposób powstałoby

połączenie wodne Bydgoszczy z Poznaniem, punktów centralnych handlu w północnej i środkowej części kraju.

Warta staje się żeglowną od Koła w Królestwie. W ostatnich latach dzięki regulacyi spławność jej od granicy pruskiej począwszy znacznie została powiększoną. Dla zupełnego jednakże wyzyskania tej arteryi komunikacyjnej należałoby znacznie jeszcze pogłębić koryto, co byłoby możliwe, gdyby przeprowadzono regulacyę w Królestwie. Tu rok rocznie jeszcze ponawiają się straszne wylewy, przeistaczające okolicę pomiędzy Uniejowem a Kołem w jedno wielkie jezioro. Transport towarów na Warcie z poza granicy rosyjskiej jest nieznaczny, natomiast przerzynając Księstwo w samym niemal środku — długość jej biegu w obrębie Księstwa wynosi 32 mile — staje się ona względnie znacznym środkiem komunikacjrjnym. Prosną i Obra wchodzą w rachubę tylko dla spławu drzewa, ostatnia staje się żeglowną dopiero od miasta Trzciela.

O ruchu towarowym na tych drogach świadczą cyfry

następujące:

(Zob. tabl. str. 180).

Za ostatnie lata opublikowano cyfry co do rodzaju towarów głównie transportowanych przez Kistrżyrt; w r. 1889 tedy spławiono do Kistrzynia: 179.440 ton węgla kamiennego, 19.800 ton węgla brunatnego, 22.500 ton cukru, 11.000 ton metalu. Towary te stanowią 52% ogólnej ilości, 48% przypada zatem na szereg drobnych pozycyi. Z Kistrzynia w górę rzeki wysłano Wartą 34.300 ton nawozu sztucznego, 95.940 ton surowca i żelaza starego, 49.560 ton rud, 27.083 ton •drzewa, 35.180 ton nafty, 6.270 ton kamieni.

Z cyfr tych możemy wyprowadzić wnioski: 1) Znaczna część drzewa spławionego z Wisły przez kanał, około 30%, nie dochodzi do Kistrzynia, lecz zatrzymuje się w Księstwie. 2) Inne towary spławiane Wartą do Kistrzynia nie pochodzą z Księstwa; ani węgla, ani metalów bowiem Księstwo nie produkuje. 3) Natomiast Księstwo otrzymuje znaczne ilości

w roku 1891 „    1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

Przez Kanał Bydgowski przewieziono

w kierunku ku Noteci towarów prócz drzewa

45500 ton 43600 „

44400 „

61400 „

60600 „

71200 „

81000 „

96300 „

115000 „

drzewa w tratwach

302400 ton 393300 „ 380900 „ 281200 „ 343900 „ 448600 „ 407700 „ 444300 „ 373100 „

w kierunku ku Wiśle towarów prócz drzewa

16000 ton 12000 „

11200 „

15900 „

15200 „

17000 „

23700 „

34100 „

80500 „

drzewa w tratwach

1000 ton 3000 „ 3000 „ 5600 „ 4200 „ 1200 „ 3500 „ 5500 ,r 4500 „

Handel drogą wodną pomiędzy Kistrzyniem a Księstwem.

z Kistrzynia wywieziona Do Kistrzynia przywieziono Wartą || Wartą (przeciw prądowi)

drzewa

prócz drzewa w tratwach

towarów

drzewa

prócz drzewa w tratwach

towarów

w roku 1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

289400 ton 197900 „ 255900 „ 295200 „ 285900 „ 888600 „ 383400 „ 391600 „ 469800 „

90400 ton 87600 • „ 93500 „ 113900 „ 105000    „

223100 ton 262700 „

266200 „

175600 „

148900 „

204100 n || 132300 „ 177300 „

199600 „ || 157700 „ 226200 „

141500 „

149800 „

Handel Poznania drogą wodną.

Przywieziono do Poznania Wartą

Wywieziono z Poznania Wartą

w r. 1895 430737 ctn. (po 100 k.) towarów || 695751 ctn. (po 100 kg. towarów w r. 1900 725409 „

1462777 „

towarów drogą rzeczną: Z Kistrzynia po przez Wartę, z Królestwa przez Kanał Bydgowski. 4) W ogólności istnieje tendencja do ożj-wienia ruchu handlowego na drogach wodnych.

Kwestyi więc nie ulega, że drogi wodne posiadają wybitne znaczenie dla Księstwa i na przyszłość mogą mieć znaczenie jeszcze większe; mogą się one przyczynić do spotęgowania obrotów handlowych, są czynnikiem wplywającj^n dosadnie na sprawy ekonomiczne w kraju. Bardzo dziwnem

tedy wydać się musi, że podczas pamiętnych obrad nad projektami kanałowymi w sejmie pruskim Koło Polskie traktowało sprawę z zabawną jakąś nonszalancyą, zajęło stanowisko widza obojętnego, którego te rzeczy ani grzeją, ani parzą. W arkana wysokiej polityki wtajemniczeni nie jesteśmy, nie wiemy zatem, czy Koło gotowało się do jakiejś »akcyi dyplomatycznej«, przy której chciało wykazać może ponownie, jak to ono może przeważyć szalę, dać się we znaki rządowi, lub poprzeć lojalnie zamiary Wilhelma II; wiemy natomiast, że w sprawach krajowych nie miało nic do zaznaczenia w tej kwestyi, ekonomicznych interesów kraju nie reprezentowało.

Co do komunikacyi kolejowej sprawa w Księstwie przedstawia się tak: Na początku roku 1900 istniało linii kolejowych ogólnej długości 2069,4 kilometrów o normalnym torze. Przypada zatem na 1000 kilometrów kwadr, obszaru 71,4 kilomtetrów kw. kolei, a na 100.000 mieszkańców 177,9 kilometrów. Dla porównania dodamy, że w monarchii Pruskiej na 1000 kilometrów kwadratowych obszaru przypada 84,5 kilometrów toru kolejowego, a na 100.000 mieszkańców 87,5; w Królestwie Polskiem na 1(00 kilometr, kwadr, obszaru przypada 17,2 kilometrów toru kolejowego, a na 100.000 mieszkańców 24. Pod względem zatem rozgałęzienia sieci kolejowej Księstwo przedstawia się korzystnie; stoi pod tym względem bez porównania wyżej od Królestwa Polskiego, a w stosunku do innych prowincyi państwa Pruskiego nie można powiedzieć, aby było upośledzone, chociaż oczywiście w prowincyach wysoce przemysłowych liczba kilometrów toru kolejowego w stosunku do obszaru jest znacznie wyższą (np. w Westfalii 135 na 1000 kilom, kw., w prowincyi Nadreńskiej 135, w prowincyi Saskiej 108).

Natomiast niekorzystnem jest dla Księstwa, że zostało ono pozbawione bezpośredniej komunikacyi z krajem swoim granicznym, z Królestwem. Linia kolejowa Warszawa-Byd-goszcz-Berlin mija Księstwo na północy'-, a linia Granica-Wrocław-Berlin na południu. Jestto wynik rosyjskiej polityki kolejowej, która do ostatnich czasów sprzeciwiała się budowie dróg żelaznych ku granicy pruskiej. Sprawa przybiera teraz, inny obrót z chwilą budowy kolei żelaznej Łódź-Kalisz. Jak wiadomo linia ta dla Królestwa będzie miała wielkie czenie: Nada ona olbrzymie ożywienie przemysłowi, który pomimo warunków jaknajmniej sprzyjających rozwinął się w ziemi Kaliskiej, stworzył cały olbrzymi okręg przemysłowy od Łodzi po granicę pruską. Musi tern samem ta linia kolejowa wpłynąć potężnie na ożywienie wymiany towarów pomiędzy Księstwem a Królestwem ; wystarczy wspomnieć, że droga z Poznania do Łodzi zostanie skróconą w porównaniu z dotychczasową do jednej trzeciej. Prócz jednakże tej wymiany bezpośredniej należy mieć na uwadze, że powstaje teraz właśnie arterya handlu transytowego : Centrum takie jak Łódź ma, rzecz oczywista ogromne zapotrzebowanie na towary najróżnorodniejsze, jest w ścisłym związku nietylko z centrami przemysłowemi Niemiec, lecz całego świata. Jednem z centrów handlowych,, z jakimi Łódź jest w żywych stosunkach stał się Berlin, już dlatego, że tu koncentruje się handel Niemiec, następnie dlatego, że Berlin jest miarodajnym dla Łodzi rynkiem pieniężnym, po trzecie dlatego, że przez Berlin prowadzi z Łodzi droga do Hamburga, portu, skąd Łódź sprowadza ogromne ilości towarów, począwszy od bawełny amerykańskiej, kończąc na maszynach angielskich. Ponieważ zaś Poznań leży bezpośrednio na tej wielkiej drodze handlowej, oczekiwać należy, że nowa droga żelazna spowoduje nawiązanie stosunków pomiędzy tern miastem a polskim Manchesterem.

zna-

Są to uwagi, które nasunąć się muszą każdemu, kto rzuci tylko okiem na mapę geograficzną. Tern dziwniejszem więc być musi, że w Księstwie — o ile mogliśmy zauważyć — o tej sprawie nie wspomniano nawet, nikt zdaje się nią nie interesować! Jedna tylko »izba handlowa« w Poznaniu poświęciła jej kilka uwag, i to w dodatku opacznych* Kupcy wrocławscy tymczasem uczynili już z powodu nowej linii huczek nielada: Domagają się oni w prasie, w podaniach do ministeiyum i w petycyach do sejmu bardzo energicznie drogi żelaznej bezpośrednio łączącej Wrocław z Kaliszem, wzglę-

dnie ze Skalmierzycami (stacya graniczna nowej drogi), a więc wybudowania nowej linii od Oleśnicy (po niem. Oels) do Ostrowa, pomimo że istnieją dwie linie łączące te miasta, jedna przez Kempno, druga przez Krotoszyn. Oczywiście z punktu widzenia interesów Wrocławia jest to najzupełniej racyonałne żądanie. Tern więcej dziwi stanowisko, jakie zajęła w tej kwestyi Izba handlowa Poznania: Zaznacza ona w swojem sprawozdaniu wielkie znaczenie nowej linii w Królestwie dla handlu »pogranicznego«, lecz zarazem donosi, że w podaniu do mi-nisteryum domaga się tylko przemienienia linii kolejowej Ostrów-Leszno-Zbąszyn dotąd drugorzędnej na pierwszorzędną. Tymczasem w interesie prowincyi Poznańskiej, interesów której przestrzegać jest obowiązkiem Izby, musi bezwarunkowo leżeć skierowanie ruchu na główny punkt handlowy, Poznań; to zaś osiąga się przez zamienienie na pierwszorzędną linii Ostrów-Jaroczyn-Poznań. Zaznacza wprawdzie Izba, że ruch towarowy w każdym razie skieruje się na krótszą drogę, ta zaś prowadzi na Leszno. W rzeczy samej: Z Berlina droga najkrótsza wypada na Zbąszyn-Leszno. Jednakże: linia Zbą-szyn-Poznań-Jaroczyn-Ostrów jest dłuższą zaledwie o 30 kilometrów. Rozstrzyga zaś kwestyę to, że tę drogę właśnie należy skrócić przez zbudowanie bezpośredniej linii Skalmie-rzyce-Kowalewo-Jaroczyn. Zrozumielibyśmy jeszcze, gdyby Izba handlowa domagała się przemienienia obu linii Ostrawo-Zbąszyn i Ostrawo-Jaroczyn-Poznań na pierwszorzędne, trudno zaś zrozumieć dlaczego uwzględniono tylko pierwszą linię. Izba czyni przypuszczenie, że miasteczko Ostrowo stanie się jednym z punktów głównych handlu z Królestwem po nowej drodze, że tu powstaną składy i domy komisowe. Zapewne — o ile chodzi o handel graniczny. O ile zaś chodzi o handel Kalisza, Łodzi i Warszawy z miastami fabrycznemi Niemiec Zachodnich, o handel na wielką skalę, trudno przypuścić, żeby punktem centralnym dla niego stała się mieścina o 12000 mieszkańcach; raczej sądzić należy, że punktami dla takiego pośrednictwa, miastami skladowemi, staną się z jednej strony Wrocław, z drugiej Poznań. We Wrocławiu zrozumiano to, i wszczęto akcyę dla zapewnienia sobie udziału w korzyściach z nowej linii komunikacyjnej, w Poznaniu dotąd nie zoryen-towano się w położeniu.

Zatrzymaliśmy się na tej sprawie nieco obszerniej, ponieważ chodzi o typowe naszem zdaniem zjawisko: Kupcy poznańscy bardzo ruchliwi i sprawni w drobno-handlowych stosunkach nie są w stanie przewidzieć najprostszej rzeczy, kiedy chodzi o sprawy większej miaiy, a śród ludzi biorących udział w życiu polityczno-społecznem, wśród publicystów i posłów kwestye tego rodzaju wogóle nie budzą znać zainteresowania. Ten brak inicyatywy i rzutów szerszych jest właśnie wynikiem ekonomicznego zacofania kraju.

Inaczej nieco niż w Księstwie przedstawia się sprawa w Prusiech Zachodnich. I tu jak widzieliśmy nie wyzyskano bynajmniej naturalnych warunków rozwoju: gałęzie przemysłu pozostające w związku z rolnictwem stosunkowo mało są rozwinięte. Jednakże niektóre gałęzie przemysłu — fabry-kacya maszyn, wyroby metalowe, wyroby drzewne — zatrudniają więcej stosunkowo ludzi niż w Księstwie. Ten rozwój zależnym jest przedewszystkiem od rozwoju handlu, który dzięki położeniu geograficznemu ma bezwarunkowo znakomite warunki bytu.

Prastara arteiya komunikacyjna dla handlu ziem polskich — Wisła, zachowała po dziś dzień swe znaczenie, a port Gdański jeżeli dziś nie jest miejscem centralnem całego handlu polskiego i jeżeli utracił na znaczeniu wskutek otwarcia nowych dróg dla handlu wszechświatowego, to przecież odgrywa jeszcze bardzo wybitną rolę w handlu polskim. Historyę handlu Gdańskiego w związku z dziejami Rzeczypospolitej niejednokrotnie już opisywano; pan Szelągowski w książce swojej: »Pieniądz i przewrót cen w XVI i XVII wieku w Polsce« ¹

Lwów. Nakładem Towarzystwa wydawniczego. 1902.

Av

ÙM

185

dał znakomitą metodycznie opracowaną ocenę roli, jaka przypadła na Gdańsk w ogólnym rozwoju stosunków społeczno-ekonomicznych Polski. Możemy więc tutaj pominąć roztrząsania historyczne i zwracamy się do współczesnych stosunków.

Rzecz jasna, że rozwój sieci kolejowych musiał sprawić, że handel Gdańska inne zgoła przybrał formy, niż te jakie miał w wiekach ubiegłych. Niegdyś koncentrował się tutaj niemal cały wywóz zbożowy Polski, ponieważ innych dróg zbytu niż spław na Wiśle nie było ; dziś natomiast tylko mała cząstka zboża z Królestwa Polskiego, Księstwa i Prus Zachodnich dostaje się do Gdańska a przeważna zaś ilość zboża eksportowanego wychodzi z kraju drogami żelaznemi do miast Zachodu: Wrocław i Berlin większy mają dowóz zboża niż Gdańsk. Z drugiej atoli strony koleje znów sprawiają, że zboże z okolic odległych od Wisły, które dawniej wogóle eksportować nie mogły, dostaje się na rynek światowy, a z tego znów część idzie kolejami do Gdańska. Zestawiamy kilka cyfr historycznych dotyczącj^ch wywozu zboża. Szelągowski podaje dla roku 1490 cyfrę wywozu zboża z Gdańska na 24586 ton, w roku 1717 na 289200 ton (115721 łasztów po 2500 kilogramów przeciętnie licząc na różne gatunki zboża); Korzon ¹ oblicza wywóz w okresie 1764—-71 na 47203 łasztów, to jest 107095 ton przeciętnie w roku, w okresie 1786—1785 ton 59000, w okresie 1786—94 ton 67000, w ostatnich zaś dziesięcioleciach wywóz zboża (pszenica, żyto, jęczmień, owies, strączkowe) wynosił:

w okresie dziesięcioletnim 1871—80 przeciętnie rocznie 189LI7 ton

186757    „

100818 „

)ł

1881-90

1891—900

>>

Zastanawia zmniejszenie znaczne wywozu w ostatniem dziesięcioleciu ubiegłego wieku. Izba handlowa Gdańska w swo-jem sprawozdaniu za rok 1900 zaznacza, że przyczyną tego jest znaczne zmniejszenie dowozu zboża rosyjskiego. To zaś

strona 106.

zostało spowodowane polityką kolejową w Rosyi: Dla podniesienia portu w Lisawie taryfa kolejowa została znacznie zniżoną dla dowozu zboża, wskutek tego więc zboże z Litwy i gubernii ościennych bywa transportowane do Libawy, a stąd dostaje się bezpośrednio na rynki zachodu; od roku 1898 do 1900 wywóz zboża z portu Libawskiego wzrósł o 130%! Straty powstałe W'skutek tego zostają kompensowane po części przez zwiększony dowóz zboża z Księstwa i Prus Zachodnich. Zaznaczyć przytem wypada, że w ostatnich czasach Gdańsk zużywa wzrastające coraz ilości zboża w swoich młynach, i miasto zboża wywozi mąkę.

Wywieziono mianowicie mąki kwintali (po 100 kilogramów) w cyfrach zaokrąglonych:

55000

45000

154000 | kolejami 377000 I Wisła 603000

morzem

164000

w roku 1895 „    1900

Jest to zjawisko bardzo ciekawe z wielu względów. Rzecz jasna: Gdańsk jako znaczny rynek zbożowy miał znakomitą sposobność rozwinięcia przemysłu młynarskiego, tem-bardziej, że ma tani węgiel angielski. Obok tych warunków jednakże wypowiada się tu przewaga wielkokapitalistycznego handlu i przemysłu: dzięki zasobności w kapitał, dzięki rutynie kupieckiej i dzięki produkcyi na wielką skalę, młyny gdańskie są w stanie sprowadzać zboże i mąkę zeń umieloną sprzedawać producentom zboża. Znaczne ilości mąki wracają kolejami z portu, a nawet Wisłą, tam skąd przyszło zboże!

Co do miejsc zbytu na zboże wywożone z Gdańska drogą morską można ocenić je z następujących cyfr: w r. 1900 wywieziono zboża ton

do Angln .    .    .    .

„ Niederlandów .

„ Danii » Belgii .    .

nad Ren .    .

8 o 8 8 co o

O CO 05 co (M

1Û lO Q0 05 00 N OJ CO Ol H

na Pomorze niemieckie lo735

do Bremy „ Liibeki „ Hamburga „ Rosyi .    .

„ Norwegii .

„ Francyi .    .    .    .

,, Prus wschodnich .

6508

3744

3679

2168

3263

187

Vl'/V

W głównych zarysach zatem drogi handlowe pozostały na schyłku wieku XIX takie same, jak były w wieku XVII; głównymi odbiorcami na zboże polskie pozostają miasta Anglii, Niderlandów, niemieckie nad Renem, Szwecya, Dania, Belgia.

Obok zboża jednym z najważniejszych przedmiotów handlu dla Gdańska było zawsze drzewo. Dowóz drzewa w ostatniem dziesięcioleciu przedstawia się tak:

w r. 1891 dowieziono m ³    859940 wart. w przybliż. 9814100 mk.

10786600 „ 15300700 „ 11512800 „ 10556400    „

12756600 „

418970 588285 489467 368606 489467 520845 665055 713160 429159

Zmieniły się atoli stosunki pod tym względem, że obecnie zaledwie jaka dziesiąta część tego drzewa zostaje wysłana drogą morską, lwią część zaś zużywa i tutaj Gdańsk w swoich fabrykach — warsztaty okrętowe, fabryki maszyn, fabryki stolarskie i t. p.

Wogóle więc możemy powiedzieć, że handel zbożem i drzewem, najgłówniejszemi pozycyami handlu za dawnych czasów, nie upada bynajmniej w Gdańsku, lecz nie odgrywa już dziś decydującej roli, w tym co dawniej stopniu.

Zmiany jakie zaszły w stosunkach handlowych na rynku wszechświatowym sprawić musiały, że rozwinął się ogromnie handel towarami, które przed kilkudziesięciu laty jeszcze nie odgrywały roli prawie żadnej, a teraz stanowią bardzo poważne pozycye. Tak n. p. przywieziono do Gdańska w r. 1900 węgla z Anglii ‘274800 ton, nafty 40500 ton, szmalcu (z Ameryki) 3100 ton, łoju 2300 ton, pozycye o których dawniej nawet mowy być nie mogło.

Poważną, rzecz oczywista, pozycye stanowią jak i dawniej towary kolonialne, ilości przywożone musiały nawet wzrosnąć bardzo znacznie, od kiedy ceny tych towarów obniżyły się wskutek rozwoju gospodarki kolonialnej. Oto kilka

przykładów: Kawy w roku 1900 przywieziono kwintali (po 100 kg.) 33166, ryżu 77431, przypraw (pieprz, cynamon, gwoździki i t. p.) 7218, pomarańczy cytryn i t. p. 16473.

Ogólne obroty handlu morskiego tak się przedstawiają:

Przybyło do Gdańska statków morskich

W okresie pięcioletnim — przeciętnie w roku

Objętość tych statków w „tonach re-gistrowanych“ ²

Objętość statków, które wyszły z portu Gdańskiego w tonach regist.

1861—65

1866—70

1871—75

1876-80

1881—85

1886-90

1891-95

1896-1900

2719

1776

1728

1394

1883

1601

1758

1752

425000

315000

376000

445000

539000

581000

628000

662000

410000

315000

390000

487000

581000

584000

671000

671000

Wartość ogólna przywozu i wywozu morskiego wynosiła w milionach marek:

w roku przywóz

wyw'ôz

w roku przywóz wywóz

1885

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

XOiM

® ® O Ï OO ® <1 -1

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

1900

76

73

76

98

84

93

09

68

99

87

93

106

102

106

109

114

Jak widzimy pod względem ilości towarów przywożo-żonych i wywożonych istnieje wzrost niemal nieprzerwany od lat czterdziesta. Co do wartości, to i tu ogólna tendencya wyraża oź}'wienie obrotów handlowych, natomiast cyfry dotyczące wartości ulegają znacznym wahaniom, gdyż tu wypowiada się z całą jaskrawością wpływ zmian w ogólnej kon-junkturze handlowej rynku wszechświatowego.

O ruchu towarowym na Wiśle świadczą cyfry nastę

pujące:

w roku

przybyło do Gdańska Wisłą wyszło z Gdańska

statków na Wisłę

statków

tratw

OOQOQOOOOOOOQOQOQOOOOOQOaOOOQOœ

i-H i—1 rH r-H i-H •—ii-H—lrHHnH»-*Hł—IrH

10919

8507

9732

9727

10106

7655

9534

9759

9018

8074

7885

5972

6181

6887

6531

6095

707

411

437

474

750

747

434

582

752

554

464

572

668

827

920

552

10198

8567

9803

9986

10346

7719

9622

9878

9052

8096

7927

6088

6218

6912

6555

6172

Dla charakterystyki tego ruchu dodajemy jakie ilości różnych towarów przesłano w ostatniem pięcioleciu, przyczem podajemy cyfry minimalne i maksymalne w tym czasie:

Otrzymał tedy Gdańsk Wisłą rocznie centnarów (po 100 kilogramów): Pszenicy 97000 do 245000, żyta 24 do 84000, jęczmienia 10 do 16U00, nasion oleistych (rzepak, siemie lniane i t. p.) 34—73000, mąki 41—66000, drzewa okrąglaków 23—73000, drzewa belek, desek i t. p. 46—61000, drzewa na opał 2 — 20000, beczek 12—20000, piwa 25—32000, gorzałki 8—26000, cukru 860—1125, kamieni 3—20000, cegły 268—541000, żelaza 17—22000, sody 9—16000.

Wysyła zaś Gdańsk w górę Wisły kwintali: żelaza 93—156000, żelaza-surowca 75—137000, drzewa farbierskiego 15—28000, cementu 10—880000, skór wyprawnych, futer 20—40000, kory dębowej garbarskiej 19—950000, ryb (głównie śledzie) 40—68000, cukru 108—137000, kawy 14—20000, ryżu 30—45000, soli 11—39000, nafty 200—250000, kamieni 10 —117000, węgla 955—1080000, smoły, paku, asfaltu itp. 89—110000.

Nakoniec rozejrzyjmy się w ruchu towarowym, jaki się odbywa drogą kolejową: W roku 1900

Wysłano do Gdańka

Wysłano z Gdańska

do

Prus Wschodnich i Zach. Księstwa Poznańskiego .

Szlązka.......

Pomorza......

Berlina.......

innych okręgów Niemiec .

Rosyi.......

Królestwa Polskiego .    .

Galicyi.......

Czech .......

Belgii.......

Holandyi......

3950000 kwintali 119000 379000 1843000 50060 318750 1578940 262510 128560 21040

10

50

3681045 kwintali 620935 226310 1027365 19000 90500 15410 979595

»)

210

2050

200

>>

Ogółem

8651420 kwintali

6665750 kwintali

Obok Prus Zachodnich i Wschodnich, z któremi wymiana towarów Gdańska musi z natury rzeczy być nader ożywioną, gdyż jestto handel zarazem tranzytowy, eksportowo-importowy i lokalnyr, pierwsze miejsce zajmuje Szląsk. Gdańsk staje się pomimo wielkiej odległości i braku komunikacyi wodnej portem dla tego kraju przemysłowego; tędy idzie na Szląsk ruda żelazna szwedzka, której potrzebują huty szlą-zkie, maszyny z Anglii, a również len do fabryk płóciennych, wełna do fabryk sukienniczych.

Księstwo wysyła do Gdańska koleją żelazna znacznie mniej towarów, niż otrzymuje stamtąd. Wysyła płody rolnicze, otrzymuje zaś głównie: nawozy sztuczne (guano, saletrę etc.) 77.000 kwintali, oleje, tran rybi, łój — 12.700 kwintali, węgiel kamienny 55.000 kwintali.

Królestwo otrzymuje z Gdańska: korę dębową 16.000 kwintali, nawozy sztuczne 19.000, żelazo-surowiec 22.000, żelazo i stal 83.000, kotły parowe, maszyny i części maszyn 41.000, rudy 103.000, ryby (głównie śledzie) 64.000, _ryż^23.000, węgle 245.000, wełnę (australijską) 26.000 kw.

Galicya wysyła do Gdańska konopie, len, wosk ziemny itp., otrzymuje zaś stamtąd minimalne ilości towarów.

Z wszystkiego wynika, że Gdańsk jest do dziś dnia dla ziem polskich wszystkich trzech państw bardzo ważnym punktem handlowym, a zapewne byłby nim w daleko jeszcze większym stopniu, gdyby go nie dzieliły od Królestwa i Ga-licyi zapory celne. Charakterystycznem zaś jest bardzo, że pomimo nawet tej zapory celnej, Królestwo ze względu na swój stosunkowo znaczny rozwój kapitalistyczny tak wybitny bierze udział w handlu Gdańska.

Podczas kiedy Gdańsk zdołał utrzymać swoje znaczenie handlowe, drugi port w Prusiech Zachodnich, Elbląg, utracił zupełnie na znaczeniu. W roku 1900 zawinęło do portu zaledwie 62 statków parowych i 57 żaglowych, wyszło z portu statków 63. Rozwija się natomiast w Elblągu przemysł. Istnieje tu wielkie przedsiębiorstwo budowy okrętów a zarazem lokomotyw, kotłów parowych i itp., zatrudniające przeszło 4000 ludzi i sporo innych zakładów — fabryk maszyn, tartaków, stolarni.

Poznaliśmy w ogólnych zarysach stan handlu i przemysłu jak się przedstawiał w Księstwie i Prusiech Zachodnich według spisu 1895 roku i statystyki handlowej ostatnich lat. Postarajmy się teraz poznać ogólną tendencyę rozwoju, ku czemu posłużyć może porównanie cyfry spisu 1895 i 1882 r.

Najpierw tedy konstatujemy przyrost ludności zajętej w przemyśle i handlu i to zarówno absolutnie jak stosunkowo, o czem świadczą cyfry przytoczone na wstępie rozdziału. Wynika z nich, że w ciągu względnie krótkiego, bo tylko trzynastoletniego okresu liczba ludzi zatrudnionych . w obu prowincyach w handlu i przemyśle wzrosła z 272.242 na 344.870. Jest to przyrost o 30,3%, ponieważ zaś ludność wzrosła w tymże okresie o 6,6%, mamy więc — rzecz ja-przed sobą zjawisko wzrastającego »uprzemysłowienia« kraju.

sna

Powstaje tedy pytanie co do stopnia intensywności tego procesu. W całej Rzeszy Niemieckiej ludność w okresie wspomnianym wzrosła o 14,5%, liczba zajętych w przemyśle i handlu o 34,7%; w monarchii Pruskiej ludność wzrosła o 15,4%, liczba zajętych w przemyśle i handlu wzrosła o 34,5%. Okazuje się tedy, że proces uprzemysłowienia odbywał się absolutnie biorąc w stosunku mniej szybkim niż w Rzeszy i w monarchii Pruskiej (30%, tam zaś 34%), lecz dla kraju samego proces wypowiedział się z większą intensywnością. Nasze prowincye miały przyrost ludności anormalnie słaby i dlatego przyrost ludności przemysłowo-handlowej jaskrawiej się tu wypowiedział. Ten zaś słaby przyrost ludności nie jest, jak już widzieliśmy, skutkiem małej siły żywotnej i rozrodczej ludności, lecz skutkiem utraty ludzi przez emigracyę. Mamy zatem zjawisko takie: Ludność emigruje, kraj traci swą siłę najważniejszą — ludzi, pomimo stosunkowo szybkiego wzrostu sił produkcyjnych. To znaczy, że ten rozwój sił produkcyjnych zawsze jeszcze jest niedostatecznym, przemysłowa produkcya nie jest w stanie dać zatrudnienia tym siłom roboczym, które powstają wskutek naturalnego przyrostu ludności, oraz wskutek przewrotów zachodzących w produkcyi rolniczej.

Rozwojowi przemysłu towarzyszy w świecie kapitalistycznym zmiana w strukturze społecznej: Ludność bowiem przemysłowo-handlowa wzrasta niejednostajnie pod względem kategoryi klas społecznych; mianowicie: liczba robotników, proletaryuszy, wzrasta szybciej niż liczba przedsiębiorców. O ile zaszły takie zmiany w naszych dzielnicach, poznać możemy również ze statystyki zawodów.

Rozróżniono tu mianowicie, podobnie jak w rolnictwie, kategorye: a) samodzielnych, b) pomocników, c) robotników.

Do pierwszej kategoryi zaliczono wszystkich przedsiębiorców, którzy własnym nakładem prowadzą przedsiębiorstwo, współwłaścicieli, dzierżawców, dyrektorów fabryk, agentów handlowych, nawet ludzi zatrudnionych w przemyśle domowym, którzy pracują na rachunek przedsiębiorcy, byle pracowali we własnem mieszkaniu. Kategorya b) obejmuje oficyalistów, buchalterów, techników, majstrów fabrycznych, komiwojażerów itp. Kategorya c) obejmuje robotników kwalifikowanych i niekwalifikowanych, zatem czeladź rzemieślniczą, zarówno jak wyrobników, robotników fabrycznych, subjektów handlowych, pannjf sklepowe, a także członków rodziny zatrudnionych w warsztacie lub w sklepie,, o ile nie są zaliczeni do jednej z kategoryi poprzednich.

Według tego wiec podziału liczone.:

Cyfry ab w Prusieeh Zachodnich

QC

ct-

CD

przemyśle

Osób w kategoryi

w roku 1882 „ ..    1895

36425

35122

1859

3464

60668

77997

43219

40885

2318

3610

58625

86557

w r. 1895 więcej (+) lub mniej (—)

— 1303

+ 1605

+17329

— 2334

+1292

+ 26932

handlu

w roku 1882 1895

13849

14209

1691

3305

18391

24212

16761

16763

2415    14421

3882    24561

w r. 1895 więcej j (+) lub nmi**i(—)!

+ 1467 + 10140

+ 360

+1714

+ 5821

procentowe

w przemyśle

w roku 1882

56,28 66.05

— 6,68    +1,09    + 5.59    - 10,29 1+0,52 +9,77

36,81    88

..    1895    30,13    97

61,31    41,49

66,90    31,20

sio:

w r. 1895 więcej I f+llub mniej (—)

w roku 1882

_„    1895

w r. 1895 więcej (+)lub mniej (-)

40,82

34,05

— 6,77

t>

+2,94

54.20 i 49,89 58,03 i 37,08

+ 3,83 j —12,81

19    42,92

591    54,33

+1,40 + 11,41

00 ;

To znaczy w Prusiech Zachodnich liczba »samodzielnych przedsiębiorców« w przemyśle i handlu zmniejszyła sie o 943, w Księstwie o 2332 osób, razem 3275; natomiast liczba »zależnych« (zarówno pomocników' jak robotników) wzrosła o 66.300.

W obecnem stadyum rozwoju społeczno-ekonomicznego przejście z klasy najmitów do klasy przedsiębiorców staje się coraz rzadszem; ni etylino dla robotnika fabrycznego lub czeladnika rzemieślniczego, lecz również dla subjekta handlowego lub buchaltera założenie własnego przedsiębiorstwa, warsztatu lub sklepu staje się coraz trudniejszem. Dlatego mamy prawo i musimy zaliczyć ludzi figurujących wr statystyce pod rubrykami b i c do p r o 1 e t a r y a t u, do najmitów, którzy na zawsze pozostaną najmitami, których interesy społeczno-ekonomiczne są wręcz przeciwne interesom klasy posiadającej. Odliczyć wypadałoby część »członków rodziny«, zaliczonych do kategoryi wspomnianych, t. j. synów i córki przedsiębiorców, którzy pracują w przedsiębiorstwach swych rodziców: ci bowiem mają wr przewrażnej części widoki prędzej czy później zostać »samodzielnymi« ekonomicznie, t. j. opuścić szeregi proletaryatu. Takiego wyodrębnienia jednakże uczynić nie można na zasadzie cyfr opublikowanych. Gdyby można uczynić, absolutna liczba proletaryuszy zmniejszyłaby się nieco, lecz cyfra przyrostu nie uległaby zmianie, skoro zasady klasyfikacyi były jednakie w roku 1882 i 1895. Mamy zatem przyrost proletaryatu przemysłowo-handlowego o 66.000 głów przy zmniejszeniu liczby członków klasy posiadającej o 3275 głów; z czego wynika niezbicie, że społeczeństwo przebywa proces prol etaryz acy i.

O stopniu intensywności tego procesu świadczą cyfry procentowe. Tu nacisk należy położyć na krótki, bo tylko trzynastoletni termin, w jakim zaszły zmiany wyrażone wr tych cyfrach. W lat 13 procentowy skład zmienił się o tyle, że w przemyśle Księstwa liczba samodzielnych zmniejszyła się o 10,29°/c, o tyleż wrzrosła liczba proletaryuszy; w handlu

zaś o 12,81%. W Prusiech Zachodnich przebieg był nieco mniej intensywnym.

W całej monarchii Pruskiej zmiana procentowa wyraża się w przemyśle cyfrą 9,74%, w handlu cyfrą 8,52%. W Księstwie zatem proletaryzacya odbyła się intensywniej, niż na całym obszarze państwa.

czy to rzemieślnikowi, czy skle-

Zauważyć należy dalej, że okres od 1882 do 1895 był okresem »normalnego rozwoju«, t. j.: w tym okresie nie było ani lat szybkiego wzrostu produkcyi przemysłowej, ani też lat ciężkich przesileń ekonomicznych. W okresach gwałtownych zmian konjunktury czynniki społeczno-ekonomiczne działają intensywniej. W latach pomyślnej konjunktury powstaje wprawdzie znaczna liczba przedsiębiorstw nowych, liczba »samodzielnych przedsiębiorców« wzrasta: łatwiej o kredyt, zapotrzebowanie wzmaga się, obrót handlowy jest szybki; drobnemu przedsiębiorcy pikarzowi — uśmiecha się los. Jednakże zazwyczaj szybciej jeszcze wzrastają w takich czasach przedsiębiorstwa większe, gdyż właśnie one są w stanie wyzyskać konjunkturę pomyślną do ostatnich granic. W latach przesileń natomiast odbywa się gwałtowne trzebienie nieposilnych »układów gospodarczych«. Burza wali dęby, »krach« niweczy nazbyt ryzykownie zakładane przedsiębiorstwa większej miary i szersza publiczność głównie te zjawiska sensacyjne ma na oku. Lecz daleko gorsze spustoszenie dzieje się na »nizinach«, liczba ofiar śród drobnych procederzystów jest niepomiernie większą. Niewypłacalność np. jednej większej firmy podkopuje zazwyczaj byt całego szeregu drobnych zakładów rzemieślniczych lub kupieckich. Przypuszczać zatem należy, że, jeżeli spis zawodowy zostanie ponowiony znów po latach trzynastu, tj. w roku 1908, po przebyciu okresu świetnej konjunktury od roku i 895 poczynając do 1900 i »krachu« z r. 1901, proces proletaryzacyi wystąpi z większą jeszcze jaskrawością.

Że bowiem okres ożywienia przemysłowego wywarł wpływ znaczny na stosunki handlowo-przemysłowe naszych dzielnic, o tern świadczą cyfry ruchu towarowego, przytoczone wyżej; wynika z nich, że od r. 1896 do 1900 obieg-towarów, niebywałych doszedł rozmiarów. To samo potwierdzają cyfry charakteryzujące obieg pieniędzy. Najlepszym miernikiem są tu obroty banku państwa, który coraz więcej staje się na wzór banku angielskiego »bankiem banków«, tj. pośredniczy w transakcyach pomiędzy bankierami. Bank ten utrzymuje filię w Poznaniu oraz kantory w następujących, miastach Księstwa: w Koronowie, Lesznie, Ostrowie, Pleszewie, Rawiczu i Pile. — Obroty filii poznańskiej wynosiły:

w    roku    1891    .    .    671,113.700    marek

»    1896    .    .    769,588.400    »

»    1900    .    .    1362,492.500    »

Inne banki w okresie ostatnim miały również do zaznaczenia niebywałe powiększenie obrotów.

Drugiem zjawiskiem idącem w parze z rozwojem przemysłowym jest koncentracya przedsiębiorstw. Zobaczymy tedy,, jakie pod tym względem zaszły zmiany w naszych prowincyach.

Liczono w przemyśle i handlu zakładów, w których pracuje sam tylko właściciel (Alleinbetriebe), a zatem najdrobniejszych przedsiębiorstw rzemieślniczych i kramików:

w r. 1882 w r. 1895

. 34383    30751

31518

w Prusiech Zachodnich w Księstwie Poznańskiem 37675

Zaszło więc znaczne zmniejszenie tych przedsiębiorstw..

Cyfry opublikowane nie pozwalają prześledzić tego procesu z całą dokładnością. Mianowicie, sądzić należy, że odbył się on niejednostajnie w całym kraju. Wieś dziś przekształca się stopniowo, ludność porzuca pierwotne formy gospodarki naturalnej i poczyna nabywać mnóstwo przedmiotów, których dawniej bądź nie używała wcale, bądź też wyrabiała w domu »własnym przemysłem«; to pociąga za sobą, że kramarz.

i rzemieślnik poczynają osiedlać się we wsi, gdyż znajdują tu odbyt dostateczny dla swoich wyrobów. Nie ulega kwestyi, że we wsi pruskiej i wielkopolskiej łatwiej dziś niż przed laty dwudziestu zastać rzeźnika, piekarza, krawca, szewca, kołodzieja, kowala, a obok tradycyjnego szynkarza otwiera kramik przekupień. Pod tym względem wieś wielkopolska poczyna zbliżać się do niemieckiej, gdzie tego rodzaju procederzyści należą od dawna już do nieuniknionych czynników życia ekonomicznego. Należy tedy spodziewać się, że ilość owych drobnych warsztatów i kramów raczej wzrosła niż zmniejszyła się po wsiach, a może nawet po drobnych miasteczkach. Natomiast zmniejsza się ona zapewne po miastach większych, i to zmniejszenie musi być bardzo znaczne, skoro w sumie otrzymujemy liczbę zmniejszoną o blisko 1000 dla obu pro-wincyi, pomimo owego przypuszczalnego wzrostu na wsi. Jestto zresztą zjawisko wspólne wszystkim krajom Rzeszy: prymitywna ta forma produkcyi i handlu przeżyła się.

Przedsiębiorstwa, w których pracuje więcej niż jeden człowiek, dzielimy na grupy: 1) zatrudniające 2 do 5 ludzi, 2) zatrudniające 6—10 ludzi, 3) zatrudniające 11—50 ludzi,

4) zatrudniające 51—200 łudzi i 5) zatrudniające więcej niż 200 ludzi. Liczono tedy:

| Zakładów j zatrudniających ludzi

w Prusiech Zachodnich

w roku 1882 j w roku 1895

w Księstwie Poznańskiem

w roku 1882 j w roku 1895

2-5 6-10 11—50 51—100 więcej niż 200

19060

886

19032

23246

2012

897

612

1043

625

25371

2203

86

25

167

95

1100

35

17

205

32

Ogółem

20669

22289

24880

29921

Przybyło zatem zakładów przemysłowych i handlowych w Prusiech Zachodnich 1620, w Księstwie 5041. Absolutnie biorąc wzrosła najwięcej liczba drobnych przedsiębiorstw, w Księstwie, w Prusiech zaś zmniejszyła się ona nieco. Stosunkowo zaś liczba zakładów większych wzrosła daleko szybciej, a najszybciej liczba wielkoprzemysłowych zakładów zatrudniających więcej niż 50 ludzi, liczba ta bowiem wzrosła ze 111 na 202 w Prusiech Zachodnich, a ze 112 na 237 w Księstwie.

Przebieg procesu zatem można scharakteryzować w taki sposób: Najdrobniejsze przedsiębiorstwa, w których pracuje sam tylko właściciel, nie mogą się ostać; liczba ich zmniejsza się szybko w miastach, powstają zaś nowe po wsiach. Liczba przedsiębiorstw drobnych, których typem jest warsztat rzemieślniczy zatrudniający kilku czeladzi, w kraju czysto rolni-cz3rm, gdzie niewiele jest miast ludnych, jak w Księstwie, wzrasta do czasu; w miarę jednakże rozwoju miast zmniejsza sie jak w Prusiech Zachodnich. Szybko zaś rozwija sie i na-biera większego coraz znaczenia przedsiębiorstwo na większą skalę, kapitalistyczne, fabryka w przeciwstawieniu do warsztatu. Fabrykami są po największej części już owe przedsiębiorstwa zatrudniające 11 do 50 ludzi, a w tej kategoryi widzimy znaczny przyrost. Wielki przemysł jak widzimy jest. dopiero w zaczątkach, jednakże liczba zakładów wzrasta szybko. Warto zatem zrobić przegląd tych wielko-przemysłowych zakładów. Liczono zatem w roku 1895:

(Zob. tabl. str. ipp, 200).

Powstaje tedy kwestya, czy ten przemysł ma możność dalszego rozwoju ?

Cyfry nasze potwierdzają, co powiedzieliśmy poprzednio. Istnieje mnóstwo gałęzi produkcyi, które mają naturalne warunki bytu w kraju samym, w ogólnej jego strukturze ekonomicznej i w bogactwach przyrodzonych, lecz dotąd nie są reprezentowane albo wcale, albo też bardzo słabo. Są więc bezwątpienia warunki rozwoju w tym kierunku.

Powtarzają zwykle frazes, że kraj pozbawiony węgla i żelaza nie ma warunków rozwoju wielkiego przemysłu. Ta mądrość ekonomiczna mocno jest przestarzałą: Przed laty UO, przed erą dróg żelaznych i statków parowych rzeczywiście węgiel i żelazo dobywane w kraju stanowiły o losach przemysłu, dziś zmieniły się warunki. Taka Szwajcarya naprzykład

w Prusiech Zachodnich w Księstwie Poznańskiem

Zakładów w których pracuje ludzi

ludzi zatrudnionych w tych zakładach ogółem zakładów w których pracuje ludzi

ludzi zatrudnionych w tych za ładach ogółem zakładów w których pracuje ludzi

ludzi zatrudnionych w tych zakładach ogółem

zakładów w których pracuje ludzi

ludzi zatru

tych zakładach ogółem

51—200    200 lub więc,    51—200    200 lub więc.

torfiarnie .    .    .

kopalnie soli kopalnie żwiru . piece wapienne . fabryki cementu cegielnie .    .    .

fabryki wyrobów garncarskich . fabryki fajansu .

„ szkła „ wyrobów platerowanych odlewarnie żelaza fabryki wyrobów blaszanych fabryki wyrobów ślusarskich fabryki maszyn pa rowy cli .    .    .

fabryki maszyn roi niezych .    .    .

fabryki innych . warsztaty okrętowe fabryki broni

,, przetworów chemicznych . fabryki zapałek

CO

o<

to to to

109

171

212

51

97

185

1185 I

202

32

05

246

53

2687

226

90 i

269

96

177

80

59

213

221

302

127

71

54

68

1    360

1 221

1 ;    225

1    224

1    409

2    2648

4    2658

1 1016

265

155

600 j

181

cznego .    .    .

gazownie .    .    .

fabryki lakierów pralnie wełny . przędzalnie lnu . pończoszkarnie . fabryki koronek ,, sieci .    .

fabryki bednarskie koszyknrskie

1 212

to to

to

225

152

70

134

220

51

1    276-

51

60

180

59

78

133

365

663

204

220 ;

63

74

64

Do przeniesienia

64    4955    12    7447    68    5995    6 : 1556

Zakładów w których 5; pracuje ludzi ^

ludzi zatru- £2 dnionych w ». tych zakła- ® dach ludzi Er*

zakładów w których n pracuje ludzi C

ludzi zatru- Q4 dnionych w E. tych zakła- gr dach ogółem

N

co

w Księstwie Poznańskie»!

zakładów w których pracuje ludzi

ludzi zatrudnionych w tych zakłt-dach ogółem

zakładów w których pracuje ludzi

ludzi zatrudnionych w tych zakładach ogółem

51—200 200 lub więc.    51—200    200 lub więc.

i Î:t:|j: -s :ti!l ! ia ::ilgs|i : Jlfflillp

n ⁸    flilis fjgf ^

£ S&M o£ =b*i o 1£ s — 8*M f 3 s%$

Br

^    05 05 H-‘ OJ to

CO 00

— Ot

4955

12

7447!    68' 5995

1556

38

108

187

839

54

60

133

320

54

552

201

379

4830

331

550

503

55

13

4937

1441

1691

3    212

5    373

16

7437

254

0-1

132

71

1113

134

140

140

8427

2535

-t "N

167 14921    35 15736    205 17419    32 11782

nie ma ani jednej kopalni węgla, ani jednego wielkiego pieca, ma pomimo to sławne na cały świat fabryki maszyn, ma wysoce rozwinięty wielki przemysł; Baden należy do krajów najbardziej przemysłowych w Niemczech, pomimo braku żelaza i węgla; Saksonia dziś produkuje już bardzo niewiele węgla, a kopalnie żelaza sa wyczerpane, pomimo to przoduje w produkcyi przemysłowej Niemiec i t. d., i t. d. Prusy Zachodnie i Księstwo są w dodatku w położeniu korzystniejszein od Szwajcaryi naprzykład: mogą one otrzymywać węgiel i żelazo z dwóch stron, przez Gdańsk i z Górnego Szląska; odległość od kopalń węgla na Szląsku do Poznania jest mniejszą niż odległość od kopalń dąbrowieckich do Warszawy.

To też faktycznie węgiel (angielski i górnoszląski) jest tańszy w Poznaniu, aniżeli w Zurychu lub Winterthur, siedzibach przemysłu szwajcarskiego.

Twierdzą następnie, że konkurencya wysoko rozwiniętego przemysłu niemieckiego, staje na przeszkodzie rozwojowi przemysłu w naszych dzielnicach. I ta mądrość merkantyli-styczna mocno już dziś myszką trąci. Cały bowiem przebieg rozwoju przemysłu w różnych krajach wręcz kłam zadaje poglądowi, jakoby przemysł jednego kraju rozwijać się musiał zawsze ze szkodą rozwoju w innym kraju. Przemysł np. niemiecki rozwijać się począł w erze wolnego handlu i rozwoju komunikacyi; miał on przed sobą walkę z konkurencya przemysłu Anglii, Francyi, Belgii, która przecież nie powstrzymała jego rozwoju. Dalej świadczy wymownie statystyka handlu wszechświatowego, że wymiana towarów jest najbardziej ożywioną pomiędzy krajami o rozwiniętym przemyśle, nie zaś jak chce merkantylizm pomiędzy krajami produkującymi, jedne wyroby surowe, drugie przemysłowe, fabrykaty. Czy w miarę rozwoju przemysłu niemieckiego zmniejszył się przywóz wyrobów przemysłowych z Anglii do Niemiec? Bjmajmniej ! wzrasta raczej z roku na rok. Odwrotnie też: najlepszymi odbiorcami przemysłu niemieckiego są nie kraje rolnicze, nie kraje o zastoju przemysłowym; lecz kraje przemysłowe. 2O"/₀ wywozu niemieckiego skierowuje się do Anglii, która jest najlepszym odbiorcą Niemiec, około 10% skierowuje się do Stanów Zjednoczonych i tego importu przemysłowego nie zdołały powstrzymać żadne cła protekcyjne w rzeczypospolitej amerykańskiej ; wywóz wyrobów przemysłowych z Niemiec do Belgii, Holandyi, Szwajcaryi wzrasta bez przerwy. Z krajów przeważnie rolniczych odbiorcami poważnymi dla przemysłu niemieckiego są tylko Rosya i Austrya, a ciekawem jest, że wywóz wyrobów przemysłowych do Rosyi poczyna wzrastać szybko w tym właśnie okresie, kiedy przemysł rosyjski szybkie czyni postępy.

Te fakty niepojęte ze stanowiska ciasnego merkantylizmu tłomaczą się bardzo prosto: Decydującym czynnikiem w wymianie towarów jest społeczny i międzynarodowy podział pracy; nie w tern znaczenia, że Anglia i może kilka krajów uprzywilejowanych staną się »warsztatami świata«, a inne producentami wyrobów surowj/ch, jak to sobie wyobrażana w zaraniu ery kapitalistycznej, a w tern znaczeniu, że zachodzi niezmiernie daleko idąca specyalizacya przemysłu, wobec której żaden kraj marzyć nie może o tern, aby wszystkie potrzeby pokryć własną produkcjm. Wykształcony technik urządzając dziś zakład fabryczny najczęściej sprowadza maszyny z fabryk specyalnych, jedne z Anglii, inne z Saksonii, trzecie z Francyi, czwarte z Belgii, piąte ze Stanów Zjedno-czonjxh; absurdem byłoby dziś uważać przemysł chemiczny jednego z krajów za »najlepszj^« : Są produkty, które do dziś dnia są specyalnością niemieckich, inne angielskich, jeszcze inne francuskich i belgijskich fabryk i t. d., i t. d. Międzynarodowa wymiana w ten sposób staje się nieuniknioną, kraje mające najwyżej rozwinięty przemysł w celu właśnie udoskonalenia swojej produkcyi muszą nabywać towary przemysłowe tam, gdzie mogą znaleść je po cenach najniższych, lub w gatunku najdoskonalszj^m; o tern zaś decydują historycznie wytworzone, lub też przez naturę samą wskazane warunki. Wobec tego absurdem staje się cała polityka protekcyonizmu, zwłaszcza w zastosowaniu do przentysłu, przeszkody celne nigdzie już, jak okazuje się, wobec tych warunków wymiany, będących wynikiem podziału pracy, nie mogą być skuteczne. Jeżeli pomimo to zachcianki protekcyonistyczne wzrastają do potwornych rozmiarów, to nie w warunkach ogólnych produkcja szukać należy powodu, a w monopolistycznych dążeniach zrzeszonych producentów — trusty i syndykaty! — którym cła protekcyjne umożliwiają łupienie konsumentów.

Wobec takich więc ogólnych stosunków na rynku towarowym, twierdzenie jakoby rozwój przemysłowy zachodnich dzielnic Niemiec stawał się przeszkodą dla rozwoju przemysłowego Prus Zachodnich i Księstwa nie może się ostać. Przeciwnie wysoki stan rozwoju przemysłu na Zachodzie obecnie może być tylko czynnikiem popierajacj'm ten roz-

vos

wój. — Objaśnijmy rzecz na przykładzie: Jeżeli dziś powstaje w Księstwie wielkie przedsiębiorstwo dla wyrobu wszelkiego rodzaju towarów drzewnych, to przedsiębiorstwo takie po pierwsze będzie korzystało z rozwoju instytucyi kredytowych, który jest właśnie wynikiem ruchu przemysłowego na zachodzie; powtóre będzie ono miało na zawołanie techników wyszkolonych w fabrykach zachodu; po trzecie ma możność posiłkowania się maszynami, wyspecyalizowa-nemi dzięki temu rozwojowi, po czwarte ma zapewniony odbyt właśnie do fabryk i do wielkich miast zachodu. Będzie miało zapewne takie przedsiębiorstwo do zwalczania konku-rencyę podobnych zakładów już istniejących na Zachodzie, ale ta konkurencya mniejszą zapewne jest przeszkodą, aniżeli byłby zupełny brak tych warunków, o jakich wspomnieliśmy.

Nie dlatego więc Księstwo i Prusy Zachodnie mają słabo rozwinięty przemysł, że są złączone politycznie z krajem o wysoko rozwiniętym przemyśle, a dlatego, że warunki historyczno społeczne sprawiły tu zupełny zanik pro-dukcyi przemysłowej w zaraniu ery kapitalistycznej. W czasie bowiem kiedy przemysł wymagał ludzi i kapitału, kapitały były w ręku klasy szlacheckiej, która nie miała ani zdolności promowania przemysłu, ani potrzeby, skoro własność ziemi i panowania nad ludem wiejskim, zapewniało dochody znakomite, ludzie zaś byli — w niewoli u panów! Przemysł mógł rozwijać się tam tylko, gdzie panowanie szlachty zostało złamane, gdzie lud był wolny. Krajami przemysłowymi w Europie są dziś te, w których najwcześniej lud uwolnił się od niewoli, od poddaństwa i pańszczyzny — Anglia, Szwajcarya, Francya, Belgia, Zachodnie dzielnice Niemiec. W naszych zaś dzielnicach dopiero lat 50 minęło od uwolnienia ludu z jarzma niewoli poddańczej. — To jest czynnikiem decydującym, dlaczego przemysł dotąd nie mógł się

rozwijać.

W obecnej dobie rozwoju atoli ten czynnik przestaje już oddziaływać. Owe straszne przewroty w rolnictwie, które

tyle klęsk sprowadziły na masy ludowe, stworzyły jednakże warunki rozwoju dla kapitalizmu przemysłowego i dziś możemy być pewni, że ten rozwój przemysłowy, jaki mogliśmy zaobserwować dalej trwać będzie.

Są przytem i takie warunki, które sprzyjają rozwojowi przemysłu. Do takich zaliczymy przedewszystkiem sąsiedztwo z Królestwem. — Przemysł Królestwa jest oparty bezpośrednio na odbycie jaki znajduje na rynku rosyjskim; produkcya dla tego rynku olbrzymiego pochłania dziś, a i długo jeszcze zapewne pochłaniać będzie siły kapitalistyczne Królestwa. Stąd jednostronny rozwój jego przemysłu, jego charakter wyjątkowy pod względem koncentracyi na kilku zaledwie gałęziach. Z tego znów wynika, że Królestwo ma ogromny popyt na towary przemysłu, których potrzebuje zarówno dla mas konsumujących, jak dla swoich fabryk; dostawcą tych towarów są w pierwszej linii Niemcy, a znaczną część dostarczają właśnie Szląsk, Księstwo i Prusy Zachodnie. — Ażebjf się przekonać o tern, dostatecznem jest wziąć do ręki sprawozdania Poznańskiej, Bydgowskiej, Gdańskiej i Opolskiej izby handlowej, z lat przed zatargiem handlowym z Rosyą w roku 1893/94 w czasie tego zatargu i po nim: Wyliczają te korporacye szkody jakie ponosi handel wskutek ceł rosyjskich, konstatują olbrzymie straty jakie powstały wskutek wojny celnej, a potem z roku na rok zaznaczają, jaki dobroczynny wpływ miało obniżenie ceł. Wprawdzie dziś jeszcze jest to w znacznej części handel towarami surowymi, a o ile chodzi o handel wyrobami przemysłu, handel poczęści pośredniczący — towary te w części są produkowane nie w Księstwie i Prusiech, a na zachodzie Niemiec. Lecz jasnem jest, że ten rozwijający się handel z Królestwa staje się pobudką do zakładania fabryk w pobliżu granicy, w Księstwie i Prusiech.

Z drugiej strony istnieje przeszkoda nader ważna, dla której przemysł tych dzielnic dźwiga się bardzo powoli. Przeszkodą tą są niskie płace robotników polskich. Wprawdzie każdy z czytelników gazet rad powtarza, że mamy warunki rozwoju przemysłu, bo marny taniego robotnika. Kto jednakże czerpie swą wiedzę ekonomiczną nie tylko z kuryerków, wie, że niska płaca robocza jest dziś czynnikiem rozwoju przemysłu w wyjątkowych tylko razach. Mianowicie tylko w tych gałęziach przemysłu, w których technika pozostała na bardzo niskim stopniu rozwoju, we wszystkich innych o kosztach produkcyi decyduje raczej sprawność robotnika, stopień wysiłku z jakim pracować może i stopień inteligencyi. 1 oto robotnik polski, źle żywiony i mało kulturalny wskutek biedy, w kraju staje-się robotnikiem bardzo mało produkcyjnym, podczas gdy śmiało może współzawodniczyć z robotnikami innej narodowości przy innych warunkach, czego dowodem są robotnicy polscy będący na wychodztwie. Lecz ważniejszem jeszcze jest to, że wskutek strasznie niskiej — jak pokażemy w następnym rozdziale — płacy roboczej, konsumcya robotników polskich jest mała, masy ludowe nie mogą stać się odbiorcami przemysłu. Przy przemyśle wyłącznie obliczonym na eksport mniej to wchodzi w rachubę (jak n. p. okazuje się w Królestwie i na Szląsku Górnym, gdzie przemysł rozwija się pomimo małej również siły konsumcyjnej mas). Lecz takim przemysłem wyłącznie eksportowym stać się nie może przemysł Księstwa i Prus Zachodnich, dla niego potrzeba rynku wewnętrznego, miejscowego, a ten powstawać może bardzo powoli wobec niskiej, stopy życiowej mas.

Jednakże ogólnie biorąc warunki są takie, że raczej należy się spodziewać przyspieszonego jeszcze rozwoju przemysłu niż był ten, jaki skonstatowaliśmy za okres 1882—1895.

ROZDZIAŁ III.

Stosunki przemysłowo-handlowe na Górnym Szląsku.

Inaczej zgoła niż Księstwo i Prusy Zachodnie przedstawia sie pod względem przemysłu Górny Szląsk, kraina węgla i żelaza. Już cyfry statystyki zawodowej na pierwszy rzut oka wykazują charakter przemysłowy tego kraju. Ogół ludności wynosił w roku 1895 1664161; z tego przypada na ludność rolniczą 634463, na przemysł i handel 824663, na służbę domową i wyrobników o zajęciu niestałem 22251, na wojsko, urzędników i »zawody wyzwolone« 67914, na ludzi bez określonego zawodu 114860. Na 278369 zarobkujących, t. j. pracujących produkcyjnie w rolnictwie przypada 318998 w handlu i przemyśle. Tablica spisu zawodowego (strona 173) poucza nas, że dominuje tu przemysł górniczo-hutniczy, zatrudniający przeszło 92600 ludzi; na tysiąc ludzi czynnych w produkcyi wypada 136,6 górników, co ósmy człowiek to górnik. Widzimy atoli, że inne gałęzie są tu reprezentowane pokaźnie, jakoto: przemysł kamieniarski, drzewny, chemiczny, budownictwo.

Nie możemy, niestety, podać dla Górnego Szląska cyfr dotyczących liczby zakładów przemysłowych i zatrudnionych w nich robotników, gdyż za rok 1895 opublikowano tylko cyfry dotyczące całych prowincyi, a nie obwodów regencyjnych, mamy więc wprawdzie cyfry dla całego Szląska, nie zaś dla regencyi Opolskiej. Należy tego żałować tembardziej, że proces proletaryzacyi i koncentracyi kapitałów musiał przybrać formy szczególnie ciekawe w kraju z jednej strony tak wybitnie przemysłowym, a z drugiej strony rozwijającym się bardzo szybko pod względem kulturalnym. Wielko-kapitali-styczny przemysł przedstawia tu — o czem przekonamy się jeszcze — niewątpliwie obraz pożerania karasi przez szczupaków, z drugiej zaś strony wzmagające się potrzeby kulturalne ludności pod względem materyalnym, a zarazem zanik dawnych form gospodarstwa domowego, powoduje, że większa niż dawniej ilość drobnych rzemieślników — krawców, szewców, stolarzy i t. p. — może znaleść zarobek. Że jednakże wogóle przeważny wpływ na ustosunkowanie społecznych warstw wywiera proces pierwszj^, o tern świadczą następujące cyfry statystyki zawodowej: Liczono w obwodzie regencyjnym Opolskim:

w handlu

w przemyśle

w r. 1882 I w r. 1895

i wr. 1882

w r. 1895

, przedsiębiorców samodzielnych ¹......

! pomocników.....

i robotników......

Ilość zatem »samodzielnych przedsiębiorców« w przemyśle wzrosła o 374, w handlu o 1878, w obu działach razem przyrost wynosi 4,13% ; tymczasem ludność wzrosła w tymże czasie o 16,1%. Przyrost »samodzielnych« zatem bynajmniej nie dotrzymuje kroku wzrostowi ludności. Wskutek tego stosunek liczebnjr grup społecznych musiał oczywiście uledz zmianie na niekorzyść samodzielnych. Liczono mianowicie na 100 zarobkujących:

89697

40050

14245 i 16128

3173

8020

1950

3426

184464

199339

13022    24269

w handlu

w p r z e m y ś 1 e w r. 1882 w r. 1H95 |J w r. 1882 ; w r. 1895

21,52

1,72

76.76

16,16

3,24

80,60

48,76 :    36,54

8.48

44,57 I    55,01

6,67

Znaczenie tych terminów wyjaśniliśmy wyżej.

Jakie działy przemysłu i handlu są reprezentowane na Górnym Szląsku o tern poucza nas statystyka ogłoszona w sprawozdaniach »Izby handlowej« w Opolu za lata 1896 i 1898.

Cyfry te atoli dotyczą tylko przedsiębiorstw fabrycznych, »czysto rzemieślnicze« nie zostały uwzględnione. Oto tablica podana przez Izbę:

Nr. bieżący

Liczba

zakładów

Liczba

robotników

w r. w r. 1896    1898

w r. w r. 1896    1898

I. Przemysł metalów i górnictwo.

Kopalnie węgla

rudy żelaznej......

„ galmanu, rudy ołowiowej itp.

Koksownie..........

Wielkie piece, odlewnie żel. i walcownie Fabryki drutu, gwoździ, walcownie

„ pilników......

„ maszyn i kotłów parowych „ maszyn rolniczych.....

10    „ wyrobów żelaz. i metalowych .

11    Zakłady dla konstrukcyi żelaznych .    .

12    Zakłady dla instalacyi gazu i wodociągów

13    Odlewnie dzwonów.......

14    Huty cynkow'e.........

15    Fabryki bieli cynkowej......

16    Walcownie cynku........

17    „ ołowiu........

18    Fabryki blachy perforowanej (rzniętej)

19    Huty ołowiu i srebra.......

20    Fabryki naczyń żelaznych polerowanych

briketów węglowych .    .    .    .

stożków węglowych .    .    .    .

rur

Ol

O5 0HO CO t-H rH Ol

to

co

Ol

to

21

22

II. Przemysł kamieni i keramiczny.

23    Kamieniołomy, kopalnie wapna, żwirówki

24    Kopalnie gipsu i młyny do mielenia gipsu marmuru, zakłady kamieniar-

25

26

skie i t. p.

27 Fabryki cementu

-V, |    „ wyrobów cementowych . .

29    Piece wapienne........

30    Cegielnie..........

31    Fabryki wyrobów garncarskich .    .

„ cegły ogniotrwałej .    .    .

28

32

CO th

:c oo

OhcO

l> o

to cc

54 57428 59416

25

13

27    7487    7776

25

83

651    6-i7

180    164

12

1    498    565

2    2263    2841

77

55

105

229    2149    2342

14

12

47

26    508    540

6    1657 2526

13

119

216

oj*

•N

Liczba

zakładów

Liczba

robotników

w r. w r. w r. 1896 1898 1896

w r. 1898

32    Fabryki porcelany

33    Huty szklane

12

Ol tt

o oc o tu

111. Przemysł wyrobu środków spożywczych.

»O IS

34 Młyny

1024

., do mielenia krup......

36    ! Cukrownie..........

37    Fabryki krochmalu.......

czekolady........

cykoryi ........

wędlin.........

41    | Mleczarnie i serownie......

42    ; Fabryki octu, wód mineral., musztardy

43    Słodownie...........

44    Fabryki drożdży........

45    Browary...........

46    j Gorzelnie ..........

47    Fabryki cygar i papierosów .    .    .    .

36

13

38

39

40

PI

»•

60

44

15

178

186

56

67

69

22

IV. Przemysł drzewny.

Tartaki...........

Zakład do impregnowania drzewa .    .

Fabryka ćwieków drewnianych .    .    .

j Fabryki wyrobów z drzewa ....

„ bednarskie.......

| Zakłady ciesielskie, tokarnie, stolarnie

| Fabryki ram złoconych......

powozów........

wyrobów korkowych .    .    .    .

szczotek i pędzli.....

wyrobów koszykarskich .    .    .

Węglarnie (do wypalania węgli drzewu.) Fabryka waty drzewnej......

3477

56

21

00

OJ IC W to Si

CC

LC

LC

183

305

797

68

42

35

20

12

cc

w«

4510

36

57

302

360

1362

87

36

39

16

24

265

12

V. Przemyśl tkacko-przędzalniczy i krawieczyzna.

Dzierzgaluie lnu.....

Przędzalnie .......

Fabryki waty......

Tkalnie........

Pończoszarnie ......

Fabryki dywanów.....

Tkalnie aksamitu i pluszu . .

Fabryki koronek .....

Folusze i bielarnie .    . .    .

OIC4J-OÛ10 4-4-OJOJ

3 213 232 I 344 308

11

16

51 2732    3064

22    434    905

65

76

62

86

2 148    68

10 142 14&

¹

Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta, wydanie II tom II.

²

ojemność, a raczej ładowność okrętu w »tonach regestrowych« ; jestto miara równa 100 angielskim stopom sześciennym, czyli 2,8316 metra sześciennego.

Nr. bieżący '

w r 1898

Liczba

zakładów

w r. 1898

Liczba

robotników

w r. w r. 1896    1898

CO rt »c t> t>

00 05 l> C'-

Farbieriiie.......

Fabryka powroźnicza .... Zakłady krawieckie ....

VI. Przemysł skórniczy.

192

215

Garbarnie . . Fabryki obuwia Fa ryka pasów

VII. Przemysł papierniczy.

Sortownie gałganów......

Fabryki celulozy i masy drzewnej .

Papiernie..........

Fabryki tektury do krycia dachów i ce meutu drzewnego......

05 CO 05 I>

10

10

132

to to to 05 Ol 4^ 00

178

1465

486

110

279

628

26

LC

Ci H O Ü1

00 O* is—

VIII. Przemysł chemiczny.

Fabryki kwasu siarczanego i siarkowego nawozu sztucznego .    .    .    .

preparatów i farmaceutycznych

850

358

Olejarnie Mydlarnie Fabryki świec Gazownie . .

110

113

o: CC O -H CO

LO

121

31

Fabryki smoły, benzolu i produktów

benzolowych . ........

Smarów...........

Prochownie i fabryki dynamitu . . . Fabryki zapałek........

»O Ol T* IC -T

450

1153

71

398

254

Dominujące znaczenie ma zatem przemysł górniczo-hutniczy, lecz prawie wszystkie gałęzie przemysłu są reprezentowane. Po części odgrywa tu oczywiście rolę znaczną obfitość węgla, owego »pokarmu fabryk«, lecz również ważną rolę odgrywa zapotrzebowanie na wszelkiego rodzaju wyroby po stronie ludności robotniczej. Kraj przemysłowy z konieczności staje się rynkiem zbytu dla wszelkich wyrobów w stopniu daleko wyższym niż kraj przeważnie rolniczy.

W porównaniu z innemi siedliskami przemysłu, zwłaszcza zachodu, dwie cechy charakteryzują Górny Szląsk: -ogromne skoncentrowanie przedsiębiorstw pod względem posiadania i skoncentrowanie na maleńkiej przestrzeni. Wprawdzie i na zachodzie przemysł węglowy i hutniczy są w znacznym stopniu skoncentrowane, są to przedsiębiorstwa olbrzymie, a i skupienie pod względem przestrzeni bywa tu znaczne. Jednakże nigdzie nie powstała tam tak potężna magnaterya przemysłowa i nigdzie nie ma takiego jaskrawego przeciwieństwa, miejscowości nawskróś przemysłowych z bezpośrednio sąsiadującymi obszarami czysto rolniczymi. Toż ten Górny Szląsk nie ma ani jednego miasta wielkiego, ani jednego siedliska kultury, jakiemi na Zachodzie są n. p. Dortmund, Düsseldorf, Kolonia, Liege, Birmingham, Manchester. Tu przemysł opanował kraj rolniczy, z amerykańską szybkością powstały osady fabryczne, miasta, w których niepodzielnie, jak nigdzie panuje busines, nory prawdziwe, brudne i zaniedbane pod względem hygienicznym i kulturalnym. I tuż, gdzie giną z oka kominy fabryczne, poczynają się rozłogi wielkich magnackich posiadłości.

Oto kilka danych dla ilustracyi tych stosunków:

Rodzina hrabiów Ballestrem posiada: 5 kopalń węgla i 2 huty cynkowe: przedsiębiorstwa te zatrudniają 5590 robotników. Rodzina Henckel-Donnersmarków posiada: 7 kopalń węgla, 11 kopalń żelaza, 7 kopalń rudj^ cynkowej, 6 hut cynkowych, 2 fabryki kwasu siarczanego, 6 cegielni, fabrykę celulozy i tartak; przedsiębiorstwa te zatrudniają przeszło 12.001) robotników. Książę Pless posiada 5 kopalń węgla i 2 cegielnie; liczba zatrudnionych robotników 1400. Hrabina Schaffgotsch posiada 3 kopalnie węgla i hutę cynkową; liczba zatrudnionych robotników — przeszło 4000. Książę Hohenlohe-Oehringen posiada 6 kopalń węgła, 6 kopalń rudy cynkowej, 3 zakłady hutnicze, liczba zatrudnionych robotników — przeszło 10000.

Wszyscy ci magnaci są prócz tego posiadaczami lati-fundiów rozległych, niektórzy z nich posiadają kopalnie i huty w Królestwie i na Szląsku austryackim, a prócz tego są

14*    .

‘J12

oni głównymi akcyonaryuszami górno-szląskich towarzystw akcyjnych.

Śród tych ostatnich znów są przedsiębiorstwa kolosalnych rozmiarów. Naprzykład:

»Donnersmarckhütte« — kapitał akcyjny 10092600 rek, posiada kopalnię węgla, kopalnię żelaza, koksownię, zakład hutniczy, fabrykę maszyn, cegielnię. »Katowickie towarzystwo przedsiębiorstw górniczych i hutniczych« akcyjny 22000000 marek, posiada 6 kopalń węgla, 2 kopalnie: żelaza, 3 zakłady hutnicze, piece wapienne, cegielnie i zatrudnia 10277 robotników. »Górno-szląskie towarzystwo przedsiębiorstw przemysłu żelaznego« — kapitał akcyjny — 25200000-marek, posiada 5 zakładów hutniczych żelaza, kopalnię rudy żelaznej, dzierżawi 8 kopalni takich; prócz tego posiada zakłady fabryczne w Częstochowie, Warszawie, Jekaterynosła-wiu, Saratowie, kopalnie miedzi nad Renem, kopalnie żelaza na Węgrzech. »Szląskie towarzystwo akcyjne kopalń i hut cynkowych«

ma-

kapitał:

235290000 marek, posiada 2 wielkie kopalnie węgla, 6 kopalń rudy cynkowej, 3 huty cynkowe, 2 walcownie cynku i fabrykę kwasu, a prócz tego walcownię nad Renem; zatrudnia na Górnym Szląsku 8000 robotników. »Towarzystwo akcyjne Huta-Laura« — kapitał 27000000r posiada 3 kopalnie węgla, 4 kopalnie żelaza, 2 kopalnie dolomitu,. 2 piece wapienne, 3 zakłady hutnicze połączone z fabryką wagonów, walcowniami i odlewniami; zatrudnia na Górnym Szląsku przeszło 15000 robotników; prócz tego posiada 2 zakłady hutnicze w Królestwie Polskiem, kopalnie żelaza na Węgrzech i nad Renem.

O geograficznem rozmieszczeniu, to znaczy o koncen-tracyi na niewielkiej przestrzeni świadczą następujące cyfry (podane przez izbę handlową w Opolu za rok 1898) o liczbie robotników fabrycznych w różnych powiatach Górnego Szląska.

(Zob. tabl. str. 213.)

Dwie trzecie zatem ludności robotniczej gromadzi się w czterech na pierwszem miejscu wymienionych powiatach,, na przestrzeni kilku zaledwie mil kwadratowych, na przestrzeni.

Powiat

Liczba robotników Wzrost li-przemysłowych

czebny od 1896-98

w r. 1896 w r. 1898 procent

Ludność NTa 100 głów według ludności robotników przemysł, w r. 1898

spisu z roku 1895

Bytomski .

Katowicki .

Zaborzański

Gliwicki

Raciborski

Rybnicki .

Opolski . .

Strzelnicki

Prądnicki .

Pszczyński

Tarnowicki

Niski . .

Koźlecki

Lubczycki .

Kluczborski

Niemodliński

Lubliniecki

Grotkowski

Olesniew'ski

6796

9512

5591

5022

4877

4407

4301

3925

3580

1585

1495

1416

907

793

639

541

7,1

40.0

9861

7391

5335

5119

4966

7798

4132

2212

1670

1504

1352

980

711

465

76,4

47,2

9,2

16,2

15,5

98,7

15,4

39,6

11,7

6,3

49,0

23,6

11,3

16 3

195538

145223

91137

1124*8

141476

87557

129557

696^5

98764

101979

57546

100786

70606

86210

46339

38916

46259

42065

49106

05 rj<_»C^co t> CO I— L" d 05 — r-05

go co" icf oT co" f-T ic" l—" to rjT co" tj," co" ,-7 co" co" cL r-T o

I 162801    187483    15,2    1713181    11,0

pod powierzchnią której mieszczą się skarby kraju »czarne dyamenty«. Kilka innych okręgów Raciborski, Rybnicki, Opolski i Tarnowicki odznaczają się zawrotnie szybkim niemal wzrostem ludności robotniczej: Przyrost o 40—98 w dwa lata! To »amerykańskie« wprost stosunki. Natomiast, jak widzieliśmy, powiaty rolnicze, oddalone od centrum przemysłowego wyludniają się. Od roku 1880—1900 ludność powiatu Lub-czyckiego zmniejszyła się o 2,78%, Grotkowskiego o 11,15%;; w ostatniem pięcioleciu ubyło ludności w 5 powiatach Gór-noszląskich, w Lubczyckim, Prudnickim, Niskim, Niemodlińskim i Grotkowskim. Ubyło, pomimo naturalnego przyrostu wskutek przewyżki urodzeń nad zejściami. Ludność zatem porzuca tłumnie zagon ojczysty i ciągnie do okręgów górni-czo-fabrycznych.

I pomimo to — przedstawiciele kapitału skarżą się rozpaczliwie na brak rąk roboczych na Górnym Szląsku! »Pomimo znacznego wzrostu liczby robotników — czytamy w spra-‘214 wozdaniu »Izby handlowej« Opolskiej za rok 1898 — skarżą sie wszystkie gałęzie przemysłu na dotkliwy brak rąk roboczych, który niejednokrotnie stał się przeszkodą do wyzyskania

zupełnego pomyślnej konjunktury. Zwłaszcza okręg przemysłowy, a najwięcej kopalnie, ucierpiały z tej przyczyny«. Wobec tej klęski w kąt idą wszystkie obawy hakatystyczne :

że otwarcie

»Kładziemy nacisk na to — czytamy dalej granicy dla robotników galicyjskich przy zastosowaniu odpowiedniej kontroli absolutnie nie grozi niebezpieczeństwem po-lonizacyi«. I podobne skargi i petycye powtarzają się aż do roku 1900. Ten robotnik galicyjski taki tani! i taki potulny! Naturalnie rzecz zmienia się nagle w chwili »krachu«: w roku 1901 i pierwszej połowie 1902 tysiące robotników zostaje pozbawionych pracy, galicyan i szlązaków z państwa au-stryackiego wypędzają tłumami.

I jakie przytem ciekawe zachodzą tu kompłikacye! Okręg przemysłów}^ jak polip potworny wchłania w siebie ludność powiatów ościennych, ściąga robotników z Wielkopolski, z Prus Zachodnich, z za kordona, a z drugiej strony w czasie steeple chase przemysłowego powstaje mu współzawodnik groźny na dalekim zachodzie : agenci z Westfalii uwijają się po Górnym Szląsku i szczodremi obietnicami zwabiają górnika Bytomskiego nad brzegi Ruhr i Renu. Upust to groźny i »Izba handlowa« woła rozpaczliwie: »Klęską dla nas jest, że Westfalia bez przerwy uprowadza nam górników, a strata dopływem robotników z za kordonu nie zostaje powetowaną«. Za to na zimę 1901 roku, kiedy wybuchło przesilenie, Westfalia rzuciła na wschód tysiączne tłumy robotników!

Statystyka powiada nam, że w dwuleciu 1890—98 przybyło na Górnym Szląsku blisko 25000 robotników przemysłowych. W tej liczbie było zajętych w przemyśle górniczo-metalowym 9000. Dla tej gałęzi przemysłu mamy cyfry z roku na rok podawane; z nich wynika, że w okresie ożywienia przemysłowego, 1895—1900 włącznie, przybyło tu robotników 28000. Jeżeli przyjąć, że w całem tern sześcioleciu stosunek pomiędzy przyrostem w przemyśle górniczo-hutniczym a w przemyśle wogóle pozostał ten sam, to dochodzimy do wniosku, że przyrost w sześcioleciu 1895—1900 musiał wynosić około 77000 robotników w przemyśle wogóle. Kiedy zaś ogłoszone zostaną cyfry za lata krachu, ujrzymy, że znów dziesiątki tysięcy zostały wyrugowane z kopalń i fabryk.

r-

Tak więc wytwarza się jakiś wir, jakiś potworny Malstrom istot ludzkich przerzucany straszną potęgą ślepo działających sił ekonomicznych z zagrody chłopskiej do huty, ze wschodu na zachód i z powrotem. Pamiętajmy, że w owych suchych cyfrach statystyki chodzi o żywych ludzi, dla których ten ruch wyrażony w cyfrach oznacza rozpaczliwą walkę o byt. Tu chodzi o bóle porodowe społeczeństwa, które wyłania nowe formy, a wielkiemu procesowi społecznemu towarzj szy tysiące dramatów osobistych. — Jakże te sprawy olbrzymie odzwierciedlają się w życiu duchowem i politycznem polskiem w państwie Pruskiem? co ma do powiedzenia o tern prasa »miarodajna«, co czynią »światli przewódcy młodszej braci«? Nic! głucho tu i ciemno, bagienko publicystyczne nigd}^ nie zostaje zamącone dyskusyą tych spraw, a »przewódcy narodu«, »reprezentanci polskiego społeczeństwa« dla tych mas proletaryatu rewolucyonizowanych wielkim procesem ekonomicznym, mają zaledwie frazesy »o zachowaniu polskości«, o »świętej religii katolickiej«, o »cnotach pradziadów«. Inte-ligencya polska państwa Pruskiego nie wydala ani jednego człowieka, któryby zrozumiał interesa i dążności tego proletaryatu, któryby ocenił znaczenie przewrotu społecznego, jaki się tu odbywa. Jakież straszne świadectwo ubóstwa!

Jak widzieliśmy, miarodajnym dla stosunków społeczno-ekonomicznych Górnego Szląska jest wielki przemysł gór-niczo-hutniczo-metalowy.

Należy rozejrzyć sią zatem nieco bliżej w warunkach bytu tego przemysłu.

Podstawą tego przemysłu jest bogactwo minerałów zawartych w tak zwanem szląskopolskiem zagłębiu. Znajduje się tu węgiel kamienny, żelazo, cynk, ołów⁷, siarka i srebro.

Kopalnie węgla kamiennego.

Pokłady węgla w zagłębiu szląskopolskiem należą do najbogatszych w Europie. Granice zagłębia węglanego sięgają ku północy aż do Tarnowie, na zachód ciągnie się ono przez Gliwice ku Raciborzowi, przekracza następnie lewy brzeg Odry. Na Szląsku austryackim do tegoż zagłębia należą bogate pokłady okręgu Ostrawsko-Witkowickiego i ciągną się one na wschód aż do Jaworzna (okręg Jaworzno-Siersza-Ten-czynek-Rudno). W Królestwie granice zagłębia dotąd jeszcze nie są dokładnie zbadane, eksploatują tu dotąd tylko najbogatsze pokłady dąbrowiecko-sosnowieckie. Cały teren węglowy ciągnie się w kierunku południowo-zachodnim na przestrzeni z górą 100 kilometrów, północno-wschodnim przeszło 70 kilometrów.

Wydobyto w tern zagłębiu w roku 1900 ogółem ton (po 1000 kilogramów) 36086482; a mianowicie:

w okręgu Ostrawsko-Witkowickim .    .    . ton 6156473

„ Jaworzno-Siersza-Tenczynek-Rudno „    110Ö899

Dąbrowa-Sosiiowice Górno Szląskim .

4014069 24815041

Pod względem dostępności węgla zagłębie Szląsko-Pol-skie przedstawia warunki nadzwyczaj dogodne. Na całej kuli ziemskiej nie znaleziono dotąd pokładów tak potężnych, wyborowych, czystych i regularnie rozłożonych. Pokłady grubości 2 metrów, które w Anglii uchodzą już za bardzo potężne, tu zaledwie bywają eksploatowane, gdyż zazwyczaj grubość pokładu wynosi 4—6 metrów czystego węgla, a niektóre mają do 10 i 12 metrów. Przy tern pokłady te są bardzo bliskie powierzchni i biegną linią mało łamaną; to też kopalnie szląskie są mało głębokie 200—300 metrów. Pod względem jakości należy węgiel szląski do wyborowych. Zawiera on wysoki procent tlenu, 10—20%, i po spaleniu zostawia

mało popiołu. Wskutek tego więc przy spalaniu otrzymuje się »płomień długi«, a to jest pożądanem, zwłaszcza przy opalaniu kotłów parowych. Natomiast węgiel ten po większej części źle się koksuje i dopiero w piecach koksowych najnowszej konstrukcyi usunięto tę trudność.

Przemysł węglowy Górnego Szląska jest stosunkowo stary, lecz rozwijać się potężnie zaczyna dopiero w drugiej połowie wieku XIX; w r. 1864 (najstarsza wiarygodna cyfra) wydobyto 3,9 milionów ton, w r. 1900 — 24,8 milionów ton. Załączona tabliczka daje pojęcie o rozwoju kopalń węglowych w czasie od 1885 do 1900 roku.¹

w r. 2900

w r. 1895 w r. 1890

w r. 1885

Liczba kopalń......

„ maszyn......

Siła maszyn w „koniach parowych“ .......

Liczba robotników .... Ogólna suma płacy roboczej —

marek........

Produkcya w tonach ....

Sprzedano ton ......

Otrzymano ze sprzedaży marek Wartość produkcyi całej (tj. węgla sprzedanego i użytego przez kopalnie.....

63

54

56

78

624

903

707

540

114137

70147

82553

53167

62837

49708

46911

40214

66400710

24815041

22925323

170772541

39797161

18063906

18034482

90470988

36584591

16862878

16811640

78127906

22370220

10853285

11503060

47360355

177002456

93869566 I 80971688

47250230

Produkcya zatem wzrosła w tym okresie więcej niż w dwójnasób, rozwój był olbrzymi. W całych Niemczech w tymże okresie produkcya wzrosła z 57 na 102 miliony ton, z czego wynika, że produkcya węglowa Górnego Szląska rozwinęła się szybciej, niż produkcya w całych Niemczech wogóle.

Oczywiście był to rozwój nierównomierny; jakkolwiek bowiem przemysł węglowy stosunkowo mniej jest zależny od wahań konjunktury niż inne gałęzie przemysłu wielkiego, np. przemysł tkacko-przędzalniczy lub żelazny, to przecież i tu wahania są bardzo poważne. Dla Górnego Szląska zaś wchodzi w rachubę, że odbyt węgla jest zależnym z jednej strony od wszechświatowego rynku, z drugiej odbija się na nim dotkliwie każda zmiana w stosunkach handlowych z Ro-syą i Austryą. W latach zastoju na Zachodzie bowiem węgiel angielski przez Gdańsk, Szczecin i inne porty zalewa wschodnie dzielnice monarchii pruskiej, a w tymże kierunku nadchodzi drogami żelaznemi węgiel z zagłębia westfalskiego; w latach znów zastoju w Rosyi, a głównie w Królestwie i w Austryi zostaje zatamowany odbyt do dzielnic przyległych Szląskowi. Tak np. lata 1891—93 były latami zastoju w całej Europie, a na domiar w r. 1893/4 wybuchł zatarg handlowy pomiędzy Rosyą a Niemcami. To też w tym okresie ilość węgla sprzedanego przedstawia się tak (w milionach ton): w roku 1890 — 15,5, w r. 1891 — 16,2, w r. 1892 — 14,9, w r. 1893 — 15,6, w r. 1894 — 15,8. Dopiero po zawarciu traktatu handlowego z Rosyą zmieniają się stosunki pod tym względem, a prócz tego w roku 1895 poczyna się w całej Europie okres niebywale pomyślnej konjunktury, wtedy sprzedaż sięga cyfry 18 milionów ton i odtąd zaczyna się okres szybkiego wzrostu, aż do roku 1900 włącznie.

Ponieważ ten okres przemysłowego hazardu oddziałał szczególnie wybitnie na stosunki przemysłu żelaznego, poświęcimy mu nieco więcej miejsca, mówiąc o tym przemyśle. W tern miejscu natomiast musimy powiedzieć kilka słów o drogach komunikacyjnych Górnego Szląska, które przede-wszystkiem mają wpływ na handel węglami, lecz uwagi te stosują się oczywiście także do innych towarów.

Pod względem położenia geograficznego Szląsk Górny jest upośledzony o tyle, że granice polityczne dzielą go od najbliższej arteiyi komunikacyjnej, jaką jest Wisła. Handel więc — o ile odbywa się drogami wodnymi — zostaje skie-rowany ku Odrze : Towary idą Odrą od i do morza, a prócz tego do dzielnic centralnych monarchii Pruskiej — do Berlina. Trudności jednakże są tu znaczne: Odra jest z natury rzeką mało nadającą się do żeglugi. Na znacznych przestrzeniach ma ona bieg bystry: masy wód w czasie wylewów wiosennych spływają szybko, koryto zmienia się ciągle, brzegi są podmywane, tworzą się wielkie kępy piasku; w lecie znów wodostan jest bardzo niski, tylko bardzo niewielkie statki mogą kursować. W roku 1886 podjęto roboty regulacyjne wielkim bardzo nakładem i doprowadzono górną część rzeki do takiego stanu, że koryto posiada 1 metr głębokości przy najniższym poziomie; tego dopiąć można było tylko przez skanalizowanie rzeki od ujścia przypływu Nissy do miasta Koźle. W r. 1888 prócz tego wybudowano w Koźlu przystań obszerną i pobudowano szluzy na kanale wspomnianym, co uskuteczniono nakładem 21,5 milionów marek. Obecnie więc Odra jest rzeką do pewnego stopnia przynajmniej zdatną dla żeglugi.

Ruch towarowy na Odrze szybko wzrasta. We Wrocławiu według wykazów Izby handlowej ruch ten wynosił, licząc razem towary idące w dół i w górę rzeki, oraz wyładowane w porcie wrocławskim :

w roku 1885    .    .

Najważniejsza część tego transportu towarów, blisko połowa, przypada na węgiel.

Od centrum przemysłowego do Odry jest do przebycia droga dosyć znaczna: do portu w Koźlu odległość wynosi z Bytomia przeszło 50 kilometrów, do portu w Opolu przeszło 100. Do portów tych więc towary bywają przewożone w części koleją, w części kanałem Kłodnickim. Kanał ten powstał przez rozszerzenie koryta rzeki Kłodnicy, poczynającej się na północ od Pszczyna, płynącej pod miastem Gliwic

i wpadającej do Odry w pobliżu Koźla. Od Gliwic tedy odbywa się tu spław na odległości 46 kilometr. Droga wszakże jaką kanał ten stanowi, dotąd jeszcze nie została należycie wyzyskaną i spław jest nieznaczny. Z portów rzecznych odrzańskich ważnym jest głównie Koźle. Do tego portu zwieziono z Górnego Szląska:

.    251.000 ton

. 463.000 »

. 724.000 »

. 876 000 »

. 813.000 »

# I tu lwią część stanowi węgiel: w r. 1900 — 680.000 ton.²

Prócz tego istnieje już tylko komunikacya na Przemszy, kędy spławia się kilkadziesiąt ton węgla ku Wiśle, a Wisłą do miast galicyjskich, głównie do Krakowa.

Sieć kolejowa Górnego Szląska ma długości 1265,8 kilometra; prócz tego istnieje około 150 kilometrów dróg podjazdowych, wąskotorowych, zapomocą których komunikują się zakłady hutnicze z fabrykami, a także fabryki, huty i kopalnie ze stac3^ami kolejowemi.

Jeżeli porównamy Górny Szląsk z częściami zagłębia węglowego polsko-szląskiego w państwach rosyjskiem i au-stryackiem, jest on w położeniu stosunkowo bardzo korzyst-nem. Tamte bowiem okręgi przemysłowe zupełnie są pozbawione komunikacyi wodnej, a okręg Dąbrowa-Sosnowice na domiar ma nędzną komunikacyę kolejową. Natomiast w porównaniu z okręgami górniczo-przemysłowymi Zachodu jest Górny Szląsk upośledzonym Okręgi nad Renem i w Westfalii mają znakomitą komunikacyę wodną — Ren i Wesera — są położone stosunkowo blisko morza i posiadają daleko więcej rozgałęzioną sieć kolejową. Jeszcze korzystniej przedstawia się

sprawa dla okręgów belgijskich i francuskich, nie mówiąc już o angielskich.

Dokąd więc Górny Szląsk wysyła swój węgiel? Drogą wodną spławia przeciętnie około 600.000 ton głównie na Zachód, do Wrocławia, Berlina itp. Wysyłka zaś koleją pized-stawia się tak (w tonach):

w roku 1900 w roku 1895

Na Pomorze (Pommern).......

Do miast portowych morza Bałtyckiego .

Do Meklenburgii..........

„ Brandenburgii.........

„ Berlina............

„ państw i dzielnic niemieckich na zachód od Elby (Saksonia, Bawarya Hanower itp.)

Do Księstwa Poznańskiego......

Na Szląsk wraz z Wrocławiem.....

Wewnątrz regencyi Opolskiej.....

Do Prus Zachodnich i Wschodnich .    . .

„ Królestwa Polskiego.......

„ Galicyi............

„ Czech ............

„ innych dzielnic Austryi......

Na Węgry........ ...

Do Bosyi............

422000

706200

56800

817400

951200

167700

844300

28100

522300

700400

853741

1475400

2848900

3539000

994900

874522

523609

587521

563521

2940986

26566

355225

1064000

2576900

2355200

672200

255800

378700

449900

614400

2258900

3900

Dla oceny tych cyfr należy zwrócić uwagę na to, że rok 1900 był rokiem »gorączki przemysłowej«, braku i drożyzny węgla, zaostrzonego jeszcze strejkiem w Czechach. Kopalnie na zachodzie Niemiec nie byty w stanie zaopatrzyć w węgiel swoich odbiorców zwykłych i węgiel szląski szedł daleko na zachód, do Bawaryi np., co przy normalnych warunkach i cenach nie ma miejsca. Biorąc to pod uwagę widzimy, że »naturalne rynki zbytu« są przedewszystkiem dzielnice polskie: Prusy Zachodnie, Księstwo, Królestwo, Galicya, Szląsk austryacki; po za tern w Niemczech: Szląsk i dzielnice wschodnie — Pomorze, Meklenburg, Brandenburgia. ( ha-rakterystycznem jest, że wszystkie wielkie miasta polskie używają węgiel z Górnego Szląska: w roku 1900 Poznań

■222 sprowadził 104.000 ton, Warszawa 84.935, Kraków 37.298, Lwów 45.805.

Wskutek podziału politycznego zagłębia węglowego na trzy części zachodzą najdziwaczniejsze konflikty. Z jednej strony przedsiębiorcy kopalń Królestwa wszelkiemi siłami bronią się od »zalewu« węglem Szląskim, pomimo, że kopalnie Dąbrowiecko-Sosnowieckie nie są dziś już w stanie pokryć zapotrzebowania krajowego, a w dodatku nie produkują zgoła węgła zdatnego dla koksowni i gazowni; dopięli też celu i w r. 1887 cło zostaje podwyższone z jednej do dwu kopiejek w złocie od puda (3,94 marek za tonę) i dopiero w r. 1894 cło zostało zniżone do dawnej normy; przemysł węglowy w Dąbrowie nie podupadł bynajmniej, lecz przeciwnie cieszy się bardzo dobrem zdrowiem i lichwiarskimi zyskami. Z drugiej strony kapitaliści górno-szląscy biadują bez ustanku na krzywdę, jaką im wyrządza Austrya i Rosya swoją polityką taryfową, hfywały naprzykład takie czasy (w r. 1888), że węgiel dąbrowiecki był w Toruniu tańszym od górno-szląskiego, przewóz bowiem koleją przez Skierniewice i Aleksandrów kosztował 65 fenigów za tonę, zaś z Katowic do Torunia 97,5. Za to węgiel górnoszląski w rok później przedostawał się na Litwę przez Wierzbołowo, dzięki zniżonej taryfie tranzytowej. W Austryi znów koleje prowadziły i prowadzą politykę taryfową na własną rękę; tak np. kolej Północna posiada własne kopalnie pod Karwinem i Ostrawą i przewozi ten węgiel taniej od górnoszląskiego (sprawozdanie stów. przedsiębiorców wyżej cytowane za rok 1886). Słowem komplikacyi co niemiara. Najzabawniejszem zaś jest, że przy każdej kwestyi tego rodzaju przedsiębiorcy apelują do rządów »w imię interesów narodowych«. Ponieważ zaś większość tych przedsiębiorców w zagłębiu, bez względu na granice państwowe jest Niemców, to tyrady szczególnej nabierają dobitności. Z wybudowaniem drogi Kalisz-Łódź możemy się spodziewać nowego wybuchu tych uczuć patryotycznych; pocznie się bowiem walka o dostawę węgla dla okręgu Kaliskiego: Dąbrowa będzie domagała się obniżenia taryfy przez

Łódź, a Bytom przez Kluczberg-Ostrowo; wtedy niechybnie bracia Renard et consortes będą ratowali przemysł polski w Dąbrowie przed hrabią Balestrem i księciem Pless, ci zaś będą dobroczyńcami, pragnącymi rozwoju przemysłu polskiego w Kaliszu, któremu mogą dostarczyć taniego węgla. Jest atoli nadzieja wybrnięcia z tego dylematu: Hrabia Hohenlohe-Oehringen posiada kopalnie we wszystkich trzech państwach; może więc zdoła on skłonić swoich towarzyszów kapitalistycznych do zawiązania trustu, obejmującego kopalnie całego zagłębia; wtedy nastąpi podział terytoryalny niezależny od granic państwowych, magnaci podzielą dzielnice ościenne na »sfery wpływu«, i ustanowią rynki zbytu dla węgla.

Ciekawe bardzo są stosunki pod względem koncentracyi. Jak widzimy z tablicy o produkcyi, było czynnych kopalni w 1885 roku 78; liczba zmniejszyła się do roku 1895 na 54 i dopiero okres ogromnego rozwoju przemysłowego sprawił, że ta liczba powiększyła się o 9. Koncentracya miała też miejsce pod względem użycia maszyn: w r. 1885 jest maszyn 540 o sile 47.000 koni, w roku 1900 — 642 maszyn, lecz o sile 114.137 koni parowych. Jednakże liczba kopalń nie daje zgoła pojęcia o stopniu koncentracyi. Znaczna bowiem ilość zakładów, jak powiedzieliśmy, koncentruje się w jednych rękach.

Kopalnie rudy żelaznej.

Górny Szląsk ma względnie obfite zapasy rudy żelaznej. Po większej części jest to żelaziak brunatny, zawierający 25—30 żelaza, rzadko 50%, prócz tego w pokładach łupku towarzyszących pokładom węglowym, znajduje się żelaziak ilasty (sferosyderyt), ruda znacznie wydajniejsza, lecz w ilościach nie wielkich.

O stanie i rozwoju kopalń tej rudy świadczą cyfry następujące:

Produkcya w tonach .    .    .    .

Wartość produkcyi w markach

475694

Ilość kopalń

„ maszyn......

Siła maszyn w koniach parowych ........

Ilość robotników.....

Płaca robocza marek

Av r. 1900 w r. 1895

Avr 1890

w r. 1885

45

02 !

51

44

56

722

2044

1418807

29

460

3142

1193674

17

262

78

3288

3868

1549211    118319

406839

2897567    2453973

769742 i 756404 3855087 I 2799984

Ilość zatem rudy żelaza wydobywanej zmniejsza się szybko w ostatniem dziesięcioleciu. Jednocześnie zaś koszta produkcyi wzrastają: zmniejszyła się produkcya ilościowo, lecz wzrosła jej wartość i siła motoryczna maszyn zastosowanych. Pod względem koncentracyi zaszły tu zmiany daleko doraźniejsze, niż wskazują cyfry dotyczące ilości kopalń ; 44 kopalnie liczone w r. 1900 należą do 13 tylko właścicieli a przytem znaczną część tych kopalń dzierżawi kilka zakładów hutniczych.

Brak rudy powoduje ogromny import rud do Górnego Szląska. Sprowadzają mianowicie znakomite rudy szwedzkie i hiszpańskie (żelaziak błyszczącym), węgierskie (żelaziak szpatowym), szląskie (żelaziak magnetyczny) i rudy galicymjskie (że-(laziak darniowy, zawierający dużo fosforu).

Materyały niezbędne jako »topniki« przy wytapianiu rud, wapno i dolomit znajdują się na Górnym Szląsku w wielkich ilościach, doskonałym gatunku, a przytem znakomicie rozlokowane, gdyż bywają wydobywane w znacznej części z pokładów leżącymch nad pokładami rudy lub węgla kamiennego.

B. Przemysł żelazny

reprezentują na Górnym Szląsku: 1) zakłady hutnicze, wielkie piece dla produkcyi surowca, żelaza i stali; w użyciu są zarówno systemy puddlingowy, Martin’a, Bessemera i Thomasa; 2) odlewnie żelaza i stali; 3) walcownie żelaza i stali, produkujące pół-materyały (sztaby, płyty itp.), oraz tak zwany gruby towar« (relsy, blachy itp.); 4. walcownie rur i walcownie drutu (wyrabiają drut, gwoździe, łańcuchy itp.).

Rozwój tej gałęzi w ostatnich piętnastu latach charakteryzują następujące cyfry:

rok 1900 rok 1895

rok 1890

rok 1885

Wielkie piece.

Ilość zakładów......

„ robotników.....

Płaca robocza w markach .    .

Produkcya w tonach .    .    .    .

Wartość ogólna produkcyi w markach.......

11

10

11

12

4685

3536

3972000    2537000

747000    532000

4088    3736

2583000    2187000

508000    413000

Walcownie.

48702000 i 26478000 29857000 21045000

Ilość zakładów......

,, robotników.....

Płaca robocza w markach .    .

Produkcya wr tonach .    .    .    .

Wartość ogólna produkcyi w markach.......

22 :

19

20

18

19540 i 14319 17064000 10874000 789000 ;    507000

90709000 48825000

13031

9767000

387000

10315

6754000

250000

50505000

31250000

Odlewnie.

Ilość zakładów .    .    .

„ robotników .    .

26

25

20

19

3281

Płaca robocza w markach .    . II 2647000

Produkcya w tonach ...

Wartość ogólna produkcyi w markach.......

87000

2155

1771

1111

1460000

42000

1280000    710000

38000    20000

129160001 5693000 ! 6022000    2839000

Na losy tego przemysłu, jak wszędzie, wywarły wpływ przeważny rewolucye techniczne. Do końca XVIII-go wieku przetrwały prastare sposoby wytapiania żelaza w niewielkich piecach na węglu drzewnym, a obok tego istniały (już od wieku XVII) tak zwane »wielkie piece«, wytapiające z rudy surowiec i »fryszernie«, w których z surowca wytapiano żelazo znów na węglu drzewnym. 21 września 1796 r. w królewskiej hucie w Gliwicach stanął wielki piec koksowy, pierwszy na kontynencie europejskim, zbudowany na wzór angielski. Ogromna atoli obfitość lasów sprawiła, że dawne sposoby produkcyi zachowały się tu jeszcze bardzo długo, podczas gdy w Angli, Westfalii, Belgii należą one już oddawna do przeszłości. Jeszcze w roku 1861 produkcya żelaza w piecach drzewnych — bezpośrednio z rudy — wynosiła trzecią część produkcyi ogólnej; w roku 1884 stanowi ona atoli zaledwie 0,33%, a od roku 1897 statystyka już nie notuje »żelaza na węglu drzewnym«; stało się ono quantité negli-quable, ponieważ wyczerpanie lasów sprawiło podrożenie drzewa i ta forma produkcyi stała się nieracyonalną. Do roku 1850 mniej więcej rozwój postępuje normalnie. Zostaje zaprowadzony system puddlingowy (z angielskiego to puddle mieszać), t. j. proces przy którym wytapianie żelaza z surowca, t. zw. świeżenie, odbywa się w piecach opalanych węglem lub gazem. W roku 1856 genialny rewolucyonista techniki Bessemer, inżynier angielski, wpada na śmiały pomysł odwęglania surowca przez spalenie go w strumieniu powietrza, wskutek czego z surowca wytapia się odrazu stal. Nowa metoda niesłychanie szybko znajduje zastosowanie, gdyż nadaje się przedewszystkiem do masowej produkcyi; za pomocą bowiem dawnych sposobów świeżenia dla przetopienia 5000 kilogramów surowca na żelazo zdatne do kucia trzeba iy₂ tygodnia czasu, przy piecu puddlingowym 1V2 dnia, w retorcie Bessemera 20 minut. Oczywiście nowy wynalazek wywołał przedewszystkiem zniżenie cen. Ten przewrót dał się srodze we znaki przemysłowi górnoszląskiemu, który nie rychło zdołał zastosować się do nowych Warunków, a to dla przyczyn następujących: Przy systemie puddlingowym o kosztach produkcyi stanowią przedewszystkiem taniość opalu, węgla i taniość robocizny; pod tym względem

zaś Szląsk górował nad współzawodnikami Zachodu: węgieł tani, ponieważ nie ma nań odbytu w pobliżu, robotnik tani, gdyż ziemie polskie pod dostatkiem dostarczały i dostarczają proletaryuszów — nędzarzy potulnych, pracowitych i mało wymagających; tą taniością robocizny biły huty gliwickie Zachód. Przy procesie genialnego Anglika praca ludzka zostaje zredukowana do minimum ; tu już ów robotnik tani i potulny, lecz mało sprawny nie wchodzi w rachubę, tu wyższość ma robotnik zdolny wyładować w minimalnym czasie maximum energii; tu nie chodzi już o to, aby robotnik bez szemrania pracował niesłychanie wielką ilość godzin, lecz o to, aby robotnik był w stanie pracować z wielkiem wytężeniem. Tak więc befsztyk angielski i ośmiogodzinny dzień pracy pobił kapustę i kartofle i szesnastogodzinny dzień pracy. Druga przyczyna, dla której nie można było nie zastosować systemu Bessemera na Szląsku była natury technicznej: W konwertorze Bessemera nie można usunąć z surowca fosforu, a 0,l°/o fosforu już czyni żelazo niezdatnem do kucia; rudy zaś szląskie wszystkie mają nadmiar fosforu. Tę trudność usunął dopiero system Thomas-Gilchrist w r. 1878; na miejsce krzemionki, z której składają się wewnętrzne ściany »gruszki« Bessemera, użyli ci wynalazcy dolomitu; skutek stąd był taki, że teraz można było dodawać do surowca zawierającego fosfor przymieszki zasadowej (palony wapniak), a wtedy fosfor wchodzi w połączenie chemiczne z żużlami, podczas gdy w konwertorze Bessemera łączył się on z krzemem i niszczył ściany ogniotrwałe. (Stąd system Bessemera nazwano systemem o reakcyi kwaśnej, system Thomasa systemem o reakcyi zasadowej). Tę nową zasadę zastosowano także do systemu Siemens-Martin, przy którym konwertor został zastąpiony piecem gazowym. Tak więc wynalazek Thomasa i Gilchrista uratował przemysł żelazny Górnego Szląska; wywołał on skutek przy tern olbrzymi pod względem społecznym: potentaci przemysłu musieli odtąd poszukiwać robotników mniej tanich i potulnych, lecz za to

sprawniejszych; robotnik zaś szląski dowiódł, że zdoła sprostać nowemu zadaniu.³

Monopol, jaki posiadali przedsiębiorcy zagłębia polsko-szląskiego pod względem taniości robotnika, przestał odgrywać rolę decydującą. Jednakże taniość robocizny szląskiej wypowiada się zawsze jeszcze w ten sposób, że żelazo puddlingowe, wymagające wielkiego nakładu pracy, a stosunkowo mniejszego nakładu kapitału stałego, jest na Górnym Szląsku tańsze od żelaza. Martyn ows ki ego o kilka marek na tonie, podczas gdy w Anglii i Westfalii rzecz ma się przeciwnie. Atoli przyszłość należy w każdym razie do systemu technicznie wyższego i radzi nieradzi kapitaliści szląscy z tem liczyć się muszą, inaczej zostaliby pobici na rynku międzj^-narodowym. To też w produkcyi hutniczej Górnego Szląska zaszły takie zmiany: W roku 1861 produkcya stali, i to wyłącznie puddlingowej, stanowiła zaledwie 1,26% ogólnej produkcyi żelaza; w roku zaś 1885 produkcya stali systemem Bessemera, Thomasa i Martina, stanowiła już 17%, w roku 1900 — 48%.

Prócz tych przewrotów technicznych wpłynęły oczywiście na ukształtowanie stosunków warunki wynikające ze zmian konjunktur handlowych i polityki handlowej, a także tworzenie związków przemysłowców — karteli. Postarajmy się zoryentować w tych stosunkach w najogólniejszych zarysach.

Zjednoczenie Niemiec w}^wołało, jak wiadomo, ogromny wzrost przemysłu w całem państwie, a napływ miliardów francuskich spowodował dziki kankan spekulacyi; Górny Szląsk oczywiście został porwany tym ruchem. Odbyt na towary żelazne wzmagał się szybko, grynderstwo spowodowało ogromny napływ kapitałów; poczęto wtedy budować -gorączkowo drogi żelazne w tej dzielnicy i poczęły wyrastać jak grzyby po deszczu olbrzymie przedsiębiorstwa. Do »krwawych grynderstw« tej doby należy droga żelazna Kluczborg-Tarnowice oraz wielki zakład hutniczy »Laurahütte«. Magnaci szląscy okazali się wtedy spekulantami o prawdziwie »żydowskim« sprycie. Po tym okresie forsownej produkcyi i hi-perprodukcyi nastał w r. 1874 długi, bo prawie 8 lat trwający okres stagnac}d, w którym przemysł żelazny powoli bardzo się rozwijał. W roku 1861 produkcya żelaza wynosiła około 100.000 ton, w roku 1873 dobiega 308.000 ton, zmniejsza się w latach »krachu« do 234.000 ton i wzrasta następnie stopniowo do roku 1882 —- 360.000 ton. Jest to zarazem okres niebywałych wahań cen, które były spowodowane po części zmianami konjunktury, po części przewrotami technicznymi, o których wyżej. W roku np. 1870 płacono za żelazo na Szląsku Górnym 75,80 marek za tonę; w r. 1873, w czasie gorączki grynderskiej cena dochodzi do niebywałej dotąd wysokości 126,20 marek. Nastaje »krach« i cena w roku 1874 spada do 79,80 marek. W następnych latach pod wpływem konku-rencyi angielskiej, która wzmaga się szybko dzięki stosowaniu systemu Bessemera, cena waha się pomiędzy 52 a 63 marek. W roku 1879 książę Bismark rozpoczyna swą politykę protekcyjną i dzięki temu zacofane zakłady niemieckie, a zwłaszcza szląskie mogą odsapnąć. Skutek atoli był taki, że wnet poczyna się hiperprodukcya i w r. 1884 następuje reakcya, nowe przesilenie gwałtowne. W tym roku produkcya Górnego Szląska dobiega 410.000 ton, cena podniosła się do 64 marek, w roku zaś 1886 produkcya spada do 373.000 ton, a cena do 45, chwilami nawet do 39 marek za tonę. Do zaostrzenia tego przesilenia przyczynia się cło rosyjskie na surowiec, które w marcu 1885 podwyższono z 9 na 12 kopiejek od puda, t. j. z 18 na 24 marek od tony.

Te cięgi spowodowały, że w r. 1887 powstaje pierwszy syndykat na Górnym Szląsku, syndykat walcowni. Wskutek tej organizacyi cena na surowiec podnosi się do 50 marek. Atoli nowe podwyższenie cła rosyjskiego (do 30 kopiejek za pud (60 marek za tone) powoduje nowe trudności. Teraz powstaje straszny lament, przemysłowcy przepowiadają, że niechybnie zginą; atoli znaczna część z nich powetowała sobi& wnet straty przenosząc zakłady swe za kordon, do Siele, a rząd pruski ulitował się nad niebożętami i obniżył taryfę na drogach żelaznych, ułatwiając tern zbyt na Zachód. I otóż — pomimo, że syndykat postawił sobie za zadanie »regulowanie produkcyi«, produkeya walcowni wzrosła z 304.344 ton w r. 1887 do 609.848 ton w roku 1890; wzrasta również produkeya surowego żelaza z 396.000 na 508.000 ton. Zatem, wskutek hiperprodukcyi nowy »krach« w 1891 r., produkeya zmniejsza się do roku 1893, w którym wyprodukowano już tylko 471.000 ton żelaza i cena, która na początku roku wynosiła 89 marek spada do 54 marek. W roku 1893 wybucha, prócz tego wojna handlowa pomiędzy Niemcami a Rosyą,. ostatnia nakłada cło wręcz prohibicyjne, bo 52 kopiejek od puda żelaza surowego, t. j. 105 marek za tonę, a więc dwa. razy więcej niż wynosi cena produktu.

Dopiero w r. 1894 z zażegnaniem tego zatargu przez traktat handlowy (Niemcy zniżyły cło z 50 na 35 marek za tonę pszenicy i żyta, a Rosya zmniejszyła cło na węgiel z 2 do 1 kopiejki, cło na żelazo do 30 kopiejek od puda i cło na wyroby żelazne) poczyna się zmiana ku lepszej kon-junkturze.

Od roku 1895 poczyna się okres niebywałego niemal w dziejach kapitalizmu rozwoju na całej linii. Przyczyny ogólne tego ożywienia ogólnego wskazał na samym początku tego okresu, kiedy giełda, która rada twierdzi o sobie, że słyszy jak trawa rośnie, nie wiedziała jeszcze czy może zaangażować się na zwyżkę, teoretyk socyalizmu — Par vus. ⁴ Wskazał on mianowicie na fakty następujące: 1) Gorączkowe usiłowanie zdobycia nowych rynków w krajach zamorskich doprowadziło nareszcie do poważnych rezultatów; w nowych koloniach zaczyna się forsowna działalność ekonomiczna, przejawiająca się w zakładaniu wielkich plantacyi, zakładów przemysłowych, budowie kolei żelaznych. Budowa kolei wzmaga się też w krajach azyatyckich, w Azyi Mniejszej, w Chinach, w Japonii. Ten rozwój kolonialny pociąga za sobą ożj^wienie w przemyśle europejskim, w pierwszej linii w przemyśle żelaznym. 2) W okresie od 1890 roku począwszy wzmaga się w sposób niebywały produkcya złota; zwłaszcza kopalnie złota w Transvaalu zaczynają teraz wydawać olbrzymie rezultaty. Był to skutek ulepszeń technicznych, budowy dróg żelaznych, napływu kapitału. Olbrzymie zyski płynące z tego źródła zostają rzucone na rynek pieniężny w Londynie, giełda poczyna obfitować w gotówkę, kredyt zostaje ułatwiony. Z drugiej zaś strony dzięki tym kopalniom kraina boerów staje się rynkiem ważnym dla eksportu europejskiego: nabywcami stają sie robotnicy kopalniani i szybko bogacący się dzięki zbj/towi płodów rolniczych fermerzy, boe-rowie. 3) W tymże czasie Rosya wstępuje w fazę forsownego rozwoju przemysłowego. Stąd zapobiegliwa protekcya przemysłu, stąd forsowna budowa dróg żelaznych. W roku 1894 Rosya zawiera nowe traktaty handlowe, wyrzekając się taryfy celnej autonomicznej, co było koniecznem ze względu na rozwijający się Szybko przemysł, który teraz już nie pół fabrykaty, lecz gotowy towar poczyna wyrabiać i potrzebuje tanich maszyn i materyałów pośredniczych, które musi sprowadzać z zagranicy. Odtąd więc odbyt do Rosyi poczyna wzrastać szybko; przenosi zachodnio-europejski zyskuje nowego odbiorcę, kapitały europejskie w ogromnej masie znajdują lokatę w przemyśle rosyjskim. 4) Rzeczpospolita północnej Ameryki stawszy się w końcu lat siedemdziesiątych wielką fabryką produktów rolniczych, wstępuje w końcu lat ośmdziesiątych w nową fazę rozwoju. Forsowna produkcya zboża na glebie dziewiczej niemal doprowadziła do rewolucyi cen, znanej pod utartą nazwą »konkurencyi amerykańskiej« rewolucya ta podkopała byt producentów rolniczych w starej Europie, a w stanach Zjednoczonych stworzyła warunki pomyślne dla szjTkiego rozwoju ekonomicznego. Liczna rzesza drobnych przedsiębiorców, rekrutujących się z rzemieślników drobnomieszczańskich, wychodźców z Europy, ubożeje teraz; wielki przemysł wskutek napływu kapitału, pochodzącego z zysków rolniczych wzmaga się sz}/bko; stary świat dostarcza nieprzerwane tłumy robotników; niewyczerpane bogactwa mineralne zaczynają teraz być eksploatowane na olbrzymią skalę, linie kolejowe powstają ze znaną »amerykańską szybkością« ; szał spekulacyjny ogarnia społeczeństwo, produkcya rozwija się w tak szalonem tempie, że nawet przy tak sprzyjających warunkach rynek raz po raz bywa przepełnionym; powtarzają sią krótkoterminowe okresy szalonego ożywienia i dotkliwych kryzysów. W roku 1894 nagromadza się zatrważający kompleks wybuchowjmh momentów ekonomicznych. Stany przechodzą straszne, najcięższe od wielu lat przesilenie ekonomiczne. Ta burza ekonomiczna, niwecząc tysiące przedsiębiorstw, »uzdrawia« położenie: przemysł koncentruje się, drobni współzawodnicy zostali usunięci, olbrzymie przedsiębiorstwa łączą się w trusty, gotują się do nowego pochodu zdobywczego. Od tej chwili Stany na czas pewien stają się odbiorcą dla towarów europejskich w stopniu dotąd niebywałym. — Jako piąty czynnik wyliczyć należy rozwój szybki nowych gałęzi produkcyi: elektrotechniki i przemysłu chemicznego. Rozwój ten sprowadza zwiększenie zapotrzebowania na żelazo w różnych formach, na miedź, kauczuk, cynk i ołów, powstają nowe fabryki elektrotechniczne i chemiczne, ulepszenie zaś motorów elektrycznych i zakładanie wielkich stacyj centralnych, dostarczających energii, prowadzi do przeobrażenia aparatu maszynowego w licznych zakładach fabrycznych różnych gałęzi przemysłu. Zarazem też postępuje szybko budowa kolei elektrycznych, w miastach zaprowadzenie oświetlenia elektrycznego.

Te więc przyczyny dały pierwszy impuls ożywieniu, a następnie już sprawy toczą się dalej wskutek działania automatycznego machiny kapitalistycznej: Wzrasta zapotrzebowanie na pracę, stutysięczna armia robocza znajduje zarobek, wzrasta zatem popyt na towary przemysłowe, będące przedmiotem konsumcyi mas: Robotnik bowiem, który w latach stagnacyi musiał ograniczyć potrzeby swoje do minimum, gdyż zarobek rwał się ciągle, teraz ma zapewnioną pracę, podnosi się też nieco płaca robocza; dochód zatem powiększa się; ta zwyżka dochodu zostaje użytą na »ogarnięcie się«, rodzina robotnicza sprawia odzież, sprzęty domowe i t. p. Odnośne gałęzie przemysłu mając odbyt na swoje towary, zwiększają popyt na materyały surowe, pomocnicze, maszyny. Ożywia się też ruch kolejowy, wskutek żywszej wymiany towarów, stąd zapotrzebowanie na relsy, tabor kolejowy. Ludność miast wzrasta szybko, gdyż fabryki ściągają ze wsi robotników, ową wielką armię rezerwową; stąd ożywienie przedsiębiorstw budowlanych, wzrasta popyt na kamień, budulec, żelazo, i t. p. Słowem w wielkim mechanizmie kapitalistycznym stopniowo wszystkie koła i tryby poczynają przyśpieszać ruch, nastają »dobre czasy« dla wszystkich gałęzi produkcyi. Współcześnie z rynkiem towarowym ożywia się oczywiście rynek pieniężny. Zysk przedsiębiorczy wzrasta, »dywidenda« płynie obficie, podnosi się zatem kurs akcyi, giełda nabiera odwagi, emisye akcyi nowych przedsiębiorstw łatwą znajdują lokatę; wzrasta popyt na kapitał obiegowy, banki pośredniczące pomiędzy sferą produkcyi, a sferą kapitału pieniężnego maja obroty zwiększone; stopa procentowa podnosi się, a to wywabia z ukrycia zatrwożone w czasie sta-gnacyi kapitały. Ożywia się coraz więcej spekulacya, a to podżega jeszcze bardziej działalność na polu produkcyi. Nie ma jednakże już wtedy hamulca żadnego, i wnet ożywienie produkcyi doprowadza do hiperprodukcyi, do »krachu« przemysłowego, handlowego i pieniężnego.

Już w roku 1899 zaczyna się »drożyzna pieniędzy«; banki główne broniąc swej gotówki od zbyt niepowściągliwych pożądań banków drobniejszych, zamieszanych w wir spekulacyjny poczjmają podwyższać dyskonto. Dj/skonto banku angielskiego dochodzi do niebywałej stopy śiedm od sta. Był to znak aż nazbyt wyraźny: na rynku pieniężnym operowano nie gotówką, a kredytem, wydętym do niezdrowych, niebezpiecznych rozmiarów. Rynek natomiast towarowy był wtedy fakt3mznie jeszcze w stanie kwitnącym; cen}^ szły w górę, fabryki, a zwłaszcza fabryki żelaza nie mogły podążać za popytem. Ale zarodki kryzysu już były rzucone, gorączka spekulacyjna wytworzjda, wytworzyć musiała hyperprodukcye towarów, a z drugiej strony musiała sprowadzić w końcu zamęt na rynku. Tak np. podrożenie kredytu miało ten skutek, że w Berlinie przestano dyskontować weksle warszawskie i petersburskie bez względu niemal na rękojmię, jaką dawały; ponieważ zaś przemysł i handel zarówno Królestwa jak całej Rosyi jest do dziś dnia zależnj^m od kredytu niemieckiego, musiało to utrudnienie na rynku pieniężnym sparaliżować obieg towarów i produkcyi w tych krajach. To też już w roku 1899 zaczyna słabnąć konjunktura w Łodzi, Warszawie, Moskwie, i t. d., a w r. 1900 zaczynają się tam »krachy« na wielką skalę. Temsamem zostaje zatamowany odbyt towarów do Rosyi, co wywołuje utrudnienia dla eksporterów Zachodu. ■

Zmiana konjunktury w Rosyi miała jednakże po za kwestyą kredytową inne, głębiej sięgające przyczyny. Przemysł wzrasta w rzeczy samej nader szybko, zbyt szybko nawet, łecz rynki zbytu nie dopisują. Przedewszystkiem rynek wewnętrzny. Włościanin konsumentem jest słabym, rynek wewnętrzny nie może dotrzymać w popycie kroku wzrastającej szybko podaży wyrobów wielkiego przemysłu. Ryn ki znów zewnętrzne, azyatyckie, które z takim uporem zdobywa Rosj^a, rozszerzając bezustannie swoją »sferę wpływów« ku wschodowi, na długi czas jeszcze będą zawodziły pokładane w nich nadzieje. Musiało więc wybuchnąć w Rosyi typowe przesilenie wskutek nadprodukcyi.

Nadprodukcya również zapanowała już dziś za Atlantykiem, jakkolwiek z innych przyczyn. Potęga pobudzonych do nowego rozpędu po kryzysie 1894 roku sił produkcyjnych Stanów Zjednoczonych przeszła wszelkie oczekiwania. Dosyć powiedzieć, że produkcya żelaza wzrosła w ciągu ostatniego pięciolecia o 150%, produkcya węgla o 75%. Stanjr przeszły w tym okresie nowy okres rozwoju. W roku 1899 po raz pierwszy eksport wyrobów przemysłowych przewyższał import. Naturalnym rynkiem dla przemysłu Stanów jest Ameryka południowa i yankesi czynią energiczne wysiłki, by rynek ten podbić zupełnie, wyrugować zeń eksporterów europejskich. Lecz już teraz rynek ten poczyna nie wystarczać. Unia staje się groźnym współzawodnikiem na rynku towarów przemysłowych dla starej Europy. W roku 1897 po raz pierwszy Carnegie, »król stalowy« amerykański, stanął do współzawodnictwa z przemysłowcami Anglii i Niemiec o dostawę relsów w Australii i zwyciężył ; w roku 1900, kiedy ceny węgla w Anglii i nad Renem doszły do maximum, pojawił się węgiel amerykański w Marsylii, Hamburgu, Odessie, a Anglia, owa Anglia zalewająca świat swoją stalą, w tymże czasie poczęła przerabiać stal z Pittsburga. Sprawdziła się dosłownie przepowiednia Marxa: »Groźniej coraz przeciwko starej królowej mórz powstaje miody olbrzym za Atlantykiem«. W obecnej fazie współzawodnictwo to stało się tern niebezpieczniejszem, że ożywienie konjunktury, tak samo jak poprzednio depresya, została wyzyskaną po mistrzowsku, przez menerów wielkiego przemysłu: ostatnie pięciolecie było okresem skonsolidowania związków przedsiębiorców; utworzenie wielkiego trustu stalowego jest najcharakterystyczniej-szym i najdonioślejszym faktem tej kategoryi. To skoncentrowanie produkcyi zaś, oddziaływa na rynek międzynarodowy w ten sposób, że trustowcy amerykańscy dla utrzymania wysokich cen na rynku wewnętrznym, rzucają towar, po cenach niżej kosztów produkcyi nawet, na rynki zewnętrzne, w czem zresztą naśladują tylko swoich kolegów belgijskich i niemieckich, którzy ten środek praktykują już oddawna.

Tak tedy dwa czynniki ożywienia konjunktury stały się w końcu pięcioletniego okręgu czynnikami przesilenia dla zachodnio-europejskiego przemysłu: Rosyjski rynek zbytu został szybko przepełniony; przesilenie w Rosyi spowodowało milionowe zyski dla kapitalistów, którzy ulokowali swe pieniądze w przedsiębiorstwach rosyjskich. Stany Zjednoczone znów dzięki właśnie ożywieniu konjunktury, przyspieszyły swój rozwój i staty się potężnym współzawodnikiem, zagarniającym nietylko rynki zamorskie, lecz wdzierającym się na rynki europejskie.

Trzeci z czynników ożywienia, wzrastająca produkcya złota, przestał działać od chwili najazdu angielskiego na rze-czypospolite południowej Afryki.

Ta zaś zawierucha wojenna, zarówno jak druga, wszczęta lekkomyślnie na dalekim wschodzie, zatamowały odbyt na dwóch ważnych rynkach zbytu, a po wtóre sprawiły zaniepokojenie na giełdzie, podziałafy paraliżująco na spekulacyę.

Inny czynnik natomiast oddziaływał stale, coraz

Pod koniec zatem okresu pięcioletniego widzimy działanie czynników wręcz przeciwnych tym, jakie około roku 1895 pobudzały do nowego rozkwitu przemysł Zachodniej Europy.

W końcu nacisk na rynku towa-

potęgując swój wpływ; czynnikiem tym jest olbrzymia zdolność ekspasywna kapitalistycznej produkcyi wielko-przemy-słowej: produkcya wzrastała bez porównania szybciej od popytu. W roku tedy 1899 pocżyna się już przejawiać przepełnienie rynków, lecz fakt ten nie odrazu dochodzi do świadomości producentów. Pomiędzy spożywcą a producentem stoi jako pośrednik handlarza, spekulant; stara się on wszy-stkiemi siłami podtrzymać zwyżkową tendencyę na rynku towarowym, a w tern dążeniu popiera go spekulant finansowy. Dlatego właśnie wtedy, kiedy już poczynają przejawiać się pierwsze pznaki przesilenia, spekulacya na rynku towarowym i pieniężnym dochodzi do najwyższego rozgorączkowania i stąd właśnie owo nienormalne napięcie w stosunkach kredytowych, rowym staje się nazbyt intensywnym, odbyt poczyna ustawać; powstaje pierwsze złowrogie tarcie w mechanizmie. — Z chwilą zaś gdy w handlu towarowym operacye przestają iść gładko, wszczyna się zamęt na rynku pieniężnym. Wekslowe zobowiązania nie mogą być pokryte, mnóstwo przedsiębiorstw opartych na kredycie musi się znaleść w położeniu krytycznem. Tak n. p. przemysł budowlany, oparty dziś w wyższym stopniu niż inne gałęzie na kredycie, pierwszy odczuwa stagnacyę. Banki bowiem w latach pomyślnej kon-junktury z wielką łatwością udzielały kredytu spekulantom budowlanym i ruch budowlany przybrał ogromne rozmiary w latach 1896 do 1899; pod koniec roku 1899 banki muszą

z konieczności utrudniać ten kredyt wskutek wielkiego napięcia, wysokiego dyskonta; spekulanci muszą ograniczać swe operacye, ruch budowlany w roku 1900 słabnie; to znów powoduje oczywiście zmniejszenie zapotrzebowania na wyroby całego szeregu gałęzi produkcyi. — Tarcie powstałe w jednym punkcie mechanizmu, oddziaływa na wszystkie jego części składowe. Wypłaty idą coraz trudniej, poczynają się »krach}/«, przyczem walą się oczywiście przedsiębiorstwa »niesolidne«, powstałe wskutek łatwości kredytu, lub rozdęte do rozmiarów nienormalnych wskutek gorączki spekulacyjnej. Te upadłości sprawiają panikę na giełdzie, kurs akcyj spada, kapitały wycofują się, kredyt kurczy się; stąd nowe krachy, nowe zmniejszenie produkcyi, poczyna się zastój na całej linii, »przesilenie ostre« i po okresie hyperspekulacyi i hyperprodukcyi poczyna się w roku 1901 okres stagnacyi na całym rynku towarowym Europy.

Ciekawem jest, że przebieg zjawiska społeczno-ekonomicznego odbył się niemal ściśle według szematu jaki skreślili Marx i Engels, już w roku 1877 : »Od roku 1825, kiedy wybuchł pierwszy kryzys powszechny, cały świat przemysłowo-handlowy, produkcya i w}/miana wszystkich narodów cywilizowanych i ich mniej lub więcej barbarzyńskich aneksów co lat dziesięć rozprzęgają się. Handel szwankuje, rynki są przepełnione, produkty nagromadzają się masami i stają się niesprzedażne, gotówka ukrywa się, kredyt ustaje, fabryki stoją bezczynne, masom pracującym brak środków do życia, ponieważ wyprodukowały nadmiar środków spożycia, bankructwo idzie za bankructwem, likwi-dacya przymusowa za likwidacyą. Lata cale trwa sta-gnacya, siły produkcyjne i produkty zostają roztrwonione i zniweczone, dopóki nagromadzone masy towarów, uległszy mniej lub więcej zmniejszeniu wartości, nie zostają nakoniec zepchnięte na rynek, dopóki produkcya i wymiana nie poczną znów powoli ożywiać się. Stopniowo tempo zostaje przyspieszone, przechodzi w truchcik, w kłus, który wzmaga się do galopu, a ten przechodzi w rozuzdany stee-ple-chase przemysłowy, handlowy, kredytowy i spekulacyjny, ażeby w końcu po skokach karkołomnych zwalić się do — rowu krachu. I tak ciągle na nowo¹).«

Postarajmy się teraz zobaczyć jak przedstawiają się stosunki w przemyśle żelaznym Górnego Szlązka w tym okresie rozwoju kapitalizmu.

W roku 1895 produkcya żelaza surowego wjmosiła 532.000 ton, wzrasta bez przerwy i w roku 1900 wynosi 747.163 ton. Popyt w roku 1896 poczyna się wzmagać, pod koniec tego roku staje się »wprost natarczywym«, według wyrażenia stowarzyszenia przedsiębiorców; to też cena na żelazo puddlingowe, thomasowskie i martynowskie podnosi się z 49 do 60 marek, na żelazo giserskie z 52 do 63, a na żelazo bessemerowskie z 66 do 70 marek za tonę. Podobnie rzecz się ma co do wyrobów żelaznych walcowni: wzrastający szybko popyt, zwłaszcza na export do Rosyi, sprawia podwyższenie cen z 125 na 145 marek za żelazo walcowane, ze 130 na 157,27 marek za blachy do kotłów. — Zarówno huty szląskie jak walcownie są połączone w kartel; ostatnie już od roku 1886 sprzedają całą swoją produkcyę wspólnie przez »centralny kantor« ; pomimo bezustannych deklamacyi o »umiarkowaniu i przeciwdziałaniu spekulacyi« umiały jak widzimy znakomicie wyzyskać sytuacyę. W roku 1897 sytuacya nie zmienia się: hurtownicy powstrzymują się od kupna, wskutek chwiejności rynku w Ameryce i w Anglii; jednakże ceny utrzymują się na dawnym poziomie, a nawet podnoszą się nieco. W sprawozdaniu izby handlowej za rok 1898 czjdamy: »Pod koniec roku zakłady hutnicze musiały pracować z całem natężeniem by sprostać zapotrze-

x) Herrn Eugen Diihrings Umwälzung der Wissenschaft von Friedrich Engels. Wydauie II. Zurych 1886 str. 262,

bowaniu. Oczywiście podniosły się też ceny: żelazo puddlin-gowe płaci po 62 marki, bessemerowskie 82 marki za ton. Poczyna się już wtedy antagonizm pomiędzy producentami surowca, a producentami żelaza walcowanego, odlewniami etc. Surowiec znajduje odbyt na wszystkich rynkach, zakłady hutnicze podnoszą cenę; tymczasem walcownie i odlewnie nie mogą jeszcze wymódz na odbiorcach swoich wju'obôw cen odpowiednio wysokich; muszą przytem zarządy tych zakładów kontraktować żelazo po cenie wysokiej, w przeciwnym bowiem razie istnieje obawa, że z chwilą większego zapotrzebowania, którego spodziewają się ogólnie, zabraknie materyału; podobne trudności nie istnieją oczywiście dla tych zakładów, które mają własne kopalnie rudy i huty, te więc wielkie zakłady górują nad mniejszymi. W roku 1899 produkcya idzie całą siłą pary, wszystkie gałęzie przemysłu żelaznego wprost nie są w stanie podołać zamówieniom. Ceny zostają podwyższone w skokach karkołomnych i trwa to jeszcze w roku następnym.

Oto kilka cyfr charakterystycznych: Za żelazo puddlin-gowe (Qualitäts-Puddeleisen) płacono:

»'

1900

1. kwartał roku 1899

11.

UL

IV.

1.

11.

111.

IV.

62—-65 marek za tonę: 68—72 72—76 80—82 80—90 85—95 90—95 90-95

Ceny za żelazo walcowane dochodzą do 195 marek pod koniec roku 1899 i do 210 na początku 1900 r. ; ceny blachy kotłowej do 195 marek, a w r. 1900 wobec »gwałtownego popytu« dochodzi do 200 marek. Lecz w drugiej połowie roku 1900 nastaje zwrot nagły: ceny notowane są jeszcze bardzo wysokie, lecz po tych cenach nie ma nabywców,■■•zapasy poczynają gromadzić w hutach zarówno jak w walcowniach; kartele na razie odmawiają zniżenia cen i liczą na zawarte kontrakty. Lecz teraz kontrakty te okazują się papierami bez wartości: najpierw odbiorcy korzystają ze swego prawa i nie dają specyfikacyi, wskutek czego walcownie i odlewnie nie są w stanie produkować już z całą siłą, następnie poczynają się bankructwa i układy. Pod koniec roku zostaje już zagaszonych kilka wielkich pieców,, poczyna się odwrót na całej linii, ograniczenie produkcyi,, wydalanie robotników.

Mamy więc w tym okresie pięcioletnim takie wahania cen: żelazo puddlingowe od 49—95 marek, żelazo walcowane od 125—210 marek, blachy kotłowe od 130—210 marek. To nie przeszkadza jednakże, aby w sprawozdaniach »Izby handlowej« i »Stowarzyszenia hutniczo-górniczego« przez cały czas była mowa o »wielkiem umiarkowaniu« i »rozważnej polityce« karteli. O wymówki nietrudno: Kartele musiały podnosić ceny wyrobów, ponieważ wzrastały wydatki na mate-ryał surowy i na robociznę. Wobec tego jednakże zauważyć należy, że właśnie gałęzie przemysłu dostarczające materya-łów surowych mają najpotężniejsze kartele — kartel węgłowy, kartel zakładów hutniczych, kartel walcowni. Gdzież więc umiarkowanie i rozważna polityka, skoro ceny węgla i koksu zostają wyśrubowane do niemożliwych granic? Co zaś dotyczy płac roboczych, to w rzeczy samej wzrosły one niecor jak zobaczymy, niestety nie w tym jednakże stopniu, jak twierdzą reprezentanci przedsiębiorców. Lecz ten wzrost jest skutkiem znowu forsownej produkcyi, szybko wzrastającego popytu na ręce robocze; z czysto kapitalistycznego punktu widzenia zatem to podwyższenie kosztów produkcyi, zostało spowodowane również rozwojem nieokiełznanym produkcyi.

W jakim zaś stopniu produkcya wzrastała w tym okresie rozwoju, o tern niech świadczą cyfry następujące t Wyprodukowano ton (.Zob. tabl. str. 242).

Jak widzieliśmy, jednym z czynników ożywienia kon-junktury w całej Europie był zwiększony popyt na wyroby

16

Stosunki społeczno-ekonomiczne.

1895    18064000

1896    j 19586000

1897    I 20637000

1898    ! 22502000

1899    23527000

1900    24815000

43000

53000

63000

76000

91000

87000

w roku

węgla

rudy żelaznej

żelaza w hutach

wyrobów że- wyróbówżela-laznych w od- znych w wai-lewniach

cowniach

2428000

2432000

2526000

2544000

2735000

2729000

635000

718000

801000

804000

840000

837000

552000

658000

738000

810000

882000

855000

przemysłu w Rosyi. Czynnik ten odgrywa oczywiście dla przemysłu Górnego Szląska rolę nader ważną, lecz wskutek polityki protekcyjnej zachodzą tu znów komplikacye bardzo charakterystyczne, którym warto przyjrzeć się bliżej. Do najgorliwszych krzykaczy o cła wysokie należą przemysłowcy okręgu Dąbrowa-Sosnowice, a wtóruje im prasa »patryoty-czna« polska. W rzecz3nvistości bowiem rzecz przedstawia się tak: Przemysł dąbrowiecko-sosnowicki nie może obyć się bez rudy obcej i sprowadzają z Krzywego Rogu nad Donem. Wskutek zaś wysokich ceł na żelazo przemysł ten produkuje do dziś dnia sposobami przestarzałymi, a ceny pół-fabrykatów są tak wysokie, że przemysł żelazny w Królestwie nie może się należycie rozwinąć i w ostatnich latach Królestwo sprowadza (w czasie ożywienia) już nietylko rudę, ale i żelazo z południowej Rosyi na odległość kilku tysięcy kilometrów. Tymczasem Szląsk Górny, który wprawdzie musi również sprowadzać rudy wielkiej wartości z znacznej odległości, mógłby w każd}^m razie dostarczyć żelaza wyborowego dla Królestwa, lecz wskutek granicy celnej musi szukać odbytu dla swego żelaza na Zachodzie, gdzie konkuruje znów z przemysłem nadreńsko-westfalskim tylko dzięki sztucznie poniżonym taryfom przewozowym na kolejach i rzecznicy interesów kapitalistycznych, »Izba handlowa« i »Stowarzyszenie hutni-czo-górniczo« nie przestają petycyonować do rządu w tej sprawie nawet w czasach największego rozkwitu przemysłowego. Lecz — warunki naturalne w końcu okazują się silniej-

szymi, sztuczne zapory zostają przełamane tak czy inaczej. Rosya mogła zagrodzić drogę do siebie dla żelaza i stali w stanie surowym, nie mogła natomiast obyć się bez półfabrykatów i maszyn dla swego przemysłu. Wywieziono bowiem do Rosyi przeciętnie rocznie ton:

półfabrykatów

żelaznych

w pięcioleciu 1880—1884⁵ . . 63.000 w pięcioleciu 1896—1900 . . 71.000

maszyn i części maszyn

19.000

49.000

Przebieg więc był taki: Od roku 1885 począwszy, żelazo szląskie coraz w mniejszych ilościach przedostaje się do Rosyi (z wyjątkiem lat 1890 i 1891, kiedy po pierwsze popyt w Rosyi jest znaczny wskutek ożywionej konjunktury, po drugi syndykat górno-szląski rzuca żelazo po cenach niskich na rynek rosyjski, broniąc na rynku wewnętrznym wysokich cen); natomiast żelazo to zostaje przerobione na półfabrykaty w walcowniach i odlewniach w coraz większej ilości; półfabrykaty te dostają się do Rosyi, lub też w jeszcze większych ilościach bywają zużywane w fabrykach maszyn na Szląsku, w Saksonii jak również w Księstwie i Prusach Zachodnich (tu zwłaszcza maszyny rolnicze) i te wyroby znów dostają się w części znacznej do Rosyi. Oto bowdem jak przedstawia się odbyt żelaza z hut górnoszląskich:

Sprzedano żelaza surowego i stali

do fabryk górno-szląskich i wewnątrz Niemiec

do Rosyi

i    i—¹    i—i    i—*    i—*

00    00

~    00    00

C£>    00    *<J    Ol    Ol

00 co 00 00

.    .    3530U0 ton

81000 ton

64000    »

21000 »

9000

22000 »

do fabryk gôrno-szlijsk'ch i wewnątrz Niemiec

do Rosyi

w roku 1890 .    .    479000 ton

30000 ton

858

co o

300

Jestto przebieg bezwarunkowo anormalny. Gdyby szranki celne zostały zniesione, wtedy okręg przemysłowy w zagłębiu węglowem polsko-szlaskiem po obu stronach kordonu granicznego rozwijałby się normalnie, dzielnice polskie rozwinęłyby u siebie przemysł żelazny w całej pełni. Zapewne i wtedy Szląsk Górny poszukiwałby jeszcze rynków zbytu dla nadmiaru swej produkcyi, zaopatrywałby jak zaopatruje teraz w żelazo Szląsk cały, Brandenburgię, Saksonię, lecz nie miałby potrzeby żebrać zmiłowania przy układaniu taryf przewozowych, nie potrzebowałby piąć się na konkurencyę rujnującą z przemysłem nadreńsko-westfalskim. W interesie normalnego rozwoju Górnego Szląska być musi: polityka handlowa dążąca do wolnego handlu i polityka społeczna dążąca do rozwoju przemysłowego Księstwa Poznańskiego i Prus Zachodnicłi.

¹

Na podstawie danych w Statistik der Oberschlesischen Berg- und Hüttenwerke. Herausgegeben vom Oberschlesischen „Berg- und Hüttenmännischen VereinZusammengestellt und bearbeitet von Dr. H. Voltz. Katto-witz. Za lata 1885 —1900.

²

Kanał ten posiada także znaczenie dosyć wielkie dla rolnictwa, gdyż spławia się tędy rocznie kilkadziesiąt tysięcy ton zboża, siana itp.

³

O tych przewrotach technicznych patrz: Gemeinfassliche Darstellung des Eisenhüttemvesens, herausgegeben vom Verein deutscher Eisenhüttenleute in Düsseldorf. 3 wydanie z 1896 roku, oraz G. Gothein: Die Oberschlesische Montanindustrie, Lage, Aussichten und Verhältniss zur allgemeinen Wirtschaftslage. Waldenburg 1887.

⁴

Die Gewerkschaften und die Sozialdemokratie. Kritische Bemerkungen über die Lage und die nächsten Aufgaben der deutschen Arbeiterbewegung. Dresden 1896.

⁵

W roku 1885 poczyna się stopniowe podwyższanie ceł na żelazo; pięciolecie 1880—1884 jest zatem okresem względnie niskich ceł; pięciolecie 1896—1900 obejmuje okres ożywionej konjunktury w Rosyi.

Przemysł cynkowy I ołowiany.

Drugim po żelazie co do ważności metalem na Górnym Szląsku jest cynk, a obok tego odgrywa pewną rolę ołów i zdobywane wraz z nim srebro. Rudy cynkowe dobywane są: galman (węglan cynku) i blenda (siarek cynku). Ołów dobywają tu po części wspólnie z cynkiem; przeważa galena, czyli błyszcz ołowiany (siarek ołowiu) zawierający pokaźne ilości srebra.

Oto tablica wykazująca rozwój tej gałęzi produkcyi (kopalnie cynku i ołowiu razem są liczone):

w r. 1900 w r. 1895

w r. 1890

w r. 1885

Ilość kopalń .    ......

„ maszyn......

Siła maszyn w koniach parowych .......

Ilość robotników.....

Płaca robobocza w markach . Prodnkcya w tonach: Galman blenda

„    „    „ galena

Wartość produkcyi w markach

91

29

84

40

32

239

163

174

152

10391

10873

7248429

190733

312428

42029

18923874

7377

7659

10039

5480463

263260

267673

31927

8836829

10882

4982689

350181

261921

32498

18924736

5907

10194

4003717

387194

159276

26313

6161067

W tablicjr tej rzuca się odrazu w oczy ogromna kon-centracya jaka zaszła w ostatniem dziesięcioleciu.

Pochodzi to stąd, że mniej wydajne kopalnie galmanu zostały zamknięte, kapitał skoncentrował się w najbardziej wydajnych, które zostają eksploatowane forsownie (patrz cyfry dotyczące ilości maszyn i ich siły motorycznej). A drugim znamiennym rysem są skoki w wartości produkcyi pomimo nieznacznych stosunkowo zmian co do ilości produkcyi. Jest to zjawisko pozostające z ciekawą nader historyą tej gałęzi przemysłu, o której powiemy pokrótce w związku z przemysłem cynkowym i ołowianym wogóle.

Podajemy tedy najpierw tablice dotyczące hut cynkowych, walcowni blachy cynkowej i hut ołowiu i srebra.

(Zob. tabl. str. 2J.Ó).

Pod względem ilości dobywanego cynku Górny Szlązk do bardzo niedawna był krainą pierwszą w świecie; czwarta prawie część wszystkiego W}^dobywanego na kuli ziemskiej cynku stąd pochodziła ; po za tern dobywano jeszcze cynk w Królestwie Polskiem, nad Renem, w Belgii, Anglii, Hiszpanii, i Austryi. Przez czas jakiś istniała obawa, że po wyczerpaniu zapasów najlepszego galmanu przemysłowi temu

w r. 1900 w r. 1895 w r. 1890 w r. 1895

Huty cynkowe.

Ilość zakładów......

„ robotników.....

Płaca robocza w markach .    .

Produkcja w tonach cynku a jako produktów drugorzędnych ołowiu kadmium Wartość produkcyi w markach Wartość tony cynku surowego w markach......

24

24

23

7862

7543

6770

28

6539662    5116061

103333    96667

46191456 26053877

388,95    269,56

4584095

5945

3299926

89539

79120

39405105

19982811

490,13

251,54

Walcownie blachy cynkowej.

Ilość zakładów......

„ robotników.....

Płaca robocza w markach .    .

Wartość produkcyi w markach Wartość tony blachy cynkowej w markach......

711

o<

647

601360

17984463

527631

10089838

415085

14874241

538    .

298971 7678030

462,38    276,55

449,95

297,70

Huty ołowiu i srebra.

Ilość zakładów......

„ robotników.....

Płaca robocza w markach .    .

| w tonach

Produkcya ołowiu

glejty

707

597

724

547765

24925

419064

20017

2027

2049

481320

19622

2564

399546

18052

2014

10843

10136835

8783

8941

9986

5274366

6718781

2200346

341,95

84,95

204,38

87,04

246,06

140,89

202,14

143,12

grozi poważne niebezpieczeństwo; około roku 1880 jednakże wykryto ogromne zapasy blendy w okolicach Bytomia i obawy te znikają.

Pod względem warunków produkcyi ta gałąź znajduje się w porównaniu ze swymi konkurentami w położeniu wyjątkowo korzystnem, korzysta bowiem z nierównie tańszego węgla, taniej robocizny i posiada w pobliżu wyborowy ma-teryał do wyrobu mufli (naczynia z materyału ogniotrwałego). Prócz tego zaś wyższość polega na ogromnej kon-centracyi: 24 hut cynkowych należy do 10 tylko właścicieli, a przytem dwa przedsiębiorstwa największe produkują połowę całej ilości cynku, a cztery przedsiębiorstwa — 90%; pozostałe 10% przypadają na 20 drobnych zakładów. Pro-dukcya blachy cynkowej, koncentruje się w pięciu zakładach, te zaś od roku 1892 stanowią syndykat i całą produkcyę sprzedają wspólnie.

Huty ołowiane istnieją tylko dwie. Jedna z nich jest fiskalną; rząd bowiem pruski zarezerwował dla siebie w znacznej większości kopalń cynku wyłączne prawo eksploatacyi rudy ołowianej, t. j. kopalnie te muszą odsprzedawać wydobytą obok rudy cynkowej rudę ołowianą do huty rządowej. Niewielkie pozostające po za tern ilości ołowiu wytapia jedno z przedsiębiorstw hutniczych cynkowych w niewielkim zakładzie.

Szlązk Górny stał się zatem od dawien dawna jednym z najgłówniejszych producentów cynku, produkt rozchodził się po całym świecie; odbiorcami głównymi były i są Fran-cya i Anglia, dokąd cynk w stanie surowym jak również blachy cynkowe bywają przysyłane drogą wodną, głównie Odrą do Szczecina, reszta koleją do Gdańska. Położenie tej gałęzi produkcyi było zatem i jest do dziś dnia zależnem bezpośrednio od stanu rynku międzynarodowego, cena notowana w Londynie jest miarodajną dla cynku szląskiego; w hutach szląskich cena równa się cenie londyńskiej minus koszta przewozu. Cena znów londyńska jest zależną od zapotrzebowania i dowozu. Zapotrzebowanie będzie zależnem od ruchu budowlanego — (blacha cynkowa dla krycia dachów) i od zapotrzebowania w fabrykach spiżu (mosiądz!) oraz w fabrykach elektrotechnicznych. Zapotrzebowanie wzrastało niemal bez przerwy do roku 1873, tak, że produ-kcya nie dotrzymuje kroku popytowi, wskutek czego ceny podnoszą się szybko; na Szląsku tona cynku kosztowała w roku 1860—312 marek, w roku 1873—478 marek. Od tego roku poczyna się zwrot: Wysokie ceny powodują eksplo-atacyę blendy, produkcya Szląsku wzmaga się wskutek tego bez przerwy; prócz tego pojawia się na rynku nowy współzawodnik, Stany Zjednoczone. W roku 1873 Stany produkują zaledwie 7.000 ton cynku, w roku 1885 już 41.000 ton; wskutek tego wywóz cynku europejskiego do Ameryki zmniejsza się ciągle. Ponieważ zaś produkcya europejska wzrasta również bez przerwy, stosunek zmienia się; podaż przewyższa popyt, cena spada do niebywale niskiego poziomu — 256 marek za tonę. Wskutek tego w roku 1885 zostaje utworzona koalicya międzynarodowa, produktów cynku na Szląsku, w Westfalii, Belgii, Anglii. Ten związek nie ogranicza jednakże produkcjo, tylko trzyma solidarnie ceny możliwie wysoko; okazało się, że cały produkt przy takich warunkach znajduje odbyt a cena podnosi się. Dochodzi ona w roku 1890 dla Szląska do 440 marek za tonę, a produkcya w okresie pięcioletnim wzrasta z 78 do 89.000 ton, t. j. o 15%. W roku atoli 1892 poczyna się zwrot — stagnacya w przenyśle budowlaiym zmniejsza zapotrzebowanie, w dodatku zaś roku 1890 wywóz cynku i cynkowych wyrobów ze Stanów Zjednoczonych poczyna przewyższać przywóz. Koalicya międzynarodowa nie jest w stanie powstrzymać tego ruchu, musi redukować ceny i w roku 1894 rozpada się ona, cena zniża się do 250 marek za tonę w roku 1891, t. j. jeszcze niżej niż w roku 1885. Dopiero w drugiej połowie 1895 roku poczyna się znowu tendencya zwyżkowa, która trwa bez przerwy do początku roku 1900, kiedy to cena dochodzi do 413 marek za tonę. 1 to pomimo rozwiązania syndykatu i pomimo wciąż wzrastającej konku-rencyi amerykańskiej. Produkcya bowiem ameiykańska wciąż wzrasta i w roku 1898 po raz pierwszy przewyższa produ-kcyę Górnego Szląska ; wyniosła mianowicie 114.667 ton metrycznjmh, Górno-szląska zaś 98.485. Tak więc szybki rozwój przetrysłowy sprawił w pięcioleciu ostatniem ubiegłego roku, że pomimo ogromnego wzrostu produkcyi, cały produkt znalazł odbyt po cenie ogromnie wysokiej. Związek zaś międzynarodowy okazał się bezsilnym, ponieważ próbował jedynie regulować cenę, nie zaś produkcyę. — W drugiej połowie roku 1900 nastaje nagle zmiana konjunktury,

cena spada szybko. Powstaje wtedy nowy syndykat obejmujący wszystkie niemieckie walcownie blachy cynkowej i huty. Pomimo to cena spada bez przerwy, syndykat nie jest w stanie opanować rynku i na początku roku 1902 wybucha w Londynie formalna panika na rynku cynkowym wskutek prób spekulacyjnych przeforsowania ceny, która pociągnęła za sobą bankructwa kilku światowych firm tego handlu.

Mamy tu przykład przebiegu konjunktury w przemyśle zależnym od rynku wszechświatowego i tu też żywiołowe działanie potęg ekonomicznych występuje z całą gwałtownością.

Ciekawym był też przebieg następującej sprawy: W miarę tego jak wyczerpywały się zapasy galmanu wyborowego, huty cynkowe —jak wspomnieliśmy — musiały zużytkowywać stopniowo coraz więcej blendy, siarku cynku; w roku 1885 na 387.000 ton galmanu przypada 159.276 ton blendjr, w r. 1900 na 190733 — 312428 ton; stosunek więc został odwrócony. Przy wytapianiu cynku z blendy wytwarza się kwas siarkowy; z początku gaz ten wypuszczono z mufli i zasmradzał on całą okolicę w pobliżu hut. Władze więc surowo zabroniły wypuszczanie tego gazu i huty zmuszone były zużywać wydobywający się gaz dla wju'obu kwasu siarczanego. W roku 1885 produkowano tego kwasu 18.357 ton, w roku 1900 do 57.433. Powstaje tedy kwestya, co czynić z tym kwasem? Sprzedaż okazała się niemożliwą, gdyż już na odległość 25 mil koszta transportu przewyższały wartość produktu na miejscu produkcyi. Poczynają się tedy gorżkie żale i rozpaczliwe lamenty przedsiębiorców. Najpierw petycyonują oni do zarządu kolejowego o zniżenie taryfy przewozowej, lecz tu im odpowiadają, że to niemożliwe, gdyż w takim razie zostanie podkopany byt fabryk chemicznych w innych dzielnicach Niemiec, które nie mogą produkować kwasu siarczanego po tak niskich cenach jak huty szląskie, wytwarzając ten kwas z musu. Wtedy poczynają się petycye o zniesienie zakazu zatruwania powietrza i jeszcze w roku 1897 stowarzyszenie hutniczo-górniczych przedsiębiorców dowodzi jak na dłoni, że w razie przeciwnym niechybnie zbankrutuje cały przemysł cynkowy, dla którego fabrykacya kwasu staje się ciężarem przygniatającym. Władze przecież nie dały się ubłagać, a przemysł nie zbankrutował. Bo oto w roku 1898 sprawozdanie tego stowarzyszenia opiewa: Wskutek niskich cen kwasu siarczanego rozwija się szybko przemysł zużywający ten kwas; powstają mianowicie fabryki przetwarzające produkty poboczne zakładów koksowych, fabryki sztucznego nawozu, fabryki ałunu i t. p. W dwa lata później zaś, to samo stowarzyszenie chwali sobie konjunkturęr cena kwasu siarczanego szybko podnosi się, zapasy są wyczerpane! Powtarza się tu historya zarządzeń sanitarnych przy fabrykacyi sody w Anglii. Tam również przedsiębiorcy przysięgali, że pójdą z torbami, jeżeli im nie pozwolą zatruwać wód bieżących i powietrza, a w końcu owe odpadki właśnie stały się źródłem wielkich zysków.

Dla charakterystyki ogólnej dziejów wielkiego przemysłu górniczo-hutniczego podajemy jeszcze tablicę obejmującą cyfry produkcyi, jej wartości, ilości robotników i płac roboczych w okresie 1885—1900; cyfry te dotyczą wszystkich gałęzi produkcyi, a więc kopalń węgla i rudy, zakładów hutniczych, walcowni, odlewni żelaza, hut i walcowni cynku i ołowiu, fabryk kwasu siarczanego i siarkowego przy hutach oraz koksowni:

rok

Ilość produ- Wartość pro kcyi w tonach dukcyi w mk

rok

Ilość produkcyi w tonach

Wartość produkcyi w mk.

1885    15809000

1886    15718000

1887    16285000

1888    17610000

1889    19286000

1890    20581000

1891    21744000

1892    !    19979000

20645000

20814000

21118000

23531000

24808000

26843000

28082000

256654000    1900 I 29307000

246186000

243669000

257169000

301050000

331866000

377769000

444694000

486865000

Jest to więc rozwój świetny i zwłaszcza pięciolecie 1896—1900 było okresem rozszerzenia produkcyi w sposób wprost niesłychany.

To też zyski jakie dawały przedsiębiorstwa przemysłowe w tym okresie przechodzą wszelkie oczekiwania, a kurs akcyi dochodzi do zawrotnej wysokości. Świadczą o tem takie przykłady: Górnoszląskie towarzystwo akcyjne przedsiębiorstw górniczych i hutniczych (kapitał akcyjny 25000000) wypłaciło w ostatnich czterech latach 1897—1900 dywidendy 8—9— 19—13% podczas gdy w poprzednich łatach płaciło 4%— ßVg—2—2"/c ; kurs akcyi w roku 1895 był 82%, w roku 1900 184%. Katowickie towarzystwo akcyjne górniczo-hutnicze (kapitał akcyjny 22.000000) w ostatniem pięcioleciu (189697/— 1900/01) płaciło dywidendy 12—12 — 14—14%, w poprze-dniem pięcioleciu po 8%, a kurs akcyi podniósł się z 109% do 224%. Szląskie towarzystwo akcyjne hut cynkowych (kapitał akcyjny 23529000) płaciło w ostatnich pięciu latach dywidendy 11—15—18—27—22%, a kurs akcyi podniósł się z 186 do 355%- Tow. akcyjne Huta-Laurowa wypłacało w ostatnich trzech latach 13%—15—16% dywidendy, i t. d. i t. d.

Na kursie akcyi i na dywidendach zarabiali tedy magnaci szląscy i kapitaliści berlińscy miliony. Akcye spadły następnie w kursie, lecz straty ponieśli wtedy napewno nie matadorzy kapitału a drobni spekulanci. Matadorzy sprzedawali akcye po kursach wygórowanych, mogą je spokojnie kupić z powrotem przy kursie obniżonym. Robotnik górnoszląski wytworzył i wytwarzać będzie nadal miliony i dziesiątki milionów nadwartości. Zobaczmy jak on sam wychodzić na tem.

*'

i

i

*

/

'

CZĘŚĆ IV.

POŁOŻENIE AAS LUDOWYCH.

ROZDZIAŁ I.

Zubożenie społeczeństwa.

Z tego, co powiedzieliśmy o stosunkach rolniczych i przemysłowych wynika, że położenie drobnomieszczaństwa i włościaństwa, o ile pod nazwą włościaństwo rozumieć będziemy posiadaczy, rzeczywiście samodzielnych gospodarzy, siedzących na gospodarstwach przynajmniej kilkunastomor-gowych, nie może być nazwane zadowalniającem. Przeciwnie i tu raczej o upadku ekonomicznym mówić można, jakkolwiek wobec mało rozwiniętego kapitalizmu upadek tu mniej ostro się wypowiada, niż w krajach Zachodu. Jeżeli zaś zechcemy przeprowadzić porównanie w położeniu tej warstwy w ziemiach pod rządem pruskim, z położeniem w Gałicyi, to niestety brak materyałów dla porównania odpowiadającego wymaganiom naukowym. Można tu co najwyżej mówić o »wrażeniu«, t. j. można wygłaszać tylko subjektywny sąd oparty na obserwacyi nielicznych objawów. Co do nas, sądzimy, że porównanie wypadnie na korzyść ziem pod rządem pruskim. Gospodarstwa włościańskie stoją wyżej pod względem uprawy, wsie na ogół nie przedstawiają widoku takiego zapuszczenia, jakie widuje się w znacznej części Galicjo. Sądzimy, że słusznem będzie, jeżeli powiemy: położenie włościan w tych dzielnicach na ogół da się porównać z położeniem w najbardziej zamożnych powiatach Galicyi, tern samem jest ono lepsze, niż na ogół w ostatnich dzielnicach. Podobnie w miastach: Drobne miasteczka, jakkolwiek porównywać ich nie można z miasteczkami Zachodu, to przecież pod względem wyglądu zewnętrznego stoją bezwarunkowo wyżej znacznie od miasteczek w Galicyi. Kupiec i mieślnik drobnomieszczański zdaje się pod względem zamożności i sprawności ekonomicznej stać wyżej od swoich towarzyszów klasowych w tamtej dzielnicy, w każdym zaś razie jest kulturalniejszym. Jednakże — powtarzamy — sąd to subjektywny, nie oparty na naukowem dochodzeniu,, dla którego, ile wiemy, brak podstaw.

rze-

Nieco więcej mamy danych dla sądów o położeniu klasy robotniczej. Stanowi ona w naszych dzielnicach, jak w całym świecie kapitalistycznym, ogromną Większość ludności. Jeżeli bowiem weźmiemy w rachubę ludność czynną w rolnictwie, przemyśle i handlu, to otrzymamy taki stosunek (za r. 1895) :

Cyfry procentowe

Cyfry absolutne

samo

dzielni

pomocnicy

robotnicy

samo- pomo-dzielni cnicy

robo

tnicy

Prusy Zachodnie . W. Ks. Poznańskie Górny Szląsk . .

121629 12487 144500 16907 140769 15275

321252

419747

414243

Ind to to

pi J3S

’^'o'br

OS Q0 CD

of oT of

70,6

72,2

72,7

razem

406898    44669    1155242    25,3    2,8    71,9

Jeżeli pomocników, którzy w gruncie rzeczy są prole-taryuszami wyżej płatnymi zaliczymy do proletaryatu, to prawie trzy czwarte ludzi oddanych, pracy wytwórczej należy do proletaryatu, a tylko jedna czwarta należ}' do »samodzielnych«, do posiadaczy, do producentów, którzy rozporządzają narzędziami pracy, przyczem są tu policzeni już wszyscy włościanie, nawet tacy, którzy muszą zarabiać pracą najemną, drobni rzemieślnicy, kramarze, agenci handlowi, a zarazem kupcy i przemysłowcy.

Dla państwa Niemieckiego otrzymujemy cyfry procentowe takie:

samodzielnych 29,0%, pomocników 3,2%, robotników 67,8%.

Otrzymujemy tedy rezultat zdumiewający: w polskich dzielnicach zubożenie społeczeństwa posunęło się dalej niż w Niemczech.

Wobec tego faktu, stwierdzonego przez statystykę urzędową, jakże zabawnie wyglądają głębokomyślne aforyzmy, wygłaszane przez wszystkie stare baby w spódnicach i spodniach, że wprawdzie »kwestya socyalna« jest palącą na Zachodzie, ale nie u nas! Pomimo to prasa konserwatywna dmie w tę samą dudkę, co jej do statystyki! W pracach mających odrobinę pretensyi do naukowości nie ośmieli się jednakże już dziś chyba nikt powtarzać bajeczek, jakie ongi głosił pan Wścieldica w swojej zabawnej książeczce zatytułowanej: »Socyaliści wobec nauki ich mistrza«, gdzie pan ten dowiódł czarno na białem, że u nas nie ma i nie będzie proletaryatu.

Jak objaśnić ten objaw większej u nas niż w Niemczech proletaryzacyi? Przedewszystkiem stosunkami agrarnymi. W naszych dzielnicach jak widzieliśmy przeważa wielka własność i dlatego na 100 ludzi trudniących się rolnictwem, wypada w Księstwie 76 proletaryuszów wiejskich, gdy w Bawaryi wypada 68, w Wirtembergii 57, w Alzacyi 59. Lecz i w przemyśle rzecz ma się nieinaczej. Na 100 ludzi zatrudnionych w produkcyi przemysłowej wypada robotników na Szląsku Górnym 80, natomiast w wysoce rozwiniętej industryalnie Saksonii, 72, w prowincyi Nadreńskiej 75; Prusy Zachodnie i Księstwo mają cokolwiek mniejszy procent — 67 i 66. O wyjaśnienie nie trudno: w krajach Zachodu produkcya kapitalistyczna rozwijała się stopniowo, rzemiosło było tu silnie ufundowane, więc w części przynajmniej mogło się ostać w kon-kurencyi z przemysłem wielkim, natomiast do Polski, gdzie rękodzieła były w wieku XVII i XVIII w stanie upadku wkroczył w wieku XIX kapitalizm zbrojny już zdobyczami odniesionemi

na Zachodzie i zastawszy pustkę rozpanoszył sie na dobre, gdzie tylko były po temu warunki. Tylko tam, gdzie nie ma dotąd warunków tego rozwoju, wegetuje — czy długo jeszcze? drobnorzemieślnicza produkcya.

Warto wiec przyjrzeć się w jakich warunkach żyje robotnik polski, stanowiący trzy czwarte ludności. Zacznijmy od robotnika wiejskiego.

ROZDZIAŁ II.

Położenie robotników rolnych.

Rozróżnić wypada tu pięć kategoryi robotników rolnych: 1) czeladź dwmrską, 2) robotników żonatych, pobierających deputat, 3) t. zw. komorników, 4) najmitów wolnych, 5) robotników wędrownych, sezonowych.

Czeladź dworska najmuje się do pracy za kontraktem rocznym, otrzymuje wikt, mieszkanie, niekiedy odzież częściowo i roczną płacę. W części jest to służba domowa, w części czeladź zajęta w oborze, stajni itp., więc »parob-czaki« i »dziewki«.

Robotnicy pobierający deputat stają po części niejako na wyższym szczeblu w hierarchii służby dworskiej; włodarz, stangret, ogrodnik, owcarz, rzemieślnicy — kowal, kołodziej, rymarz, obok tego fornale i rataje. Ci robotnicy zamieszkują we wsi chaty, bądź każda rodzina osobno, bądź — co częściej się zdarza — po kilka rodzin w jednym domu »familijnym t. zw. »czworaki«. Wynagrodzenie ich stanowi płaca określona roczna, »deputat« (w niektórych okolicach nazywają »ordynaryą«) w zbożu i kartoflach i zazwyczaj kawałek roli pod ogród warzywny; najczęściej też mają jedne lub dwie krowy na oborze i pastwisku dworskiem.

Komornicy zajmują stanowisko pośrednie pomiędzy tą ka-tegoryą a najmitami wolnymi. Mieszkają oni również w chatach będących własnością dworu, otrzymują po części deputat i prawie zawsze kęs roli pod uprawę. Lecz nie pobierają płacy stałej, tylko płacę na dniówkę. Prócz tego wytwarza się szczególniejszy

stosunek pomiędzy dworem a najmitą; mianowicie chodzi tu jak powiada trafnie Weber, o kontrakt nie z osobnikiem, a z rodziną robotniczą: komornik bowiem jest obowiązany stawać do roboty we dworze i na roli dworskiej nietylko sam, ale musi posyłać do tej roboty wszystkich członków swojej rodziny zdolnych do pracy. Żona komornika wolną jest od tego obowiązku niekiedy w czasie miesięcy zimowych i wiosennych, zawsze prawie musi stawać do żniwa i kopania buraków oraz kartofli. Dzieci zdolne do pracy są na usługi dworu — młodsze jako pastuchy, koniuchy i t. p., starsze do robót polnych. Jeżeli komornik nie ma dzieci, albo te dzieci już wyemancypowały się z pod władzy ojcowskiej i zarabiają na własną rękę, to musi on wynajmywać dziewkę łub parobczaka i tych posyłać na każde zawołanie do pracy dworskiej, stąd nazwa »posyłki«, (w Prusiech nazywają »szar-warkiem«). Charakterystycznem przytem jest, że wprawdzie komornik, i jego rodzina lub »posyłka« muszą być zawsze na zawołanie do robót dworskich, dwór atoli nie ma obowiązku dostarczyć tym najmitom pracy i zarobku —jest robota, otrzymują dniówkę, nie ma roboty — nie otrzymują. Stąd więc niepewność położenia tych ludzi, niepewność dochodów.

Jasnem jest, że na takim stosunku pomiędzy przedsię1 biorcą rolniczym a robotnikiem, znać jeszcze wyraźne ślady ustroju pańszczyźnianego. Jak widzieliśmy, w pierwszej połowie w okresie »regulacyi« nie odrazu został przerwany dawny stosunek, mogty zachodzić i- zachodziły wtedy pomiędzy włościanami i dworami układy »wolne«, które były niejako zobopólną zgodą na zachowanie zmodyfikowanej pańszczj^zny : włościanin, który nie miał prawa do regulacji utrzymywał się przy roli jaką dzierżył, jeżeli zgadzał się stawać jak dotąd do roboty dworskiej, wprawdzie nie z przy musu prawnego, ale za wynagrodzeniem pieniężnem. Ponieważ zaś po ukończonej regulacyi, t. j. po roku 1850 okazało się mnóstwo włościan nieuregulowanych, a i wiele uregulowanych gospodarstw zniszczało, więc ów stosunek trwał dalej. Pańszczyzny nie ma — prawnie, ale są tysiące ludzi, którzy »dobrowolnie« muszą zawierać układy mocno przypominające stosunki pańszczyźniane.

Komornik taki, jest zatem do pewnego stopnia »gospodarzem« na własnych śmieciach. Lecz to gospodarstwo -dziwnego jest rodzaju: sprzężaju oczywiście komornik nie ma, więc mu ten spłacheć zaorze i zasiewa dwór, na komorniku tylko spoczywa obowiązek zebrać ten plon i wymłócić. Przy tern spada na niego całe lyzyko jakiemu podlega rolnik: jeżeli plon, jaki ma być częścią wynagrodzenia jego pracy na roli dworskiej przepadnie — wymarznie, grad wybije, słota zgnoi — jego strata, jakkolwiek pracy dostarczyć musi. Przytem nie może tu być mowy o jakiemś przywiązaniu do roli i pieczołowitej pielę-gnacyi, właściwie bowiem nie rola należy do komornika, tylko plon z określonego terenu, a teren ten zmienia się •co rok: stosownie bowiem do płodozmianu zaprowadzonego na obszarze dworskim, wyznacza dwór co rok w innem polu zagon komornikowi. Stąd wszystko jedno, czy komornik ma dużo obornika do rozporządzenia, czy mało, wszystko jedno, czy on chce uprawić starannie zagon, czy nie — uprawa zależną jest nie od jego woli, a od woli dworu. — I jeszcze dalsze ryzyko ponosi komornik jeżeli trzymać musi »posyłkę«: temu najmicie swemu musi dać, do czego się zobowiązał — wikt, zwykle przyodziewek i płacę kwartalną, czy roczną, natomiast nie ma on żadnej gwarancyi, czy ten jego najmita będzie zatrudniony we dworze tyle dni do roku, aby płaca (którą pobiera oczywiście nie »posyłka«, a komornik) pokryła wydatek. Zapotrzebowanie pracy dla dworu zależnem jest w znacznej części od urodzaju, od pogody w czasie żniw i od najrozmaitszych kombinacyi jakie zachodzą dla właściciela co do dostaw w ozpaczonym terminie, co do robót w lesie, przy drogach, kopaniu rowów i t. d. i t. d. Czeladź folwarczna i »deputanci«, a także robotnicy wędrowni raz zakontraktowani muszą być zatrudnieni, komornik nie, stąd więc na tę kategoryą robotników zwala się cała niepewność.

Co do formy wynagrodzenia, jaką pobierają komornicyy zachodzić mogą najrozmaitsze kombinacye: Otrzymują oni jak powiedzieliśmy — dzienną płacę, za dnie w których pracowali oni, członkowie rodzin}^ i »posyłka«, ta płaca jest oczywiście stale niższą od tej, jaką pobierają wolnonajemni, gdyż obok tego pobierają różne emolumenta, mianowicie: mieszkanie, rolę jak powiedzieliśmy i to kawałek roli w polach dworskich i ogród, dalej opał; następnie trzyma komornik krowę, albo we własnej oborze, wtedy dostaje ewentualnie kawałek łąki na użytek, częściej deputat w paszy, albo-też musi trzymać krowę w oborze dworskiej (gdzie ją zwykle źle żywią!), a we własnem gospodarstwie ma tylko jednego lub parę wieprzy, i drób. Prócz tego może jeszcze pobierać deputat. Nakoniec zachodzi jeszcze jedna kombina-cya: w niektórych okolicach zachował się zwyczaj, że komornicy mają obowiązek, ałe zarazem prawo młócenia. Powstaje stąd o tyle charakterystyczny stosunek, że za tę młóckę nie pobierają komornicy zazwyczaj płacy gotówką,, lecz część wymłotu; mianowicie przy młóceniu cepem w Księstwie zwykle trzynasty korzec, przy młóceniu młockarnią kieratową dwudziesty piąty korzec. 1 tu więc wynagrodzenie połączone jest z ryzykiem, zależne od urodzaju zboża.

Wobec tak wielkiej ilości czynników wchodzących w grę, oczywiście niezmiernie trudno o jakiekolwiek porównanie: Jeżeli w jednej okolicy Komornicy pobierają dziennie 40 fenigow, w innej 60 w czasie żniw, to ostatni nie koniecznie będą lepiej postawieni od pierwszych, gdyż ci mogą mieć znacznie więcej emolumentów.

nie może

Z tego co powiedzieliśmy, jasnem jest, że komornikiem może być tylko człowiek żonaty, nietylko już bezżenny nie da sobie rady z gospodarstwem domowem, lecz wogóle — nikt go nie przyjmie na komornika, chodzi bowiem właśnie o to, aby dwór obsadzając chatę komornikiem miał na zawołanie możliwie dużo rąk roboczych. Dalej komornik być absolutnym proletaryuszem, hołyszem. Musi

on mieć nie tylko własne sprzęty gospodarskie, ale także chociaż jedną krowę, wieprza, cokolwiek drobiu, inaczej całe gospodarstwo nie ma racyi bytu.

Należy zaznaczyć, że ten stosunek, będąc jak powiedzieliśmy pozostałością ustroju pańszczyźnianego, przeżywa się szybko. Z jednej strony dwór zaprowadzając intensywne gospodarstwo płodozmienne skąpić musi komornikom roli. Z zanikiem trzypolówki zanika ugór, tern samem nie ma pastwiska dla komorników. To też dwory zabraniają nieraz zupełnie trzymać komornikom krowy we własnej oborze, a nawet trzodę chlewną i gęsi, gdyż szkodę w polach czynią. W ten sposób atoli cała racya bytu tych komorników zostaje podkopaną, bo bez gospodarstwa, bez chudoby własnej stosunek taki staje się karykaturą. Z drugiej znów strony jasnem jest, że młodszemu pokoleniu robotników stosunek ten musi ciężyć, gdyż krępuje wolność osobistą. Dla komornika porzucić służbę we dworze, znaczy przesiedlać się z całą chudobą na nowe leże, a w takich wędrówkach marnieje dobytek; stąd więc komornik nie może jak wędrowny robotnik przenosić się łatwo tam, gdzie czeka go lepsze wynagrodzenie. Przedewszystkiem zaś zostać komornikiem, to znaczy związać los dzieciom: chłopaki i dziewczęta muszą zostać przy gospodarstwie, muszą stawać do roboty dworskiej, nie wolno im szukać lepszej doli. O zastąpienie zaś własnych dzieci »posyłką«, najmitą, coraz bywa trudniej, gdyż oczywiście chłopak lub dziewczyna wolą iść w służbę lub za zarobkiem na własny rachunek, niż zostawać podwójnym niewolnikiem — komornika i dworu. — To samo zresztą tyczy się wogóle robotnika zakontraktowanego na cały rok: Wydział roli staje się niewygodnym dla dworu, nawet wydział »deputatu« doprowadza do niedogodności. Robotnik zaś nowożytny, młody chłopak, który w wędrówkach do Saksonii i w czasie służby wojskowej poznał cokolwiek świata, pewnie nie chętnie związuje się na stałe, dola parobka na cale życie pewnie mu się nie uśmiecha.

Tem tłómaczą się wieczne wyrzekania przedsiębiorców rolniczych na »brak ludzi«. Ludzie są — tylko tym ludziom nowego pokolenia nie w smak już idzie »patryarcbalny« stosunek, nie w smak im idzie zależność granicząca z niewolą, jaka jest nierozłączną z bytem czy to komornika, czy parobka.

Wolni najmici rekrutują się przedewszystkiem z posiadaczy drobnych parcel i ich- rodzin. Przed kilkudziesięciu laty jeszcze ci drobni posiadacze byli niejako inwentarzem żywym wielkich posiadłości. Nie mieli oni innego wyjścia, musieli najmować się do robót rolnych we dworach i u włościan zamożnych, przedsiębiorca rolny niemal arbitralnie dyktował im warunki. Dziś zmieniły się stosunki do pewnego stopnia: ułatwienie komunikacyi, a także pewne rozszerzenie widnokręgu intelektualnego, jakie bądź co bądź daje szkoła ludowa, nawet tak prymitywna jak dzisiejsza, sprawia, że ci przykuci do gleby drobni posiadacze śmielej coraz występują do walki o byt, szukają zarobków tam, gdzie mogą znaleść dla swojej siły roboczej najkorzystniejsze warunki. Stąd więc wędrówki.

Drugim czynnikiem uruchomienia tej warstwy ludności wiejskiej, jest przewrót w technice rolniczej. — Jak już wspomnieliśmy powiększenie intensywności gospodarstwa prowadzi przedewszystkiem do skoncentrowania pracy: Przy okopywaniu buraków, przy pieleniu zboża, przy młotce maszyną parową trzeba znacznej ilości ludzi, lecz trzeba ich tylko na krótki przeciąg czasu. Dla przedsiębiorcy rolnego zatem najkorzystniejszym staje się taki układ z robotnikami, przy którym zapewnia on sobie wielką ilość rąk roboczych na ten czas krytyczny, a po za tem ci robotnicy nic go nie obchodzą. Stąd więc ogromne zapotrzebowanie takich właśnie wędrownych robotników. Ponieważ zaś wskutek odwiecznych różnic w układzie stosunków rolniczych, stopniu zależności ludności rolniczej od wielkich posiadaczy, kultury tej ludności, podziału własności ziemskiej, jak również wskutek poziomu ogólnej stopy życiowej ludności robotniczej przemysłowej, wskutek różnicy w cenie produktów rolniczych wogóle i środków spożywczych mas, wytworzyły się bardzo znaczne różnice pomiędzy zachodem a wschodem Europy, więc powstać musiały z konieczności owe wędrówki masowe robotników rolnych ze wschodu na zachód. W naszych dzielnicach powstał stąd anormalny stosunek: Z przyległego Królestwa i Galicyi ciągną do Prus Zachodnich, Księstwa i na Szląsk tłumy robotników, obniżają oni płacę wolnych najmitów krajowych, wskutek niższej stopy życiowej, a tern samem zmuszają ich do szukania zarobków dalej na zachodzie; mamy więc tu rok rocznie falę napływu robotników wędrownych ze wschodu i falę odpływu robotników wędrownych na zachód.

Jakież jest położenie materyalne tych mas robotniczych? Odpowiedzi na to zapytanie szukać nam wypada w pierwszej linii w pracach uczonych niemieckich, gdyż w »społeczeństwie ziemiańskiem« Wielkopolski sprawa ta nie budzi znać zainteresowania, specyalnej pracy naukowej polskiej w tej kwestyi niema. Z prac niemieckich wymieniamy: A. von Lengerke: Die ländliche Arbeiterfrage beantzvortet durch die bei dem königlichen Landesökonomie Kollegmm aus allen Gegenden der preussischen Monarchie eingegangenen Berichte landwirtlischaft-lieber Vereine, Berlin 1849; autor uzupełnił tę pracę w r. 1852 w czasopiśmie Mittheilungen des königl. preus. Statistischen Bureaus rocznik piąty; von der Goltz: Die ländliche Arbeiterfrage und ihre Lösung, Gdańsk 1872; tegoż: Die soziale Bedeutung des Gesindewesens, tamże 1875; tegoż: Die ländliche Arbeiterklasse und der preussische Staat, Jena 1893; Die Verhältnisse der Landarbeiter in Deutschland, rezultaty ankiety ogłoszone w Schiften des Vereins für Sozialpolitik; naszych dzielnic dotyczy tom III., (ogólnego zbioru 55) opracowany przez M. Webera. Prócz tego sprawie tej poświęca uwagę Knapp: Bauernbejreiung etc., K1 e b s : Landeskulturgesetz-gebung etc. O mieszkaniach robotników wiejskich wydał rozprawę ciekawą Ascher, lekarz powiatowy w Babimoście: Die ländlichen Arbeitet Wohnungen in Preussen, Berlin 1897.

Najwięcej materyału faktycznego dotyczącego płacy i emo-lumentów jakie pobierają robotnicy wiejscy podaje Weber i na jego pracy głównie się tu opierany. Pamiętać przytem należy, że materyał ten zebrany został przez ankietę, w której relacye dawali tylko przedsiębiorcy, obywatele wiejscy, że zatem są to relacye strony interesowanej i stronnicze, przedstawiające położenie zawsze z zabarwieniem optymistycznem. Według więc relacyi zebranych w tej ankiecie można zestawić takie rezultaty.

W Pr u siech Zachodnich w części wschodniej, a więc na żuławach i niżu wiślanym trzymają jeszcze stosunkowo sporo czeladzi i komorników; wolnych najmitów osiadłych we wsiach sporo jest w powiatach Sztumskim i Suskim i najmniej w powiatach południowych, Chełmskim i Toruńskim, gdzie przeważa wielka własność. W zachodniej, wyżynnej części, t. j. pogezanii i ziemi kaszubskiej, komornicy są bardzo liczni, zwłaszcza w zachodniej części (powiaty Złotowski, Walczewski). Wolnych najmitów mają sporo powiaty północne, Kartuski, Kościerzyński, Wyżyski, Pucki, i tu o czeladź folwarczną bardzo trudno, zwłaszcza o mężczyzn. W powiatach Wejrowskim, Chojnickim, Złotowskim dużo jest bezrolnych, którzy wynajmują na odrobek chatę, a często tylko jedne izbę u włościan, są też bezrolni, posiadający własną chatę. W miarę tego jak upowszechnia się uprawa buraków i kartofli dla gorzelni, coraz zmniejsza się ilość komorników, chaty przeznaczone dla nich stoją pustkami, robotę spełniają wędrowni przybysze.

Płaca robocza dla parobka przy pełnym wikcie wynosi tu od 90 do 200 marek, dla dziewki 60—120 marek (więcej nieco do 180 otrzymują kucharki przy dworze, klucznice etc.) Deputanci otrzymują roli bardzo niewiele i zdaje się tern mniej, im żyźniejszą gleba, im intensywniejsze gospodarstwo; wyjątkowo tylko i to w powiatach z najmniej intensywną uprawą wolno im trzymać dwie krowy na dworskiej paszy, zwykle jedne tylko, w najbardziej postępowych pod względem uprawy powiatach nie pozwalają już zupełnie na trzymanie krów, a dają deputat w mleku — 160 do 200 litrów rocznie, przerażająco mało, bo zaledwie pół litra dziennie, wiadomo zaś, że mleko stanowi jedyną »omastę« strawy robotników rolnych.

Wszędzie też deputanci, jak również i komornicy otrzymują minimalne tylko kawałki roli. Dawniej mieli ci robotnicy własny zagon zboża, dziś zaś roli pod żyto już prawie się nie wydziela,, a tylko zagony pod kartofle i kapustę, zdarza się atoli coraz, częściej, że i kartofle wyznaczają w deputacie To też często już komornicy mają tu wyznaczone mniej nawet niż 0,1 hektara roli. Deputaty wobec tego uszczuplenia roli musiały być powiększone. Jednakże według Webera wypada jako norma tylko około 33 centnarów zboża i 80 do 100 centnarów kartofli. Wogóle zauważyć się daje, że istnieje tendencya do zmniejszenia emolumentów, a opłata sił roboczych robotników zakontraktowanych uskutecznia się coraz więcej gotówką. Jednakże ta opłata pozostaje bardzo niską — 120 do 180 marek rocznie. Jeżeli więc liczyć nawet, że deputat wystarcza zupełnie na wyżywienie rodziny, to przecież kwota pieniężna,, wydać się musi strasznie niską. Przypuśćmy, że przy sta-rannem gospodarstwie domowem żony takiego komornika udaje się jeszcze wykarmić wieprza na sprzedaż, i cokolwiek dochodu daje drób, i niech wobec tego dochód pieniężny zostanie podniesiony — kosztem wyżywienia rodziny! — do 240 marek, to i wtedy otrzymamy jako sumę na wszelkie wydatki po za żywnością i mieszkaniem całych 20 marek — i to u rodzin już dobrze się mających! Z tego trzeba kupić odzież i obuwie, sól, odrobinę towarów kolonialnych np. kawę,, nareszcie od czasu do czasu jakiś sprzęt. Czy może tu być mowa o jakichkolwiek potrzebach kulturalnych i ich zaspokojeniu? Za taką kwotę, jaką ma do rozporządzenia cała rodzina robotnicza miesięcznie, dziedzic wypala cygar — i wydmuchując obłoczki dymu filozofuje na temat »rosnącej pożądliwości, lekkomyślności i rosnącym zbytku« swoich parobków!

Co do zarobków wolnych najmitów Lengerke za rok 1849 podaje płace robocze 60 do 100 fenigów dla mężczyzny, dla kobiet 50—60 tenigów w lecie. Za rok 1874 von der Goltz podaje takie cyfry w (fenigach) płacy w lecie:

(Zob. tabl. str. 268).

W tychże powiatach w roku 1893 według Webera płaca

wynosiła:

stale

niestale

stale niestale

H-* >■—¹ H—^ . h-* I—* . tO H H H H* O OÛ to H-ŁfcO

GO CO O¹!    ¹ O tO Ol O *4

OOOTłl I> O co

rH Ol rH

203

275

125

175

157

162

125

154

135

i'

85

90

60

90

125

80

52

75

72

77

83

88

150

62

100

67

75

67

97

80

Powiat

dla mężczyzn zatrudnionych

dla kobiet zatrudnionych

Powiat

dla mężczyzn zatrudnionych

dla kobiet zatrudnionych

stale

niestale

stale

niestale I

i Starogrodzki

150—250

250-400

250-300

150-200

200—250

300-400

80—120

70 125

80-120 ! 120-150 i 150—170 I

Uderza tu przedewszystkiem ogromna różnica zachodząca w wymiarze płacy: cyfry przeciętne Goltza dla różnych powiatów różnią się o 100% (dla stale zatrudnionych 108 w powiecie Wałczewskim, 210 w Toruńskim, dla niestałe zatrudnionych w Świeckim 125, w Toruńskim 275); cyfry Webera dla powiatu Malborskiego wahają się od 250 do 400. Ci wolni najmici emolumentów żadnych nie pobierają, różnice więc można tłómaczyć tylko miejscowymi warunkami, a mianowicie płaca zależy widocznie od tego, czy mało lub dużo jest w danej miejscowości wolnych najmitów. Chodzi tu o posiadaczy drobnych parcel, którzy właśnie dlatego, że są posiadaczami, nie mają możności wybierać rynku dla swojej sił}' roboczej,

są przykuci do miejsca i muszą zgadzać się na warunki, jakie dyktują przedsiębiorcy rolni w okolicy, często nawet mają możność tylko pracować w sąsiednim dworze. Gdzie więc tych drobnych posiadaczy sporo, tam z konieczności płaca wskutek podaży pracy musi pozostać niską. Następnie odgrywa tu rolę bardzo ważną rodzaj uprawy: Gdzie rozpowszechniła się uprawa buraków i co za tern idzie intensywna kultura, tam powstaje konkurencya robotników wędrownych i płaca obniża sig. Dopiero bowiem przy intensywnej kulturze opłaca się przedsiębiorcy sprowadzać robotników wędrownych, inaczej bowiem nie może ich zatrudnić przez kilka miesięcy z rzędu, do żniwa zaś wyłącznie ci wędrownicy nie mogą się wynajmować. Jaskrawym przykładem tego jest powiat Toruński (to samo zdaniem Webera powtórzyło się w powiecie Chełmskim, Kwidzyńskim i Suskim): w roku 1873 przeciętna płaca wynosiła 275 fenigów, w roku 1890 — najwyższa płaca 200 fenigów. Porównanie cyfr z różnych lat niezupełnie może być ścisłe, gdyż cyfry te niejednostajnie były otrzymywane.¹ Jednakże jak twierdzi Weber od roku 1849 do 1873 zajść musiało znaczne podwyższenie płacy, natomiast w okresie od 1873 do 1893 wskutek właśnie konkurencyi robotników wędrownych, których poczęto dumnie sprowadzać, płaca nie podniosła się znacznie. W ten sposób ulepszenia w technice rolniczej powiększyły niewątpliwie rentę posiadaczy, ale raczej pogorszyły warunki bytu miejscowych robotników.

Wędrowni robotnicy jak już powiedzieliśmy bywają sprowadzeni — jak zresztą wszędzie do gospodarstw buraczanych, prócz tego istnieje specyalna kategorya kosiarzy. Dawniej ci właśnie stanowili główny kontyngent. Z kosą na plecach ciągnęli od dworu do dworu szukając zarobku; byli to niemieccy pomorzanie i niemcy z »kopanicy Warty« (więc z powiatów

Skwierzyńskiego i Babimoskiego). Obecnie ci wędrownicy już nie znajdują popytu na swoją pracę: zastąpiła ich żniwiarka, przy której pracuje tłum chłopaków i dziewcząt, zatrudnionych po za żniwem przy burakach i kartoflach, dziwny stosunek pod względem przypływu i odpfywu: w tym samym powiecie — naprzykład w Lubawskim —- sprowadzają robotników z Królestwa i z Księstwa, jednocześnie zaś stąd wychodzą robotnicy tłumnie do innych okolic, do gospodarstw buraczanych. Najwięcej robotników wędruje z powiatów północnych i zachodnich, gdyż tu popyt na pracę jest najmniej intensywnym. Płaca jaką pobierają przybysze wędrowni bjnva rozmaitą, zależną przedewszystkiem od tego, czy ich zatrudniają tylko przy okopywaniu i wykopywaniu buraków, czy też przy wszelkich pracach ta płaca przy wikcie dla mężczyzn 80 do 150 fenigów, dla kobiet 70 do 90 fenigów. Ma tu miejsce straszny częstokroć wyzysk wskutek zastosowania najbrutalniejszego S3^stemu -— akordu powierzanego pośrednikowi: pośrednik taki podejmuje się uprawy pól buraczanych od początku do końca za określoną płacę od hektara (55 do 65 marek); a najętych przez siebie łudzi płaci na dniówkę, napędzając oczywiście do pracy bez względu, a płacąc i żywiąc jak najgorzej. Jak strasznie lichym musi być ten wikt wynika n. p. z takiego zestawienia, u Webera na 26 dni roboczych (w niedzielę widocznie ci ludzie jeść nie mają?) liczy się na głowę:

Wytworzył się tu

do żniwa, do koni etc. Wynosi

3,00 mk. . . 6,00 »

.    .    3,00    »

.    .    0,30    »

2 centnary kartofli 80 funtów żyta .

40

grochu soli

2,50    »

1,30 »

na omastę

26 litrów maślanki .

mieszkanie, opał, naczynia kuchenne 3,40

J9,50 »

Szanown}' ziemianin, który podaje ten rachunek, kpi sobie widocznie z ankiety: za »mieszkanie, opał (w lecie!) i naczynia

kuchenne« liczy 8,40 marki; tymczasem mieszkaniem jest chałupa nawpół rozwalona, albo jaka obora pusta, gdzie pokotem sypiają ci wędrownicy, często na słomie bez prześcieradeł i kołdry. Odliczywszy te bezczelną pozycyę wypada, że miesięczne utrzymanie (oczywiście suma jest podaną za miesiąc, a przedsiębiorca oblicza na 26 dni, w których ciągnie nad-wartość z najmitów) robotnika kosztuje 16,40 marki, czyli dziennie niecałe 54 fenigów. Nic dziwnego: nawet mleka nie otrzymują ci kuli wędrowni, chociaż dostają je może pańskie charty; są przy tern skazani na wegetaryanizm zupełny, gdyż na cały miesiąc ma starczyć 2,50 marki na omastę, więc o mięsie nie może być mowy. I wobec takiego wiktu ci ludzie spełniają ciężką pracę! i takie warunki płacy skłaniają ich do wędrówek! Jakież wymowne świadectwo rozpaczliwie niskiej stopy życiowej ludu polskiego.

Wielkie Księstwo Poznańskie. Głównego kontyngentu siły roboczej na obszarach dworskich dostarczają tu robotnicy związani kontraktem — czeladź i komornicy, oraz robotnicy wędrowni. Wolnych najmitów miejscowych jest tu stosunkowo bardzo mało; najwięcej ich jest jeszcze w okolicach wzdłuż Noteci i w powiatach zachodnich. Są to po części małorolni, a prócz tego bezrolni, którzy wynajmują izbę na odrobek, najczęściej u włościan, zwłaszcza niemieckich.

Płaca czeladzi folwarcznej jest tu znacznie niższą niż w Prusiech Zachodnich, jest cokolwiek wyższą w północnej części (regencya Bydgowska) niż w południowej. Otrzymuje taki parobek od 80 do 120 marek, dziewka 60 do 90 marek. Cokolwiek więcej biorą robotnicy żonaci »deputanci«. Oto kilka próbek tych płac jakie podaje Weber: W powiecie Międzyrzeckim — włodarz, owcarz, rzemieślnik 150 do 180 marek, fornal, pastuch 108 do 120 marek; w powiecie Babimoskim fornal 120 do 150 marek, owcarz, włodarz 150 marek; w powiecie Kempińskim włodarz 150 marek, fornal 78 do 90 marek.

Bardzo ważną kategoryę stanowią tu komornicy. Brodnicki w cytowanej wyżej dysertacyi (roku 1893) tak opisuje ich położenie :

»Dawniej komornicy otrzymywali zapłatę tylko w naturze, mianowicie mieszkanie i określoną ilość snopów każdego zboża, byli zaś obowiązani pracować trzy do pięciu dni w tygodniu; resztą czasu rozporządzali dowolnie. Taki stosunek jednakże nie mógł się utrzymać, gdyż dziedzic musiał utrzymywać swoim kosztem niepomierną ilość mieszkań robotniczych, bez odpowiedniej kompensaty. Poczęto więc zatrudniać tych robotników w ciągu całego roku, i wypłacano im prócz zapłaty w naturze gotówkę.

»Mieszkanie komornika składa się dziś zazwyczaj z obszernej izby, komórki i poddasza. Obok tego chlewnik dla wieprzy i kurnik, oraz mała piwnica na kartofle. Domy były jeszcze w latach sieśćdziesiątych liche. Były to lepianki z gliny, z niskiemi dusznemi izbami, których małe okienka zawsze zostawały zamknięte, co stawało się przyczyną niepomiernej śmiertelności dzieci. W nowszych czasach mieszkania te stały się znacznie lepsze.

»Prócz mieszkania otrzymują komornicy ¹/₈ hektara pod ogród warzywny i w polu ¹/₄ do ¹f₂ hektara pod okopowizny. W nowszych atoli czasach wolą dziedzice wyznaczać zamiast roli pod kartofle określoną ilość kartofli, około 60 centnarów.

»Zwykle też trzyma komornik krowę na dworskiej paszy. Wzbraniają tego w powiatach graniczących ze Szlą-skiem i w powiecie Krobskim wyznaczają komornikom mleko (około 2 litrów dziennie), masło i ser, oraz odszkodowanie w wysokości przeciętnie 30 marek rocznie.

»Nagannem zdaje się nam być trzymanie gęsi, gdyż te wymagają pastwisk na rżyskach, a więc mogą być tolerowane tylko przy ekstensywnem gospodarstwie. Przeciętnie wolno komornikom przezimować 2—3 gęsi, a w lecie wychować wylęg. Wprawdzie hodowla gęsi daje dosyć znaczny dochód gotówką (12 gęsi po 3 marki=36 marek), i ludzie niechętnie jej się wyrzekają. Jednakże przy wzrastającej intensywności gospodarstw, zdaje się racyonalnem, jeżeli komornikom w ostatnich czasach zabraniają trzymać gęsi.

»Mniejsze znaczenie ma hodowla kur. Natomiast hodowla nierogacizny ważną tu odgrywa rolę, gdyż stanowi jedno z najważniejszych źródeł dochodu dla komorników: zwykle trzyma on maciorę, z której ma dwa razy do roku prosięta, razem około 14 sztuk; hoduje je 4—8 tygodni, poczerń lepsze zostają sprzedane, lichsze zużyte we własnem gospodarstwie.

Na opał wyznaczają komornikom zależnie od okolicy 2 sążnie drzewa i 12 centnarów węgli, albo też 3—6000 cegieł torfu i niekiedy 4—5 kup chrustu. W okolicach obfitujących w lasy wolno im zbierać chrust. Drzewo dowozi dwór.

»Te emolumenty od czasów regulacyi prawie nie uległy zmianie, zmienił się natomiast wymiar deputatu w zbożu i płaca.

»W okresie od r. 1855 — 1870 otrzymywali komornicy przeciętnie w roku:

12 szefli² żyta

jęczmienia grochu;

dzisiaj otrzymują przeciętnie:

14 szefli żyta

jęczmienia

grochu, i niekiedy jeszcze 1    » pszenicy,

prócz tego dla posyłki dodaje się 2 szefie żyta.

»Gotówką pobierali dawniej 54 do 60 marek rocznie,, posyłka w lecie 40 fenigów, w zimie 20 fenigów. Żony komorników otrzymywały dawniej zależnie od pory roku 25 do. 40 fenigów, obecnie 40 do 60 fenigów. Prócz tego przed rokiem 1870 było we zwyczaju, że musiały stawać darmo dO' pomocy przy strzyży owiec i sianożęciu.

»Połączenie wynagrodzenia w naturze i gotowizną ma

18

swoje zalety. Gwarantuje bowiem robotnikowi wielką pewność, że będzie mógł zawsze zaspokoić najpilniejsze swoje potrzeby życiowe. Staje on się zależnym od wahań ceny najważniejszych produktów spożywczych, a przy cenach wysokich może znacznie powiększyć swój dochód przez sprzedaż nadwyżki. Nareszcie pozostaje wskutek tego systemu wspólność interesów pomiędzy pracodawcą a pracobiercą.

«.

Płaca tej kategoryi robotników w Poznańskiem jest tedy niezłą. Jeżeli pomimo to byt tych robotników jest mizerny, przypisać to należy niezaradności kobiet, przedwczesnym, często nieopatrznym ożenkom robotników, licznym świętom, które prowadzą do tłumnych zbiorowisk, a przezto do demoralizacyi, nakoniec przyczjmą jest także to, że wielu robotników ma zwyczaj co rok godzić się do innego dworu, nakoniec Winą bywa też często nieodpowiednie postępowanie dziedziców, a zwłaszcza ich zastępców, administratorów

Przytoczyliśmy cały ten ustęp dlatego, że faktyczne dane są tu nieźle zestawione, ale jeszcze więcej dlatego, że charakteryzuje on dosadnie sposób myślenia w sferze szlachecko ziemiańskiej, do jakiej należy autor. Tylko obojętność wytworzona nawyknieniem do patrzenia na nędzę, może doprowadzić do sądu, że opisane przez samego autora warunki wynagrodzenia »są niezłe«, i tylko nawyknienie do szlagoń-skiego sposobu myślenia staje się przyczyną, że taka latorośl rodu szlacheckiego w swojej pierwocinie literackiej pa-czy — chcemy wierzyć, że bezwiednie — rezultaty do jakich doszli ludzie nauki. Co jak zaraz pokażemy, przytrafiło się panu Brodnickiemu.

Pawtarża mianowicie pan Brodnicki za Weberem zdanie, że Wskutek formy wynagrodzenia stosowanej względem komorników powstaje »wspólność interesów pomiędzy pracodawcą a pracobiorcą«. Tylko — Weber to sWoje twierdzenie stosuje do czasów Ubiegłych, kiedy ta forma, będąca Wynikiem gospodarstwa naturalnego, miała jeszcze racyę bytu, kiedy to jeszcze komornikom wyznaczano sporo roli, kiedy panował powszechnie zWycżaj udziału w wymłocie; natomiast kwestyonuje Weber racyę bytu takiego systemu z chwilą, kiedy poczyna się intensywniejsza kultura, kiedy uszczuplają komornikom roli, kiedy cały stosunek zostaje zmieniony w duchu kapitalistycznym i przeważną rolę poczyna odgrywać wynagrodzenie gotówką. Wtedy — powiada Weber — o takiej wspólności już niema mowy, stosunek staje się anachronizmem (1. c. p. strona 778—781). Pan Brodnicki wyraźnie powiada, że nie tylko roli pod zboże dziś już nie wyznaczają, ale nawet zagon pod kartofle odbierają, zastępując stałym deputatem; o udziale w wymłocie nie ma mowy (zresztą ten zwyczaj był rozpowszechniony mało w Księstwie, a więcej w Prusiech i na Szląsku), nawet krowy już nie wszędzie wolno trzymać. Wyraźnie więc widać, że nastąpiła zmiana w kierunku przekształcenia stosunku pomiędzy dworem a komornikiem. Ale pan Brodnicki powtarza sobie spokojnie co mówił Weber, jakkolwiek słowa te stosują się do odmiennych warunków.

Dalej: Pan Brodnicki opowiada, że komornicy mogą sprzedawać nadwyżkę zboża, która im pozostaje, i tern znacznie powiększyć swoje dochody. Powtarza tu znowu za Weberem. Tylko — Weber stosuje do warunków, jakie bywały ongi, zwłaszcza w tych okolicach, gdzie młocono i cepem, i komornicy otrzymywali za wymłot znaczną część, bo dziesiąty, a nawet ósmy korzec (n. p. w Prusiech Wschodnich). Natomiast w Poznańskiem dają dziś deputat, jak zgodnie wypada u Brodnickiego i u Webera 23 korcy zboża rocznie na całą rodzinę. I oto: uczonego niemieckiego przeraża wprost ta cyfra, niższa daleko niż ta jaka wypada w Prusiech -Zachodnich i na Pomorzu nierhieckiem. Zdaniem Webera jest to deputat nie wystarczający ha utrzymanie rodziny, świadczący o tern, że ci komornicy polscy odżywiają się niedostatecznie, inaczej mówiąc, że głodzą się oni, lub zastępują pożywienie rhąćzne kartoflami, to jest surogatem żywności. Gdzie więc tu może być mowa o sprzedaży »nadwyżki«, skoro nie starczy ha wyżywienie? Jeżeli rzeczywiście niekiedy komornicy sprzedają jeszcze z tego hiewystar-czającego deputatu zboże, to oczywiście dzieje się kosztem organizmu, wtedy już cierpią głód doraźny.

W końcu powtarza pan Brodnicki za Weberem, a właściwie sprawozdawcami, niemieckimi dziedzicami z Poznańskiego, gadkę o »niezaradności kobiet«, jako przyczynie mizernego stanu komorników. Wolno było tak rozumować owym jegomościom wyzyskującym pracę tych kobiet, a Weber słusznie czyni przytaczając takie opowieści, gdyż charakteryzują wprawdzie nie stosunki, ale poglądy przedsiębiorców, dlatego też Weber przytacza je zwykle w cudzysłowie. Natomiast naukowe rozumowanie doprowadza raczej do wniosku: Ponieważ stan tych komorników jest tak mizerny, ponieważ wskutek spaczenia dawnego stosunku, gospodarstwo komornicze staje się karykaturą, więc kobiety nie mają za co rąk zaczepić, i dlatego wszystko w niwecz idzie. — W dodatku: Pan Brodnicki jednym tchem wyrzeka na niezaradność kobiet, i twierdzi, że gęsi komornicze stają się przeszkodą w racyonalnej uprawie. Ale — jeżeli nawet drobiu trzymać nie wolno, jeżeli krowy komornik trzymać nie ma prawa u siebie, tylko w pańskiej oborze, to jakże żona jego będzie gospodarować? Poglądy szlachecko-polskie skojarzone z tendencyami kapitalistycznemi i ulegające wpływom sąsiadów, wzbogaconych chłopów niemieckich, do dziwnych prowadzą potworków logicznych u panów ziemian wielkopolskich.

Jednakże pan Brodnicki powiada, że znacznie powiększyła się płaca gotówką, jaką pobierają komornicy. Zapomniał jednakże podać cyfry, gdyż podaje tylko współczesne zarobki dzienne kobiet, a nie mężczyzn. Weber inaczej o tern sądzi: powiada on mianowicie: »Płaca gotówką co do wysokości podniosła się ceteris paribus znacznie tylko w niektórych okolicach, zwłaszcza gdzie rozwinęła się uprawa buraków, w porównaniu z rokiem 1889. Pomijając te okolice, podwyższenie dochodu z płacy gotówką powstało po większej części tylko wskutek zaników odrobków i skrócenia czasu młócki. W tych okolicach, gdzie jeszcze w dawnej sile utrzymała się instytucya komornictwa n. p. w Prusiech Wschodnich, płaca jaką pobierają deputanci przewyższa znacznie płacę komorników, tu zaś odwrotnie; to też ci komornicy (w Księstwie) pozbyli się właściwie charakteru komorników i zamienili się w »robotników akordowych«, którzy przeważną część wynagrodzenia pobierają gotówką, a obok ■tego otrzymują mieszkanie, ogród pod kartofle, rzadko kiedy pastwisko dla krowy »(1. c. p. str. 462)«. To wygląda wiele inaczej niż twierdzenie pana doktora Brodnikiego.

Tam zaś gdzie są komornicy w rzeczywistem, dawnem słowa tego znaczeniu, takie podaje Weber płace na dniówkę dla komornika i »posyłki«: te podajemy w nawiasie: Powiat Międzychodzki w zimę 50 w lecie 60 fenigów; w Skwir-czyńskim w zimę 60 w lecie 70 (50 względnie 60); w Między chodzkim 50 i 60 w Śremskim 30—40; w Kośmińskim 50 (40—50); w Ostrzeszowskim 50 (40). Zdarzają się i wyższe płace, ale wtedy inne emołumenta są minimalne.

Weber daje w końcu szereg budżetów takich rodzin komorniczych, o których jednakże powiada, że są tylko w przybliżeniu prawdziwe. Warto jednakże przyjrzeć im się; wybieramy najpierw kilka z wysokim dochodem w gotowi-źnie, następnie kilka z dochodem niskim:

1.    Powiat Wschowski: Pracuje komornik z żoną, bez posyłki; zarabiają 460 do 500 marek, i otrzymują prócz mieszkania tylko ogród pod kartofle i deputat kartofli, razem około 48 centnarów kartofli; muszą zatem kupować chleb, mleko, opał, mięso.

2.    Powiat Wrzesiński: stają do pracy dwie osoby całodziennie, jedna pół dnia; dochód gotówką 495 marek; kartofle z ogrodu i deputatu — 110 centnarów, żyta 15; dokupować trzeba chleb, mleko, opał, ewentualnie może dochód ze sprzedaży wieprza.

3.    Powiat Poznański: staje do roboty komornik, żona i posyłka; dochód wynosi 425 marek, lecz za izbę płaci komornego 29, posyłce 60 marek, pozostaje 336 marek; roli nie otrzymuje; deputatu otrzymuje 6,6 centnarów zboża i 70 centnarów kartofli; musi więc dokupować zboże lub chleb, mięso* a także opał.

Można więc wyobrazić sobie ile przy takiem budżecie pozostaje na potrzeby inne, po za strawą.

A teraz takie przykłady:

4.    Powiat Poznański: staje do pracy komornik i posyłka; dochód wynosi około 225 marek, potrącić należy zapłatę posyłce 72 marki, pozostaje dochodu gotówką około 153 marek, roli niema; deputat wynosi 17,6 centnarów zboża i 60 kartofli; trzeba dokupywać chleb i opał.

5.    Powiat Leszniewski: staje do roboty komornik, żona i posyłka; dochód 255 marek, na posyłkę 60, pozostaje 195; deputat 19,2 centnara zboża, 85 kartofli, trzeba dokupywać zboże i mięso.

To już wprost nędza i głodzenie.

Ogólnie więc: Położenie komorników musimy rzeczywiście uważać za mizerne, i więcej niż mizerne, ale żeby ta nędza była tylko skutkiem nieopatrzności, a nie lichego wynagrodzenia, niech wierzy panu Brodnickiemu kto chce.

Co się tyczy wolnych najmitów, Lengerke za rok 1849 podaje jako normę dla mężczyzn 50 do 60 fenigów, dla kobiet. 35 do 40 fenigów, w akordzie zaś mieli zarabiać 70 fenigów do 1 marki. Za rok 1873 mamy cyfry przeciętne u Goltza, a za rok 1892 u Webera cyfry minimalne i maksymalne; zestawiamy je w tablicy, podając cyfry Webera w nawiasie; przyczem podajemy tylko płacę w czasie lata bez wiktu; wszystko w fenigach:

{Zob. tabl. str. 27p.)

Z porównania widać, że tylko w Szubińskim powiecie podniosła się płaca znacznie, w innych wielkie zmiany nie. zaszły. A to tembardziej, że w relacyach jakie miał Weber, nie zawsze odróżniano płacę akordową, która zwykle jest cokolwiek wyższą. W niektórych zaś powiatach, n. p. Inowrocławskim i Mogilnickim raczej nastąpiło obniżenie płac, prawdopodobnie wskutek konkurencyi wędrownych robotników.

Pan Brodnicki cieszy się znów, że rozpowszechnia sie

stale

| niestale

stale

[ niestale

Wyrzyski

155

162

84

88

Czanrkowski

(150-175)

(175-200)

(90—110)

(125)

175

181

67

87

Chodzieski

(125-200) (150-200)

150

187

(100)

Wągrowicki.    .    .

Inowrocławski .    .

(125)

(175)

(100)

69

(60— 80) (100-110)

161

218

106

137

168

(200—250)

250

93

(100—125)

106

Mogilnicki

Szubiński

(150— 250) (150-175)

168

250

93

(75—125)

106

(125 - 250)    (200)

(60—125)

(75)

168

250

93

106

Obornicki

(200-300) (250-300) (100-125)

(75— 80)

125

150

65

75

Szomotulski

Międzyrzecki .    .

Srodzki . . .    .

. 105 (150)

112

52

67

100

100

(100)

60

60

137

168

55

68

Wrzesiński

(100-150) (150-300)

(70)

(50)

112

131

60

55

Międzychodzki

(175)    (125—200)

100

100

60

(60— 80)

60

Powiat

Płaca mężczyzn zatrudnionych

Płaca kobiet zatrudnionych

system płac akordowych. Weber słusznie uważa to raczej za zmianę na gorsze dla robotników, których przy tym systemie płacą wprawdzie nieco lepiej, ale też wyzyskują daleko więcej.

Przybysze (z Królestwa przeważnie) zarabiają: 125 do 150 fenigów mężczyźni, 75 do 125 dziewczęta, nieco więcej przy pracy akordowej. Wprost przerażające są relacye o Wikcie jaki panowie obszarnicy dają tym nieszczęsnym przybyszom. Przeważnie bowiem ten wikt składa się z 25 funtów kartofli na tydzień i nic więcej. Jasnem więc jest, że z zarobku znaczną część ci robotnicy muszą wydatkować na jadło. Lecz oczywiście szczędzą tu do niemożliwych granic, kosztem organizmu. To też dziwić nie może, że ci ludzie wycieńczeni niedojadaniem, zapełniający żołądki kartoflami, nie są w stanie pracować energicznie, że praca ich jest mało wydajna i nic dziwnego, że Weber taki może zacytować przykład: w powiecie Żnińskim przy kośbie na akord niemieccy robotnicy wędrowni z Landsbergu nad Wartą (w Marchii Brandenburskiej) zarabiają 6 do 8 marek dziennie, bo koszą do 3 morgów dziennie, zaś przybysze z Królestwa zarabiają 1,5 do 2 marek, bo koszą zaledwie mórg dziennie.

Czy można wymyśleć gwałtowniejsze oskarżenie panujących stosunków niż to o jakiem już nie mówią, a krzyczą te cyfry? To upadek, to wyniszczenie rasy, to mord — tak mord, jakiego winą stają się obszarnicy, którzy do ostatniego wynędznienia doprowadzili ludność robotniczą wiejską. Mord, w calem tego słowa znaczeniu, bo ludzie wycieńczeni pracą i odżywiający się tak, muszą umierać przedwcześnie, to prawo fizyologiczne ; zniszczenie rasy — bo ludzie ci muszą płodzić potomstwo bezsilne, rachityczne, niedołężne fizycznie i duchowo.

Górny Szląsk. Widzieliśmy jak anormalnie ułożyły się stosunki pomiędzy dziedzicami a chłopami poddańczukami na Górnym Szląsku, i jak magnaci niemieccy dopięli tu przy reformie zupełnego zwycięstwa, odmawiając praw regulacyi »ogrodnikom». Powstał więc tu liczny bardzo proletaryat bezrolny. Przytem — jak słusznie zaznacza Weber (1. c. str. 496) odbyła się nie stopniowa proletaryzacya, przy której ci bezrolni przemienili się stopniowo w szczególną klasę robotniczą, złączoną jeszcze niejako organicznie z dworem, w komorników, a nastąpił nagły przewrót, powiedzielibyśmy gwałtowna rewolucya, uskuteczniona przez panów, na szkodę chłopom ; została w ten sposób zerwana odrazu wszelka łączność. Obok tych proletaryuszy wyzutych zupełnie z posiadania, powstała atoli względnie liczna kategorya drobnych posiadaczy, od samego początku nie będących w stanie utrzymać się z roli, zmuszonych szukać zarobków postronnych. Z drugiej strony rozwija się szybko w drugiej połowie wieku XIX wielki przemysł górno-szląski i masy proletaryatu ciągną do okręgów górniczych.

Te więc czynniki wywarły wpływ decydujący na losy wiejskiej klasy robotniczej.

Naprzód więc nie ma tu prawie zupełnie komorników w tym znaczeniu jakie widzimy w Prusiech i Księstwie. Ponieważ bez robotników stałych obejść się oczywiście gospodarstwo wielkie nie może, trzebaby trzymać tu tern więcej czeladzi folwarcznej. Atoli robotników, którzy przystaną na takie warunki, znajduje się niewielu, gdyż oczywiście młody chłopak woli szukać zarobku w kopalniach i hutach, niż zostać parobkiem lub fornalem. To też w powiatach w pobliżu kopalń — w Rybnickim, Koźleckim, Gliwickim, Tarnowickim, Oleśnickim, nie ma zgoła parobków nieżonatych, trzymają już tylko po dworach dziewki. O robotników żonatych nieco łatwiej. Zadziwiać jednakże musi, że właśnie ta kategorya jest bardzo źle płatna. Otrzymują tu bowiem fornale i rataje 72 do 120 marek i deputat: 18 do 20 centnarów zboża, kartofli. Temi deputantami zastąpiono po części komorników, lecz wytwarza się wtedy taki stosunek, że żony tych robotników — ponieważ o gospodarstwie własnem prawie nie ma mowy, skoro roli nie wydziela się prawie wcale, krów najczęściej nie pozwalają trzymać — pełnią rolę dziewek folwarcznych. Mąż pobiera wtedy deputat jako fornal lub rataj, żona jako dziewka, i otrzymują n. p. w powiecie Koźleckim razem 4,75 centnarów pszenicy, 16,75 centnarów żyta, 7,5 centnarów jęczmienia, 50 centnarów kartofli, 180 litrów mleka i 150 marek gotówką.

Następnie powstała tu kategorya robotników zakontraktowanych na cały rok, lecz zachodzi zasadnicza różnica w porównaniu z komornikami: ci otrzymują rolę od dworu, szląscy zaś robotnicy najczęściej dzierżawią rolę, lecz z warunkiem, że będą stawali sami, żony ich i dzieci do pracy we dworze. Dzierżawa więc jest stosunkowo nie wysoką — za hektar 4—5 marek, lecz odpowiednio niską też jest płaca dzienna: w lecie mężczyzna pobiera 50 do 80 fenigów, kobieta 40 do 60 fenigów.

Wolni najmici najmują się do robót rolnych tylko tam, gdzie nie znajdują zajęcia w przemyśle; liczba ich atoli jest w powiatach rolniczych bardzo rozmaitą: na zachód od Odry jest ich stosunkowo sporo, na wschód mało. Zdumiewającem jest, że płace tych robotników na ogół są niższe nawet niż w Poznańskiem, gdy spodziewać się należało, że powinny być raczej wyższe wskutek konkurencyi przemysłu. Wynoszą mianowicie te płace dla robotników niestale zatrudnionych w lecie 0,80 do 1,50 marki, prawie nigdy nie spotyka się płac wyższych i od roku 1873 do 1892 płace te prawie nie podniosły się. Ten słaby, albo prawie żaden wpływ przemysłu na wysokość płacy robotników rolnych wyjaśnić się da zresztą bardzo prosto: Łatwe przerzucanie się mas robotniczych od jednej formy pracy do drugiej istnieje tylko w wyobraźni manczesterskich ekonomistów, którym to twierdzenie potrzebne, dla zaprzeczenia złowrogim skutkom przewrotów technicznych; cóż szkodzi, twierdzą ci panowie, że maszyna ruguje robotnika, skoro powstają coraz nowe gałęzie produkcyi i wchłaniają nadmiar rąk roboczych. W rzeczywistości zaś przejście od jednej formy pracy do innej jest dla robotnika nietylko zawsze złączone z obniżeniem płacy, ale często wręcz niemożliwe. Zwłaszcza zaś, jeżeli chodzi o przejście od pracy rolnej do przemysłowej: człowiek, który przez 20—30 lat mozolił się nad rolą, przywykł do powolnych ruchów, przywykł do wprawdzie ciężkiej, ale mało energicznej pracy, nie nadaje się do pracy przemysłowej, jak mierzyn od brony i pługa nie nadaje się pod siodło. To też młode pokolenie opuszcza tłumnie rolę — parobczaków młodych nie znajdują już obszarnicy na Górnym Szląsku — lecz dla ludzi starszych, w wieku po nad 30 lat, którzy dotąd pracowali na roli nie ma miejsca w przemyśle. Dlatego przemysł górnoszląski, stosunkowo młody, dotąd nie mógł wywrzeć wpływu na podwyższenie płac robotników wiejskich.

Wędrownych robotników, jeszcze w roku 1892 zatrudniano niewiele na Górnym Szląsku. Dopiero od roku 1895, kiedy pobyt na siły robocze w przemyśle wzrósł ogromnie i kto żyw z młodych ludzi ciągnął do zagłębia węglowego,

poczęto ogromnemi masami sprowadzać robotników z Galicyi i z Królestwa. I teraz dopiero panowie posłowie z centrum — Szmula, Letocha et consortes — poczuli oburzenie na niegościnność prusaczą i poczęli się domagać, aby pozwolono tym przybyszom pozostawać w kraju przez cały rok a nietylko przez miesiące letnie. Nic dziwnego: nie starcza już teraz nawet fornali i dziewek do krów.

To co powiedzieliśmy, świadczjf o położeniu wprost nędznym proletaryatu rolnego, owej ogromnej większości ludności wiejskiej. Odżywiają się ludzie nędznie, a stąd musi nastąpić upadek rasy. Śmiało twierdzić można, że pod względem odżywiania rozwój kapitalizmu, przekształcenie gospodarstwa ekstensywnego na intensywne, obniżył raczej a nie podniósł stopę życiową. Ten kapitalizm rolniczy pociąga bowiem za sobą z konieczności uszczuplenie rolne, zmniejszenie emołumentów; doprowadza nawet do tego, że odejmować poczynają przedsiębiorcy rolniczy robotnikowi trzymanie krowy, co pociąga za sobą utratę mleka, tego ważnego czynnika w odżywianiu ludzi, którzy wtedy stają się już zupełnymi wegetarjanami z musu; doprowadza do tego, że chleb zostaje zastąpiony kartoflami, surogatem o minimalnej wartości pożywnej. O wydatkach zaś na cele kulturalne tej ludności nie ma mowy.

Skutki dla społeczeństwa stąd takie: Wielkopolska i Górny Szłąsk mają klimat bardzo zdrowy, zarówno i Prusy Zachodnie zwłaszcza na wyżynie. Tymczasem śmiertelność w tych krajach jest niepospolicie wysoką, wyższą niż w jakiejkolwiek innej prowineyi pruskiej, wyższą niż gdziekolwiek w Europie, prócz Galicyi i Rosyi. Inaczej być nie może: Większość społeczeństwa niedojada, nie ma skąd czerpać sił życiowych. Jako społeczeństwo przymieramy głodem. Dalej ta ogromna śmiertelność ogólna jest przedewszystkiem skutkiem niepomiernej śmiertelności dzieci. Dlaczegóż śmiertelność dzieci jest tak wysoką u nas? Hygieniści i medycy skonstatowali już dawno, że słowianie w porównaniu z germanami mają jedną cechę ogromnej doniosłości w walce życiowej: matki u nich mogą karmić niemowlęta piersią i karmią, podczas gdy u plemion germańskich zdolność ta zanika. Następnie: jesteśmy społeczeństwem, w którym jeszcze ludność wiejska przeważa liczebnie, wiadomo zaś, że ogólnie śmiertelność dzieci po wsiach jest mniejszą niż w miastach. A więc przyczyny szukać należy znów w niedożywieniu. I jakże ma być inaczej, skoro cyfry dobitnie świadczą o tern, że ludność robotnicza wiejska nie jest w stanie dostarczać mleka dzieciom. Widzieliśmy, przykłady, że rodzinie komorniczej wyznacza się w deputacie 180 litrów mleka. Nawet gdyby to był przykład wyjątkowy, nawet gdyby na ogół tę ilość należało potroić, to i wtedy przy dwojgu dzieci małych, ta ilość nie wystarcza, wypadłoby bowiem zaledwie iy₂ litra dziennie na całą rodzinę, gdy tymczasem dla dziecka do czwartego roku życia litr mleka dziennie jest o wiele zamało; racyonalne odżywienie wymaga, przynajmniej IV2 litra dziennie, przy odpowiedniej strawie innej — jaj, mięsa, chleba. Więc owo gospodarstwo postępowe, zmniejszając wymiar mleka robotnikom, zmuszając do zastępowania chleba kartoflami sprawia istną rzeź niewiniątek. Powtarzamy — to obniżenie stopy pożywienia jest mordem na narodzie.

A cóż powiemy o stopie kulturalnej naszej ludności robotniczej ? Przyznajmy w pokorze ducha: jesteśmy w Europie zachodniej narodem najmniej kulturalnym. Żadne frazesy tego smutnego faktu nie zmienią, nie mamy prawa przeczyć. A jesteśmy niekulturalni właśnie wskutek owego przerażającego poziomu potrzeb życiowych robotników wiejskich. Są oni kulą -u nogi całej klasy robotniczej wogóle: ta ludność wiejska robotnicza stanowi ogromną armię rezerwową robotniczą, wskutek napływu ludności wiejskiej do miast, stopa życiowa robotników miejskich nie może podnosić się znacznie ponad stopę życiową owych komorników i parobków wiejskich.

Dla uzupełnienia tego co powiedzieliśmy o położeniu materyalnem robotników wiejskich nałeży dodać jeszcze kilka słów o ich położeniu prawnem.

Przedewszystkiem należy pamiętać, że we wschodnich prowincyach pruskich pan, obszarnik, nietylko faktyczną, ale prawną dzierży władzę. »Obszar dworski« (Gutsbezirk) jest bowiem dotąd jeszcze w Prusiech jednostką administracyjną, samorząd gminy nie istnieje, na obszarze dworskim dziedzic jest reprezentantem władzy, wszyscy zamieszkujący na tym obszarze podlegają jego władzy. Tych obszarów dworskich, jako jednostki administracyjne, jest przytem bardzo wiele; liczono mianowicie:

gmin wiejskich

obszarów dworskich

385

»    »    Opolskiej

762

1225

1915

1171

1117

1500

Jasnem zaś jest, że skoro władza policyjna należy nie do gminy, a do dziedzica, do przedsiębiorcy, to taki stosunek musi odbić się na stosunku ekonomicznym. — Oczywiście przeciw nadużyciom wolno dochodzić prawa, wolno robotnikowi procesować się, tylko — nie wiele mu to zazwyczaj pomoże. — W dodatku nawet i bez nadużyć, ta przewaga daje się we znaki na każdem kroku.

Obok tej pozostałości władzy patrymonialnej inny, w skutkach zgubniejszy jeszcze anachronizm zachował się w prawie, pruskiem — tak zwana »ustawa o służbie domowej« (Gesindeordnung). Ustawie zaś tej podlega nietylko • służba w znaczeniu utartem, ale także czeladź dworska i robotnicy zakontraktowani.

Oto główne przepisy tej ustawy: 1) Robotnik miejski w Niemczech dziś nie potrzebuje żadnych książek roboczych, natomiast robotnik wiejski musi ją posiadać. Do książki tej — policyjnego świadectwa zatem — wpisuje pracodawca świa-

dectwo i bez takiego świadectwa robotnik nie może przyjąć nowego obowiązku. 2) Robotnik przemysłowy, którego zelżono, lub uderzono ma prawo natychmiast porzucić pracę. Robotnik wiejski natomiast do roku 1900 jeszcze podlegał karze cielesnej pracodawcy. Dopiero nowe prawo cywilne znosi to prawo barbarzyńskie, lecz i teraz jeszcze* robotnik, który został obity, nie ma prawa porzucić natychmiast służby. Zerwanie kontraktu jest właściwie tylko możliwe, jeżeli robotnikowi odmawiają »niezbędnego (nothdürf-tig) pokarmu, lub jeżeli zdarzył się zamach na cześć niewieścią ze strony pracodawcy. 3) Natomiast pracodawca ma prawo zerwać kontrakt jeźli go najmita obrazi, jeżeli ten najmita »podżega innych«, jeżeli jest nieposłusznym, jeżeli okaże się nieudolnym, jeżeli stan majątkowy pracodawcy pogorszył się. 4) Nawet wtedy, kiedy najmicie podlegającemu tej ustawie nie wypłacą zasług, nie ma on prawa porzucić służby, musi wypowiedzieć w terminie umówionym, na trzy miesiące przed opuszczeniem służby. 5) Najmita podlegający tej ustawie odpowiada nietylko za siebie, odpowiada on również za swoich towarzyszy; mianowicie musi on za-denuncyować panu każdy czyn swoich kolegów, z którego dla pana szkoda powstać może. 6) Najmitę podlegającego ustawie* jeżeli opuści służbę, pracodawca może przez polic3^ę sprowadzić z powrotem i zmusić do wytrwania w służbie według kontraktu; natomiast jeżeli pracodawca wypędzi bez wszelkiego powodu — zresztą będzie on miał zawsze powody wobec tej ustawy — to tylko winien wypłacić zasługi i wynagrodzić wikt. 7) Najmita taki odpowiada za szkody jakie powstały nawet* jeżeli niezła wola, a tylko niebaczność stały się jej przyczyną-. Odszkodowanie może wziąć pracodawca przez niewypłacenie zasług, a jeżeli to niestarcza, • może zmusić najmitę do odbywania dalej jeszcze służby bezpłatnie. Fâktycznie więc ta ustawa stwarza niewolę formalną. Jeżeli stosowanie takiej ustawy Względem służby domowej jest jiiż anachronizm, to stosowanie jej do robotników rolnych jest wprost dzikim absurdem i haniebnem pogwałceniem prawa.

Teraz zważmy, że nad wykonaniem tej ustawy czuwa policya. Policya może sprowadzić robotnika wiejskiego, który zbiegł ze służby z powrotem, policya bez sądu może zmusić go do dotrzymania umowy i t. p. Reprezentantem zaś tej władzy policyjnej na wsi jest dziedzic, jest pracodawca! On więc na podstawie tej ustawy rozstrzyga arbitralnie spory zachodzące pomiędzy nim a najmitą wiejskim. Ten jeżeli chce — niech szuka sądu. — Oto idyla, oto patryarchalny stosunek!

Nie koniec na tem: Prawo koalicyi posiadają robotnicy przemysłowi, nie posiadają go robotnicy rolni. Prawo bowiem z roku 1854 grozi jednorocznym więzieniem, czeladzi, komornikom i najmitom (Gesinde, Dienstleute oder Handarbeiter), którzy usiłują zmusić pracodawcę lub zwierzchność do pewnych czynów lub ustępstw, przez to, że zmówią się zaniechać pracy, lub będą używali innych do takiej zmowy«. — Więc nietylko już strejk, groźba strejku, wzywanie do strejku podlega karze.

Robotnicy wiejscy żyją więc w Prusiech dotąd pod pra-wem wyjątkowem.

ROZDZIAŁ III.

¹

Tak n. p. cyfry Webera i Goltza nie nadają, się do porównań, gdyż Goltz obliczał sporą ilość dat bezpośrednich, podczas gdy Weber musiał ograniczyć się do relacyi nielicztiych i cyfry płac robotników niestałych dotyczą tu zapewne tylko płac w czasie żniwa.

²

Szefel = 50 litrów = 0,43 korca nowego polskiego.

Stosunki społeczno-tkonamiczn«.

Położenie robotników w przemyśle.

Zaznaczyliśmy już, że położenie robotników miejskich z konieczności musi być w pewnej zależności od stopy życiowej ludności wiejskiej. Wszelkie wysiłki do podniesienia poziomu stopy życiowej szerokich mas, muszą być do pewnego stopnia paraliżowane przez konkurencyę. Ta kon-kurencya oczywiście najgroźniejszą tam, gdzie chodzi o prostą siłę więźniową, o pracę niewykwalifikowaną, lecz do pewnego stopnia daje się ona uczuć pośrednio nawet robotnikom kwalifikowanym, których położenie jest zawsze w zależności pewnej od stopy życiowej wielkiej masy ludności.

To jedna strona kwestyi. Druga na tern polega, że po za Górnym Szląskiem mamy do czynienia z krajem, w którym dotąd przeważa produkcya drobna, rzemieślnicza. — Otóż faktem jest dziś już niezaprzeczonym przez nikogo, że położenie robotników jest w obecnym stadym rozwoju ekonomicznego korzystniejsze w wielkim, niż w drobnym przemyśle. Raz dlatego, że w wielkim przemyśle robotnicy łatwiej się organizują, powtóre dlatego, że rzemiosło przeważnie dziś konkuruje z wielkim przemysłem tylko przez niepomierny wyzysk czeladzi i terminatorów.

Najwięcej danych statystycznych o położeniu robotników posiadamy w Niemczech dla przemysłu hutniczo-górni-czego, gdyż tu przedsiębiorcy zmuszeni są od szeregu już. lat dostarczać ścisłych sprawozdań o ilości ludzi zatrudnionych i ich płacy.

Rozpoczynamy tedy nasz przegląd od statystyki płac w przemyśle górniczo-hutniczym Górnego Szląska.

Mamy więc naprzód cyfry ogólne dotyczące ilości robotników i płacy jaką pobierali w całym przemyśle górniczym, i hutniczym i metalurgicznym na Górnym Szląsku, publikowane corocznie w »Statistik der oberschlesischen Berg- und Hüttenwerke«, wydawnictwie stowarzyszenia przedsiębiorców {Oberschlesischer Berg- und Hüttenmännischer Verein). Wypada, z tych cyfr:

suma płacy roboczej w markach

ilość zatrudnionych robotników

przeciętny dochód roczny na głowę

53

33

79100

99800

103200

131400

42890000

67041000

73154000

116875000

542

675

709

889

Sprawozdawca stowarzyszenia przedsiębiorców, pan doktor H. Voltz, nie lubi takich zestawień i kilkakrotnie zmywał głowę publicystom i uczonym, którzy z tych cyfr o płacy roboczej wyciągali wnioski. Zaznacza on mianowicie, że przeciętny roczny zarobek wypada tak nizki, ponieważ warunki techniczne są tu inne. Specyalnie powołuje się ten' obrońca interesów i opinii magnatów górno-szląskich na to^. że w kopalniach zagłębia szląskiego na jednego górnika pracującego oskardem (t. z. z niemiecka »hqjer« od Häuefy wypada dwóch pomocników (t. z. »szleperów«), gdy w zagłębiu węglowem Westfalii naprzykład, wypada na jednego-szłepera dwóch hojerów. Jestto zapewne słuszne po części i w dalszym ciągu uwzględnimy te stosunki. Pomimo to jednakże uważamy te cyfry przeciętne za bardzo i bardzo pouczające. Świadczą one mianowicie, że płaca robocza robotników wielkiego przemysłu szląskiego była przerażająco

19

Stosunki społeczno-ekonomiczne.

niska, robotnicy ci pobierali w roku 1885 przeciętnie 542 marki bez żadnych emolumentów, a zatem nie więcej niż parobcy wiejscy. Jednakże cyfry te są przeciętne, więc obejmują także płace kobiet i wyrostków. — Zresztą przekonamy się niebawem, że cyfra przeciętna jest tak przerażająco niską nie tylko wskutek udziału kobiet i dzieci; w tymże roku 1885 bowiem w kopalniach węgla, które zatrudniają ogromną większość robotników, zarobek roczny robotników męzkich dorosłych wynosił przeciętnie tylko 507 marek, a przeciętna płaca dla całego przemysłu wypada wyższą od tej sumy, wskutek oddziaływania płac robotników wykwalifikowanych w zakładach metalurgicznych, których w znacznej części trzeba było wówczas sprowadzać z Czech. — Widzimy następnie szybkie dosyć podnoszenie się zarobków. W roku 1889 poraź pierwszy zastrejkowali robotnicy górno-szlązcy. Pamiętny ten strejk zakończył się porażką: przy zupełnym braku organizacyi i wyrobienia, jakie dają robotnikom stowarzyszenia, dojść musiało do burd, wybijania szyb, demolowania maszyn. Jednakże ten żywiołowy wybuch miał skutki pomyślne: Ministeryum wyznaczyło komisye dla zbadania przyczyn i nawet ta komisya urzędowa, zmuszoną była przyznać w swojem sprawozdaniu (wydrukowanem w Reichs-und Staatsanzeiger z dnia 20 stycznia 1890 roku), że place górników górnoszlązkich są niepomiernie niskie, a dzień roboczy nadto długim. Przedewszystkiem zaś odtąd magnate-rya przemysłowa i jej narzędzia — urzędnicy i administra-torowie przekonali się, że nawet ci przygnębieni i zahukani robotnicy w podziemiach górnoszlązkich, poczynają poznawać swoją potęgę, jako masa, poczęto liczyć się z »pol-skiem bydłem« : podwyższono płacę, i poczęto nieco inaczej obchodzić się z robotnikami. Prócz tego widzimy, że od roku 1885 do 1890 liczba robotników szybko wzrasta (o 24%) ; wobec tego znacznego popytu na siły robocze oczywiście płace musiały się podnieść, gdyż pomimo licznego proleta-ryatu miejskiego w pobliskich powiatach, popyt musiał przewyższyć podaż. W następnem pięcioleciu — lata kryzysu od 1890 do 1894 — popyt był już mniej gwałtownym, i płaca niewiele sie podnosi (spada nawet w roku 93 i 94). Dopiero -ostatni okres niebywałego jak widzieliśmy rozwoju przemysłowego, sprawia znów znaczne zwiększenie pobytu, zarazem zaś teraz ma miejsce niebywały dotąd odpływ wykwalifikowanych sił roboczych na Zachód, do kopalń i hut w Westfalii i nad Renem, i teraz płaca robocza wzrasta stosunkowo znacznie, zarobki robotników podnoszą się (robotników od roku 1895 do 1900 przybyło 17%, zarobek roczny przeciętny podniósł się o 12%). Nie znaczy to jednakże, że norma płacy roboczej podniosła się w tym samym stosunku: kopalnie i huty były czynne gorączkowo, robotnicy pracowali nad normę, dokładali »szycht«, przedłużano •dzień roboczy, stąd więc zarobki musiały powiększyć się więcej niż powiększyła się płaca dzienna. — W rezultacie zarobki robotników przemysłowych podniosły się w okresie od 1885 do 1900 roku, są wyższe od zarobków robotników wiejskich. Lecz przeciętny dochód roczny w wysokości 889 marek musi być zawsze uważany za bardzo niski.

Ale owe zarobki przeciętne są jak wiadomo fikcyą statystyczną. Cyfra przeciętna powstała wskutek wliczenia do sumy ogólnej, płac robotników wysoce kwalifikowanych, i wiemy już, że tych jest jednakże mniejszość, a zatem muszą być liczni robotnicy, którzy pobierają mniej niż ową normę. Musimy zatem przyjrzeć się bliżej częściom składowym owej przeciętnej. Mamy więc naprzód w cytowanem sprawozdaniu •cyfry przeciętne, dla każdej z osobna gałęzi przemysłu, podajemy więc według tego źródła cyfry zarobku rocznego Tobotników dorosłych przeciętnie: Wynosiły one marek:

(Zob. tabl. str. 2Ç2.)

qalAioquA) qai3!>nq av

ko rf af rjT <x>* ixT th" of co h oT oo co* ccT -^T ioi>tot>î)oeo(MoooHcot>oi» ioioœ!Oi>QO()Oooaoa)Qoooxxœo5

tUiup qai3ra

-AlOOjBAl Al

wœio»ox(M05 050 '#x of -«*' oo »o" oo* -^T cm" -^Tco" -=* o"a* -rf t-* af o" 05œi>H®œwi^xi>t»050®œffl kûkOkC5®œ®i>i>i>i>i>t'Xxxœ

isziqaz

qa'BinAiaipo ai

t^oo C5.kO eq oc >.q ,-h i-~ -q i-h cc^ ‘o_ ce ^ co t-* cm* c-*oo" © —h"ko rjT os ©*o" co" t* os cm" icœHkOjjiot-c-^iOHiaioio®® œ®®œt>t'i>i>i>t'i>xxxxx

■eziqaz qoiqii

-AVOOJBA1 Al

o i> ihæ o ^i> x 05^ tj^co co rjF of ->** i>r «o ,_r

ko (M X 05 Cl H

œœ®œi>x

I'OOCOŒhhtIkMO

xoixxxoMœojx

t't>i>r'i>xxxœ03

qaüzorajnq

qo'Bp’Bfq'BZ Ai

lOHX^OJ HH b- 00 00^G5_r-H_r—^i—CO^ ko"oo"ZD ZD*t-* >0 CO cTZD oi't-~co*co*"ofcTkO* ®œ®®^m®xoHOTtu>xœx

k0k0î0cc>c0t^t^00 00 00 00 00 00cx)0505

faAioquüo

Ipn.i

qoBinpedoq ai

co 05 kO kiq OT_ CO_ 05 <M^ CO C5__ oo__ ^ i—< eq_

Ol* 05 kO* t-* 05*" of kC 05* r* 1—T t)T kO* 05* o* o* co* 1—lOOO^OlkOt- ko CO lût-XHkOH >Q >Q >Q >n >Q CQ gp CQ CP çp CO CQ CO r>» N QQ

fauziqaz

ifpiu

qoBiupdoq ai

r-^ko^t-^oo^oc^-H oaoj^r-^co^co^co^c^o^co^ of co as ko* ko* i—T -^T of co* o* co* co* o* t-* tP ©f

0JXH050105-ii(MHOO®®XHk0

Tti-^-^CO-^^tlkOkOkOkOkOkOkOkOCOCO

bjSSai

qa'Bjui'Bdoq ai

o o ce co t-^o TfÂo^«q.®„c-xw„,

t~* ko* ko* kO* O* O* I—T CM* KO* H CM* ko* CO* t|T co* 00

00®HX3!OI05l>XO>0(a05HH

k0kûioœ®t>xt>i>t'i>xxxo50

nqcu: ai

1885

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

1900

>    - -- ^'Przemysł górnoszląski zatrudniał więc jeszcze pod koniec

wieku XIX robotników, dorosłych mężczyzn, płacąc 419,5 marek rocznego zarobku i na schyłku wieku znajdujemy tu robotników, zarabiających 652,6 marki do roku! Są to cyfry przeciętne, a więc bywają tu robotnicy zarabiający mniej.

Dla tych cyfr nie ma analogii w stosunkach górniczych: europejskich. Jeżeli chcemy znaleść podobnie płatnych robotników w górnictwie, to musimy udać się do — Afryki. Według;

•vil

relacyi bowiem angielskiego Econovtist o kopalniach złota transwalskicb, kafrowie zatrudnieni tam zarabiają dziennie 2IV2 pensów, czyli (licząc według miejscowych zwyczajów do roku 380 dni roboczych) rocznie 591 szylingów, co równa się 602,8 markom i prócz tego wikt. Zatem: śród robotników polskich, wyzyskiwanych przez magnatów Górnego Szląska są tacy, którzy pobierają mniejszą płacę aniżeli kafrowie wyzyskiwani przez angielskich robigroszów w kopalniach złota południowej Afryki!

Ten fakt warto zapamiętać.

Na szczęście cyfry świadczą, że wypowiada się ten-dencya ku podniesieniu zarobków, lecz wypowiada się w stopniu niejednakowym: w kopalniach węgla mamy podwojenie, w zakładach hutniczych (wielkie piece, besemernie etc.), walcowniach i odlewniach wzrost o 50—75%, w kopalniach rudy żelaznej i cynkowej wzrost najmniejszy. Tłomaczy się to tern, że w kopalniach węgla i zakładach metalurgicznych praca fachowa, wykwalifikowana odgrywa rolę dominującą, w kopalniach rud, żelaza i cynku natomiast, przeważa praca robotników niefachowych: chodzi tu bowiem o kopalnie, które mogą być prowadzone sposobem prymitywnym. Tu więc wpływ niskiej stopy życiowej proletaryatu wiejskiego wypowiada się z całą jaskrawością: napływ sił roboczych stał się przeszkodą dla robotników w wyzyskaniu konjunktury pomyślnej, i tylko tam, gdzie ta konkurencya ze względów technicznych była niemożliwą, robotnicy górnoszląscy mogli zdobyć lepsze warunki bytu.

Dalej widzimy z naszej tablicy z jaką gwałtownością wypowiadają się zwroty niepomyślne w konjunkturze na zarobkach robotników i to zwłaszcza w gałęziach produkcyi, gdzie praca wykwalifikowana ważną odgrywa rolę: Lata zastoju 1892 i 1894 sprowadziły bardzo znaczne obniżenie płac w porównaniu z rokiem 1891.

Porównajmy teraz płace robotników górnoszląskich najlepiej płatnych z płacą robotników na zachodzie, np. w West-

fałii. Dla porównania musimy wybrać tę kategoryę robotników, która pracuje w warunkach najbardziej analogicznych. Ani kopalnie żelaza, ani zakłady hutnicze do takich porównań sio nie nadają, gdyż zachodzą tu zbyt wielkie różnice pod względem techniki. Ograniczamy więc porównanie do robotników w kopalniach węgla. Cyfry czerpiemy z źródła urzędowego: ¹

(Zob. tabl. str. 2ęf.)

Przy ocenie tych cyfr zauważyć należy, że w statystyce podaje się wprawdzie zarobki na »szychty« czyli dni& robocze, w rzeczywistości zaś ogromna większość robotników pobiera płacę nie według czasu a na akord, od ilości wyrąbanego, wywiezionego etc. węgla. Stąd porównanie niezupełnie może być dokładne, gdyż już w samym sposobie obliczania zachodzą różnice.

Na ogół widzimy, że robotnicy szląscy mają zarobki roczne bardzo znacznie mniejsze od robotników w Westfalii. Pozornie rezultat ten wynika stąd, że robotnicy szląscy pracują mniej, mniej wypada szycht, lecz jest to pozorne tylko, gdyż szychta jest rozmaitą: na GóiTtym Szląsku bowiem praca dzienna trwa 11 godzin, w Westfalii 9 godzin; faktycznie więc liczba godzin jaką pracują robotnicy Górnego Szląska jest większą niż w Westfalii. Biorąc to pod uwagę otrzymamy różnice daleko większe niż wykazuje nasza tablica w zarobku dziennym. Na robotnika zatrudnionego wewnątrz kopalni wypada bowiem w roku 1900 na Szląsku na godzinę

^ = 32,45 fenigów, w Westfalii ~ = 55,32 fenigów.

Porównywając zarobki dzienne z roku 1890 i 1900 widzimy, że podniosły się one zarówno na Szląsku jak w Westfalii. Procentowo podniosły się one na Szląsku więcej niż w Westfalii. Mianowicie:

W zagłębiu wę-glowem West-falskiem

W zagłębiu węglo-wem Górnego _Szląska

w roku

1890    1895 I 1901    1890 | 1895 | 1901

119130

291

4,98

1447

rH l>* lO "'T OS OS h* i—I

OCM^

CD GO CO (M Ci os 00

(M IC CM 05 lO lO CD ^ CO ^

H CD 00 O CO M I>

CO

CD H 00 OS 1>    ^

g^of^

CM

c- co >o ^

SO O «5 CM

g « « S

CO

OIONO (M (M œ io <35 cm co oo    oo oo <m >o

CM CO ^ O    O cm - CO

't

00 ïo co

(M O CO 1—I

gCOof®

CO

CM CD ^ CO IOOhUI CO CM t> 05 CO 05 i—c CM

•^r co oo    oo <m ^pco

CM

CM CO O CO 1—* 05 CM

S CO 0,-05

T—I

oo o r> oi

H Oi t*H H

CO CM ^05

CO 05 CO CO ^ 00 TjC ,-H COCM^I-

O co œ 05 05 05 CO 05

g *> cm'«²

Było zatrudnionych robotników pod ziemią górników właściwych .

Na jednego robotnika tej kategoryi wypadło dni roboczych (szycht)

zarobku dziennego m. zarobku rocznego m.

Było zatrudnionych robotników pod ziemią innych kategoryi .    .    .

Na jednego robotnika tej kategoryi wypadło dni roboczych (szycht)

zarobku dziennego m. zarobku rocznego m..

Î5

GO CO CM ï>    OOD-cpCO

cocoooco    io 05 oj co

co (-^os oo cm ,_pco

CM

TU CM 05 CO    OC005CM    Ol H ^IrH

Tf o. CO 00    CM l> O O    'łOOHIM

£ <* CM L"    S^'^r-T'⁰

1—H

CM05-^tJ(    COOOCOCO    CB050H

lOOSr-ccO    t~^000    00COO5-^

05 CM ofCO

CM CM ₀~ CM

OCMq'CM

CO CM O CO    ^OOiOCO    O CM O CO

(MOHCO    OCC05K5    H 00 05 KJ

£«CM~<⁰

Było zatrudnionych robotników dorosłych na powierzchni .    .    .    .

Na jednego robotnika tej kategoryi wypadło dni roboczych (szycht)

zarobku dziennego m. zarobku rocznego m.

rji CM ₀"CM

Było zatrudnionych robotników małoletnich (poniżej lat 16) .    .    .

Na jednego robotnika tej kategoryi przypadło dni roboczych.    .    .

zarobku dziennego m. zarobku rocznego m..

ct

Było zatrudnionych kobiet.........

Na każdą kobietę przypadło dni roboczych (szycht)

zarobku dziennego m. zarobku rocznego m.

dla górników właściwych, zatrudnionych pod

o 14,3%

o 14,1% o 2,6%

ziemią na Szląsku Górnym .... o 29,1% w Westfalii o 25,8% dla robotników innych zatrudnionych pod

o 28,0%

dla małoletnich na Szląsku Górnym ... o 14 6%

ziemią na Szląsku Górnym .... o 34,3% dla robotników dorosłych na powierzchni na Szląsku Górnym

Przyczyna tego zjawiska jest zrozumiałą: W czasie gorączki spekulacyjnej popyt na siły robocze był jednako intensywnym na Szląsku i w Westfalii; Westfalia ściągała zewsząd, przedewszystkiem zaś z Górnego Szląska robotników; ponieważ atoli na Szląsku poziom płacy jest o tyle niższy, wystarczały już dawne ceny dla zwabienia robotników do Westfalii, natomiast przedsiębiorcy górnoszląscy musieli podwyższyć stosunkowo znacznie ceny, aby zapobiedz ubytkowi sił roboczych. Znamiennem jest przytem, że właśnie płace mniej kwalifikowanych robotników podniosły się w Westfalii najmniej, gdyż ci właśnie rekrutowali się z przybyszów.

Wypowiada się tu dobitnie wpływ różnic w poziomie cen na położenie robotników Zachodu: Napływ sił roboczych z dzielnic, gdzie płaca jest niską, hamuje podwyższenie zarobków, staje się przeszkodą dla robotników Zachodu przy wyzyskaniu pomyślnej konjunktury.

Skład robotników według różnych kategoryi jest nieco odmiennym w dwu zagłębiach: Zatrudnieni wewnątrz kopalni »właściwi górnicy« stanowią w roku 1901 w zagłębiu górno-szląskiem 57,2%, w Westfalskim 50,3%; doliczywszy innych robotników zajętych wewnątrz kopalń otrzymujemy na Szląsku 72,3%, w Westfalii 78,7%. Ponieważ robotnicy zatrudnieni wewnątrz kopalń stanowią kategoryę najwyżej stosunkowo płatnych, taki odmienny skład wpływa w rzeczy samej na zmianę pewną w cyfrze przeciętnej, lecz różnica jest niewielką. Następnie faktem jest rzeczywiście, że na Górnym Szląsku stosunek pomiędzy górnikami rąbiącymi węgiel a ich pomocnikami jest innym niż w Westfalii, na co powołuje się jak wspomnieliśmy reprezentant przedsiębiorców, pan Voltz. Lecz cóż to znaczy? Otóż znaczy tyle tylko, że zagłębie górnoszląskie wskutek struktury pokładów węglowych jest niesłychanie łatwem do eksploatacyi: praca górnicza jest tu wydajną jak w żadnych innych kopalniach europejskich, pokłady węglowe są grube, położone dogodnie, głębokość nieznaczna stosunkowo ; z tej więc przyczyny jeden górnik wyrębuje tu więcej węgla, niż odwieść może jego pomocnik, gdy w kopalniach westfalskich rzecz ma się odwrotnie. Przyjąwszy zaś ten fakt, dochodzimy do wniosku, że właśnie na Szląsku Górnym przedsiębiorcy są w stanie płacić wyższe zarobki, niż przedsiębiorcy jakiegokolwiek innego zagłębia: ich kopalnie bowiem wymagają znacznie mniejszego kapitału stałego, dochody ich w większej mierze niż w innych zagłębiach są czystą rentą górniczą. Potwierdza się to również w cyfrach produkcyi: na jednego robotnika wypada na Górnym Szląsku 336 ton węgla, w Westfalii 266. Zatem argument ten przemawia raczej przeciw magnatom, których interesów bronić chce pan Voltz.

Nareszcie zaznaczyć należy, że wprawdzie podniosły się zarobki robotników w okresie gorączki produkcyjnej ,lecz podniosły się ceny produktów spożywczych, zwłaszcza kapusty, kartofli, mięsa. Polepszenie bytu ludności robotniczej bynajmniej nie odpowiada podwyższeniu płacy.

Nierównie mniej danych posiadamy dla oceny położenia robotników przemysłowych w Prusiech Zachodnich i w Księstwie. Przytaczamy materyały najważniejsze:

Związek murarzy w Niemczech podjął się trudnego zadania dochodzenia statystycznego o płacy roboczej i czasie roboczym robotników murarzy i to za szereg lat: 1885, 1890, 1895 i 1900.

Rezultaty ostatniej ankiety zostały ogłoszone niedawno ².

Można więc na tej zasadzie porównać warunki płacy murarzy w miastach naszych dzielnic z dzielnicami innemi. Przeciętna płaca robocza za godzinę wynosiła fenigów:

rok

rok

1885

1890

rok

rok

1895

1900

wogóle w Niemczech........

w Prusiech Zachodnich, Wschodnich i Księstwie ............

na Szląsku............

na Pomorzu Niemieckiem.......

w Meklenburgii..........

w Saksonii............

w Westfalii i Lippe........

w Hanowerze, Oldenhurgii, Brunszwiku

i Bremie...........

w Brandenburgii (wraz z Berlinem) . . . w Szlezwig-Holsztynii, Hamburgu, Lubece

28,04

33,80

34,30

26.50 21,00 24,90 24,10

27.50 28,66

29,75

24,33

28,90

28,50

32.60

34,00

32,00

26,00

27,70

28,66

32,10

34,33

27,60

35,10

39,75

37,00

42,50

50,15

37.10

42.10 50,30

41.60

38,00

33.50 36,90 31,00 40,66 41,00

41,10

54.60

55.50

Nasze więc dzielnice pozostają poniżej poziomu przeciętnego płacy i znacznie stoją niżej w porównaniu z dzielnicami przemysłowemi. Tu jak również na Pomorzu i w Meklemburgii wypowiada się, o czem wątpić nie można, zgubny wpływ niskiej stopy życiowej wielkiej masy rolniczej.

Zasada, że niska płaca idzie w parze z długim dniem roboczym, wypowiada się tu naocznie: Tylko w Poznaniu, Królewcu i Gdańsku zdobyli sobie murarze dziesięciogodzinny dzień roboczy i płaca wynosi w Poznaniu (w roku 1900) 42,5 feniga, w Gdańsku 39, w Królewcu 44 fenigów; we wszystkich miastach mniejszych Prus Wschodnich i Zachodnich oraz na Górnym Szląsku praca trwa 11 do 12 godzin, a płaca spada do 30 a nawet 27 fenigów. W dzielnicach zaś przemysłowych zachodnich i w wielkich miastach, mowy nie ma już o 12-go-dzinnym, a nawet 11-godzinnym dniu roboczym; stał się tu normą dziewięcio i dziesięciogodzinny dzień roboczy.

Bardzo ciekawy i cenny materyał zawiera też pierwsze sprawozdanie sekretaryatu robotniczego w Poznaniu¹. Znaj-

¹ Arbeiter- und Gewerkschaftssekretariat Posen. Jahres-Bericht von Posen-Bromberg nebst Statistik über Wohnungs-Verhältnisse. Poznań 1901.

dujemy tu szereg notatek o stanie związków fachowych robotniczych, a także sprawozdania o zarobkach rocznych robotników w różnych miastach i różnych zawodów. Niedostatkiem tego materyału jest, że dotyczy on zaledwie garstki robotników, natomiast zaletą, że danych dostarczyli tu bezpośrednio robotnicy.

Zestawiamy kilka dat dotyczących dochodu rocznego. Cyfry te zostały otrzymane w ten sposób, że robotnicy zaznaczali w formularzach dochody najwyższe, najniższe i przeciętne. Stąd więc można ułożyć następującą tablicę:

Miasto

Poznan . Bydgoszcz Gniezno . Inowrocław Ostrowo . Międzychód Wieleń . Węchowa Chodzież . Nakło . . Oberniki . Rawicz . Rogoźno . Piła .    .

Wągrowice Trzcianka

Dostarczyło odpowiedzi robotników

Dochód roczny w markach

nieżo- żona-natych tych

razem

najniższy najwyższy

prze

ciętny

to 00 Ci to O0 te OO 00

cc to

I-¹ 05

00

cc oo

170

279

13

32

28

45

28

44

45

30

12

85

13

238

300

367

300

1650

824

15

55

28

57

37

50

63

31

16

103

22

ogółem . .    265    851    1116

2000

765

450

400

450

300

400

400

600

500

500

300

400

400

480

300

300

700

900

570

900

900

700

1100

800

600

900

700

700

760

950

2000

557

508

515

569

523

494

950

620

550

552

462

(S o i¹

682

Oczywiście cyfry ułożyły sie bardzo niejednostajnie,, przypadkowo niemal:] Podane zarobki były zależne przede-wszystkiem od tego, do jakiej kategoryi robotników należeli robotnicy, udzielający odpowiedzi; te zaś kategorye są tu reprezentowane bardzo rozmaicie: w Poznaniu n. p. wzięli udział w ankiecie robotnicy 18 rozmaitych zawodów, w małych miasteczkach po większej części nieliczne odpowiedzi dotyczą tylko jednej lub dwóch kategoryi. Cyfry najniższe 300 marek podali malarze, wyrobnicy niefachowi, robotnicy w fabrykach cygar i tytoniu; zarobek 2000 marek wyjątkowo tylko się zdarza: zarabiają tyle rzeźbiarze, zatem wysoko kwalifikowani robotnicy, poszukiwani dziś bardzo w miarę podnoszenia się budownictwa. Dla kilku kategoryi zaznaczamy jeszcze zarobki przeciętne, jako mogące wzbudzić pewne zainteresowanie: Stolarze zarabiają przeciętnie w Bydgoszczy 810 marek, w Poznaniu 816 marek, drukarze (zecerzy) w Bydgoszczy 1110, w Poznaniu 1307 marek, sztukaterzy w Poznaniu 971, w Bydgoszczy 982 marki, tokarze w Poznaniu 699, w Bydgoszczy 800 marek. Do najgorzej, wprost nędznie płatnych należą wszędzie robotnicy fabryk tytoniu, podają oni swoje dochody roczne przeciętne na marek 610 w Międzychodzie, 515 w Ostrowie, 575 w Poznaniu, 547 w Rawiczu, 464 w Trzciance.

Przy ocenie tych cyfr pamiętać należy, że są to relacye robotników organizowanych, którzy, jak wszędzie stanowią część wyborową w masie robotniczej i dlatego cyfry przez nich podane są na ogół wyższe, niż zarabia przeciętny robotnik danej gałęzi. Jeżeli wypada w tej ankiecie przeciętna zarobku rocznego 682 marki, to z całą pewnością trzeba przyjąć cyfrę przeciętną dla całego kraju znacznie niższą.

I tu znowu mamy potwierdzenie zależności pomiędzy niską płacą a długim czasem roboczym: W Niemczech ogólnie robotnicy w przemyśle żelaznym (ślusarze, tokarze, blacharze, giserzy i formerzy) pracują 10 godzin, w Księstwie 11 do 12; w przemyśle wyrobów drzewnych na zachodzie dzień roboczy został zredukowany do 9 godzin, rzadkością już jest dzień 10-godzinny, w Księstwie zaś dzień roboczy trwa 10 do 12 godzin; cieśle niemieccy prawie wszędzie już zdobyli 9-godzinny dzień roboczy, w Księstwie pracują 10 godzin. Dziewięcio-godzinny dzień roboczy mają tu tylko drukarze i robotnicy w fabrykach porcelany; ci robotnicy zawdzięczają to potężnej organizacyi: pośród robotników fachowych w fabrykach por-

celany nie ma już nieorganizowanych, na 100 drukarzy 95 należy do organizacyi.

Co się tyczy czasu roboczego mamy zresztą relacye inspektorów fabrycznych spowodowane rozporządzeniem kanclerza państwa w roku 1897. Inspektor fabryczny tak się wyraża o tej kwestyi:³

»Czas roboczy robotników dorosłych wogóle trwa 10 do 11 godzin na dobę; zdarzaią się jednakże w wielu wypadkach bardzo długie »szychty« robocze. Tak naprzykład inspektor w Lesznie donosi, że z 1950 zakładów przemysłowych wpisanych w jego regestr, 161 zakładów ma stale czas roboczy powyżej IIV2 do 18 godzin na dobę. Stale pracują HV2 do 1372 godzin w wiatrakach, rzeźniach, warsztatach szewskich i krawieckich; 13 do 14-godzinny dzień roboczy przeważa w browarach, gorzelniach, fabrykach krochmalu; 15 do 18 godzin trwa praca w młynach wodnych i parowych, które nie mają stałej zmiany robotników dziennych i nocnych,, w niektórych tartakach, browarach i mniejszych gorzelniach. W cukrowniach zdarza się często, że po ukończeniu jednej »szychty« robotnicy, których zastępcy nie stanęli do pracy, muszą pracować dalej i w ten sposób być czynni 18 godzin bez przerwy. Zaznaczywszy, że co do fabryk, sprawa przedstawia się mniej rażąco, powiada dalej sprawozdawca: »Mogę potwierdzić następujące spostrzeżenia inspektora w Krotoszynie: W warsztatach rzemieślniczych praca często trwa bardzo długo. W niektórych rzemiosłach, zwłaszcza szewskim i krawieckiem, dzień roboczy trzynastogodzinny — po wyłączeniu przerw — jest regułą; krótszy dzień roboczy wyjątkiem. W pewnych porach roku, zwłaszcza w czasie przed świętami Bożego narodzenia, Wielkiejnocy i Zielonych Świąt,, pracują zazwyczaj od 6 rano do 12 w nocy, z przerwą co-najwyżej jedno lub dwugodzinną, więc 16. do 17 godzin. Robotnicy ponoszą tu szkodę na zdrowiu, prócz tego wskutek

ciasnych, źle przewietrzanych warsztatów, wskutek braku ruchu, krótkich przerw i nakoniec zakorzenionego zwyczaju, że robotnicy w czasie tych przerw nie wychodzą z warsztatów. U młodych terminatorów odpoczynek jeszcze zostaje skróconym, ponieważ zatrudniają ich wtedy rozmaitemi posługami w gospodarstwie domowem. Skutki tej niepomiernie długo trwającej pracy i szkodliwych jej warunków wypowiadają się w złym wyglądzie i zmniejszonej odporności. Bezpośrednie zauważone choroby, jako skutki tego są: reumatyzm stawów, cierpienia oczne, płucne, zapalenie stawów i zapalenie kiszek. Prócz wymienionych rzemiosł nadmiernie długo trwa praca w stolarniach, warsztatach kołodziejskich, ślusarskich i innych; lecz tu warunki ogólne mniej są nieprzychylne i dlatego zgubne skutki nadmiernie długiego ■czasu roboczego nie wypowiadają się tak bezpośrednio.«

W sprawozdaniu o Prusiech Zachodnich zaznaczono, że 9V₂ godzin pracują tylko drukarnie, 10 godzin fabryki maszyn, 11 tartaki, fabryki cygar i cegielnie, 12 godzin i więcej browary; dłużej bo 14^2 trwa praca w niektórych tartakach i składach drzewa; nadmiernie przedłużają czas roboczy drobne cegielnie, gdzie wypalacz jest czynnym przy piecu często dwie noce i dzień; 15 i 17 godzin po potrąceniu przerw pracują robotnicy w fabrykach sera.

Bardzo charakterystycznym jest ustęp następujący ze sprawozdania inspektoratu górnoszląskiego : »Przy dochodzeniach w kwestyi zaprowadzenia dnia maksymalnego ze względów zdrowotnych okazało się, że inspektorowie mogli powoływać się tylko na własne obserwacye. Reprezentanci bowiem kas chorych i prawie wszyscy lekarze w kasach chorych na zadane im pytania wogóle nie dawali odpowiedzi. Lekarze z obawy narażenia swego stanowiska, jak to niektórzy z nich wręcz przyznali, nie są skłonni do wyświetlania jakichkolwiek wad i szkód, przytem nie prowadzą też żadnej statystyki«. Czyż można wyrazić surowszy sąd o stosunkach, jakie wytworzyły się pod panowaniem Donnersmarków, Balestremów i innych magnatów przemysłu górnoszląskiego ! Lekarze i kie-.równicy kas chorych na urzędowe pytania nie ośmielają się dać odpowiedzi, gdyż boją się o stanowisko, są niewolnikami nędznymi, nie mają prawa występować przeciw swoim panom! Lecz i panowie inspektorowie przywykli tu znać traktować ludzi, jako bydło robocze. Wymieniają oni bowiem tylko wypadki wyzysku przechodzącego już wszelką miarę. Zdarzają się, czytamy n. p. wypadki, że w fabrykach maszyn zatrudniano ludzi 18 godzin bez przerwy, lecz »wystąpić przeciwko temu nie ma potrzeby«. Dopiero wtedy, kiedy panowie wyzyskiwacze »nie wahają się zatrudnić robotnika bez przerwy 36 godzin, należy temu zapobiedz«. I to się nazywa urzędnik wypełniający prawa ochronne w »państwie reform« !

Wogóle zaznaczyć tu wypada, że jak dotąd, ziemie polskie pod Rządem Pruskim nie miały nigdy inspektora fabrycznego, któryby się wzniósł ponad poziom biurokratycznego registratora przekroczeń przeciw paragrafom ustawy. Sława urzędnika pruskiego tak często opiewana przez historyków pruskich, a nawet przez polskich publicystów i posłów sejmowych tu zawodzi zupełnie. W Zachodnich Niemczech widujemy na stanowisku inspektorów częstokroć ludzi ogromnej wiedzy i szeroko pojmujących swoje stanowisko, że wymienimy tylko doktora Wörrishofena w Badenie, Pöllath’a w Ba-waryi, von Rüdiger, Sprenger, Steger, w Berlinie, w naszych dzielnicach ani jednego człowieka tego typu. Nic w tern zresztą dziwnego: tylko tam, gdzie społeczeństwo poczyna reagować żywo na objawy wyzysku i ucisku znajdują się na stanowiskach urzędowych ludzie, przeniknięci ideą postępu społecznego. W dodatku zaś w naszych dzielnicach owych wykonawców prawa ochronnego dzieli od tych, którymi mają się opiekować, przepaść nieprzebyta: w sprawozdaniu za rok 1899 inspektor poznański przyznaje, że nie może zasięgać informacyi bezpośrednio od robotników, nie może przyjmować ich zażaleń, gdyż — nie umie po polsku! Inspektor fabryczny nie rozumiejący języka robotnika fabrycznego! o większą karykaturę już trudno. Nieprzypominamy sobie atoli, aby który .z panów posłów polskich spełnił psi obowiązek i protestował

B04 przeciwko takim stosunkom. Bo co też tym hrabiom i szam-belanom do robotnika polskiego!

Ten objaw braku poczucia obowiązków po stronie inspektorów fabrycznych należy mieć zawsze na oku, przy ocenie ich sprawozdań. Jeżeli ci registratorowie wyrażają się nieoptymistycznie, to możemy być pewni, że jest bardzo źle. Wyrażają się zaś tak naprzykład:

Inspektor poznański za rok 1897 konstatuje (l. c. str. 158): »Popyt na pracę był bardzo znaczny wobec pomyślnej kon-junktury, lecz płaca »tylko tu i ówdzie podniosła się nieco.« Niskiemu stosunkowo poziomowi płacy, odpowiada też odżywianie się ludności robotniczej; jest ono wogóle bardzo liche-i mało urozmaicone, to też często robotnicy wegetują ten niedobór nadmiarem alkoholu, wódki, która tu wywiera jeszcze wpływ zgubny. Mieszkania również na ogół są złe, ciasne,, ubogie, a pomimo to drogie«.

Więc w kraju, w którym właściciele ziemscy wyrzekają na niskie ceny produktów rolniczych, w kraju, który nie ma gdzie podziać swoich produktów, jak zapewniają nas panowie Komierowscy, Czarlińscy i Skarżyńscy, motywując swoje zapędy w kierunku podwyższenia ceł na zboże i mięso, w kraju tym biurokratyczny registrator wypadków w fabrykach, kiedy wypowiada swój sąd ogólny, konstatuje, że ludność odżywia się nędznie.

Zobaczmy atoli co o tej sprawie mówi hygienista z zawodu, który nie uległ demoralizującemu wpływowi biurokracyi i otrzaskaniu z nędzą polską. W roku 1901 wygłosił w Poznaniu odczyt »o odżywianiu mas ludowych z uwzględnieniem stosunków poznańskich« profesor E. Wernicke, dyrektor urzędowego biura hygienicznego.⁴ Zaznaczywszy, że mało jeszcze jest obeznany z warunkami miejscowymi powiada: »Z dotychczasowych moich badań jasnem jednakże stało się dla mnie, że odżywianie niższych klas tu w Poznaniu jest

nader nędzne i niedostateczne (äusserst dürftig und mangelhaft). Powodem tego są po pierwsze stosunkowo nadzwyczajnie drogie mieszkania, wobec czego komorne pochłania niepomierną cześć dochodu. Za mieszkanie, które częstokroć składa się z jedynej tylko izby i to zupełnie nie nadającej się do przebywania w niej ludzi, płaci się 8 do 14 marek miesięcznie. Nędzarze, którzy otrzymują wsparcie, i rzeczywiście nie są w stanie pracować, muszą całe to wsparcie wydać na mieszkanie! Następnie warunki zarobkowania dla szerokich warstw robotniczych są przecież niesprzyjające. Tylko w kilku większych fabrykach, z których mogłem dotąd otrzymać cyfry, warunki płacy roboczej są takie, że robotnicy mogą żyć bez biedy i wyżywić odpowiednio rodzinę, a nawet jak mnie przekonano robić w ciągu lat oszczędności. Trzeba wszelako skonstatować, że drogie mieszkania, wysokie ceny żywności i częstokroć liche zarobki (zwłaszcza tej zimy), może też nieracyonalne wydatki i rozpowszechniony bardzo alkoholizm, powodują takie po części warunki odżywiania, że przy badaniach naszych częstokroć zadawaliśmy sobie pytanie : Ależ — jakże możliwem jest, aby przy taki em odżywianiu, można utrzymać się przy życiu, i jak jest możliwem, aby tak odżywiani ludzie byli w stanie wykonywać pracę! Chleb, kartofle i kapusta są głównym pokarmem; ciepłej strawy częstokroć tygodniami całymi nie przyrządzają; mięso i mleka są prawie nieznanym produktem ; kawa przyrządzana z su-rogatów i słodzona tanią sacharyną, oraz alkohol stanowią, napój główny; często dają nawet dzieciom, niemowlętom, do ust chleb suchy maczany w gorzałce, aby je uspokoić i tak je zostawiają rodzice udajac sie do roboty«.

Jak widzimy szanowny profesor »lukruje« : radby nie oskarżać, nie czyni wyrzutów, któreby dotknęły burżuazyj-nych słuchaczy, przytacza przykłady jak może najkorzystniejsze, więc nikt już o przesadę go posądzić nie może. Przecież sumienie naukowe zmusza go do wypowiedzenia strasznej;

BO 6 prawdy: hygienista nie jest w stanie zrozumieć, jak robotnicy Poznania mogą wyżyć i pracować skoro stale niedojadają.

Co się tyczy kwestyi mieszkań, mamy jeszcze kilka dat zebranych przćz ankietę robotniczą wyżej cytowaną. Jest ona tern ciekawszą, że zawiera rełacye nietylko o mieszkaniach w Poznaniu, lecz również w miastach prowincyonalnych. Przytaczamy kilka cyfr:

Mieszkania o jednej tylko izbie: W Poznaniu kosztują od 90 do 180 marek rocznie, na 31 nadesłanych relacyi podano ceny poniżej 120 marek tylko w 8 wypadkach ; w tych mieszkaniach muszą często gnieździć się rodziny o 4, 5, 6 i 7 nawet głowach (w jednej izbie powtarzamy!). W dodatku w połowie blisko nadesłanych relacyi żalą się na zły stan mieszkania i wilgoć. Na prowincyi oczywiście ceny są mniej wygórowane, lecz i tu zdarzają się ceny przekraczające normę 100 marek — w Bydgoszczy, Wieluniu, Inowrocławiu, Obornikach; przepełnienie zaś jest tu jeszcze straszniejsze: Zdarzają się Wypadki, że w jednej izbie mieści się 7, 8, 9, nawet 10 osób! W dodatku: W jednej izbie mieści się prócz rodziny jeszcze »sublokator« (na 194 relacyi podano takich wypadków 5). Jak wiadomo roi się u nas od obrońców świętości ogniska domowego i nasza prasa konserwatywna świątobliwa aż kapie moralnością. Jednakże o tych warunkach mieszkania dla robotników nie zdarzyło nam się nigdy czytać w tych zacnych organach opinii publicznej.

Mieszkania o dwóch ubikacyach (zazwyczaj dwie izby, albo izba z kuchenką) kosztują w Poznaniu od 80 do 200 marek (na 105 relacyi cenę poniżej 120 marek podano tylko 6 razy, a więc można śmiało przyjąć cenę 120 do 200 marek); na prowincyi kosztują 50 do 180 marek (ogólnie przyjąć można 80 do 140, za wyłączeniem Bydgoszczy 90 do 120 marek). Przepełnienie i tu jest okropne: na 503 relacyi podano liczbę osób powyżej 5 zamieszkujących takie mieszkania w 124 wj^padkach.

O owych okropnych slums w dzielnicach robotniczych Londynu wie cały świat i zacny obywatel wielkopolski gotów

nawet powoływać się na takie opisy pełne zgrozy, żeby wykazać jakie to straszne stosunki panują w Anglii. O tern atoli, że w stolicy Wielkopolski, że w Gnieźnie, Oborniku, Ryczywole muszą tysiączne rodziny gnieździć się w jednej ciasnej smrodliwej izbie, że robotnicy polscy, żywiący się pod psem, mieszkania mają gorsze od chlewów, o tern sza! Co do nas — widzieliśmy owe zaułki londyńskie i możemy zacnym obywatelom i obrońcom moralności zdradzić tajemnicę (tylko niech to zostanie entre nous, żeby nie »kalać własnego gniazda« — wszak tak się mówi?): Spotykaliśmy robotników polskich, którzy drwili sobie z opowiadań o okropnościach mieszkań Londynu i zapewniali, że na Whitchapel i w Chelsea, mieszka się nierównie lepiej i taniej niż w Poznaniu, Krakowie, Ryczywole i innych stolicach. Wierzymy im najzupełniej: stosunki, które w społeczeństwie angielskiem wydają się okropne, wywołują okrzyk zgrozy, a jednocześnie

akcye ratunkowe w szerokich rozmiarach, u nas, gdzie jak mówi wieszcz

u nas

nie trwa myśl nawet godziny« nawet uwagi niczyjej nie budzi to położenie rozpaczliwe mas ludowych. No — ale za to, według słów profesorów i reporterów, my jesteśmy społeczeństwem zdrowem, pełnem cnót miłosierdzia i miłości bliźniego.

Tylko... czy jesteśmy wobec tego wszystkiego społeczeństwem cywilizowanem ?

•..

c

.

i

y

i* ■ -

i ■

■J3

1

: ■

■os

CZĘŚĆ V.

WALKA NARODOWOŚCIOWA WOBEC STOSUNKÓW EKONOMICZNYCH.

■

V '

).

.

' • ■ .

• •

-

.. >

Nie może być naszem zadaniem w tern miejscu opisywać dziejów polityki pruskiej celem wynarodowienia polaków ; musielibyśmy w tym celu napisać chyba dzieło wielotomowe. Wiadomo wszak, że rzecz mądrą można wyłuszczyć »stojąc na jednej nodze«, dla opisu głupoty, która z natury rzeczy musi być pełną sprzeczności — wołowej skóry nie starczy. Nie mamy też zamiaru opisywać szczegółowo jak społeczeństwo polskie broniło się przeciw zakusom politycznym, jakie pod wpływem tej walki wytworzyły się programy polityczne, jakim zmianom uległa polityka Koła polskiego. Nie piszemy bowiem historyi politycznej ziem polskich pod panowaniem pruskiem, lecz opisujemy społeczno-ekonomiczne stosunki i dlatego pragniemy opisać li tylko walkę narodowościową o tyle, o ile ona zostaje w bezpośrednim związku ze stosunkami ekonomicznymi, oraz wypowiedzieć kilka myśli o walce narodowościowej, o ile zależną ona jest bezpośrednio od walk klasowych.

ROZDZIAŁ I.

¹

Zeitschrift für das Berg-Hütten und Salinenwesen im Preussischem Staate, wydawane przez ministeryum handlu i przemysłu.

²

Statistische Erhebungen über die Lohn- und Arbeiterverhältnisse der Maurer Deutschlands im Jahre 1900 und vergleichbare Zahlen über Lohnhöhe und Arbeitszeit in den Jahren 1885, 1890, 1895. Bearbeitet von Bömelburg und Paeplow. Hamburg 1902.

³

Jahresberichte der königlich preussischen Regierungs- und Gewer-beräthe, za rok 1897.

⁴

Veröffentlichungen des Vereins zur Fürsorge für kranke Arbeitet zu Posen. Zeszyt II. Poznań 1902.

Polityka agrarna rządu pruskiego w usługach germa-nizacyi.

W roku 1886 wpadł »kanclerz o miedzianem czole« na genialny pomysł w celu podkopania bytu polskiej narodowości i »zniweczenia wszechpolskiej agitacyi«. ¹ Starzec, któremu w kwestyi polskiej nienawiść sąd bystry, jakim się odznaczał, mąciła, żył wtedy pojęciami politycznemi, jakie sobie urobił przed pięćdziesięciu laty, dlatego szczerze wierzył zapewne, że żywiołem patryotycznym jest w Polsce wyłącznie niemal szlachta, że szlachta ta jest zarazem jedynym czynnikiem politycznym społeczeństwa polskiego, z którym liczyć się potrzeba. Sąd taki dla obserwatora postronnego naszego życia politycznego, od rozbioru kraju aż do powstania stjmzniowego był zupełnie naturalnym. Wszak Czartoryszczyzna zarówno

jak powstanie 1830, ruchawka 1848 w Księstwie i nawet powstanie 1863 roku były rzeczywiście akcyami, w których szlachta grała nietylko wybitną, ale i decydującą rolę; nie były nawet powstania zbrojne akcjm narodu całego, lud w wielkiej swojej masie nie występował, a w każdym razie nie ideje i dążenia ludu wycisnęły piętno swoje na tych dramatach narodowych. W roku 1886 takie jednakże pojmowanie kwestyi — trafne jeszcze poniekąd w roku 1863 — było anachronizmem. Po uwłaszczeniu włościan szlachta może jeszcze posiadać wielkie znaczenie, jako czynnik aktywny społeczny, ale nigdy już decydującego znaczenia posiadać nie może; przedsiębiorca rolniczy w kraju wielkiej własności reprezentuje interesy ekonomiczne, a w związku z tern polityczne, bardzo doniosłe, ale nigdy już nie może myśleć o uzurpacyi dla siebie takiej roli, jaka była zupełnie naturalną dla »pana dziedzicznego«, władcy »dusz« chłopskich, reprezentanta miarodajnego, bo niemal wyłącznego, interesów posiadania. Tego starzec żyjący tradycyami junkierstwa zrozumieć nie mógł. Dlatego wierzył, że wyzuć z posiadania szlachtę polską, wykupić z jej rąk ziemię znaczy tyle, co sparaliżować, ba zniweczyć wszelką akcyę polityczną narodu polskiego i wyraźnie zaznaczał to w mowie swojej, polecając projekt komisyi kolonizacyjnej (28 stycznia 1886 roku) »Opór przeciwko asymilacja pochodzi tylko ze strony szlachty polskiej i zależnych od niej ludzi, jej oficyalistów i służby; dlatego w tern prawie chodzi o to, ażeby do pewnego stopnia ekspropryować tę szlachtę«. W kilka lat potem, w roku 1894, gdy starzec odgrywał rolę zagniewanego bożyszcza we dworze Warcińskim, powtarzał tę samą myśl w przemowie do jednej z de-putacyi hakatystów poznańskich przybyłych z pielgrzymką do dawnego chlebodawcy: »Wielu z panów — mówił — zatrudnia parobków i robotników mówiących po polsku i zapewne odnieśliście wrażenie, że ze strony tych niższych warstw nie grozi żadne niebezpieczeństwo ; z tymi ludźmi można żyć i od nich rozruchów spodziewać się nie ma potrzeby«. Gdyby żyło jeszcze bożyszcze prusaczych wyznawców zasady ausrotten, nie powtórzył by tego dziś, po oporze przeciw asymilacyi dzieci robotniczych we Wrześni i »rozruchach« jakie spowodowały matki polskie robotnicze.

Prócz tego — jak wiadomo każdemu poważniej zajmującemu się sprawami politycznemi — ów wielki kanclerz, którego później Schmoller et tuti quanti uczynili niemal twórcą nowych teoryi ekonomiczno-społecznych, odznaczał się zawsze iście junkierskiem nieuctwem i rubaszną banalnością w pojmowaniu kwestyi nietylko już ekonomicznych, ale nawet finansowych. Tak samo jak niegdyś popełnił karykaturalny wprost błąd opierając finanse państwa militarnego prawie wyłącznie na dochodach z ceł; co potem spowodowało zawadya-cką politykę handlową w kierunku protekcyjnym, tak samo wierzył, że 100 milionów marek starczy na »ekspropryacyę szlachty polskiej«. Jak zawsze, stosował tu pojęcia junkierskiego gospodarstwa prywatnego: Junkier starej daty kupował ku jesieni stado skopów, wypasał na rżysku, i sprzedawał; tak samo miała sobie postąpić komisya : kupi za 100 milionów marek majątków ziemskich, rozparceluje, odsprzeda kolonistom niemieckim, za otrzymane pieniądze znów kupi majątki i tak dalej aż do skutku.

Wyobrażał sobie nawet snąć ten wielki mąż stanu, że w dwadzieścia lat cała sprawa będzie załatwioną, nastąpi ekspro-pryacya szlachty polskiej : Paragraf 8 prawa z roku 1886 opiewa mianowicie, że dochody ze sprzedaży nabytej ziemi lub renty opłacane przez kolonistów, mają powracać do funduszu ko-lonizacyjnego — do roku 1908; potem mają już być wliczane do ogólnych dochodów państwowych.

W rzeczywistości sprawa inny przybrała obrót.

Z początku komisya rzeczywiście kierowała się zasadami handlu skopami: kupowała majątki i parcelowała. Wnet okazało się, że w ten sposób niedaleko zajedzie: kupować musiała oczywiście komisya, skoro chciała kupować wyłącznie od polaków, nie według wyboru, a według tego, jakie majątki dostawały się pod subhastę lub jakie chciano jej sprzedać z wolnej ręki. Wobec tego były to majątki nie o żyznej glebie, nie na czarnoziemie kujawskim, a majątki o lichej glebie, piaski i bagna; w dodatku — nie majątki dobrze zagospodarowane » w kulturze«, a zapuszczone wskutek braku zasobów w rękach posiadaczy, często wprost zdewastowane. Na takiej roli oczywiście koloniści osiadać nie mogli. Bez łąk, bez uprawy starannej może egzystować z biedą wielka posiadłość prowadząc ekstenzywną gospodarkę, tak »na Boże zmiłowanie«; włościanin w takich warunkach przepaść musi, czego dowodem najlepszym mamy w Księstwie właśnie, gdzie po »regu-lacyi« włościanie polscy utrzymać się na »nowinach« nie mogli. To też po kilku latach, kiedy komisya nadaremnie szukała głupich wśród włościan niemieckich, którzy by zechcieli pakować kapitały w pustkowia, przekonano się, że trzeba zmienić system: komisya nabywała majątki i zaprowadziła na nich melioracyę na wielką skalę — drenowała, marglowała,. nawadniała i dopiero po doprowadzeniu roli do pewnej kultury starała się nasadzić kolonistów.

Te melioracye musiały, rzecz oczywista pochłonąć znaczne kapitany i odpowiednio do tego parcele musiały podnieść się w cenie znacznie, jeżeli nie chciano darowywać kolonistom ziemi. Stąd nowa trudność: Jeżeli na początku trudno było o kolonistów, którzy chcieli by się osiedlać na pustkowiu, to teraz jeszcze trudniej było o kolonistów o tyle zasobnych, aby zapłacić mogli drogie parcele. Jasnem bowiem jest, że włościanie zamożni z dzielnic zachodnich Niemiec nie okazywali i dotąd nie okazują najmniejszej ochoty do nabywania ziemi drogiej w kraju, gdzie brak warunków dla intensywnego gospodarstwa włościańskiego, gdyż nie ma odbytu do wielkich miast. To też stopniowo komisya musiała zaniechać zamiaru sprzedawania parcel na własność, a coraz więcej poczęła puszczać parcel na prawie rentowem. (O tern dziwolągu polityki agrarnej pruskiej patrz niżej.)

Teraz oczywiście łatwiej o kolonistów: Chłop westfalski lub hanowerski zbankrutowawszy postanawia próbować szczęścia w koloniach na ziemi polskiej; komisya kolonizacyjna zwraca mu częściowo koszta przeprowadzki, daje gotowe gospodarstwo, ewentualnie z zabudowaniami i częściowo nawet z inwentarzem, a także uprawione i zasiane; w pierwszym roku nie płaci on nic, następnie zaś płaci rentę 3% wartości; przyczem przez 25 lat żadnych zobowiązań niema. Oczywiście są to warunki niebywale dogodne i amatorów na posady »Kulturtraegerów« znalazło się na razie sporo. Lecz teraz znów okazało się, że był to materyał więcej niż wątpliwy: byli to ludzie nietylko bez kapitału, ale w dodatku najczęściej bardzo mierni gospodarze i nie byli w stanie opłacać nawet owej niskiej renty. Wtedy poczęto przyjmować takich tylko kandydatów, którzy byli w stanie wnieść do kasy komisyi kapitał odpowiadający obszarowi parceli, mianowicie kwota ta ma wynosić V₃ wartości ziemi, a z tego kapitału miały być stawiane budynki i zakupywany inwentarz żywy i martwy. Ale znów; okazało się, że tego kapitału zwykle nie starcza. Chodzi o to, że koloniści pochodzący z zachodu przywykli do bardzo dostatnich zabudowań i poczęli się budować tak jak w ojczyźnie, w ten sposób stosunek pomiędzy wartością ziemi, a wartością zabudowań był nie 3 : 1, lecz 1 : 1. Cały więc kapitał kolonisty szedł na zabudowania, kapitału obrotowego nie było wcale. Musiała więc komisya udzielać pożyczek; najpierw udzielała pożyczki w wysokości 50% kapitału wniesionego, potem na mniejszych ' parcelach nawet 100%- Pożyczki te udzielają się po 3% (podczas gdy państwo od długu swego płaci 4% !) i mają być amortyzowane w terminie 10 do 20 lat.

Zdawałoby się, że w ten sposób sytuacya kolonistów musi być świetna, tymczasem okazuje się, że potrzebują oni bezustannie pomocy komisyi: to nie są w stanie płacić renty i zalegają, to znów potrzebują pożyczek nawet jeszcze wyższych od normalnych, to znów w latach nieurodzajnych trzeba ich wspierać darowiznami To też wytworzył się stosunek taki, że tych kolonistów raczej za pensyonistów państwa, nie za samodzielnych przedsiębiorców uważać należy ; prowadzeni na pasku, wiecznie potrzebując pomocy, w gospodarstwie swojem zależni na każdym kroku od rozporządzeń komisyi, nie obeznani z warunkami miejscowymi jak dotąd po większej części nie ufundowali oni na trwałe swego bytu. Gdyby dziś zniesiono komisyę i pozostawiono tych sztucznie wyhodowanych włościan swojemu losowi, można być pewnym, że po upływie kilku lat conajmniej połowa gospodarstw znikłabyr właściciele poszliby z torbami.

I nie tylko pod względem materyalnym trzyma komisya w ścisłej zależności od siebie kolonistów; opiekuje się ona. również trzodą swoją pod względem instytucyi publicznych,, strzegąc, aby te baranki niemieckie nie stały się czasem łupem wilków polskich. Więc tworzy komisya dla kolonistów nowe gminy, najczęściej najzupełniej zbyteczne przy szczupłej liczbie-członków, buduje kościoły, zakłada nowe parafie, funduje szkoły. Zdarzają się przytem niekiedy arcykomiczne nieporozumienia: Udało się po długich zabiegach znaleść kolonistów na osadzenie całej kolonii, wybudowano okazały kościół, sprowadzono pastora; aliści nikt do kościoła nowego nie chodził Okazało się, że sprowadzono sekciarzy, baptystów, którzy pastora luterańskiego uważają za sługę antychrysta i drwią, sobie z komisyi i jej opieki kościelnej.

Jasnem jest, że i pod względem społecznym a zwłaszcza narodowościowym, w ten sposób cel szlachetny został chybiony: Mogłyby kolonie niemieckie wywierać wpływ na otoczenie swoje, oczywiście tylko wtedy, gdyby miały możność komunikowania się z tern otoczoniem; ludzie jednakże, których opiekuńcza komisya trzyma jak pod kloszem, którzy nie mają możności rozwinięcia żadnej inicyatywy, którzy, jeżeli taki stosunek potrwa dłużej, utracą wszelką zdolność stanowienia o sobie, oczywiście nie mogą stać się żywiołem oddziaływującym w jakikolwiek sposób na ludność krajową.

Lecz i cel główny, jaki stawiał komisyi »wielki mąż stanu« wnet został spaczony. Jak widzieliśmy nie mogło byd mowy o tern, aby ów fundusz stumilionowy mógł być w obrocie ciągłym. Kapitał został uwięziony w ziemi, zużyty na melio-racye, roztrwoniony na administracyę kosztowną, na pożyczki i wsparcia. To też wyczerpał się już w roku 1898 i trzeba było uchwalić nowe 100 milionów, a obecnie i z tych zostały już tylko marne resztki, w roku 1902 uchwala sejm jeszcze 150 milionów na ten cel. »Lecz ekspropiyacya szlacht}' polskiej« nie wielkie uczyniła postępy; w ostatnich czterech latach kupiono trzy razy więcej ziemi z rąk niemieckich, aniżeli z polskich. Ekspropryuje zatem obecnie komisya daleko energiczniej niemców niż polaków! Taki rezultat niespodziewany został spowodowany przedewszystkiem podwyższeniem cen ziemi, do jakiego przyczyniła się komisya. Jasnem jest, że popyt na majątki ziemskie, jaki powstał wskutek operacyi ko-rnisyi, musiał wpłynąć natychmiast na podniesienie cen ziemi, zwłaszcza wobec warunków krajowych, wobec wiecznego braku kapitałów. Uchwalając prawo o kolonizacja liczono, że hektar ziemi będzie kosztował około 560 marek, i rzeczywiście w pierwszym roku płacono po 568 marek przeciętnie za hektar; lecz stopniowo cenj^ podnosiły się i w ostatnich trzech latach hektar kosztował już przeszło 800 marek. Sprzedaż majątku w ręce komisyi okazała się intratnym interesem, i wnet właściciele ziemscy niemcy poczęli dobijać się, aby ich ekspro-pryować na równi z polakami; żądaniu ich stało się zadość.

Zobaczmy teraz jak przedstawia się działalność komisji w świetle cyfr, przez nią samą podawanych w sprawozdaniach rocznych.

Zakupiła ona posiadłości:

(Zob. tabl. str.

Razem zatem komisya kupiła 164194 hektarów za 118114985 marek. Z rąk polskich kupiono 87736 hektarów, t. j. 53,4% całego obszaru, za 62665530, t. j. 55,2% ogólnej sumy; z rąk niemieckich 76758 hektarów, t. j. 46,6% obszaru za 51249445 marek, t. j. 44,8% ogólnej sumy.

Przeciętna cena jaką płaciła komisya za majątki ziemskie, jest 688 marek za hektar, ziemia włościańska kosztowała po 924 marek hektar. Są to cenjr zdumiewająco wysokie. To też w sprawozdaniu powiedziano, że cena jaką zapłacono wjmosi w majątkach większych 74-krotną kwotę intraty według rachunku podatkowego (Grundsteuerreinertrag). Jest to

A. Większych majątków ziemskich;

w roku majątków

obszaru w hektarach

za cenę marek

cena przeciętna za hektar

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1901

tC tO LO CO k-¹ i—‘ i—‘ t-*i—i h-* LO I—1 <iœ0C^LO-.1t-*Q0C000COtO00?O'J05

11748,59

14827,77

9523,55

4800,53

7767.09

8527,02

8421,60

8408.18

6264.18 7525.10 3519,84 4722,79

14491,13

18131.83

16168.83 16856.69

6o74150

8519651

5620505

3268250

5095510

5789617

4621803

5265600

3590850

4289140

2282610

3697830

11017300

14828000

13059468

13503377

OOaOOrHCDOlOKDCO œ QO œ x ic t' t(i (M L'

loioio œto îo.rn <r> kî

571

648

769

760

818

809

801

Ogółem

268

161690,72

111323661

668

È. Gospodarstw włościańskich :

w roku

gospo

darstw

obszaru w hektarach

za cenę marek

cena przeciętna za hektar marek

1886

1887

1888

1889

1890

CO CO O ^ Ol

110,84

575.42

602,15

38,17

88845

352080

429200

25060

802

612

713

657

1801

7,66

9110

1174

1892

1893

0,62

450

731

1894

16,43

5765

351

1805

h—‘

41.29

1896

31000

750

1897

18z8

1899

1900

1901

00

106,04

337,63

375,91

427,45

163,12

106100

460800

431200

426964

224750

1000

1865

-+ os i ~

— o co

Ogółem

76

2802,85

2591324

924

więc cena bezwarunkowo anormalnie wysoka, zwłaszcza jeżeli zważymy, że majątki po większej części są zapuszczone i licho zagospodarowane. Odbywa się tedy faktycznie roz-trwanianie grosza na wielką skalę i jeżeli się mówi o »polnische Wirthschajt«, to wkrótce trzeba będzie ukuć wyraz⁻„królewsko-pruska gospodarka« dla scharakteryzowania gospodarki utracyuszowskiej. Takie podwyższenie cen atoli, pomijając już gałgaństwo jakie tkwi w fakcie, że trwoni się-grosz publiczny z celem perfidnym dla wywłaszczenia narodowości, która przecież przyczynia się podatkami do funduszów państwowych, z ogólno ekonomicznego punktu, widzenia jest wprost skandalem. Wiadomo bowiem, że podwyższenie cen ziemi staje się bezpośrednio przyczyną złowrogich przesileń w rolnictwie, podkopuje dobrobyt kraju,, wprowadza zamęt do produkcyi; z chwilą bowiem kiedy ustaje pobudka, która wywołała takie podwyższenie cen zostaje zachwianą sama produkcya rolnicza. Co się tyczy posiadłości włościańskich to komisya nabywa je tylko w celu zaokrąglenia swych posiadłości i wobec tego oczywiście płacić musi tutaj ceny jeszcze wyższe.

Z tego obszaru nabytego przez komisyę, rozparcelowano do końca 1901 roku zaledwie 57 posiadłości większych o 30590 hektarach i 38 posiadłości włościańskich o 1333 hektarach; zatem mniej niż piąta część obszaru została obsadzona kolonistami, przeszło cztery piąte jest w posiadaniu komisyi, nie kolonistów. Z tego obszaru rozparcelowano już, przygotowano do kolonizacyi, ale jeszcze nie obsadzono kolonistami 26829 hektarów. Jasnem jest, że te obszary, urządzone już na przyjęcie »Kulturtregerów«, trzyma komisya nie dla czego innego, tylko dla braku odbytu, braku kolonistów.

Z majątków, które posiada komisya 45 o obszarze 24120 hektarów są w jej posiadaniu mniej niż dwa lata. Posiadłości te nie dały w roku sprawozdawczym dochodu, przeciwnie przyczyniły wydatku 1363314 marek! I to bez melioracyi gruntów, zarząd fiskalny i wydatki na inwentarz, na repe-racye i t. p. pochłonęły tę sumę. Lecz i majątki będące więcej niż dwa lata w posiadaniu komisyi nie dają intraty, a wymagają nakładu gotówką. Takich posiadłości było w roku 1901 — 11207 hektarów i wydatkowano na nie 310298 marek. Po trzecie, majątki rozparcelowane, ale nie obsadzone kolonistami przyczyniły wydatku 665283 marek w ostatnim roku, a i w latach ubiegłych dokładano — z wyjątkami dwóch lat — regularnie. Na ogół więc komisya wydatkuje rok rocznie znaczne sumy na zarząd majątków, zanim zdąży je rozparcelować. Wprawdzie podnosi ona do pewnego stopnia kulturę tych majątków, a wydatki te mają być pokryte potem z renty opłacanej przez kolonistów. »Mają być« —- ale czy zostaną rzeczywiście pokryte, to inna jeszcze kwestya. Dotąd wydatkowano w ten sposób około 25000000 marek.

Po za tern koszta melioracyi gruntów wyniosły dotąd około 8000000 marek, a budowle pochłonęły 9000000. Koszta administracyi (płaca urzędników etc.) uczyniły 5200000 marek. Wydatkowała w ten sposób komisya do 31 marca 1901 roku (na zakip posiadłości do tej daty wydano 104716409 marek) w okrągłej sumie 158000000 marek. Dochód zaś wyniósł w tym czasie 33400000, z czego tylko 8710000 marek pochodzi z renty i sprzedaży ziemi, 17000000 z dochodu nie-rozparcelowanych majątków, reszta ze sprzedaży inwentarza kolonistom, zwrotu pożyczek i t. p Topnieją więc miliony w rękach komisyi kolonizacyjnej jak śnieg marcowy, i w każdej innej gałęzi administracyi już dawno sejm zapewne wniósłby veto przeciw tego rodzaju gospodarce, lecz tutaj nienawiść polakożercza junkrów i narodowych liberałów, którzy posiadają większość, sprawia, że wszystkie sprawozdania zyskują aprobatę większości. Nienawiść ta przecież zupełnie ślepą nie jest: Junkrowie wiedzą doskonale, że na tej ekspryopryacyi robią dobry interes, a że przytem trwonienie grosza publicznego jest nieuniknione — no, to przecież stratę ponosi plebs misera et contnbuens

Jakże przedstawia się sprawa kolonizacyi? Do końca 1901 roku osiedlono 4695 kolonistów na 76662 hektarach, których wartość oszacowano na 54740760 marek, zatem przeciętna wartość hektara 714 marek.

Pozornie więc wartość przeciętna hektara, jaką policzono kolonistom, przewyższa wartość za jaką komisya kupuje rolę. Faktycznie jednakże skarb ponosi straty, gdyż owa nadwyżka nie pokrywa bynajmniej wydatków po za zakupnem ponoszonych. Prócz tego należy wziąć pod uwagę, że tej wartości szacunkowej koloniści nie spłacają gotówką, płacą tylko rentę, i to rentę jak wiemy niską.

Ten stosunek wymaga pewnego wyjaśnienia, prawa z roku 1886 głosi: »Za posiadłości oddawane osadnikom państwo powinno być odpowiednio wynagrodzone. Posiadłości mogą być oddawane na własność, w zamian za kapitał lub rentę, albo wydzierżawione«. Z początku więc sprzedawano częściowo te parcele, lecz później oddawano je wyłącznie już na zasadzie prawa rentowego. Miało to cel bardzo wyraźny: Parcela sprzedana może przejść ewentualnie w ręce polskiego włościanina; posiadanie na podstawie prawa rentowego zapobiega temu: Czynszownik nie ma prawa odstępować swoich praw bez zgody pobieracza renty, t. j. w tym wypadku komisyi kolonizacyjnej. Z drugiej znów strony nie wielu zapewne znalazłoby się amatorów na stanowisko czyn-szowników wieczystych; zastrzeżono więc, że nabywcy mają prawo wykupić się od renty — ale nie zupełnie: mianowicie ¹/1:, wartości posiadłości nie może być wykupioną, kolonista może nabyć prawo do ⁹/₁₀, 1ecz od pozostałej części musi »wieczyście« płacić czynsz; ten czynsz zaś daje prawo in-terwencyi komisyi, względnie państwa przy sprzedaży posiadłości.

Stosunek zatem układa się tak: Kolonista wnosi majątek swój do kasy komisyi; jeżeli sam stawia budynki to stawia je z tego swego kapitału, z niego też czerpie kapitał obrotowy. Za ziemię natomiast nie płaci gotówką nic, a i rentę płacić poczyna, jeżeli budynki stawia własnym kosztem, dopiero w trzecim lub w czwartym roku, 90% wartości szacunkowej ma prawo kupić na własność, lecz zmusić go do tego państwo może dopiero po upływie lat 50. Amortyzacya jednakże nie. ma zgoła miejsca, chcąc wykupić się od renty kolonista musi ją spłacić albo od razu, albo w ratach, każdorazowo dziesiątą część. Z drugiej znów strony państwo może żądać jako wykup tylko 25-krotną rentę, t. j. musi kapitalizować po 4%, podczas gd}^ renta wynosi mniej, bo tylko 3% wartości.

Wysokość renty, jaką płacić musi kolonista nie jest stałą, określają każdorazowo komisy a, lecz nigdy wyżej niż 3% wartości szacunkowej. Według sprawozdania ostatniego wypracowano dotąd 203 planów parcelacyjnych większych posiadłości (część rozparcelowano, część parcel ma być dopiero obsadzonych), renta jaką wyznaczono dla tych parcel wynosi:

w 151 wypadkach

w 25

w 19

•    • 3-»/₀

•    • 2%V₀

•    • 2Va°/o

•    •    2V/₀

■ • 2-%

•    •    l³/4 %

Renta więc na ogół wynosi znacznie mniej niż 3%.

Lecz nie znaczy to jeszcze, że kapitał oprocentowuje się w ten sposób. Wartość bowiem szacunkowa parcel jest mniejszą znacznie od sumy jaką wydała komisya na zakup gruntów pod te parcele. Określa bowiem komisya tę wartość w taki sposób, że bierze w rachubę cenę, za jaką została kupiona ziemia przez komisyę, oraz wydatki poniesione na jednorazowe zagospodarowanie majątku w całości, zaś nie bierze się w rachubę deficytu w czasie gospodarowania na tym majątku zanim zostanie rozparcelowany. Potrąca się z tej ceny ziemi jeszcze wartość dawnych budynków dworskich, lasu, inwentarza. Rachunek zatem wypada taki: Komisya kupuje majątek z inwentarzem i budynkami, sprzedaje za wartość bez budynków, inwentarza i lasu (oczywiście ze sprzedaży tych części majątku komisya może mieć dochód), kosztów zaś jakie poniosła komisya na zaprowadzenie lepszej kultury w majątku nie liczy kolonistom. Tak samo nie liczy też kosztów budowy kościoła, szkofy, probostwa i gruntów przeznaczonych na użytek gminy. W ostatniem sprawozdaniu podano 5 prz}rkładów jak prze4stawia się bilans w}'datków i dochodu dla rozparcelowanych majątków. Wieś Arkuszewo (przezwana przez komisyę »Arkusdorf«) została nabytą w roku 1893 za 397494 marek; na melioracja wydano 27426 marek, na drogi, dom przytułku i t. p. 9804 marek, na szkołę 16131 marek; prócz tego gospodarstwo na tym majątku, zanim został rozparcelowaay przyczyniło deficytu 63008 marek; dochody zaś przyniosły ze sprzedaży inwentarza, budynków i t. p. 46010 marek; zatem wydatki poniesione przez komisyę na tę posiadłość wyniosły 467853 marek. Natomiast kolonistom policzono wartość wszystkich parcel na 413889 marek (411899 marek wynosi wartość parcel oddanych na prawie rentowem, jedna parcela wartości 1994 marek, wydzierżawiona za 46 marek); ponieważ koloniści płacą renty 3% szacunkowej wartości, więc dochód roczny wynosi 12403 marek; co stanowi od kapitału'powyższego 2,65%. Dla 5 majątków razem wypada oprocentowanie nawet tylko 2,04%. W taki więc sposób kapitał komisyi oprocentowuje się mniej niż po 3%, średnio wypadnie napewno nie więcej niż 2,5%, a jeszcze część kapitału, i to pokaźna, traci się na administracyę. Państwo zaś zaciąga długi po 4%; zatem ludność podatkowa ponosi w samych procentach straty rocznie przeszło 1 72"/o od kapitału 200 milionów marek, t. j. rocznie przeszło 3 miliony marek. I to w państwie, gdzie nigdy nie ma pieniędzy na wydatki kulturalne, gdzie ciężar podatkowy staje się nie-pomiermun !

Kolonistów, jak powiedzieliśmy, osadzono do końca 1901 roku — 4695. Z tych jednakże nie wszyscy zostali sprowadzeni do Księstwa i Prus Zachodnich przez komisyę kolonizacyjną. Cyfry co do pochodzenia kolonistów tak bowiem przedstawiają się według sprawozdania urzędowego. Pochodziło:

Z przeniesienia .    3587    kolonistów

Razem 4695 kolonistów

.    . 303

. . 61 .    . 301

Do przeniesienia 3587 kolonistów

Więc 1722 kolonistów pochodzi z włościan niemieckich, którzy już dawniej siedzieli na ziemi polskiej. Żywioł germański powiększył się zatem nie o 4695 rodzin, a tylko o 2973. Dalej należy wziąść pod uwagę, że z owych 301 kolonistów powracających z zagranicy część osiedliła by się i bez komisyi kolonizacyjnej w naszych dzielnicach, ponieważ w innych prowincyach państwa Niemieckiego ziema dla nich jest zbyt drogą, a i ogólne warunki najbardziej odpowiadają tym, w jakich ci wędrownicy przywykli gospodarzyć (zwłaszcza przybysze z Rosyi nawykli do gospodarki ekstensywnej). Nakoniec cyfra 383 »innych poddanych niemieckich« wydaje nam się mocno podejrzaną: wylicza sprawozdanie skrupulatnie 21 przybyszów ze Szlezwigu, 5 z Bawaryi, a 383 nie umie wykazać skąd pochodzą? W każdym razie rezultaty są wprost śmieszne! Nakładem 200 milionów nasadzono mniej niż 3000 kolonistów, śród kilku milionowej ludności polskiej. Komisya niewiadomo na jakich podstawach szacuje ilość głów owych rodzin kolonistów na 33000; licząc bardzo hojnie, po 5 głów na rodzinę, otrzymamy dopiero 14865 głów ludności niemieckiej sprowadzonej do naszych dzielnic przez komisyę kolonizacyjną.

A teraz zobaczmy, czy przynajmniej komisya swemi setkami milionów umiała rzeczywiście powołać do żymia sprawne gospodarstwa ekonomiczne?

Jak widzieliśmy, warunki na jakich koloniści otrzymują ziemię są wprost niesłychanie dogodne, jak na europejskie

¹ Po największej części włościanie koloniści niemieccy powracający z Rosyi, gdzie im poczęto od lat kilkunastu stawiać trudności.

32« stosunki i nawet w krajach świeżo kolonizujących się nigdy może osiedleńcy nie znajdowali tak wspaniałych warunków. Tam ziemie otrzymują taniej zapewne, ale ziemię nieuprawną, którą z wielkim trudem trzeba kultywować, tu otrzymują gospodarstwa zupełnie urządzone, osiedlają się w kraju kulturalnym, na żadne niebezpieczeństwa nie są narażeni, odbyt plonów jest pewny. Za ziemię tą płacą rentę niepospolicie niską, kredyt mają bardzo rozległy, gdyż kredytu udziela ko-misya na warunkach dogodnych. Prócz tego wykwalifikowani i obeznani z warunkami administratorowie komisyi służą im bezpłatnie poradą; komisya założyła im dwie szkoły agronomiczne z wykładami zimowymi, komisya sprowadza dla nich bydło zarodowe, zakłada spółki rolnicze, spółki gorzelnicze, spółki mleczarskie i t. p. rozdaje prawie darmo drzewka owocowe. Słowem nie ma gałęzi gospodarczej, gdzie kolonista nie mógł by mieć wszelkiej jakiej zapragnie pomocy. Zważywszy to wszystko, należałoby sądzić, że te kolonie kolonistów opływają miodem i mlekiem, że koloniści szybko dorabiają się majątków, że ekonomiczne ich położenie jest oparte na niewzruszonych podstawach. Tymczasem już sprawozdania oficyalne zawierają pod dostatkiem wskazówek, że stan tych gospodarstw nie jest świetny: W roku 1900/901 był nieurodzaj w Księstwie, i wnet okazuje się, że koloniści, tak hojnie wyposażeni, nie są w stanie przetrwać o własnej sile nawet jednego roku nieurodzaju: komisya musiała wydać na »akcyę ratunkową« dla tych 4695 gospodarstw ni mniej ni więcej tylko 408170 marek. Okazuje się dalej, że pomimo bezgranicznej niemal względności jaką okazuje komisya swoim pupilom pod względem prolongowania długów, od założenia komisyi zdarzyło się 13 subhastacyi, a 20 kolonistów, którzy dzierżyil gospodarstwa na zasadach prawa rentowego, zostało zamienionych w dzierżawców, gdyż nie mogli o własnych siłach gospodarzyć. Faktycznie więc trzeba liczyć 33 upadłości, co stanowi bardzo poważny procent w takich warunkach. W ostatnim roku sprawozdawczym na 944805 marek należnej renty było zaległości 12283 marek, to znaczy l,3°/o. Włościanin zalegający w taki

sposób z opłatą raty towarzystwu kredytowemu niecłiybnie zostałby zlicytowany, komisya prolonguje, lecz te zagległości świadczą bądź co bądź o bardzo kruchych podstawach gospodarstw.

Zobaczmy teraz jak przedstawiają się te kolonie w sprawozdaniach nie urzędowych.

W roku 1893 pisał o nich profesor Max Sehring. ¹ Jest to gorący zwolennik »polityki parcelacyjnej», że się tak wyrazimy, wogóle, a perfidnych celów jakie ma specyalnie komisya kolonizacyjna nie pochwala wprawdzie, ale też nie potępia wyraźnie. Stwierdza on, że zasobni w kapitał włościanie z Zachodu, westfalczycy, badeńczycy i t. d. stworzyli przy pomocy komisyi wzorowe rzeczywiście gospodarstwa i część z tych gospodarstw przytem prosperuje rzeczywiście, umiały zastować się do warunków miejscowych ; część zaś nie była w stanie pomimo intensywnego gospodarstwa rozwinąć się należycie, bądź dlatego, że budowle wypadły niepomiernie drogo, bądź dla braku kapitału obrotowego. Natomiast bardzo znaczna część gospodarstw, zwłaszcza powstałych na lekkich gruntach, nie są w stanie egzystować i trzymają się ' tylko dzięki względności komisyi, która z trudem utrzymuje je«, (str. 288—233).

Jako błąd kardynalny uważa Sehring małorolność gospodarstw. W rzeczy samej statystyka urzędowa pod tym względem dziwnie się przedstawia. Z owych 4695 gospodarstw bowiem miały obszaru:

¹ Die innere Kolonisation in Deutschland. Schriften des Vereins für Sozialpolitik tom 56. Lipsk 1893.

693 gospodarstw 860 1032 903 556 536 100

15

Gospodarstwa przekraczające 100 hektarów trudno już uważać za włościańskie. Powstawały one wskutek warunków technicznych, mianowicie niemożliwości rozbijania całego kompleksu na parcele, gdyż wypadłoby ewentualnie tworzyć parcele zupełnie nie zdatne do zagospodarowania (n. p. same wydmy piaszczyste, brak łąki i t. p.). Za racyonalne bezwarunkowo nie można uważać gospodarstwa o obszarze mniej niż 5 hektarów, a gospodarstwa mniej niż 15 hektarów, tylko w wyjątkowych warunkach nadawać się będą do racyonalnej uprawy. Tymczasem potworzyła komisya właśnie takich drobnych parcel — 2585, przeszło połowę ogólnej liczby. Oczywiście doświadczeni agronomowie, jakimi rozporządza komisya, zdają sobie sprawę doskonale o nieracyonalności takiego drobienia obszarów, lecz warunki ekonomiczne zmuszają do tego: brak bowiem ciągle komisyi kolonistów, którzyby mieli dostateczne zasoby, aby nabywać mogli obszar spor}' i zagospodarować go należycie.

Z tych więc przyczyn światłe rady uczonego nie wybawią pewnie instytucyi gadzinowej z kłopotu.

W roku 1897 wydał broszurę obszerną o dziele komisyi H. Sohnrey.¹ Należy on do obozu »reformy agrarnej«. Widzi on wszystko po przez okulary różowe; zachwyca się chłopem badeńskim, który na glinie wielkopolskiej zakłada winnice, cieszą go stodoły jak fortece, które pobudował chłop westfalski, pomimo, że kilkumorgowe gospodarstwo nigdy nie da plonu, któryby zapełnił choć połowę tego gmachu; opowiada dykteryjki o tych Szwabach, bajuwarach, westfalczykach — istna idylla! Lecz wyraźnie z tych właśnie dykteryjek wynika przedewszystkiem, co już zaznaczyliśmy wyżej : śród owych »kulturtraegerów« jest bardzo wielu, którzy poprostu uważają się za pensyonistów państwa, i którzy o własnej sile nape-wno nie mogliby się ostać. Zresztą w nauce pana Sohnerey poważnie traktować trudno i możemy oszczędzić sobie detalicznej krytyki jego wywodów.

¹ Eine Wanderfahrt durch die deutschen Ansiedlungs gebiete in Posen und Westpreussen. Berlin 1897.

Innem okiem patrzył na dzieło komisyi Ottomar Beta.² Nie imponują mu ani piękne budynki, ani simmentalery sprowadzone przez komisyę, ani drzewka owocowe i ogródki, gdyż wszystkie te piękności zostały stworzone nie siłą samorzutną gospodarzy włościan.

Opiera on swoje zdanie podobnie jak Sohnrey na tern co widział i słyszał w koloniach i dochodzi do wniosku, że wszyscy ci koloniści nie będą w stanie przetrwać pierwszego kryzysu. Jegomość ten jest pełnym pogardy dla wszystkiego co polskie, lecz dochodzi do wniosku, że w danych warunkach polski włościanin, który zrósł się z rolą, któiy zastosował się do warunków naturalnych kraju, w końcu zwycięży, niemiecki kolonista albo spolszcz)^ się prędzej czy później, zastosuje się do tych warunków, albo pójdzie z torbami Nam się zdaje, że sąd ten trafia w sedno samo. Z tego też punktu widzenia nie należy przeceniać »misyi kulturalnej« owych osadników niemieckich. Zapewne gospodarują oni intensywniej od włościan polskich, zaprowadzają postępową technikę gospodarczą, ale kwestya jeszcze, czy te właśnie sposoby gospodarowania do jakich przywykli włościanie na żyznych łanach Westfalii, lub ogrodnicze gospodarstwa Badenu mogą przyjąć się na glebie Wielkopolski. Tu trzeba nowego typu gospodarczego, a typem tym nie będzie gospodarstwo chłopskie; rozległe łany polskie potrzebują ogromnego nakładu pracy, jaki dać może tylko zrzeszenie ludzkich jednostek dla wspólnego celu. Wynaleźć tę formę to rzecz przyszłości, rzecz agronomii socjalistycznej W obecnej zaś dobie owe sadzonki gospodarstwa obcego na ziemi polskiej niszczeją niechybnie. Opowiada też autor charakterystyczne bardzo fakt}r o zupełnym braku zaufania miejscowej ludności do tych kolonistów pod względem stosunków handlowych. Tak naprzy-kład agent handlowy i kupiec nie uważają ich jako kontrahentów, z którymi można zrobić interes, którym można dawać kredyt, uważają ich poprostu za ofiary waryackiej polityki, które prędzej czy później zmarnieją; a takiem jest zdanie — nie polaków,- a niemców, kupców i przemysłowców, którzy mają z mmi do czynienia.

»trzeba uważać ofiary za montes, a rezultaty za

Nakoniec mamy do zanotowania poglądy pana doktora

E. Stumpfe, który napisał świeżo rzecz o komisyi koloniza-cyjnej l. Krytyka wypadła bardzo ostro. Z obliczeń wypada, że każda rodzina kolonistów kosztowała państwo 10860 marek, komisya trwoni pieniądze, podczas gdy przedsiębiorstwa parcelacyjne prywatne osiągają zyski. Patrząc na sprawę z punktu widzenia germanizacyi — powiada pan Stumpfe

ridiculiis mus!« Wytrawny znawca stosunków agrarnych Sehring, upatruje zło w zbyt małych parcelach, pan Stumpfe, twierdzi przeciwnie, że komisya napróżno sili się na tworzenie gospodarstw włościańskich większej miary i radzi jej racżej osiedlać w ziemiach polskich, niemieckich małorolnych włościan. Większe gospodarstwa włościańskie poucza czytelników swych ten gwałtowny germanizator, potrzebuje postronnych robotników, tych robotników zaś musi szukać śród polaków, i dlatego bywa tak, że w koloniach już teraz jest do 38 ’/₀ polaków, a w szkołach kolonii przeważają często liczebnie dzieci polskich robotników nad dziećmi niemieckich kolonistów; tymczasem w koloniach małorolnych kolonistów ten nienawistny polski żywioł nie miał by dostępu. Nie powiada atoli pomysłowy ten pan z czego żyć będą té kolonie małorolnych w kraju, gdzie brak wszelkich warunków na rozwój drobnej własności. Z uporem powtarza pan Stumpfe »dasganze Deutschland muss es sein«: całe Niemcy rad by zapędził do ogromnej krucyaty przeciw polakom, radby widział napływ nie tysięcy -, a setek tysięcy niemców do dzielnic polskich. Że odbywa się ruch w kierunku odwrotnym nie dla jakichkolwiek urojeń politycznych, lecz spowodowany koniecznością ekonomiczną, że w Niemczech kwestya agrarna staje się palącą wskutek braku

Die Polenfrage und die Amiedlungs-Kommission. Berlin 1902.

robotników rolnych, wskutek powszechnego prądu poszukiwania zarobku nie na roli, a w przemyśle, jaki opanowuje młodsze pokolenie, tego nie widzi dziki apostoł barbarzyńskiej polityki.

Z wywodów jego wynika w rzeczy samej, że komisya kolonizacyjna dotąd nie była w stanie osiągnąć rezultatów żadnych, a gdyby logika jego mniej odpowiadała nazwisku, gdyby pan Stumpfe był mniej tępym, to musiał by dojść do wniosku, że drobne zmiany jakie proponuje — zmniejszenie parcel, inna organizacya w zwabianiu kolonistów, tańsze budowle i t. p. — nie uratują sprawy, ponieważ cała sprawa kolonizacyi jest opartą na fałszywych podstawach. Sztuczne nasadzanie drobnej własności w kraju, którego warunki społeczno-ekonomiczne nie sprzyjają rozwojowi drobnej własności jest wogóle nonsensem, a o ile to nasadzanie drobnej własności odbywa się w walce z narodem całym, jest ono nie tylko zbrodnią, ale też głupotą polityczną.

Logiczny wniosek z faktów ujawnionych dotąd w działalności komisyi kolonizacyjnej jest taki: Sprawa kolonizacyjna w szesnaście lat pomimo ogromnego nakładu kapitału i pracy nie posunęła się naprzód, kolonie niemieckie nie zdołały stworzyć dla siebie gruntu, nie zdołały zapuścić korzeni. Koloniści niemieccy bez pomocy rządu nie zdołają się utrzymać ekonomicznie; pozbawieni tej pomocy niechybnie ulegną zlaniu się z masą polskiej ludności; ostać się mogą tylko dopóty, dopóki trwa system, przy którym oni są sutenowani przez państwo. ³

Czy zaś trwać może ten system, to staje się kwestyą układu politycznego, i tylko układu politycznego. Już teraz komisya kolonizacyjna ma zwolenników wyłącznie tylko śród partyi junkrów i partyi rządowej quand même— »nacyonalnych liberałów«. Pierwsi bronią jej we własnym interesie, drudzy ponieważ przywykli z zapałem wyżła aportować każdy projekt rządowy, jako partya żyją bowiem wyłącznie z łaski rządu, muszą znosić każde kopnięcie nogą i spełnić każdy, chociażby najbrudniejszy, rozkaz. Inne partye polityczne nie mają potrzeby prostytuować się w usługach rządu i dlatego nie popierają tej polityki dyletantyzmu ekonomicznego. Lecz rządy junkierstwa trwać wiecznie nie będą, najlżejszy podmuch postępu politycznego w Prusiech zmiecie nacyonalnych liberałów. Z chwilą zaś kiedy rządy w Prusiech nie będą sprawowane wyłącznie w interesach junkierstwa — wybije ostatnia godzina owych nieszczęsnych ofiar idyotyzmu politycznego, kolonistów niemieckich osadzonych na ziemi polskiej.

Lecz na komisyi kolonizacyjnej nie kończą się zapędy germanizacyjne rządu pruskiego na polu agrarnej polityki celem »wywłaszczenia polaków«. Obecnie panowie Biilow, Posado-wsky, Podbielski et consortes wpadli na nowy pomysł: skupywanie ziemi w Księstwie i Prusiech Zachodnich celem tworzenia dominiów państwowych jako »twierdze niemczyzny«.

To zmusza do przypomnienia jednej z parties honteuses w dziejach rządu junkierstwa pruskiego — rabunku ziem dawniej koronnych Rzeczypospolitej.

Z ziem zabranych utworzono prowincyę »Południowe Prusy«, którą rządził wszechwładnie niemal minister Hoym i pod nim to kradzież dobra publicznego została uorganizo-waną systematycznie przez szajkę złodziei. Dawne króle-wszczyzny zostały, własnością rządu, prócz tego pokonfisko-wano dobra duchowne i bardzo wiele majątków szlachty, która brała udział w powstaniu Kościuszkowskiem. Te więc dobra zostały wprost rozgrabione.

»W maju roku 1796 podskarbi Rietz, małżonek późniejszej hrabiny Lichtenau (metresy królewskiej) wyłudził u króla darowiznę rocznej pensyi 2000 talarów »»w uznanie wiernych zasług« « ; ta suma została mu przekazaną na dobrach

dawniej stołowych — Nowydwór. W sierpniu tegoż roku różni oficerowie wyłudzali darowizny, rozdzielono pomiędzy nich dobra państwowe; bolesnem jest widzieć między tymi panami także Blüchera« — pisze Meyer ( Geschisckte Posens str. 193). Wnet później utworzyło się formalne konsorcyum celem kradzieży dóbr ziemskich. Na czele stali Hoym, minister rządzący prowincyą, i jego protektor w Berlinie,' kanclerz von Goldenbeck, oraz faworyt królewski i rajfur Bischofswerder, duszą całego przedsięwzięcia był niejaki Triebenfeld, kreatura Hoyma, który go uczynił szlachcicem pruskim i wyrobił mu różne tytuły. Prócz tego odegrali tu rolę wspomniany już Rietz i jakiś hrabia Lüttichau przybyły z Danii i będący jedną z figur najbardziej brudnych u dworu berlińskiego. Zwykle rzecz odbywała się tak: Amator ziemi polskiej zgłaszał się do Trie-benfelda i dawał łapówkę należną; Triebenfeld polecał swego klienta Hoymowi, ten polecał go »łasce monarszej«, a Rietz lub Bischofswerder dokładali starań, aby król podpisywał do-nacyę; obdarowany brał tedy dobra albo darmo zupełnie, albo też za opłatą niewielką zwaną Erbschaftsgeld. »Postaraj się pan tylko, żeby panu wyznaczono dużo dóbr, a zarobimy na tern miliony«, pisał n. p. Triebenfeld do hrabiego Lüttichau. (Meyer ibid.)

Wszystkie te machinacye opisał- jeden z urzędników pruskich, Hans Ludwig von Held⁴, w książce pod tytułem: Die wahren Jakobiner im preussischen Staate oder aktenmässige Darstellung der bösen Raenke und betruegerischen Dienstfueh-rung zweier preussischer Minister; znanej bardziej pod tytułem: Das schwarze Buch. Prócz tego' ogłoszono w czasopiśmie Neue Feuerbrände (1807 zeszyt 2 str. 65 i następne) spis majątków zrabowanych pochodzący od Helda, pod tytułem: Das sclnvarze Register oder General-Tableau sämmth-cher in Süd-Preussen während der Minister von Hoym diese

Provinz verwaltet hat in dem Jahren 1794. bis 1798 als Gratialgueter verschenkten, ehemaligen polnischen Krön- und geistlichen Gueter. Z tego więc regestru czynimy wypisy następujące, dla scharakteryzowania gospodarki pruskiej.

Najpierw hersztowie: Hoym nie zapomniał o sobie oczywiście, wziął w darze 13 majątków w ziemi Sohacze-wskiej ; wartość tych majątków była oceniona na 70000 talarów, podał w urzędzie zwanym Chargen-Casse na 60000 talarów i od tej sumy opłacił darowiznę. Sprzedał te majętności rodzinie Lubiński (Lubieńskich?) i otrzymał niewiadomą kwotę pieniężną i klucz Sydnicki pod Kaliszem; tę majętność sprzedał potem za 198000 talarów. Held powiada: »Oszukał tedy monarchę nie tylko co do wartości tych dóbr, lecz także oszukał kasę. Zły to przykład ze strony ministra, który miał strzedz uczciwości i porządku i doglądać dochodów kas państwowych.« Meyer (ibid) dodaje: na krótko przed darowizną pisał Hoym do króla: »Obiegają wieści jakobym ja nabył w nowej polskiej prowincyi dobra ziemskie. Wobec obowiązków, jakie raczyłeś, Najjaśniejszy Panie, powierzyć mi przy urządzeniu tych prowincyi, byłoby to wbrew moim obowiązkom i moim zapatrywaniom«.

Bischofswerder wziął w darze 4 majątki, których wartość podano na 18000 talarów. Sprzedał je hrabiemu Lüttichau, a więc jednemu ze wspólników grabieży, który napewno zapłacił mniej niż wartość rzeczywistą, za 1‘25000 talarów.

Trieben feld wziął dobra pod Kaliszem, w powiatach Odolanowskim i Ostrzeszowskim; razem 8 majątków ziemskich, których wartość podano na 51000 talarów; wkrótce potem sąd oszacował te dobra przy zapisywaniu do katastru po potrąceniu wszystkich danin i kompetencyi na 700000 talarów, a te wnet potem zostały sprzedane za 750000 talarów.

Hrabia Lüttichau wziął częścią w darze, na wniosek Hoyma, częścią kupił 21 majątków ziemskich; pomiędzy innymi klucz Kowal, starostwo Kopanica pod Babimostem; wartość tych majątków miała wynosić razem 11000 talarów,

Held ocenia je na 800000. Zresztą chodzi tu o sprawy bardzo zagmatwane, gdyż Lüttichau często bywał podstawiony za innych: »Tak było n. p. z majątkiem Tarnowo pod Poznaniem, który radca Graevenitz z Poznania dostał za to, że w procesie rozwodowym półgłówka hrabiego Gurowskiego z żoną, córką Bischofswerdera, którą mu byli wpakowali, rozstrzygnął na korzyść tej jejmościanki tak, że miała otrzymać od męża 72000 talarów. Graevenitz dał hrabiemu Lüttichau 3000 talarów, a sprzedał wnet za 65000 talarów. Tak samo musiał Lüttichau odstąpić wieś Konojad w powiecie Kościańskim, na mocy tajnej konwencyi z Hoymem, radcy sądowemu Reinhardowi w Poznaniu; ten bowiem miał polecone sobie uregulowanie urzędów hipotecznych prowincyi, stąd znał dokładnie wartość majątków wakujących i wybierał takie majątki na darowizny.«

Po za tem spotykamy takie osobistości:

Markiz Lucch e s i n i wziął w darze 10 wsi ; pomiędzy innemi starostwo Międzyrzecz; ponieważ na tem starostwie miał książę Jabłonowski dożywocie, Lucchesini spłacił księciu sumę 1515000 talarów. Held dodaje: »Chytry Włoch wytropił kęsek znakomity. Jego trudy poselskie w Warszawie zostały tem hojnie wynagrodzone. Słusznie należał mu się kawał ziemi polskiej nad podziałem której pracował tak gorliwie«-.

Generał Blücher wziął w darze dobra oszacowane na 28000 talarów. Held twierdzi, że intrata z tych dóbr, pomiędzy którymi był klucz Daniłowski, wynosiła 6000 talarów, wartość więc była conajmniej 120000 talarów. Meyer (ibid. str. 196) powiada: Blücher nigdy dóbr tych nie widział, nigdy nie włożył w nie szeląga, a sprzedał w roku 1803 jakiemuś kupcowi z Elbląga za 140000 talarów.

Tajny radca von Beyer otrzymał dobra szacowane na 70225 talarów; intrata czysta z nich wynosiła 8000 talarów, wartość zatem najmniej 160000 talarów.

Generał Zastrow, adjutant króla, wziął w darze 8 wsi, które były własnością Wybickiego; wartość tych dóbr podano na 87650 talarów, Held ocenia je minimum na 200000 talarów.

Marszałek hrabia Kayserling wziął 5 wsi oszacowanych na 59000 talarów, zapłacił za tę darowiznę 40000 talarów, a intraty rocznej miał z niej 6000 talarów.

Minister Haugwitz, świętoszek i zausznik króla jegomości rozpustnik i bigota, podobno nie pobierał pensyi, za to otrzymał starostwo Kłobuckie i wieś Kroszyce w pobliżu Krakowa i sprzedał te dobra za 200000 talarów.

Radca Goldenbeck, syn kanclerza otrzymał dobra, warte niby 28600 talarów; przywilej królewski uwalniał te dobra w dodatku na czasy wieczyste od części podatków. Zostały one potem oszacowane z urzędu na 150000 talarów.

Książe Hohenłohe-Ingelfingen miał otrzymać dobra przynoszące 6000 talarów intraty, przyjacielskim szacunkiem wyznaczono mu dobra przynoszące 50000 talarów.

Dalej znajdujemy pomiędzy obdarowanymi takie figury : Książe Ludwik Wirtemberski, książę Radziwiłł powinowaty króla, księżna H e s s e n-P h i 1 i ps-T h a 1.

A oto kilka szczególnie kompromitujących historyjek: Eisenberg, prezydent miasta Berlina otrzymuje dobra wartości 40000 talarów. Za czasów kiedy Hoym rządził Szląskiem, zdarzyły się we Wrocławiu rozruchy; Eisenberg był posłany dla śledztwa, i Hoym padł przed nim na kolana błagając litości; stąd darowizny. Niejaki Leberenz, stajenny króla otrzymał dobra wartające 100000 talarów i odtąd nazywał się von Krackewitz. Held dodaje: »Podobno względy pani radczyni Beyer były kanałem, przez który spłynęły te łaski«. Jakiś major Stromberg wziął dobra wartające 50000 talarów: »Brat jego, niegdyś oficer rosyjski, potem landrat pruski miał się ożenić z panią Schreyber, metresą Hoyma; tak by się też było stało, lecz Schreyberowa umarła nagle«. Niejaki von Treskow, handlarz norymberszczyzną z Berlina, nie wiadomo za co uszlachcony, wziął w darze — nie wiadomo za jakie zasługi — 21 wsi.

Są też i polskie nazwiska: Hrabia Unruh Held dodaje: »ten sam co w czasie rewolucyi w Warszawie z ledwością uszedł szubienicy« — otrzymał 4 wsie, jak sądzi

Held — »dla zatkania mu gęby«. Generał Chlewoski wziął 5 wsi, przynoszących 6000 talarów dzierżawy: »Majątek Komorowo podarował swojej żonie, rozwiedzionej przedtem z dwoma już mężami, a ostatnio z radcą wojennym Buch-holzem ; darował jej, kiedy była jeszcze tylko metresą jego, ponieważ obawiał się, że zużytkuje przeciw niemu sekreta rozmaite, o których wiedziała«.

Zdarzały się też pomyłki niefortunne: Dyrektor poczty otrzymał wieś »stało się przez pomyłkę; kanclerz bowiem Goldbeck chciał wziąć tą wieś dla swego syna; w kancelaryi atoli pomylono się, może z umysłu i nadanie otrzymał dyrektor poczty. Dla syna kanclerza wybrano potem inne, lepsze dobra«.

I tak dalej i tak dalej !

Oto jak wyglądała preussische Wirtschaft, w czasie kiedy Lucchesini, Bischofwerdry i Buchholzy pouczali świat, że trzeba zniweczyć Polskę dla jej nierządu! Oto w czyje ręce dostała się ziemia polska! — Dobra koronne polskie były marnotrawione. Miały być niegdyś starostwa »Chlebem zasłużonych« a oddano je w czasach upadku chciwej zgrai pasożytów szlacheckich. Przecież tego nie było, aby stały się własnością prywatną zauszników, raj furo w, metres i ich mężów. To sprawiły dopiero rządy pruskie.

Teraz panowie Bülowy i Podbielscy chcą skupywać ziemię, tworzyć dominia państwowe, chcą powiększyć kosztem 100 milionów marek posiadłość państwa, którą roztrwonili ich poprzednicy przed stu z górą laty!

A dalej jeszcze: »Trzeba — powiadają Biilow i Pod-bielsky przyjść z pomocą niemieckim posiadaczom ziemskim w prowincyi poznańskiej«. Któż są ci posiadacze? Spadkobiercy Krackewitzów. Triebenfeldów, Ricków, Bischofswerde-rów, Lüttichau’ôw, Treskow’ôw, spadkobiercy rabusiów i złodziei grosza publicznego !

Uchwalił sejm 100 milionów marek po to, aby na tych dominiach państwowych jako dzierżawcy lub administratorowie opływali jak pączek w maśle dotychczasowi właściciele. I kto

22

Stosunki społeczno-ekonomiczne.

uchwalał? Wnuki owych Hohenlohe-Ingelfingen, Kayserlingów, Grävenitzow, Jastrowów, Goldbecków zasiadają do dziś w izbie panów sejmu pruskiego.

Jeżeli teraz zapytamy, jakie są cele polityczno-ekonomiczne tego planu nowego? — to odpowiedzi logicznej darmo szukać będziemy zarówno w »uzasadnieniu« projektu do prawa, jak w mowach ministeryalnych. Tym razem bowiem niema już wzmianki żadnej o tern, że posiadacze niemieccy mają być wykluczeni, że majątki mają być nabywane wyłącznie z rąk polaków. Przeciwnie, mówcy partyi junkrów, np. von Heydebrand und der Łasa, akcentowali silnie swoje nadzieje, mianowicie, że niemieccy posiadacze będą uwzględnieni w pierwszej linii. Hrabia Biilow, w mowach którego już dawno ludzie rozsądni przestali doszukiwać się logiki, tym razem wyprawiał łamańce niebywałe: z jednej strony prawił o wielkiej misyi kulturalnej chłopa niemieckiego i drobnej własności, z drugiej strony rozwodził się o konieczności zachowania wielkich obszarów; żałował, że majątki w rękach niemców często przechodzą z rąk do rąk, z drugiej strony polecał osadzanie na majątkach dzierżawców dominialnych, którzy jeszcze częściej się zmieniają; z jednej strony zaręczał uroczyście, że rząd ani myśli w}^wierać jakiejkolwiek presyi politycznej na dzierżawców, z drugiej strony upatrywał w tych dzierżawcach powolne narzędzia polityki rządowej. Słowem groch z kapustą. Dowodzi to tylko, że i tu jak w wielu innych wypadkach kanclerz uprawia politykę, o której skutkach, dla absolutnego braku znajomości spraw ekonomiczno-społecznych, nie zdaje sobie sprawy. Prawił on o wekslu jaki spłaca spełniając obietnicę środków zaradczych »dla podniesienia i wzmocnienia naszej narodowości zagrożonej w prowincyach o mieszanej ludności«. Weksel tymczasem płaci ludność opodatkowana, płaci gotówką. Hrabia Biilow zaś już dziś jest bankrutem politycznym, gdyż nigdy nie miał kapitału zasad politycznych, z któregob}^ mógł czerpać. Jedyny argument jaki przytaczają Biilow et consortes w swojem uzasadnieniu to ten, ?e w ostatnich latach ubyć miało »w rękach niemie-ckich« ziemi w Księstwie i Prusiech Zachodnich 31000 hektarów, pomimo zakupów komisyi kolonizacyjnej. Cyfra ta nie wiadomo jak została obliczoną, urzędowej bowiem statystyki o narodowości właścicieli ziemskich niema zgoła, a raporty urzędników pruskich zdawane ad hoc nie dają rękojmi pod względem wiarogodności i objektywności. Przypuśćmy atoli, że fakt jest prawdziwy, że rzeczywiście polacy w ostatnich pięciu latach nabyli więcej ziemi od niemców, niż niemcy od polaków; jakiż stąd wniosek? Chyba ten, że przybysze niemieccy, śród któtych jest bardzo wielu spekulantów, łatwiej też przenoszą się z jednej prowincyi do drugiej, sprzedają ziemię; polacy zaś, jako żywioł mniej fluktujący nabywają. Jeżeli więc rząd zechce kupować majątki, to wskutek zwiększonego ponownie pobytu podniesie się cena ziemi, spekulanci na tern zrobią dobry interes, a rząd nabędzie po cenie wysokiej pewien obszar. Ponieważ komisya kolonizacyjna w ostatnich latach płaci po 800 marek przeszło za hektar, za owe 100 milionów nabędzie rząd około 12000 hektarów.

i/    v

Cży jednakże w końcu przybędzie wtedy więcej ziemi w rękach polskich czy w niemieckich, to jeszcze kwestya, gdyż w każdym razie ziemi w rękach spekulantów niemieckich jest więcej niż wykupić może hrabia Biilow swoim kredytem po

litycznym.

Lecz cóż stąd, że rząd pruski stworzy nowe dominia? Pan Stumpfe twierdzi, że doprowadzi to — utrudnienia ger-manizacyi. »Dawny rycerz — powiada on — był w rzeczy samej germanizatorem znakomitym, właściciel dóbr rycerskich, dziś, pomijając nieliczne wyjątki, jest slawizatorem«. W rzeczy samej: Dobra państwowe muszą być puszczane w dzierżawę, dzierżawca musi przedewszystkiem dbać o zysk i rentę, to znaczy musi poszukiwać taniego robotnika; ani mu się śnić będzie sprowadzać robotników niemieckich, tembardziej, że o rolnych robotników niemieckich coraz to trudniej. Wspomniany autor opowiada następujący charakterystyczny przykład: »Na jednem z dominiów na niżu wiślanym, w okolicy, gdzie ³/₅ ludności stanowią niemcy, prócz .d-ziefżawćy zastałem

jedne tylko rodzinę niemiecką. Dzierżawca mówił mi, że dawniej miał niemieckich wyłącznie włodarzy, owcarzy, stelmachów, kowali i t. d. Lecz teraz trudno ich znaleźć, a w dodatku naprzykrzyły mu się wieczne zatargi polaków z ,nie-mieckiemi włodarzami, zwłaszcza jeżeli ci są ewangelikami. Jeżeli zaś są katolikami, to conajmniej dzieci ich polonizują się; wskazał mi następnie kilka takich spolonizowanych rodzin robotniczych. Czyż tedy takie dominium nie jest raczej grobem niż placówką niemczyzny?« Zupełnie słusznie dochodzi tedy autor do wniosku, że samo posiadanie ziemi nie decyduje w walce narodowościowej: Chodzi o masy i ich stanowisko narodowościowe. Czy posiadacz jest niemcem czy polakiem, to nie zmienia faktu, że przy dzisiejszych warunkach dla uprawy roli w dzielnicach polskich nie znajdą się niemcy poprostu dlatego, że ci niemcy znajdą dogodniejsze dla siebie warunki pracy najemnej poza rolnictwem.

Zapewne, właściciel ziemski łub dzierżawca dzięki swej przewadze ekonomicznej może wywierać presyę na masę robotniczą kiedy chodzi o politykę. Dzięki tego rodzaju presyi wybierają np. dotąd niejednokrotnie polscy robotnicy wiejscy hakatystę do parlamentu niemieckiego, a robotnicy wiejscy we wschodniej Galicyi stańczyka. Lecz w miarę tego, jak masy robocze dochodzą do świadomości politycznej, narodowościowej, taka presya staje się bezskuteczną. Przeciwnie sądzić nawet należy, że w najbliższej przyszłości pomiędzy przedsiębiorcami a najmitami w rolnictwie wybuchać będą coraz to częściej zatargi czysto ekonomiczne, a wtedy w dzielnicach polskich ten antagonizmć przybierze niewątpliwie zabarwienie narodowościowe wszędzie, gdzie przedsiębiorcą jest niemiec. Wtedy zaś skończy się też do reszty wpływ polityczny dziedziców niemieckich na robotników polskich.

Wynik zatem, do jakiego każdy sumienny badacz stosunków dojść musi, jest taki, że cała agrarna polityka rządu pruskiego w celach germanizacyi, chybia celu. Lecz nie wynika stąd bynajmniej, że polityka ta zostanie zaniechaną prędko.

Hrabia Biilow np. z naciskiem powtarzał, że chodzi mu o zaznaczenie »siły i stałości polityki rządowej« w tym kierunku. Jak się to zdarza często duchom podrzędnj^m zachodzi u kanclerza Rzeszy niemieckiej zamęt w pojęciach: bezprawie nie jest siłą, upór nie jest stałością. Mąż stanu w rzeczy wistem tego słowa znaczeniu mógłby ewentualnie przyznać się do błędu, porzucić drogę dotychczasową, hrabiego Biilowa na to nie stać i z uporem kontynuować będzie politykę bankructwa.

Lecz nawet gdyby los zrządził, że u steru nawy państwowej stanąłby polityk innej miary niż ci, których oglądaliśmy za »nowego kursu«, to i wtedy nie nastąpiłby zwrot w polityce pod tym względem. Nie nastąpiłby dlatego, że nie o logikę politycznych zamiarów tu chodzi, a o korzyści panującej kliki. Tą kliką panującą jest junkierstwo pruskie, a junkrom niemieckim bardzo wygodnie z polityką agrarną, która w imię interesów narodowościowych niemieckich, dostarcza im korzyści. Jak widzieliśmy junkrowie ciągną korzyści bezpośrednie z polityki rządowej: komisya kolonizacyjna płaci im ceny niebywałe za majątki ziemskie, wykup ziemi przez państwo celem tworzenia majątków rządowych nowe rokuje zyski hojne dla spadkobierców Bischofswerderów, Liitti-cha’ôw, Triebenfeldów. Lecz ponadto junkrowie ciągną korzyści pośrednie z tej polity/ki rządowej: Siedzibą junkrów jest dzielnica na wschód od Elby; w tej dzielnicy leżą ziemie polskie, na których toczy się walka narodowościowa. Rząd który chce tej walki, który wzywa ciągle naród niemiecki do walki z »najniebezpieczniejszym wrogiem niemczyzny«, musi z konieczności faworyzować »żywioł niemiecki«, a tym w pierwszej linii są właśnie junkrowie. Szczując przeciw polakom, rząd wysuwa wobec filistra zachodnio-pruskiego na plan pierwszy »dzielnego zdobywcę i obrońcę« kresów wschodnich. A więc prestige polityczny junkierstwa pruskiego zyskuje wskutek polityki germanizacyjnej zwłaszcza na polu agrarnem.

To też partya junkrów, jej polityczni prowodyrzy doskonale zdają sobie sprawę z tych inponderabilii politycznych. Kiedy się rozmawia z takim hreczkosiejem junkierskim z Prus Zachodnich gotów on przyznać, że cała działalność komisyi ko-lonizacyjnej jest für die Katze, że on osobiście wolałby zachować przyjazne stosunki z polakami, którzy »są bardzo dobrymi sąsiadami« ; pomimo to ten jegomość wybrany jako kandydat partyi konserwatywnej t. j. junkierskiej, bezwarun-kowo będzie popierał tę politykę bezpłodną, będzie jątrzył; zmusza go do tego interes stanowy. Dlatego twierdzimy, że ta polityka agrarna pomimo że wydaje w pojęciu germani-zatorów jako rezultat ridiculus mus, trwać będzie dopóty, dopóki w polityce pruskiej decydującem stronnictwem będą junkrowie.

ROZDZIAŁ IL

¹

»Wielkopolska agitacya« (Grosspolnische Agitation) jest szczególnego rodzaju ćwiekiem w mózgach rządowych i nierządowych polityków wynaradawiania. Trudno określić, jaką kładą treść w ten frazes ci, co go używają, gdyż zależnie od inteligencyi osobnika wiąże się z nim coraz inne pojęcie. Starzejący się Bismark zdaje się miał na myśli politykę à la Czartoryski, pomimo że o takiej polityce po roku 1870 mowy już nie było; Caprivi stosował ten frazes do wszelkiej akcyi w celach obrony narodowości polskiej; Billów, z imieniem którego łączy się nierozerwalnie pojęcie maskarady politycznej, udaje że wierzy w »wielkopolską agitacyę« dążącą do zbrojnego powstania. Co myślą wymawiając ten frazes »politycy« w rodzaju Posadowskych, Podbielskich, Rheinbabenów, powiedzieć trudne, lecz zastanawiać się nad tern nie warto.

²

Kolonisation in Polen und die Fuchsmüller Bauerntragödie, zwei Bilder aus dem deutschen Rechts- und Wirtschaftslehen. Berlin 1896.

³

Podobne zresztą poglądy wypowiedział już dawno prot. Delbrück w swojej broszurze: Die Polenfrage (Berlin 1894). Wywody tego autora są znane dostatecznie i dlatego nie widzimy potrzeby roztrząsać ich tu detaliczne.

⁴

Wsławił się potem jako gorliwy patryota pruski w walce przeciwko Napoleonowi. Pisał o nim Wernhagen von Ense w Biografische Denkmale tom 7.

Akcya obronna polska.

Zasady germanizacyjne, w kierunku wywłaszczenia szlachty i utrudnienia włościanom polskim nabywanie ziemi — utrudniały bowiem, skoro komisya skwapliwie wykupywała majątki, które uledz mogły parcelacyi — pobudzić musiały do akcyi obronnej społeczeństwo. Przedewszystkiem opinia publiczna skierowała się przeciwko »sprzedawczykom« przeciwko obywatelom ziemskim, którzy sprzedawali komisyi swoje majątki. Był to poryw zupełnie naturalny i uzasadniony ale skutki nie mogły być doniosłe. Pokusa była wielką, skoro komisya płaciła ceny wysokie, a z drugiej strony nie ulega kwestyi, że bardzo wielu obywateli w tym właśnie czasie kiedy komisya rozpoczęła swą działalność, było w położeniu kryty-cznem. To też od samego początku podaż ziemi z rąk polskich była sporą i została nią aż do dzisiaj dnia, przynajmniej zaznacza sprawozdanie ostatnie, że komisyi zaofiarowano ze strony polskiej w r. 1901 ni mniej ni więcej tyko 82 majątki większe i 102 zagród włościańskich; razem obszaru 52056 hektarów; zaofiarowanie ze strony niemieckiej wyniosło 219 majątków większych, 126 zagród włościańskich razem 101273 hektarów. Jeżeli więc w roku 1896 doktór Stefan Pawlik¹ apeluje do panów wielkopolskich i ufa, że takich smutnych przykładów nie będzie w przyszłości« to taka ufność wydaje się bardzo naiwną.

Patryotyzmu starczy u współczesnej szlachty polskiej na to, ab}^ hasło »pracy organicznej« sprowadzić do banalnie jasnego enriches vous w ten sposób gotowa ona być patryo-tyczną aż po meszty, ale ofiar od niej nie czekajmy. Jeżeli więc święte oburzenie nie na wiele się przydało w tym kierunku, to natomiast została wszczętą, względnie ożywioną, w odpowiedzi na uchwalenie funduszu gadzinowego, akcya ^kierowana ku poparciu włościaństwa polskiego, w której wzięli udział ludzie wszelkich sfer społecznych. Przedewszyst-kiem ożywiły się po roku 1886 »kółka włościańskie«. Zadaniem kółek jest szerzenie wiadomości z zakresu agronomii wśród włościan. Zawdzięczają one bardzo wiele bezinteresownej pracy pana M. Jackowskiego, któiy od r. 1873—1901 był przewodniczącym czyli patronem kółek i niezmordowanie dla nich pracował. Znaleźli się też ludzie wśród obywatelstwa, którzy zajęli się tą sprawą, służyli radą i wskazówką. Uznając pożyteczną działalność kółek, ceniąc pracę ludzi dobrej woli, nie widzimy racy i, dla której w prasie polskiej tę skromną działalność czczą jak czyny bohaterskie. Przeciwnie zdaje się zupełnie źle świadczyć o poczuciu obowiązków obywatelstwa, że — jak czytamy w ostatnim roczniku kółek — o obywateli, którzy chcą tej sprawie poświęcić nieco czasu bardzo niekiedy trudno. Sądzimy, że w innem społeczeństwie, przy ta-kiem położeniu jakie wytworzyło się w Księstwie i Prusiech, tego rodzaju skromne obowiązki byfyby energiczniej wypełniane przez klasę posiadającą. Z drugiej stron}/' wątpić należy, czy rzeczywiście obywatele wiejscy, posiadacze wielkich majątków ziemskich są zawsze odpowiednimi doradcami dla włościan i o ile chodzi o sposoby dźwignięcia gospodarstw wiejskich włościan. Można bowiem być dobrym agronomem i dobrze rządzić wielkim majątkiem a mimo to nie mieć kwalifikacyi na kierownika i doradcę włościan, gdyż zasady racyonalnego gospodarstwa nie są jednakie dla wielkiego a drobnego przedsiębiorstwa rolnego. To też ruch włościaństwa w kierunku

celem parcelacyi majątków ziemskich. Jeżeli wano — rząd zamyśla parcelować celem osadzenia niemców, to polacy mogą osadzać na parcelach włościan polskich. Należało zatem stworzyć instytucye, któreby się podjęły tego zadania. Panu I. Kalksteinowi należy się zasługa umiejętnego zastosowania zasady spółek zarobkowych do celów parcela-cyjnych. Sprawa odrazu przybrała formy poważne. Z jednej bowiem strony ludzi żądnych posiadania parceli wśród ogromnej rzeszy robotników bezrolnych niezdolnych do innej niż rolnicza pracy musi zawsze być tysiące, a oszczędności zdobywane krwawym trudem, i formalnem głodzeniem się w czasie wędrówek za zarobkiem na Zachód, zapewniają pewne aczkolwiek skromne kapitały u części tych robotników. Z drugiej zaś strony dla posiadaczy wielkich majątków parcelacya jest dobrym zawsze interesem a niekiedy wprost jedynym ratunkiem, zwłaszcza jeżeli udaje się sparcelować część majątku aby uratować resztę. Chodziło zatem o znalezienie takiej formy, przy której kredyt mógł być ułatwiony, i przy której zasadjr spółki zarobkowej mogły być stosowane do specyalnych warunków jakich wymagała parcelacya. Założono więc w r. 1888 w Poznaniu nową instytucye kredytową »bank ziemski« celem ułatwienia operacyi kredytowych przy parcelacyi; kapitał akcyjny tego banku wynosił 1200000. W tymże roku powstała pierwsza spółka parcelacyjna celem zakupna majątku Pinczyn, w powiecie Starogrodzkim w Prusiech Zachodnich. Majątek ten chcieli właściciele sprzedać komisyi kolonizacyjnej, która go jednakże nabyć nie chciała bo jeszcze wtedy nie kupowała od niemców. ¹

zdobycia wiedzy fachowej jaki niewątpliwie istnieje doprowadzi- do ich samodzielności pod względem stowarzyszeń i podobnie jak w Czechach wezmą włościanie w swe ręce kierownictwo swych spraw. — Następnie wywarła akcya rządowa ten skutek, że zaczęto myśleć o planowej organizacyi

rozumo-

¹ Szczegółowy opis losów tej spółki podaje Sering w Die innere Kolonisation etc. str. 243, oraz dr. Trzciński w rozprawie Die polnischen Landkauf g enossenschaftenlnomocXaw 1897. (Dysertacyauniwersytetu w Monachium).

Obszar wynosił 118281 hektarów cena 400000 marek. Zgłosiło się wnet 96 włościan, którzy pragnęli nabyć ziemię. Utworzono więc spółkę na zasadach następujących: Nabywcami parcel mogą zostać tylko członkowie spółki; wkładka wstępna wynosi 10 marek; prócz tego nabywca parceli wpłaca do kasy spółki 50 marek od każdego hektara, a rocznie płacić winien 5°/₀ wartości parceli jaką nabywa. Budynki i inwentarz musi nabywca parceli opłacić własnym kosztem, lecz stają się one własnością spółki dopóty, dopóki cena ziemi — 400000 marek — nie zostanie zamortyzowaną. W ten sposób spółka będąc właścicielem budynków i inwentarza ma mocno ufundowane podstawy kredytu. Członkowie nie zostają formalnie właścicielami parcel, gdyż ziemia zostaje własnością spółki do czasu zamortyzowania długu, dopiero wtedy zostają wpisani do katastrów właściciele parcel. Kapitał ma być zamortyzowany owemi ratami 5°/₀ wpłacanymi przez członków w terminie 27 lat. — Władze rządowe szykanowały z początku nową spółkę wszelkimi sposobami; Odmawiano członkom kon-cesyi na budowle, usiłowano wykazać, że spółka przekracza ustawę o spółkach zarobkowych, odmawiano zabezpieczenia bundynków w kasie prowincyonalnej ubezpieczeń. Dopiero w październiku 1889 roku sąd rozstrzygnął sprawę na korzyść spółki. Wszystkie te szykany nie zraziły przecież kierowników i uczestników spółki i cel został osiągnięty.

Następnym krokiem było założenie spółek parcelacyjnych, których zadaniem było już nie nabycie i parcelowanie jednego majątku, lecz których działalność obejmuje całe prowincye. Pierwszą taką spółkę założono w Poznaniu w roku 1890, drugą w Prusiech Zachodnich w roku 1891 w Toruniu. Spółki te nabywają majątki na własny rachunek przy współudziale »Banku ziemskiego« i parcelują pomiędzy członków. Ponieważ spółka taka zawsze znajduje kredyt wobec gwarancyi jaką daje przy solidarnej poręce wszystkich spólników, »Bank ziemski« może wnet po rozparcelowaniu majątku nabytego przez spółkę wycofać kapitał, nie więzić go w ziemi, może przy skromnych nawet funduszach rozszerzać swoją działal-

ność. Działalność parcelacyjna została następnie ożywioną jeszcze wskutek »prawa o włościach rentowych« z roku 1891. Zasady tego prawa są pokrewne zasadom na jakich osadza kolonistów komisya kolonizacyjna. Właściciel majątku ziemskiego odsprzedaje cały majątek lub część drobnym posiadaczom za pośrednictwem banku rentowego, państwowego, spe-cyalnie utworzonego w tym celu. Otrzymuje on mianowicie od banku s/i wartości szacunkowej parcel w listach rentowych, bank zaś ściąga rentę od osadników, którzy płacą czwartą część wartości szacunkowej, a po zatem 4% wartości pozostałej. Operacya taka jest ogromnie korzystną dla właścicieli, mniej korzystną dla włościan, głównie z tego powodu, że właściciel może sobie zastrzedz zawsze »wieczystą rentę«, t. j. część wartości nie może nigdy zostać zamortyzowaną lub spłaconą, lecz od niej musi być płacony »czynsz wieczysty«. Ustanawia się więc pewnego rodzaju »prawo zwierzchnicze«, gdyż uprawniony do pobierania renty ma prawo interwencyi przy sprzedaży parceli. Te ujemne strony prawa mogą być paraliżowane jednakże, jeżeli owo »prawo zwierzchnicze« przechodzi na spółkę, na korporacyę osadników. Prawo to ułatwiło operacye spółek bardzo znacznie: Majątek zostaje nabyty, .»Bank ziemski« spłaca właścicielowi nadwyżkę wartości ponad hipotecznym długiem, spółka parceluje, przyczem wszystkie prace techniczne (pomiary etc.) sprawuje »komisya generalna« wyznaczona dla urzeczywistnienia prawa o włościach rentowych, a następnie bank rentowy wypłaca właścicielowi, t. j. spółce parcelacyjnej ³/₄ wartości szacunkowej parcel, w ten sposób »Bank ziemski« wycofuje wnet swoje kapitały, i spółka może rozpocząć nowe operacye. Natomiast wskutek zmian jakie zaprowadzono później w instytucyi »włości rentowych« stało się prawie niemożliwem stosowanie takich operacyi dla naszych dzielnic. Mianowicie, prawo z roku 1896 ustanawia, że włości rentowe muszą być majoratami {Anerberecht); parcele nietylko nie mogą być rozdrabniane, lecz w dodatku spadkobierca biorący w posiadanie parcelę jest. uprzywilejowanym pod każdym względem. Wszystkie długi bowiem, ciążące na

•348 posiadłości, nie wyłączając długu rentowego i długów zaciągniętych na melioracyę gruntu, są potrącone z całej masy spadkowej; wartość posiadłości ma być szacowaną nie według ceny za jaką została nabytą posiadłość, a według intraty: z tej wartości potrąca się długi, o ile nie są pokryte innym majątkiem spadkowym, i trzecią część pozostającej wtedy sumy otrzymuje spadkobierca, na którego przechodzi posiadłość; reszta dopiero podlega podziałowi pomiędzy wszystkich spadkobierców. W dodatku ten uprzywilejowany spadkobierca nie ma obowiązku wypłacenia rodzeństwu części przypadającej kapitałem, tylko spłaca je rentą roczną.¹ Otóż takie zasady dziedziczenia mogą przyjąć się u włościan niemieckich, lecz są w jaskrawej sprzeczności ze zwyczajami włościan polskich, u których zwyczajem jest podział równy przy dziedziczeniu Prócz zwyczaju wchodzą tu w grę, jak trafnie zaznacza Trzciński, warunki przy jakich najczęściej bezrolni dochodzą do posiadania ziemi. Mianowicie: cała rodzina składa oszczędności pochodzące z zarobków podczas wędrówek na zakupienie kawałka roli; często rodzice zostają na maleńkim gospodarstwie zdobytem w ten sposób, a synowie i córki pracują na polach Saksonii, lub w kopalniach Westfalii i posyłają do domu oszczędności by dokupić kes roli, krowę lub szkapinę. W takich warunkach nietylko wyzucie rodzeństwa z dziedzictwa na korzyść uprzywilejowanego spadkobiercy byłoby krzywdą rażącą, ale cały stosunek nie może nadal istnieć, gdyż ci nieuprzywilejowani nigdy nie zgodzą się pracować i oszczędzać dla zagrody, z której im nigdy nic dostać się nie może. To też po roku 1896 polskie spółki parcela-cyjne musiały wyrzec się tworzenia włości rentowych i parcele są oddawane na własność.

Otóż charakterystycznem jest, że pomimo skromnych bardzo funduszów jakimi rozporządza »Bank ziemski« i »spółki parcelacyjne« sprawa parcelacyi idzie tu bardzo raźno i re-

¹ Krytykę tego prawa o spadkach oraz tendencyi wstecznej całego prawodawstwa o włościach rentowych podaje L. Brentano: Agrarpolitik. Stuttgart 1897.

zultaty są wcale poważne. Nie możemy tu wdawać się w szczegółowy rozbiór operacyi tych instytucyi, lecz przytaczamy jako przykład rezultaty osiągnięte przez »spółkę rolników par-celacyjną« w Poznaniu: Od roku 1894 do 1901 włącznie rozparcelowano obszar 81150 hektarów, pomimo że fundusze były więcej niż skromne: w roku 1901 bowiem depozyta wy-nosiły 999792 marek, fundusz rezerwowy 121843 marek, udziały wpłacone 315795 marek; spółka przy tern pod względem finansowym stoi bardzo nawet dobrze, skoro wypłacać mogła w roku 1894 6°/₀ dywidendy, od 1895—1897 po 7°/₀, a w ostatnich 4 latach 8°/₀ rocznie i miała obrotu w r. 1901 — 12811088 marek.

Porównywując takie rezultaty (a spółki parcelacyjne polskie wszystkie osiągnęły podobne rezultaty) dochodzi się bezwarunkowo do wniosku, że parcelacya, osadzanie włościan na ziemi polskiej nawet przy obecnych warunkach jest sprawą możliwą do uskutecznienia, a nawet łatwą. Rezultaty, jakie osiągają spółki parcelacyjne są dlatego tak nierównie większe w stosunku do środków, od rezultatów, jakie osiąga komisya kolonizacyjna, ponieważ komisya podjęła się zadania absur-dycznego osadzania włościan w warunkach, do których oni nie nawykli, wobec których są bezsilnymi, podczas gdy spółki parcelacyjne czyniły zadość potrzebie ekonomicznej, działalność ich była w zgodzie z prądami społeczno-ekonomicznemi, z wynikami miejscowych warunków.

Lecz istnieje też bardzo wybitnie wypowiadający się niedobór w działalności spółek, zwłaszcza z punktu widzenia ludzi, którzy jedyne zbawienie widzą w rozwoju własności włościańskiej : Spółki te bowiem przyczyniają się głównie nie do powstawania »typowych« gospodarstw włościańskich, gospodarstw, które mogą uchodzić za rzeczywiście samodzielne jednostki gospodarcze, lecz stwarzają przeważnie »kolonie robotników małorolnych«. W Pińczynie powstało 118 gospodarstw o obszarze mniej niż 10 hektarów (36 do 3 hektarów, 82 od 3 do 10 hektarów), a tylko 34 gospodarstwa o obszarze przewyższającym 10 hektarów. Spółka Poznańska, założona w roku 1890, do roku 1896 przyczyniła się do powstania 7 gospodarstw, z których każde ma więcej niż 50 hektarów obszaru, 36 gospodarstw o obszarze od 10 do 50 hektarów, 39 o obszarze 3 do 10 hektarów, 17 o obszarze mniej niż 3 hektary. Za pęźniejszy okres nie opublikowano już cyfr detalicznych, lecz, o ile wiemy i teraz powstają gospodarstwa przeważnie małorolne. Nie może być inaczej, skoro zbyt mało jest ludzi dostatecznie zasobnych w kapitał, którzy mogliby nabywać więcej ziemi. Lecz skoro tak jest, nie wolno też twierdzić, że skutkiem działalności tych spółek, umacnia się stanowisko ekonomiczno-społeczne klasy włościańskiej. Pomiędzy bowiem małorolnym posiadaczem, który musi w pierwszej linii poszukiwać zarobku jako najmita, a włościaninem, który żyje wyłącznie z roli, jest drobnym przedsiębiorcą rolniczym, istnieje cała przepaść; pierwszy pozostaje proletaryu-szem i w większości wypadków wątpić nawet można, zzy jego sytuacya ekonomiczna, jego stopa życiowa podnosi się wskutek nabycia parceli, w której lokuje oszczędności zdobyte niepomierną pracą i oszczędnościami na własnym organizmie. Dla przedstawicieli wielkiej własności powstawanie w sąsiedztwie takich kolonii robotników małorolnych, nie kolonii włościańskich w prawdziwem tego słowa znaczeniu, może być bardzo korzystne. Owi małorolni muszą szukać zarobków przy pracy na obszarach dworskich. Zdobywa więc wielka własność tanich robotników. — Dla społeczeństwa zaś sprawa przedstawia się inaczej: Włościanie w prawdziwem tego słowa znaczeniu są elementem, wprawdzie niekoniecznie postępowym, lecz przynajmniej niezależnym od obszarników; małorolni natomiast robotnicy, najmici w gruncie rzeczy, solidaryzować swoich interesów z interesami robotników nie mogą, są bowiem właścicielami; są natomiast w wysokim stopniu zależni od dworów, stają się w życiu politycznem po-prostu »klientami« szlachty.

ROZDZIAŁ III.

Niemcy wypierają polaków, czy polacy niemców?

Nie ma dnia prawie, aby w prasie »narodowej« niemieckiej nie można było przeczytać artykułu o duszeniu niemców przez polaków w dzielnicach zachodnich: »Das Deutsch-thum zvird im Osten erdrosselt ! « rozlega się okrzyk biednych, nieszczęsnych zwycięzców z pod Sedanu.^Nie ma też prawie miesiąca, ażeby jakiś pragermański rycerz gęsiego pióra nie wzywał w broszurze bombastycznej »Wszech-Niemcy« do obrony narodowości. Kto cokolwiek poinformowany jest »o personaliach«, wie zresztą, że obok rycerzy sporo też tu bywa żołdaków płatnych; szowinizm jest bowiem dziś w Niemczech, a zresztą nietylko w Niemczech, popłatną rzeczą. Ci bohaterowie po większej części wprawdzie odznaczają się fenomenalnem nieuctwem i o »materyaliźmie historycznym« mają tyle pojęcia co mops o księżycu, lecz starcza im sprytu, aby wytropić argument, który najłacniej trafia do przekonania »Michałka w szlafmicy«, argument ekonomiczny. — «Wielkopolska agitacya« i temu podobne »kawały« — to dobre na omastę, podstawą zaś potrawy musi być coś »realnego«, więc dowodzi się długo i seroko, jak to owa polnische Frechheit do tego stopnia się posuwa, że rzemieślnik polski robi kon-kurencyę niemcom, polski łyk kupuje kamienice od niemieckiego łyka, polski kramarz zakłada sklep obok niemieckiego kramarza. Pan J. Wagner, redaktor pseudo-liberalnej »Pose-ner Zeitung« należący do tych »dobrodusznych« polityków

buiżuazyi niemieckiej, którzy występują przeciwko hakat}^z-mowi, nie dlatego, że to oburza jego poczucie sprawiedliwości, a dlatego tylko, że zdaniem jego łatwiej będzie strawić polskość z sosem łagodnym niż z ostrym, napisał przed paru laty broszurę, w której trafnie drwi sobie z tych jęków »uciskanych« hakatystów. Powiada n. p. »Trudno zrozumieć dlaczego właśnie panowie Hansemann, Kenemann, Tiedemann tak żałosne wygłaszają jeremiady o stosunkach w dzielnicach wschodnich. Pan Hansemann jest synem znanego berlińskiego milionera i radcy tajnego, którego stać było na kupienie synkowi majątku Pępowo w Poznańskiem. Rezyduje sobie tam pan Hansemann i na żadne chyba napaści na swoją narodowość nie jest narażony. Pan Kenemann zaś powinien Bogu dziękować, że jemu, niemcowi, tak się powiodło w pro-wincyi Poznańskiej ; ojciec bowiem jego przybył tu mając zaledwie kilka tysięcy talarów, a obecnie prezes stowarzyszenia H. K. T. posiada olbrzymie obszary, około 8000 morgów. Więc pobyt w prowincyi Poznańskiej nie najgorzej posłużył rodzinie Kenemannów. Pan Tiedemann nareszcie również nie bardzo ma powody uskarżać się, że mu się źle dzieje »na kresach wschodnich«, boż i ta rodzina osiadła oddawna na dobrach w Poznańskiem nie może się chyba skarżyć na ciężkie czasy. Jest w tern pewien humor, że właśnie ludzie, którzy na kresach opływają w dobrobyt jak szczygły w konopiach, nadali nazwę towarzystwu »dla obrony uciśnionej niemczyzny«. ¹

Polska prasa mieszczańsko-szlachecka wobec tych haka-tystycznych argumentów zabawne niekiedy zajmuje stanowisko: niejednokrotnie w numerze pisma można znaleść artykuł pochwalający skrzętne zabiegi mieszczan, którzy »zdobywają placówki« dla polskości, a zarazem artykuł odpierający wywody hakatystów, dowodzący czarno na białem, że raczej niemcy wypierają polaków!

Kto więc kogo wypiera?

Odpowiedź na to pytanie może być tylko bardzo nie-

¹ Georg Wagner: Der Polenkoller. Lipsk 1899.

ścisłą., gdyż żadnej statystyki co do narodowości przedsiębiorców niema. Wprawdzie hrabia Biiłow powoływał się w styczniu 1902 roku w sejmie pruskim na sprawożdania prezydentów regencyjnych, dostarczające cyfr w tym kierunku, lecz są to cyfry, jak już nadmieniliśmy, mówiąc o stosunkach rolniczych, niepodlegające żadnej kontroli, niemożliwe do sprawdzenia. Objektywnemi, pozbawionemi tendenćyi są zazwyczaj, chociaż bynajmniej nie zawsze, cyfry podawane przez biura statystyczne, relacye zaś administracyjnych urzędników muszą być mniej lub więcej tendencyjne, ponieważ ci urzędnicy eo ipso są »politykami« w duchu ministeryalnym, w dodatku zaś ministerya publikują nie całe sprawozdanie, a biorą to, co im na rękę dla chwilowych celów.

Warto jednakże przyjrzeć się tym relacyom, na które się powołuje hrabia Biilow. Prezydent prowihcyi Poznańskiej podaje takie »fakty« :

W Ostrowie polscy kamienicznicy nabyli w okresie 1897—1900 roku 31 domów z rąk niemieckich, niemcy z rąk polskich 6; w Krotoszynie polacy od niemców 64, niemcy od polaków 20; w Poznaniu w latach 1900—1901 polacy od niemców nabyli 64 kamienic, niemcy od polaków 59, przy-czem kamienice nabyte przez polaków miały wartości 4750000 marek, nabyte przez niemców 3530000 marek. Jeżeli pan Biilow stąd wyciąga wnioski, że polacy wycieśniają niemców, jest to wniosek więcej zabawny niż śmiały i więcej śmiały niż logiczny. Po pierwsze bowiem czytelnik krytyczny musi zadać sobie pytanie, dlaczego to podane są cyfry dla Ostrowa, Krotoszyna i Poznania tylko? Dlaczego nie dla innych miast, przynajmniej większych — Gniezna, Bydgoszczy, Inowrocławia? Widocznie o przykłady podobne było trudno, skoro ich podano tak niewiele, a w innych miastach mogła się rzecz mieć inaczej. Lecz dalej: kto się powołuje na takie »fakty«, ma obowiązek zdawać sobie sprawę z tego, co one znaczą? Otóż handel nieruchomościami w części tylko odbyvya się-w ten sposób, że Krzysztof ma sobie kamienicę i sprzedaje ją przypadkowo Kubie; po większej części sprzedawcą jest

23

Stesunki społeczno-ekonomlczn*.

spekulant, który nie przypadkowo sprzedaje, lecz stawia kamienice z wyraźnym celem sprzedania. Po większej części taka spekulacya jest procederem, nowe domy we wszystkich większych miastach w 99 na 100 wypadkach są stawiane nie po to, aby stawiający mieszkał w nich, a dla spekulacyi. Zatem kto kupuje dom, kupuje w większości wypadków od spekulanta. Kto więc chce powoływać się na statystykę tego rodzaju, powinien przedewszystkiem podać zarazem cyfry: ilu przedsiębiorców spekulantów, specyalistów od handlu kamienic, jest niemców, a ilu polaków? Jeżeli bowiem okaże się, że takimi spekulantami są wyłącznie albo przeważnie niemcy, to wtedy tych kilka cyfr niema absolutnie znaczenia, bo wtedy o »wycieśnianiu« nie ma mowy. Mamy zaś wszelkie powody mniemać, że tak właśnie jest, że przedsiębiorcami, specyali-stami od stawiania domów na handel i spekulacyę są w Księstwie niemcy, względnie żydzi. Student na pierwszym kursie, który wyciąga takie jak kanclerz Rzeszy Niemieckiej wnioski z cyfr, nie zda egzaminu ze statystyki. — Dalej cj^tuje hrabia Billów taki ustęp z owej relacyi: »Bardzo niekorzystnie ukształtowały się stosunki dla rzemieślników niemieckich. Dawniej rzemieślnicy, z wyjątkiem może szewców, nawet w miastach o ludności przeważnie polskiej, byli niemcami. Obecnie wprawdzie liczebnie rzemieślnicy niemieccy dorównywują polskim, lecz nie mają już odpowiedniego przyrostu wśród młodzieży. Tak naprzykład w Poznaniu przed dziesięciu laty rzemieślnicy w procederach mających związek z budownictwem byli przeważnie niemcami, obecnie liczy się 133 majstrów, 508 czeladzi i 131 terminatorów narodowości niemieckiej, natomiast 137 majstrów, 1212 czeladzi i 309 terminatorów narodowości polskiej. Podobnie przedstawiają się stosunki u innych procederów w Poznaniu, gdyż liczono 715 majstrów i 1529 czeladzi i terminatorów narodowości niemieckiej, 1365 majstrów i 3686 czeladzi i terminatorów narodowości polskiej«. Przedewszystkiem: Jak otrzymano te cyfry? na jakiej podstawie zaliczono ludzi do tej lub owej narodowości? Na to pytanie nie ma odpowiedzi. Należy przypuszczać, że cyfry pochodzą

od cechów; lecz nie we wszystkich procederach istnieją cechy i nie wszystkie cechy są obowiązkowe. Jeżeli zaś tak jest, to z góry należy odmówić tym cyfrom wiarogodności, gdyż właśnie wśród majstrów cechowych, tego najbardziej reakcyjnego elementu ludności mieszczańskiej hakatyzm wybujał najbardziej i przewodniczący cechów, prawie wyłącznie niemcy, nie mogą być uważani jako objektywni sprawozdawcy. Nareszcie: jakaż to statystyka, w której podaje się za rok 1901 cyfry, a te cyfry zestawiają się z gołosłownem twierdzeniem — »przed dziesięciu laty było inaczej«. Jest to wprost rzucanie w oczy piaskiem, tumanienie cyframi, sztuczka kuglarska.

Nareszcie znajdujemy jedną cyfrę rzetelną, bez zarzutu: w roku 1892 liczono 98 posiadaczy aptek niemców, 27 polaków, w roku 1902 — 85 aptekarzy niemców, 49 polaków. Ponieważ na apteki trzeba koncesyi, i przy udzielaniu kon-cesyi urzędy zbierają dokładne informacye o osobistości ludzi ubiegających się o koncesyę, cyfrę możemy zaakceptować.

A więc jako jedyny wynik pewny całego dochodzenia szanownego urzędu prowincyi poznańskiej otrzymujemy: ubyło trzynastu niemieckich pigularzy. Wszechniemcy przywdziewają żałobę!

Nieco poważniej od tych relacyi urzędowych przedstawiają się cyfry, które podaje autor (anonimowy) artykułu — Wie soll der Kampf um die Ostmark geführt werden? (Jak walczyć należy o kresy wschodnie?) w czasopiśmie »Grenzboten. ² Według niego liczono w Poznaniu firm handlowych, towarzystw akcyjnych i t. p.) i spółek:

niemieckich chrześciańskich

w roku

żydowskich polskich

490    115

razem

760

.    155

483

482

483

119

124

125

753

764

763

Zatem miała wzrastać nieco liczba tego rodzaju przedsiębiorstw polskich, ubyło żydowskich, niemieckie pozostały bez zmiany. Autor czerpał oczywiście dane z regestrów handlowych, lecz jaki stosował probierz pod względem narodowości — nie wiadomo. Można bowiem wprawdzie śród korporacyjnych przedsiębiorstw odróżnić polskie od niemieckich, ale jak określić czy towarzystwo akcyjne jest niemiecko-chrze-ściańskie, czy niemiecko-żydowskie, tego sekretu autor nie wyjawia. Następnie podaje autor kilka cyfr ze statystyki podatkowej, lecz i tu nie wyjaśnia na jakiej zasadzie zaliczał opodatkowanych do tej lub innej narodowości. Cyfry są następujące: Z ogólnej sumy podatku od procederu (Gewerbesteuer) w dwóch najwyższych klasach (klasa pierwsza płaci przeciętnie 216, druga 48 marek podatku) opłacali:

w roku

niemcy

1885—86

1890—91

1892—93

.    .    86,33%

. . 82,08% .    .    84,55%

polacy

13,67%

17,92%

15,45%

Po zaprowadzeniu nowego prawa podatkowego cyfry zmieniły się jeszcze na niekorzyść polaków. Z ogólnej sumy podatku trzech najwyższych klas (klasa pierwsza obejmująca przedsiębiorstwa dające dochodu więcej niż 5000 marek, druga 20000—50000 marek dochodu, trzecia od 4000—20000 marek dochodu) opłacali:

niemcy

polacy

16,03%

13,17%

w roku

■ . 83,97% . . 86,83%

1893—94 1896—97

Pod względem znów podatku od dochodu okazuje się, że płacących podatek od dochodu więcej niż 3000 marek było

niemców

polaków

H%

17%

w roku

1856—57

1890—91

.    . 89%

■ • 83%

Z sumy podatkowej odnośnej opłacali:

w roku

niemcy

1885—86

1890—91

1897—98

.    .    89,00%

.    .    85,47%

.    .    87,44%

polacy

11,00%

15,53%

13,56%

W ostatniej cyfrze, jak twierdzi autor, wypowiada sie podwyższenie pensyi urzędników państwowych w roku 1897.

Nakoniec podaje autor również statystykę handlu domami, z której okazuje się, że od roku 1885—1897 kupili polacy od niemców 94 domy, niemcy od polaków 74. Co do nowych domów postawili w tymże czasie niemcy 219, polacy 101 domów, co potwierdzać się zdaje powyższy nasz wniosek, że budują domy w celach handlu i spekulacyi przeważnie niemcy.

Z tej skromnej wiązanki cyfr (których dokładności znów sprawdzić nie można, gdyż musi tu zachodzić w znacznym stopniu dowolność) autor wysnuwa wniosek: »Przytoczone cyfry wystarczą zapewne na dowód, że żywioł niemiecki W mieście najważniejszem w kraju w stosunku do żywiołu polskiego cofa się i grozi mu wielkie niebezpieczeństwo, że wkrótce utraci ekonomiczną przewagę«.

Co do nas, sądzimy, że statystyka ta wykazuje raczej bardzo, a bardzo powolny rozwój po stronie polskiej klasy burżuazyjnej i nic więcej. Jeżeli wzrasta cokolwiek liczba jednostek płacących podatek od dochodu więcej niż 3000 marek, to niekoniecznie są to przedsiębiorcy, gdyż chodzi tu również o lekarzy, adwokatów i t. p.; udział polaków w podatku od procederu zmniejsza się raczej.

Przy rozprawach o powiększenie kapitału komisyi kolo-nizacyjnej w izbie, panów burmistrz Poznania, pan Witting recte Witkowski stwierdził, że w Księstwie »wybija się polska burżuazya«. Sądzimy, że tak jest w istocie, lecz o tern, aby rychło można było liczyć się z wielkim wpływem tej burżuazyi, nie może zdaje się być mowy.

: : .Jak widzieliśmy z cyfr o ruchu ludności, nie ulega kwe-s ty i, że wzrasta rzeczywiście w kraju wogóle, a w miastach specyalnie ludność polska. Z faktu tego snują pismacy haka-tyzmu najdziksze wnioski. Szczytu trywialności jednakże tu dopiął pan hrabia Biilow, kiedy w czerwcu roku bieżącego w interwiewie z reporterem »Figaro« paryskiego użył porównania: »Jeżeli do parku wpuszczę 5 par królików i 5 par zajęcy, to za rok będę miał 150 par królików i 15 par zajęcy. Przeciw takim zjawiskom musimy w dzielnicach polskich bronić jedności narodowej«. Gdyby umysł tego facecyonisty politycznego był obciążony choć odrobiną wiedzy socyologicznej i ekonomicznej, nie mógł by on zdobyć się na podobne porównanie. Przedewszystkiem bowiem, jak wiemy z cyfr o ruchu ludności, zmiany w składzie narodowości nie tyle są wynikiem różnic w płodności ile emigracyi, chodzi zatem w pierwszej linii o zjawisko społeczno-ekonomiczne, i porównanie zoologiczne nie ma sensu. O ile zaś chodzi o naturalny przyrost ludności, to każdy podręcznik populacyonistyki pouczyłby kanclerza Rzeszy Niemieckiej, że dziś jako pewniki przyjęto uważać następujące twierdzenia: 1) Tak zwany »naturalny przyrost« zależnym jest od stopnia płodności danej narodowości i liczby zejść; 2) płodność jest do pewnego t}dko stopnia zależną od rasy, daleko silniejszy wpływ wywierają tu warunki społeczno-ekonomiczne, śmiertelność zaś zależną jest wyłącznie od warunków społecznych; 3) ludność robotnicza, proletaryacka ma zawsze większą ilość urodzeń od ludności innych klas społecznych; 4) w obecnem społeczeństwie liczba urodzeń zmniejsza się w miarę podnoszenia dobrobytu, stanu kulturalnego, a przedewszystkiem zmniejsza się w miarę tego, jak ludność miejska wzrasta w stosunku do wiejskiej; 5) wszędzie z postępem kultury zmniejsza się śmiertelność noworodków, a tern samem wogóle cyfra śmiertelności danej ludności. Za niezupełnie pewne naukowo, lecz bardzo prawdopodobne należy uważać: 6) że, o ile rasa odgrywa rolę w płodności, krzyżowanie ras, a zwłaszcza słowiańskiej z germańską powiększa płodność. Ponieważ więc ludność robotnicza, prole-taryat w dzielnicach naszych jest polskim przeważnie, ludność burżuazyjna, ludność klas posiadających, przeważnie niemiecką, ponieważ dalej ludność polska przeważa po wsiach, ludność niemiecka w miastach, więc większa płodność, większa ilość urodzeń śród polaków niż śród niemców sprowadza się do czynników czysto społecznych, nie rasowych i narodowościowych. Dalej, jak wiemy, stopień śmiertelności zmniejsza się wprawdzie w naszych dzielnicach, lecz jest jeszcze przerażająco wysokim, wyższym niż przeciętnie w Niemczech. Gdyby więc polityk zajęczy wiedział cokolwiek o tem, to nie użyłby swego porównania, z faktów tych bowiem wynikają nieuniknione wnioski: Większa ilość urodzeń wśród ludności polskiej jest w pierwszej linii skutkiem ekonomicznego pognębienia ludności polskiej przez napływ niemieckiej, 2) rządy pruskie sprawiają, że kulturalnie ludność polska rozwija się powoli, skoro ma tak wielką dotąd śmiertelność. Nareszcie zaś wynika z twierdzenia szóstego, że skutek kolonizacyi, która prowadzi do intensywniejszego krzyżowania ras, sprawi raczej zwiększenie jeszcze stopnia płodności w ludności polskiej. Porównanie zatem jest niebezpieczne i mądrość kazała trzymać język za zębami. Po za tem nic złego się nie stało: Jak powiedzieliśmy, trzeci kanclerz Rzeszy niemieckiej nie miał do stracenia reputacyi politycznej, obrazić zaś ani narodu polskiego, ani niemieckiego porównaniem zoologicznem taki junkier brandenburski nie może.

Przy naukowem traktowaniu kwestyi dochodzi się zatem do wniosku, że nie o właściwości rasowe chodzi przy ocenie zjawiska wzrostu ludności polskiej, lecz o społeczno-ekonomiczne. Wiemy atoli, że wszystko przemawiać się daje za tem, jakoby ludność niemiecka emigrowała liczniej od polskiej. Stąd więc możliwym jest zawsze wniosek: zatem polacy wy-cieśniają, rugują niemców. Lecz wniosek taki byłby równie banalnym jak opacznym. Ruguje ludność robotniczą, zarówno niemiecką jak polską, preponderacya wielkiej własności ziemskiej, a przedsiębiorcami rolnymi, obszarnikami są zarówno polacy jak niemcy. Jeżeli zaś niemcy łatwiej decydują się porzucić swoje siedziby, liczniej emigrują, to nie dlatego, że ich wypierają polacy, a dlatego, że łatwiej im wobec znajomości języka szukać zarobków w zachodnich dzielnicach Niemiec, w centrach przemysłu, oraz dlatego, że jako żywioł w znacznej części miejski, ruchliwsi są od polskich wieśniaków.

Nareszcie twierdzi klika hakatystyczna, że polacy »polonizują niemców«. Gdyby tak było, byłoby to bardzo pochle-bnem dla polaków, historycy bowiem już od dawien dawna uważają za pewnik, że zdobywcy wtedy tylko przyjmują obyczaje i język zwyciężonych, jeżeli zwyciężeni stoją kulturalnie wyżej od zwycięzców. Niestety nie wierzymy, aby na wielką skalę odbywała się »polonizacya«. Przykładów spolonizowania oczywiście jest bardzo wiele, mamy tysiące polaków, tysiące ludzi przyznających się do polskości o pochodzeniu germańskiem, o czem świadczą nazwiska, ale też mamy tysiące zniemczonych polaków, którym z polskości zostało również tylko nazwisko. Sprawa ostatecznie zupełnie jest jasną: Gdzie wśród ludności polskiej siedzącej zwartą masą, osiedlają się jednostki lub nieliczne grupy niemców, tam musi nastąpić wchłanianie tych żywiołów niemieckich przez liczebnie silniejszy żywioł. Na to nie potrzeba żadnej »wielkopolskiej agitacyi«, samo życie codzienne, stosunki czysto ludzkie muszą sprawić ten skutek. Nie uledz wpływowi masy, wpływowi stosunków życiowych, mogą tylko te jednostki, które wskutek swego położenia ekonomicznego lub polit}mznego są w antagonizmie żywym z tą masą; to też nie polonizują się niemieccy obszarnicy i urzędnicy, polonizować się muszą robotnicy wiejscy i miejscy. Dopiero tam gdzie obok siebie są osiedleni w masie polacy i niemcy n. p. w powiatach kresowych zachodnich, wążą się losy. Jeżeli w tych powiatach zachodzi polonizacya, to tylko wskutek emigracyi ludności niemieckiej, której miejsce zajmują polacy.

Jako przykład zdrożności polskiej, dowód »wielkopolskiej agitacyi«, żaden pismak hakatystycznj' nie omieszka przytoczyć »Bambrów«. Chodzi o włościan z okolic Bamberga w Bawaryi, których przed dwustu laty sprowadził magistrat poznański i osiedlił na prawie niemieckiem jako czynszowników w swoich wsiach podmiejskich Rataje, Jerzyce, Dembice, Winiary. Rozpisał się o nich n. p. obszernie pan generał Bogusławski¹ w polakożerczej broszurze — 85 Jahre preussischen Regierungspolitik in Posen und Westpreussen³ 4 (85 lat polityki rządowej pruskiej w Poznańskiem i Prusiech Zachodnich).

Opowiada on, jak to w roku 1855 przybył do Poznania i przekonał się, że ludność tych wsi mówi po niemiecku narzeczem bawarskiem; w roku 1866 odwiedzał ich powtórnie i zobaczył, że ludzie wiekowi zachowali mowę niemiecką, ale młodzież już wielokrotnie mówiła po polsku; w roku 1875 przeraził się wielce, kiedy na zapytania w języku niemieckim stale odpowiadano po polsku, i już tylko starcy mówili po niemiecku. Obecnie, powiada, »wszyscy są spolszczeni, nikt w tych wsiach słowa po niemiecku nie mówi. Polonizacya kilku tysięcy niemców odbyła się tedy u wrót miasta stołecznego prowincyi, u wrót fortecy Poznańskiej, pod okiem najwyższych urzędników państwowych i zarządu szkół, a odbyła się przez kościół i szkołę«. Spolonizowali się! — okropność!

Opowiada tedy przerażony wojak okropne rzeczy o owej »intrydze polskiej«, która posługując się szkołą i kościołem zrabowała narodowi niemieckiemu tylu ludzi. Otóż co do nas, sądzimy, że gdyby pan generał miał nieco zmysłu spostrzegawczego i wiedzy antropologicznej, nie potrzebowałby uganiać sie z takim trudem za marą »agitacyi wielkopolskiej«. Wystarczy bowiem przyjrzeć się uważnie tym Bambrom, aby rozwiązać zagadkę: W dnie odpustów Bożego Ciała kroczą przez ulice Poznania »Bamberki« strojne w szaty narodowe bawarskich chłopek: spódnica krótka, sztywno wykrochmalona, trzy mehy w średnicy, tak że jedna tylko pani taka zmieści się na chodniku; pończochy białe, gorset czarny ze srebrnymi guzy, na głowie czarny czepiec rogaty ogromny. Słowem może sie zdawać zdaleka, że tylko co przy byty te niewiasty z pod Bambergu. Ale właśnie tylko zdaleka! Kto im sie bowiem przyjrzy zbliska, wnet przekona się, że twarze nie licują z czepcem, obliczonym na szerokie, krągłe twarze rasy Szwabów, typowych germanów, są to bowiem twarze nawskroś słowiańskie, twarze Wielkopolan o wydatnych kościach szczękowych, ważkim podbródku, szerokiem czole, wyrazistych oczodołach. Więc odrazu jasnem jest o co chodzi: nie »agi-tacya wielkopolska«, nie opieszałość władz pruskich przyczyną, a poprostu pociąg Gotliba Bayera do Kaśki Wielkopolanki, albo Bartka Zucha do jakiej Gretchen Schoen. Nie polityka, zacny generale — miłość tu przyczyną! Tak samo jak owa miłość twego pradziada polaka do prababki niemki sprawiła, żeś powstał waćpan, von Bogusławski, a później wpływ otoczenia i służby pruskiej uczyniły z waćpana śmiesznego w swej zaciekłości polakożercę.

Mógłby kto zarzucić: Dlaczego w takim razie miłość nie zrobiła swego już dawniej ; dlaczego w roku 1855 byli jeszcze nasi »Bambrzy« niemcami, dlaczego nie spolszczyli się dawniej, a przeżyli upadek Rzeczypospolitej jako obcy i dopiero w erze »chwały pruskiej« wyrzekli się swej odrębności? Odpowiedź prosta: Jak powiedzieliśmy byli ci koloniści czynszownikami, byli wolnymi wieśniakami, dokoła zaś nich byli polscy chłopi, poddani, niewolnicy; dzieliła ich wówczas zatem cała przepaść społeczna, różnili się od otoczenia pozycyą społeczną, stanem. Nie mogła wyjść dziewka wolnego włościanina niemieckiego za polskiego chłopa; ale nie dlatego, że polak, jeno dlatego, że chłop, poddany: takie za-mężcie bowiem oznaczało niewolę. Dopiero kiedy runęły te szranki stanowe, kiedy znikło poddaństwo i pańszczyzna, dopiero wtedy mogły kojarzyć się małżeństwa; pierwsze pokolenie mogło jeszcze stawiać opór wskutek tradycyi, w dru-giem pokoleniu już mógł widzieć nasz generał synów polskich matek w Jerzycach i Ratajach, w trzeciem pokoleniu zaszło zmieszanie ras. A że owo zmieszanie odbyło się w ziemi polskiej, śród milionowego ludu polskiego, stali się potomkowie polakami i zostaną nimi na wieki pomimo polityki, pomimo »Fortecy Poznańskiej« i władz państwowych.

Przykład to naszem zdaniem rzeczywiście typowy i tylko ślepy szowinizm, barbarzyńska zaciekłość hakatystów przy braku argumentów z ich strony przeszkadza im widzieć, czego ten przykład uczy. Widzimy też, że śmiało można postawić twierdzenie ogólne: Nie ma mowy o jakiejkolwiek »agitacyi wielkopolskiej«, któraby sobie stawiała za cel polonizowanie; polonizacya, asymilizowanie ludności niemieckiej osiadłej wśród masy ludu polskiego odbywa się drogą naturalną, jest skutkiem warunków życiowych. To zaś, co podżegacze hakatyst3mzni nazywają »agitacyą wielkopolską« jest li tylko obroną przeciw polityce germanizacyjnej rządu, której owocami są — wyuzdany szowinizm, niekulturalna nienawiść rasowa. Społeczeństwo polskie jedynie broni się przeciw dzikim wybrykom politycznym Bismarcka i jego karykatur.

Wybrykom idyotycznym — dlatego, że usiłują gwałt zadać stosunkom społecznym, jakie są wynikiem ogólnych warunków społecznych. 1 dlatego właśnie te wybryki są, muszą z konieczności przybierać formy barbarzyńskie. Polacy zaś, o ile nie dają się porwać ślepemu szowinizmowi, mogą prowadzić walkę przeciw tej barbarzyńskiej polityce z całą godnością, środkami szlachetnymi i uszlachetniającymi, bo kulturalnymi. Zwycięstwo zaś niechybnie będzie po stronie polaków, dlatego, że im nie trzeba walczyć przeciw warunkom, w sposób naturalny wypływającym ze stosunków społecznych, lecz te warunki ich tylko popierają, są ich twierdzą i orężem.

ców

Więc ani »agitacya wielkopolska« nie »wypiera niem-ani płodność słowiańska nie wywiera tu wpływu, ani też nie ma mowy o jakichś dziwnie chytiych operacyach ekonomicznych polaków, którzy stwarzają sobie na poczekaniu wielkokapitalistyczną burżuazyę, wykupują kamienice od niemców i gnębią nieszczęsnych germanów. Faktem jest

atoli, że żywioł polski zdobywa teren w miastach i jakkolwiek cyfry, jakie podaje pan Biilow z relacyi swoich urzędników są nonsensem, to przecież każdy, kto zna stosunki miejscowe zgadza sią na to, że przybywa dziś ludności polskiej w miastach Księstwa i Prus Zachodnich, zwłaszcza ludności robotniczej i drobnomieszczańskiej. Fakt ten tłómaczy się bardzo prosto: Wyparta, skutkiem przewrotów ekonomicznych ze wsi ludność, proletaryat wiejski i w części włościanie, garną, muszą się garnąć do miast; ludność to przeważnie polska, gdyż wieś jak była, tak jest polską (prócz powiatów kresowych ku zachodowi). W dodatku ludność miejska niemiecka, zarówno chrześciańska jak żydowska wynosi się tłumnie na Zachód. Wynosi się atoli nie dlatego, że ją polacy »wypierają«, »duszą«, »gnębią«, jak opowiadają półgłówki hakatyst3mzne, a po-prostu dlatego, że ów Zachód z życiem ekonomicznym o przy-, spieszonem tętnie lepsze daje warunki. Pomimo gęstszego zaludnienia, bowiem w okresach ożywienia produkcyi popyt na pracę ludzką jest tam zawsze wielkim, a i dla drobnomie-. szczan, handlarzy, kramarzy i t. p. są tu »szanse« większe: kredyt łatwy, możność istnienia jako pozornie »samodzielny« przedsiębiorca. Szanse to zawodne wprawdzie, ale nęcą jak gra w loteryę. — Stąd więc wzrost ludności miejskiej w naszych dzielnicach, jaki obserwujemy w ostatnich latach dwudziestu, w znacznej części przypada na ludność polską.

Ta zmiana w składzie ludności miejskiej pociąga następnie za sobą doraźny skutek pod względem ukształtowania stosunków narodowościowych: Książe Bismarck nie mylił się twierdząc, że prusaczym germanizatorom ze strony »niższych warstw społecznych na wsi, nie grozi niebezpieczeństwo«. Wiejski robotnik bowiem, zwłaszcza robotnik, jakiego wytworzył typ gospodarstwa naturalnego, robotnik zależny najzupełniej od dworu, był do niedawna elementem najzupełniej biernym pod względem politycznjmi. Jest on polakiem, nie może być niczem innym, jest polakiem z rasy, z języka, z obj'-czajów, lecz zgoła nie demonstruje zewnętrznie swojej polskości, bo niema ku temu żadnej okazyi, bo nie żyje życiem publicznem, niema żadnej sposobności wypowiadania swoich poglądów politycznych. Raz na pięć lat oddaje kartkę wyborczą przy wyborach do parlamentu, lub do sejmu głosuje; a i wtedy nie czyni tego świadomie, nie występuje aktywnie — głosuje jak każe dwór lub ksiądz, i najwyżej tam, gdzie dziedzic jest niemcem, i pomiędzy dworem a plebanią wybucha walka o mandat, ma ten wyborca wybór, ważą się wówczas wpływy — materyalne dworu, ideowe plebanii ; zależnie od tego, które przeważą, otrzymuje głosy niemiecki junkier, albo polski obszarnik lub ksiądz. — Inaczej zgoła przedstawia się rzecz w mieście. Tu istnieje nawet w miastach małych — pewne przynajmniej życie polityczne, istnieją stowarzyszenia, ludzie czytują gazety, powstają obozy i stronnictwa. Przybysze więc ze wsi, biorąc udział w życiu politycznem miasta, nie mogą przestać być polakami, występują obecnie aktywnie pod względem politycznym, i o ile chodzi tu o antagonizmy narodowościowe, występują, rzecz jasna, jako polacy. Powolne przekształcenie stosunków ekonomicznych, nagromadzenie ludności w miastach, sprawia więc, że wzmaga się świadomość, samowiedza narodowościowa, wzmaga się politycznie żywioł polski.

Z drugiej strony łyk niemiecki widzi teraz obok siebie konkurenta polskiego i cała zawiść konkurencyjna z taką jaskrawością wypowiadająca się w drobnomieszczaństwie, przybiera w danych warunkach formę antagonizmu narodowościowego, jak gdzieindziej wypowiedziała się w formie antysemityzmu; stąd rokwie Hakaty.

Reakcyjnym zapędom mieszczaństwa schlebiać musi junkierstwo jako partya polityczna, gdyż podstawą jego bjdu było i jest popieranie wszelkich reakcyjnych tendencyi, kończąc na bezsensownych próbach wskrzeszania cechów.

Tak więc zawiść konkurencyjna łyków, kramarzy i rzemieślników niemieckich staje się źródłem hakatyzmu, a partya junkrów, partya reakcyjna, wypisuje na sztandarze swoim hasło ausrotten w celach demagogicznych. Rząd posłuszny junkrom nie może wobec tego nie działać w tym samym duchu, i będzie tak działał, dopóty decydować będzie w stosunkach pruskich partya wsteczników —junkierstwo pruskie; bez poparcia junkrów, drobnomieszczaństwo, jako żywioł ekonomicznie słaby, nigdy nie byłby w stanie przeprowadzić swoich tendencyj wstecznych.

• ROZDZIAŁ IV.

¹

Rzut oka na działalność kolonizacyi niemieckiej w Wielkopolsće.

Kraków 1896.

²

Nr. 7 i 8 z roku 1898.

³

   Pochodzi, jak twierdzi, z rodziny polskiej dysydenckiej, która w w. XVIII. emigrowała z Rzeczypospolitej.

⁴

   Berlin 1901.

Walka klasowa a walka narodowościowa.

Stosunki społeczne w dzielnicach pruskich o tyle są anormalne, że mamy tu do czynienia z krajem, w którym istnieje niewątpliwie kapitalizm, ale niema klasy społecznej kapitalistycznej »narodowej«, niema polskiej burżuazyi prze-mysłowo-kupieckiej : We wszystkich trzech prowincyach bowiem, a zwłaszcza na Górnym Szląsku, wielkimi przedsiębiorcami, przedstawicielami interesów wielkiego przemysłu pure et simple, są prawie wyłącznie niemcy. »Rodzimej« burżuazyi mamy tu zaledwie zaczątki. Mamy tedy w ziemiach tych do czynienia z następującemi grupami społecznemi:

1)    Szlachta, przedstawiciele wielkiej własności ziemskiej,

2)    włościanie, 3) drobnomieszczaństwo, 4) robotnicy wiejscy i miejsc}^.

Szlachta ma dotąd bezwarunkowo przewagę polityczną, ona zagarnęła »przedstawicielstwo narodu« w swoje ręce i trzyma je dotąd. Wprawdzie niema ona już za sobą absolutnej przewagi ekonomicznej, którą utraciła z chwilą eman-cypacyi włościan, a traci ją dalej w miarę tego, jak kraj przestaje być czysto rolniczym, lecz trzyma się ta klasa u steru dotąd siłą tradycyi. Oczywiście może ona tylko w ten sposób bronić swojej pozycyi politycznej, że stara się utrzymać wiarę w swoje »posłannictwo dziejowe« jako stróż interesów narodowych, patryotycznych, powtarzając na wszystkie łady wytarty frazes »z polską szlachtą, polski lud«.

W innych dzielnicach frazes ten utracił na walorze, w Prusach nie. W Galicyi stańczycy mogli utrzymać się na stanowisku rządzącej partyi wskutek braku przemysłu wielkiego, lecz na całej linii występują do boju przeciw tej partyi stronnictwa mieszczańskie, włościańskie i partya socyal-demokratyczna, która zdołała tu, dzięki właśnie bezwzględnej krytyce i walce na każdym kroku z partya szlachecką zdobyć sobie stanowisko doniosłe, nadspodziewanie nawet doniosłe, jeżeli zważy się warunki ekonomiczno-społeczne. W Zaborze Pruskiem musiało być inaczej : Drobnomieszczaństwo poczyna się rozwijać późno, włościaństwo partyi dotąd nie zdołało utworzyć. Przytem walka z germanizacyą, walka z systemem wynarodowienia musiała wytworzyć warunki, przy których brak było miejsca dla krytycyzmu. Frazes patryotyczny w takich warunkach mógł starczać i starcza dotąd za hasło.

To też niezupełnie miał racyę burmistrz Witting, kiedy przy obradach o nowych projektach milionowych w izbie panów w czerwcu roku bieżącego odpowiedział panu Kościel-skiemu i całemu Kołu polskiemu: »Kto stoi za panami? Nikt nie stoi za panami. Jesteście oficerami bez armii. Już oddawna ruch polski przestał być szlacheckim«. Miał racyę o tyle tylko, że specyalnie pan Kościelski i jego klika utracili znaczenie, ponieważ zbyt wyraźnie zdradzili dla lojalizmu hasło narodowe. Miał racyę i pod tym względem, że z interesami ekonomiczno-społecznymi szlachty solidaryzuje się świadomie dziś już maleńka tylko garstka w społeczeństwie. Nie miał natomiast racyi o tyle, że prócz socyaldemokratów, żadne stronnictwo nie jest w stanie stawiać czoła szlachcie i skojarzonemu z nią duchowieństwu. W imię idei obrony narodowości oddaje dziś ludność miejska i włościańska głosy swoje za posłami szlacheckimi.

Warto więc przyjrzeć się jak to ci panowie z Koła polskiego w Berlinie sprawują swe posłannictwo i o ile ich interesy klasowe zostają w zgodzie lub niezgodzie z interesami czysto narodowościowymi.

Nie możemy, niestety, rozpisywać się tutaj o wszystkich że specyalnie pan Kościelski i jego klika utracili znaczenie, ponieważ zbyt wyraźnie zdradzili dla lojalizmu hasło narodowe. Miał racyę i pod tym względem, że z interesami ekonomiczno-społecznymi szlachty solidaryzuje się świadomie dziś już maleńka tylko garstka w społeczeństwie. Nie miał natomiast racyi o tyle. że prócz socyaldemokratów, żadne stronnictwo nie jest w stanie stawiać czoła szlachcie i skojarzonemu z nią duchowieństwu. W imię idei obrony narodowości oddaje dziś ludność miejska i włościańska głosy swoje za posłami szlacheckimi.

Warto więc przyjrzeć się jak to ci panowie z Koła polskiego w Berlinie sprawują swe posłannictwo i o ile ich interesy klasowe zostają w zgodzie lub niezgodzie z interesami czysto narodowościowymi.

Nie możemy, niestety, rozpisywać się tutaj o wszystkich perepetyach polityki Kola polskiego, jakkolwiek nęcącą byłaby taka krytyka, ponieważ brak nam poprostu miejsca na to. Możemy zauważyć tylko kilka punktów wytycznych.

Butny junkier i rewolucyonista w jednej osobie, twórca państwa kapitalistycznego, drwi sobie bez ogródek ze starych szpargałów, z kongresu wiedeńskiego i frazesów Fryderyka Wilhelma III; serca konserwatywnych mamutów szlacheckich polskich pałały oburzeniem na takie »sponiewieranie idei mo-narchicznej«, a usta ich głosiły o »niewzruszoności tego, co usankcyonował monarcha z domu Hohenzollernów«.

1 zastygli tak w pozie obrońców idei monarchicznej i stoją dotąd jak figurki gipsowe. Przy pierwszej zaś sposobności Kościelski-Admiralski rzucił się do wyścigu o łaskę Tnonarszą — i całe Koło polskie z nim. »Ugoda« wnet zbankrutowała, ponieważ łaska pańska na pstrym koniu jeździ, biedny Kościelski okazał się jeszcze gorszym politykiem niż poetą, na fagasowskie usługi Koła rząd pruski odpowiedział policzkiem dla szlachty i nowem prześladowaniem narodowości polskiej, Kościelski stracił kredyt i dziś tylko jeszcze z łaski monarszej, a nie z woli wyborców przesiaduje w pruskiej izbie panów i wyprawia tam swoje harlekinady, lecz lojalność panów polskich jest niewzruszona. Toż wystarczy naprzykład przytoczyć następujący ustęp z artykułu pana hrabiego Józefa Mycielskiego w »Kraju« petersburskim (z dnia 31 stycznia 1902 roku).

Dopóki walczyć nam wypadało z zachciankami pewnego odłamu niemieckiego społeczeństwa, póty wystarczać mogły argumenta. Gdy ten-dencye owych sfer poczęły znajdować posłuch, wtedy na drodze parlamentarnej zwalczaliśmy owe zasady i zapatrywania, lecz zawsześmy starannie unikali nawet pozoru stawiania oporu koronie.

Dziś sytuacya odmienna. Kanclerz państwa, odczytując mowę tronową, otwierającą imieniem korony sejm pruski, wystąpił w charakterze przedstawiciela zapatrywań monarchy. Zapowiedziano w orędziu tern energiczne środki ku popieraniu niemczyzny na »kresach wschodnich«. Hrabia Biilow w ciągu rozpraw' tak w parlamencie niemieckim, jak w sejmie pruskim, bliżej wyjaśnił znaczenie tej zapowiedzi, a z wywrodów jego wynika, że popieranie niemczyzny ma.iść ręka w rękę ze zwalczaniem tak zwanej »polskiej agitacyi«. Tym sposobem sam rząd wciągnął w wir walki powagę korony.

Nie damy się tym manewrem wyprowadzić na manowce. Zachowując zatem wszelkie względy należne koronie, a wierni naszemu stanowisku powołujemy się a małe informato, ad melius informandum regem...

Nie powinni uchodzić za wrogów państwa ci, którzy, mimo zupełnego niemal wykluczenia od urzędów, mimo przymusu płacenia z własnej kieszeni zapomóg na ekonomiczne zwalczanie samych siebie, nigdy nie przestali głosić, że jedynie legalnymi środkami pragną dojść sprawiedliwości! ci, którzy nigdy nie chcieli uwierzyć, jakoby powoływanie się na słowa monarsze nie miało być »szeląga warte», lecz raczej ci, którzy, pragnąc zarezerwować dla siebie monopol intratnych urzędów, przerażają kraj płonnemi strachami, by pod pozorem grożącego niebezpieczeństwa ■wyłudzać od rządu zapomogi.

Wielkość i powodzenie monarchii pruskiej powstały i rozwijały się energią monarchów, karnością urzędników i nieskazitelnością sędziów, pomnych na słynną legendę o młynarzu w Sanssouci. W tymże duchu zdobi herb państwa szczytna dewiza: Suum cuique.

Czy można być więcej lokajskim?

Można, bo oto wygłosił Wilhelm II. swą mowę malbor--ską, w której prawił o »czelności polskiej«. Panowie z Koła polskiego musieli reagować na to, musieli odmówić udziału w paradzie na przyjęcie monarchy. Lecz uczynili to zgodnie z taktyką hrabiego Mycielskiego : Umotywowali swoją absty-nencyę w słowach służalczych, żałowali, że mija ich możność płaszczenia się, orzekli, że tylko dla tego nie stawią się u stóp tronu, ponieważ »pomiędzy nami a monarchą nagromadzono wał fałszu.«

Więc cała polityka rządu pruskiego zdaniem tych har-lekinów politycznych jest — nieporozumieniem. Czy raczej nie jest nieporozumieniem pomiędzy społeczeństwem, a tymi panami ich wybór na posłów? Boż większej obrazy uczuć polskich już chyba wymyśleć nie można, w okresie Wrześni, procesów studenckich, mowy malborskiej. A pomimo to biedne obałamucone społeczeństwo, większością głosów wybiera My-cielskich et consortes na swoich przedstawicieli! Byłoby bardzo komicznem, gdyby nie było tragicznem. — Obok tego lojalizmu, który wszedł panom polskim w krew i w ciało, odznaczają się oni jeszcze kilku cechami, złączonymi nierozerwalnie z całym ich światopoglądem i psychiką; mianowicie fenomenalną wprost nieznajomością spraw społecznych, zaśniedziałością w troglodycznych poglądach, niezdolnością do zrozumienia wszystkiego, co przekracza horyzont hreczkosieja. W dodatku jeszcze ci panowie, po za nielicznymi wyjątkami odznaczają się iście kawalerskiem lekceważeniem swoich obowiązków parlamentarnych. Można by o tern wypisać niezliczone przykłady, wystarczy przytoczyć ustęp z listu, który jakiś pan X. V. Z. najwidoczniej solidaryzujący się w zasadzie z Kołem umieścił w »Kraju« (Nr. 7 z dnia 28 lutego 1902 roku).

W korespondencyi z Berlina umieszczonej w »Dzienniku Poznańskim« w Nrze 36 r. b. Korespondent, widocznie członek Koła donosi o nowym zamachu na nasze dzielnice hr. Arnima, który ż^da zwolnienia majoratów niemieckich, tworzących się na wschodzie, dla tern lepszego poparcia niemczyzny. W dyskusyi nad tym przedmiotem polacy milczeli. Dlaczego?

. »W tych dźwięków wszechpogodzie brak jednego dziś imienia« —

powdedziećby można z autorem »Przedświtu«. Wszakże powinni byli sobie powiedzieć: res nostra agitur, polska debata bez polaków? Sam korespondent daje wytłomaczenie tej zagadki, kończąc list swój takiem kla-sycznem wyznaniem :

»W dyskusyi nad powyższym tematem nie mógł brać udziału reprezentant polski, będąc w tym samym czasie zajęty jako referent pocztowy na posiedzeniu Koła parlamentarneg o«.

Jakto? Koło urządza sobie posiedzenia właśnie w tym samym czasie, w którym przeciwnicy na polskie dzielnice nową broń kują? Referent polski nie może być na posterunku, jak tego najelementarniejszy obowiązek wymaga, bo Koło właśnie w tej chwili uważa za stosowne uprzątnąć się z z zajęciem, aby potem mieć czas wolny na liczne rozrywki stołeczne. Posiedzenia Koła nie można odłożyć, boby to zepsuło program dnia — w czasie tak rozkosznnym, jak mięsopust — i dlatego urządza się je równocześnie z toczeniem się najżywotniejszych kwestyj, najgroźniejszych zamachów na społeczeństwo, na ów lud, który się wiecznie ma na ustach, a któremu ułatwienie tworzenia majoratów niemieckich wśród nas jeszcze więcej ziemi z pod stóp wysuwa na wieki. Rzecz sama jest głęboko smutną, ale to naiwne wyznanie, dowodzące zaniku poczucia obowiązku, przyznajcie, że nie jest bez

mocno humorystycznej p r z y m i e s ki, zwłaszcza że

ej na czynione

pochodzi ze strony, która się na Kołom zarzuty oburzała. Każdy wtajemniczony wie niestety, że to tak zawsze bywa, zna te dorywcze posiedzenia Koła miedzy dwoma dzwonkami, owe prędkie przepytlo-wanie najważniejszych spraw, byle sobie zapewnić wolny wieczór; ale takie naiwne wypaplanie arkanów szkolnych jest jędynem w swoim rodzaju, przynosi zaszczyt korespondentowi chociaż, powtarzam, dowodzi, że nie widzi jasno, co jest godziwem, co nie. Sam przeciwnik przyznaje, jak wielką racyę miał »Kraj«, podnosząc głos w sprawie reorganizacyi Kół, jak wielką racyę miał nieboszczyk biskup warmiński, mówiąc:

Przestańcie być posłami, bo się źle bawicie: Dla was mandat igraszką, nam chodzi o życie.

Każdy komentarz z naszej strony osłabiłby tylko wrażenie tej przyjacielskiej krytyki. Biedni, biedni patiyoci wielkopolscy! Chcą ostrej walki, a zapominają, że głosy swoje dali mięsopustnie książętom, szambelanom, hrabiczom !

Lecz jest inna jeszcze strona kwestyi: Nawet wtedy, gdyby w parlamencie i sejmie zasiadali nie ludzie używający z zapałem »rozrywek stołecznych«, nawet gdyby to byli ludzie rozległej wiedzy, a nie nieucy, o troglodytycznych zapatiy-waniach na sprawy polityczne, nawet wtedy, powiadam, byłoby niemożliwem, aby ci panowie mogli uprawiać »politykę narodową«.

Ażeby to uzasadnić, należy przedewszystkiem określić jasno samo pojęcie »polityki narodowej«. Rozumiemy przez to politykę, któraby dążyła do zapewnienia społeczeństwu możności rozwoju samoistnego, rozwoju, przy którym jego interesy narodowe, t. j. zachowanie samoistnej kultury, podniesienie tej kultury jaknajwyżej przez pielęgnowanie języka ojczystego, nauki, sztuki -— byłyby zachowane, przy którym naturalne warunki ekonomiczne mogły by być wyzyskane jaknajzupełniej.

Ponieważ obecna polityka rządu pruskiego względem polaków jest, jak widzieliśmy, ściśle związaną z interesami warstw przodujących w tym kraju; tylko więc obalenie wpływu tych warstw przez zaprowadzenie gruntownych reform spo-lecznych może zmienić los polaków w Prusach.

Takich jednak zmian nie życzą sobie dziś, życzyć nie będą i nie mogą wyższe warstwy społeczeństwa polskiego, których przewaga materyalna, za którą idzie i wpływ — polega na istnieniu współczesnych stosunków socyalnych.

Jednakże, bez względu na to, jak spór ten rozstrzygniemy, możliwy program na dziś być musi: Obrona wszel-kiemi siłami przeciw wynaradawianiu ; walka o takie formy polityczne, przy których zakusy ku wynaradawianiu polaków byłyby niemożliwe, przy których społeczeństwo polskie mogłoby się rozwijać bez przeszkody ze stronj^ władzy urzędowej.

Jakoż twierdzimy, że takiej polityki narodowej szlachta polska, klasa przedsiębiorców rolniczych, reprezentująca interesy wielkiej własności ziemskiej, prowadzić nie może. Nie może dlatego już, że jej interesy ekonomiczne muszą ją prowadzić do solidarności z żywiołami junkierskimi.

Że tak jest, że ci »ziemianie« wielkopolscy poczuwają się do solidarności z junkrami pruskimi, to można wywnioskować łatwo z zachowania się tych panów przjr każdej sprawie ekonomicznej. Przytaczamy jeden tylko, ale za to bardzo wymowny przykład: Wnet po uchwaleniu prawa upoważniającego rząd pruski do wydatkowania 250 milionów z funduszów państwa na cele germanizacyjne, obradował parlament rzeszy nad nowem prawem o podatku gorzelanym, które zapewnia junkrom pruskim nowe zyski. Przedstawiciel Koła polskiego wstał i oświadczył: »Ponieważ rząd pruski chce wydziedziczyć polskich właścicieli ziemskich, więc my, polać}', będziemy głosowali za tern prawem, które zapewnia korzyści właścicielom ziemskim«. Więc: Junkierstwo pruskie daje folgę swoim dzikim zachciankom wynaradawiania, uchwala ćwierć miliarda z celem szkodzenia polskiej narodowości, a pan Dziembowski oświadcza: Gorzałka łączy nas! będziemy głosowali za prawem, które przynosi szkodę całemu krajowi, ale zapewnia zyski junkrom pruskim i szlachcie polskiej. — Cynizm że to, czy kretynizm?

Nie potrzebujemy zresztą pomnażać przykładów, mamy bowiem zupełnie wyraźne w tym kierunku świadectwa w literaturze politycznej polskiej. Znalazł się mianowicie człowiek, który pod względem wiedzy stoi o całe niebo wyżej od przeciętnego członka Koła polskiego, i który ma tyle chrakteru, że wypowiada niedwuznacznie co myśli, człowiekiem tym jest były członek Koła, doktór Witołd Skarżyński.

W roku 1889 pisze on: »Jako środki zaradcze przeciwko ciężkiemu przesileniu, jakie szczególniej przechodzi większa własność ziemska polska w Państwie Pruskiem, możemy polecić: 1) w domu pracę fachową i wytrwałą na polu rolni-czem, 2) w Berlinie, w sejmie i w parlamencie: popieranie interesów rolnictwa krajowego w sojuszu z jaką bądź frakcyą ciał tych prawodawczych, a chociażby i z księciem kanclerzem samym« !¹

W roku 1894 tenże pan występuje jako referent na zebraniu niemieckiego stowarzyszenia rolników (Bund der Land-

¹ Szkic historyczny rozwoju rolnictwa polskiego w Zaborze Pruskim. Poznań 1889 str. 36.

wirte), stowarzyszenia, które na każdym kroku występuje z całą jaskrawością w obronie interesów junkierstwa i z całym szowinizmem cynicznym głosi względem polaków zasadę: ausrotten, pochwala każd}^ zamach rządu na narodowość polską, W referacie tym przedstawiciel narodu polskiego taki wygłasza panegiryk na cześć junkierstwa pruskiego: »Chodzi tu o Prusy, a zwłaszcza o wschodnie prowincye pruskie. Tam osiadł od wieków ów znienawidzony junkier pruski i po większej części jest czynnym, jako przedsiębiorca rolniczy, junkier, który przyczynił się znakomicie do tego, żeby z Prus a temsamem z Niemiec powstać mogło mocarstwo pierwszorzędne. Ci wzgardzeni'junkrowie tworzyli prawie cały korpus oficerski wielkiego Kurfirsta Fryderyka wielkiego, przeważnie także Wilhelma 1; oni to również dostarczali całe pokolenia urzędników administracyjnych, prawników, tworzyli więc niejako jądro owego^ stanu urzędniczego, który słusznie obok bywa uważany za filar podstawowy potężnego gmachu państwa Hohenzollernów. Przez wysiłki wojenne w epoce Fryderykowskiej dziedziczna wielka własność ziemska została osłabioną finansowo, i zginęłaby wraz z państwem w wielkiej katastrofie 1806—1812, gdyby jej przedstawiciele na polach walki nie okupili hojnie krwią swoją egzystencyi państwa, i gdyby państwo ze swej strony nie Wsparło na drodze prawodawczej tej własności ziemskiej dziedzicznej, której ponadto musiało właśnie narzucić brzemię zniesienia poddaństwa pomimo chwilowych strat dla ziemiaństwa«.¹

1 w dodatku polski szlachcic musiał uciekać się do fałszów, głoszonych przez serwilistycznych historyków »domu. Hohenzollernów«. Pan Skarżyński bowiem jako uczeń DÜ-hringa nie może nie wiedzieć, że fałszem jest bajka,. jakoby

rozłajdaczone junkierstwo pruskie

junkierstwo pruskie wybawiło państwo pruskie po katastrofie pod Jena. Przeciwnie

37« było sprawcą porażki, junkrowie pruscy z tchórzostwem graniczącem ze zdradą, kapitulowali przed pułkami Napoleona, bez wystrzału oddawali w ręce wroga fortece obronne. Nie junkier, a chłop i mieszczanin niemiecki wyratowali ojczyznę od najazdu zdobywcy korsykańskiego, i chłopi zostali potem w nagrodę za to haniebnie oszukani przy »regulacji«. Solidarność interesów każe zatem wielkopolskiemu szlachcicowi apoteozować junkrów pruskich wbrew prawdzie historycznej. Czyni to oczywiście nieświadomie, gdyż jego pojęcia polityczno-społeczne są koniecznym czynnikiem jego klasowego stanowiska: Szlachcic polski w junkrze pruskim, musi widzieć przedewszystkiem wspólnika swych interesów klasowych.

Zapewne — ze swego stanowiska pan Skarżyński rozumuje zupełnie logicznie i konsekwentnie: dla niego interesy wielkiej własności, są identyczne z interesami narodu. Powiada mianowicie:

»Naturalnem i racyonalnem byłoby we wszystkich prawie sprawach ekonomicznych współdziałanie nasze parlamentarne z agrarną partyą niemiecką, reprezentowaną w »Związku rolników« chociaż politycznie nie możemy z nią mieć nic wspólnego. Społeczeństwo nasze składa się z ziemian, przemysłowców (głównie rzemieślników) i kupców, pośredniczących pomiędzy jednymi i drugimi; musimy umiejętnie i konsekwentnie bronić tych naszych interesów, aby praca nasza była obfita w owoce, aby mienie nasze, jedna z najsilniejszych podstaw i dźwigni naszego bytu narodowego, powiększało, a nie zmniejszało się, skutkiem nieprzyjaznego rolnictwa i małemu przemysłowi prawodawstwa i polityki ekonomicznej rządu«.²

Skoro się przyzna racyę panu Skarżyńskiemu co do tych zdań, trzeba z nim dojść do konsekwencjo jakie głosi. Ale o to właśnie chodzi, że te twierdzenia są absurdem. Czyż bowiem można wymyśleć bardziej absurdyczne zdanie niż:

».Społeczeństwo nasze składa się z ziemian, przemysłowców i kupców« ? Trzy czwarte narodu zeskamotował tu zacny ziemianin wielkopolski! trzy czwarte bowiem narodu stanowią w państwie pruskiem dziś robotnicy, wiejscy i miejscy; tych'“ nie zalicza on do społeczeństwa! i pan ten powołuje się na to, że jest uczniem Dühringa. Są zaiste rzeczy, o których filozofom się nie śniło, a do tych należy logika polskiego szlachcica.

quantité négligeable

»Musimy umiejętnie bronić tych naszych interesów« tj. interesów ziemian, przekupniów i rzemieślników. Oto potwierdzenie tego, cośmy powiedzieli: Enrichez vous, messieurs jest hasłem jedynem tych panów! Renta i —- dla przyzwoitości — zysk kupiecki i przedsiębiorczy, to ich palladium narodowe! Masa ludu pracującego, jej interesy to nie wspomina się nawet o tern.

Tak się przedstawia »nasza sprawa«, sprawa narodowości polskiej widziana przez pryzmat interesów szlacheckich. Zobaczmy jakim uległo przytem spaczeniom to pojęcie.

Pan Skarżyński jasno powiada, że interesy szlachty, interesy przedsiębiorców rolniczych, reprezentantów wielkiej własności, są identyczne w sprawach ekonomicznych z interesami junkrów pruskich. Interes junkrów doprowadza do wojny handlowej bez przerwy z Rosyą i z Austryą, wojna ta odbija się przedewszystkiem na interesach ekonomicznych, lecz zapewnia korzyści — szlachcie wielkopolskiej. Zatem: Interesy szlachty wielkopolskiej nie są identyczne z interesami ekono-micznemi kraju, lecz wręcz im przeciwne.

Wprawdzie pan Skarżyński twierdzi, że chce solidaryzować się z partyą agrarną tylko w sprawach ekonomicznych, i zgadza się, że »politycznie nie możemy mieć z nią nic wspólnego«. Lecz tu opuszcza go konsekwencya i wyszkolony politycznie umysł popełnia żakowski wprost błąd polityczny. Absurdem bowfiem jest solidaryzowanie się z interesami ekonomicznymi pewnej klasy społecznej, a nie akceptowanie jej cełówr politycznych, polityczny bowiem program jest i być musi wynikiem interesów ekonomicznych. W danym wypadku

rzecz przedstawia się tak: W Niemczech toczy się oddawna walka polityczna pomiędzy żywiołami postępowymi a junkier-stwem reakcyjnem, walka zarówno na polu ekonomicznem, jak politycznem.

Junkierstwo jest, było i będzie podporą rządowej polityki wynarodowiania, jak jest podporą nietylko a sprawcą zakusów reakcyjnych wszelkiego rodzaju. Dopóki junkierstwo będzie miało przewagę polityczną, dopóki ono rządzi Prusami, dopóty też trwać będzie system wynarodowiania. Kto chce zmiany pod tym względem, ten musi dążyć w polityce do tego, aby kres położyć panowaniu junkrów.

Lecz skądże pochodzi przewaga polityczna junkrów? Pruska monarchia potrzebuje junkrów, po części ta przewaga jest zabytkiem przeszłości, trzyma się trądycyą. W pierwszej jednakże linii przewaga polityczna junkrów jest opartą na ich potędze ekonomicznej. Klasa, która wskutek swego położenia ekonomicznego wywiera wpływ ekonomiczny nad milionowym ludem wiejskim, która faktycznie panuje, która reprezentuje ogromną siłę ekonomiczną, ponieważ dzierży w rękach swoich ziemię, klasa taka ma możność łatwo utrzymać władzę polityczną. Kto więc wzmacnia położenie ekonomiczne junkier-stwa pruskiego, ten wzmacnia jego przewagę polityczną. A więc powstaje sam przez się wniosek logiczny: Kto solidaryzuje się ekonomicznie z junkierstwem pruskiem, popiera iego politykę ekonomiczną, ten przyczynia się do utrzymania przy panowaniu junkrów, tern samem do utrzymania systemu wynarodowiania. Albo polacy muszą walczyć z junkierstwem pruskiem, popierać żywioły postępowe politycznie, albo polacy solidaryzują się z interesami ekonomicznymi i tendencyami junkierstwa — wtedy wyrzekają się jedynego sposobu walki politycznej i wyrzec się muszą walki o prawa swej narodowości. Auł-aut! Wyboru tu nie ma.

Pan Skarżyński ma odwagę bronić swych przekonał' i interesów klasy szlacheckiej. Dlatego na jego wywodach oparliśmy krytykę. Inni politycy szlacheccy tej odwagi nie mają, boją się konsekwencyi i wyrzekają się pana Skarżyńskiego. Lecz ci panowie, jak to z całą naiwnością wyznał »wybitny działacz« Koła pan Dziembowski, programu politycznego nie mają wcale.³ Dlatego z nimi walczyć, zbijać ich nie można. Faktem atoli jest, że ci panowie chyba przypadkowo kiedy nie solidaryzują sie z junkrami w praktyce, o ile chodzi o kwestye ekonomiczne. Są oni agrarczykami, nie mogą być niczem innem, stąd nawet bez programu instynkt ciągnie ich ku junkrom. — Oto dlaczego twierdzimy: Szlachta w Państwie Pruskiem polityki narodowej prowadzić nie może, interes klasowy, ekonomiczny staje temu na przeszkodzie.

Włościaństwo polskie tworzy dziś w Państwie Pruskiem grupę nader nieliczną, o ile chodzi o włościaństwo w ścisłem tego słowa znaczeniu, to jest o drobnych przedsiębiorców rolniczych niezależnych ekonomicznie, nie zaś o tłum bezrolnych lub będących w posiadaniu skrawka ziemi, z którego wyżyć nie można. W dodatku grupa ta nie ma przed sobą przyszłości; warunki naturalne i społeczne w Księstwie i Pru-siech zachodnich tak się układają, że drobna własność rolna nigdy tu żywotną nie będzie. Z tego więc już względu wło-

ściahstwo nie może być żywiołem decydującym w walce narodowościowej.

przy kuflu lub lampce

A drobnomieszczaństwo? Jeżeli chodzi o frazes i zewnętrzne oznaki patiyotjemu, nie ma ludzi bardziej patryotycznych nad mieszczan polskich; zwłaszcza węgrzyna aż kapie od nich patryotyzmem. Klasowy ich interes nie staje bjmajmniej w sprzeczności z uczuciem patiyotyzmu, raczej przeciwnie. Wywalcza sobie dziś ta klasa stanowisko społeczne, pnie się w górę wytrwale i zręcznie, nikt nie odmówi mieszczaństwu właśnie Wielkopolski wielkiej sprawności ekonomicznej. Łączy ono spryt i rzutność słowiańską z wytrwałością germańską, jest pracowite i oszczędne; pod tym względem zdaje się przewyższać mieszczaństwo Królestwa i Galicjo. W walce swej to mieszczaństwo musi borykać się z wielko-kapitalistyczną burżuazyą i z konkurentami drobno-mieszczańskimi, również niemcami. Bojkot hakatystów skierowany przeciwko wszjetkiemu co polskie, musiał doprowadzić do solidarności mieszczan polskich, czują oni na każdym kroku konieczność łączenia się, aby wspólnemi siłami bronić się przeciw hakatystom. Dalej: szybko wzrastająca liczebnie klasa robotnicza stwarza dla tego mieszczaństwa polskiego — polską klientelę. Robotnik polak oczywiście chętnie kupuje tam, gdzie mówią jego jezj'kiem, rad pójdzie do knajpy i szynku gdzie swejsko; stąd polskość staje się dla kramarza najlepszym szjidem, najlepszą podstawę interesu. Zwłaszcza na Górnym Szląsku można obserwować pod tym względem ciekawe zjawisko: Do niedawna każdy, kto wybijał się tu ekonomicznie, pnął się w górę, stawrał się eo ipso niemcem, szwar-gotał kiepską niemczyzną, nawet nazwisko niemczył. Ponieważ bowiem klasa panująca jest niemiecką, więc łyk czuł się zbliżonym do klasjr panującej, jeżeli przyjmował jej język; pan urzędnik, pan »sztygar«, pan dyrektor, pan »kupiec en gros«, traktował go wtedy jako »swego«, a to schlebiało łykowi-Dziś inaczej: w miarę rozbudzania się samowiedzy narodowej śród mas ludowych wytworzyła się »klientela polska« i teraz ów łyk dla pozjekania tej klienteli ma wiecznie na

Listach frazes »my swoi, my polacy«. Z początku ta polskość jest »geszeftem« tylko, lecz u młodszego pokolenia staje się ona rzeczywiście ideą, zwłaszcza wobec walk narodowo

ściowych.

Więc wytwarza się ścisła solidarność pomiędzy dąże

niem narodowem, a interesem ekonomicznym tej klasy, w niej niema rozdźwięku, jak u szlachtją którą interes ekonomiczny łączy z żywiołem wrogim polskości. Mogłaby ta klasa stać się reprezentantem idei narodowości.

Mogłaby — powiadamy, gdyby temu nie stawał na przeszkodzie przerażająco niski poziom umysłowy i kulturalny tego drobnomieszczaństwa wielkopolskiego. Nawet kto nigd}^ nie był w Księstwie łatwo wyrobi sobie zdanie o tej umy-słowości, skoro przez czas jakiś zdobędzie się na odczytywanie prasy poznańskiej, która stoi bezgranicznie niżej od prasy Warszawy i Galicyi zarówno co do formy jak co do treści.

"V

₀uT£e

//

■

SPIS RZECZY.

Część 1. Ludność.

Strona

Rozdział I. Rozdział II. Rozdział III.

Rozdział IV. Rozdział V.

Stan zaludnienia i ruch ludności........

Wychodztwo z dzielnic polskich........

Rozmieszczenie geograficzne ludności i ruch ludności

w poszczególnych powiatach.........

Stosunek liczebny narodowości.........

Ludność Wiejska i miejska..........

20

26

47

Część II. Rolnictwo.

Rozdział I. Warunki klimatyczne i gleba; kilka uwag porównawczych o stanie rolnictwa ..........

Sprawa uwolnienia i uwłaszczenia włościan .... Stosunek pomiędzy wielką, średnią a drobną własnością ziemską i tendencya rozwoju w drugiej połowie w. XIX 116 Rozdział IV. Ludność rolnicza pod względem podziału na klasy społeczne .................

Rozdział V. Sprawność ekonomiczna gospodarstw rolniczych drobnych.

włościańskich i większej posiadłości.......

Rozdział II. Rozdział III.

Część III. Przemysł i Handel.

67

75

135

144

Rozdział I. Uwagi ogólne o rozwoju handlu i przemysłu w trzech

dzielnicach...............

Rozdział II. Stosunki przemysłowo-handlowe w Wielkiem Księstwie

Poznafiskiem i Prusiech Zachodnich.......

Rozdział III. Stosunki przemysłowo-handlowe na Górnym Szląsku .    206

171

174

Część IV. Położenie mas ludowych.

Strona

Rozdział I. Zubożenie społeczeństwa . . . . Rozdział Ii. Położenie robotników rolnych . . Rozdział III. Położenie robotników w przemyśle

255

259

288

Część V. Walka narodowościowa wobec stosunków ekonomicznych.

Rozdział I.

Polityka agrarna rządu pruskiego w usługach germa

nizacyi................

Rozdział II. Akcya obronna polska.........

Rozdział III. Niemcy wypierają polaków, czy polacy niemców? . Rozdział IV. Walka klasowa a walka narodowościowa ....

312

343

349

367

“O

a

\

*

i

A

/

\

*

V

%}■

H

l

\

fE3

so

'•■ y

£<&

*

9

ÿtjmm

>-*

* i:’.* 1,' ■ *-

«ÏM ^

*•*

.SS

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L'V

v ?

Wfe..

4"

fi

II

L. inw. .1

ULU

v- V

'il.

te,

Kdn. Zam. 480/55 20.000

*«• . ^

J"- ^ A» >

*

v *V*V

U t

ï j *- SOT

4Ï<

*<

■rfy.

• *3Eü

r.

**

A*

«*fP&

: **■:*. T-

KJj

Jli

£3

fc:t

affl

■if J

4:

- tût'

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

r*J-

?’&*- Y f

■ :'<

rf.

ir

K.

00000231452

H i, 4C

jî

Ira

r*A’

¹

Dr. Witold von Skarżyński: Die Agrarkrisis und die Mittel zu ihrer Abhilfe. Berlin 1894.

²

Nasza sprawa. Poznań 1897.

³

Nie przesadzamy ani na jotę. W numerze 42 »Kraju« (z dnia 1 listopada 1901 r.) reporter, podpisujący się Gordon taką podaje rozmowę z tym świecznikiem Koła: »Po kawie czarnej usunęliśmy się nieco na bok. — Więc, panie mecenasie, jakiż jest plan kampanii, jakim będzie program »Koła» w dzisiejszych tak trudnych warunkach? Dr. Dziembowski przesuwa krótkim, nerwowym ruchem ręki po wąsach, namyśla się chwilę i wreszcie zaczyna mówić: — Bardzo trudno odpowiedzieć na to pytanie, ponieważ właściwie nasze Koło polskie w Berlinie programu politycznego zgoła nie posiada. Poruszył pan odrazu kwestyę zasadniczą i interesującą... W Kole zapatrywania są dość podzielone... Jedni z kolegów sądzą, iż najlepiej byłoby wrócić do starej polityki abstynencyi, to jest zabierać głos jedynie w kwestyach specyalnie polskich, inni pragnęliby pójść nowemi drogami, chcieliby ściślej określić plan działania... Z tej różnicy zdań wynika brak stałego programu. W komisyach pracujemy i przemawiamy zupełnie bez planu, stosownie do przypadkowej obecności tych lub owych kolegów... I niech pan się nie dziwi!« — No nie, dziwić się nie ma czemu!

Z powodu tego inter wiewu powstał huczek w prasie poznańskiej, ale pan Dziembowski reporterowi fałszu nie zadał, a Koło nie wypowiedziało swego programu.