S@B!SfeüS: PAMIĘTNIK mZJAZDU TECHNIKÓW POLSKICH @®

WE LWOWIE W ROKU »10

■K i

A

100000231616

t#A

/f .V l*W1

'4

•i

il’

'V

*ii

*11 n

>rA

*ir

PAMIĘTNIK

V. Z]AZDU TECHNIKÓW POLSKICH

WE LWOWIE W ROKU 1910

WYDANY PRZEZ STAŁĄ DELEGACYĘ V. ZJAZDU

POD REDAKCYĄ

DR STANISŁAWA ANCZYCA

LWÓW 1911

NAKŁADEM STAŁE] DELEGACYI V. ZJAZDU TECHNIKÓW POLSKICH

CZCIONKAMI DRUKARNI JAKUBOWSKIEGO I S P.

om. %ji 6sl \

r

v' '•

\

fi '■

•/■

V

Kfc

■Ä» r¹

#

Li

10

:iü

43>B2y^

t

V

JA

Ar?

V. Zjazd Techników Polskich

odbył się we Lwowie w dniach 8. do 11. września 1911, — w 11 lat po IV. Zjeździe. Tak długa przerwa między obu Zjazdami uzasadniona przeszkodami, wyłuszczonemi w przemówieniach wygłoszonych na otwarciu Zjazdu i w sprawozdaniu Stałej Delegacyi

IV. Zjazdu, nie mogła korzystnie wpłynąć ani na frekwencyę Zjazdu, ani na program jego czynności i treść, oraz liczbę referatów przedyskutowanych w sekcyach, ani — co znacznie gorsze, na utrzymanie Techników polskich w takiej spójni i jedności, jakby sobie życzyć należało.

Że mimo wszystko w Zjeździe brała udział stosunkowo znaczna liczba techników (niestety przeważnie tylko z Galicyi), że udało się choć częściowo zapobiedz oddzieleniu się poważnych grup zawodowych od wspólnego Zjazdu, to zasługa tych, którzy organizowali Zjazd z ogromnym nakładem pracy i nieprzebranym zapasem dobrej Woli — ale zasługa także tkwiącego w nas poczucia łączności, której nie rozrywają ani słupy graniczne, ani czas, ani różnice, a nawet przeciwieństwa zawodów, które na wezwanie każe nam się skupiać do wspólnej pracy i wymiany myśli, odnawiać niezapomniane koleżeńskie węzły, pracować około rozszerzenia wiedzy technicznej i podniesienia znaczenia i stanowiska Technika w życiu społecznem.

„Pamiętnik“ Zjazdu ma na celu przypomnieć uczestnikom przeżyte chwile, utrwalić wyniki pracy Zjazdowej w postaci zapadłych uchwał, a wreszcie zachować dorobek literacki, jaki w formie referatów przyniosły Zjazdowi posiedzenia ogólne i sekcyjne¹).

Na tern miejscu redaktor „Pamiętnika“ składa gorące podziękowanie doc. inż. J. Krausemu za chętną pomoc około technicznej strony wydawnictwa.

)

y

i

i

.

■.

Kronika Zjazdu.

*)

Zjazd rozpoczął się zebraniem towarzyskiem dnia 8. września o godz. 8 wieczorem w salach „Koła literacko-artystycznego“, urządzonem dla ułatwienia wzajemnego zapoznania się uczestników, odbioru kart uczestnictwa, oznak, druków zjazdowych i t. d.

Zebranie było liczne, gwarne, nastrój serdeczny wróżył powodzenie Zjazdowi.

Uroczyste otwarcie Zjazdu i pierwsze posiedzenie plenarne odbyło się w pięknej auli Szkoły politechnicznej 9. września o godzinie 10. przed południem przy udziale licznych gości i uczestników Zjazdu.

Wśród osób przybyłych na uroczystość otwarcia Zjazdu byli obecni między innymi: JE. Namiestnik Bobrzyński, JE. Marszałek krajowy Badeni, Prezes „Koła polskiego“ Głąbiński, Prezydent Miasta Lwowa Ciuchciński, Dyrektor Kolei państwowych Rybicki, Zastępca Marszałka krajowego Piłat, Wiceprezydenci Miasta Epler i Aschkenaze, ks. Andrzej Lubomirski, em. Dyrektor Kolei państw. Horoszkiewicz, Radca Dworu Ustyanowicz, Wiceprezydent Rady Szkolnej Dembowski, Posłowie: Zieleniewski, Batta-glia i inni, Dyrektor Ligi pom. przemysł. Olszewski i w. i.

Zjazd otworzył Prezes Stałej Delegacyi Radca Dworu J. N. Franke prze

mówieniem :

Szanowni Panowie!

Kiedy we wrześniu 1899 r., a więc przed 11 laty

czwarty Zjazd techników polskich miał się ku końcowi, żegnaliśmy się wszyscy słowami: „Do widzenia w Warszawie“, byliśmy bowiem pełni nadziei, że po czterech z rzędu Zjazdach, odbytych w Galicyi, uda nam się, idąc za popędem serc naszych, odbyć piąte zebranie w Warszawie. I delegacya Wasza, Szanowni Panowie, pracowała w tym kierunku, korzystając z każdej sposobności, aby przygotować Zjazd upragniony. Niestety znane wypadki wojenne i ich następstwa udaremniły wszelkie nasze starania. Czekaliśmy cierpliwie przez lat kilka, odkładali termin Zjazdu z roku na rok, łudziliśmy się nadzieją, że przeszłoro-czna wystawa w Częstochowie pozwoli nam usunąć przeszkody, lecz wszelkie nadzieje zawiodły i musieliśmy wreszcie zaniechać naszego zamiaru. Tym sposobem, po jedenastoletniej przerwie, piąty Zjazd techników polskich przychodzi w roku grunwaldzkim do skutku we Lwowie.

Jeżeli przebiegniemy myślą okres czasu od ostatniego Zjazdu, zdumieć się musimy nad postępami, które w nim poczyniono na wszystkich polach pracy technicznej. Podczas gdy dawniej myśl nowa lub wynalazek pozostawały nieraz przez długi czas w ukryciu, a stopniowe doskonalenie ich wymagało szeregu lat, dziś nowe teorye, pomysły i zastosowania dochodzą naszej wiadomości prawie w chwili powstania i pobudzają cały szereg ludzi do współpracownictwa. Potrzeby życia wskazują nauce drogi

*) Skład Komitetu wykonawczego Stałej Delegacyi IY i V Zjazdu, Prezydyum Zjazdu i spis uczestników podajemy na końcu niniejszego sprawozdania.

badania, i naodwrót, wyniki teoryi naukowych zapładniają praktykę techniczną. Wystarczy wskazać na ogromny wzrost elektrotechniki i jej znaczenie dla dzisiejszej kultury, na nowe rodzaje motorów, które zarówno w olbrzymich jak i bardzo małych rozmiarach umimy dziś budować z precyzyą dawniej nie znaną, na nowe sposoby budowania domów z materyałów, których zastosowania nikt przed laty nie przypuszczał, na niesłychanie szybki rozwój automobil izmu i lotnictwa, aby sobie uprzytomnić nieskończoną rozmaitość pracy technicznej i jej doniosłość dla społeczeństwa. Nie mogę się powstrzymać od tego, aby choć na jednym przykładzie konkretnym nie pokazać, jak obfite źródła pracy i dobrobytu otwiera każdy doniosły postęp na polu techniki.

Przed kilku laty Rząd centralny Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej polecił swemu biuru statystycznemu, zebranie materyału statystycznego o obecnym stanie elektrotechniki w całem państwie. I oto okazało się, że z końcem r. 1907, we wszystkich przedsiębiorstwach prywatnych i publicznych, wytwarzających energię elektryczną, był inwestowany kapitał, wynoszący olbrzymią sumę przeszło 40 miliardów koron, a zarobek urzędników i robotników w tych przedsiębiorstwach wynosił w tym roku więcej niż półtora miliarda koron. Przypuśćmy, że tylko połowa tej kwoty przypada na urządzenia elektryczne w ściślejszem słowa znaczeniu, to okaże się ogromna doniosłość wynalazku, który znalazł zastosowanie dopiero w ostatnich dwudziestu pięciu latach.

Z zadowoleniem i radością należy tu podnieść, że niema prawie pola pracy technicznej, na którcm nie spotkalibyśmy techników polskich, jako współpracowników-Oczywistą jest rzeczą, że pewne rodzaje produkcyi technicznej, odpowiadające naszym warunkom przyrodzonym, uprawiane są u nas z większą energią i samodzielnością, jak n. p. cukrownictwo, przemysł naftowy, przemysł fermentacyjny; spotykamy jednak i na innych polach techników Polaków, którzy biorą żywy udział w pracy około postępu wiedzy. W najmłodszej dziedzinie wynalazków, w lotnictwie, tak żywo zajmującej cały świat cywilizowany, Polacy występują samodzielnie, a naocznym dowodem tego jest wystawa awiatyczna, którą będziemy mieli sposobność oglądać podczas Zjazdu.

Możemy zatem z pełną otuchą patrzeć w przyszłość techniki polskiej. Jak badacz dziejów ojczystych ma wzrok zwrócony ku przeszłości, tak oko technika zwraca się ku przyszłości, która ma przynieść rzetelny postęp na każdem polu. Lecz nie chodźmy luzem, odosobnieni i nie wiedzący jedni o drugich, łączmy raczej siły swoje, aby wspólnym wysiłkiem tern pewniej cel upragniony osiągnąć. To zestrzelenie sił w jedno ognisko, jest właśnie głównym celem Zjazdów naszych i ono niech będzie hasłem Zjazdu dzisiejszego.

Z gorącem życzeniem, aby to hasło przyświecało pracy naszej, otwieram piąty Zjazd techników polskich.

Po tern przemówieniu zabrał głos imieniem Komitetu wykonawczego prof. Leon

Syroczyński :

Dostojne Zgromadzenie!

Imieniem Komitetu wykonawczego, urządzającego V. Zjazd polskich techników pozwalam sobie, jako jego przewodniczący, powitać Zjazd, podziękować Pp. Kolegom za tak liczne przybycie na nasze zaproszenie, a dostojnym Gościom za uświetnienie Zjazdu, i wyrazić przekonanie, że jeśli Zjazd urządziliśmy, pracując oddzielnie, to zakończymy go z przeświadczeniem, że granice państw nie przeszkadzają nam działać wspólnie, a zestawienie prac naszych techników, zwiększy własne do sił naszych zaufanie.

Zjazd nasz, jak każdy zjazd ludzi zatrudnionych w jednej gałęzi pracy, czy wiedzy ludzkiej, tyle przyniesie korzyści, ile weń każdy włoży własnej pracy, ile w nim współdziałać będzie. Niejednokrotnie, komunikując się z kolegami w czasie przygotowań do Zjazdu, mówiłem też, że Zjazd nie będzie taki, jakim go chce mieć komitet wykonawczy, ale taki, jakim go zechcą mieć sami uczestnicy, że Pp. Koledzy, a nie Komitet, przygotują go i zrobią.

Program dzielił prace Zjazdu między 10 mniej więcej równomiernych sekcyi i w nich dyskusye miały wyjaśnić przedmioty sporne, a autorowie rzeczy nowych mieli je kolegom przedstawić. W salach obrad każdej sekcyi miały być wystawione prace, modele i rysunki odnośnych działów, uzupełnione wystawą prac wykonywanych w każdym dziale przez słuchaczów Politechniki lwowskiej. Program ten uległ nieco zmianie i wystawa prac słuchaczów stanowi osobną grupę, a i inne wystawy, n. p. kolejnictwa, są zgrupowane wedle wystawców raczej, niż wedle działów pracy.

Program Zjazdu ogłoszony przez Komitet w styczniu r. b, był też raczej zarysem projektu i dopiero teraz, po uskutecznieniu przygotowań, można go określić.

Nie będzie błędnem porównanie programu do przedmowy do książki.

Powinna być napisana jako program zamierzonej przez autora pracy przed jej rozpoczęciem, ale po napisaniu książki powinna być zastąpiona przez nową, odpowiadającą nie zamiarom autora, ale temu, co napisał. Tak też autorami Zjazdu są ci koledzy, którzy swe prace wystawili, odczyty i tematy do dyskusyi przygotowali, a moja dzisiejsza przedmowa, wstępne słowo do zjazdu, musi Panom przedstawić, co zrobiono, co zastaniecie i z czego właściwie tę korzyść, dla której każdy z nas tu przybył, można będzie odnieść.

Skądinąd sekcye niejednakowo te prace przygotowały i niejednakowe wzbudzają zajęcie. Ponad wszystkie, ilością zgłoszonych odczytów i ilością zapisanych członków, wybiła się sekcya t. zw. ogólna, obejmująca sprawy wykształcenia zawodowego i przemysłowe. W tych dwu działach mamy 115 członków i 31 odczytów i daje to niezbity dowód, że w początku XX. wieku, w Galicyi i w całej Polsce, zajmują się technicy w wysokim stopniu zastosowaniem swojej wiedzy do zawodów przemysłowych i że wyższe wychowanie techniczne wymaga wielkiej reformy. Jakby to wykształcenie należało poprawić, jakichby na to trzeba środków, mówić będzie imieniem grona profesorów rektor Politechniki prof. Pawlewski, mówić będzie w odrębnym, ściśle opracowanym projekcie prof. Hauswald i wskaże dyskusya; wyjaśnią dzisiejszy stan nauczania u nas liczne prace słuchaczów naszej politechniki, jedynego wyższego polskiego technicznego zakładu; grono profesorów śmiało i otwarcie poddaje je krytyce Panów, pewne, że w życzliwej ocenie znajdzie pożyteczne wskazówki.

Druga liczbą sekcya — to mechaniczno-technologiczna i elektrotechniczna; czasem pracować będą razem, czasem oddzielnie. Jeżeli do tego działu pracy zaliczymy — jak należy — awiatykę, to pokaże się niewątpliwie, że najwięcej zajęcia wśród nas wzbudziła mechanika i jej najnowsze zastosowanie. Mechanika techniczna, szczególnie budowa maszyn, jest na przełomie; wyraz tego i udział nasz w tym postępie będziemy mogli ocenić.

Trzecie miejsce zajmuje sekcya komunikacyi wodnej. Wynika to z przewidywania przyszłości, z przekonania, że komunikacyę lądową doprowadzono do pewnego stopnia doskonałości i że trzeba się zwrócić do kanałów i spławnych rzek. Prace z działu kolejnictwa wogóle, tak co do budowy i utrzymania drogi żelaznej, jak co do maszyn kolejowych i najnowszego ich typu, opalanego ropałem, stanowią bardzo ciekawą i pouczającą część wystawy robót w kraju wykonanych. A że będziemyr więcej mówili o kanałach, niż o budowie dróg i kolei, to nic dziwnego zajmuje się kanałami! — stać się one mogą prawie osią spraw krajowych!

któż dziś w Galicyi nie

Odrębne zupełnie stanowisko zajmuje sekcya architektoniczna, urządzona przez Stałą Delegacyę Związku architektów polskich, z przygotowaną odrębnie wystawą architektury, malarstwa i rzeźby polskiej. Wiele prac architektów i prace słuchaczów politechniki znajdą Panowie w tym gmachu; wystawę polskiej architektury, rzeźby i malarstwa, możemy oglądać na Placu Powystawowym.

Kilka sekcyi: chemiczno-technologiczna, oświetlenia, cukrownicza i górnicza mają mniej członków⁷, niż się spodziewaliśmy, ale też przedmiot ich zajęć zlewa się w wielką kwestyę rozwoju przemysłu krajowego, zarezerwowaną dla sekcyi ogólnej.

Tak się w krótkim zarysie przedstawiają rzeczy przygotowane dla V. Zjazdu.

Przedkładamy je, zapraszając Pp. Kolegów do wspólnej z nami przez kilka dni pracy, a co do podziału na sekcye i dyskusyi w sekcyach musimy zaznaczyć trudność, jakąśmy spotkali w tern, że nieraz przedmiot obrad należał nie do jednej, ale do dwóch i trzech sekcyi. Użycie n. p. siły wodnej w Galicyi, interesuje zarówno sckcyę robót wodnych, jak sekcyę elektrotechniczną, — zabudowanie miast, sekcyę architektów i inżynierską, — oczyszczanie wód z odpadków naftowych, chemiczną i górniczo-naftową. Przewidując to, ułożył Komitet taki podział godzin, by się te sekcye mogły wjpewne dni łączyć i sprawy dyskutować wspólnie. Panów Przewodniczących sekcyi, prosi dlatego też Komitet, by przy zachowaniu zupełnego swego prawa układania porządku dziennego obrad, niewiele od propozycyi Komitetu odstępowali.

Tyle co do obrad w sekcyach. Wystawy prac techników polskich obejmują daleko więcej objektów, niżeśmy przewidywali. Zawdzięczamy to w pierwszym rzędzie Władzom krajowym, c. k. Dyrekcyi kolei państwowych we Lwowie i Zarządom naszych stołecznych Miast, tudzież obywatelskiemu poczuciu wielu kolegów. Zajmują one wszystkie sale rysunkowe i główną część I. piętra naszego gmachu, a zapraszając do ich zwiedzenia, nie przypisuję sobie prawa nawet podnoszenia zalet którejkolwiek z nich, żeby to nie było rozumiane jako przeciwstawienie innym; żałować tylko można, że jej nie widzą cudzoziemcy, którzyby musieli przyznać, że nasza gospodarka w dziale robót publicznych, ta „polska gospodarka“, — to dobra gospodarka.

Mamy bardzo ładne prywatne wystawy: centralnego ogrzewania i opalania, kon-denzatorów inż. Mościckiego, mamy małą wystawę afiszów przemysłowych zakładów, dziś tak bardzo używanych do reklamy wyrobów, i wystawę kilkunastu firm krajowych, których wyroby mają dla robót technicznych więcej niż zwykłe znaczenie.

Szczególnej uwadze wielce Szanownych Kolegów, niech mi wolno będzie polecić wystawę awiatyki, bo kto, jak ja, widział profesora Sochackiego, docenta Krausego, asyst. Webera i grupę słuchaczy, pracujących nad urządzeniem I-szej u nas, na większą skalę zakrojonej wystawy awiatyki, to musi podnieść dla dania świadectwa prawdzie, ich zapał dla nauki, badań i postępu; przykład takiej pracy pociąga kolegów, staje się czynem społecznym, świadczącym o żywotności naszego społeczeństwa.

Tej żywotności dowodem jest i obecny Zjazd. Jak niegdyś przodkowie nasi pługiem i orężem zdobyli sobie stanowisko w świecie politycznym i stali się przedmurzem Chrześcijaństwa, tak my dziś pracą i wiedzą utrzymujemy się na równym z innymi narodami poziomie kultury i jesteśmy stałym protestem przeciw brutalnej przemocy, zaprzeczającej historycznym prawom podbitego państwa i przyrodzonym prawom żywego narodu. Z uczucia miłości Ojczyzny czerpmy i nadal ochotę i siłę do pracy i nauki i zszeregujmy się pod hasłem, które u wszystkich Pp. Kolegów znajdzie oddźwięk: „do pracy“!

Imieniem Kraju, powitał członków Zjazdu Marszałek krajowy hr. St. Badeni w następujących słowach:

Z wielką radością witam Panów imieniem całego Kraju i zarazem proszę, ażebyście w tych słowach powitania, zechcieli widzieć coś więcej, niż zwykłą w takich wypadkach formułę uprzejmości, ażebyście widzieć zechcieli raczej widomy znak tego, że Kraj cały i Sejm, który jest jego przedstawicielem, należycie odczuwa i rozumie, czem są, ile pracy nad odrodzeniem ekonomicznem i kulturalnem kraju wykonują technicy, co im zawdzięczamy i czego po nich oczekujemy.

W jakąkolwiek stronę zwrócimy nasze starania i nasze myśli dla dodania krajowi nowych sił, dla podniesienia jego produkcyi, dla udoskonalenia komunikacyi, dla rozwoju przemysłu, dla obrony ziemi i jej mieszkańców od klęsk elementarnych, które niszczą zamożność kraju i jego majątek, a także ile razy chodzi o stworzenie warunków nowej pracy dla tych, którzy tej pracy potrzebują, wszędzie i zawsze technik swoją wiedzą, swojem doświadczeniem i swoją pracą musi stworzyć warunki rozwoju i po-

rx

•stępu. A jeżeli od tego ogólnego pojęcia Kraju zwrócę się myślą do ciaśnięjszego pojęcia, do tej administracyi krajowej, której mam zaszczyt być przewodnikiem, to i tu właśnie z pełnem zadowoleniem stwierdzić mogę, że najbardziej widoczne i najbardziej przez całe społeczeństwo uznawane rezultaty naszej pracy, zawdzięczamy technikom i to nie tylko ich wiedzy i fachowemu wykształceniu, ale też ich poczuciu obywatelskiemu i etycznemu pojmowaniu obowiązków, jakie na nich ciężą.

Zebrania takie, jak dzisiejsze, łączące czy to przedstawicieli poszczególnego działu nauki, czy też przedstawicieli poszczególnych zawodów ze wszystkich zakątków świata, gdzie tylko brzmi mowa polska, ma w naszych stosunkach politycznych jeszcze inne znaczenie, niż u innych szczęśliwszych narodów.

Myślę, że celem tych zjazdów jest niewątpliwie także i stwierdzenie na zewnątrz naszej jedności narodowej i zarazem przez wzajemne zbliżenie się, tego ciepła, które daje siłę, znaczenie i otuchę do dalszej pracy na zewnątrz.

Pozwólcie więc Panowie, żebym zakończył ż}^czeniem: niech to ciepło, które wzajemne zbliżenie wytwarza, stanie się siłą, która nie tylko poruszy nasze serca, ale niech się stanie zarazem potężną i odporną dźwignią i nigdy nie zawodzącym motorem do wytworzenia tego najważniejszego w naszem życiu narodowem pierwiastka, jakim jest praca ludzka.

Imieniem Szkoły Politechnicznej przemówił Rektor Pawlewski:

Dostojne Zgromadzenie!

Wiedza i życie, teorya i praktyka — to dwa czynniki, które wzajemnie się uzupełniają; jeden nie obywa się bez drugiego, jeden na drugi działa ożywczo. Że Zjazd obecny polskich techników zebrał się w murach naszej Politechniki, uważam to za objaw obopólnej korzyści: Szkoła zaczerpnie nie jednego świeżego oddechu z praktyki — praktyka, technicy, może też skorzystają z niejednej nowej myśli, z niejednego objawu Zjazdowi przez Szkołę przedstawionemu. Dotychczasowe Zjazdy skonsolidowały naszych techników mocniej i dalej konsolidować ich będą; od czasu pierwszego Zjazdu w r. 1882 powstały 3 własne siedliska towarzystw technicznych w Warszawie, Krakowie i Lwowie, powstały po innych miastach oddziały tych towarzystw. Zjazdy rzuciły niejedną zbawienną myśl — która w następstwie doczekała się urzeczywistnienia. Zjazdy te kolejno potężniały, a i obecny niewątpliwie przyczyni się w wysokim stopniu do stworzenia większej łączności, do przedstawienia myśli, postulatów, wskazania kierunków — które młodsze pokolenia techników mają spełniać, w czyn wprowadzić. Doniosłość zjazdów jest uznana i oceniana — a Komitetowi organizacyjnemu Stałej De-legacyi IV. Zjazdu techników polskich należy się uznanie i podziękowanie za doprowadzenie Zjazdu do skutku. Imieniem Szkoły Politechnicznej wyrażam więc Komitetowi szczere podziękowanie, witam w murach naszych V. Zjazd najserdeczniej i życzę obfitych plonów z obrad, któremi się ten Zjazd zajmie.

Prezes Koła polskiego i Rektor Uniwersytetu lwowskiego Dr. St. Głąbiński wita Zjazd imieniem Uniwersytetu i Reprezentacyi kraju w parlamencie:

Imieniem Uniwersytetu lwowskiego i zarazem jako przedstawiciel Reprezentacyi polskiej w parlamencie, witam serdecznie V. Zjazd techników polskich w murach tej Szkoły, młodszej siostrzycy naszej Wszechnicy.

Nauki techniczne są młodszą odroślą umiejętności, ale może właśnie dlatego odznaczają się wielką żywiołową siłą, którą podbijają świat cały.

Nauki technicznemu nas w Polsce, mają nie tylko dlatego wielką doniosłość, że podnoszą oświatę zawodową i przyczyniają się do podniesienia dobrobytu kraju naszego, ale także i dlatego, że wychowują nam obywateli dzielnych, rzutkich, przedsiębiorczych.

Całe społeczeństwo oczekuje od naszych techników dzieł wielkich na polu eko-nomicznem,. na polu komunikacyjnem, oczekuje jednakowoż także i wzmocnienia tego społeczeństwa pod względem moralnym.

Oczy nas wszystkich, zwrócone są na Was Szanowni Panowie szczególnie w czasach dzisiejszych naszych usiłowań podniesienia ekonomicznego kraju pod każdym względem i dlatego z całą serdecznością życzę jak najlepszego powodzenia Waszym pracom i Waszym obradom.

Reprezentant „Stowarzyszenia Techników w Warszawie“, inżynier Obrębowicz, wita Zjazd imieniem tego stowarzyszenia:

Szanowni Panowie i Koledzy!

Stowarzyszenie Techników w Warszawie, to najliczniejsze zrzeszenie się techników polskich, przesyła pozdrowienie swoje V. Zjazdowi techników polskich. Z prawdziwym żalem nie mogliśmy przyjąć u siebie V. Zjazdu techników polskich tak, jakby z kolei wypadało, dlatego przez moje usta przesyłając owo pozdrowienie, poleciło mi Stowarzyszenie Techników w Warszawie dołączyć zarazem życzenia, ażeby prace Zjazdu były jak najbardziej owocne.

Te prace Zjazdu dzielą się poniekąd na dwie kategorye. Z jednej strony mamy szereg referatów, które przedstawiają nam rozwój techniki, a zwłaszcza polskiej w ostatnich latach; więc przedewszystkiem przedstawiają nam te cegiełki, które polscy technicy dorzucili do ogólnego wszechświatowego rozwoju. Otóż, co do tej części, wyraziłbym życzenie, ażeby — choć tak niezbyt liczne są te cegiełki — zachęciły nas tu obecnych, a dalszym wpływem tych, którzy tu przybyć nie mogli, do tego, ażeby w ciągu następnego szeregu lat do przyszłego Zjazdu ten rozwój jeszcze żywiej postępował, ażebyśmy jeszcze więcej do rozwoju techniki się przyczynili.

Druga część prac Zjazdu, zmierza właściwie do tego, ażeby poznawszy potrzeby kraju naszego i rozpatrzywszy je szczegółowo, postawić pewne postulaty, wysnuć pewne wnioski i powziąć uchwały. Otóż, co do tej części obrad, życzę, ażebyśmy rzeczywiście zawsze utrafili w uchwałach w to, co dla kraju jest najpotrzebniejsze i oby także to, co Zjazd uchwali, odniosło we właściwem miejscu należyty skutek.

Tern życzeniem kończę moje przemówienie.

Na wniosek Radcy Dworu kol. Frankego, przyjęto regulamin Zjazdu (rozdany członkom i wydrukowany w Nr. 1 „Dziennika Zjazdu“) bez zmiany.

Imieniem Komitetu Zjazdu proponuje kol. prof. Syroczyński wybór Prezydyum Zjazdu w następującym składzie:

Prezesi honorowi: 1) Dziekoński Józef, Warszawa. 2) Horoszkiewicz Józef, Kraków. 3) Janowski Józef, Lwów. 4) Kędzior Andrzej, Lwów. 5) Pawlewski Rronisław, Lwów. 6) Rybicki Stanisław, Lwów. 7) Sikorski Tadeusz, Kraków. 8) Wierzbicki Ludwik, Lwów. 9) Zieleniewski Edmund, Kraków.

Sekretarz honorowy: Powidzki Mieczysław, Poznań.

Prezesi czynni: 1) Obrębowicz Kazimierz, Warszawa. 2) Ekielski Władysław, Kraków. 3) Gosiewski Antoni, Przeworsk. 4) Skibiński Karol, Lwów.

Wiceprezesi: 1) Epler Karol, Lwów. 2) Stadtmüller Karol, Kraków. 3) Rząśnicki Kazimierz, Kijów.

Sekretarz Generalny: Dr. Anczyc Stanisław, Lwów.

Podsekretarze: 1) Ciechanowski Zygmunt. 2) Minkiewicz Witold. 3) Na-dolski Otto, wszyscy ze Lwowa.

Wyborów dokonano przez aklamacyę.

DoKomisyi dla sprawozdania z czynności Stałej Delegacyi IV. Zjazdu Techników polskich i jej wniosków, oraz dla organizacyi i regulaminu Stałych Delegacyi, wybrani przez aklamacyę:

1) Fiedler Tadeusz, Lwów. 2) Lutosławski Maryan, Warszawa. 3) Powidzki Mie-czjsław, Poznań. 4) Procner Jan, Warszawa. 5) Rolle Karol, Kraków, b) Rutkowski Tadeusz, Warszawa. 7) Rząśnicki Kazimierz, Kijów.

Nowo wybrany Prezes Zjazdu inż. Obrębowicz z Warszawy, obejmując przewodnictwo obrad, dziękuje za wybór, zaznaczając, iż godność tę już po raz drugi piastuje na Zjeździć Techników polskich i zarządza odczytanie nadesłanych telegramów gratulacyjnych : Ks. Arcybiskupa Bilczewskiego ze Lwowa, Ks. Biskupa Bandurskiego ze Lwowa, Członków redakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, Bady Stowarzyszenia techników w Warszawie, Dyrektora i Profesorów Wyższej szkoły przemysłowej w Krakowie, Inżynierów-Polaków z Jekaterynosławia, Inżynierów kolejowych z Krakowa, Inspektorów ewidencyjnych ze Lwowa, Techników łódzkich gazowni, Komitetu Zjazdu górniczo - metalurgicznego i mechanicznego w Jekaterynosławiu, Stowarzyszenia techników polskich w Poznaniu i wiele innych.

Po odczytaniu telegramów, przyjmowanych hucznymi oklaskami, wstępuje na Katedrę Badca Dworu B. Ingarden i wygłasza odczyt: „O publicznych budowlach wodnych, przeprowadzonych przez Bząd w Galicyi“²).

Jako ostatni punkt programu odczytał sekretarz Zjazdu listę sekretarzy, przeznaczonych przez Komitet Zjazdu do poszczególnych sekcyi, a to:

1)    Sekcya architektoniczna: Osiński Maryan.

2)    S e k c y a komunikacyi lądowej: dr. Wątorek Karol.

3)    Sekcya budownictwa wodnego: dr. Matakiewicz Maksymilian.

4)    Sekcya mechaniczna i tekstylna: Malarski Tadeusz.

5)    Sekcya elektrotechniczna: Drewnowski Kazimierz.

6)    Sekcya chemiczno-technologiczna z gazowniczą i cukrowniczą: Wowkonowicz Bomuald.

7)    Sekcya górniczo-naftowa: Szczepanowski Prus Stanisław.

8)    Ogólna A (Wykształcenie zawodowe i słownictwo): Augustowski Jan.

9)    Ogólna B (Przemysłowa): Platowski Zygmunt.

Przyjęto przez aklamacyę.

O godzinie 12 w południe po zakończeniu obrad i plenarnego posiedzenia, zaprosił Przewodniczący zgromadzonych na uroczyste otwarcie wystaw:

1)    P r a c słuchaczów Politechniki (II. piętro Politechniki).

2)    Prac Techników polskich (I. piętro Politechniki).

3)    Pierwszej wystawy awiatycznej (parter Politechniki).

Po krótkiem zwiedzeniu otwartych wystaw, zebrali się uczestnicy Zjazdu przed gmachem Politechniki, gdzie z ustawionej na stopniach grupy zdjęto wspólną fotografię.

Popołudnie 9. i cały dzień 10. września zajęły posiedzenia sekcyi, na których po ukonstytuowaniu się wygłoszono referaty nie wydrukowane poprzednio i przeprowadzono nad nimi dyskusyę; referatów ogłoszonych poprzednio drukiem nie czytano, ale odrazu nad nimi dyskutowano; rozprawy zakończyły się szeregiem uchwał przedstawianych następnie przez Prezydyum do uchwały na drugiem plenarnem posiedzeniu Zjazdu.

Skład prezydyum poszczególnych sekcyi i tytuły referatów były następujące:

I. Sekcya architektoniczna.

Przewodniczący: Władysław Ekielski z Krakowa.

Zastępca: Gustaw Bisanz ze Lwowa.

Sekretarz: Maryan Osiński ze Lwowa.

Referaty:

1)    W. Rawski. „O zastrzeżeniu architektom decydującego wpływu na zabudowanie się miast“ ³).

2)    I. Struszkiewicz: „O kształceniu architektów u nas i za granicą³).

3)    G. Bis an z i W. Rawski: „O ustawowem unormowaniu stanowiska architektów w Austryi “ ⁴).

4)    Z. Dobrzański: „O zdjęciach zabytków i stosunku architektów do ochrony

tychże“ ⁴).

II. Sekcya komunikacyi lądowej.

Przewodniczący: K. Skibiński ze Lwowa.

Z a s t ę p c a: Stanisław Kułakowski ze Lwowa. Sekretarz dr. Karol Wątorek ze Lwowa.

Referaty:

1)    M. Czaykowski: „Akcya kraju w sprawie regulacyi miast w Galicyi“.

2)    F. Jakubik: „Regulacya miasteczek w Galicyi w odniesieniu do obowiązu-jących obecnie ustaw“.

3)    A. Kłeczek: „Rozszerzenie Krakowa“.

4)    K. Grabowski: „Istota pracy belki żelazno-betonowej⁴).

5)    St. Szulc: „Poprawa dróg ze względu na ruch automobilowy“.

6)    Dr. K. Weigel: „Wykreślny sposób rozwiązywania równań normalnych z dowolną dokładnością wyznaczenia tak niewiadomych, jak i ich błędów, i błędów ich funkcyi“.

7)    R. Jarosz: „Grafoniwelacya i przyrządy do jej wykonywania“ ⁴).

8)    St. Kułakowski: „Rozwój kolei lokalnych w Galicyi“.

III. Sekcya budownictwa wodnego.

Prezes honorowy: Józef Rychter ze Lwowa.

Przewodniczący: Roman Ingarden ze Lwowa.

Zastępca Andrzej Kędzior ze Lwowa i Al. Wierzbicki.

Sekretarz: dr. Maksymilian Matakiewicz ze Lwowa.

Referaty:

1)    A. Kędzior: „Sprawa kanałów żeglugi w Galicyi“⁴).

2)    A. Wierzbicki: „Melioracye roine w Galicyi“.

3)    St. T urczyno wicz: „O potrzebie stacyi doświadczalnej melioracyjnej“.

4)    K. Pomianowski: „O kanalizacyi Lwowa“.

5) , 6) K. Pomianowski i M. Altenberg: „O siłach wodnych w Galicyi, na wspólnem posiedzeniu z sekcyą elektrotechniczną.

IV. i VII. Sekcya mechaniczna i tekstylna.

Przewodniczący: Adolf Müller ze Lwowa.

Zastępcy: Tadeusz Fiedler ze Lwowa, Stanisław Steinhardt

z Zawiercia.

Sekretarz: Tadeusz Malarski ze Lwowa.

Referaty :

1)    A. Müll era: „Opalanie lokomotyw ropą“.

2)    J. Madeyski: „Racyonalne opalanie parowozów płynnem paliwem ze szcze-gólnem uwzględnieniem systemu c. k. austryackich kolei państwowych“.

3)    L. Rospendowski: „Instalacye mechaniczne dla automatycznego przesuwania wagonów kolej, z wązkotorowych (normalnych) na szerokotorowe i naodwrót“.

4)    R. To karski: „Obecny stan budowy turbin parowych okrętowych“⁴).

5)    J. Krause: „O fabrykacyi maszyn rolniczych i o warunkach jej rozwoju

u nas“.

6)    J. Proc ner: „Najskuteczniejsze środki do zmniejszenia kosztów wytwórstwa ze szczególnem uwzględnieniem przemysłu włóknistego i chemicznego“.

7)    E. Libański: „Współczesne lotnictwo i przemysł lotniczy“.

8)    K. Obręb o wieź: „0 centralnem miarkowaniu temperatury w ogrzewaniach

parowych“.

9)    Dr. B. Biegel eisen: „Obecny stan techniki ogrzewania i wentylacyi“.

10)    K. Grab o ws ki: „Energetyczne podstawy nauki o wytrzymałości“⁵).

11)    Trojanowski: „Historya rozwoju przemysłu bawełnianego w Królestwie

Boiskiem“.

V. Sekcya elektrotechniczna.

Przewodniczący: Roman Dzieślewski ze Lwowa.

ze Lwowa.

Zastępcy: Józef Tomicki ze Lwowa, Aleksander Rothert ze Lwowa. Sekretarze: Kazimierz Drewnowski ze Lwowa, Tadeusz Gaj czak

Referaty:

1)    L. Mościcki (w zastępstwie odczytał M. Lutosławski): 0 otrzymywaniu kwasu azotowego własnym systemem“, wspólnie z sekcyą chemiczno-technologiczną.

2)    K. Drewnowski: „0 kondensatorach elektrycznych systemu Mościckiego“, wspólnie z sekcyą mechaniczną.

3)    T. Gaj czak: „0 zastosowaniu motorów Diesla w elektrowniach“.

4)    J. Szczepaniak: „Trakcya elektryczna kolei z osobliwszem uwzględnieniem

Galicy i⁵).

5) W. Hertz i J. Tomicki: „Przepisy bezpieczeństwa przy instalacyach ele

ktrycznych“ ⁵).

VI. i VIII. Sekcya: Chemiczno=tecbnologiczna i cukrownicza.

Przewodniczący dr. Stefan Niemenlowski ze Lwowa. Zastępca: Wiktor Syniewski ze Lwowa.

Sekretarz; Wacław Leśniański ze Lwowa.

Referaty:

1)    L. R os pen do w ski: „Synteza kwasu azotowego z powietrza i jej znaczenia dla przemysłu i rolnictwa“.

2)    W. Leśniański: „O zastosowaniu indyga w farbowaniu i drukowaniu

tkanin“.

VI. a. Sekcya gazownicza.

Przewodniczący: Mieczysław Dąbrowski z Krakowa. Sekretarz: Romuald Wowkonowicz ze Lwowa.

Referaty:

1)    A. Teodorowicz: „0 postępach w budowie pieców gazowych“⁵).

2)    Bańkowski: „0 stanie gazownictwa na ziemiach polskich pod zaborem

rosyjskim“ ⁶).

3) R. Wowkonowicz: „O sposobach oceniania olei naftowych do fabry-kacyi gazu świetlnego⁵).

IX. Sekcya Górniczo=naftowa.

Przewodniczący: Kazimierz Szumski z Borysławia. Sekretarz: Stanisław Szczepanów ski z Wolanki.

Referaty:

1)    L. Syroczyński: „Konieczności krajowe z zakresu górnictwa“.

2)    Szczepański: „Odbenzyniarnia w Drohobyczu“⁷).

X a. Sekcya ogólna A. (wykształcenie zawodowe i słownictwo).

Przewodniczący: J. N. Franke ze Lwowa.

Zastępca: Maryan Kuczyński ze Lwowa.

Sekretarz: Jan Augustowski ze Lwowa.

Referaty:

1)    R. Pawlewski: „Szkoła Politechniczna we Lwowie“.

2)    E. Hau swa ld: (Odczytał w zastępstwie J. Augustowski) „O systemie kształcenia w politechnikach“.

3)    Pożaryski: (Odczytał w zastępstwie J. Augustowski) „Wykształcenie elektrotechniczne w Królestwie Polskiem“.

4)    K. Biły: „Szkolnictwo przemysłowe“.

5)    K. Stadmüller: „W sprawie słownictwa technicznego polskiego“, tudzież w sprawie „Wniosków Stowarzyszenia techników w Warszawie“.

6)    Klateckiego: „W sprawie słownika technicznego“.

7)    St. Tur czy no w icz: „Kwestya utworzenia polskiej sekcyi międzynarodowego instytutu techno-bibliograficznego“.

8)    E. Ż e b r o w s k i: a) „Język francuski jako międzynarodowy w rozprawach naukowych i literackich“, b) „Tłumaczenie polskich dzieł naukowych na język francuski i odwrotnie“, c) „Studya nad własnościami geometrycznemi „Cisoid“ i cyrkiel do wykreślania tych krzywych⁷).

9)    St. Stobiecki: „W sprawie krajowego muzeum przyrodniczego“.

10)    Ulkowski: „Zastosowanie metod rachunkowo-wykreślnych do techniki⁷) (na wspólnem posiedzeniu z sekcyą X b).

X b. Sekcya ogólna B. (przemysłowa).

Przewodniczący: Józef Górecki z Krakowa. Zastępca: Aleksander Krüger ze Stanisławowa. Sekretarz: Zygmut Platowski ze Lwowa.

Referaty:

1)    J. Pin ku s: „Spalanie jako nowoczesne usuwanie stałych odpadków miejskich“ ⁷)

2)    U. Massalski: „O domach robotniczych“.

3)    Z. Warchałowski: „Opieka prawna i techniczna nad własnością nieruchomości, środki techniczne tej ochrony i potrzeba reformy tychże⁷).

4)    R. Battaglia: „Organizacya służby przemysłowo-technicznej we władzach po

litycznych“.

5)    R. Battaglia: „Kapitały obce w naszym przemyśle.

6)    E. Zieleniewski: „Przy pracach natury technicznej w urzędach winni mieć technicy nie tylko doradczy głos, ale i decydujący“.

W drugim dniu posiedzeń sekcyjnych odbyły się wycieczki:

1)    sekcyi elektrotechnicznej do Elektrowni miasta Lwowa na Persenkówce.

2)    Sekcyi gazowniczej do Gazowni miejskiej.

W tymże dniu o godzinie 11-ej otwarta została w pałacu Sztuki na placu powy-stawowym I. Powszechna wystawa architektury, malarstwa i rzeźby przy licznym udziale członków Zjazdu.

Na zaproszenie „Ligi pomocy przemysłowej“ we Lwowie zwiedzali poszczególni członkowie Zjazdu „Warsztaty studenckie“, założone i utrzymywane przez Ligę.

II. i ostatnie ogólne zebranie Zjazdu

rozpoczęło się w niedzielę d. 11. września pod przewodnictwem inż. Obrębowieża.

Imieniem „Związku techników wiertniczych“ powitał Zjazd inż. Szczepanowski, akcentując łączność, istniejącą między górnictwem polskiem a ogółem techników polskich i stwierdzając, iż technicy-wiertnicy polscy, nie tylko nie ustępują w niczem technikom-wiertnikom innych narodów, ale ich nawet tam, gdzie mają równe warunki pracy, przewyższają.

Po odczytaniu nadesłanych telegramów gratulacyjnych, złożył kol. Rolle, jako referent Komisyi wybranej przez Zjazd, sprawozdanie o czynnościach Stałej Delegacyi

IV. Zjazdu i postawił imieniem tej Komisyi wnioski:

1.    Przyjęcie do wiadomości sprawozdania Stałej Delegacyi IV. Zjazdu i udzielenie Delegacyi absolutoryum za czynności.

2.    Polecenie Stałej Delegacyi V. Zjazdu, aby Pamiętnik tego Zjazdu wydała najdalej do września 1911 r.

Wnioski jednomyślną uchwałą przyjęto.

Imieniem Komisyi regulaminowej sprawozdawca inż. Lutosławski postawił następujące wnioski Stałej Delegacyi w sprawie regulaminu:

1.    Stała Delegacya Zjazdów Techników Polskich składa się: a) z 5 członków, wyznaczonych przez Komitet ostatniego Zjazdu; b) z 1 członka wybranego przez każdą z sekcyi ostatniego Zjazdu; c) z delegatów i członków Komisyi zjazdowych, wybranych przez zrzeszenia techniczne polskie w myśl § 2. niniejszej uchwały.

2.    Zrzeszenia techniczne: Towarzystwo Politechniczne we Lwowie, Towarzystwo Techniczne w Krakowie i Stowarzyszenie Techników w Warszawie wybierają komisye zjazdowe, złożone z 3 członków; inne zrzeszenia techniczne polskie, które za zgodą Delegacyi oświadczą swe przystąpienie do jej składu, wybierają po 1 delegacie, o ile mają mniej, niż 300 członków, po 2 delegatów, jeśli mają 300—1000 członków, liczniejsze zaś zrzeszenia wybierają komisye zjazdowe, złożone z 3 członków.

3.    Wykonanie uchwał V. Zjazdu, oraz ukonstytuowanie Stałej Delegacyi poleca się członkom Delegacyi, wyznaczonym przez Komitet V. Zjazdu. Zorganizowaniem następnego Zjazdu zająć się ma Ko misy a zjazdowa tego Zrzeszenia technicznego, na którego terytoryum odbędzie się VI. Zjazd Techników Polskich.

4.    Stała Delegacya będzie działała na podstawie regulaminu, który sama opracuje i przedstawi do zatwierdzenia VI. Zjazdowi Techników polskich.

Wnioski przyjęto jednogłośnie.

Imieniem sekretaryatów sekcyi zjazdowych składa sekretarz generalny Zjazdu prof. Anczyc krótkie sprawozdanie o referatach, jakie się na posiedzeniach sekcyi odbyły.

Następują rozprawy i głosowanie nad wnioskami poszczególnych sekcyi. Przed ich odczytaniem wyjaśnia Przewodniczący, iż wnioski przedłożone przez sekeye, zostały rozdzielone na 3 kategorye, a to:

1.    Wnioski zaproponowane Zjazdowi przez prezydyum do uchwalenia, jako postulaty Zjazdu.

2.    Wnioski przekazane Stałej Delegacyi do uznania.

3.    Wnioski przekazane do rozpatrzenia Stałej Delegacyi.

Sekretarz generalny odczytuje następujące wnioski, które Zgromadzenie uchwala.

A) Kategorya I.

I. Wnioski Sekcyi budownictwa wodnego:

1.    V. Zjazd techników polskich we Lwowie uważa przeprowadzenie budowy dróg wodnych po myśli ust. z 11/VI. 1901 Dz. p. p. Nr. 66 za sprawę obecnie najdonioślejszą dla interesów Galicyi, a to tak ze względu na wysokość inwestycyi, jak i ze względu na obniżenie kosztów transportu produktów surowych, szczególnie węgla, drzewa, ropy, płodów rolniczych i materyałów budowlanych, w jakie ten kraj obfituje, zwłaszcza, że tani transport węgla i ropy może dopiero wpłynąć na wytworzenie przemysłu w Galicyi.

2.    V. Zjazd techników polskich zaznacza, że w interesie Galicyi leży przeprowadzenie budowy kanału od Dniestru do Odry, Wisły i Dniestru w całej rozciągłości przewidzianej w ustawie, a to dla połączenia Galicyi z największem centrum konsumcyjnem państwa. Gdyby jednak inne kraje oświadczyły się za zaniechaniem hudowy kanału Dunaj - Odra, tudzież od Odry do granicy galicyjskiej, Zjazd uważa za konieczne wykonanie kanału od Dniestru do Wisły pod Krakowem, tudzież od Krakowa do granicy Śląskiej przez całe krakowskie zagłębie węglowe, nie zaś tylko do Oświęcimia, jak to rząd obecnie projektuje.

3.    Zjazd oświadcza się za wykonaniem budowy i prowadzeniem ruchu przez państwo zgodnie z obowiązującą ustawą, przyczem kraj pokryć ma ¹/₈ część rat anuite-towych 4"/o pożyczki zaciągniętej na budowę dróg wodnych, a umarzalnej w latach 90, oraz za zastosowaniem typów budowli dla statków o pojemności 600 ton.

4.    Zjazd poleca Stałej Delegacyi, aby przedłożyła Kołu polskiemu i wiedeńskiej Radzie państwa, jako też i innym posłom polskim, memoryał w tej sprawie, z prośbą o użycie wszelkich możliwych środków, ażeby obowiązująca ustawa o budowie dróg

wodnych została wykonana.

(4 wnioski Radcy dworu Kędziora).

5.    Z uwagi na ważność wodociągów i kanalizacyi dla małych miast i wsi, uznaje

V. Zjazd Techników Polskich potrzebę wydatnego ich poparcia przez państwo i kraj, oraz odpowiedniego do rozmiaru tych robót powiększenia oddziału krajowego biura melioracyjnego, przeznaczonego do projektowania wodociągów i kanalizacyi.

(Wniosek Prof. Matakiewicza).

(Wniosek kol. Turczynowicza).

6.    V. Z. T. P. zwraca się do Sejmu i Rady Państwa z żądaniem udzielenia w jak najkrótszym czasie funduszów na utworzenie stacyi doświadczalnej melioracyjnej w kraju.

7.    Z uwagi, że w Galicyi istnieją siły wodne, które mogą być korzystnie wyzyskane, należy poczynić starania, aby władze sporządziły w jak najkrótszym czasie ka-

taster sił wodnych.

(Wniosek kol. Altenberga).

(Wniosek kol. Różańskiego).

8.    V. Z. T. P. wyraża życzenie, aby władze zajmujące się badaniem istniejących sił wodnych w Galicyi, nie szczędziły środków na należyte opracowanie i opublikowanie odnośnych studyów i ich wyników.

9.    V. Z. T. P. uznaje konieczną potrzebę wydatnego powiększenia personalu krajowego Oddziału hydrograficznego, a to z uwagi na doniosłość i rozmiary poruczonych

mu agend.

(Wniosek prof. Matakiewicza).

10.    V. Z. T. P. uważa utrzymanie zalesienia w górach, oraz utrzymanie w należytym stanie zawiklenia przyrzecznych odsypisk jako kwestyę pierwszorzędnej doniosłości, z uwagi na zrealizowanie i utrzymanie regulacyi rzek.

11.    V. Z. T. P. poleca Stałej Delegacyi, aby w sprawie kanałów przez wydanie bezzwłocznie stosownej popularnej broszury zwróciła się do ogółu społeczeństwa.

(Wniosek kol. Hausnera).

II. Wnioski sekcyi górniczej.

12.    Zważywszy, że krajowemu górnictwu grozi zupełne zgermanizowanie, ujawniające się w masowem przechodzeniu mineralnych zasobów naszego kraju w ręce cudzoziemców, a szczególnie w niemieckie, a także że najniezbędniejszym warunkiem rozwoju krajowego górnictwa jest posiadanie odpowiednio, t. j. w krajowej uczelni ukwalifiko-wanych inżynierów górniczych,

V. Zjazd polskich techników uchwala: zwrócić się z odnośnem przedstawieniem do władz krajowych i reprezentacyi parlamentarnych z prośbą:

a)    aby skłoniły c. k. Rząd do założenia wyższej szkoły Górnictwa w Galicyi, przez uzupełnienie w najkrótszym czasie Szkoły politechnicznej we Lwowie górniczo-hutniczym wydziałem;

b)    aby skłoniły c. k. Władze górnicze do tego, żeby, zanim ewentualna zmiana ustawy górniczej przyzna krajowi prawo własności znajdującego się w jego obrębie węgla kamiennego, lub prawo pierwszeństwa w jego nabywaniu, przy udzielaniu cudzoziemcom jakichkolwiek uprawnień górniczych nie przyznawały im żadnych ułatwień.

(Wnioski prof. Syroczyńskiego.)

13.    V. Zjazd techników polskich poleca Stałej Delegacyi, ażeby rozpoczęła akcyę wyodrębienia krajowego zarządu salin galicyjskich z organizmu Krajowej dyrekcyi skarbu wszelkimi środkami popierała i to w tym kierunku, ażeby w kraju utworzona została krajowa dyrekcya salinarna na wzór Dyrekcyi domen i lasów, któraby z Dyrekcyą skarbu była związana tylko przez osobę prezydenta, jako reprezentanta dyrekcyi.

(Wniosek kol. Gąsiorowskiego.)

III. Wnioski sekcyi komunikacyi lądowej.

14. V. Zjazd techników polskich uznaje konieczność:

a)    reformy obowiązujących ustaw budowlanych ze względu na regulacyę miast;

b)    objęcia ustawą ekspropryacyjną i komasacyjną gruntów miejskich, w celu umożliwienia przeprowadzania regulacyi;

oraz

c)    organizacyi sposobu przeprowadzania sprawy regulacyi miast przez utworzenie krajowego biura regulacyi miast w celu kontroli i udzielania fachowej pomocy, zabezpieczenia finansowej strony tej akcyi przez kraj.

(Wniosek kol. Jakubika i Czajkowskiego.)

IV. Wnioski sekcyi ogólnej A.

15. V. Zjazd techników polskich uważa za pożądane utworzenie Sekcyi polskiej międzynarodowego Instytutu Techno - Bibliograficznego.

(Wniosek kol. Turczy no wieża.)

16. Wobec zapewnionego pokrycia kosztów wydawnictwa słownika technicznego wydawanego przez prof. K. Stadtmüllera, uprasza się wszystkie Towarzystwa techniczne i ich członków celem umożliwienia jak najspieszniejszego wydania słownika, o usilne poparcie tego wydawnictwa przez uzupełnienie go.

(Wniosek kol. Henryka Machalskiego.)

17. W celu ujednostajnienia Słownictwa Rzemieślniczego, chociażby w najskromniejszym zakresie, V. Zjazd Techników polskich postanawia:

Towarzystwa techniczne a mianowicie: Tow. Politechniczne we Lwowie, Towarz. Techniczne w Krakowie, Sekcya Techniczna Tow. przyjaciół nauk w Poznaniu, Stowarzyszenie Techników w Warszawie, oraz delegat Politechniki lwowskiej utworzą delega-cyę do ostatecznego ustalenia nazw technicznych objętych wydawnictwami:

z najważniejszych wyrazów

Lwowski Słownik Wyrazów Technicznych dla Rzemieślników, Łódzka Książka Narzędziowa, Książeczka Narzędziowa Kempińskiego, oraz

zasadniczych, jakie Delegacya uzna za niezbędne, z poleceniem aby Delegacya ta najdalej w ciągu roku wspomniane wyrazy techniczne ustaliła i, jako z upoważnienia V. Zjazdu ostatecznie ustalone, drukiem ogłosiła.

Delegacyę tworzy się z osób wyznaczonych przez wspomniane powyżej Towarzystwa, a mianowicie : po jednym delegacie na każde rozpoczęte 2 setki członków danego Towarzystwa oraz delegata Politechniki lwowskiej z prawem kooptacyi, zwłaszcza osób ze sfer rzemieślniczych.

Zjazd poleca Stowarzyszeniu Techników w Warszawie jako wnioskodawcy, zorganizowanie powyższej delegacja i zwołanie pierwszego jej zebrania w miejscu dla większości delegatów najdogodniejszem n. p. w Krakowie.

(Wniosek Stów. Techników w Warszawie.)

V. Wnioski sekcyi elektrotechnicznej.

18. a) V. Z. P. T. uważa za najpilniejszą sprawę rozszerzenia działalności kursów elektrotechnicznych dla monterów i wydanie dla nich praktycznych podręczników.

b) Zaleca jak najusilniej rozszerzenie zakresu wykładów elektrotechniki w niższych i średnich szkołach technicznych, wraz z prowadzeniem ćwiczeń w pracowniach, a zarazem uważa za konieczne wydanie odpowiednich podręczników.

c) W sprawie wyższego wykształcenia elektrotechnicznego zwraca uwagę na konieczność przystosowania zakresu i metody nauczania do warunków pracy w naszym kraju obecnie i do widoków rozwoju przemysłu elektrotechnicznego.

(Wniosek kol. Pożaryskiego.)

19. V. Z. T. P. uznając potrzebę jak najrychlejszego ujednostajnienia polskiego słownictwa elektrotechnicznego, wyraża życzenie, aby Koła elektrotechników przy stowarzyszeniach technicznych polskich w swojem gronie przedyskutowały słownictwo elektrotechniczne, przyjąwszy za podstawę projekt przedstawiony V. Zjazdowi P. T. przez Sekcyę elektrotechników Tow. Politechnicznego we Lwowie, tak aby na następnym Zje-ździe można było uchwalić słownictwo obowiązujące ogół elektrotechników polskich.

(Wniosek K. Drewnowskiego.)

(Wniosek K. Drewnowskiego.)

20. V. Z. T. P. odczuwając brak jakiejkolwiek statystyki rozwoju elektrotechniki w Polsce, uważa ogłaszanie peryodyczne statystyki elektrowni miejskich na ziemiach polskich za rzecz pierwszorzędnej wagi i zwraca się w tej sprawie o poparcie do zarządów wspomnianych zakładów.

VI. Wnioski sekcyi ogólnej B.

21.    Zjazd polskich techników sprawę założenia polskiego Muzeum przyrodniczego w Krakowie uznaje za pilną konieczność narodową, a popierając ją gorąco odwołuje się do wszystkich techników polskich o poparcie rozwoju Muzeum przyrodniczego krajowego w Krakowie, przez zasilanie tegoż okazami przyrodniczymi, mającymi interes i wartość dla przyrodoznawstwa i fizjografii kraju, o ile takie okazy przy wszelkich sposobnościach dostaną się w ich ręce, lub zawiadamiania Muzeum albo komisja fizjograficznej Akademii Umiejętn. w Krakowie o spostrzeżeniach mogących być naukowo

dla fizyogralii kraju wyzyskanemi.

(Wniosek kol. Stobieckiego.)

22.    a) V. Z. P. T. we Lwowie uważa wydatne pomnożenie personalu technicznego

we władzach politycznych w Galicyi, zwłaszcza wjaiatne pomnożenie posad w wyższjoh rangach, dalej wcielenie posad t. zw. „extra statum“ w status, wreszcie systemizowanie większej liczby posad dla inżjmierów budowjr maszjm i chemików technologów za wskazane interesami publicznymi, w szczególności interesem samej służby, niemniej jak ludności, tudzież przemysłu.    ».

b) V. Z. T. P. we Lwowie uważa odrębną organizacyę służby przemysłowo-techni-cznej we władzach politycznych I. instancyi przez utworzenie osobnych okręgów, przez wyposażenie ich w siły szczególnie ukwalifikowane z pomiędzy inżynierów budowy maszyn, chemików-technologów i inżynierów budowlanych, przez specyalne kształcenie tych sił przez podróże naukowe, wreszcie przez połączenie tego działu służby z nadzorem kotłów parowych, za jeden z pierwszych środków mogących zapewnić należyte funkcyonowanie administracyi politycznej w odniesieniu do przemysłu, zwłaszcza wielkiego.

c) V. Z. T. P. we Lwowie, uważa reorganizacyę służby nadzoru kotłów parowych, przez używanie w niej wyłącznie inżynierów budowy maszyn o odpowiedniej praktyce, przez pomnożenie sił, oraz przez utworzenie inspektorów nadzoru kotłów, za potrzebne.

(Wniosek dra Battaglii.)

(Wniosek dra Battaglii.)

23.    V. Z. T. P. we Lwowie domaga się od Wydziału krajowego, a także od wszystkich innych władz i czynników mogących przychodzić przemysłowi z pomocą, by udzielając pomocy przedsiębiorstwom przemysłowym, w których zaangażowany jest kapitał obcy, czyniły ją zależną od zatrudniania sił krajowych, od oddawania dostaw i robót krajowym producentom i pracownikom, od dopuszczania chętnego krajowego kapitału, a od warunków tych zwalniały przedsiębiorstwa te o tyle jedynie, o ile wyjątki takie rzeczowymi względami będą uzasadnione. Nadto za warunek należy postawić prowadzenie korespondencji w kraju w języku krajowym, pełne poszanowanie narodowych uczuć robotników i wogóle ludności, wreszcie wstrzymanie się od wszelkiego działania na rzecz obcych żywiołów narodowych.

(Wniosek kol. Platowskiego.)

24.    V. Z. T. P. we Lwowie uważa podporządkowanie inspektoratów przemysłowych władzy politycznej krajowej za wskazane.

25.    Y. Zjazd Techników Polsk. uchwala poparcie żądań lwowskiej Szkoły politechnicznej wypowiedziane przez rektora Pawlewskiego w osobnym referacie.

(Wniosek prof., Syroczyńskiego.)

przeci-

26.    a) V. Zjazd Techników polskich wyraża zapatrywanie, że sprowadzanie poza-krajowych technicznych projektantów, wykonawców i rzeczoznawców (ekspertów) jest wogóle niedopuszczalne — a to tern bardziej, że szereg niereklamujących się wybitnych specyalistów krajowych, nie ustępujących w niczem inżynierom zagranicznym wnie, mających wyższość nad nimi, przez gruntowną znajomość stosunków lokalnych, pod wyględem technicznym, komercyalnym, finansowym, administracyjnym i ustawowym, jest w stanie sprostać wszelkim zadaniom technicznym, jakieby tylko pojawić się mogły. Wyjątkowo dopuszczalne jest zapraszanie ekspertów obcych, jeżeli zasiadać mają w ankiecie złożonej z techników polskich.

b)    V. Zjazd Techników polskich mniema, że dotychczasowe sporadyczne wypadki powoływania projektantów, wykonawców i rzeczoznawców obcych, które w ostatnich czasach zaczynają nabierać cechy wkradającego się gorszącego zwyczaju, polegają wobec licznych dowodów uznania jakimi cieszą się inżynierowie polscy u obcych, chyba na nieznajomości krajowych sił technicznych, posiadających wysoką inteligencyę i głęboką wiedzę.

Dlatego też Y. Zjazd Techników polskich jest zdania, że nasze polskie Towarzystwa techniczne mają zupełną możność, wskazać w każdym konkretnym wypadku odpowiednio kwalifikowane siły techniczne dla każdej gałęzi wiedzy inżynierskiej, któreby się mogły podjąć wszelkich projektów i eksperetyz.

c)    V. Zjazd Techników polskich apeluje do ludzi światłych wogóle, a w szczególności do kolegów techników, aby w sferze swego działania nie zaniedbywali nigdzie postępować w myśl wypowiedzianych na wstępie zasad, jeżeli nie mają ściągnąć na siebie zarzutu usuwania się od spełnienia najprostszych obowiązków obywatelskich, względnie podkopywania znaczenia stanu technicznego we własnem społeczeństwie.

Powyższe wnioski Gal. Izby Inżynierskiej, przydzielone początkowo do kategoryi II., uchwalono jako wnioski I. kategoryi większością głosów, po dyskusyi, w której zabierali głos : prof. Dzieślewski, inż. Maślanka, Lutosławski, Rospendowski i inni.

B) Kategorya II.

I. Wnioski Sekcyi mechanicznej.

1.    Z uwagi na to, iż rok rocznie tak Galicya jak i Królestwo Polskie wydają dziesiątki milionów na zakupno zagranicznych maszyn i narzędzi rolniczych, V. Zjazd Techników polskich podnosi, że utworzenie w kraju fabryki maszyn rolniczych opartej na racyonalnym sposobie fabrykacyi przyczyni się do wyrugowania obcych wyrobów i umożliwi zatrzymanie tych milionów w kraju. Poleca się Stałej Delegacyi V. Zjazdu Techników polskich zajęcie się tą żywotną sprawą.

2.    Y. Zjazd Techników polskich uważa, że w celu udoskonalenia konstrukcyi maszyn rolniczych należy poprzeć i przyspieszyć utworzenie w kraju stacyi doświadczalnej

do badania tych maszyn.

(Wnioski kol. Krausego.)

3.    Zjazd Techników polskich uważa pracę nad rozwojem lotnictwa w Polsce za doniosłą sprawę postępu kulturalnego, podnosi znaczenie tej wiedzy dla techniki jak i przemysłu, i poleca gorąco wszystkim kolegom, by słowem, piórem i praktyczną działalnością w społeczeństwie starali się o żywe zainteresowanie ogółu dla spraw lotnictwa i o uzyskanie środków materyalnych na utworzenie polskiego laboratoryum aerodynamicznego.

(Wniosek kol. Libańskiego.)

Poleca również poparcie moralne i materyalne istniejących polskich „Związków lotniczych“.

II. Wnioski Sekcyi budownictwa wodnego.

ewentualnie przejęcia (Wniosek kol. Małeckiego.)

4.    V. Zjazd techników polskich poleca Stałej Delegacyi rozważenie sprawy i przedstawienie następnemu Zjazdowi odpowiednich wniosków w sprawie unormowania stanowiska techników zajętych w urzędach autonomicznych co do prawa veta w sprawach fachowych, i możności odwołania się do władz wyższych wszystkich tych sił technicznych na etat krajowy.

(Wniosek kol. Rotherta.)

5.    Z uwagi na ważność kwestyi wyzyskania sił wodnych w Galicyi, należy zwrócić się do władz z żądaniem, aby usilnie popierały powstanie na razie choć jednego wielkiego zakładu o sile wodnej.

III. Wnioski Sekcyi koinunikacyi lądowej.

b. Y. Zjazd techników polskich poleca Stałej Delegacyi utworzenie podczas następnego

Zjazdu osobnej sekcyi budownictwa miast.

(Wniosek kol. Kühnela.)

7. V. Zjazd techników polskich poleca Stałej Delegacyi utworzenie podczas następnego Zjazdu w łonie sekcyi koinunikacyi lądowej, osobnej podsekcyi mierniczej.

(Wniosek kol. Widta.)

IV. Wnioski Sekcyi elektrotechnicznej.

8. V. Z. T. P. uznaje konieczność międzynarodowego ujednostajnienia przepisów elektrotechnicznych i przekazuje tę sprawę Stałej Delegacyi, celem poczynienia odpowiednich kroków, aby na najbliższym międzynarodowym kongresie elektrotechnicznym

tę sprawę poruszono.

(Wniosek kol. Hertza i K. Drewnowskiego.)

V. Wnioski Sekcyi ogólnej B.

9. V. Zj. t. p. we Lwowie, zwraca się z wezwaniem do naszej reprezentacyi parlamentarnej we Wiedniu, aby sprawę autoryzowanych inżynierów cywilnych, która czeka swego załatwienia od szerega lat, skierowała ku jej rozwiązaniu, a to w kierunku utworzenia instytucyi autorytatywnych cywilnych izb inżynierskich.

(Wniosek kol. Maślanki.)

10. V. Zj. t. p. we Lwowie, domaga się, by sprzyjające rozwojowi przemysłu postanowienia reskryptu ministerstwa handlu z dn. 14. grudnia 1906. L. 24.062. weszły u nas jak najrychlej w życie, a to zwłaszcza w kierunku wydatnego przyspieszenia postępowania przy konsensowaniu nowych zakładów przemysłowych, lub rozszerzeniu istniejących, oraz w duchu nieczynienia przemysłowi nieuzasadnionych trudności, tudzież nieprzepisywania mu zbyt uciążliwych warunków przy tych sposobnościach.

(Wniosek dra Battagli.)

11. V. Zj. t. p. we Lwowie, uważa za konieczny dalszy rozwój państwowej służby technicznej, przez stworzenie departamentu maszynowego, równorzędnego z innymi

działami technicznymi.

(Wniosek kol. Zieleniewskiego.)

12. Y. Zj. t. p. we Lwowie, przekazuje wybrać się mającej Delegacyi, aby weszła w kontakt o obecną Delegacyą Zjazdu austryackich inżynierów i architektów i wszyst-kiemi towarzystwami technicznemi polskiemi, w ich współdziałaniu ku podniesieniu znaczenia społecznego techników, a w szczególności w celu wyemancypowania techników w sprawach fachowych z pod wpływów administracyjnych.

(Wniosek kol. Krudesza i Maślanki.)

C) Kategorya III.

I)o tej grupy należy 17 wniosków z referatu prof. Hauswalda p. t. „Zasady kształcenia techników“:

1. Technikom nowoczesnym potrzeba lepszego wykształcenia przygotowawczego już w szkołach średnich, aniżeli dotychczas. W tym celu pożądane jest: znaczne ograniczenie studyów językowych z uwzględnieniem tego, że Polacy zawsze muszą się uczyć jednego obcego języka więcej, niż inni, — wprowadzenie ćwiczeń w labo ratoryach szkolnych, a nadto pracy ręcznej w osobno zorganizowanych pracowniach technologicznych.

Wyłączne ćwiczenie pamięci i umysłu nie wystarcza obecnie; szkoła musi też rozwijać, wzorem zakładów amerykańskich: inicyatywę, wolę, samodzielność i zdolność wykowawczą.

2. Politechniki powinny dążyć do ukończenia obowiązkowego wykształcenia technicznego w jak najkrótszym czasie, nie przekraczającym okresu 4-letniego, używanego zagranicą.

W razie potrzeby należałoby skrócić istniejące ferye świąteczne, albo też część ćwiczeń praktycznych przenieść na czas feryalny.

3.    Nietechniczne nauki obowiązkowe jak matematyka, mechanika i t. p. powinny być ograniczone do zakresu pojęć i metod zasadniczych, których potrzeba przeciętnemu inżynierowi; dalsze ich działy przeniesione być powinny na lata końcowe studyów, jako przedmioty wybieralne.

4.    Ta sama zasada odnosi się także do obowiązkowych nauk technicznych, które powinny być ujęte dla każdego wydziału w ściśle ograniczony program minimalny. Dalsze rozwinięcie i pogłębienie wszystkich nauk i ćwiczeń należy do działów wybieralnych, odpowiednio rozłożonych na wyższych latach studyów.

5. Konieczne jest, by przy układaniu obowiązkowych programów minimalnych utrzymano stosowną miarę w obciążeniu słuchaczy pracami konstrukeyjnemi, techno-logicznemi, laboratoryjnenii i t d.

(i. Wprowadzenie nowocześnie urządzonych la bo ra tor y ó w maszynowych, technologicznych, inżynierskich, jako też uzupełnianie dotychczasowych jest koniecznością, nie cierpiącą zwłoki, odkładanie tych spraw spowodować może tylko ogromne straty dla społeczeństwa i dla młodzieży. Oczekiwać należy, że laboratorya takie poparte będą także ofiarnością prywatnego przemysłu i władz.

oddzielnie od szkół, wzorowych pracowni technologicznych, w którychby słuchacze politechnik lub innych szkół, jako też rzemieślnicy i robotnicy uczyć się mogli zasad nowoczesnej technologii na odpowiednich kursach systematycznych, prowadzonych według zasad porządku i karności fabrycznej.

7. Równie ważne jest urządzenie

8.    Uzupełnić dotychczasowe programy politechnik wykładami i ćwiczeniami prak-tycznemi z dziedziny: zarz ą d u przedsiębiorstw, techniki kupieckiej i pracy wykonawczej. W związku z tern wprowadzićby można kurs handlowy.

9.    Umożliwić słuchaczom wszystkich wydziałów odbywanie praktyki zawodowej wstępnej w okresie studyów przed złożeniem końcowego egzaminu.

10.    Wprowadzić na politechnikach kursy nauczycielskie i udzielić politechnikom prawa kształcenia kandydatów na nauczycieli szkół średnich wszystkich typów w działach nauk odpowiednio tam zastąpionych (n. p. matematyki, geometryi, fizyki, chemii, geologii, astronomii i nauk technicznych). Pożądane jest wprowadzenie w szkołach średnich wykładów i wycieczek technicznych w celu poznania najważniejszych zjawisk życia spółczesnego.

11.    Wobec silnego rozwoju górnictwa na ziemiach polskich należy wprowadzić wydział górniczy na politechnice lwowskiej.

12.    Ze względu na przyszłe zadania zawodowe inżynierów powinna politechnika przyzwyczajać słuchaczy do regularnej pracy o możliwie stałem natężeniu w warunkach zbliżonych do rzeczywistości życiowej, usunąć więc powinno się przez stosowne przepisy i zarządzenia wolność nieuczenia się, nie krępując jednak zdrowej wolności wyboru przedmiotów studyów, poza zakresem przedmiotów obowiązkowych dla słuchaczów zwyczajnych.

13.    Politechniki powinny też kontrolować sumienność w spełnianiu obowiązków szkolnych i wprowadzić dla słuchaczów zwyczajnych zasady, określające wyraźnie w jakim porządku studya obowiązkowe mają być odbywane. Zapisywanie się na przedmioty wyższych lat powinno być dozwolone tylko po zdaniu egzaminów kursowych z przedmiotów poprzedzających je w programie. Roczne i półroczne egzamina kursowe powinny być obowiązkowe i zapewniać odpowiednie ułatwienia przy egzaminach głównych.

14.    Politechniki powinny się wystarać o wydanie nowych przepisów habil i ta-cyjnych, któreby w należytej mierze w działach technicznych uwzględniały doniosłe znaczenie praktyki w danym zawodzie. Oprócz tego możnaby zapraszać wybitnych inżynierów z praktyki na lektorów, którzyby odbywali szeregi wykładów i ćwiczeń z zakresu swej specyalności.

15.    Egzaminowanym słuchaczom politechniki należy się stopień inżyniera dyplomowanego, względnie inżyniera akademickiego.

Ki. Interes społeczeństwa wymaga, aby odpowiednio uzdolnieni i przygotowani inżynierowie mieli wstęp do zarządów i władz publicznych nie tylko technicznych, równi z prawnikami.

W tym celu konieczne jest dopuszczanie takich kandydatów do odbywania wstępnej praktyki administracyjnej w urzędach państwowych, krajowych, miejskich i w większych zakładach prywatnych.

na

17. W celu rozbudzenia zamiłowania do techniki i zdolności twórczych, utworzyć należy „Polskie Muzem Techniczne“ we Lwowie, tymczasowo połączone ze zbiorami Politechniki. Wszystkie wybitne prace techniczne i wynalazki polskie powinny być tam pomieszczone.

* Nadto wniosek kol. Rollego:

18. W celu rozbudzenia zamiłowania do nauk technicznych i zdolności twórczych technicznych, — należy utworzyć polską Akademię Umiejętności Technicznych we Lwowie, połączoną tymczasowo z Politechniką.

D) Kategorya IV.

Należą tu wnioski, których Prezydyum Zjazdu nie mogło zakwalifikować do żadnej z poprzednich grup:

I. W⁷ nioski Sekcyi gazowniczej.

1.    V. Zjazd Techników polskich we Lwowie uznaje za potrzebne, wobec rozwoju przemysłu gazowniczego, utworzenie w Galicyi Związku gazowników polskich.

2.    Poleca wybranej przez sekcyę gazowniczą Zjazdu Delegacyi, złożonej z pp. kol.: Mieczysława Dąbrowskiego, Adama Teodorowicza, Antoniego Dziużyńskiego i Teodora Bańkowskiego opracowanie statutu i zorganizowanie tego Związku.

Wobec tego, że wniosek ten dotyczy sprawy zawodowej tylko jednej gałęzi Techniki, Prezydyum proponuje Zjazdowi wnioski te przyjąć tylko do wiadomości, co po krótkiej dyskusyi Zgromadzenie uchwaliło. Przewodniczący, inż. Obrębowicz zwraca się do członków Sekcyi gazowniczej z życzeniem, aby wniosek jej mógł się jak najprędzej urzeczywistnić i aby utworzony Związek wydał obfite plony dla Techniki polskiej. Zgromadzenie oklaskami zaaprobowało to odezwanie się Przewodniczącego.

II. Wnioski Sekcyi architektonicznej.

1. W sprawie zastrzeżenia decydującego wpływu architektom na zabudowanie

się miast:

a)    Przy ogłaszaniu konkursów na plany regulacyi miast uwzględniać należy w wyborze sędziów w przeważnej liczbie architektów;

b)    Przy wykonaniu planów regulacyjnych miast uwzględniać należy prócz kwe-styi hygieny i dobrej komunikacyi, także ważną stronę architektoniczną, przyczem uszanowane być mają budynki stare, o wartości architektonicznej i pamiątkowej ;

c)    Przy organizacyi urzędów budowniczych miejskich, naczelnymi kierownikami działu regulacyjnego powinni być architekci.

2.    W sprawie ustawowego unormowania stanowiska architektów w Austryi uznaje się w zasadzie:

a)    że ze stanowiskiem architektów nie zgadza się wykonywanie przemysłu budowlanego, jednak ze względu na miejscowe stosunki w poszczególnych krajach koronnych może mająca się utworzyć Izba architektów w każdym poszczególnym wypadku odstąpić od tej zasady;

b)    że przyjęcia na członka do jednej z Izb Architektów można tylko ze względów natury etycznej odmówić.

3.    W sprawie ochrony zabytków architektonicznych w kraju i udziału w niej architektów, należy dążyć, by w obu Gronach konserwatorskich Galicyi zasiadała większa niż dotąd liczba architektów i by⁷ w łonie tych Gron tworzono sekcye architektoniczne.

Powyższe wnioski, jako przedstawiające w części zawodowe interesy jednej grupy techników polskich, nie zawsze zgodne z interesami innych grup, przekazano na wniosek Prezydyum bez rozpatrzenia Delegacyi architektów polskich.

Po uchwaleniu wniosków, sekretarz generalny odczytał nazwiska delegatów, wybranych przez poszczególne sekcye do Stałej Delegacyi V. Zjazdu, co Zgromadzenie bez dyskusyi przyjęło do wiadomości⁸).

Następnie referent Komisyi sprawozdawczej o czynnościach Stałej Delegacyi IV. Zjazdu K. Rolle stawia następujący wniosek, dotyczący przyszłego Zjazdu:

„V. Zjazd Techników Polskich we Lwowie wyraża gorące życzenie, aby przyszły Zjazd odbył się stanowczo w roku 1912 w Krakowie“.

Po jednomyślnem przyjęciu wniosku, referent odczytał telegram Prezydenta miasta Krakowa:

„Zapraszam najserdeczniej w imieniu miasta Krakowa Zjazd Techników na

rok 1912

Juliusz Leo“.

Na wniosek kol. Trylskiego, uchwalono wysłać telegram z wyrazami uznania za znakomitą działalność naukową do p. Curie-Skłodowskiej w Paryżu, a zredagowanie go polecono Prezydyum.

Na zakończenie Zjazdu odbył się odczyt posła do Rady państwa inż. E. Zieleniewskiego p. t.: „Znaczenie osobistej przedsiębiorczości dla państwa i społeczeństwa“.

Odczyt jest wydrukowany w „Pamiętniku“.

Po odczycie Przewodniczący, inż. Obrębowicz zamknął Zjazd następują-cemi słowy:

„Szanowni Panowie! Przystęp ujemy do ostatniego aktu, t. j. do zamknięcia V. Zjazdu Techników Polskich. Niech mi tedy będzie wolno w kilku słowach rzucić okiem wstecz na nasze prace, w ciągu kilku dni ubiegłych dokonane.

Sprawozdanie, jakie odczytał p. generalny sekretarz Zjazdu, zawierało długi, — bardzo długi szereg referatów i odczytów. Niektóre z nich, jak Panowie, którzy ich wysłuchali, wiedzą, obejmowały rzeczy zupełnie nowe, które wskazują na to, że i Technika polska przyczyniła się do ogólnego rozwoju Techniki wszechludzkiej, inne miały za zadanie polepszenie bytu Techniki polskiej, lub też wogóle dobrobytu całego kraju.

Wyłonił się z naszych obrad długi szereg wniosków, a to, żeście Panowie niektóre z nich przyjęli oklaskami, jest najlepszym dowodem ich ważności i celowości, i zdaje mi się, że wypada tylko życzyć sobie, ażeby odniosły one pożądany skutek i prosić, ażeby nasza Stała Delegacya dołożyła wszelkich starań do ich urzeczywistnienia.

Rardzo ważnym w życiu technika czynnikiem jest to, co uchwaliliśmy niedawno, mianowicie zwiększenie częstotliwości naszych Zjazdów, im częściej bowiem będziemy się zbierali, tern więcej będziemy mieli materyału do wzajemnego zakomunikowania sobie.

Rynajmniej nie jest tak, że trzeba kilka lat czekać, aby się materyał zebrał, prze-— im częściej będziemy się zbierali, tern więcej materyału mieć będziemy.

ciwnie

A nie mówię tego teoretycznie, lecz z doświadczenia, albowiem, kiedy przed wielu laty objąłem przewodnictwo Sekcyi Technicznej Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu w Warszawie, poprzedniczki dzisiejszego Stowarzyszenia Techników w Warszawie i gdy częstotliwość naszych posiedzeń zwiększyliśmy, odbywając je co tydzień, to — gdy przedtem był brak odczytów, potem mieliśmy ich nadmiar. To samo będzie na naszych Zjazdach, a jestem przekonany, że gdy próba odbywania Zjazdów co dwa lata powiedzie się, to dojdziemy do tego, że corocznie będą one możliwe, i wtedy będą z nich jeszcze lepsze owoce i więcej przyniosą nam korzyści.

Kończę więc życzeniem, ażeby prace obecnego Zjazdu wydały jak najlepsze plony dla Kraju, dla Społeczeństwa i dla Techniki polskiej, a zarazem dziękuję tak Stałej Delegacyi, jak i Komitetowi, który nam ten Zjazd z takim trudem i takim nakładem pracy urządził.

Obrady Zjazdu zamykam i zapraszam Panów na uroczystość odsłonięcia pomnika ś. p. profesora Zachariewicza“.

Uroczystość odsłonięcia pomnika ś. p. Zacharjewicza, twórcy wspaniałego gmachu Politechniki lwowskiej, odbyła się przy bardzo licznym udziale członków Zjazdu w Westybulu Szkoły, gdzie stanął pomnik — piękne dzieło rzeźbiarza Błotnickiego.

Przemawiali: prof. R. Dzieślewski imieniem Komitetu budowy, oddając go w opiekę Gronu profesorów Szkoły politechnicznej, rektor Politechniki B. Pawlewski w imieniu Szkoły, przyjmując opiekę nad pomnikiem, radca budów. A. Zacharjewicz imieniem rodziny i p. Wollf imieniem Związku studentów architektury.

Uroczystości Zjazdowe zakończyły się bankietem w salach Tow. Strzeleckiego, w którym wzięło udział z górą 200 osób, w tern kilkanaście pań, przeważnie zamiejscowych. Szereg toastów rozpoczął pierwszy prezes Zjazdu inż. Obrębowicz.

Poświęciwszy w swem przemówieniu dłuższy ustęp stosunkom oświatowym w Królestwie i w Galicyi, i podkreśliwszy gościnność, jakiej w Galicyi doznają przybywający z za kordonu, — zakończył mówca temi słowy: „Wyrażam życzenie, ażeby ten kraj, który nam już daje oświatę dla wszystkich trzech dzielnic, wzrósł jak najprędzej w zamożność i dobrobyt, ażeby mógł nam jej dać jeszcze więcej niż dotychczas, gdyż u nas, w naszych smutnych warunkach, będzie o nią coraz trudniej. — W tej myśli piję na cześć Galicyi i jej stolicy Lwowa, życząc, aby stał się Piemontem i Turynem polskim!“

Następnie przemówił prezydent miasta C i u c h c i ń s k i, wyrażając na wstępie radość, że Y. Zjazd Techników Polskich odbywa się właśnie we Lwowie, — skonstatował widoczną zmianę na lepsze w stosunkach narodowych i gospodarczych we Lwowie w ostatniem dziesięcioleciu i zakończył temi słowy: „Cieszę się niewymownie, że Panowie byliście łaskawi na Zjazd Wasz tu się zgromadzić, a bądźcie przekonani, że tu są serca polskie dla Was otwarte, że otwarta jest dłoń polska, która żąda uściśnienia bratniego od Was. Piję na rozrost i na pomyślność całej wiedzy technicznej i towarzystw technicznych polskich, w ręce prezesa pana Obrębowicza!“

Z kolei poseł Battaglia w dłuższem przemówieniu podniósł, że w pracy społecznej i ekonomicznej, w pracy nad podźwignięciem Galicyi, technicy polscy odegrać muszą wybitną, decydującą rolę. Życząc, aby społeczeństwo nasze „stechniczało“,— wzniósł toast na cześć techników polskich.

Prof. Syroczyński zawiadomił, iż Marszałek hr. B a d e n i i prezes Koła Polskiego Dr. Głąbiński upoważnili go do zawiadomienia, że bardzo żałują, iż tego wieczoru nie mogą spędzić z nami; podziękowawszy p. Battaglii za przemówienie i toast, powiedział: „Wznoszę mój toast na cześć tej pracy wytrwałej i społecznej świata technicznego, która zdobyła nam niejedno, a która dalej zdobędzie nam społeczeństwo. Stan techniczny niech żyje!“

Imieniem Tow. politechnicznego we Lwowie, radca dworu Ingarden wzniósł zdrowie kolegów z Królestwa, z Poznańskiego i zabranych prowincyi; inż. Lutosławski z Warszawy w dłuższem przemówieniu wzniósł toast „na cześć solidarnej, wspólnej pracy naszych zrzeszeń technicznych“. — Inż. Eberhadt z Warszawy wyraził wdzięczność, jaką żywią Królewiacy dla lwowskiej Politechniki, że przyjęła pod swoje skrzydła cały zastęp młodzieży z za kordonu i wniósł toast na pomyślność jej w ręce Rektora prof. Pawlewskiego, który w odpowiedzi prosił o większe poparcie moralne i materyalne tej jedynej polskiej wyższej uczelni technicznej, wnosząc toast na cześć kolegów z krańców Polski. — Inż. Frankiewicz z Poznania, wspominając o ciężkich warunkach pracy w Wielkopolsce, dziękował za serdeczne przyjęcie, i wniósł toast na cześć wytrwałej pracy.

Z kolei toastowali pp.: radca dworu Franke na pomyślność Warszawy; dyr. Olszewski na pomyślność stosunków gospodarczych między Galicyą a Królestwem; inż. Grabowski z Warszawy na cześć techników w Galicyi; prof. Dziwiński na cześć kobiet polskich; inż. Bańkowski z Lublina na pomyślność młodzieży technickiej; przemawiali jeszcze inż. Smitkowski, Trylski i inni, wreszcie po raz drugi zabrał głos inż. Obrębowicz, i podziękowawszy Stałej Delegacyi Zjazdu i Komitetowi Wykonawczemu za urządzenie Zjazdu, wniósł ich zdrowie.

Szereg toastów zakończył prof. Skibiński staropolskiem „Kochajmy się% podnosząc potrzebę solidarnej, wspólnej pracy wszystkich techników, w celu wywalczenia sobie w społeczeństwie należytego stanowiska.

Nastrój uczestników bankietu był bardzo serdeczny, to też wśród ożywionej, a niekiedy nawet bardzo wesołej rozmowy towarzyskiej, zebranie przeciągnęło się do

3-ciej po północy.

Podczas bankietu Rektor Pawlewski zawiadomił obecnych, że w czasie Zjazdu zebrano 3000 koron dla słuchaczy Politechoiki, którzy zaczną i ukończą studya na wydziale górniczym we Lwowie, a potrzebują pomocy materyalnej, a następnie, że pewien szlachetny ofiarodawca złożył w jego ręce dla potrzebującej pomocy młodzieży politechnicznej 500 koron.

Z inicyatywy i na wniosek inż. Lutosławskiego zebrano między uczestnikami bankietu 680 koron na stypendyum im. ś. p. Zacha rjewicza dla niezamożnego słuchacza Politechniki lwowskiej.

Na drugi dzień po zamknięciu Zjazdu, odbyta się w licznem gronie wycieczka do Drohobycza dla zwiedzenia nowej odbenzyniarni i do kopalń nafty w okolicach Borysławia, urządzoną staraniem Komitetu organizacyjnego, która dzięki pięknej pogodzie i interesującemu celowi swemu bardzo korzystnie wypadła.

Polskie Stowarzyszenia techniczne.

*>

W roku V. Zjazdu Techników Polskich czynnych było na ziemiach polskich 27 Stowarzyszeń technicznych. Przeglądając ich spis tu dołączony, widzimy, że z wyjątkiem kilku, co prawda, najliczniejszych, a mających w programie ogólne cele, związane z naukami technicznemi, prawie wszystkie stowarzyszenia powstały w ostatniem dziesięcioleciu dla pewnych szczególnych techniczno-zawodowych lub przemysłowo-technicznych celów.

Nie wszystkie Zarządy stowarzyszeń podały nam dosyć dokładne daty w odpowiedzi na nasz kwestyonaryusz — bez wielkiego jednak błędu twierdzić możemy, że do tych 27 Towarzystw należy przeszło 5000 członków. Najwięcej Stowarzyszeń jest w Galicyi, gdyż więcej, niż połowa, najmniej w Poznańskiem, gdzie technicy złączeni są zaledwie w dwóch zrzeszeniach.

Istniejące obecne Towarzystwa techniczne można podzielić na trzy zasadnicze grupy. Pierwszą grupę (w spisie od 1—7 włącznie) tworzą stowarzyszenia przeważnie starsze, reprezentujące swym składem członków i statutem ogół techników i wszystkie ich cele, druga grupa jedenastu stowarzyszeń (od 8—18 włącznie) reprezentuje już tylko pewne grupy techników, jak n. p. architektów, budowniczych, górników i t. d., wreszcie trzecia grupa stowarzyszeń powołana została do życia dla celów obchodzących wyłącznie pewne, ściśle związane wspólnymi interesami grupy techników, chociaż i te związki mają w swych statutach także cele ogólniejsze, jak n. p. popierania wiedzy technicznej, ochrony powagi stanu inżynierskiego i t. d. Do tej ostatniej grupy należą wyłącznie stowarzyszenia galicyjskie i to przeważnie urzędnicze.

Omawiane tu stowarzyszenia są bądź zupełnie odrębne, bądź też znajdują się w pewnym organizacyjnym związku ze sobą. Związki te są różne. Pierwsze trzy najstarsze stowarzyszenia wysyłają swych zastępców do „Stałej Delegacyi Zjazdu Techników Polskich“, znajdują zatem w tej instytucyi pewną łączność dla wspólnego działania. Podobnie istnieje „Stała Delegacya Związku Górników i Hutników Polskich“ i „Delegacya Architektów Polskich“, patronujące odnośnym zawodowym Związkom. — Lwowskie Towarzystwo Politechniczne i Krakowskie To w. Techniczne należą do Wiedeńskiej Repre-zentacyi Towarzystw Technicznych w Austryi. — W jeszcze ściślejszym związku do swej centrali stoją gal. Stowarzyszenia inżynierów kolei państwowych, wpłacające 70% swych dochodów na cele wspólne (ogólny austryacki Związek liczył w 1910 r. 1188 członków).

Rozważając powyższe cyfry i ich wyjaśnienia, nie można oprzeć się pewnemu przykremu zdziwieniu, że tak liczne, czynne i pożyteczne polskie stowarzyszenia techniczne nie widziały dotąd ani pozytywnego celu, ani nie uczuwały idealnej potrzeby wytworzenia wspólnej Rady stowarzyszeń technicznych, której powstanie okazuje się codzień potrzebniejszem, a nawet naglejszem, tak dla wspólnego porozumienia się i uniknięcia rozbieżności w pracach, jak dla samego podziału pracy i wzajemnego popierania się w większych przedsięwzięciach. Złączenie się tych Towarzystw może przecież nastąpić w takiej formie, by ich autonomia nie doznała ujmy, ani ich byt materyalny nic nie ucierpiał, a mogły być osiągnięte wszystkie korzyści zarówno dla samych towarzystw, jak przedewszystkiem dla polskiego stanu technicznego, pożytku nauki polskiej i polskiego przemysłu. — Korzyści takie zapewnić może tylko wielka liczba zjednoczonych, stanowiąca wielką siłę i powagę, czynniki w życiu społeczeństw prawie zawsze rozstrzygające.

*) Wywiązując się z obietnicy zawartej w sprawozdaniu Stałej Delegacyi IV. Zjazdu, podajemy sprawozdanie o polskich stowarzyszeniach technicznych wraz z tabelą, obejmującą daty, ich dotyczące-Sprawozdanie ułożył i daty powyższe zebrał i zestawił inż. Konstanty Biernacki ze Lwowa.

Liczba

porządkowa

Państwo

Rok

Nazwa Towarzystwa

Siedziba

rosyj.

austr.

niem.

za

łoże

nia

Liczba

członków

4- WLCM

S t o w. 4 e c h n i k ó w w Warszawie Towarzystwo politechniczne Krakowskie Towarzystwo techniczne ........

Wydział przyrodniczo - techniczny To w. Przyjaciół nauk w Poznaniu ..........

Warszawa

Lwów

Kraków

oo oc o -d oc

1877

4^    CC -SI

Ul    00 co

O OC

cc

lO cc !>■

Poznań

Poznań

Łódź

oo ccoh oi

CC cc 00 ^1 cc UT 4— 04

Stów. techników polskich .    .

Stów. techników w Łodzi .    .

Stów. przemysłowców i techników polskich w Kijowie Związek górników i hutników polskich w Austryi .    .    .

Krajowe To w. naftowe .    .    .

Krajowe To w. górnicze. .    .

Związek techników wiertniczych ..........

Sekcya górniczo-hutnicza Warszawskiego oddziału popierania przemysłu i handlu .    .    . Warszawa

Koło architektów w Warszawie Warszawa

Lwów Kraków Lwów Lwów Lwów Kraków

Kijów

Lwów

Lwów

Kraków

Borysław

O !>■

o o oo cc

1909

1907

1877

1898

1905

tu

cc

* Ol *

co

i Tl o

co

cc

I. grupa 7 stowarzyszeń

LO

LC

1C

LO    LO    1C    IC    LO

I    CC    U<    4-*    CO

Koło architektów we Lwowie . Koło architektów w Krakowie .

Klub „A wiat a“ .......

Gal. Izba inżynierska . . . . Izba budowniczych we Lwowie Izba budowniczych w Krakowie Towarzystwo inżynierów c. k. austr. kolei państwowych sekcya „Lwów“.......

Towarzystwo inżynierów c. k. austr. kolei państwowych sekcya „Kraków“.......

Towarzystwo inżynierów c. k. austr. kolei państwowych sekcya „Stanisławów“.....

Związek inżynierów gal. Namiestnictwa .......

Związek inżynierów Wydziału krajowego . .    . .

Tow. urzędników tech. c. k. Dyre-kcyipocztitelegr. .    .    .

Kraj. Stów. c. k. urzędników

miernictwa.......

Stów. antoryzow. geometrów

Lwów

Kraków

Stani

sławów

Lwów

Lwów

Lwów

Lwów

Lwów

I ^i cc oc I I I i * to Cc o —— .—

II. grupa 9 stowarzyszeń

1901

1901

1901

1908

1909

1907

Cl

IC

00

IC

O    O ^    O CO

ci    co    cc oc

III. grupa

11 galicyjskich stów. ściśle zawodowych

Razem .    .

5_20_ 2 27*“

4814**)

*) Brak dat co do liczby członków.

**) Bez liczby członków w 9 stowarzyszeniach, które dat nie podały.

***) Lwów liczy 13 stowarzyszeń technicznych. — Podane daty odnoszą się do roku 1910.

Skład Stałej Delegacyi IV. Zjazdu Techników polskich

(w czasie prac przygotowawczych do Zjazdu).

Prezes:

Radca Dworu Jan Nep. Franke.

Wiceprezesi:

Prof. Leon Syroczyński Inż. Karol Epler.

Sekretarz:

Inż. Edward Biernacki.

Skarbnik:

Inż. Kazimierz Drewnowski.

Członkowie:

Inż. Bolesław Długoszowski Inż. Ignacy Drewnowski Prof. Roman Dzieślewski Inż. Kazimierz Gąsiorowski Prof. Edwin Hauswald Radca Dworu Roman Ingarden Inż. Kajetan Janowski Inż. Zygmunt Kędzierski Inż. Maryan Kuczyński Inż. Stanisław Kułakowski Prof. Bronisław Pawlewski Inż Juliusz Ross Prof. Tadeusz Sikorski Prof. Karol Skibiński Inż. Adam Teodorowicz.

Skład Prezydyum Komitetu wykonawczego V. Zjazdu.

Przewodniczący: Prof. Leon Syroczyński. Zastępca: Inż. Józef Tomicki.

Sekretarz : Prof. Zygmunt Sochacki.

Zastępca sekretarza i skarbnik: Doc. Jan Krause.

Prezydyum Zjazdu.

Prezesi honorowi:

Dziekoński Józef z Warszawy Horoszkiewicz Józef z Krakowa Janowski Józef ze Lwowa Kędzior Andrzej ze Lwowa Pawlewski Bronisław ze Lwowa Rybicki Stanisław ze Lwowa Sikorski Tadeusz z Krakowa Wierzbicki Ludwik ze Lwowa Zieleniewski Edmund z Krakowa.

Sekretarz honorowy: Powidzki Mieczysław z Poznania.

Prezesi czynni:

Obrębowicz Kazimierz z Warszawy Ekielski Władysław z Krakowa Gosiewski Antoni z Przeworska Skibiński Karol ze Lwowa.

Wiceprezesi:

Epler Karol ze Lwowa Stadtmüller Karol z Krakowa Rząśnicki Tadeusz z Kijowa.

Sekretarz generalny:

Dr. Anczyc Stanisław ze Lwowa. Podsekretarze:

Ciechanowski Zygmunt ze Lwowa Minkiewicz Witołd ze Lwowa Nadolski Otton ze Lwowa.

Skład Stałej Delegacyi V. Zjazdu Techników polskich.

Zarząd.

Prezes:

Prof. Leon Syroczyński ze Lwowa.

Wiceprezesi:

• J>

Inż. Drzewiecki Piotr z Warszawy Inż. Karol Rolle z Podgórza Inż. Józef Tomicki ze Lwowa.

Se kretarze:

Prof. dr. Stanisław Anczyc ze Lwowa, redaktor Pamiętnika Inż. Konstanty Biernacki ze Lwowa Inż. Leonard Nitsch z Krakowa.

Skarbnik:

Prof. Zygmunt Sochacki ze Lwowa.

Zastępca skarbnika:

Inż. Gabryel Sokolnicki ze Lwowa.

Delegaci.

1. Delegaci Sekcyi:

Inż. Wincenty Rawski ze Lwowa — sekcya architektoniczna.

Inż. Maryan Kuczyński ze Lwowa — sekcya komunikacyi lądowej.

Prof. dr. Maksymilian Matakiewicz ze Lwowa — sekcya budownictwa wodnego. Prof. Karol Stadtmüller z Krakowa — sekcya mechaniczna.

Inż. Stanisław Steinhardt z Zawiercia — sekcya tekstylna.

Prof. Aleksander Rothert ze Lwowa — sekcya elektrotechniczna.

Prof. Bronisław Pawlewski ze Lwowa — sekcya chemiczno-technologiczna.

Inż. Adam Teodorowicz ze Lwowa — sekcya gazownicza.

Prof. Edwin Hauswald ze Lwowa — sekcya ogólna.

Inż. Kazimierz Gąsiorowski ze Lwowa — sekcya górniczo-naftowa.

2. Delegaci Komitetu wykonawczego Zjazdu:

Prof. Leon Syroczyński ze Lwowa.

Prof. dr. Stanisław Anczyc ze Lwowa Inż. Karol Rolle z Podgórza

Prof. Zygmunt Sochacki ze Lwowa Inż. Gabryel Sokolnicki ze Lwowa

3. Delegaci Stowarzyszenia Techników w Warszawie:

Inż. Stanisław Manduk z Warszawy

Inż. Maryan Lutosławski z Warszawy

Inż. Kazimierz Obrębowicz z Warszawy.

4. Delegaci Krakowskiego Towarzystwa Technicznego w Krakowie:

Prof. dr. Maksymilian Huber ze Lwowa

Radca Dworu Józef Horoszkiewicz z Krakowa

Inż. Leonard Nitsch z Krakowa.

5. Delegaci Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie:

Inż. Józef Tomicki ze Lwowa.

Inż. Konstanty Biernacki ze Lwowa

Radca Dworu Roman Ingarden ze Lwowa

Spis uczestników V. Zjazdu Techników Polskich we Lwowie.**

Aleksandrowicz Stanisław, Lwów. Altenberg Maurycy, Lwów.

Anczyc Stanisław dr., Lwów. Anders Stanisław, Lwów. Augustowski Jan, Lwów.

Baecker Lucyan, Lwów.

Balicki Wacław dr., Lwów. Bańkowski Feliks, Lublin.

Bardach Maurycy, Cieszanów.

10 Bartel Jan (z żoną), Budapeszt. Bartel Kazimierz, Lwów.

Bartelmus Ludwik, Przemyśl. Bartynowski Stanisław, Rzeszów. Bąkowski Witołd, Lwów.

Białek Zygmunt, Lwów.

Biegeleisen Bronisław dr., Lwów. Bielski Zygmunt, Lwów.

Biernacki Edward, Lwów.

Biliński Włodzimierz, Lwów.

20 Biły Karol, Lwów.

Bisztyga Jan, Kraków.

Bisanz Gustaw, Lwów.

Blauth Feliks, Drohowyże.

Blauth Jan dr., Lwów.

Blauth Tadeusz, Lwów.

Bobrzyński Jan, —

Boerner Ignacy, Lwów.

Bogucki Baltazar, Żywiec.

Bogucki Stanisław, Lwów.

30 Böttcher Lucyan dr., Lwów.

Breiter Władysław, —

Bronarski Edward, Stanisławów. Broniewski Alfred, Lwów.

Brugger Franciszek, Borysław. Brunek Ignacy, Lwów.

Bryko Ryszard, Lwów.

Bryła Stefan Władysław dr., Lwów. Buchowiecki Leonard, Lwów. Budkowski Antoni, Kobierzyn.

40 Budziszewski Leon, Lwów.

Bugielski Michał, Oświęcim.

Bykowski Jaxa Juliusz, Lwów.

Bystrzyński Zygmunt, Częstochowa Chodziński Kazimierz, Lwów.

Chołoniewski Stanisław, Lwów.

Chromiński Edmund, Kraków.

Chrzanowski Bogdan, —

Chrzanowski Wiesław, Duelmen. Chudzikiewicz Józef, Kraków.

50 Ciechanowski Zygmunt, Lwów.

Ciesielski Boman, Kraków.

Cieślikowski Jan, Lwów.

Cybulski Julian, Lwów.

Czajkowski Leszek, Lwów.

Czajkowski Mikołaj, Lwów.

Czaplicki Henryk, Lwów.

Czechowicz Karol, Stanisławów.

Czerny — Schwarcenberg Maciej, Lwów. Czesak Józef, Lwów.

60 Czopowski Henryk, Warszawa.

Dalbor Bolesław, Lwów.

Dąbrowski Mieczysław (z żoną), Kraków. Dąbrowski Mieczysław, Lwów.

Dembiński Wojciech, Lwów.

Derdacki Władysław, Lwów. Derdacki-Ostrów Zdzisław, Lwów.

Dissel Franciszek, Lwów.

Dittersdorf Leon, Jasło.

Długosz Władysław, Lwów.

70 Długoszowski Bolesław, Bobowa.

Dłużniewski Romuald, Grodziec (Bendzin). Dobrzański Zygmunt, Lwów.

Domagalski Stanisław, Poznań.

Domański Kazimierz, Kijów.

Downarowicz Stanisław, Lwów. Drewnowski Ignacy, Lwów.

Drewnowski Kazimierz, Lwów.

Drexler Ignacy, Lwów.

Jakimi środkami można poprzeć dotychczasowe usiłowania w pracy nad polskim „Słownikiem technicznym“?

Organizacya krajowej technicznej służby melioracyjnej.

II. Wartość ekonomiczna siły wodnej w Galicyi.

Wentyle elektryczne.

■I

Opis urządzenia lokomotyw.

ÜF1

Historya rozwoju przemysłu bawełnianego w Królestwie Polskiem.

Wykreślny sposób rozwiązywania równań normalnych z dowolną dokładnością wyznaczenia tak niewiadomych, jak i ich błędów

Ale bynajmniej nie na tern koniec. Istnieje cały s

Znaczenie prywatnej przedsiębiorczości dla społeczeństwa i jej stosunek do przedsiębiorstw gminnych i państwowych.

Konieczności krajowe w zakresie górnictwa.

■ jr

Tabela Nr. 2.

O wydatności obniżenia taryfy, które wówczas nastą

Krótki opis czterech turbin parowych systemu własnego*)

i p

T‘

¹

Ponieważ znaczna część referatów wydrukowana była już w czasie przedzjazdowym, nie można było przy układzie „Pamiętnika“ zachować jakiegokolwiek .systemu w porządku referatów. Niedokładną korektę w pewnych referatach drukowanych w przeddzień Zjazdu, w czasie, gdy Komitet organizacyjny był nad siły zajęty, trzeba policzyć na karb tego przeciążenia. Na obie te sprawy re-dakcya „Pamiętnika“, wybrana na I. posiedzeniu Stałej Delegacyi w listopadzie 1910 r., nie miała żadnego wpływu.

²

Odczyt ten w obszernem opracowaniu z illustracyami ogłoszony był w „Czasopiśmie Te-chnicznem“ we Lwowie Nr. 21, 22, 23 i 24.

³

Referatu autor nie nadesłał redakcyi „Pamiętnika“.

⁴

Autor nie nadesłał referatu redakcyi „Pamiętnika“.

⁵

Autor nie nadesłał referatu redakcyi „Pamiętnika“.

⁶

Reterat ten był drukowany w „Przeglądzie Technicznym“ w Warszawie w r. 1910 nr. 47—52.

⁷

Autor nie nadesłał referatu redakcyi „Pamiętnika“.

⁸

Spis podany na końcu w składzie Stałej Delegacyi V. Zjazdu.

Drexler Ignacy, Lwów.

Drzewiecki Piotr, Warszawa.

80 Dujanowicz Teofil, Lwów.

Dutkowski Franciszek, Bochnia. Dybowski-Brodzic Tadeusz, Brody.

*) Spis członków zawiera niewątpliwie omyłki, gdyż członkowie Komitetu Zjazdu przyjmując uczeslników zgłaszających się bardzo licznie w czasie Zjazdu, nie zawsze zdołali dokładnie zapisać zarówno imię i nazwisko uczestnika, jak i jego miejsce pobytu, odezwa zaś w Dzienniku Zjazdu o sprostowanie omyłek w drukowanych listach, była zupełnie bezskuteczna.

Dzbański Stanisław, Wiedeń. Dziakiewicz Kazimierz, Lwów. Dziakiewicz Włodzimierz, Lwów. Dziewoński Maryan, Lwów. Dzieślewski Roman, Lwów. Dziurzyński Antoni, Stanisławów. Dziwiński Piacyd dr., Lwów.

90 Ebenberger Adam, Lwów. Eberhardt Julian, Warszawa. Ekielski Władysław, Kraków. Engel Kazimierz, Lwów.

Eppler Karol, Lwów.

Fiderkiewicz Władysław, Lwów. Fiedler Tadeusz, Lwów.

Firich Karol, Stanisławów.

Franke Jan Nepomucen, Lwów. Frankiewicz Ludwik, Poznań.

100 Gadomski Władysław, Lwów. Gajczak Tadeusz, Lwów. Gąsiorowski Kazimierz, Lwów. Gembarzewski Leszek, Warszawa. Gerhardt Filip, Kraków.

Geringer Józef, Lwów.

Godowski Władysław, — Gomulecki Józef, Lwów.

Górecki Józef, Kraków.

Górecki Wincenty, Lwów.

110 Górski Kazimierz, Nowy Sącz. Gosiewski Antoni, Przeworsk. Grabowski Kazimierz, Warszawa. Gruszkiewicz Józef, —

Grzymalski Wiesław, Lwów. Haczewski Kazimierz, Lwów. Hassmann Władysław, Jasło. Hauser Artur, —

Hauswald Edwin, Lwów.

Hedinger Stanisław, Poznań.

120 Hertz Wilhelm, Kraków.

Hoff Maryan, Stoirów.

Hoffman Józef, Lwów.

Hornung Józef, Lwów. Horoszkiewicz Józef, Kraków. Howarth Dyonizy, Lwów.

Hroboni Kazimierz, Kraków. Hryniuk Stefan, Lwów.

Huber Maksymilian dr., Lwów. Ingarden Roman, Lwów.

130 Jackowski Piotr, Drohobycz. Jakimowski Witołd, Lwów. Jakowicz Jan, Sitkówce.

Jakubik Franciszek, Brzuchowice. Jakubowski Ludwik, Kobierzyn. Jakubowski Michał, Borysław. Jakubowski Wacław, Warszawa. Jakubowski Zygmunt dr., Lwów. Janiczek Kazimierz, Lwów. Jankowski Józef, Lwów.

140 Jankowski Kazimierz, Lwów. Janowski Józef Kajetan, Lwów. Janowski Włodzimierz, Lwów. Januszkiewicz Roman, Lwów. Jarosławiecki Józef, Bochnia.

Jarosz Rudolf, Jaworów.

Jaskólski Józef, Lwów.

Jastrzębski Aleksander, Lwów. Jaszczurowski Tadeusz, Kraków. Jaworowski Władysław, Dobromil. 150 Jaworski Franciszek, Brody. Jewasiński Władysław, Poznań. Jost Waleryan, Kraków.

Kaczyński Leon, Lwów.

Kasprzycki Piotr, Lwów. Katzenellenbogen Henryk, Lwów. Kędzierski Zygmunt, Lwów. Kędzior Andrzej, Lwów.

Kinel Ignacy, Lwów.

Klimczak Władysław, Kraków.

160 Klimko Maryan, Świątniki górne. Kłapkowski Władysław, Lwów. Kłeczek Andrzej, Kraków.

Knaus Konrad, Lwów.

Kolischer Arnold, Czerlany. Korajski Jakób, Lwów. Korasadowicz Tadeusz, Lwów.

Kos Adam, Nowoczerkask. Kostkiewicz Władysław, Lwów. Kotowicz Antoni, Lwów.

170 Kowalczuk Michał, Lwów.

Kowalski Adam, —

Kozłowski Stanisław, Lwów. Kozłowski Zygmunt, Warszawa. Krause Jan, Lwów.

Krobicki Leon, Lwów.

Król Piotr, Kraków.

Królikowski Józef, Rzeszów. Krudysz Jan, Lwów.

Krüger Aleksander, Stanisławów. 180 Krupka Włodzimierz, Lwów. Krynicki Julian, Borysław.

Kryzan Maryan dr., Poznań. Krzemecki Andrzej, Kraków. Krzemiński Edward, Warszawa. Krzyczkowski Dyonizy, Lwów. Krzyżanowski Stanisław, Kraków. Kubis Władysław, —

Kuczyński Maryan, Lwów.

Kühnei Artur, Sambor.

190 Kułakowski Stanisław, Lwów. Kwak Leonard, Stryj.

Kwieciński Maryan, Kraków. Landes Samuel, Lwów.

Langer Antoni, Stanisławów. Leitgeber Wacław, Poznań. Leśniański Wacław, Lwów. Lewiński Jan, Lwów.

Lewiński Zbigniew, Lwów.

Libański Edmund, Lwów.

200 Litwinowicz Aleksander, Lwów. Lutosławski Maryan, Warszawa. Łoziński Konrad, Lwów.

Łuczków Wiktor, Lwów. Łukaszewski Adam, Lwów. Machalski Henryk, Lwów. Machniewicz Zygmunt, Stryj.

Maćkowiak Wiktor, Landsberg.

Madejski Julian, Wiedeń.

Makarewicz Józef Henryk, Lwów.

210 Makowski Bolesław, Warszawa.

Makowski de Makowo Xawery, Warszawa. Malarski Tadeusz, Lwów.

Malawski Władysław, Lwów.

Malinowski Aleksander, Lwów.

Małecki Tomasz, Stryj.

Manduk Stanisław, Warszawa. Marcicliowski Marceli dr., Lwów. Marcinkiewicz Roman, Lwów.

Martens Henryk, Warszawa.

220 Marynowski Zygmunt, Lwów.

Masłowski Teofil, Kraków.

Massalski Wareg Urban dr., Lwów. Maślanka Marcin, Lwów.

Matakiewicz Maxymilian dr., Lwów. Matzke Stanisław, Jarosław.

Mażewski Antoni, Lwów.

Meissner Karol, Lwów.

Merkel Ludwik, Lwów.

Merson Edward, Komańcza.

230 Mielecki Karol Mieczysław, Lwów. Minkiewicz Witold, Lwów.

Miński Kazimierz, Borysław.

Morawetz Ludwik, Kołomyja.

Morawiecki Stanisław, Kraków.

Motylewski Zygmunt dr., Lwów.

Müller Adolf, Lwów.

Miinnich Stanisław, Lwów.

Nadolski Otto, Lwów.

Nagórski Wacław, Lwów.

240 Niedźwiedzki Julian dr., Lwów. Niementowski Stefan dr., Lwów.

Nitsch Leonard. Kraków.

Nowakowski Antoni, Lwów.

Nowakowski Tadeusz, Lwów.

Nowosielecki Zygmunt, Lwów.

Nowotarski Leon, —

Obertyński Włodzimierz, Lwów. Obrębowicz Kazimierz, Warszawa.

Ohman Franciszek, Wiedeń.

250 Olszakowski Antoni, Włocławek.

Olszewski Józef, Lwów.

Opolski Adam, Lwów.

Opolski Izydor, Grobla-Sierosławska. Ordyński Tadeusz, Brema.

Osiński Kazimierz, Przemyśl.

Osiński Maryan, Lwów.

Osiński Tomasz, Lwów.

Ostaszkiewicz Antoni, Lublin.

Oświęcimski Adam, Kobierzyn.

260 Ożarski Albin, Lwów.

Paliński Stanisław, Lwów.

Pani Wincenty, Kraków.

Paszkowski Stanisław, Lwów.

Paszkowski Tadeusz, Lwów.

Patlewicz Franciszek, Lwów.

Pawlewski Bronisław, Lwów.

Pawłowski Jakób, —

Pawluć Bolesław Prawdzie, Lwów.

Paykart Bolesław, Lwów.

270 Pelczarski Władysław, Kraków. Peszkowski Karol, Kraków.

Plutzner Rudolf, Lwów.

Piekarski Onufry, Kraków.

Pietruski Maryan, Lwów.

Piller Adolf, Lwów.

Pinkerfeld Julian, Lwów.

Pinkus Juliusz, Praga.

Piotrowski Stanisław, Lwów.

Pirgo Michał, Lwów.

280 Piwoński Emil, Lwów.

Platowski Zygmunt, Lwów.

Pohoryles Henryk, Lwów.

Pomianowski Karol, Lwów.

Popielecki Jan, Lwów.

Pordes Fryderyk dr., Wiedeń. Postępski Henryk, —

Powidzki Mieczysław, Poznań.

Poźniak Wiktor, Lwów.

Poźniak Władysław, Kraków.

290 Prenier Wacław, Lwów.

Procner Antoni, Kraków.

Procner Jan, Pabjanice.

Pruchnik Józef, Besko.

Pütschögl Franciszek, Lwów.

Przetocki Kazimerz, Lwów.

Przyłęcki Jan Kanty, —

Rawski Wincenty, Lwów.

Regenstreif Zygmunt, Lwów.

Remin Władysław, Przemyśl.

300 Richtman Karol, Lwów.

Rodakowski Zygmunt, Lwów.

Rolle Karol, Podgórze.

Rosenmann Bertold, Lwów.

Rosłoński Romuald dr., Kraków. Rospendowski Ludomir, Warszawa. Rothert Aleksander, Lwów.

Rottersman Karol, Lwów.

Różański Adam, Lwów.

Różański Bronisław (z żoną), Przemyśl. 310 Rubczyński Władysław, Lwów. Ruciński Stanisław, —

Rudolphi Karol, Trzebinia.

Rutkowski Tadeusz, Warszawa. Rybczyński Mieczysław, Kałusz.

Rybicki Stanisław, Lwów.

Rychter Józef, Lwów.

Rząśnicki Kazimierz, Kijów.

Sadkowski Aleksander, Warszawa. Sadowski Pelagiusz, Horodenka.

320 Samborski Henryk, Warszawa.

Schleyen Hugo, Lwów.

Schleyen Włodzimierz, Lwów. Schumann Jan, Lwów.

Schwarc Michał, Bolechów.

Schwartz Antoni, Lwów.

Seifert Mieczysław, Stryj.

Semkowicz Adam, Bochnia.

Setti Karol, Lwów.

Siekierski Tadeusz, —

330 Skibiński Karol, Lwów.

Skołuba Zenon, Lwów.

Skórski Ludwik, Dobrosin.

Skrzyński Tadeusz, Lwów.

Skwarczyński Władysław, Lwów. Śliwiński Hipolit, Lwów.

Słaboszewicz Bronisław, Karabanowo. Słucki Adam. Warszawa.

Smereczyński Franciszek, Sułkowice. Smitkowski Alfred (z żoną), Warszawa. 340 Smoluchowski Agenor, —

Socha Marcin, Lwów.

Sochacki Zygmunt Lwów.

Sokolnicki Gabryel, Lwów.

Sołtyński August, Lwów.

Sopuch Rainer, Lwów.

Sosnowski Józef, Lwów.

Spaunbauer Władysław, Kraków. Stainhardt Stanisław, Zawiercie.

Stanecki Zdzisław dr., Lwów.

350 Staniewicz M. Tadeusz, —

Stobiecki Stefan, Kraków.

Strożecki Michał, Lwów.

Struszkiewicz Jerzy, Lwów.

Stryjeński Tadeusz, Kraków. Suchorzewski Franciszek, Warszawa. Suchowiak Wacław, Sanok.

Stadtmüller Karol, Kraków.

Stadtmüller Karol (syn), Kraków. Straszewski Kazimierz, Kraków.

360 Świerczewski Czesław, Łódź. owieżawski Stanisław, Lwów.

Swoboda Michał, Lwów.

Syniewski Wiktor, Lwów.

Syroczyński Leon, Lwów.

Szanior Tadeusz (z żoną), Warszawa. Szczepaniak Jan, Wiedeń. Szczepanowski-Prus Stnnisław, Wolanka. Szczepański Kazimierz, Lwów. Szczepański Michał, Lwów.

370 Szopski Józef, Kraków.

Szpaczyński Michał, Mosty Wielkie.

Szpor Zdzisław, Stanisławów.

Szulc Józef, Kraków.

Szulc Stanisław, Lwów.

Szumski Kazimierz, Borysław.

Szydłowski Mieczysław, Truskawiec. Szymański Stanisław, Zawiercie. Szyszkowski Władysław, Lwów. Tarczyński Władysław, Lwów.

380 Teodorowicz Adam, Lwów.

Teodorowicz Kazimierz, Lwów.

Tobiczyk Jan, Lwów.

Tokarski Bartłomiej, Stanisławów. Tołoczko Edward, Lwów.

Tomicki Józef, Lwów.

Towtkiewicz Jan, Jekaterynosław.

Traczyk Mikołaj, Lwów.

Trylski Stanisław, Lwów.

Turczynowicz Stanisław, Kraków.

390 Turkowski Karol, —

Tychoniewicz Stanisław, Nisko. Tymiński Mikołaj, Kołomyja. Uderski Edward, Kraków.

Ułam Michał, Lwów.

Ulejski Stanisław, Lwów.

Ulkowski Franciszek, Lwów.

U Im er Adam, Lwów.

Ursini Zygmunt, Tarnów.

Vacek Jakób, Drohobycz.

400 Vetulani Franciszek, Lwów.

Wagner Stanisław, Lwów.

Wang Wilhelm, Lwów. Warchałowski Jerzy, Kraków. Warchałowski Zdzisław, Lwów. Wątorek Karol dr., Lwów.

Weber Jan, Lwów.

Weigel Kasper dr., Lwów.

Weiss Adolf, Kraków.

Wesołowski Stefan, Lwów.

410 Widt Seweryn, Lwów.

Wieleżyński Aleksander, Drohobycz. Wieleżyriski Maryan, Drohobycz. Wierzbicki Aleksander, Lwów. Wierzbicki Leon, Stanisławów. Wierzbicki Ludwik, Lwów. Wierzbowski Ludwik, Lwów.

Wiktor Stefan, Lwów.

Willer Bernard, Lwów.

Wirstlein Bronisław, Lwów.

420 Wispek Paweł dr., Lwów. Wiśniewski Kazimierz, Lwów. Witkiewicz Jan, Lwów.

Witkowski Kazimierz, Dziunków. Włodarczyk Franciszek, Lwów. Wojtyga Józef, Nowy-Sącz.

Wolski Wacław, Lwów.

Wołoszyn Józef, Husiatyn. Woroszyński Zygmunt, Zaleszczyki. Wowkonowicz Jan, Lwów.

430 Wowkonowicz Romuald, Lwów. Wróbel Władysław, Warszawa. Wyczyński Kazimierz, Kraków. Wyszyński Stanisław, Lwów. Zacharjewicz Alfred, Lwów.

Zagórski Mieczysław, Lwów.

Załęski Stanisław, Lwów.

Zamoyski Franciszek hr., Kraków. Zaremba Henryk, Lwów.

Zazula Albin, Lwów.

440 Zdobnicki Stanisław, Lwów.

Zerański Tadeusz, Lwów. Zgorlakiewicz Władysław, Toporów. Zieleniewski Edmund, Kraków. Zieliński Tadeusz, Kobierzyn. Zardecki Józef, Lwów.

Żebrowski Eustachy, Lwów.

Żeleński Stanisław, Kraków. Kurowski Jan, Rzeszów.

Sprawozdanie z czynności stałej delegacyi IV. Zjazdu Techników polskich za czas od r. 1899 po rok 1910.

Dostojne Zgromadzenie!

Sprawozdanie z czynności delegacyi, wybranej na IV. Zjeździe Techników, które niniejszem mamy zaszczyt przedłożyć Dostojnemu Zgromadzeniu, obejmuje znaczniejszy, niż kiedykolwiek dawniej, okres czasu, bo aż lat jedenaście i na czele sprawozdania winniśmy umieścić wyjaśnienie, dlaczego V. Zjazd tak się opóźnił, dlaczego dopiero w r. bieżącym przychodzi do skutku. Nie brakło stałej delegacyi gotowości do urządzenia Zjazdu, ani poczucia jego potrzeby; już w dwa lata po Zjeździe ostatnim w r. 1901 urządzono staraniem naszcm w myśl dotyczącej uchwały I. Zjazd przemysłowy w Krakowie, a w r. 1902 zajmowaliśmy się kwe-styą Zjazdu naznaczonego na ten rok, i uchwalono zebrać się w r. 1904 we Lwowie.

Z powodu wojny rosyjsko-japońskiej, która wielkiej liczbie naszych kolegów utrudniała przybycie do Lwowa, został zjazd odroczony do roku 1906, sytuacya jednak polityczna w Królestwie i w całej Rosyi stanęła znów na przeszkodzie, a widoczne polepszenia stosunków w Cesarstwie zrodziły nadzieję, że można będzie odbyć V. Zjazd w Warszawie. Tak pożądane te nadzieje zawiodły niestety, i Koledzy nasi zwiedzający roku zeszłego rolniczo^- przemysłową wystawę w Częstochowie przywieźli nam wiadomość, że pozwolenia na Zjazd w Królestwie władze z pewnością odmówią. Pozostało więc tylko urządzić Zjazd w roku bieżącym we Lwowie, a jeden z wiceprezesów Delegacyi prof. Syroczyński podjął się tego zawsze trudnego zadania.

Skład Delegacyi wybranej w dniu 10. września r. 1899 uległ w ciągu tych lat 11. znacznej zmianie. Ogólne Zgromadzenie IV. Zjazdu wybrało wówczas do Delegacyi prof. Karola Skibińskiego, inż. cyw. Bolesława Długoszowskiego, insp. dróg żelaz. Ignacego Drewnowskiego i inż. E. K. Eplera, a sekcye wybrały: inżynierska insp. Maryana Kuczyńskiego, budownicza J. K. Janowskiego, mechaniczna insp. k. żelaz. Edwarda Heppego, sekcya dla oświetlania miast dyrekt. Adama Teodorowicza, sekcya technologii chemicznej prof. Bronisława Pawlewskiegó, sekcya górnicza dyr. Kazim. Gąsiorowskiego, sekcya przemysłowa insp. dróg żelaz. Bolesława Darowskiego. Wskutek śmierci jednych, re-zygnacyi drugich i koniecznej kooptacyi De-legacya Zjazdu składa się obecnie z 23 członków a mianowicie Badcy Dworu J. N. Fran-kego jako przewodniczącego, wiceprezydenta

m. Lwowa inż. K. E. Eplera i prof. Leona Syroczyńskiego jako wiceprezesów, inż. E. K. Biernackiego jako sekretarza i inż. Kazimierza Drenowskiego jako zastępcy sekretarza tudzież z 15 członków: Ignacego Drewnowskiego, Bolesława Długoszowskiego, Romana Dzieślewskiego, Kazimierza Gąsiorowskiego, Edwina Hauswalda, J. Kajetana Janowskiego, Romana Ingardena, Zygmunta Kędzierskiego, Maryana Kuczyńskiego, Stanisława Kułakowskiego, Bronisława Pawlewskiegó, Juliusza

Rossa, Tadeusza Sikorskiego, Karola Skibińskiego i Adama Teodoro wieża.

Stała Delegacya porozumiewała się z De-legacyą Związku architektów, z Delegacyą Związku górników i hutników i z gronami kolegów tak w Krakowie, jak w Warszawie i Poznaniu i ustaliła termin V. Zjazdu na 8-my po 11. września 1910 roku.

Dopiero później dowiedzieliśmy się, że Związek górników i hutników postanowił zwołać swój Zjazd na 23. września b. r.

Stała Delegacya wydała w porozumieniu z Komitetem V. Zjazdu regulamin dla Zjazdu, który rozesłano wraz z odezwami zapraszającymi na ten Zjazd.

Przechodząc do sprawozdania o wykonaniu rezolucyi uchwalonych na IV. Zjeź-dzie musimy zaznaczyć, że wiele z nich, jak wogóle wiele życzeń wyrażonych na wiecach lub innych licznych zgromadzeniach są raczej wskaźnikami dalszej pracy, niż pozy ty w nenii uchwałami i że takimi wskaźnikami pozostają; są i takie, które miały zaspokoić potrzeby odczuwane w danej chwili i mniej odpowiadają potrzebom dzisiejszym, zmienionym przez samo życie i postęp społeczny.

Uchwały będziemy wyliczać w porządku sekcyi, na których wniosek zapadały, rozróżniając jednak uchwały dotyczące spraw publicznych kraju, miast, lub interesujące ogół kolegów, od spraw więcej naukowych, dotyczących nauki technicznej, lub będących w związku z nauką lub nauczaniem techniki.

1. Rezolucyę sekcyi inżynierskiej rozszerzenia zakresu działania krajowego biura kolejowego trafił od razu zarzut, że koleje są budowane, a więc i biuro rozszerzane w miarę możności finansowej kraju i akcyonaryu-szów tych kolei, a skądinąd bez ingerencyi z naszej strony i bez reorganizacyi, biuro to wzrosło tak znacznie, że w tej chwili liczy 35 urzędników. Omawianą na Zjeździe kwe-styę, aby biuro kolejowe wytworzyło własny zarząd kolejami krajowemi, uznano za bardzo trudną do wykonania a wątpliwej korzyści; wszak o zarządzie każdej kolei powinna decydować jej sytuacya w kraju, jej połączenia, nareszcie jej długość. Natomiast zajmowano się bardzo kwestyą decentrali-zacyi zarządów obecnych państwowych kolei, a ściślej mówiąc zwiększeniem zakresu działania poszczególnych Dyrekcyi Ruchu. Sprawę tę omawiano przy udziale naszych kolegów w Państwowej Radzie kolejowej, ale decyzya o niej zależy od czynników, na który nie mamy wpływu, a które radeby jak najwięcej władzy zachować dla Wiednia.

2.    Po dyskusyi nad wnioskiem Kolegi inż. Stapfa powzięto na propozycyę sekcyi budowniczej uchwałę, że wobec smutnego stanu naszych miast i miasteczek pożądanem jest wykonanie dokładnych planów przed ich regulacyą, aby następnie służyć mogły za podstawę do dalszego działania.

Kwestyą tą, zawsze doniosłą, zawsze otwartą, zajmowała się specyałna komisya Towarzystwa Politechnicznego i w r. 1905 była przez to Towarzystwo wniesiona pety cya do Sejmu krajowego o wydanie odrębnej dla tego celu ustawy; w r. 1907 wyszła też ustawa dla regulacyi miast, miasteczek i Zdrojowisk w Galicyi jako nowella do ustawy budowniczej dla miast i miasteczek, w której jest wyrażony przymus takiej regulacyi. Przymus ten nie może być stanowczo przeprowadzony, z powodu szczupłych funduszów miast, a nawet braku spe-cyalistów techników. Nie weszła też ona jeszcze w życie, i pozostaje tak dalece na porządku dziennym naszych zajęć, że sekcye architektoniczna i ogólna i w tym roku zajmować się nią będą.

3.    Sekcya mechaniczna i sekcya do oświetlenia wyraziły analogiczne żądania, aby stała Delegacya podjęła starania w celu przeprowadzenia zasady, by do budowy zakładów z urządzeniami mechanicznemi przy-stępywano tylko na podstawie planów sporządzonych przez odnośnych specyalistów. Miano tu na myśli głównie zarządy miast i używanie tak do wykonania planu, jak do wykonania robót, krajowych ludzi i krajowych materyałów.

Z przyjemnością możemy zaznaczyć, że postęp na tej drodze jest wyraźny, że się tą sprawą zajmowały i Towarzystwa techniczne i społeczeństwo tak, że możemy twierdzić, że władze krajowe przestrzegają przepisu o wykonaniu planu przez odpowiednich inżynierów cywilnych. Z powodu przepisów ministeryalnych z r. 1905 i 1906, a dotyczą-

Realizacya jej jest jednak powolna i niezupełna, bo n. p. kraj. stacya dośw. dla produktów naftowych we Lwowie nie otrzymała dotychczas prawa publiczności a stacyi dla badania materyałów spożywczych jest za mało.

Powodów tego jest dwa : koszta stosunkowo wysokie dla naszych miast i zależność od Wiednia.

Rezolucya zbierania danych dla oceny warunków rozwoju krajowego przemysłu znalazła uznanie i poparcie u posła barona Bataglii, który w Sejmie postawił wniosek o stworzenie statystyki przemysłowej w Ga-licyi.

cych ochrony zdrowia i życia robotników względnie sporządzania projektów na nowe, lub przeznaczone do znacznego rozszerzenia, zakłady przemysłowe, każdy plan przechodzi przez biuro inspektoratu przemysłowego, co naturalnie przyczynia się do przestrzegania odnośnego przepisu.

Delegacya sądzi wreszcie, że gdyby władze nie dosyć przestrzegały wyżej wymienionych przepisów, to Izba inżynierska we Lwowie we własnym interesie będzie się o to upominała, tak jak już nieraz czyniła. Jesteśmy przekonani, że wyłączne używanie specyalistów rodaków stanie się regułą siłą faktów, wskutek zadowolenia z pracy naszych inżynierów i uznania dla niej.

Treścią swą łączą się z poprzednią re-zolucyą starania podjęte w myśl uchwały Y. b. sekcyi dla chemii technologicznej, aby c. k. Ministerstwo Skarbu poruczało wykonywanie analiz dotyczących spraw podatku konsumcyjnego instytucyom krajowym a nie wiedeńskim. Rezolucya zupełnie słuszna, która przy poparciu ze strony c. k. Rządu jakiego doznaje stacya doświadczalna dla produktów naftowych we Lwowe i od cza-sn kreowania stacyi dla badania materyałów spożywczych przy Uniwersytecie w Krakowie nie powinna napotykać na żadne przeszkody.

4. Rezolucya żadnej sekcyi nie została tak świetnie ziszczoną jak rezolucya sekcyi przemysłowej, mimo skromnego jej brzmienia. Sekcya ta chciała, aby w terminie nie dalszym jak jednego roku zwołano Zjazd przemysłowy celem zebrania możliwie dokładnych danych niezbędnych dla oceny warunków rozwoju przemysłowego Galicyi. Hasło uprzemysłowienia kraju nie było nawet rzucone, a jednak jak wiele odtąd na tej drodze zrobiono.

Stała Delegacya z pomocą dwóch lokalnych komitetów jednego we Lwowie dru-gicgo w Krakowie zainicyowała I. Zjazd przemysłowców polskich w Krakowie we wrześniu r. 1901. Sprawozdanie ze Zjazdu, 32 referaty przedłożone i dyskutowane zostały wydrukowane i były w rękach wielu kolegów. Nad rezolucyami Zjazdu, ich wykonywaniem i uzupełnianiem przeprowadzono długie dyskusye w krajowych Towarzystwach technicznych i kwestyę uprzemysłowienia kraju niewątpliwie spopularyzowano tak, że gdy dziś spoglądamy na powstanie stowarzyszeń Ligi Przemysłowej, Centralnego Związku Gal. przemysłu fabrycznego, na wydzielenie funduszu inwestycyjnego przez bank krajowy, na znaczne podniesienie funduszu przemysłowego przez Sejm krajowy, wreszcie na założenie w r. bieżącym banku przemysłowego we Lwowie z kapitałem 10 mil. koron, to z przyjemnością możemy zaznaczyć, żeśmy tę potrzebę rozumieli i do postępu na tej drodze się przyczynili.

5. Rezolucye sekcyi górniczej VI. a) aby wszystkie Towarzystwa techniczne w kraju połączyły się w jedno ogólne Towarzystwo przyjęto na IY. Zjeździe z entuzyazmem przez aklamacyę.

Projekt takiego połączenia opracowała stała Delegacya w r. 1901, przesłała je w r. 1904 interesowanym 3 Towarzystwom, a mianowicie Towarzystwu politechnicznemu we Lwowie, Towarzystwu technicznemu w Krakowie i Towarzystwu górniczemu w Krakowie.

Jednak trudności leżące w odmiennych zasadach powstania tych Towarzystw t. j. w ich statutach nie dopuściły do tak pożądanego przez nas zjednoczenia, nie osiągnięto nawet bardziej luźnego związku, jakiem by mogło być zjednoczenie polskich Towarzystw technicznych. A dziś jest gorzej; wśród społeczeństwa techników wzmaga się seperatyzm oparty poniekąd na różniczkowaniu się interesów zawodowych, i górnicy z których inicyatywy wyszedł ten sympatyczny wniosek urządzili odrębny Zjazd

Zrzeszenie się jest dziś ducha naszego potrzebą, a wprawdzie równocześnie z niem rozwija się i separatyzm i rozluźnianie naturalnych ogólno-społecznych węzłów, ale zwycięstwo zostanie przy prawdzie, a prawdą jest potrzeba jedności i wspólnego działania.

ewen. kwestyę reorganizacyi

Drugi dział wspólnej pracy uczestników Zjazdu stanowią nauki techniczne i przedmioty będące niezbędną dla nauk technicznych pomocą; zajmowano się na Zjeździe i po Zjeździe słownictwem technicznem i bibliografią.

w tym samym miesiącu, co my we Lwowie.

Na różnorodność tak interesów, jak i zakresu i pola działania naszych techników wskazuje fakt istnienia na ziemiach polskich 22 stowarzyszeń technicznych i techni-czno-przemysłowych, których spis podajemy poniżej *)

Stała Delegacya nie sądzi jednak by takie rozbieżne kierunki miały stać długo na przeszkodzie pożądanemu naturalnemu naszemu zjednoczeniu, stworzeniu organizacyi w której każdy członek czy Towarzystwo znajdzie więcej oparcia i poszanowania a nie

*) Uwaga: Towarzystwa te są następujące:

1.    Galicyjska Izba inżynierska we Lwowie.

2.    Kasa wzajemnej pomocy i przezorności dla osób pracujących na polu technicznem. Warszawa.

3.    Klub „Aviata“ we Lwowie.

4.    Krakowskie Towarzystwo techniczne. Kraków.

5.    Krajowe Towarzystwo górnicze w Krakowie.

6.    Krajowe Towarzystwo naftowe we Lwowie.

7.    Łódzki Oddział Towarzystwa popierania przemysłu i handlu. Łódź.

8.    Stowarzyszenie techników w Kijowie.

9.    Sekcya górniczo - hutnicza „Warsz. Oddziału Tow. popierania przemysłu i handlu. Łódź.

10.    Stowarzyszenie budowniczych we Lwowie.

11.    Stowarzyszenie techników w Warszawie.

12.    Stowarzyszenie techników w Łodzi.

13.    Stowarzyzzenie autoryzowanych geometrów. Lwów.

14.    Towarzystwo politechniczne we Lwowie (z Kołem architektów, Sekcvą elektrotechniczną i Sekcyą mechaniczną).

15.    Towarzystwo inżynierów c. k. kolei państwowych gal. „Sekcya Lwów“.

16.    Towarzystwo urzędników technicznych c. k. Dyrekcyi poczt i ielegrafów dla Galicyi. Lwów.

17.    Warszawski Oddział Towarzystwa popierania przemysłu i handlu. Warszawa.

18.    Wydział przyrodniczy i techniczny Towarzystwa przyjaciół nauk w Poznaniu.

19.    Związek górników i hutników polskich w Au-stryi. Lwów.

20.    Związek inżynierów Wydziału krajowego we Lwowie.

21.    Związek inżynierów gal. c. k. służby bud. w Galicyi. Lwów.

22.    Związek techników wiertniczych w Borysławiu.

Nie podajemy szczegółowych dat odnoszących

się do tych stowarzyszeń, ponieważ nadesłane nam sprawozdania były bardzo rozbieżne, a niektóre niedostatecznie zaopatrzone w daty. Zjazd nastręczy sposobność uzupełnienia tych dat i spodziewamy się w „Pąmiętniku Zjazdu“ umieścić wyczerpujące sprawozdanie o wszystkich polskich stowarzyszeniach technicznych.

straci nic ze swojej właściwości czy indywidualności.

Drugą rezolucyę powziętą przez sekcyę górniczą i dotyczącą wytworzenia w Galicyi dla zarządu kopalniami soli, stanowią-cemi monopol c. k. Rządu i podlegający c. k. Ministerstwu Skarbu, osobnej władzy fachowej

państwowej służby salinarnej pozostawiamy referentowi tej sprawy Koledze K. Gąsio-rowskiemu do omówienia w odpowiedniej sekcyi V. Zjazdu lub na zjeździe górników i hutników.

W myśl uchwały sekcyi ogólnej IV. Zjazdu zaznaczającej potrzebę spieszniej-szego prowadzenia sprawy polskiego słownictwa technicznego, ześrodkowania rozstrzelonych dotychczas usiłowań i wydawania wszędzie gdzie można słowników i słownictw specyalnych, tudzież w myśl uchwały sekcyi dla technologii chemicznej wzywającej do ujednostajnienia słownictwa chemicznego, porozumiewała się niejednokrotnie lwowska komisy a słownikowa pracująca w Towarzystwie politechnicznem z wydziałem słownictwa przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie, z Kolegami w Krakowie i w Łodzi. Postęp w tej dziedzinie jest dosyć znaczny.

W r. 1902 wydano na próbę we Lwowie słownik dla rzemieślników, który musi jednak uledz znacznej poprawce i niebawem okaże się w drugiem wydaniu ; sekcya me-chaniczno-elektrotechniczna Tow. poi. we Lwowie pracuje także od roku 1902 nad słownikiem elektrotechnicznym, co dziś przychodzi łatwo, odkąd jej staraniem wydano tu w r. b. tłumaczone z niemieckiego przepisy bezpieczeństwa przy wykonywaniu urządzeń elektrycznych, do czego dołączono krótki słowniczek niemiecko - polski wyrazów najbardziej używanych. — Słowniczek ten skom-binowany ze słownictwem elektrotechnicz-nem zestawionym w Techniku (Tłumaczenie Hütte r. 1908, Warszawa) zaspokoi niezawodnie potrzebę naszych elektrotechników.

Now}' ten dział pracy inżynierskiej wyprzedzi starsze; dla słownika inżynierskiego posiada lwowska komisya słownikowa obfity materyał, który jednak dotychczas ostatecznie nie opracowano.

Oprócz tych prac wspólnych i obejmujących całość słownictwa polskiego zaznaczamy tu dla wiadomości Kolegów, że w r. 1904 i 1910 wyszedł słownik przędzalniczy Adama Trojanowskiego w pięciu językach: w r. 1900 słownik chemiczny (I. Związki nieorganiczne wydane przez Redakcyę Chemika polskiego); — terminologia kłódkarska w Świątnikach górnych K. Bruchnalskiego; materyały do polskiego słownictwa geologicznego w roku 1907 we Lwowie Dra Tadeusza Wiśniowskiego; zbiór wyrazów mierniczych wydał p. Władysław Woj tan we Lwowie jako dodatek do Czasopisma technicznego. Nadto obfity materyał do słownictwa technicznego zebrał kolega Karol Stadtmüller w Krakowie. — Stowarzyszenie techników w Warszawie zgłosiło w tej sprawie specyalny wniosek, który polecamy szczególnej uwadze sekcyi ogólnej.

Kwestyą zebrania polskiej bibliografii technicznej nie zajmowano się wprawdzie na IV. Zjeździe Techników polskich, ale powinniśmy zwrócić na nią uwagę.

Z jednej strony otrzymały nasze Towarzystwa techniczne od Międzynarodowego Instytutu techniczno-bibliograficznego i Towarzystwa architektów i inżynierów w Pradze propozycye brania udziału w wydawnictwie słowiańskiej bibliografii przygotowując dla niej bibliografię polską, z drugiej Kolega Turczynowicz zwrócił uwagę Komitetu Zjazdu na potrzebę przedyskutowania w sekcyi ogólnej jak ma być zbierany i jak wydawany materyał bibliografii polskiej. Wiadomo nam także, że na I. Zjeździe Górników i hutników polskich w Krakowie prof. Syroczyński przedłożył spis kilkuset książek i broszur traktujących o górnictwie w Polsce lub o górnictwie w języku polskim. Delegacya uważa tę sprawę jako aktualną zarówno jak kwestyę wyższego tecVmicznego wykształcenia i zwraca na nią uwagę Kolegów, którzy się zapiszą do sekcyi dla spraw ogólnych i przemysłowych.

Kończąc sprawozdanie ze swych czynności Delegacya IV. Zjazdu nie stawia żadnych wniosków, bo nie sądzi by do tego była powołana skoro z otwarciem Zjazdu kończy swą czynność i swe zadanie.

Sprawozdanie nasze niech zaznacza ciągłość pracy, staranie, byśmy wszyscy wytrwali i zostali ogniwem zjednoczenia polskich Techników.

Za Stałą delegacyę IV. Zjazdu polskich Techników:

J. N. Franke

prezes.

L. Syroczyński sprawozdawca.

E. K. Biernacki sekretarz.

PROF. EDWIN HAUS WALD.

„Zasady kształcenia techników“.

(Streszczenia i wnioski).

Rozprawa wykazuje ważność przedmiotu i ścisły związek między kształceniem techników a wychowaniem ogólnem młodzieży, urządzeniami państwowemi, zwyczajami społecznymi i t. p. Wykazuje różnice między naszemi metodami, a używanemi w innych krajach; podnosi postępy dokonane w dziale szkolnictwa technicznego w Ameryce, w Niemczech, i zalety pracowni technologicznych w szkołach rosyjskich. Przedstawia dalej główne dążenia politechnik, zależność ich od warunków otoczenia i rozwoju historycznego, zwracając uwagę na szkody, jakie wynikają z przepełnienia tych zakładów spowodowanego głównie wpływem przepisów co do uprawnień. Poważne trudności jakie sprawia „wolność, nieuczenia się ‘ w naszych akademiach, przeciwstawione są zwyczajom szkół francuskich, angielskich i amerykańskich.

W dziale dotyczącym budowy maszyn widzimy zestawienie angielskiego sposobu kształcenia drogą czystej praktyki, z niemieckim. Wady dawniejszżch szkół niemieckich widoczne są także w zakładach au-stryackich. — Następuje zarys nowoczesnego rozwoju szkół niemieckich pod wpływem doświadczeń zebranych w praktyce, który doprowadził do ograniczenia wykładów teoretycznych, rozpoczynania studyów technicznych już od pierwszego roku szkolnego i do urządzenia laboratoryów. Obok tego widzimy wydoskonalenie kierunku technologicznego, oparte na wzorowych pracowniach.

Do uzupełnienia wiedzy inżyniera konieczne są dziś zasady wiedzy kupiecko-gospodarczej.

Brak zdolności wykonawczej u wychowanków szkół naszych wykazuje jednak, że koniecznem jest nadto doskonalenie używanych dotąd metod przez ćwiczenia specyalne, wyrabiające także wolę, wytrwałość i zdatność praktyczną. Do tego celu dążą też przepisy dotyczące praktyki fabrycznej. Obszerniejszy usięp poświęcony jest rozbiorowi pytania, w jaki sposób powinno się pojmować wolność akademicką.

Przy opisie urządzeń angielskich wspomniano o doniosłym wpływie muzeów technicznych na rozbudzenie zdolności w tym kierunku.

Szczegółowej krytyce poddano przepisy egzaminacyjne w Austryi i wskazano na postępy poczynione w państwach niemieckich, jako też na wnioski opracowane przez politechnikę lwowską. Koniecznem jest tu daleko posunięte ograniczenie obowiązkowych przedmiotów zarówno technicznych jak i teoretycznych, uzupełnione wprowadzeniem działów wybieralnych.

Dalsze kształcenie techników odbywać się powinno w samej praktyce technicznej, wedle przykładów podanych z dziedziny przemysłu zagranicznego i administracyi kolejowej.

wprowadzenie ćwiczeń w labo-

W razie potrzeby należałoby skrócić istniejące ferye świąteczne, albo też część ćwiczeń praktycznych przenieść na czas fe-ryalny.

Nowy program nauk politechniki lwowskiej przedstawiony jest osobnym wykresem i opisany w ważniejszych szczegółach, przyczem naznaczone są też reformy potrzebne w przyszłości.

Omówienie studyów na innych wydziałach przeprowadzone jest krótko i oparte o urządzenia politechniki lwowskiej.

Tu wymieniono projekt utworzenia we Lwowie osobnego oddziału elektrotechnicznego.

Wydziały inżynieryi i budownictwa wodnego porównane są pod względem okresu studyów z odpowiednimi wydziałami politechniki zurychskiej i berlińskiej. Jako ważny dział wybieralny przytoczono i n ż y n i e r y ę m i e j s k ą. W dziale b u-downictwa wskazano na nowy plan nauk i poruszono pytanie, czy dalsze wzmocnienie kierunku artystycznego byłoby korzystne.

Wydział chemiczny ma już od dawna ustrój odpowiadający wymogom nauki i praktyki, który chce dalej rozwijać i dopełnić siiniejszem uwydatnieniem nauki o maszynowych urządzeniach przemysłu chemicznego.

Przy opisie kursu górniczego podano powody utrudniające jego przemianę na wydział. Przy kursie geometrów rozpatrywaną jest kwestya trwania tego stu-dyum i przyszłości zawodowej jego wychowanków.

Następuje wniosek utworzenia kursu handlowego, w celu kształcenia techników w ty ni dziale i kursu nauczycielskiego, któryby miał kształcić nauczycieli do wszystkich szkół średnich, oczywiście w działach odpowiednio zastąpionych na politechnice.

Na końcu znajduje się ustęp o średnich szkołach technicznych.

Wnioski.

1. Technikom nowoczesnym potrzeba lepszego wykształcenia przygotowawczego już w szkołach średnich aniżeli dotychczas. W tym celn pożądanem jest: znaczne ograniczenie studyów językowych z uwzględnieniem tego, że Polacy zawsze muszą się uczyć jednego obcego języka więcej, niż inni,

ratoryach szkolnych a nadto pracy

ręcznej w osobno zorganizowanych pracowniach technologicznych.

Wyłączne ćwiczenie pamięci i umysłu nie wystarcza obecnie; szkoła musi też rozwijać , wzorem zakładów amerykańskich, inicyatywę, wolę, samodzielność i zdolność wykonawczą.

2. Politechniki powinny dążyć do ukończenia obowiązkowego wykształcenia techników w jak najkrótszym czasie, nie przekraczającym okresu 4-letniego używanego zagranicą.

3.    Nietechniczne nauki obowiązkowe jak matematyka, mechanika i t. p. powinne być ograniczone do zakresu pojęć i metod zasadniczych, których potrzeba przeciętnemu inżynierowi; dalsze ich działy przeniesione być powinny na lata końcowe studyów, jako przedmioty wybieralne.

4.    Ta sama zasada odnosi się także do obowiązkowych nauk technicznych, które powinny być ujęte dla każdego wydziału w ściśle ograniczony program minimal-n y. Dalsze rozwinięcie i pogłębienie wszystkich nauk i ćwiczeń należy do działów wybieralnych, odpowiednio rozłożonych na wyższych latach studyów.

5.    Koniecznem jest, by przy układaniu obowiązkowych programów minimalnych utrzymano stosowną miarę w obciążeniu słuchaczy pracami konstrukcyjnenii, techno-logicznemi, laboratoryjnenii i t. d.

6.    Wprowadzenie nowocześnie urządzonych laboratoryów maszynowych, technologicznych, inżynierskich, jako też uzupełnianie dotychczasowych jest koniecznością, nie cierpiącą zwłoki, odkładanie tych spraw spowodować może tylko ogromne straty dla społeczeństwa i dla młodzieży. Oczekiwać należy, że laboratorya takie poparte będą także ofiarnością prywatnego przemysłu i władz.

7. Równie ważnem jest urządzenie, oddzielnie od szkół, wzorowych pracowni technologicznych, w którychby słuchacze politechniki lub innych szkół, jako też rzemieślnicy i robotnicy uczyć się mogli zasad nowoczesnej technologii na odpowie-

dnich kursach systematycznych, prowadzo- zwyczajnych zasady, określające wyraźnie nych według zasad porządku i karności fa- w jakim porządku studya obowiązkowe mają być odbywane. Zapisywanie się na przedmioty wyższych lat powinno być dozwolone tylko po zdaniu egzaminów kursowych z przedmiotów poprzedzających je w programie. Roczne i półroczne egzamina kursowe powinny być obowiązkowe i zapewniać odpowiednie ułatwienia przy egzaminach głównych.

14.    Politechniki powinny się wystarać o wydanie nowych przepisów habilitacyjnych, któreby w należytej mierze w działach technicznych uwzględniały doniosłe znaczenie praktyki w danym zawodzie. Oprócz tego możnaby zapraszać wybitnych inżynierów z praktyki na lektorów, którzyby odbywali szeregi wykładów i ćwiczeń z zakresu swej specyalności.

15.    Egzaminowanym słuchaczom politechniki należy się stopień inżyniera dyplomowanego, względnie inżyniera akademickiego.

brycznej.

17. W celu rozbudzenia zamiłowania

8.    Uzupełnić dotychczasowe programy politechnik wykładami i ćwiczeniami prak-tycznemi z dziedziny: zarządu przedsiębiorstw, techniki kupieckiej i pracy wykonawczej. W związku z tern wpro-wadzićby można kurs handlowy.

9.    Umożliwić słuchaczom wszystkich wydziałów odbywanie praktyki zawodów ej wstępnej w okresie studyów przed złożeniem końcowego egzaminu.

10.    Wprowadzić na politechnikach kursy nauczycielskie i udzielić politechnikom prawa kształcenia kandydatów na nauczycieli szkół średnich wszystkich typów w działach nauk odpowiednio tam zastąpionych (n. p. matematyki, geometryi, fizyki, chemii, geologii, astronomii i nauk technicznych). Pożądanem jest wprowadzenie w szkołach średnich wykładów i wycieczek technicznych w celu poznania najważniejszych zjawisk życia spółczesnego.

11.    Wobec silnego rozwoju górnictwa na ziemiach polskich należy wprowadzić wydział górniczy na politechnice lwowskiej.

12.    Ze względu na przyszłe zadania zawodowe inżynierów powinna politechnika przyzwyczajać słuchaczy do regularnej pracy o możliwie stałem natężeniu w warunkach zbliżonych do rzeczywistości życiowej, usunąć więc powinno się przez stosowne przepisy i zarządzenia wolność nieuczenia się, nie krępując jednak zdrowej wolności wyboru przedmiotów studyów, poza zakresem przedmiotów obowiązkowych dla słuchaczów zwyczajnych.

13.    Politechniki powinny też kontrolować sumienność w spełnianiu obowiązków szkolnych i wprowadzić dla słuchaczów

16. Interes społeczeństwa wymaga, aby odpowiednio uzdolnieni i przygotowani inżynierowie mieli wstęp do zarządów i władz publicznych nietylko technicznych, na równi z prawnikami.

W tym celu koniecznem jest dopuszczanie takich kandydatów do odbywania wstępnej praktyki administracyjnej w urzędach państwowych, krajowych, miejskich i w większych zakładach prywatnych.

do techniki i zdolności twórczych utworzyć należy „Polskie Muzeum Techniczne“ we Lwowie, tymczasowo połączone ze zbiorami politechniki. Wszystkie wybitne prace techniczne i wynalazki polskie powinny być tam pomieszczone.

c3 —

Plan nauki na Wydziale budowy maszyn.

Roki.

Rok II.

Rok III.

Rok IV.

1. półrocze II. półrocze I. półrocze II. półrocze I. półrocze II. półrocze I. półrocze II. półrocze

Mech. ogólna

— Li

Przedmioty nietechniczne.

o_

Rys. z geom. wykr.

Geom. rzutowa

Fizyka

Ćwiczenia z mat.

Matem. I.

prawo

prawo itp.

' Mech. anal.

CM

Mech, anal. | Ćwicz. stat.

Ćwiczenia

Stat. konstr.

Mech. techn.

Ćwiczenia

Mech.techn.

Ćwicz, z matem.

Matem. II.

Hygiena j

buchalterya

LICZBA GODZIN W TYGODNIU. Przedmioty technicze.

o_

S"⁻

>o_

CO

3—

* Sem. mat.

ekonomia społeczna

enc. chem.

Maszynoznawstwo

Techn. mech. III.

Tech. m. I.

Rys. z masz.

Tech. m. II.

elektrot.

Rys. z masz.

Tech. m. II.

Ćwicz. t. m.

Teo. mot. ciep.

Bud. maszyn. II.

Rys. z bud. masz. I.

Bud. masz. I.

el. geod.

ćw. geod.

Rys. konstr.

z bud. masz. II. :

CM

elektr.

elem. geod.

ćw. teo. mot.

Rys. z mot. wodn.

ćw. geod.

Teo. mot. ciepl.

enc. bud.

Labor.

kalorymetr.

enc. bud.

Rys.

enc. bud.

iMot. wodne

Zarząd przeds.

Ogrzewanie i wentyl.

Mot. wodne pompy

enc. inż.

masz. kolej.

Rys. masz. el.

Masz. elekt.

Masz. roln.

Rys.

masz. roln.

enc. inż.

Rys.

z masz. roln.

* masz. roln.

masz. kolej.

Rys. konstr. z masz. kol.

Masz. elekt.

Rys. z masz. elektr.

LICZBA GODZIN W TYGODNIU. Przedmioty obowiązkowe.

_ IO CM

—“o

_CO

CM

Przedmioty do wyboru.

4^

CJI

Literatura.

amerika.

1899, 355.

113.

Buyse, Methodes americaines d’edu-cation, wyd. w Charleroi 1908.

Müller, Techn. Hochschulen in Nord-

N e d d e n, Das praktische Jahr i t. d.— Berlin 1907.

R i e d 1 e r, Unsere Hochschulen r. 1898.

Dannemann, Der naturwissenschaftl Untericht, Lipsk 1907.

Chrzanowski, Kształć, inż. bud. maszyn, Cz. T. 1908, 155.

Roczniki różne: Czas techn.; Przeglądu techn. Kngiueering, „Zeitschr. des Vereiens deutscher Ingenieure“ (Z):

Bach, „O kształceniu techn.“ Z 1895, 538.

Ballaut, „O kształceniu techn.“ Z 1896,887.

Beck, „O kształceniu techn.“ Z 1905, 737. Franz, Verwaltungsingenieure, Z 1906, 1745 w „Technik u. Wirtschaft“ z lat 1908 do 1910.

Klein, Z 1896, 987.

Lang, O szkołach ameryk. Z 1908, 871. Lossow, Wychowanie inżynierów Z

Mohr, Wychowanie inżynierów Z 1897,

Riedler, O studyach budów, maszyn Z 1908, 702.

Huppert, Z 1898, 320.

Wagener, Z 1908, ^82.

Szkoły budowlane Prz. T. 1910, 387.

PROF. MIECZYSŁAW POŻARYSKI.

„Wykształcenie elektrotechników w Królestwie Polskiem“.

(Streszczenie referatu i wnioski).

Wypowiedziawszy na wstępie zdanie, że nauczanie w każdej dziedzinie przystosowuje się do potrzeb, które stawia życie — zrobił autor krótki przegląd przemysłu elektrotechnicznego w Królestwie Polskiem. Stwierdził mianowicie, że fabryk maszyn elektrycznych niema; są jednak pomniejsze zakłady wyrabiające przyrządy i aparaty oraz lampki żarowe, armaturę, lampy łukowe i ogniwa suche; wreszcie są biura elektrotechniczne krajowe, bądź też reprezentujące światowe firmy zagraniczne. Oczywiście więc, że zakres działania elektrotechników jest dosyć ograniczony, zwłaszcza że większe urządzenia bywają projektowane w biurach zagranicznych. Do zakresu działania miejscowych sił należy też prowadzenie i nadzór ruchu u-rządzeń elektrycznych, których w kraju jest już sporo: kilka stacyi oświetleniowych i tramwajowych, szereg elektrowni fabrycznych i inne.

Następnie przechodzi autor do skreślenia większych usiłowań rozszerzenia nauki elektrotechniki jako przedmiotu dodatkowego na wydziale mechanicznym. Początek zrobiono w średniej szkole technicznej H. Wawelberga i S. Rotwanda w Warszawie o-twartej w r. 1895. Elektrotechnikę wykładano w ciągu jednego roku, 3 godziny w jed-nem, a 4 w drugiem półroczu, biorąc całość elektrotechniki prądu stałego i zmiennego w odpowiedniem skróceniu. Zasady elektromagnetyzmu i podstawowych praw elektrotechniki wykłada się o rok wcześniej w dziale fizyki. Obok wykładów prowadzone są t. zw. repetycye czyli ćwiczenia w rozwiązywaniu zadań praktycznych, oraz zajęcia w pracowni elektrotechnicznej raz na tydzień po 3 godziny bez przerwy; tutaj wykonują uczniowie pomiary na przyrządach i maszynach z jakimi potem mogą spotkać się w praktyce. Od r. 1908/9 wprowadzono na zakończenie kursu obliczenie i szkicowanie małego zładu elektrycznego. Przechodząc do szkolnictwa wyższego mówi autor o politechnice warszawskiej, w której niema osobnego wydziału elektrotechnicznego, a elektrotechnika wykładana była na III-cim i IY-tym kursie w ten sposób, że wykładów kursu Iii-go musieli słuchać słuchacze wszystkich wydziałów politechniki, zaś IV-tego tylko t. zw. „specya-liści“ wydziału mechanicznego, którzy projekt dyplomowy hrali z działu elektrotechniki; oni też mieli obowiązkowe ćwiczenia w pracowni elektrotechnicznej. Wykłady kursu III-ego były treści ogólnej, zaś kursu IY-go traktowały o budowie i projektowaniu maszyn elektrycznych.

Wreszcie przechodząc do szkolnictwa niższego, wspomina o szkole technicznej p. Piotrowskiego, gdzie na wydziale mechanicznym wykładana jest elektrotechnika w ciągu roku po dwie godziny tygodniowo ; kurs jest naturalnie skrócony i elementarny, a obejmuje elektrotechnikę prądu stałego; pracowni niema, a zastąpić ją musi zwie-

uważa „dążenie do

tylko odmiennie pod wzglę-

dzanie przez uczniów instalacyi elektrycznych.

Z rozwojem urządzeń elektrycznych dał się odczuć brak miejscowych monterów-elektrotechników. W r. 1901. z inicyatywy i staraniem sekcyi techn. „Oddziału Warsz. Tow. pop. rosyjsk. przem. i handlu“ zorganizowano systematyczne wykłady z elektrotechniki i mechaniki dla zdolniejszych monterów.

Po wykładach odbywała się dyskusya, gdzie prelegenci tłumaczyli zawilsze kwestye i udzielali żądanych wskazówek. W ciągu czterech lat (1901—1905) wykładów tych było ogółem 69.

Później w r. 1908. otwarto, przy klasach rzemieślniczych Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, kursa elektrotechniczne dla monterów elektrotechników mających przynajmniej 2 lata praktyki. Rozpoczynano półrocznym kursem przygotowawczym, gdzie wykładano a-rytmetykę, geometryę, fizykę i chemię w sposób poglądowy, oraz uczono rysunków ręcznych; nadto z fizyki i chemii przerabiali uczniowie w pracowni po 7 ćwiczeń w celu łatwiejszego zapoznania się z własnościami ciał i najprostszemi operacyami chemicznej treści. Po zdaniu odpowiedniego egzaminu, przechodzili uczniowie na kurs specyalny, który trwał półtora roku, a obejmował: budowę maszyn elektrycznych, obliczanie i u-kładanie sieci, telefonię i sygnalizacyę, teoretyczne podstawy elektrotechniki, wreszcie kotły i silniki cieplikowe; obok wykładów odbywały się ćwiczenia w pracowni elektrotechnicznej, gdzie obznajmiano się z zasadniczemi sposobami badania maszyn elektr., kontrolowania stanu izolacyi sieci i t. p.; tutaj należało także zwiedzanie urządzeń elektrycznych pod kierunkiem wykładających. Po przejściu ostatecznego egzaminu ze wszystkich przedmiotów drugiego kursu, nie wyłączając i zajęć w pracowni, uczniowie otrzymywali odpowiednie świadectwa. W kwietniu b. r. dodany był jednomiesięczny kurs dla maszynistów obsługujących elektrownie głównie zamiejscowe. Wkońcu wspomina autor o oddziale elektrotechnicznym otwartym w r. 1909. w Warszawie przy szkole rzemieślniczej gminy izraelickiej, w zakresie niższych szkół technicznych.

Przejrzawszy dotychczasowy stan nauczania w dziale elektrotechnicznym w uczelniach technicznych wszystkich typów w Królestwie, kreśli autor swe uwagi, starając się dać odpowiedź na pytanie, — jak należy prowadzić nauczanie elektrotechniki w uczelniach technicznych, by osiągnąć w danych warunkach najracyonalniejsze wyniki. W myśl zdania wypowiedzianego na wstępie (skromne zapotrzebowanie elektrotechników o wyż-szem wykształceniu) utworzenia specyalnego wydziału elektrotechnicznego — na politechnice warszawskiej - -jako nie aktualne. Wystarczy, by elektrotechnika była jedną ze specyalności wydziału mechanicznego; proponuje przytem, by kandydaci wydziału mechanicznego ze specyal-nością elektrotechniczną, wykonywali dwa projekty dyplomowe: jeden z działu budowy maszyn, drugi z elektrotechniki, który uważany byłby za główny.

Zresztą wykłady elektrotechniki powinny obowiązywać słuchaczy wszystkich pozostałych wydziałów, a treść tych wykładów powinna być starannie dobrana do potrzeb wydziału.

Aby zaś nauczanie tego przedmiotu było celowem, należy wykłady uzupełniać ćwiczeniami oraz zajęciami praktycznemi w odpowiednim dla każdego wydziału zakresie; mając na względzie przedewszyst-kiem zmuszenie słuchacza do samodzielnej pracy myślowej, przychodzić mu jednak z pomocą w wypadkach nastręczających trudności lub wątpliwości. Dla mechaników specyalistów działu elektrotechnicznego, zakres wykładów, ćwiczeń i zajęć praktycznych powinien być najszerszy i składać się z dwu części: 1) ogólne zasady elektrotechniki wraz z zasadniczemi wiadomościami z elektrotechniki prądów słabych i 2) projektowanie zła-dów elektrycznych.

Nauczanie elektrotechniki w średnich uczelniach technicznych należy prowadzić w ogólnych zarysach w zakresie takim jak w wyższych dem formy i sposobu uczenia, mając na względzie mniejsze teoretyczne przygotowanie słuchaczy i mniejsze ich wyrobienie pod względem zdolności rozumowania. Dział projektowania elektrotechnicznego może być odpowiednio skrócony; natomiast należy bar-

n a-

we

oraz poniżej

dziej uwzględnić prowadzenie i nadzór zła-dów elektrycznych w biegu.

Wreszcie co do szkół niższych technicznych, to tu należy liczyć się z dwoma czynnikami: z jednej strony z niższym poziomem umysłowym i intellektualnym uczniów, a z drugiej zaś z głównym ich zadaniem w praktyce, jako wykonawców projektów instalacyjnych. Wykłady zatem powinny być prowadzone w słowach prostych i jasnych, używając formułek i obliczeń tylko jako rzeczy pomocniczej, wtedy gdy treść wyłożonej sprawy została zrozumianą. Budowie i składaniu części ulegających najczęściej uszkodzeniu, a więc i wymianie, jako też umotywowanym odpowiednio wskazówkom, dotyczącym ustawiania maszyn i aparatów, oraz prowadzeniu ruchu leży zapewnić miejsce naczelne; układanie sieci, zestawianie tablic rozdzielczych oraz dokładne wyjaśnienie przepisów bezpieczeństwa, powinny uzupełniać całość wykładów.

Nie można pominąć rysunków techniczno - konstrukcyjnych, z którymi monter musi być dokładnie obznajmiony, a także z rysunkiem odręcznym (szkicowanie). Wreszcie ze względu na stosunkowo bardzo małe zapotrzebowanie elektrotechników z wyż-szem wykształceniem a więc i małą ilość tychże, monter musi niekiedy sam rozstrzygać prostsze zagadnienia dotyczące wyboru prądnicy, silnika, ustalenia przekroju przewodników i t. p.; to też zapoznanie ucznia z temi rzeczami, jako też z elektrotechniką prądów słabych w ogólnych zarysach, wydaje się zupełnie pożądanem.

Wkońcu wspomina się o ostatnim sposobie nauczania — samouctwie właściwem tego słowa znaczeniu, a które ze względu na bardzo szczupły materyał książkowy w polskim języku jest znacznie utrudnione. — Brak podręczników elektrotechnicznych zwłaszcza pisanych przystępnie, a treściwie należy czem prędzej usunąć przez wydanie takich książek.

Krótki przegląd jak dotąd nielicznej literatury elektrotechnicznej w języku polskim (książki oryginalne i tłómaezenia); wzmianka o słownictwie, które przechodzi właśnie okres tworzenia się i dlatego nie może być już teraz ostatecznie ustalone, przytoczone wnioski kończą referat.

Wnioski:

1.    Zebranie uważa za najpilniejszą sprawę rozszerzenia działalności kursów elektrotechnicznych dla monterów i wydanie dla nich praktycznych podręczników.

2.    Zaleca jak najusilniej rozszerzenie zakresu wykładów elektrotechniki w niższych i średnich szkołach technicznych, wraz z prowadzeniem ćwiczeń w pracowniach a zarazem uważa za konieczne wydanie odpowiednich poręczników.

3.    W sprawie wyższego wykształcenia elektrotechnicznego, zwraca uwagę na konieczność przystosowania zakresu i metody nauczania do warunków pracy w naszym kraju obecnie i do widoków rozwoju przemysłu elektrotechnicznego w przyszłości.

Warszawa, w sierpniu 1910.

Wniosek Stowarzyszenia Techników w Warszawie.

A że, tak zresztą pożądane i potrzebne ujednostajnienie całokształtu naszego Słownictwa Technicznego jest może jeszcze obecnie zadaniem ponad siły a w każdym razie zadaniem wymagaj ącem szeregu lat zrzeszonej pracy, — przeto Rada Stowarzyszenia Techników w Warszawie, w celu usunięcia wspomnianego chaosu, będącego szkopułem, o który rozbijają się najlepsze nawet chęci wprowadzenia nazw polskich do warszta- kszości delegatów najdogodniejszem n. p. tów;’rzemieślniczych, stawia wniosek nastę- w Krakowie, pujący:

W myśl uchwały IV. Zjazdu Techników Polskich Lwowskie Towarzystwo Politechniczne, jak samo w przedmowie zaznacza, wydało w r. 1902 Słownik Wyrazów Technicznych dla Rzemieślników.

W tymże roku Sekcya Techniczna Łódzka wydała Książkę Narzędziową ze słowniczkami, zaś w roku 1904 p. Ignacy Kempiński w Warszawie, takąż Książeczkę Narzędziową bez słowniczka.

Aczkolwiek niektóre z przedmiotów i pojęć we wszystkich tych wydawnictwach mają jednakowe nazwy, to przeważnie jednak na te same przedmioty i pojęcia znajdujemy rozmaite, a — co gorsza — niekiedy ta sama nazwa oznacza odmienne przedmioty, względnie pojęcia.

Chaos ten zwiększa się jeszcze bardziej wskutek cenników wydawanych przez różne firmy handlujące artykułami technicznemi (n. p. K. Rrun w Warszawie, J. Chełmi-kowski w Poznaniu), a nadto niektóre warsztaty i fabryki samorzutnie wytwarzają sobie techniczną nomenklaturę polską na swe narzędzia.

V-ty Zjazd Techników Polskich zechce uchwalić:

W celu ujednostajnienia Słownictwa Rzemieślniczego, chociażby w najskromniejszym zakresie, V-ty Zjazd Techników Polskich postanawia:

Towarzystwa Techniczne, a mianowicie: Tow. Politechniczne we Lwowie, Tow. Techniczne w Krakowie, Sekcya Techniczna Tow. Przyjaciół nauk w Poznaniu, Stowarzyszenie Techników w Łodzi i Stowarzyszenie Techników w Warszawie wytworzą delegacyę dla ostatecznego ustalenia nazw Technicznych objętych wydawnictwami:

Lwowski Słownik Wyrazów Technicznych dla Rzemieślników, Łódzka Książka Narzędziowa, Książeczka Narzędziwa Kempińskiego, oraz najważniejszych wyrazów zasadniczych, jakie Delegacya uzna za niezbędne, z poleceniem, aby Delegacya ta najdalej w ciągu roku wspomniane wyrazy techniczne ustaliła i, jako z upoważnienia V Zjazdu ostatecznie ustalone, drukiem ogłosiła.

Delegacya wytwarza się z osób wyznaczonych przez wspomniane powyżej Towarzystwa, a mianowicie: po jednym delegacie na każde rozpoczęte 2 setki członków danego Towarzystwa z prawem kooptacyi, zwłaszcza osób ze sfer rzemieślniczych.

Zjazd poleca Stowarzyszeniu Techników w Warszawie jako wnioskodawcy, zorganizowanie powyższej delegacyi i zwołanie pierwszego jej zebrania w miejscu dla wię-

1NŻ. K. STADTMÜLLEK.

W sprawie wydania „Słownika technicznego“.

ar-

wa 1868.

lice 1885.

mienić:

Brak słownika technicznego, obejmującego wszystkie działy techniki, daje się odczuwać na każdym kroku i utrudnia rozwój wiedzy technicznej.

Trudności, jakie to wydawnictwo doznaje, są przeważnie dwojakie : po pierwsze, zebranie i opracowanie całego materyału, po drugie, koszta wydawnictwa.

Co się tyczy zebrania materyału, wypisałem przedewszystkiem ten materyał, który dotychczas został wydany a mianowicie z ogólnych słowników :

1)    Linde J. Słownik języka polskiego Warszawa 1807.

2)    Trojanowski. Słownik niemiecko-polski. Poznań 1844.

3)    Booch Arkossy. Słownik p. n. Lipsk 1864, wreszcie

4)    Konarski i Inländer. Słownik języka

n. i p. Wiedeń 1907.

Ze słowników ściśle technicznych wyszły po sobie chronologicznie :

1. Podczaszyński K. Nomenklatura chiktektoniczna. Warszawa 1854.

2. Łabęcki H. Słownik górniczy. Warsza

3.    Kunicki M. Słownik techniczny polsko-rosyjski. Warszawa 1870.

4.    W r. 1879 wychodzą „Materyały do słownika technicznego“ jako dodatek do organu Tow. politechnicznego we Lwowie do 1886 r.

5.    Prawie równocześnie wydaje Tow. tech. krakowskie „Materyały do słownika“, jako dodatek do Czasoipsma od 1882 do 1886 r.

6.    Kempiński. Słownik kolejowy. Warszawa 1880

7.    Słownik kolejowy wydany nakładem Tow. po lit. Lwów 1884.

8.    Bruchnalski. Terminologia kłódkarska. Kraków 1885.

9.    Żehrawskiego. Słownik wyrazów budowniczych nakładem Akad. Umiejęt. Kraków 1883.

10. Słownictwo polskie górnictwa. Gor

11.    Przyszychowski. Słownik terminów garbarskich. Warszawa 1895.

12.    Darowski i Kempiński. Słownik kolejowy Lwów 1889.

13.    ZnatowiczB. Polskie słownictwo chemiczne. Warszawa 1900.

14.    Słownik wyrazów technicznych dla rzemieślników. Tow. polit. Lwów 1902.

15.    Polskie słownictwo chemiczne uchwalone p. Akad. Umiejęt. Kraków 1902.

16.    Wawrykiewicz. Słowniczek mierniczy. Warszawa 1903.

17.    Spis wyrazów z budownictwa (dla technika) Kraków 1903.

18.    Trojanowski. Słownik przędzalniczy. Warszawa 1905.

19.    Projekt słownictwa chemii organicznej p. Akadem. Umiejęt. Kraków 1907.

20.    Słownik chemiczny. Warszawa 1907.

21.    Słownik techniczny „Technika“ (autografia) Warszawa 1909.

Z czasopism technicznych należy wy-

betycznie :

Architekt, Kraków 1900. Czasopismo techniczne, Lwów 1883. Czas. tech. Kraków 1880. Dźwignia Lwów 1877—1882. Inżynierya i Budownictwo, Warszawa 1879—1884 wreszcie Przegląd techniczny, Warszawa od r. 1875.

Z dzieł zawodowych przytaczam alfa

Bisanz (budów.), Bodaszewski (bud. wodne), Bykowski (Techn. mech.), Blaut (Me-lioracye wodne), Dziakiewicz (miern.), Ehren-feucht (miern.), Franke (mechanika i Przewodnik maszynistów), Gostkowski (teorya ruchu kolejowego), Heilpern (murarstwo), Ku-charzewski i Kluger (Hydraulika), Laska -Widt. (miern.), Pietraszek (Przewodn. maszynistów i Żniwiarka), Budzki (fizyka ziemi), Bychter (roboty wodne), Słucki (Badanie maszyn i kotłów), Stadtmüller (konstruk. maszyn), Skibiński (budowa dróg, połączenie torów, teorya nawierzchni i tyczenie tras), Technik (Hütte), Thullie (statyka, teorya i budowa mostów), Widt (miernictwo).

Powyżej wymienione słowniki, czasopisma i dzieła zostały o ile możności w mojej pracy zużytkowane. Oprócz tego wyjąłem wyrazy niemieckie z trzech dzieł: Handbuch der Ingenieurwissenschaften 2 Aufl. Luegara Lexikon d. gesammten Technik 1907 i Toll-hausena Technologisches Wörterbuch 1902.

Ostatnie dzieło zawierające przeszło 60 tysięcys łów, stanowiło podstawowy materyał do dalszego opracowania, a te wyrazy rozdzieliłem między znane mi wybitne osobistości, a to P. P. profesorów politechniki lwowskiej, profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i profesorów szkoły przemysłowej w Krakowie.

Dział elektrotechniki przyjęła Sekcya elekrotechniczna Tow. politechnicznego a dział drukarstwa opracował W. Anczyc, właściciel drukarni w Krakowie.

Wszystkim spółpracownikom a mianowicie : P. T.: W. Anczycowi (druk.), prof. Albertiemu (chem.), prof. Bisanzowi (bud.), prof. Bykowskiemu (rękopis.), prof. Ekiel-skiemu (bud.), prof. Gołogurskiemu (roln.), prof. Huberowi (awiat.), prof. Knemshornowi (bakter.), Badcy Lepszemu (mennic.), inż. Łukaszewskiemu (gór.), prof. Matakiewiczo-wi (wodn.), prof. Morozewiczowi (min.), Badcy dworu Niedźwieckiemu (geol.), prof. Niedzielskiemu (miern.), prof. Nowosielskiemu (min.), Dr. Bosłońskiemu (bud. wod.), prof. Sikorskiemu (melior.), Badcy dworu Skibińskiemu (drogi), prof. Syroczyńskiemu (górn.), Badcy dworu Thulliemu (mosty), prof. Witkowskiemu (fizyka) i architekcie radcy Za-wiejskiemu (bud.) składam najserdeczniejsze podziękowanie za bezinteresowną pomoc w tej żmudnej pracy.

W ten sposób zebrałem wyrazów około 56 tysięcy, opracowanych, a około 8 tysięcy znajduje się w rękach współpracowników, a pozostają wyrazy nieopracowane prawie z każdej dziedziny technicznej; dlatego zwracam się do Szanownych kolegów z prośbą o pomoc i zgłoszenie się do tej pracy.

Co się tyczy drugiego punktu, tj. kosztów wydawnictwa, ten został już załatwiony bo brat mój przyjął nakład i zapewnił wydanie słownika.

Cenę egzemplarza przyjęto na 24 koron w miejscu druku, lecz po uskutecznionem wydrukowaniu będzie cena ta znacznie podwyższoną. Wreszcie należy mi oznajmić, że Akademia Umiejętności oświadczyła gotowość przejrzenia słownika i wydania swego zdania — lecz dotychczas sprawa ta nie została ukończoną.

Jeżeli materyał rozdany Szanownym Panom współpracownikom będzie w roku bieżącym zwrócony, natenczas najdalej z początkiem r. 1911 druk słownika się rozpocznie.

O ile który z Szanownych Panów ma zamiar zgłosić się do współpracownictwa, względnie zapisać s ę na listę prenumeratorów, zechce się zwrócić do podpisanego.

WŁADYSŁAW KŁATEGKI.

Jakimi środkami można poprzeć dotychczasowe usiłowania w pracy nad polskim „Słownikiem technicznym“?

Od kiku dziesiątek lat, odkąd polscy technicy poczęli się raźniej krzątać około własnej, polskiej literatury technicznej, od-zywają się coraz częściej utyskiwania z powodu braku polskich słowników technicznych, a stąd skargi na niedomaganie naukowego wyrazównictwa w naszej mowie ojczystej, której nieprzebranego bogactwa zresztą nikt nie ośmieli się zaprzeczyć.

Wobec tego niemilknącego a dotychczas niezaspokojonego żądania naszych techników znika potrzeba rozwodzenia się o wielkiej doniosłości zbioru wyrażeń technicznych i o konieczności doprowadzenia tego dzieła raz wreszcie do celu. Mimo to jednak niechaj mi będzie wolno podnieść tu charakterystyczny objaw tej potrzeby, który mi wpadł w oczy zaraz przy pierwszem zwiedzaniu książnicy jedynej na ziemiach polskich Politechniki. Jako od młodości namiętny zbieracz „słówek technicznych“, zwróciłem najpierw uwagę na zasoby jej z dziedziny technicznego słownictwa. Chociaż wobec wielkiego bogactwa tej gałęzi literatury technicznej zasoby te są skromne, zawierają jednak kilka głośnych dzieł, nawet „białego kruka“ — pierwszy nasz słownik techniczny, Kozłowskiego: „Słownik wyrazów bartnych, bursztyniarskich i orylskich“. W bibliotecznym katalogu oznaczono większość tych dzieł literami W. K. w nawiasie, a one znamiennie mówią: „Własność Katedry“. Więc jeżeli Profesorowie Politechniki — ci nasi, w polskiej nauce technicznej dostojni Przodownicy — sami tak żywo zajmują się sprawą naukowej terminologii i posuwają ją naprzód, zbytecznem byłoby rozwodzić się nad żywotnością tej sprawy.

Czego po dziś dzień na polu technicznego słownictwa dokonano, wszystko to ogółowi polskich techników jest znanem, atoli doszła nas radosna wieść o nowych zbiorach prof. K. Stadtmüllera w Krakowie, któremu już zawdzięczamy wydany w roku 1892 autografowany techniczny słownik niemiecko-polski.

Obszerny rozmiar jego nowej pracy i światłe imiona współpracowników prof. Stadtmüllera każą spodziewać się pomyślnego dorobku, którego nie należałoby dłużej trzymać w ukryciu, lecz przez jak-najrychlejsze wydawnictwo uprzystępnić dla każdego technika. Sprawa pieniężna tego wydawnictwa jest już zapewnioną, bo oto właśnie polskie słownictwo techniczne pochlubić się może prawie jedynem w literaturze zdarzeniem, że obok brata poświęcającego się tak żmudnej — powiedzmy otwarcie — niewdzięcznej pracy, staje rodzony brat z pieniężną ofiarą na wydawnictwo, o którem z góry wiedzieć może, że nie będzie popłatne. Niezmordowanemu zbieraczowi wyrazów technicznych jak i mecenasowi słownictwa w równej mierze należy się chluba, uznanie społeczeństwa i wdzięczność nasza.

Braci Stadtmidlerów niezapomniane o-fiary stanowić będą jeden z najpomyślniejszych okresów w rozwoju naszego słownictwa. Stąd dalej podążać należy, bo wobec wzmagania się wiedzy technicznej i rozwoju praktyki na wszystkich polach technicznych, sprawy słownictwa nie można załatwić od-razu. Nie można jednak ani na chwilę sprawy tej pozostawić odłogiem, gdyż jak świadczy piśmiennictwo techniczne wszystkich uprawiających je narodów, rokroczne wzbogacanie świeżemi wydawnictwami choćby nawet już bardzo obfitej literatury słownictwa technicznego, jest jedyną drogą prowadzącą w tej sprawie do celu.

Jakich więc użyć środków, by pracę ożywić i ją bardziej owocną uczynić¹'?

Ostoją w tej sprawie powinno i nadal pozostać Towarzystwo politechniczne we Lwowie, rozwijające się w tych nader smutnych, przykrych, każdego Polaka do głębi upokarzających warunkach, że nam wśród tak rozległej polskiej dziedziny tylko na tym skrawku polskiej ziemi pozwolono piastować myśl polską i polską naukę, rozkoszować się do woli ukochanymi dźwiękami mowy ojczystej. Nabytego wśród tak bolesnych warunków uprawnienia do czuwania nad swojską terminologią wymowniej uzasadniać nie potrzeba, a tytułu w tym względzie lwowskiemu Towarzystwu nikt chyba nie zaprze.

Wobec tego chlubnego, Towarzystwu politechnicznemu we Lwowie przypadającego zadania, spływa na nie obowiązek rozwinięcia czynności energicznej, ruchliwej a nieustającej. Praca zaś — i to wytężająca — powinna przybrać mojem zdaniem następujące wytyczne:

Istniejącej z łona Towarzystwa wybranej Komisyi słownikowej należy w „Czasopiśmie technicznem“ poświęcić choćby kącik, gdzie ta komisya zdawać ma sprawozdania ze swych posiedzeń. Nie jedna myśl, nie jedno spostrzenie tej komisyi doszłoby rychło do wiadomości ogółu techników naszych, mogłoby ich zainteresować a pobudzić do czynu choćby jednostkę, która bez tego napróżno wyczekiwać będzie na zachętę do wspólnej pracy x).

*) Na jednem z posiedzeń komisyi w lipcu b. r. dowiedzieliśmy się właśnie o rękopisie francusko-polskiego słownika z zakresu mechaniki. Gdyby nie to posiedzenie, może jeszcze przez szereg lal nie

Komisya słownikowa powinna żywo zajmować się pracami słownikarskiemi oka-zującemi się w druku, popierać rozpoczęte, do innych zachęcać; zwalczać dziwolągi o-kreśleń technicznych, nie bacząc na lo wcale, ktoby się ich dopuszczał.

Żeby materyał, który się zbierze wskutek zabiegów Komisyi, nie marniał bezużytecznie latami, winna ona wydawać rokrocznie swoje zbiory w postaci „Materyałó w do polskiego słownictwa technicznego“. Wydawnictwo takie przyspieszy znacznie i wydanie zupełniejszego słownika technicznego i rozbudzi żywszą czynność w literaturze technicznej.

Komisya słownikowa poweźmie zadanie zorganizowania chętnych członków, którzy podjęliby się zbierania słów z ważniejszych polskich dzieł ukazujących się w druku, tudzież wypisywania wyrazów z naukowych dzieł minionych lat, mających obecnie poniekąd już tylko historyczne znaczenie, mogących jednak nadarzyć wiele punktów stycznych i wyjścia dla miłośników języka u-prawiających niwę słownictwa ojczystego.

Za wzór do przedsięwzięcia w ostatnim rodzaju mogą posłużyć chwalebne prace inż. F. Kucharzewskiego z Warszawy, Bir-kenmajera i i.

Komisya słownikowa winna dołożyć starań do odgrzebywania z pyłu zapomnienia po książnicach bezowocnie butniejących rękopisów z zakresu słownictwa naukowego. Badaniem tych zabytków skrzętnie zestawianych przez naszych przodków można-by nie w jednym razie choćby zapobiedz mozolnemu „kuciu“ świeżych słów mających zastąpić dosadne dawniejsze wyrazy. Zabiegi te nie będą płonnymi, wskażę tu tylko na katalog księgozbioru pozostałego po ś. p. J. I. Kraszewskim, w którym znajdują się wykazane rękopisy trzech słowników zawodowych, między nimi słownik z zakresu budownictwa.

Żeby Komisya sprostać mogła pełnemu odpowiedzialności obowiązkowi zebrania i ustalenia słownictwa technicznego, poru-czonemu jej przez ogół techników polskich, miałaby użyć wszelkich do u ł a t w i e n i a i udoskonalenia jej prac wiodących

miałby nikt żadnej wiadomości o istnieniu tej cennej pracy.

środków. Prace jej może ułatwić księgozbiór zawierający słowniki techniczne z najrozmaitszych dziedzin wiedzy, w którym słowniki polskie znaleść się powinny w komplecie ; udoskonalić swoje prace może Komisya słownikowa przez pilne oglądanie się na zabiegi około technicznego słownictwa pobratymczych nam narodów. Nie ślepe naśladownictwo mam tu na myśli, lecz pełne podniety badania przez porównywanie, śledzenie za pochodzeniem wyrazu, za sposobem jego powstania i t. p.

Tu przedstawi się Komisyi nieprzejrzane, piękne, żyżnie uprawne pole do działania, na którem przodują Czesi, postępują raźnie Rosyanie, Kroaci od dawna czynią zabiegi, Słoweńcy nie próżnują a nawet Ru-sini zabierają się do pracy, wydawszy dopiero co w ubiegłych dniach mały rusko-polski zbiorek słów naukowych.

U nas dopiero lekarze i prawnicy załatwili się z terminologią, farmaceuci cieszą się już drugiem wydaniem (z r. 1909) C i e-s z yńs kiego „Słowniczka aptekarskiego“, botanicy posiadają prześliczne prace w słownikach E. Majewskiego i Rostafińskiego: poważny dorobek wykazać mogą już architekci i budowniczowie, górnicy (3 słowniki), następnie kolejnicy; miernicy stawiają dopiero nieśmiałe kroki (Woj tan, W a wry kiewicz), wreszcie posiadamy zaczątki prac rozmaitych w słownictwie ogól-no-naukowem, tudzież z zakresu czcionkar-stwa, elektrotechniki, kłódkarstwa, kupiect-wa, leśnictwa, łowiectwa, mechaniki, mleczarstwa, przędzalnictwa, rzemieślnictwa, żeglarstwa i t. d.

Ogrom pracy, której wykonania oczekują z niecierpliwością polscy technicy, nie powinien odstraszać Komisyę od rączego zabrania się do niej ; praca ta jest nadzwyczaj mozolną, o jej żmudności i rozmiarach świadczy najlepiej zwrotka z łabędziego śpiewu najpilniejszego czeskiego słownika-rza technicznego Franciszka S p a t n e g o. Słownikarz ten, obdarzony fenomenalną wytrwałością i nie mniejszem zamiłowaniem do ukochanego przedmiotu, autor kilkunastu słowników czesko-niemieckich narzeka w przedmowie do jednego ze swych dzieł ostatnich nad niemożnością uwieńczenia swoich starań. Tam pisze: „Gdybym wszystkie, przed czterdziestu laty już rozpoczęte, przeze mnie napisane i bądź własnym nakładem wydane, bądź jeszcze nie wydane słowniki i zbiory wyrazów zestawił w jeden techniczny słownik, obejmowałby on 500 arkuszy druku... Mając 64 lat, muszę się wyzbyć nadziei wydania tego dzieła, na którego napisanie poświęciłem już prawie 40 lat. Gdyby choć ten bogaty materyał nie zmarniał po mojej śmierci, kiedy mnie ta radość nie będzie już przeznaczoną, doczekać się wydania tego wielkiego słownika technicznego. Gdybym był młodszy o połowę lat nie ociągałbym się z wydaniem tego słownika“...

Niechaj Komisya słownikowa przyjąć zechce j^oczynione przeze mnie uwagi z wielką pobłażliwością, chociaż spisałem je z zamiłowania na podstawie kilkudziesięciole-tnego, wytrwałego śledzenia rozwoju rodzimego słownictwa technicznego. W sprawie tak bardzo żywotnej, kto z nas żyw, zabierać głos powinien, a gdy nadto prace Komisyi owioną nieskażony duch języka ojczystego i jego przez stulecia uświęcone prawa zwyczajowe, nie zajdzie potrzeba obawy o losy naszego słownictwa.

Lwów, 22. sierpnia 1910.

INŻ. S. STOBIECKI.

W sprawie krajowego muzeum przyrodniczego.

W czasie obecnym, kiedy ruch naukowy na polu przyrodoznawstwa rozwinął się zagranicą ogromnie, a wzmaga się i u nas powoli coraz bardziej, potrzeba koniecznie instytucyi, w którejby przyrodnicy znaleźć mogli środki i fachową pomoc w opracowaniu zbiorów, nagromadzoną literaturę przyrodniczą, materyały porównawcze i zbiory.

■    Prelegent rozwinął obszernie zakres

działalności muzeum i obraz kulturalnego znaczenia takiej instytucyi dla narodu. Muzeum przyrodnicze krajowe w Krakowie miałoby na celu :

1. Utworzenie warsztatu pracy, gdzieby szereg zawodowych przyrodników mógł pracować nad przyrodoznawstwem i fizyografią kraju.

3.    Zgromadzenie takich zbiorów przyrodniczych, które służyły badaczom za podstawę do prac naukowych, ogłoszonych drukiem ; złożone w muzeum dawałyby one innym przyrodnikom materyały porównawcze i możność krytycznego sprawdzania tych prac, lub uzupełnienia ich stosownie do postępu nauki.

4.    Zbieranie i gromadzenie materyałów do nowych prac naukowych i do fizyografii kraju.

Prelegent wykazuje na wstępie, iż znaczenie muzeów przyrodniczych pojęły inne narody i kraje i nie szczędząc na ten cel znacznej ofiarności publicznej i prywatnej, pozakładały przed wielu laty u siebie muzea przyrodnicze, otaczają je opieką należytą, przyczyniając się tym sposobem do wydatnego postępu wiedzy przyrodniczej i do zainteresowania szerszego ogółu społeczeństwa przyrodoznawstwem. Szeregiem cyfrowych zestawień porównawczych wyjaśnił prelegent, jak ościenne narody uposażyły swoje muzea, -n. p. „Węgierskie Muzeum narodowe“ w Budapeszcie, gdzie jest zatrudnionych 43 etatowych urzędników zawodowych i 10 praktykantów, a budżet w r. 1905 wynosił 591.132 koron, albo „Muzemu Królestwa Czeskiego w Pradze“, gdzie budżet w r. 1905 wynosił 176 952 kor. U nas pod tym względem wielkie zaniedbanie, dotychczas naród nasz nie zdołał zdobyć się na założenie takiej instytucyi.

2. Gromadzenie środków naukowych, a w szczególności utworzenie biblioteki przyrodniczej ze wszystkich działów historyi naturalnej i urządzenie należycie wyposażonych pracowni.

5.    Opracowywanie tych materyałów, przy pomocy zbiorów porównawczych i nagromadzonej literatury.

6.    Zestawienie dotychczasowych naszych prac fizyograficznych, przystępne dla całego świata naukowego i wykazanie, czego dotąd nie zrobiono, słowem wyznaczenie programu fizyologicznych prac na przyszłość.

7.    Opracowywanie podręczników do oznaczenia krajowych zwierząt, roślin i skamielin, względnie podjęcie inicyatywy w tym kierunku.

8. Zaznajamianie szerszej publiczności z przyrodą kraju naszego i ziem obcych, z postępem nauk przyrodniczych i nowemi

10. łlistorya medycyny z aptekarstwem i lecznictwem ludowem.

odkryciami na tern polu, a to przez stosownie urządzone zbiory wystawowe przyrodnicze, przez wykłady i odczyty.

9. Uzmysłowienie zbiorami wszelkich działów przyrody swojskiej z dostosowaniem wiedzy przyrodniczej, obejmujące: a) Górnictwo z płodami kopalnianymi, z mapami górniczemi, przekrojami i modelami kopalń, wierceń głębokich i t. p. b) Zbiory technologiczne skał użytecznych, z próbkami kamieni, marmurów ozdobnych, iłów i glin, z próbkami wyrobów i t. p. c) Przyroda agrarna, obejmująca zbiór wszelkich ras i odmian bydła, trzody, drobiu i wogóle zwierząt domowych z preparatami i modelami, odnoszącymi się do chorób zwierząt, wszelkie odmiany i formy roślin uprawnych, zestawienie szkodników gospodarczych, roślinnych i zwierzęcych z preparatami, d) Rybactwo. e) Pszczelnictwo. f) Jedwabnictwo. g) Ogrodnictwo z modelami owoców krajowych. h) Leśnictwo i łowiectwo ze szkodnikami roślinnymi i zwierzęcymi, mapą przeglądową leśną, próbkami drzew krajowych i t. p.

11.    Opieka nad zabytkami przyrody i opieka nad ogrodami naturalnymi, jakie

. w kraju mogą powstać dla ochrony zabytków przyrody i mogą być oddane na rzecz krajowego muzeum przyrodniczego.

12.    Inicyatywa w zakładaniu muzeów przyrodniczych prowincyonalnych po większych miastach, wspieranie ich dubletami zbiorów i znaczenie materyałów lokalnych, zebranych i dostarczonych przez te muzea.

Dla urzeczywistnienia tej myśli niezbędne są odpowiednie środki finansowe, potrzebny jest budynek nafpomieszczenie zbio-

rów, biblioteki i pracowni, potrzebni pracownicy zawodowi. W Krakowie znajduje się związek muzeum przyrodniczego, a jest nim Muzeum komisyi fizyograficznej Akademii Umiejętności, które, gdyby się znalazło w lepszych warunkach niż obecnie, rozróśćby się mogło w muzeum, jakiego nam potrzeba. Nawiązując do tych danych, rzucił prelegent kilka myśli, zmierzających do powołania do życia takiego muzeum w Krakowie.

Nadto zwraca się prelegent do ogółu Techników polskich o poparcie tej pod względem naukowym i kulturalnym bardzo potrzebnej instytucyi narodowej i o szanowanie przedmiotów i cennych dla fizyografii kraju okazów, jakie na ziemiach polskich zwłaszcza przy sposobności technicznych robót ziemnych, wszelkich prac górniczych i innych, mogą dostać się w ręce Techników i o zasilanie nimi Muzeum przyrodniczego Komisyi fizyografiicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, a później nowego Muzeum przyrodniczego krajowego.

Wniosek.

Zjazd polskich techników sprawę założenia krajowego Muzeum przyrodniczego w Krakowie uznaje za pilną konieczność narodową, a popierając ją gorąco, odwołuje się do wszystkich techników polskich o poparcie rozwoju muzeum przyrodniczego krajowego w Krakowie przez zasilanie tegoż okazami przyrodniczymi, mającymi interes i wartość dla przyrodoznawstwa i fizyografii kraju, o ile takie okazy przy wszelkich sposobnościach dostaną się w ich ręce, lub zawiadamiania Muzeum albo komisyi fizyograficznej Akad. Umiejętn. w Krakowie o spostrzeżeniach mogących być naukowo dla fizyografii kraju wyzyskanemi.

INŻ. STANISŁAW TURCZYN O WICZ.

Kwestya utworzenia polskiej sekcyi międzynarodowego Instytutu

Teehno-Bibli ogra licz n ego.

treść wszystkich nowych książek, broszur i większych artykułów technicznych.

2.    Bocznik obejmujący w sposób przeglądowy informacye, zawarte w miesięcznikach danego roku.

3.    Monografie i dzieła zbiorowe: w najbliższym czasie ma się ukazać spis wszystkich czasopism technicznych.

4.    Bibliografia techniczna według specyalności z uwzględnieniem najważniejszych wydawnictw.

Poza zbieraniem informacyi i wydawaniem ich w formie wyżej wymienionych wydawnictw, Instytut ma udzielać także informacyi z zakresu literatury technicznej na wszelkie zwrócenie się doń o pomoc przez

Ilość dzieł naukowych z każdego zakre- bibliografia techniczna, podająca w krótkości su wiedzy z roku na rok wzrasta, tak że nikt nie jest w stanie ogarnąć wszystkich wydawnictw całego świata, tyczących się choćby jednej tylko specyalności; jedynie tylko instytucye, w tym celu stworzone, mogą dawać, dzięki zorganizowanej pracy dziesiątków i setek współpracowników, wykazy wydawnictw i wszelkie wskazówki ich się tyczące. Instytucye takie posiadają już medycy („Index Medicus“), przyrodnicy (International Catalogue of scientific literaturę“) wreszcie ekonomiści („das Internationale Institut für Sozial-Bibliographie“).

osoby prywatne lub instytucye.

Wreszcie Instytut podejmuje się pośrednictwa przy nabywaniu i wypożyczaniu dzieł technicznych.

Zakres literatury technicznej, mającej znaleźć uwzględnienie w wydawnictwach Instytutu jest bardzo obszerny; obejmuje on następujące działy:

1.    Przemysł samochodowy.

2.    Oświetlenie.

W końcu roku 1908 powstała w Niemczech myśl stworzenia takiejże instytucyi i dla dzieł technicznych, których w samych tylko Niemczech drukuje się przeszło 1000» rocznie, nie licząc ogromnej ilości artykułów umieszczanych w specyalnych pismach.

Myśl została w czyn wprowadzoną i oto w roku 1909 został zatwierdzony przez rząd „das Internationale Institut für Techno-Biblio-

graphie“.

3.    Górnictwo i hutnictwo.

4.    Przemysł szczotkowy i grzebieniowy

5.    Chemia techniczna.

6.    Kolejnictwo.

7.    Elektrotechnika.

8.    Farhiarstwo i malarstwo.

9.    Przemysł tłuszczowy.

Celem tego instytutu jest zbieranie i opracowywanie wszelkiego rodzaju informacyi, tyczących się wydawnictw z zakresu technicznej literatury. Instytut ten ma wydawać:

1. Miesięcznik: „Technische Auskunft“, zawierający dwie części: w pierwszej mieści się kilka artykułów treści informacyjnej z zakresu techniczno-przemysłowego i charakterystyka wszystkich czasopism technicznych f ^emysłowych, w drugiej części właściwa

wydawnictwach technicznych w języku danego kraju. Jest to zupełnie racyonalnem dla krajów, należących do Austryi w całości, jak np. dla Czech, natomiast dla nas ten system zorganizowania pracy jest zupełnie nieracyo-nalnem, gdyż w ten sposób część naszych wydawnictw byłaby regestrowana w sekre-taryacie Austryackim, część w Rosyjskim i część w Pruskim. Dzięki temu Instytut centralny miałby nową pracę z układaniem danych, nadsyłanych z trzech sekretaryatów, my zaś bylibyśmy pozbawieni przeglądu naszych wszystkich wydawnictw technicznych i bylibyśmy zmuszeni do wyławiania ich z pośród wszystkich innych, zebranych wmie-24. Obróbka chemiczna i mechaniczna sięcznikach czy rocznikach Instytutu.

10. Przemysł fermentacyjny.

garbarski; skórzany.

11.

12.    Hygiena.

13.    Przemysł ceramiczny i cementowy.

14.

gumowy.

lö. Grafika.

16.    Wentylacya, ogrzewanie i oziębianie.

17.    Nauki inżynieryjne.

LS. Obróbka drzewa.

19.    Rolnictwo, ogrodnictwo, leśnictwo myśliwstwo i rybactwo.

20.    Lotnictwo.

21.    Budowa maszyn.

22.    Wytrzymałość materyałów.

23.    Miernictwo.

metali.

25.    Technika wojenna.

26.    Młynarstwo.

27.    Instrumenty muzyczne.

28.    Środki spożywcze.

29.    Papiernictwo.

30.    Fotografia i fototypia.

31.    Fizyka.

32.    Ratownictwo i pożarnictwo.

33.    Budowa okrętów i żeglarstwo.

34.    Przemysł krochmalniany i cukrowniczy.

35.    Tkactwo.

36.    Budownictwo wodne i oczyszczenie wód.

Widzimy zatem, że będą regestrowane dzieła, obejmujące całokształt cywilizacyi; mają zaś być regestrowane wszystkie, wychodzące we wszystkich językach. Wobec tego Instytut centralny (Berliński) powołał do życia we wszystkich państwach komitety miejscowe, t. zw. sekretaryaty, które by zbierały odpowiednie dane z danego państwa: sekretaryat francuski zatem zbierałby dane o dziełach wychodzących w języku francuskim, angielski i t. d. Sekretaryat dla Austryi utworzono w Pradze. Ten jednak ma znacznie trudniejsze zadanie do spełnienia, gdyż, jak wiadomo, Austrya nie stanowi państwa o jednolitej ludności, zatem sekretaryat ten miałby do re-gestrowania dzieła, broszury i artykuły, wychodzące w kilkunastu językach.

Skutkiem tego sekretaryat austryacki Instytutu postanowił utworzyć sekcye w poszczególnych krajach dla zbierania danych o

Wobec tego Towarzystwo Techniczne krakowskie po otrzymaniu propozycyi z Pragi utworzenia sekcyi Polskiej odniosło się do Towarzystwa politechnicznego Lwowskiego z zapytaniem, czy nie uważałoby za stosowne utworzyć wspólną jedną sekcyę wraz ze wszystkiemi innemi towarzystwami te-chnicznemi polskiemi.

W odpowiedzi na to otrzymało ono list z dnia ó-go kwietnia r. b., iż Tow-o politechniczne po otrzymaniu propozycyi Tow-a Techn. krakowskiego odniosło się do Stowarzyszenia Techników w Warszawie z taką samą propozycyą i że nawiąże dalsze rokowania po otrzymaniu stamtąd odpowiedzi. Stowarzyszenie Warszawskie pismem z 14/4 1910 zgodziło się na utworzenie polskiej Sekcyi. Od tego czasu kwestya utworzenia polskiej sekcyi Instytutu techno-bibliograficz-nego nie posunęła się ani krokiem naprzód; Isntytut na nas specyalnie czekać nie będzie i oto ukazują się już miesięczniki jego bez naszego współudziału, a im później zabierzemy się do pracy, tern gorzej dla nas.

w języku angielskim

Wobec tego postanowiłem poruszyć tę ważną dla nas kwestyę na obecnym Zjeździe, żeby przyspieszyć utworzenie Polskiej sekcyi. Organizacyę jej wyobrażam sobie w sposób następujący: przy jednej wyższej uczelni technicznej Polskiej, t. j. we Lwowie proponuję utworzenie komitetu głównego sekcyi, który byłby owem centrum, do którego by się zbiegały wszystkie informacye o polskich wydawnictwach technicznych, tu byłyby one opracowywane, i stąd przesyłane do Berlina, czy Pragi.

nawia :

Po za tern we wszystkich większych miastach polskich i w siedzibach przemysłu (Warszawa, Kraków, Łódź, Kijów, Sosnowice i t. d.) należałoby powołać do życia komitety miejscowe, które by zbierały i opracowywały wydawnictwa, wychodzące w da-nem mieście, czy okolicy.

Wreszcie po mniejszych miastach mo-żnaby mieć członków korespondentów, którzy by dawali informacye ze swoich stron. W ten sposób możnaby ogarnąć całokształt pracy literackiej technicznej polskiej.

Przechodzę teraz do strony finansowej. Bezwarunkowo utworzenie polskiej sekcyi Instytutu będzie połączone z wydatkami: Za-kupno książek, prenumerata pism, korespon-dencya, i t. d. wszystko to będzie stanowiło pewną rubrykę wydatków, na pokrycie których powinnyby się złożyć wszystkie insty-tucye, które z utworzenia sekcyi będą odnosiły korzyść; do takich zaliczam w Galicyi:

1. Towarzystwa techniczne.

2.    Izby handlowo-przemysłowe.

3.    Komisya przemysłowa Wydziału krajowego.

4.    Związek centralny fabrykantów w Galicyi.

5.    Towarzystwa rolnicze.

6.    Liga pomocy przemysłowej.

W Warszawie — Muzeum przemysłu i Rolnictwa i inne.

Zatem, wnioski moje są następujące: V-ty Zjazd Techników Polskich posta

1.    Utworzyć sekcyę polską międzynarodowego Instytutu Techno-Bibliograficznego.

2.    Utworzyć komitet główny we Lwowie, a komitety miejscowe w większych miastach i w siedliskach przemysłu.

3.    Resztę kwestyi, związanych z utworzeniem sekcyi jak np. zajęcie się rozwiązaniem finansowej i t. d. pozostawić komitetowi głównemu, który powinien się zawiązać jaknajry chlej.

INŻ- STANISŁAW TURCZYNOWICZ.

O potrzebie stacyi doświadczalnej melioracyjnej.

to

w słojach, do których przenosząc

przeprowadzać z ziemią w stanie naturalnym, t. j. na gruncie

Kto tylko miał do czynienia z projektowaniem melioracyi, przekonał się, jak mało danych mamy do zdecydowania tego lub owego systemu. Weźmy n. p. drenowanie, które ma za sobą już poważną historyę: większość gruntów na Zachodzie, potrzebujących drenowania, jest już zmeliorowana, a tymczasem, czy to chodzi o zdecydowanie rozstawu

„Lepsze jest wrogiem dobrego“. Meliora-cye rolne, przeprowadzane obecnie, przynoszą bezwarunkowo duże bardzo korzyści, są zatem dobre; czy jednak nie mogłyby być one lepsze, racyonalniej przeprowadzane, wielkie pytanie, na które prawdopodobna jest odpowiedź twierdząca, gdyż niema właściwie melioracyi rolnej, któraby się opierała na zupełnem poznaniu i opanowaniu czynników, od których jej zupełnie dobre działanie jest zależne. Nawet nauki podstawowe melioracyi, jak n. p. fizyka gleby, są dopiero w zaczątkach, pomimo niektórych prac na tern polu wielkiej wartości.

Większość doświadczeń była i jest przeprowadzana w laboratoryach z ziemiami, znajdującemi się w warunkach nienaturalnych

je zmienia się zupełnie strukturę naturalną, tak, że dane zebrane tą drogą nie mogą znaleźć zastosowania bezpośredniego, gdyż naturalnie cyrkulacya powietrza i wody zupełnie inaczej zachodziła w gruntach, niż w słojach doświadczalnych. Należy zatem doświadczenia te drenów, czy głębokości ich założenia, czy o obliczenie ich kalibru, jesteśmy zmuszeni do stosowania niektórych przepisów, bynajmniej nie opartych na danych niewzruszonych, naukowych, lecz na danych praktyki, która wskazuje, że w takim a w takim wypadku zastosowanie danego przepisu okazało się dobre; czy jednak przepis ten jest najlepszy, najracyonalniejszy, niewiadomo, gdyż naukowego uzasadnienia jego nie posiadamy.

Ziemie polskie, a szczególniej Galicya, Królestwo polskie i Kraj zabrany mają olbrzymią większość gruntów niezmeliorowa-nych, pola i łąki dają plony znacznie niższe, niż w państwach zachodnich, a przy powolnem postępowaniu melioracyi i kultury jesteśmy niejako skazani na pozostawanie na szarym końcu krajów pod względem produkcyi rolnej, my — naród par excellence rolniczy. Jednym z silnych czynników, któryby mógł pchnąć naprzód nasze rolnictwo i pozwolić mu dorównać Zachodnio-Europejskiemu, byłoby przeprowadzenie melioracyi lepiej i racyonalniej, niż to zostało uskutecznione na Zachodzie. Jest to jednak możliwe jedynie wtedy, kiedy zdobędziemy cały szereg danych naukowych, których dotąd nie posiadamy, a których zdobycie jest możliwe jedynie przy pomocy stacyi doświadczalnej melioracyjnej.

Na Zachodzie jest kilka takich stacyi, ale mają one ściśle ograniczone pole działania, a żadna z nich nie zajmuje się badaniami, nad drenowaniem gruntów mineralnych. Wię-

kszość z nich zajmuje się studyami nad me-lioracyami torfowisk (Flahult, Brema, Neu-Hammerstein), jedna nad nawodnianiem pól (Bydgoszczą), i jedynie tylko z badań Rot-hamstead’skich można wyciągać pewne wnioski, tyczące się drenowania, t. j. melioracyi, która na Zachodzie jest uważana prawie za zakończoną, u nas zaś jest dopiero w początkach.

Dalej, stacyi takiej możnaby oddać zajmowanie się stacyami doświadczalnemi tor-fowemi.

Zatem stacya taka. prócz badań czysto teoretycznych z zakresu fizyki gleby i hydrauliki, miałaby za zadanie l-o stwierdzać doświadczalnie racyonalność systemów, używanych przy określaniu rozstawu drenów, kalibru i głębokości ich założenia, 2-o określać, o ile jest wskazane dawanie rozstawu drenów większego przy drenowaniu poprzecz-nem w porównaniu z podłużnem, i o ile to powiększenie jest możliwe, 3-o szukać środków, zabezpieczających dreny od zamulenia osadzeniami wapna i żelaza i t. d. i t. d. Wszystko to są kwestye pierwszorzędnej wagi, opierające się dotąd jedynie na empiryce.

Prócz tych badań możnaby przeprowadzić cały szereg zupełnie nowych.

Jednem słowem, jak widzimy, taka stacya miałaby bardzo wiele do czynienia z sa-memi tylko badaniami, tyczącemi się drenowania. Poza tern jest cały szereg kwestyi, niewyjaśnionych jeszcze z zakresu nawodniania: jaka ilość wody potrzebna jest w naszym klimacie na jednostkę powierzchni na glebach ciężkich, średnio-ciężkich, lekkich? jakie rośliny u nas nadają się najlepiej na łąkach nawodnianych? i t. d. i t. d. Na niektóre z tych pytań mamy odpowiedzi, ale dane nie dla naszych warunków klimatycznych.

Ze wszystkiego, wyżej powiedzianego, widzimy, że stacya taka miałaby bardzo obszerny zakres działania, nie mogłaby się zatem ograniczyć do urządzania doświadczeń w jednej tylko miejscowości, choćby miejscowość ta miała taką rozmaitość gleb, jak np. Mydlniki (5). Zatem prócz szeregu doświadczeń założonych u siebie, stacya taka powin-naby mieć możność przeprowadzania badań i na gruntach obcych. Tego rodzaju badania jednak mogłyby być przeprowadzane jedynie w łączności z biurem melioracyjnem Wydziału krajowego, któreby mogło stawiać za warunek dawania pomocy inżynierskiej za darmo (jak to jest obecnie) w takim tylko razie, gdyby właściciele meliorowanych gruntów zobowiązali się w ciągu pierwszych kilku lat (n. p. 5) nie tylko nie przeszkadzać w przeprowadzaniu badań, lecz dawać pomoc.

Rezultaty doświadczeń w większości wypadków wyrażałyby się w zwiększeniu plonów, zatem właściciele tych gruntów byliby obowiązani do zbierania z pól doświadczalnych i ważenia zbiorów oddzielnie od innych, jak to się dzieje ze zbiorami z pól doświadczalnych nawozowych, a wyniki prze-syłanoby do stacyi.

W ten sposób stacya zbierałaby całe szeregi danych, któreby potem ogłaszała, a na podstawie tych danych możnaby potem już racyonalniej robić projekty.

Z tego zarysu programu robót widać, że prócz robót czysto doświadczalnych stacya taka miałaby za zadanie także gromadzenie danych statystycznych z wyników melioracyi, zatem zaczęłaby czynić to, czego brak dotąd okazuje się wszelki nie tylko u nas, lecz i na Zachodzie.

Zresztą, całego programu obecnie przedstawić nie sposób, tern bardziej, że nie można przewidzieć, jakiemi drogami pójdzie dalej rolnictwo, które w ciągu ostatnich 100 lat zrobiło większe postępy, niż przed wiekiem XIX-ym w ciągu paru tysiący.

Wniosek, który przy końcu tego referatu postawić można jest tylko jeden:

V. Zjazd Techników Polskich zwraca się z gorącym apelem do przedstawicieli Sejmu i Parł a-mentu, żeby w jak najkrótszym czasie wydostali fundusze od Kraju i Rządu na założenie stacyi doświadczali!ej melioracyj-n e j, która służyć będzie nie tylko krajowi i państwu, lecz całemu światu cywilizowanemu.

Kraków, lipiec 1910.

INŻ. ALEKSANDER WIERZBICKI.

Melioracye rolne w Galicyi.

(Z widokami robót na tablicach I. i II.)

rzeczy :

31.598 km2 4.850 km2 1.940 km².

Najwyższe wzniesienie terenu okazuje dorzecze Wisły (Rysy w Tatrach 2.508 m nad morzem) najniższy zaś punkt terenu leży na Dniestrem w Okopach (107 m nad morzem).

U podnóża pagórków Karpackich

rzecznym.

Uzasadnienie potrzeby melioracyi rolnych.

Kraj Galicya należy do czterech do

a)    Wisły z obszarem 40.103 km²

b)    Dniestru „

c)    Dunaju „

d)    Dniepru „

Największy obszar Galicyi leży w wysokości 300 do 600 m. nad poziomem morza.

Pod względem geologicznym całe Karpaty i ich podgórze zajmują trzeciorzędne piaskowce łatwo wietrzejące, a nieprzepuszczalne z powodu przegródek łupkowych, z pod których wyłaniają się starsze warstwy formacyi kredowej, a w Pieninach fonnacya jurajska.

koło Wieliczki i Bochni, dalej między Przemyślem a Stryjem, tudzież w dorzeczu Łomnicy i obu Bystrzyc występują mioceniczne iły solonośne.

Tatry oddzielone doliną Dunajca, stanowią odrębny utwór gór pod względem geologicznym, rdzeń ich bowiem stanowią skały pierwotne, (granit i gneis) w stoku zaś północnym znajdują się prawie wszystkie formacye osadowe ziemi.

Reszta Galicyi pod względem geologicznym może być podzielona na trzy części:

1) Obfitujące w płody górnicze Wielkie Księstwo Krakowskie, gdzie prócz skał wulkanicznych (portir) znajdują się paleozoiczne formacye (dewońska i węglowa), dalej trya-sowa, jurajska i kredowa, na łagodnych zaś stokach Wisły i jej dopływów, dyluwialne żwiry pokryte w dolinach namuliskami.

2) Powiśle pokryte dyluwialnymi piaskami i żwirami, które spoczywają na trzeciorzędnych piaskach i nieprzepuszczalnych iłach, a w dolinie Wisły i jej dopływów karpackich pokryte są urodzajnym namułem

3) Północno-wschodnią część, na wschód od działu wód między Sanem a Bugiem, a na północ od Dniestru formacye podolskie, gdzie na wyższej części formacyi kredowej spoczywają piaskowce podolskie (wapień li-tawski) a na nich bardzo urodzajna glina mamutowa, w głębokich zaś jarach Dniestru i jego dopływów odsłania się sylur i dewon, albo też kreda pokryta jest bezpośrednio gliną mamutową lub piaskami dyluwialnymi (dolina Bugu i Styru).

Karpaty i Tatry, tudzież dyluwialne piaski i żwiry pokryte są lasami, które zajmują więcej niż 25°/₀ powierzchni kraju.

Z reszty powierzchni przypada około 70% na grunta zajęte pod kulturę rolną (role, łąki, ogrody, pastwiska).

Gdy pod względem jakości grunta orne w Galicyi nie wiele różnią się od gruntów ornych w Czechach lub Austryi dolnej, to jednak produktywność ich jest niższa wedle dat statystyki o 39% od produktywności w wymienionych dwóch krajach.

Głównym powodem tego są niepomyślne stosunki klimatyczne z jednej, a nieprze-puszczalność gruntów z drugiej strony. Powierzchnia bowiem nieprzepuszczalnych lub

Odpowiednio do stosunków wysokościowych terenu oraz do expozycyi stoków górskich na wiatry południowo zachodnie, zmienne są też opady atmosferyczne w Galicyi. — Gdy bowiem przeciętny opad roczny wynosi 700 do 800 mm, to ekstrema dochodzą od 500 do 1200 mm rocznie.

Ten gwałtowny spad górskich potoków i górskich dopływów Wisły i Dniestru, przecinających łatwo wietrzejące piaskowce karpackie, powoduje nadzwyczajne wezbrania wód wielkich, których ilość z 1 km² na sekundę wynosi od 565 litrów (w dorzeczu Dniestru) do 1100 litrów (w dorzeczu Wisły), podczas gdy ilość małej wody wynosi zaledwie od 1.3 do 17.5 litrów z 1 km² w do

sapowatych gruntów w Galicyi wynosi z górą milion hektarów.

Największe dzienne opady obserwowano w Tatrach i Karpatach zachodnich.

Spad wód płynących wynosi na dzikich potokach Tatrzańskich i Karpackich do 1.345 m na 1 km (potok Bałdka w dorzeczu Białki w Tatrach) podczas gdy na rzekach nizinnych zmniejsza się do 0.1 %o (Styr, Bug i Dniestr od Rozwadowa do ujścia Tyśmienicy).

rzeczu Wisły, a 1.4 do 16.6 litrów w dorzeczu Dniestru.

Ponieważ zaś recypienty tych wód i dolny bieg głównych dopływów Wisły i Dniestru mają spad za mały, wydarzają się w Galicyi, co kilka lat, w miesiącach letnich groźne powodzie, które zasypują najurodzajniejsze grunta uprawne rumowiskiem i niszczą plony na najrozlegl ej szych w kraju nizinach.

Podział robót wodnych.

Ze względu na cel tudzież na sposób subwencyonowania i wykonania robót, dzielą się roboty regulacyjne i melioracyjne w Galicyi na następujące kategorye:

1) Regulacya rzek mających związek z zamierzoną budową kanałów spławnych w myśl ustawy z dnia 18. września 1901 (Dz. u. kraj. nr. 103) i rozporządzenia wykonawczego z dnia 21. kwietnia 1904 (Dz. u. kr. Nr. 52).

Rzeki te podzielono na dwie grupy, a mianowicie do pierwszej (grupa A) zaliczono 9 rzek (Skawa, Raba, Poprad...), których regulacya ma być wykonana przy 60% udziale w kosztach Skarbu Państwa i 40°/0 udziale z funduszu krajowego.

Do drugiej grupy (B) należą trzy rzeki, a mianowicie: Dunajec od Zgłobic do Nowego Sącza, Wisłoka od Mielca do Jasła i San od Ujścia do Sanoka, których regula-cya ma być wykonana wyłącznie kosztem Skarbu Państwa.

Ponadto w myśl ustawy z dnia 9. maja 1907 (Dz. u. k. Nr. 54) mają być wykonane regulacye górnych biegów i dopływów rzek należących do obu powyżej przytoczonych grup przy 60% udziale Skarbu Państwa i 40% udziale funduszu krajowego.

2)    Do drugiej kategoryi należy regulacya rzek granicznych i spławnych, których regu-lacyą na podstawie najwyższego postanowienia z r. 1830 i 1861 i późniejszych rozporządzeń zajmuje się wyłącznie Państwo.

Roboty regulacyjne na rzekach należących do powyższych dwóch kategoryi przeprowadzają organa techniczne c. k. Namiestnictwa z wyjątkiem kilku górnych biegów dopływów karpackich Wisły i Dniestru, a mianowicie rzeki Białej powyżej Grzybowa, Ropy, górnego Strwiąża, Dniestru powyżej Korna-lowic, Bystrzycy i Czerchawy (dopływów Tyśmienicy), których regulacyę prowadzą względnie prowadzić będą organa techniczne Wydziału krajowego.

Do tych ostatnich należeć będzie budowa zbiorników w dorzeczu Soły, Skawy, Dunajca, Stryja i Oporu, pozostająca w ścisłym związku z regulacyą rzek t. zw. kanałowych (grupa A i B) oraz z budową dróg wodnych w Galicyi.

3)    Wreszcie do trzeciej kategoryi robót wodnych w Galicyi, należy regulacya reszty rzek i potoków w Galicyi, regulacya rzek nizinnych, obwałowanie wszystkich rzek, o ile tego potrzeba wymaga, tudzież mające charakter robót publicznych osuszenia, drenowania i nawodnienia większych obszarów gruntów.

Roboty te podejmowane przez kraj. powiaty, gminy i spółki wodne wyłącznie lub przeważnie w interesie kultury krajowej, wykonywane są w drodze specyalnych ustaw krajowych przy współudziale funduszu krajowego, Skarbu państwa i interesowanych właścicieli gruntów, lub też są subwencyno-wane z krajowej i państwowej dotacyi dyspozycyjnej przeznaczonej na nieboracye rolne.

Roboty w toku,

Te roboty wodne trzeciej kategoryi, które są melioracyami we właściwem tego słowa znaczeniu, bo oprócz ochrony, mają na celu podniesienie produktywności ziemi, obejmują największy obszar kraju. — Nadzór nad temi robotami prowadzi c. k. Ministerstwo rolnictwa i Wydział krajowy, projektowaniem zaś i wykonaniem zajmuje się krajowe Biuro melioracyjne, a w części sekcya c. k. oddziału leśno- technicznego dla zabudowania górskich potoków z siedzibą w Samborze i Expozytnrą we Lwowie.

Wykonane, lnb przygotowane przez Wy= dział krajowy przedsiębiorstwa melioracyj= ne krajowe, powiatowe i spółkowe, tudzież melioracye prywatne.

Do roku 1910 wykonane lub przygotowane zostały przez Wydział krajowy następujące publiczne przedsiębiorstwa melioracyjne na podstawie osobnych ustaw krajowych przez Sejm uchwalonych względnie na podstawie ustawy z dnia 9. maja 1907 Dz. u. k. nr. 54.

A). W dorzeczu Wisły, Styru i Dniestru.

1) . Obwałowanie Wisły i Sanu wraz z regulacyą i obwałowaniem potoków Stra-chocka, Jodłówka i Bukowa w powiecie tarnobrzeskim, rozpoczęte w r. 1889 na łącznej długości 118,4 km dla ochrony od zalewu 47.246 morgów urodzajnej ziemi napływowej oraz osad ludzkich w 64 gminach.

Do kosztów preliminowanych w kwocie 1,361.200 kor. przyczynił się fundusz krajowy i państwowy datkami po 40%, fundusz zaś powiatowy datkiem 20%.

2) . Obwałowanie Wisły i Wisłoki w powiecie mieleckim na długości 84,5 km dla ochrony od zalewu 40.730 morgów ziemi i da odwodnienia rowami dalszej powierzchni 28.447 morgów zabagnionych gruntów. Koszt preliminowany 1,794.800 kor.

Roboty ukończone.

3) . Obwałowanie Wisły w powiecie dąbrowskim dla ochrony od zalewu i dla odwodnienia rowami 26.827 morgów kosztem 3,000.000 kor. (46*8 km wałów, 136*3 km rowów).

4)    Obwałowanie Wisły od ujścia Raby do Woli Rogowskiej (łab. I. 1. 1.: śluza betonowa w wale nadwiślańskim, z samoczyn-nemi klapami) wraz z regulacyą Uszwicy i Gróbki i obwałowaniem prawego brzegu Raby dla ochrony od zalewu i dla odwodnienia 34.897 morgów, (780 km regulacyi i obwałowań, 172 km rowów osuszających), kosztem 4,500.000 kor.

Roboty w toku.

5)    Obwałowanie Wisły od Niepołomic do ujścia Raby (tab. I. 1. 2.: wał pod wolą Zabierzowską) wraz z regulacyą Drwinki i obwałowaniem lewego brzegu Raby (64.0 km i 132 km rowów) dla ochrony od zalewu i dla osuszenia 22.382 morgów, kosztem 3,481.200 kor.

Roboty w toku.

6) . Obwałowanie Wisły od Podgórza do Niepołomic wraz z regulacyą kilku nizinnych dopływów Wisły w po w. Podgórze, Wieliczka i Rochnia (27 4 km wałów) dla ochrony i dla osuszenia 8.814 morgów, kosztem 2,032.000 kor.

Roboty w toku.

7) . Obwałowanie lewego brzegu Wisły od ujścia Białuchy do granicy państwa dla ochrony od zalewu 5.148 morgów (31*3 km. wałów) kosztem 1,770.960 kor., oraz obwałowanie Wisły od Grzegórzek (pod Krakowem) do ujścia Białuchy dla ochrony od zalewu obszaru 2*15 km kwadr, czyli 374 morgów gruntów budowlanych kosztem 330.000 kor.

Roboty w toku.

8) . Osuszenie bagien Niskich na lewym brzegu Sanu o powierzchni 1880 morgów kosztem 40.400 kor.

Roboty ukończone.

9) . Osuszenie bagien Rudnickich również na lewym brzegu Sanu obszaru 13.702 morgów kosztem 210.400 kor.

Roboty ukończone.

10) . Osuszenie bagien w powiatach łańcuckim i jarosławskim, na lewym brzegu Sanu o powierzchni 5490 morgów, kosztem 172.500 kor.

Roboty ukończone.

11) . Regulacya górnego Wisłoka i Piel-nicy z dopływami na długości 62*0 km, dla ochrony od wylewów i odwodnienia 14.207 morgów bardzo urodzajnych gruntów na t.

zw. „Podolu Sanockiem“ w powiatach sanockim i brzozowskim. — Koszt przelimino-wany 780.000 kor.

Roboty w toku.

12) . Regu lacya Łęgu w po w. tarnobrzeskim na długości 62 0 km dla ochrony od zalewu i utworzenia odpływu dla osuszenia 17.898 morgów. — Koszt 684.000 kor.

Roboty ukończone.

13) . Regulacya i obwałowanie Trze-śniówki i Zupawy w powiecie tarnobrzeskim na długości 47 2 km, dla ochrony od zalewu i odwodnienia 10.044 morgów gruntów kosztem 354.000 kor.

Roboty ukończone.

14) . Regulacya i obwałowanie Krzemienicy, Babulówki i Rowu oraz potoku Trześni w powiatach tarnobrzeskim i mieleckim na długości 58 2 km dla ochrony od zalewu i odwodnienia 18.120 morgów gruntów kosztem 700.000 kor.

Roboty ukończone.

15) . Regulacya odpływu wód między Wisłoką a drogą krajową dębicko-tarnobrze-ską t. zw. kanał Chorzelowski dla odwodnienia 10.000 morgów kosztem 70.000 kor.

Roboty ukończone.

17). Regulacya potoku Starego Brnia (uzupełnienie) lewego dopływu Wisłoki w powiecie mieleckim na długości 53 2 km, dla ochrony od zalewu i odwodnienia 18.120 morgów kosztem 170.000 kor.

Roboty ukończone.

17) . Regulacya i obwałowanie Nowego Brnia, dopływu Wisły na długości 420 km dla ochrony od zalewu i odwodnienia 31.814 morgów kosztem 1.559.000 kor.

Roboty ukończone.

18) . Regulacya Białej (tab. 1.1. 3: widok doliny Białej w Pławnej i 4: Biała w pobliżu Tarnowa, tab. II. 1. 1 : przekop Białej pod Dąbrówką Tuchowską), dopływu Dunajca, wraz z obwałowaniem prawego brzegu Dunajca i zabudowaniem górskich potoków, w powiatach Tarnów, Grybów i Dąbrowa na długości 96 9 km dla ubezpieczenia brzegów i ochrony od zwykłych zalewów nadbrzeżnych gruntów, oraz ochrony od nadzwyczajnych wylewów w dolnym biegu Białej i Dunajca 38.464 morgów, koszt 3,578.000 kor.

Roboty ukończone.

19) . Regulacya i obwałowanie Kisieliny (dopływu Wisły) wraz z obwałowanien Wisły między Kisieliną a Dunajcem, tudzież obwałowaniem lewego brzegu Dunajca od Biskupic radłowskich do ujścia, w powiatach dąbrowskim i brzeskim na długości 41*0 km dla ochrony od zalewu i odwodnienia 24.656 morgów gruntów napływowych, kosztem 721.200 kor.

Roboty ukończone.

20) . Obwałowanie lewego brzegu Dunajca od mostu kolejowego w Bogumiłowi-cach do Biskupic radłowskich w powiecie tarnowskim na długości 14 3 km dla ochrony od zalewu i odwodnienia 4.755 morgów bardzo urodzajnych gruntów napływowych, kosztem 280.000 kor.

Roboty ukończone.

21) . Regulacya odpływu wód kanałem Zyblikiewicza w powiecie dąbrowskim dla odwodnienia 2.479 morgów kosztem 163.328 koron.

Roboty wykonane jeszcze przed wejściem w życie państwowej ustawy melioracyjnej.

22) . Regulacya potoku Żabnicy w powiecie tarnowskim, dla ochrony od wylewu i odwodnienia 2.480 morgów, kosztem 46.266 kor. — Tę regulacyę również wykonano jeszcze przed wejściem w życie państwowej ustawy melioracyjnej.

Ogółem zapomocą tych przedsiębiorstw melioracyjnych został ochroniony od zalewu i osuszony obszar 358.819 morgów wzdłuż doliny Wisły od Krakowa do Zawichosta i wzdłuż jej dopływów kosztem 21,373.560 kor.

23) . Regulacya potoku Rudawy (górnej) z dopływami w pow. krakowskim, chrzanowskim dla ochrony od zalewu i osuszenia 2.237 morgów kosztem 3,600.000 koron. — Łączna długość robót 848 km.

Roboty w toku.

24) . Regulacya Macochy dopływu rzeki Soły w pow. bialskim na łącznej długości 30*5 km. dla ochrony od zalewu i osuszenia 1.568 morgów kosztem 1,166.000 kor.

Roboty w toku.

25, Osuszenie bagien Rzeszowskich 3.595 morgów w pow. rzeszowskim i ropczyckim kosztem 460.000 koron.

Roboty w toku.

26). Regulacya górnej Trześniowki (uzupełnienie robót wymienionych pod 13) na długości łącznie z rowami 20 6 km w celu ochrony od zalewu i osuszenia 43.000 morgów gruntów kosztem 2,000.000 koron.

Roboty w toku.

27) . Regulacya górnej Białej (uzupełnienie robót wymienionych pod 18) w celu regulacyi 19.180 km Białej i dopływów kosztem 880.000 kor. (na podstawie ustawy z r. 1907).

Roboty w toku.

28) . Osuszenie bagien Rzemieńskich (tab. II. 1. 2: Potok Rzemieński) w powiecie mieleckim, 271 km rowów; dla osuszenia 3.967 morgów, kosztem 304.000 koron.

Roboty ukończone.

29) . Obwałowanie lewego brzegu Dunajca powyżej Bogumiłowie na długości 121 km, dla ochrony 2.500 morgów kosztem 260.000 koron.

Roboty ukończone.

30) . Regulacya Bugu od Buska do granicy państwa w powiatach sokalskim i ka-mioneckim na długości 1006 km, dla melio-racyi 7.258 morgów kosztem 2,524.000 kor.

Roboty w toku.

31). Regulacya Pełtwi od Lwowa do Buska i melioracya doliny Pełtwi, na długości 6P3 km. dla odwodnienia i ochrony od letnich wylewów 12.969 morgów łąk i dla nawodnienia wodą kanałów lwowskich 6.354 morgów łąk, pastwisk i ogrodów kosztem 5,770.000 koron.

Roboty w toku.

32) . Regulacya potoku Dumnego (dopływu Pełtwi) na długości 172 km., w powiecie lwowskim i kamioneckim dla odwodnienia 1.138 morgów łąk kosztem 115.200 kor.

Roboty ukończone.

33) . Regulacya potoku Przegnojówki (dopływu Pełtwi) na długości 385 km, dla ochrony od zalewu i osuszenia 3.539 morgów kosztem 168.000 kor.

Roboty ukończono.

34) . Osuszenie bagien Stojanowskich (w dorzeczn Dniepru) w powiecie kamioneckim,. (590 km. rowów) obszaru 5.026 morgów łąk torfowych kosztem 120.000 kor.

Roboty ukończone.

35) . Osuszenie bagien Oleskich (w dorzeczu Dniepru), w powiecie złoczowskim (570 km. rowów) obszaru 13.000 morgów, łąk tortowych, kosztem 141,952 kor.

Roboty ukończono.

36) . Regulacya potoku Błotni (tab. II. 1. 3 : stopnie betonowe na kanale Łucznikowskim dla złagodzenia spadu i 4: śluza do piętrzenia wody) i dopływów (w dorzeczu Bugu) w powieciecie sokalskim, żółkiewskim i rawskim na długości 1820 km regulacyi i rowów dla oszuszenia 16.298 morgów kosztem 1,288.000 kor.

Roboty w toku.

37) . Regulacya rzeki Raty i dopływów w dorzeczu Bugu na długości 539 km regulacyi i rowów dla osuszenia 34.557 morgów roli i łąk kosztem 7,600.000 kor.

Roboty w toku.

38) . Regulacya Sołoki, dopływu Bugu z dopływami na długości 314 km regulacyi i rowów, dla odwodnienia 24.119 morgów w powiecie sokalskim i rawskim, kosztem 6,000.000 kor.

Roboty w toku.

39) . Regulacya potoków Pustej (Radosław ki) dopływu Styru w powiecie kamio-neckim, złoczowskim i brodzkim na łącznej długości 155 km regulacyi i rowów, dla osuszenia 11.114 morgów kosztem 832.000 kor

Roboty w toku.

B). W dorzeczu Dniestru.

40). Regulacya górnego Dniestru od Rozwadowa do Kornalnowic i Strwiąża na łącznej długości 86 2 km w celu ochrony brzegów i ułatwienia spław u kosztem 9,200.000 koron.

Roboty w toku

41) . Regulacya górnego Dniestru powyżej Kornalowic na długości 70.8 km dla ochrony brzegów od zrywania kosztem 3,470.000 kor. (na mocy ustawy z r. 1907).

Roboty w toku.

42) . Osuszenie i kolmatacya Bagien Nad-dniestrzańskich dla nieboracy i 18.114 morgów łąk w powiecie Samborskim, rudeckim i drohobyckim kosztem 3,800.000 kor.

Roboty w toku.

43) . Regulacya Gniłej Lipy od Rudy do Przemyślan na długości 22.5 km dla odwodnienia 2.615 morgów łąk aluwialnych kosztem 276.000 kor.

Roboty ukończone.

44) .Regulacya Gniłej Lipy od Bursztyna do Rudy na długości 25’6 km dla osuszenia 4.626 morgów łąk kosztem 692.000 kor.

Roboty ukończone.

45) . Regulacya Złotej Lipy od Bożykowa do Brzeżan dla osuszenia 1.944 morgów łąk nadbrzeżnych kosztem 264.000 kor.

Roboty ukończone.

46) . Regulacya rzeki Wereszycy od stawu w Lubieniu do ujścia do Dniestru na długości 950 km łącznie z dopływami dla odwodnienia 7.300 morgów łąk i gruntów ornych w powiatach rudeckim i gródeckim kosztem 2,040.000 kor.

Roboty w toku.

47) . Regulacya rzeki Tyśmienicy z dopływami i potoku Letnianki na długości 190 km dla odwodnienia i ochrony od zalewu wodą unoszącą ropę z kopalni Borysławskich 20.154 morgów łąk i roli kosztem 6,560.000 koron.

Roboty w toku.

48) . Regulacya potoku Błożewki z dopływami na długości 71 9 km dla odwodnienia 6.585 morgów w powiecie rudeckim Samborskim i staro-samhorskim kosztem 1,122.000 kor.

Roboty w toku.

49) . Regulacya potoków Kłodnicyi i Bry-dnicy z dopływami na długości 7718 km, dla odwodnienia 13.838 morgów w pow. żydaczowskim, drohobyckim i stryjskim kosztem 1,800.000 kor.

Roboty w toku.

50) . Regulacya potoku Siwki (dla ochrony salin w Kałuszu) na długości 43 km, w celu osuszenia 3.164 morgów wraz z obwałowaniem Siwki w Kałuszu kosztem 3,200.000 kor.

Roboty w toku.

Prócz powyższych przedsiębiorstw, częściowo już ukończonych, a częściowo obecnie wykonywanych, Wydział krajowy przygotował cały szereg robót, które mają być wykonane w drodze ustaw krajowych, względnie w myśl ustawy o regulacyi rzek kanałowych z r. 1901 i 1907, a które dotychczas dla rozmaitych powodów nie zostały rozpoczęte, a mianowicie:

1). Regulacya potoków Sołotwy i Ro-kitny, dopływów Bugu w powiatach komio-neckim, złoczowskim i brodzkim na długości łącznie z pobocznymi dopływami 81*5 km, dla osuszenia obszaru 13.042 morgów kosztem 370.000 kor.

2) . Regulacya potoku Białystok (dopływu Bugu) w powiatach kamioneckim i so-kalskim, wraz z dopływami na długości 107 6 km, dla odwodnienia 6.111 morgów kosztem 1,970.000 kor.

3) . Regulacya rzeki Jasiołki na długości łącznie z dopływami 49 2 km w powiecie jasielskim, krośnieńskim, dla osuszenia i ochrony od zalewu gruntów w 30 gminach kosztem 3.100.000 kor.

4) . Obwałowanie lewegu brzegu Wisły od ujścia Przemszy do Bielan wraz z obwałowaniem wstecznem potoków na łącznej długości 82 5 km wraz z korekcyą tychże potoków na łącznej długości 131.5 km, dla ochrony od zalewu i odwodnienia 12.792 morgów w 28 gminach w powiatach krakowskim i chrzanowskim, kosztem 9,000.000 koron.

5) . Obwałowanie prawego brzegu Wisły od ujścia Przemszy do Bodzowa wraz z obwałowaniem wstecznem dopływów na długości 111.8 km wraz z regulacyą 20-stu dopływów na łącznej długości 140 6 km dla osuszenia 14.810 morgów gruntów w 34 gminach w powiatach wielickim, wadowickim i bialskim, kosztem 11,200.000 kor.

6) . Obwałowanie prawego brzegu Wisły od ujścia Dańkówki do Przemszy na długości 181 km dla ochrony 2.337 morgów gruntów w 6 gminach w powiecie bialskim, kosztem 1,160.000 kor.

7) . Podwyższenie wałów ochronnych rzeki Łęgu w pow. tarnobrzeskim \ po powodzi w 1909 r. dla ochrony od zalewu 15.381 morgów, kosztem 1,200.00 kor.

8) . Regulacya rzeki Ropy z dopływami na długości łącznej 72'8 km, w celu zabezpieczenia brzegów odzrywania na długości 149 km i dla uzyskania 400 km odsypisk, kosztem 4,030.000 kor.

Ogółem przez wykonanie powyższych pięćdziesięciu przedsiębiorstw melioracyjnych zostanie osuszonych, względnie ochronionych od powodzi 699.247 morgów ziemi, zapomo-cą obwałowania i regulacyi rzek i potoków na długości 39.505 km, kosztem 93,416.406 kor.

Przygotowane zaś dalsze roboty, dotychczas jeszcze nie dojrzałe do wykonania, obejmują obszar 74.476 morgów, zapomocą obwałowania i korekcyi potoków i rzek na długości 7956 km kosztem 32,030.000 kor.

II

'

' l , § A*

‘ V*¹

>

X>% *

ie?, "* </*

yg|

. ■■ *

- ' <

f .

*

. r

x .jr-IS

W>,

i

***■0'%

■

I

?

r"' .•■>■ M

TT '

/:

5

.....i

«

I m

W:

1

I

ft

I'

2.

4.

H

- fi

ts

P

X

"Ti

"

■

Tabl. I. Inź. AI. Wierzbicki: Melioracye rolne w Galicyi.

t . ir

w

' -

y

m

\

:

Ä V *1

M

:

t

kXl

X

fi

f.

* vf>

V-;- .

I 1

Jm

M

f '

m

.X *]

\ .

•'

2t$

«;Äp#

3.

Sei

- 5

h

S?

-

v**?* 4

sSalüM&m

I

‘I

r

^ • ■.

■

-

' - ■ •!'

:

- *

i

!-

■ ■ —......

?

!

.

i

r '

—

' .. .. ;

2.

s„,...: I

Tab. II. Inż. Al. Wierzbicki: Melioracye rolne w Galicyi.

1.

■

*W«

W

fi

m%- :l

S|

-

1

/

Im

2»?

V ^

Łi.

|

Y •

¹ ‘

i i

wm

■■

'jk

••-

T

m*

i*

?''

>4

4

V

::t:;; -

' i

>•

./w

JF

V

m§M

v

kU

Si

|*

> •'

* '

m

M

;*

: z¹

;

*t>:

W..

\

J

I

■

, •*

i

*¹ ;|>

yS;

r: ■ ■’ • •-

;?

!

.

-J

i

?

r

r-■

>

!

■

..... j?' ■ y '

‘

;

■ j;

;

r

>. ••

■ ■ '

Do przedsiębiorstw których wykonanie zapewnionem zostało również za pomocą specyalnych ustaw krajowych, przez Sejm uchwalonych i subwencyonowanych z funduszów kraju i Państwa należy jeszcze zabudowanie górskich potoków w dorzeczu Wisły i Dniestru, które przy współudziale kraj. Biura melioracyjnego projektuje i wykonuje c. k. Sekcya dla zabudowania górskich potoków w Samborze i które zostaną w innem miejscu wykazane i opisane.

Niezależnie od powyższych wielkich przedsiębiorstw melioracyjnych wymagających krociowych i milionowych wkładów wykonano w Galicyi cały szereg pomniejszych robót melioracyjnych przy pomocy krajowego Biura melioracyjnego.

Melioracye te, t. zw. drobne, mające na celu osuszanie rowami lub drenami, kor-rekcyę mniejszych potoków, nawodnienie łąk lub wreszcie kulturę torfowisk podzielić można na dwie kategorye.

Do pierwszej zaliczyć należy melioracye wykonywane przez spółki wodne, gminy i powiaty, przy pomocy 3373 procentowych zasiłków z funduszu krajowego i z państwowej dotacyi dyspozycyjnej na melioracye rolne (etat c. k. Ministerstwa rolnictwa).

Do kosztów tych robót przyczyniają się interesowani właściciele gruntów, (przeważnie włościanie) datkiem 33 ¹/₃ procentowym, na pokrycie którego mogą ponadto uzyskać 3% pożyczkę, zwrotną do lat 30-stu, z utworzonego na ten cel przez Sejm krajowy funduszu pożyczkowego dla spółek wodnych, powiatów i gmin, administrowanego przez Wydział krajowy.

Do drugiej kategoryi należą melioracye w ścisłym tego słowa prywatne, wykonywane wyłącznie kosztem poszczególnych właścicieli przeważnie większych posiadłości, którzy o ile nie mają odpowiednich funduszów, mogą korzystać z dwóch źródeł taniego kredytu.

Pierwsze, to t. zw. kredyt melioracyjny udzielany przez Bank krajowy Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskiem utworzony na podstawie ustawy państwowej z r. 1896, w formie 4 7₄ °/0 pożyczek hipotecznych z prawem piewszeń-stwa hipotecznego przed innymi długami, wypłacanych w miarę postępu robót na podstawie urzędowego potwierdzenia kosztów i rozmiarów tychże, przez organa techniczne kraj. Biura melioracyjnego.

Drugie źródło stanowi ustanowiony uchwałą Sejmu z r. 1905 pięciomilionowy fundusz bezprocentowych pożyczek na osuszanie i drenowanie gruntów, z którego udziela Wydział krajowy poszczególnym właścicielom ziemskim bezprocentowych pożyczek, zabezpieczonych w ²/e częściach hipoteki majętności, w której rzeczone roboty bywają wykonane, zwrotnych w dziesięciu równych rocznych ratach, począwszy od trzeciego roku po uzyskaniu pożyczki i rozpoczęciu robót.

Wspomnieć przytem należy, że projekta techniczne melioracja gruntów, tak należących do spółek wodnych jak i do prywatnych właścicieli, opracowuje kraj. Biuro melioracyjne dla stron bezpłatnie, t. j. na koszt funduszu krajowego.

Wreszcie w celu jeszcze wydatniejszego poparcia drenowania gruntów, Wydział krajowy zakupuje na koszt funduszu krajowego i wypożycza na dowolnie długi okres czasu prasy drenarskie do wyrobu rurek drenowych poszczególnym właścicielom cegielni, żądając w zamian by, wyrobione ponad własną potrzebę rurki drenowe, sprzedawali po cenach w porozumieniu z Wydziałem krajowym oznaczonych.

Nic dziwnego, że wobec tak nadzwyczajnej pomocy technicznej i finansowej ze strony funduszu krajowego mniejsze rohoty melioracyjne t. j. osuszenie rowami, drenowanie i nawodnienie, rozwinęły się ogromnie w Galicyi zwłaszcza w ostatnich latach.

Miarą rozwoju tych rohót jest poniższe zestawienie : (zob. str. 8).

Od roku 1879, t. j. od czasu swego istnienia do końca czerwca 1909 roku, krajowe Biuro melioracyjne opracowało projektów drobnych nieboracy i: (zob. str. 8).

Jak z powyższego zestawienia okazuje się większy postęp robót melioracyjnych rozpoczyna się dopiero w r. 1892, t. j. od czasu, gdy Sejm zreorganizował krajowe Biuro melioracyjne i pozyskał bezpłatną pomoc techniczną dla projektowania i wykonywania robót melioracyjnych dla prywatnych właścicieli.

Z drugiej strony w tym czasie została zorganizowaną służba dozorców melioracyjnych i drenarskich, której brak był przy

Opracowane p rojek ta melioracyi w r.

Osuszanie rowami

Dreno

wanie

Nawo

dnienie

morgów

Wykonano roboty melioracyjne w r.

Osuszanie rowami

Dreno

wanie

Nawo

dnienie

w morgach/

1879/80

1880/81

1881/2

1882/3

1883/4

1884/5

1885/6

1886/7

1887/8

1888/9

1889/90

1890/1

1891/2

1892/3

1893/4

1894/5

1895/6

1896/7

1797/8

1898/9

1899/0

1900/1

1901/2

1902/3

1903/4

1904/5

1905/6

1906/7

1907/8

1908/9

348

313

154

28

179

353

15731

930

1878

300

1675

447

778

370

225

351

754

586 621 2039 995 1068 1844

368

793

626    1513

778

1435

6791 6068 7946 9870 5645 8327 18891 14397 16958    7261

4385    9680

9566    10937

13868 9186 9713 8058 10000 11745 9322 ' 9835

358

319

503

o CC

2305

1616

309

380

549

653

1077

820

6772

562

618

1394

1032

473

431

838

2500

1851

655

1440

1879/0

1880/1

1881/2

1882/3

1883/4

1884/5

1885/6

1886/7

1887/8

1888/9

1889/0

1890/1

1891,2

1892/3

1893/4

1894/5

1895/6

1896/7

1897/8

1898/9

1899/0

1900/1

1901/2

1902/3

1903/4

1904/5

1905/6

1906/7

1907/8

1908/9

195

su cc o ic

OUOCHłti

cc c cc

O I'- X N H CM X i -

750

966

777

898

662

487

670

CC CC

1730

1431

1156

897

854

1274

609

58

23

176

235

229

440

589

401

596

563

528

825

1066

1399

2036

3100

3512

4463

4551

4514

4041

4780

4804

4086

3567

3972

4321

5819

24

241

90

15

308

624

38

260

316

225

257

63

130

352

579

473

544

223

303

108

203

346

516

449

301

327

243

1183

478

52

Ogółem op raco-wano projektów: dla osuszenia rowami

dla drenowania dla nawodnienia

147654

148591

28451

Ogółem przeto wykonano pod kierownictwem Biura melioracyjnego: osuszenie rowami drenowanie . nawodnienie .

19089

65322

9271

Razem tedy wykonano melioracyę 93.682 koszta wykonanych faktycznie melioracyi morgów roli i łąk. Przyjmując zaś średnio prywatnych wynosiły kwotę około 14,000.000 koszta melioracyi jednego morga 150 kor., koron.

bność przekonać się, że melioracye rolne, a w szczególności drenowanie nieprzepuszczalnych gruntów jest przedsiębiorstwem pod każdym względem nader rentownym.

Gdy w r. 1877 chodziło w Sejmie o ło, by udzielić Galie. Towarzystwu Gospodarskiemu subwencyi 1200 złr. (2400 K.) na utrzymanie biura melioracyjnego (towarzystwo to bowiem utrzymywało jednego technika kultury w celu sporządzania pla-

wykonaniu tak większych ustawowych melioracyi, jak i drobnych prywatnych.

Wreszcie w tym okresie Wydział krajowy na mocy uchwały Sejmowej zaczął subwencyonować zakładanie fabryk drenarskich, oddając do bezpłatnego użytku właścicielom tychże prasy drenarskie.

Odtąd postęp robót na tern polu stale wzrasta a to tern bardziej, że i rolnicy tak wielcy jak i mali mieli już czas i sposo

nów i wykonywania me Horacy i prywatnych, powstała wielka opozycya. I)o oponentów należeli posłowie włościańscy, posłowie z obozu ruskiego a także z konserwatywnego.

Charakterystycznem było argumentowanie jednego z posłów włościańskich, który dowodził: „Co inżynier memu bydłu poradzi? Wy panowie co możecie żądajcie, ale zadrgajcie w sercu waszem, co tam nasz biedny naród mówi, bo mnie po to tutaj kraj wysłał, aby na mnie nie swarzyli: po-coś tam we Lwowie siedział. Słuchajcie nie na to ! Gdyby były jary, to ja tam i bez inżyniera fasuję, a jak przyjdzie kara i wszystko będzie we wodzie to inżynier pomoże tyle, co i nic. Inżynier weźmie pieniądze i będzie stał“.

Podczas zaś dyskusyi w Sejmie w r. 1878 nad wnioskiem Wydziału krajowego w sprawie otworzenia kredytu 3500 zł. (7000 kor.) rocznie na utworzenie Biura melioracyjnego przy Wydziale krajowym, jeden z najwybitniejszych posłów, ś. p. Excelencya Grocholski z takiein odezwał się pytaniem do sprawozdawcy sejmowego: „Czy wynagrodzenie kierującego biurem melioracyjnem inżyniera rozumieć należy w tym sensie, że to byłoby w każdej chwili do zmienienia, czy że to będzie stały urzędnik który przyjęty będzie na etat urzędników ?“

„Jeżeli mam rozumieć pierwsze, to nie miałbym nic przeciwko temu, gdyż uważam to ako próbę, która daj Boże aby się powiodła“-

„Jeżeli ma mieć znaczenie drugie, iż Wydział krajowy zostanie przez to upoważnionym przyjąć inżyniera i nadać mu prawo urzędnika, w takim razie musiałbym się sprzeciwić“.

Jak dalece zapatrywania Sejmn i interesowanych rolników zmieniły się, dowodzą najlepiej przytoczone powyżej cyfry.

Przejrzawszy sprawozdania sejmowej komisyi gospodarstwa krajowego i stenograficzne protokoły Sejmu, okazuje się, że o ile w pierwszych latach wnioski na udzielenie zasiłków z funduszu krajowego nieraz z wielką trudnością uzyskały większość, o tyle później żadnej już nie napotykały opozycyi, a Sejm cały mimo bardzo trudnego położenia finansowego kraju, uchwala milionowe wkłady w melioracye jednogłośnie.

Zwłaszcza posłowie włościańscy jednogłośnie głosują w Sejmie za każdym wydatkiem na melioracye, a znamienny jest głos

posła włościanina z jednej z ostatnich sesyi sejmowych, który żądając podwyższenia do-tacyi na drenowanie gruntów włościańskich dowodził, że „drenowanie gruntów jest potrzebą kraju, gdyż przez drenowanie zyska chłop na każdym morgu ¹/₃ część morga ziemi a zyska to sobie bez dokupna, bez kontraktu, bez opłacania notaryusza i adwokatów i bez opłaty fiskusa“.

Ale nie tylko w Sejmie ale i poza Sejmem wśród bezpośrednio interesowanych tak chłop jak i pan dziś błogosławi rękę inżyniera, która mu rolę użyźniła lub zabezpieczyła od wylewu.

Na zakończenie słów kilka o organiza-cyi tego kraj. Biura melioracyjnego.

Organizacya krajowej technicznej służby melioracyjnej.

Krajowe Biuro melioracyjne utworzone uchwałą Sejmu z dnia 14. października 1878 składało się początkowo z trzech techników (2 inżynierów i jednego pomocnika) i miało wyłącznie za zadanie projektowanie i wykonanie melioracyi prywatnych.

W miarę mnożenia się zgłoszeń o pomoc techniczną powiększał Sejm stopniowo personal tego biura, a po wejściu w życie państwowej ustawy melioracyjnej (1884) rozszerzył jego zakres działania także na melioracye publiczne wykonywane w drodze ustaw krajowych.

Mimo tego przez długi szereg lat personal Biura melioracyjnego nie miał charakteru urzędników stałych, aż dopiero w roku 1892 Sejm zorganizował to biuro, stabilizował urzędników jego i wydał dlań dnia 9. maja 1893 instrukcyę służbową która obok postanowień organizacyjnych normuje warunki udzielania stronom pomocy technicznej na koszt funduszu krajowego.

Uchwalony ostatecznie w dniu 4. lutego 1910 r. etat krajowego biura melioracyjnego, przedstawia się następująco :

1 dyrektor w VI randze

1 referent administracyjny w VI randze

1    zastępca dyrektora w VII randze

17 starszych inżynierów w VII randze

17 inżynierów I kl. w VIII randze

28 inżynierów II kl. w IX randze

28 inż. adjunktów w X randze

2    praktykantów technicznych.

Drobne melioracye wykonują we własnym zarządzie strony interesowane, t. j. spółki wodne, gminy lub właściciele gruntów, a do kierującego tymi robotami inżyniera należy tylko wytyczanie i kontrola robót, przy subwencyonowanych zaś robotach, kontrola administracyi tychże.

uczni.

Prócz tego przydzielony został do tegoż biura jeszcze jeden jurysta, adjunkt konceptowy, do załatwienia wraz z referentem administracyjnym spraw prawniczych i hipotecznych (wykupno gruntów).

Ogółem tedy personal kraj. Biura melioracyjnego liczy obecnie (po 32 latach istnienia biura) 94 inżynierów i 2 jurystów.

Z tych 8 inżynierów zajętych jest stale referatem i inspekcyami i kolaudacyą robót publicznych i subwencyonowanych, 15 projektowaniem publicznych (ustawowych) robót melioracyjnych, 23 projektowaniem i wykonaniem prywatnych robót melioracyjnych, 4 projektowaniem i budową wodociągów i kanalizacyi gmin i małych miasteczek, 1 projektowaniem i wykonaniem kultury torfowisk, 1 projektowaniem i wykonaniem stawów rybnych, 40 kierownictwem publicznych robót melioracyjnych, wreszcie 2 kon-serwacyą wykonanych już publicznych robót melioracyj nych.

Projektowaniem i wykonaniem robót publicznych tudzież wodociągów, kanalizacyi, kultury torfowisk i stawów rybnych zajmuje się wyłącznie biuro centralne we Lwowie, melioracyami zaś prywatnemi, oprócz biura centralnego, Expozytury w Krakowie, Tarnowie, Rzeszowie, Jarosławiu i Stanisławowie.

Publiczne roboty melioracyjne, wykonywane bywają zawsze we własnym zarządzie, przyczem do obowiązków kierowników tych robót, należą oprócz strony technicznej także sprawy administracyjne połączone z budową.

Służba dozorców melioracyjnych.

Do pomocy inżynierom służą niższe organa techniczne, t. zw. dozorcy melioracyjni i drenarscy, bez których wykonanie robót melioracyjnych, zwłaszcza prywatnych jest prawie niemożliwem.

W celu wyrobienia potrzebnego do tego personalu, utworzył Sejm w r. 1890 trzy, a następnie od r. 1899 dwuletnie kursa dozorców melioracyjnych, względnie drenarskich. — Na kursa takie, na których udzielają uczniom potrzebnych fachowych wiadomości inżynierowie kraj. Biura melioracyjnego w ciągu czterech miesięcy zimowych, przyjmowani bywają kandydaci z ukończoną

4-klasową szkołą ludową, którzy przynajmniej przez jeden okres roboczy pracowali przy wykonaniu robót melioracyjnych w charakterze prostych robotników.

Przez dwie zimy nauki teoretycznej uczniowie pobierają stypendya z funduszu krajowego po 50 koron miesięcznie, przez lato zaś uzupełniają swą naukę praktycznie przy robotach melioracyjnych pod kierownictwem inżynierów i starszych dozorców.

Po zdaniu końcowego egzaminu, uczniowie ci mianowani zostają z razu prowizorycznymi, następnie stałymi dozorcami drenarskimi następnie w miarę kwalifikacyi dozorcami melioracyjnymi, i konduktorami melioracyjnymi którym poruczane bywają do samodzielnego wykonania mniejsze roboty melioracyjne i konserwacya robót publicznych.

Dozorcy tacy stają się sługami krajowymi z prawem do emerytury i do zaopatrzenia wdów i sierót.

Pobory ich wynoszą od 900 do 1800 koron rocznie, w czasie zaś zajęcia w polu otrzymują dyety od 1¹/₂ do 4 koron dziennie.

Pobory konduktorów i dozorców przez czas zajęcia w polu pokrywają odnośne fundusze robót publicznych, względnie wypłacane im bywają przez właścicieli melioracyjnych gruntów.

O ile dozorcy nie są w polu zajęci (przez okres zimowy) pobierają wynagrodzenie swe z funduszu krajowego, wzamian za co zajęci są w charakterze rysowników przy opracowaniii projektów wszelkich robót melioracyjnych.

Etat obecny służby dozorców przedstawia się następująco :

19 konduktorów

22 dozorców melioracyjnych 65 dozorców drenarskich, razem 106 osób.

Ponadto na kursie znajduje się 26

Koszta personalu (inżynierów i dozorców) oraz koszta sporządzenia projektu

Zaliczki z funduszu krajowego na melioracye i budowle wodne

Rok

26286

70286

45000

66172

52556

92686

77800

244886

169176

284780

366836

422812

409540

469572

481922

600504

903470

995660

999268

1145798

1022308

1156254

1100680

1212290

1533699

1626818

1781938

1673013

2669753

3233018

4258522

4447679

5610231

1878

1879

1880 1881 1882

1883

1884

1885

1886

26000

18000

14600

17070

18810

27800

26600

42480

38180

51146

52106

56616

67576

91114

116200

141348

150248

163592

181426

201748

231156

225566

235318

243211

258539

244014

257851

276374

343408

448523

517120

524312

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1905

1906

1907

1908

1909

1910

Razem

5308052

33923161

Rozdział funduszu krajowego w akcyi na polu melioracyi rolnych.

Na zakończenie przytoczyć należy fundusze jakie Sejm przeznaczył na poparcie melioracyi w kraju, celem lepszej ilustracyi rozwoju tychże z biegiem czasu, od chwili utworzenia Biura melioracyjnego.

W poniższem zestawieniu uwidoczniono wydatki funduszu krajowego.

Razem

Ivoro n

26286

24286

27000

51572

35486

73876

50000

218286

126596

246600

315390

370706

352924

401996

390808

484304

762122

845412

835676

964372

820560

925098

875114

976972

1290488

1368279

1537924

1415162

2393379

2889610

3809999

3930559

5085919

39231213

W stosunku do całego budżetu funduszu krajowego (na rok 1910, suma wydatków i dochodów 58,263.056 kor.) cyfry powyższe świadczą, jaką wagę do melioracyi obecnie Sejm przywiązuje, z drugiej zaś strony jak wielkie zaufanie i uznanie roboty powyższe u Sejmu zyskały.

Wyłączną zasługę tego rozwoju melioracyi w Galicyi ponosi dyrektor kraj. Biura melioracyjnego inż. Andrzej Kędzior, który od początku istnienia tegoż Biura, sprawami jego kieruje i jest inicyatorem wszystkich publicznych robót melioracyjnych wykonanych, będących w wykonaniu i projektowanych w Galicyi, dla których ułożył program systematycznie przeprowadzany.

Ponadto wyłącznie jego energii i zapobiegliwości zawdzięczyć należy uzyskanie odpowiednich zasiłków na wykonanie tych robót ze strony c. k. Skarbu Państwa.

Jemu też zawdzięcza krajowe Biuro melioracyjne swoją organizacyę, a jego kierownictwu swoją dobrą opinię i sławę, jaką poszczycić się może nie tylko w Galicyi. ale i poza jej granicami.

Bank melioracyjny we Lwowie.

Przez długi szereg lat wszelkie prawie prywatne roboty melioracyjne w Galicyi wykonywane były wyłącznie przy pomocy kraj. Biura melioracyjnego we własnym zarządzie przez właścicieli meliorowanych gruntów.

Chętnych do wykonania tego rodzaju robót przedsiębiorców nie było, zwłaszcza wobec tego, że plany i kosztorysy rzeczonych robót wypracowywało dla stron kraj. Biuro melioracyjne bezpłatnie.

Gdy jednak chęć melioracyi swoich gruntów u właścicieli tychże wzrastała szybciej niż siły techniczne kraj. Biura melioracyjnego w roku 1900 założony został przy filii Galicyjskiego Banku dla handlu i przemysłu we Lwowie oddział melioracyjny złożony z czterech inżynierów kultury, jednego rysownika i jednego buchaltera.

Prócz tego do zdjęć i do opracowania planów przyjmowano techników w miarę zapotrzebowania na pewien okres czasu.

Oddział ten funkcyonował do lipca 1902 r., w którym to czasie wykonał projektów drenowania gruntów około 3300 morgów, właściwych zaś robót około 2700 morgów.

Osuszenia gruntów rowami otwartymi, ani nawodnienia łąk w tym czasie wcale dla braku zgłoszeń nie wykonywano.

Z oddziału tego w lipcu 1902 r. powstało samoistne przedsiębiorstwo pod nazwą: Bank melioracyjny, stowarzyszenie zarejestrowane z ograniczoną poręką we Lwowie. — Inicyatorami tego Banku byli dr. Jan Kanty Steczkowski, dr. Jan Gwalbert Pawlikowski i inżynier Kazimierz Kurpisz.

Finansowanie interesów nowo powstałej instytucyi objął Bank krajowy, zastrzegając sobie wpływ na kierownictwo i admi-nistrącyę Banku.

Prócz Banku krajowego przystąpiło równocześnie do nowej instytucyi około 40 członków w charakterze założycieli.

Personal techniczny pozostał ten sam i w tej samej liczbie, jak w byłym oddziale melioracyjnym galic. Banku dla handlu i przemysłu.

Drenowanie

w r.

1902

1900

1904

1905

1906

1907

1908

1909

M M 4^

o c: a

i—»■ a

704

14169

Drenom anie

w r.

150

120

104

200

004

075

1014

10907

W r. 1906 nastąpiła zmiana dyrekcyi Banku melioracyjnego i reorganizacya sposobu wykonywania robót, tudzież powiększenie personalu technicznego, który od tego czasu składał się łącznie z dyrektorem z 6 inżynierów kultury.

Obecnie zaś personal techniczny tegoż Banku składa się z 8 inżynierów kultury, personal zaś administracyjny z trzech urzędników.

Od r. 1908 Bank rozszerzył swe agendy także na wykonanie innych robót technicznych prócz melioracyjnych i wziął w przedsiębiorstwo budowę zbiorników ziemnych na ropę w Borysławiu, budowę kanału miejskiego w Krakowie w ostatnim zaś czasie, kanalizacyę i wodociągi dla zakładu dla umysłowo chorych w Kobierzynie.

Robót melioracyjnych wykonał Bank melioracyjny jak następuje:

A). Projektu i kosztorysy.

Osuszanie

rowami morgo w 500 0720

1151

1695

1969 1040 2241 1850

Razem

W tym samym okresie wykonano robót

Osuszanie

rowami

600

2802

1089

1251

1756

1851

1826

2702

Razem

Żywszy postęp robót drenarskich, wykonywanych przez Bank melioracyjny datuje się od trzech lat ostatnich, od kiedy Wydział krajowy oddaje w przedsiębiorstwo Bankowi melioracyjnemu za zgodą interesowanych właścicieli niektóre drenowania gruntów przy pomocy bezprocentowych pożyczek z funduszu krajowego.

Dyrektorem technicznym Banku melioracyjnego jest inżynier Tadeusz Lang.

Doliczywszy do robót wykonanych pod kierownictwem Krajowego Biura melioracyjnego na powierzchni j. w. 93682 morgów, roboty wykonane przez Bank melioracyjny t. j. 15351 morgów, okazuje się, że dotychczas zmeliorowano w Galicy i obszar zaledwie 108.933 morgów roli łąk i pastwisk, — jako t. zw. melioracye prywatne, obok powyżej wyszczególnionego obszaru 699.247 morgów, zmeliorowanego zapomocą osobnych ustaw krajowych, jako t. zw. melioracye publiczne.

Porównując te cyfry z ogólnym obszarem gruntów w Galicyi wymagających me-lioracyi, z których samego drenowania jak wyżej wspomniano oczekuje około 2 milionów morgów, okazuje się, że jakkolwiek ze względu na finansowe położenie kraju i jego mieszkańców, zrobiono już stosunkowo wiele na tern polu podniesienia rolnictwa w Galicyi, to jednak ogólny postęp melioracyi jest jeszcze za mały, a pole to stoi i długo stać będzie otworem dla działalności naszych techników.

We Lwowie w sierpniu 1910 r.

INŻ. KAROL POMIANÓW SKI.

Kanalizacya miasta Lwowa.

Miasto posiada obecnie ok. 70 km. kanałów ulicznych oraz przesklepień potoków datujących z bardzo różnych czasów. Są tam zupełnie nowe kanały wykonane przeważnie z betonu, w małej części z cegły. Są też kanały z czasów dawniejszych i jeszcze polskich, wykonane z kamienia na białem wapnie, dziś przeważnie walące się i w bardzo złym stanie. Kanalizacya tak nowa jak i stara wykonywana dorywczo, w miarę chwilowej potrzeby, bez ogólnego programu i nieobliczona na przyszły wzrost miasta, okazuje się dziś niewystarczającą, za płytką i zbyt wązką.

Myślano więc od dłuższego czasu o uzyskaniu jednolitego projektu kanalizacyi, obejmującego cały obszar miasta: w r. 1901 wykonało miasto szkic uzupełnienia sieci istniejącej kanałowej, lecz dopiero w r. 1908 przyszło do wykonania generalnego planu kanalizacyi obejmującego cały obszar miasta, gdy na podstawie ustawy krajowej z roku 1906 zabezpieczoną została budowa szeregu budowli wodnych w kraju, a między niemi kanalizacya Lwowa. Budowlami temi są zbiorniki powodziowe w Karpatach, regulacya pewnej części górskich rzek i potoków, w końcu kanalizacya m. Lwowa. W kosztach tych budowli partycypuje w 60% rząd, 40% kraj, który to obowiązek odnośnie do samej kanalizacyi m. Lwowa przejęła na siebie gmina.

Biuro projektu kanałiz. było zniewolo-nem wykonać znaczną część brakujących robót pomiarowanych w mieście a mianowicie : ustalić za pomocą szczegółowych zdjęć z jednej strony obszar zlewni, ciążącej do rzeczki Pełtwi przepływającej Lwów, ustalić spadki i wszelkie cechy orograficzne danego terenu, następnie wykonać szereg pomiarów wody odpływającej z danego dorzecza, a za-pomocą samopiszących ombrometrów wyszukać maxima opadowe jakie we Lwowie mają miejsce.

Wykonano więc z jednej strony dokładny plan warstwowy miasta na obszarze 30 blizko km², przeniwelowano 130 km ulic, piwnice wszystkich niemal domów w mieście, zdjęto istniejącą sieć kanałową, wykonano 187 otworów wiertniczych w sumie prawie 1000 mb. długości; z drugiej strony założono 5 ombrometrów samoczynnych, obserwowanych z przerwą miesięcy zimowych przez rok 1909 i 1910, założono łaty wodo-skazowe i przelewy na potokach przepływających miasto.

Mając zebrany cały obfity materyał pomiarowy można było ustalić tak kierunki, spadki i głębokości nowej sieci kanałów, jak również i wielkość opadów oraz ilości odpływu wód burzowych, a tern samem i rozmiar przekrojów kanałów.

Przyglądając się planowi warstwowemu miasta, zobaczymy, że cały obszar zlewni Pełtwi, wcale dobrze zgadzający się z granicami katastral nenii miasta, przedstawia się jako regularna kotlina, której krawędzie leżą niemal dokładnie na obwodzie koła zatoczonego 5 km promieniem ze środka miasta. Kotlina ta przecięta jest przez wyskok wzgórz idący w kierunku od Kortumówki po rogatkę Zieloną na dwie niesymetryczne połowy.

leżą od 1 — 1.5 m ni-

projektowane jako

Część południowo-zachodnia, mniejsza, obejmuje potok Żelazną Wodę i Dziki Rów, którego granice zlewni na wysokości dworca kolejowego stają się mniej wybitne i ostre, zlewają się stopniowo i przechodzą w początek zlewni Wereszycy; część północno-zachodnia znacznie większa przecięta środkiem Pełtwią a od wschodu potokiem Pasieką, zawiera w sobie śródmieście i najgęściej zaludnioną starą część miasta. Wskutek istnienia tego grzbietu, którego najwyższe punkta zajęły kościół Św. Jura i cytadela, powstał fakt taki, że dorzecze Pełtwi koło Dworca kolejowego i Politechniki odległe w linii powietrznej na 1.700 mb od Pełtwi, odwadnia się dziś w po-sób naturalny na 3.9 km długiej drodze okrężnej dokoła wzgórza Wronowskiego, ulicą Jabłonowskich i środkiem miasta. Ponieważ wskutek tego powstają szkodliwe komulacye w. wody w mieście,'w istniejących przesklepie-niach Pełtwi, przeto projekt odcina 560 km dorzeczy Dzikiego Rowu oraz część do miasta przyłączoną dorzecza Wereszycy i przez dwa siodła w grzbiecie, w ulicach Gródeckiej i Sykstuskiej sprowadza wody burzowe z tego terenu opadowego wprost do Pełtwi na plac Zbożowy. Był to jeden punkt trudny do rozwiązania w kanalizacyi Lwowa.

Drugim trudnym punktem jest rozwiązanie kwestyi zatrzymania obecnego zasklepienia Pełtwi i kanalizacyi lewej części jej doliny. Sklepienie obecne jest płytkie, nadto Pełtew nie leży w najniższych punktach doliny w swoim „Thalweg“, lecz przesuniętą jest ku prawym stokom, ku dawniejszym murom fortecznym miasta. Ulice po lewym jej brzegu — jak to rzut oka na plan warstwowy wskazuje żej od nlic sklepionej Pełtwi. Chcąc uzyskać odpowiednią głębokość osuszenia w ulicach lewego brzegu, należałoby zniżyć do 3-ch m obecnie dno Pełtwi, a gdy to jest wyklu-czonem, pozostało tylko odwodnienie tej doliny osobnym kanałem, który korzystając z bardzo znacznych spadków Pełtwi znajdzie ujście do niej w odpowiednio dalszem niż= szem położeniu. Ponieważ zlewnię tego kanału należało ograniczyć do minimum rzeczywistej potrzeby ze względu na jego rozmiar i koszta, przeto przeprowadzono jeden kanał krawędzią doliny i stoku w położeniu wysokościowym takim, by wspólnie z wodami powyżej omawianej części z poza grzbietu można wyprzeć go do Pełtwi na placu Zbożowym i w ten sposób odgraniczono obszar zlewni tylko 39 ha, co przy 6%₀ spadkach kanału daje rozmiar jego 120 X200.

Stok prawy wznosi się wogóle tak stromo, że prawie nie ma trudności ze sprowadzeniem głęboko leżących kanałów ponad poziom wody burzowej Pełtwi; osobny kanał, szczupłych rozmiarów, leżeć będzie wzdłuż przesklepienia Pełtwi odwadniając tylko najbliższe Pełtwi ulice.

Złe warunki odwodnienia istnieją po prawym stoku tylko w miejscu złączenia się dolin Pasieki i Pełtwi. Pasieka założona również za płytko, zwłaszcza, że poziom jej dna jest warunkowany płytkiem położeniem dna Pełtwi na placu Akademickim. — Dla odwodnienia tej niziny wynikła potrzeba założenia kanału osobnego (Villa) który zaczynając się na placu Halickim przekracza w ul. Batorego grzbiet pomiędzy doliną Pasieki a nieistniejącym już potoczkiem w ul. Wałowej i wchodzi w dolinę Pasieki w głębokości tak znacznej, że może, spodem popod istniejące przesklepienie przedłużony, służyć jako kanał odwadniający zbiorczy dla 18 ha niziny położonej po obu stronach Pasieki u jej ujścia do Pełtwi.

W całem założeniu sieci kanałowej zatrzymano konsekwentnie zasasadę kanalizacyi stokowej, t. j. takiej, gdzie główne kanały zbierające leżą wzdłuż stoków i do nich równolegle, boczne prostopadle do spadu stoków.

Korzyść tego założenia jest podwójna: z kanału stokowego wyżej położonego płukać można każdy kanał boczny i cały kanał główny stokowy systemu niższego, wskutek tego ograniczyć liczbę punktów martwych, wymagających osobnych urządzeń do płukań, do zaledwie kilku na całym obszarze Lwowa. Druga zaleta systemu stokowego jest niemniej ważna. Kanały giówne, zbierające i prowadzące znaczne ilości wody mogą leżeć w spadkach małych mając napełnienia i tak korzystne a nawet wręcz powinny leżeć w takich spadkach, aby uniknąć zbyt dużych chy-żości. Kanały boczne rurowe muszą leżeć w spadkach możliwie największych, aby się jako trudno dostępne

za-

Kątegorye te przyjęto

250 0.6%

175 0.5%

IV. niezabudowane i słabo zabudowane części miasta o stromych przeważnie stokach .........

Q = <p ⁶

V 1.8

dla n — 0.00025 we wzorze J = K

1.25

same utrzymywały w czystości, muszą w nich pozostać duże chyżości wobec niekorzystnego napełnienia co jest do osiągnięcia tylko za-pomocą położenia w dużym spadku stoku.

Kształt przekrojów przyjęto: kołowy od 0.25 do 0.50 stosując w nich jako materyał kamionkę, następnie od 50X95 do 180X260 eliptyczny t. j. podwyższony jajowy, jako łatwiej przełazowy i o kształcie sklepienia bardziej dostosowanym do linii ciśnienia tem silniejszym, dalej przekrój złożony o pła-skiem dnie z rynną na wody zużyte we wymiarach od 200X200 do 300X300. W końcu dla kanału prowadzącego wody na oczyszczalnie przekrój gruszkowy, dający w danym wypadku pewne szczególne korzyści. Materyał wszystkich tych typów, prócz kołowych, jest beton z wkładkami kamionko-wemi względnie klinkerami i ciosami jako ubezpieczenie spodów.

l)la obliczenia rozmiarów przekroju po-trzebnem jest przyjęcie pewnego max. opadu i pewnych °/o spływu z różnych kategoryi dorzecza.

głów odpływ

I. śródmieście z zaludnieniem 450 0.9% II. przyległe dzielnice „

III. nizina nad Pełtwią poza torem kolej, państwowej (dzielnica Iłł-cia) Zamarsty-nów.........

100 0.4%

Obserwacya max. deszczu dała 102m/m na obszarze około 1.5 ha odpływ max. przy deszczu obejmującym całość dorzecza Pełtwi 90.75 m/m dla 2224 ha. Uwzględniając współczynniki wsiąkania oraz obszar dorzecza otrzymuje się relacj^e jak ® __ oraz max. natężenie deszczu na jeden ha 108 m/m. Według tych zasad liczone objętości zgadzają się dobrze z pomieszczonemi objętościami w otwartych jeszcze korytach Pełtwi i Pasieki w roku 1881 i tak:

Na Pasiece obszar objęt. pomierz, oblicz.

464.56 ha 24.20m³/sh 22.405 m⁸/sh. Na Pełtwi 1397.6 „ 54.10    „ 54.761 „

„    „    1543.19 „ 59.01    „ 60.527 „

Wezwany na eksperta gminy przez miasto Lindley na podstawie istn. dat pomiar, szukał związku między abs. maxymalnemi natężeniami deszczu a odpowiadającemi im czasami trwania deszczu; następnie na podstawie przeliczonych w sieci aproxymatywnie chyżości, związku między czasem odpływu deszczu a wielkością odwodniczego obszaru. Oczywiście dla pewnego obszaru zlewni miarodajnym będzie max. natężenie opadu jakie odpowiada owemu czasowi odpływu. Stąd znalazł relacyę po zaokrągleniu na

a

\f* oraz max. opad na 1 ha — 108 m/m.

Zaznaczyć trzeba przytem, że współ-

czynnik redukucyjny odnosi się do opadu

nie do odpływu.

W zlewni Lwowskiej nie istnieje opóźnienie odpływu. I tak deszcz o natężeniu 64.2 m/m. trwał dnia 2. VI. 1907 r. minut 65, deszcze o natężeniu jeszcze, wyższem 30' i więcej. Czas odpływu faktyczny, liczony według projektu wynosi: z krańców dorzecza, ulicą Gródecką do placu Zbożowego 14' 9' dla dorzecza 494 ha, długości kanału 3510 mb. Z działu wód ul. Łyczakowskiej do mostu kolejowego 20' 43" przy długości 5383 mb. 2224 ha dorzecza i t. d. Czas opadu jest więc dwa i więcej razy dłuższy od czasu odpływu. Natomiast istnieje, i zawsze pozostanie prawdziwy fakt, że im dorzecze większe, tem przeciętne natężenie deszczu w tem do-

i

rzeczu mniejsze, relacya^__ przedstawia za=

tem to tylko prawo dla stosunków opadowych Lwowa Przez założenie f:-ciu ombro-metrów rozrzuconych w całym obszarze zlewni, można było fakt ten zawsze konsekwentnie stwierdzić. Im było mniejsze natężenie deszczu, tem bardziej jednostajnym był jego rozkład i tem większy obszar dorzecza, jaki deszcz obejmował.

Wymiary liczono jak w Warszawie

1-3    1-44

wzorem Lindleya: V = 63.25    t.j.

Wzór

ten daje wymiar od Kuttera; wygodny jest dlatego, że da się przedstawić we fun-

21.594 mb 15.68% 58.479    „    42.40%

51.290    „    37.28%

2.96o/₀

l-660/o

4.029    „

2.290    „

10 mil. K.

cyi logarytmicznej t. j. na papierze o po-działce log. wykreślić w liniach prostych.

Ohszar objęty projektem kanalizacyi wynosi 2580 ha z przypuszczalnem przyszłem zaludnieniem głów 415.000. (obecnie około 180.000). Wody zużyte oraz deszczowe do 4 krotnego rozcieńczenia będą czyszczone na osadnikach piasku, kołach Geigerowskich i namulnikach. Osadniki piasku w zwykły sposób projektowane jako zagłębienia w dnie, z których elewatorami będzie piasek wyczerpany; koła Geigerowskie składają się ze systemu siatek o otworach 3 m/m, które umieszczone na dole otrzymują wraz z nim ruch przeciw kierunkowi płynięcia wody i zbierać będą na sobie unoszone wodą zanieczyszczenia. Zanieczyszczenia te są automatycznie szczotkami zrzucane na wstęgi transportowe, skąd, również automatycznie, na wózki kolejki. Poza każdem z 4-ch kół leży namulnik wykonany jako basen 40 m długi, 6.0 m szeroki z 4-ma zagłębieniami, w których leżą wyloty rur namułowych. Chyżość przepływu normalna będzie wynosiła w basenach 10—15 m/m. wzrośnie przy wodzie burzowej do max. 44 m/m. Czas zatrzymania się wody w basenie wyniesie 1 P 9" do 43' 31" w czasie burzy spadnie do min. 15' 4". Na razie wykonane będą dwa koła i dwa baseny w miarę potrzeby dalsze dwa będą uzupełniane. Woda wychodząca z oczyszczalni przejdzie dwoma syfonami popod Pełtew w główny kanał irygacyjny doliny Pełtwi.

Nakoniec należy powiedzieć słów parę o materyale w jakim przyjdzie kanały zakładać. Na ogół materyał nie jest korzystnym. Książę ruski obrał Lwów jako swoją siedzibę ze względu na niedostępne położenie jego wśród borów i moczarów. Lwów ruski leżał na opoczystym stoku Wysokiego Zamku; Lwów niemiecki, forteca warowana murami i wałami na wzgórku, również opoczystym, leżącym między potoczkiem, ulicy obecnie Skarbkowskiej a Wałowej. Z wyjątkiem strony północno-wschodniej, obecnego wzgórza ul. Kurkowej oraz kościoła Karmelitów, poza murami miasta rozciągały się dookoła bagna. Bagna i stawy z czasem zamulone, zasypane śmieciami i gruzem stały się terenem, na którym zabudował się obecny nowy Lwów. Wskutek tego w ul. Słonecznej, Rzeżnickiej i pl. Zbożowym w głębokości 2—4 m znachodzi się 2—4 m gruby pokład torfu. Na pl. Gołuchowskim, ul. Hetmańskiej na 6-ciu metrach jest wciąż jeszcze stawarka, opoka znachodzi się tu dopiero w około 10-ciu m.

Tak przedstawiają się warunki fundowania w blizkości śródmieścia; na przedmieściach te części które leżą w silnych stokach mają opokę zwykle tuż pod powierzchnia terenu, zaś płaskowzgórze na granicy dorzecza Wereszycy oraz nizina Pełtwi poniżej plantu kolei państwowej składa się z kilkumetrowej warstwy piasku, niesłychanie miałkiego, leżącego na opoce. Niestety tak w dolinie Pełtwi jak i na wyżynach piasek jest zupełnie przepojony wodą, w dołach fundamentowych przedstawia się zatem jako piasek płynny. Fundowanie będzie tu więc również uciążliwe, gdyż zachodzi obawa wypompowywania z wodą i piasku, za czem musiałyby nastąpić zarysowania się i uszkodzenia sąsiednich domów. Proponowanem jest więc w piaskach płynnych obniżenie wody gruntowej zapomocą szeregu studzień rurowych 10 m/m. zakładanych wzdłuż wykopu, złączonych ze sobą rurą ssącą i pompą centryfugalną. Otworów musi przyjść tak wiele, aby chyżość dopływu wody do nich był mniejszą, niż chyżość unoszenia piasku przez wodę, depresya przy pompowaniu taka, aby wykop był bez wody.

Cała sieć kanałowa, projektowana obecnie wynosi 137.684 mb w czem mieści się starych kanałów . przekrojów rur. .

„ eliptycz. .

„ złożonych .

„ gruszkow. .

137.684    „    99.98%

Koszt ogólny obliczony jest na okrągło

Lwów, w czerwcu 1910 r.

INŻ. KAROL POMIANOWSKI.

Siły wodne w Galicyi.

Galieya należy do czteru systemów rzek a to w przeważnej większości do Wisły i Dniestru, we wschodniej połaci kraju w małej części do Prutu w zupełnie znikomej do Dniepru.

Siły wodne rzek owych wyzyskiwane dotychczas w bardzo szczupłych rozmiarach budziły jednak zainteresowanie oddawna. Celem ustalenia faktycznej wielkości sił wodnych zawotowała reprezentacya kraju w r. 1903 stałą roczną dotacyę na zebranie szczegółowych dat, oraz zestawienie katastru sił wodnych. Z funduszów tych zbadano dotychczas dorzecze : Dunajca, Stryja, Oporu, Soły i Skawy. Znacznie później, bo w r. 1906 Rząd austryacki zajął się również sprawą zbadania sił wodnych w całem państwie, tworząc osobny oddział w ministerstwie pracy, działalność jednak biura tego ograniczył przede-wszystkiem na zestawienie sił wodnych w krajach alpejskich, oraz projckta zakładów mających za zadanie elektryzacyę alpejskich li-nij kolejowych.

W Galicyi badanie sił wodnych znalazło znaczne ułatwienie wskutek istnienia obserwowanych systematycznie od szeregu lat stacyj ombrometrycznych (428 sztuk), oraz wodoskazowych (219 stacyj) a w ostatnim dziesiątku lat wskutek wykonania licznych pomiarów niwelacyjnych i hydrometrycznych przeprowadzonych dla celów regulacyi niemal na wszystkich rzekach w kraju.

Siły wodne dorzecza tak Wisły jak i Dniestru podzielić się dadzą na siły rzek górskich oraz siły rzek nizinnych, przyczem zrobić trzeba dwa podziały mianowicie odróżnić Dunajec i Czeremosz od reszty rzek górskich, zaś wśród rzek nizinnych odróżnić rzeki, których źródła, lub których dopływów źródła leżą w Karpatach od tych, których źródła wytrysku ją wyłącznie w nizinach.

Z pierwszego działu oraz z pierwszego podziału zbadanym jest tylko Dunajec. Pomiary na Czeremoszu są w toku. Obie te rzeki przedstawiają typ zupełnie odrębny i niemal alpejski. Wysoki poziom dorzecza dochodzący dla Dunajca do 2650 m. w Gerlachu i Łomnicy sprawia, że opady deszczowe są znaczne dochodzą do 1600 mm. w roku. Istniejące lub piargami zasypane jeziorka tatrzańskie, z łoża skał wapiennych umożliwiają powstanie obfitych źródeł, rzeczywistych jak w Chochołowie i Kościeliskach, (300 L. sek., min.) lub przelewów zasypanych jeziorek (Wywierzyska max. wyżej 1500L. sek. min. ok. 300 L. sek.). Znana częstość opadów, owa osławiona zmienność aury podhalańskiej sprawia, że stany wód nizkie są względnie rzadkie, trwają czas krótki i ograniczają się do miesięcy zimowych. Ogólna obfitość wód w ciągu roku jest wielka. Przez 9 miesięcy w roku spływa na Dunajcu z dorzecza 1 km² najmniej 15 L. sek. w Nowym Targu (dorzecze 535 km²), 12 L. sek. w Krościenku (dorzecza 1500 km²) ok. 8 L. sek. w Melsztynie (5300 km²), na Popradzie w części należącej do Galicyi 7,86 I.. sek. z 1 km². Przy najniższych stanach rocznych spadają te cyfry do połowy, w latach wyjątkowej posuchy, jak w sierpniu r. 1904 do ok. 4-tej

Spadki Dunajca są znaczę : Białego Dunajca 8,5 %o do Poronina, 11,5 do Zakopanego, Czarnego Dunajca 10%o od Długopola do Kościeliskiej, Dunajca samego 3,4°/₀₀ po Sącz, poniżej jeszcze 2,7 i 1,3%₀. Oba czynniki, duży spadek i duże objętości wody dają w rezultacie bardzo znaczne siły wodne. W dorzeczu Dunajca, według dat najświeższych, wynosi suma sił wodnych efektywnych 110.000 HP. w dorzeczu mierzącem w Galicy i 4.800 km². Cyfra sił średnich liczona na 1 km² dorzecza wydarza się dla Dunajca 22,9 HP.

Zći-

co z biegiem czasu nie-wzrosną siły wodne

części. Cyfry te jednak zbliżają się bardzo do przeciętnej 9-miesięcznej rzek alpejskich w ilości 10 L. sek. i km².

Gorsze znacznie stosunki są w innych rzekach karpackich.

Ponieważ wał karpacki jest stosunkowo wąski, niski, przeto rzeki w górskim swym hiegu nie obejmują zbyt rozciągłych dorzeczy, t. zn. tam gdzie spadki ich są duże, prowadzą małe objętości wody. W biegu średnim t. j. w tym, w którym może być mowa o ra-cyonalnem wyzyskaniu sił wodnych wielkość spadku leży między 3 i 5 %₀, rzadko bywa przekraczaną, jak 6%₀ Prut, 8 do 10%₀ Łomnica. Objętości wody prowadzone przez rzeki w stanach średnich (270 dni w roku) wynoszą z reguły 6 L. km², przy stanach niskich połowę lub cokolwiek poniżej połowy. Wyjątkowe minima niemal katastrofalne, jak w r. 1904 spadają do 1,3 L. kra². Wielkość sił liczona 1 km²naobrachowana dla 45.500 km² zbadanych dorzeczy wynosi normalnie 50.000 HP. Jeśli dla Czeremoszu przyjmiemy cyfrę pośrednią pomiędzy Dunajcem a resztą rzek karpackich, otrzymamy na całości powierzchni Karpat i Podkarpacia 30.000 km², siłę rzek górskich równą 336.000 III¹. Badanie dotychczasowe wykazują, że z cyfry sumy sił wodnych ok. 50 % da się skoncentrować w nielicznych większych kładach, które pozwolą na zupełnie ekonomiczne wyzyskanie siły.

Odrębna wzmianka należy się przy rzekach górskich skoncentrowanym przez naturę siłom wodnym na serpentynach. Serpentyna Dunajca pod Kurowem na 220 m. b. koncentruje 6 m. spadku i ok. 2000 HP. siły, Sanu pod Myczkowcami na 100 ni. b. sztolni 10 m. spadku i 600 IIP. siły, podobnie

Stryja koło Kropiwnika, wreszcie Popradu pod Żegiestowem na 550 m. sztolni, 12 m. spadu i ok. 1.000 HP.

Przyczyną stosunkowo małej ilości odpływu z 1 km² na rzekach karpackich, jest zanik kultur bisowych oraz zupełna nieprze-puszczalność tlyszu karpackiego. Dwa te czynniki powodują również to, że ilość wód burzowych jest bardzo znaczną, dochodzi dla małych dorzeczy (40 km² Jasiennica) do 3 m³ sek., dużych (2000 kin² Stryj) do 1 m3 sek. Stosunek zatem między ilościami wód normalnych a maxymalnych wynosi 6:3000 do 6 : 1000, dla jeszcze mniejszych dorzeczy odpowiednio więcej. Objętość wód normalnych wynosi średnio 23 % średniej arytmetycznej ilości odpływu w rzece w ciągu całego roku. Brak wody przy stanach niskich i średnich występuje tu raz jeszcze niekorzystnie jako nadmiar wody powodziowej. Stąd bliska jest myśl założenia regulatora odpływu we formie zbiorników, uzyskanych przez zamknięcia dolin. Akcya w tym kierunku została podjętą i z r. 1912 rozpocznie się budowa pewnej liczby zbiorników powodziowych służących równocześnie do podnoszenia stanów niskich.

Zbiorniki powiększą znacznie sumę sił wodnych. Budowa 7 zbiorników w dorzeczu Stryja i Oporu o pojemności wody powodziowej 124 mil. m³ podniosłaby sumę sił wodnych w tym dorzeczu z 41.833 na 82.055 HP. t. j. o 96% sprowadzając równocześnie zupełną stałość siły w ciągu roku. Podobnie rzecz ma się na Skawie i Sole. W razie systematycznego zabudowania zbiornika poszczególnych rzek zawodnie nastąpi owych rzek karpackich do wartości niemal podwójnej.

Drugą grupę rzek naszych stanowią rzeki nizinne, zajmujące przestrzeń kraju j 48.000 km². Są to dopływy Wisły w zachodniej, Dniestru we wschodniej połaci kraju. Dopływy Wisły prawe, są to rzeki karpackie, w dolnym hiegu ze spadkami ok. i niżej 1 %0 oraz dopływy, biorące początek w nizinach, z natury rzeczy drobne, lecz wcale we wodę obfite. Bzeki karpackie w nizinnym swym biegu niemal nie wchodzą w rachubę jako motor wodny, rzeki czysto-nizinne są bardzo wartościowym, chociaż drobnym motorem

005

poruszającym liczne młynki, tracze, papiernie. Większe siły na nich nie dadzą się skoncentrować.

Dopływy Dniestru prawostronne są rzekami karpackiemi, gdyż Dniestr płynie po Stanisławów wzdłuż krawędzi Podkarpacia. Rzeki te leżą jeszcze w spadkach kilkupro-milowych; poniżej Stanisławowa wchodzi Dniestr w płaskowyż podolski i zbiera z obu stron dopływy nizinne, zaś rolę jego w przyjmowaniu rzek karpackich obejmuje Prut.

Dniestr sam w nizinnym swym biegu nie przedstawia żadnej wybitnej siły wodnej ze względu na swe niezmiernie małe spadki. Dopływy jego lewostronne podolskie posiadają swój zupełnie odrębny charakter. Ponieważ jar dniestrowy jest wcięty na 100 m. głęboko w płaskowyż podolski, przeto dopływy dniestrowe muszą się zniżyć do poziomu Dniestru, mają więc spadki względnie wcale znaczne. Największy dopływ Dniestru Seret (3.000 km²) na 1 °/₀₀ w biegu dolnym, mniejsza od niego Strypa (2.000 km²), 3°/ mniejszy jeszcze Dżuryn 5%₀ i t. d. Ustrój geologiczny Podola jest taki, że pod bardzo pulchnym i przepuszczalnym czarnoziemem leżą pokłady wapienia, pod niemi spękane piaskowce dewońskie i sylur we formie skał nieprzepuszczalnych. Pierwszy horyzont wód wgłębnych spotyka się we wapieniach na dewonie, drugi na sybirze. Przepuszczalność wierzchniego czarnoziemu sprawia, że woda opadowa wsiąka niezmiernie szybko i łatwo, że letnie wezbrania zdarzają się wyjątkowo po niezmiernie obfitych deszczach, jak w dniu 5. maja 1910, ilość wody powodziowej jest na ogół mała, natomiast obfitość źródeł i ilość wód średnich w stosunku do wysokości opadów bardzo znaczna. Stosunek wód burzowych do średnich określa się cyfrą dla Seretu (3.000 km²) jak 20:1, dla mniejszych dorzeczy 50 : 1 i t. d. Na wyrównanie stawów wpływa jeszcze na Podolu w znakomitym stopniu znaczna liczba istniejących stanów.

Mimo znacznie mniejszych niż w Karpatach opadów rocznych, bo zamiast 1200 mm. średnio w roku, 600 mm. ilości wód normalnych lewych dopływów Dniestru są wcale znaczne dla rzek podolskich n. p. na Serecie 2,5 L. sek. na Strypie 3,0 L. sek., dla innych dopływów nizinnych jak Wereszycy 4,5 K. sek. i km². W rezultacie więc wielkość sił wodnych na rzekach nizinnych a dopływach Dniestru przedstawia się sumą wcale poważną.

Suma sił rzek nizinnych w dorzeczach tak Wisły, jak i Dniestru na przestrzeni ogólnej 48.000 km² szacować się da na 135.000 HP.

0 stawach leżących na dopływie Dniestru należy się osobna wzmianka. Największe stawy jak Drozdowiecki, Janowski, Tarnopolski, Brzeżański, Ottyniowiecki zajmują przestrzeń kilkuset do tysiąca mg. Istnieją do dziś ślady urządzeń stawowych takich, że cała dolina rzeki była przegrodzoną groblami stawowemi a cały spad rzeki podzielony stawami na stopnie. Wyzyskiwano więc na młynach całkowity rzeczywisty spad rzeki na bardzo długich przestrzeniach. Z biegiem czasu wskutek zamulenia się stawów upadku gospodarstwa rybnego, zmiany własności a przedewszystkicm niezrozumienia wartości stawu jako czynnika wyrównującego, poznoszono stawy, młyny opustoszały, stawiska stały się w znacznej części nieużytkami zalewanymi przez zwiększone powodzie rzek. Stosunki wodne dawniejsze zmieniły się zatem na gorsze, w najnowszych dopiero latach objawia się z powrotem dążność ku zakładaniu stawów w łączności z zaprowadzenie racyonalnego gospodarstwa rybnego.

Charakterystyczną cechą rzek nizinnych zwłaszcza podolskich nie wyłączając i głównego recipienta Dniestru, są liczne zakola, serpentyny tak znaczne, że n. p. Dżuryn po 5 km. biegu okrążywszy Stary Monaster i zamek Czerwonogrodzki wraca w położenie dwadzieścia parę mętrów odległe od górnego koryta. Ośmnaście metrów wysoki wodospad naturalny powstał w najwęższym miejscu. Podobnie silne zakole robi Seret koło Janowa, Strypa powyżej Buczacza i t. d. Rzeczka Duba w dolnym swym biegu zbliża się tak znacznie do Dniestru, że dzieli ją od jaru Dniestrowego zaledwie 700 m. szeroki pas skały. Różnica poziomów zwierciadeł wody wynosi tu 29 m. Wkońcu sam Dniestr pod Łuką tworzy serpentynę 26 km. długą. W najwęż-szein miejscu mierzy zaledwie 1060 m, różnica poziomów wody wynosi 9,6 m. Serpentyny owe są doskonałymi punktami wyzyskania skoncentrowania siły wodnej, częściowo już zużytkowanej, jak na Serecie, Strypie, na Dżurynie (180 HP.), częściowo projektowane jak 12.000 HP. wielki zakład wodny na Dniestrze koło Łuki.

Całość sił wodnych w Galicyi wynosi 470.000 HP., z tych wyzyskać się da ekonomicznie ok. 50% t. j. 235.000 HP. Ilość obecnie wyzyskanych sił wodnych w kraju szacować się da na ok. 8.000 HP. t. j. 3,4 % rzeczywistej siły wodnej. Natomiast siły wodne skoncentrowane na 8 zakładach wodnych położonych w najkorzystniejszych miejscach rzek galicyjskich dadzą w sumie siłę 31.000 HP. t. j. 13,2% całkowitej siły rzek galicyjskich.

Lwów w lipcu 1910 r.

INŻ. MAURYCY ALTENBERG.

Siły wodne w Galicyi.

Jako wstęp niech służy krótkie usprawiedliwienie, dlaczego w sprawie tej zabiera głos sekcya elektrotechniczna i dlaczego powierzono opracowanie elektrotechnikowi, a nie hydrotechnikowi.

Wytłómaczenie proste, jeżeli przypom-niemy, że znaczenie sił wodnych urosło do czynnika wartości pierwrzorzędnej od doświadczenia wykonanego podczas kongresu elektrotechnicznego r. 1891 w Frankfurcie nad Menem, kiedy to przeniesiono siłę wodną rzeki Nekar w Lauffen zapomocą prądu elektrycznego na odległość 175 km. do Frankfurtu i wykazano ekonomiczne działanie tego rodzaju przeniesienia. Elektrotechnika wydobyła wówczas siły wodne z odludzia górskiego i wprowadziła je przewodami swoimi w środowiska cywilizacyi umożliwiając w ten sposób ich ekonomiczne zastosowanie. Od owego czasu elektrotechnika stale wywiera pewną opiekę nad siłami wodnemi i dwa te czynniki wzajem się wspierają: elektrotechnika przez rozwój coraz wyższych napięć rozszerza sferę działania siły wodnej, siły wodne przez swą rentowność w wielkich wodospadach, przy jeziorach i lodowcach umożliwiają rozwój elektrochemii i ele-ktrometalurgii. Stąd też pochodzi, że największe zainteresowanie dla badania i wyzyskania sił wodnych okazują elektrotechnicy, wyprzedzając pod tym względem nieraz właściwym fachowców hydrologicznych i hydrotechnicznych.

Ze kwestya sił wodnych w Galicyi właśnie w ostatnich kilku latach żywiej zajmuje umysły naszych techników, pochodzi z ogólnej tendencyi uprzemysłowienia kraju. Do tego celu mają nam w pierwszym rzędzie pomódz jako źródła siły popędowej: ropa i woda. Znaczenie ropy czy to dla opału pod kotłem, czy wprost jako paliwa dla motorów ropnych jest w naszym kraju przez wszystkich uznane, jakkolwiek nie w właściwym stopniu wyzyskane. Na punkcie wody natomiast panują jeszcze najsprzeczniejsze zapatrywania, które zwłaszcza w sferach urzędowych graniczą z krańcowym pesymizmem.

Objektywnej i szczegółowej ocenie naszych sił wodnych poświęcam pracę niniejszą.

I. Ile siły wodnej posiada Galicya?

Na pytanie to, którego dokładne rozwiązanie stanowiłoby najważniejszy klucz do oceny naszych sił wodnych, można przy dzisiejszym stanie badań odnośnych odpowiedzieć tylko w grubem przybliżeniu.

Rozpatrzmy naprzód ogólnie, jakie mo-menta wchodzą w rachubę przy oznaczeniu ilości sił wodnych.

Mechanicznie biorąc wystarcza znajomość dwóch zasadniczych elementów siły wodnej t. j. spadku i ilości wody. Już jednak badanie ilości wody wymaga długoletnich studyów, gdyż stany wody są zmienne zarówno w ciągu jednego roku, jak również w ciągu szeregu lat po sobie następujących. Według tych zmiennych ilości wody rozróżniamy również rozmaite wielkości sił wodnych, a więc siły minimalne, które są do

czy trzeciorzędny z ominięciem

Dla drugiej kategoryi przytaczamy szkic projektu, który podał inż. Pomianowski*), proponując przeprowadzenie wody Were-szycy przez potok Baków do Wiszenki na odległość 19 km, przyczem uzyskać by można spadek 52 m, a siła normalna wynosiłaby 1500 SK; podobnie przez przeprowadzenie wody Strwiąża pod Chyrowem kanałem 18 km w dolinę Wyrwy (dorzecze Wi-

dyspozycyi przez cały rok i siły normalne, na które można liczyć przynajmniej przez 9 miesięcy do roku. Ponieważ zarówno stany minimalne, jak i normalne zmieniają się z roku na rok, więc definicye nasze odnoszą się do przeciętnych cyfr wypośrodkowanych z dłuższego okresu badań.

Dalszym momentem stanowiącym o wielkości, a przedewszystkiem o wartości siły wodnej jest konfiguracya terenu. Jest ona ważna zarówno ze stanowiska spadku, jak i ilości wody. Od sytuacyi zależy bowiem możliwość spiętrzenia zwierciadła wody, jak również możliwość uzyskania znacznego spadu krótkim kanałem przez obcięcie dłuższych kolan rzeki. Taki wypadek klasyczny zachodzi na Dniestrze pod Uniżeni, gdzie tunelem 1, 1 km. długim można obciąć 26 km rzeki i zyskać spad 11,7 m. odpowiadający normalnie 11000 SK, podczas gdy Dniestr, byłby w części tej dla siły wodnej przy spadku 0,35%₀ zupełnie bezwartościowy.

Szczególnym wypadkiem tej kategoryi tworzenia spadków jest uchwycenie wody pewnej rzeki o małym albo nieznacznym spadku i przeprowadzenie jej w korzystnym punkcie do innego ścieku położonego na poziomie znacznie niższym. Ów drugi ściek może być albo recipientem głównym, do którego wprowadza się dopływ pierwszorzędny lub drugo

ich właściwego ujścia, albo też można wyzyskać spad między dwiema rzekami zupełnie obcych dorzeczy.

Jako przykład pierwszej kategoryi niech służy rzeka Dupa koło Bedrykowiec, która z ominięciem ujścia swego do Seretu mogłaby zostać wprowadzona do Dniestru koło Bedrykowiec, przyczem by powstał spadek około 130 m. przez przebicie sztolni 0,7.5 km długiej.

9 Czasopismo techniczne 1907. Nr. 19. str. 291.

sły) uzyskałoby się spadek 126 m, który odpowiada sile 2500 SK.

Wszystkie te przykłady udowadniają dostatecznie znaczenie sytuacyi dla oceny siły wodnej ze stanowiska spadku. Nie mniejsze znaczenie ma sytuacya dla drugiego elementu siły wodnej, a mianowicie dla ilości wody. Ilość wody można zwiększyć przez czerpanie zapasów nie tylko z samych źródeł ale i z magazynów wodnych czyli zbiorników. Zbiorniki takie mogą być naturalne albo sztuczne; naturalnymi zbiornikami są stawy i jeziora, sztucznymi same kanały dopływowe, jeżeli długość jest dość znaczna, albo zbiorniki spe-cyalne założone w dolinie zamkniętej murami oporowymi.

Jeżeli mowa o zwiększeniu ilości wody przez zbiornik, to należy to rozumieć w taki sposób, że w pewnych godzinach, czy dniach, czy też dłuższych okresach gromadzę wodę w zbiorniku, aby w innych godzinach lub porach korzystać z niej, wypuszczając ją ze zbiornika w ściśle określonych ilościach. Wchodzi tu więc pod uwagę nowy element siły wodnej: czas działania siły i zostający z tem w związku t. zw. w s p ó ł c z y n-nik wyzysku. Element ten do niedawna zupełnie niedoceniany uzyskał właściwe znaczenie dopiero w ostatnich latach pod wpływem prac I n tzeg o, Matterna, Go 1 w iga i wielu innych i przyczynił się do niemałego pogłębienia techniki wyzyskania sił wodnych-

Jeżeli dotąd pisaliśmy o sile wodnej wyrażonej w pewnej ilości sił końskich, to mieliśmy zawsze na myśli zastosowanie jej bez przerwy przez cały rok po 24 godzin na dobę. Niewielka jednak ilość gałęzi przemysłu korzysta ze siły bez przerwy przez dzień i noc. Zwyczajnie zużycie siły ogranicza się do 10 lub 11 godzin dziennych w warsztatach i zakładach fabrycznych, albo do kilku godzin wieczornych w zakładach dla oświetlenia elektrycznego ; wreszcie przy zastosowaniu siły do pędzenia tramwajów albo kolei ruch trwa wprawdzie 18 do 24 godzin ale podlega znacznym wahaniom tak, że chwilami tylko bardzo mała część siły jest wyzyskana. Nazywając stosunek ilości sił końskich pomnożonych przez ilość godzin ich zastosowania czyli t. zw. koniogodzin rzeczywiście wyzyskanych, do ilości koniogodzin dających się wyprodukować przez 24 godzinny nie przerwany ruch „współczynnikiem wyzysku“, dochodzimy do wniosku, że w zakładach fabrycznych i warsztatach mechanicznych o l()-go-dzinnym czasie pracy współczynnik ten wynosi około 42%, w zakładach oświetlenia elektrycznego 30% i mniej, a w zakładach wytwarzających prąd dla tramwajów i kolei tylko około 28%. Reszta siły wodnej zastosowanej do zakładów wymienionych traci się bez pożytku, gdyż woda nie wykonawszy żadnej pracy w turbinie, odpływa przepustem z powrotem do rzeki. Aby temu zapo-biedz zakłada się zbiorniki t. zw. wyrównawcze, w których magazynuje się woda w chwilach przerwy ruchu lub mniejszego zapotrzebowania, aby ją potem zużytkować w chwilach normalnego ruchu lub zwiększonego obciążenia. Pojemność zbiornika dla wyrównania zmiennego zapotrzebowania siły zależy od spadku, jaki istnieje między zbiornikiem i poziomem kanału odpływowego; pojemność maleje w miarę wzrostu spadku. W ten sposób dla fabryki potrzebującej 100 SK do normalnego ruchu 10-godzinnego wystarcza siła wodna 41,6 SK, i zbiornik o pojemności 209G6m³ przy spadku 10 m, o pojemności 10483m³ przy spadku 20m i t. d. Jeżeli zbiornik nie da się zmieścić przy trasie kanału, jakto zwyczajnie bywa bezpośrednio przed wejściem wody do turbin, można wówczas skorzystać z dowolnego wzniesienia znajdującego się w pobliżu zakładu wodnego i tam założyć zbiornik. Zbiornik ten napełnia się przez pompowanie z zakładu wodnego siłą wolną, niewyzy-skaną przez pracę użyteczną, aby z niej korzystać w razie większego zapotrzebowania. Przy zbiorniku takim zyskuje się na czysto po uwzględnieniu strat w pompach, rurociągach i t. d. około 55%, tak że urządzenie takie stanowi bardzo pożądane uzupełnienie siły wodnej naturalnej. Ma ono ponadto dwie zalety szczególne. Raz, że można zbiornik umieścić zależnie od terenu możliwie wysoko ponad zakładem wodnym, przez co pojemność jego, rurociągi, pompy są mniejsze i tańsze; drugi raz, że położenie zbiornika wraz z całem urządzeniem mechanicznem można przesunąć dowolnie w korzystne miejsce, choćby odległe od zakładu głównego, gdyż, mając do dyspozycyi prąd elektryczny w zakładzie głównym, można go przenieść na dowolną odległość i tam zastosować do pędzenia pomp napełniających zbiornik. Przy odwrotnem działaniu, kiedy woda ze zbiornika spada, ta sama maszyna elektryczna, która przed chwilą pracowała jako motor poruszający pompę, służy jako generator do wytwarzania prądu elektrycznego, który wspólnie z prądem głównego zakładu zasila miejsca zbyta prądu.

O wiele ważniejsze znaczenie aniżeli takie zbiorniki dla wyrównania wahań w obciążeniu dziennem mają zbiorniki, których celem jest magazynowanie wody w porach większych opadów, aby podnieść stan wód podczas posuchy przez zasilanie rzeki z owych zapasów. Kto się tylko pobieżnie zajmował badaniem ilości wody podczas wielkich ulew, które przewyższają czasem kilkasetkrotnie najmniejsze stany wód, zrozumie łatwo, że uchwycenie wody wielkiej i powodziowej wymaga zbiorników olbrzymiej pojemności zdolne pomieścić miliony m³ wody. Zbiorniki takie trzeba zakładać w dolinach o gruncie nieprzepuszczalnym, przez zamknięcie odpływu murem oporowym odpowiedniej wysokości. Poza murem tworzy się sztuczne jezioro zatapiające wszystko, co się znajduje niżej zwierciadła spiętrzonej wody, więc kultury, chaty, drogi i t. d. Stąd wynika wielka trudność w wyborze właściwych miejsc na tego rodzaju zbiorniki i wysokie koszta połączone z ich budową. A jednak budowa tego rodzaju zbiorników rozpowszechnia się coraz bardziej w krajach o podobnym układzie oro-i hydrograficznym, co Galicy a.

W Niemczech mnożą się one z roku na rok, a już w krajach sudeckich Monarchii austro-węgierskiej spotykamy pokaźny ich zastęp, których budowa pochłonęła wiele milionów koron. Że wkłady milionowe w budowle tego rodzaju są uzasadnione, wynika z wielkiej wartości zbiorników nie tyle dla polepszenia wartości sił wodnych przez podwyższenie niższych stanów wody, ale głównie i przedewszystkiem dla zmniejszania lub zupełnego usunięcia klęsk powodzi. Dla Gali-cyi jeden rok obfitszego opadu przedstawia straty milionowe, a każda wielka woda wiosenna, czy jesienna pozostawia za sobą krociowe szkody. Temu nie zapobieże żadna re-gulacya; jedyne radykalne lekarstwo, które przyczynia się do ogólnego polepszenia sto-

O ile zbiorniki wpływają na podwyższenie nizkich stanów wody, wykażemy poniżej na konkretnych cyfrach podając wyniki odnośnych badań krajowego biura melioracyjnego w Galicyi.

Streszczając przedstawione wywody co do spadku rzek, ilości wody i czasu wyzyskania siły wodnej, możemy hasło nowoczesnej techniki zużytkowania sił wodnych wyrazić w następujący sposób: Bzeka nadająca się do wyzyskania siły wodnej powinna być tak zużytkowana, aby nie stracić ani jednego metra spadku, ani jednego litra wody, a n i j e d n e j godzi n y zastosowania. Dlatego też dążeniem wszystkich urzędowych badań współczesnych w tej dziedzinie jest poznanie całokształtu biegu rzeki, ułożenie planu wyzyskania jej w całości, tak, aby projektowanie wzgl. wykonanie jednego zakładu wodnego nie kolidowało a późnięj-szem racyonalnem wyzyskaniem innych części danej rzeki: dalszem dążeniem jest ogólna najbardziej wartościowe pod względem siły

sunków odpływu i umożliwia racyonalną gospodarkę wodną, to budowa zbiorników.

Nawiasem tylko dodamy, że zbiorniki nastręczają oprócz zastosowania w dwóch wymienionych kierunkach szereg dalszych poważnych korzyści jako rezerwoary dla zasilania dróg wodnych, dla wodociągów, me-lioracyi, co przy budowie i obliczeniu rentowności zawsze się bierze pod uwagę.

Wobec tak doniosłego znaczenia zbiorników, trzeba inwestycye na nie łożone rozpatrywać z tego samego punktu widzenia, co na koleje, regulacyę rzek i podobne urządzenia dobra publicznego. To nie jest przedsiębiorstwo, ale podniesienie bogactwa krajowego, uzdrowienie stosunków. Są to zarazem budowle trwałe, zdolne przetrwać całe wieki, a przy rozumnie obmyślanym projekcie mogą one nawet przynosić bezpośrednie dochody, jak tego mamy liczne przykłady w Niemczech. — Można bowiem wyzyskać energię spadów powstających przy murach oporowych zbiorników i z dochodów sprzedaży prądu elektrycznego pokryć znaczną część kosztów budowy. Taki zbiornik na rzece Urft w Niemczech o pojemności 45 milj. m³ wody został wyłącznie wybudowany jako przedsiębiorstwo sprzedaży energii elektrycznej.

poprawa stosunków odpływu przez budowę zbiorników.

Tak postępują biura hydrograficzne w Szwajcaryi, Francyi, Bawaryi, Witenbergii, Badenii i Austryi.

Przedstawiliśmy w grubych zarysach najgłówniejsze charakterystyczne momenta, które są konieczne przy ocenie siły wodnej. Przystępujemy obecnie do próby zestawienia sumy sił wodnych w Galicyi.

Najpierw starajmy się zebrać wyniki ścisłych badań wykonanych przez organy urzędowe.

Historycznie najstarsze są badania kraj o we-go biura hydrograficznego przy namiestnictwie we Lwowie. Biuro to publikujące roczniki o dorzeczach Wisły, Dniestru i Prutu od r. 1893 ma na oku badanie wód naszych wyłącznie tylko z punktu widzenia regulacyi rzek. Już i te materyały zawierają jednak szereg ważnych danych dla oceny sił wodnych. W rocznikach znajdujemy między innemi profile podłużne Wisły, Dunajca, Wisłoki, Sanu, Dniestru, Prutu i cały szereg pomiarów hydro-metrycznych. Do roku 1906 włącznie opublikowano 346 pomiarów ilości wody z tych 300 w dorzeczu Wisły a 46 w dorzeczu Dniestru. Zapiski biura opublikowane, jak niemniej materyały zebrane nie drukowane, jednak dostępne dla każdego, są niewątpliwie bardzo wartościowe przy opracowaniu spe-cyalnego projektu, jednak dla wydania sądu ogólnego o wielkości siły wodnej w Galicyi są niewystarczające. Nie tylko bowiem nie zawierają one dat co do górnych biegów rzek, zwyczajnie dość ważnych ze stanowiska siły wodnej, ale wogóle cała praca biura jako zmierzająca do innego celu tylko pośrednio może pomódz do oceny wielkości sił wodnych. Dopiero w roku 1906 ministeryum spraw wewnętrznych jako naczelna władza biur hydrograficznych wydało okólnik, według którego kompetencya biur hydrograficznych została rozszerzona również na badanie siły wodnej rzek austryackich. Nie we wszystkich jednak prowincyacli Monarchii mają być badania te jednocześnie przeprowadzone; studya te będą wykonane według pewnego z góry określonego planu, a na pierwszem miejscu stoją rzeki alpejskie, jako

wo mieś.) 200000 „

i jako źródło prądu elektrycznego dla kolei alpejskich.

Pierwszy zeszyt publikacyi odnośnych centralnego biura hydrograficznego, zawierający 23 arkuszy z dorzeczy Dunaju, Innu, Truny, Renu, Adygi, Isonza, Zermanii, Cetiny wyszedł z druku w marcu 1910 r.

Przeglądając treść tego zeszytu widzimy od razu, ile pozostaje do uzupełnienia w dotychczasowych badaniach biur hydrograficznych, jeżeli one mają służyć do oryentacyi co do wielkości sił wodnych. Zestawienie sił wodnych dla 467 km bieżących rzek zawartych w wydanym zeszycie wymagało wykonania 300 nowych pomiarów hydrometrycz-nych. Żeby cyfry, te przetłumacyć na stosunki galicyjskie zauważymy, że sam Dunajec z dopływami liczy przeszło 467 km bieżących, a w całem dorzeczu Wisły wykonano za 8 lat 300 pomiarów hydrometrycznych. Z pomiarów tych w dodatku większa część odnosi się do wyższych stanów wody, które ze stanowiska użycia siły wodnej budzą znacznie mniejsze zainteresowanie.

Czy i kiedy studyum rzek karpackich przez władze rządowe będzie przeprowadzone w kierunku zbadania sił wodnych, nie da się jeszcze dziś powiedzieć.

Zanim przejdziemy do studyów przeprowadzonych przez władze autonomiczne w zakresie sił wodnych, chcielibyśmy wspomnieć o publikacyi inż. M. Rybczyńskiego z kraj. biura hydrograficznego 9, który na podstawie materyałów zebranych przez biuro hydrograficzne starał się oznaczyć w przybliżeniu sumę sił wodnych w Galicyi w dorzeczach górskich dopływów Wisły i Dniestru. Inż. R. klasyfikuje stany wody nieco odmien-niej, aniżeli wyżej podano, a mianowicie jako wodę normalną przyjmuje stan wody, poniżej którego woda spada co najwyżej przez 4 miesiące do roku, a więc stan trwający przez 8 miesięcy t. j. o miesiąc krócej, aniżeli w naszej defmicyi. Wodę małą nazywa 10 miesięczny stan wody, a minimalną całoroczny. Wobec tego przyjęty przez nas 9 miesięczny stan wody będzie leżał w pośrodku między wodą normalną a małą według określenia inż. R.

9 Inż. M. Rybczyński. Kilka słów o siłach wodnych w Galicyi. Czas. techn. R. XXIII. 1905. Nr. 10/11.

Inż. R. podaje szczegółowe cyfry z dorzeczy Stryja, Swicy i Bystrzycy i na podstawie wyników znalezionych z badania tych rzek oblicza przeciętną cyfrę SK na km² dorzecza. W ten sposób dochodzi dla 40000 km2 dorzeczy dopływów karpackich Wisły i Dniestru do następujących wniosków:

Ilość SK przy wodzie normalnej (8 mieś.) 400000 SK „    „    „    małej

„    „    „    minimalnej (12 mieś.) 75000 „

W zestawieniu tem nie są zawarte siły wodne dorzecza Prutu, lewobrzeżnych dopływów Dniestru, samego Dniestru i Bugu; ponadto nie uwzględniono możliwości ogólnej poprawy warunków odpływu przez budowę zbiorników. Wreszcie zawiera metoda obliczenia szereg zastrzeżeń i ograniczeń, które niezupełnie są trafne jak n. p. założenie, że więcej aniżeli 10 m³ wody nie można prowadzić kanałem, ze względu na zbyt wielkie rozmiary kanału. Wiadomo z praktyki, że abstrahując od zakładów amerykańskich, w Europie mamy kanały prowadzące do 100 m³ wody (zakład Wangen nad rzeką Aar w Szwajcaryi). Przesadzone jest również ograniczenie spadku przez straty w kanale, które inż. R. przyjmuje blisko 1%₀ (w przykładzie podanym wynoszą one dokładnie 0,94%₀), podczas kiedy praktyka zadawalnia się zwyczajnie stratami znacznie mniejszemi średnio około 0,6%o- Dalszem ograniczeniem przesadzonem jest określenie minimalnej siły na podstawie absolutnego minimum wody t. j. stanów wody które zdarzają się w wyjątkowo suchych latach. O punkcie tym pomówimy obszerniej na innem miejscu.

Cały artykuł inż. R. stara się wprowadzić w ocenę sił wodnych jak najwięcej trzeźwości, tłumić przesadne nadzieje, jakkolwiek nigdzie w kraju nie było oznak jakiegokolwiek zainteresowania wartością sił wodnych, ostudzać zbytnie zapały w chwili, kiedy umysły raczej zachęty potrzebowały.

Niezależnie od biura hydrograficznego sprawą sił wodnych zajmował się Sejm krajowy. Pierwszym śladem zajęcia się Sejmu siłą rzek naszych jest wniosek rektora politechniki lwowskiej Niementowskiego wydrukowany w sprawozdaniu komisyi wodnej z 4. lipca 1901. Wniosek domaga się wybudowania zakładów wodno- elektrycznych na rzekach należących do domen państwo

wych. To sprawozdanie komisyi wodnej nie przyszło jednak nawet na porządek dzienny sejmu.

Dopiero dwa lata później pod wpływem publikacyi „O wyzyskiwaniu sił wodnych“¹) napisanej przez autora niniejszego artykułu, a podyktowanej bardziej wrażeniami dzieł Szwajcarów, aniżeli rzeczywistą znajomością naszych rzek krajowych, postawił poseł Bu-towski w Sejmie wniosek, aby na koszt kraju ułożyć i opublikować zestawienie istniejących sił wodnych. Wniosek ten uchwalono2. listopada 1903, a wykonanie uchwały powierzono krajowemu biurowi melioracyjnemu. Niewielki kredyt przeznaczony na ten cel, nie pozwala na zbyt pospieszne wykonanie poruczonego zadania i dziś po blisko 7 latach tylko 4 monografie wyszły drukiem, a mianowicie 1) Dunajec 2) Stryj-Opór 3) Soła 4) Skawa. Mo-nogrufie są opracowane przez cyw. inż. Karola Pomianowskiego.

Jeżeli kraj zabrał się do tego bądź co bądź poważnego zadania, to kompetentne czynniki powinne były przedewszystkiem ułożyć szczegółowy plan, według którego wszystkie monografie byłyby wypracowane. Z dotychczas wydanych można tylko wnioskować, że plan taki powoli się wykłuwa, przyczem każda monografia służy jako punkt wyjścia dla nowych horyzontów i zasad, zastosowanych w następnej monografii. W ten sposób publikacye czem raz się poprawiają, zostawiając jednak za sobą niepowetowane luki; najgorzej wyszedł na tern Dunajec, którego opracowanie pierwsze z rzędu pozostawia najwięcej do życzenia. Jest to tern przykrzejsze, że żadna z rzek naszych nie jest ze względu na siły wodne tak ważna, jak Dunajec ze swojem dorzeczem. Ten odpływ Tatr zasilany w lecie śniegami, kiedy inne ścieki cierpią na brak wody, przerzynający zachodnią, bardziej przemysłową część kraju, mieszczący nad brzegami swoich dopływów pierwszorzędne miejsca klimatyczne, zasługiwał ze wszech miar na jak najgrun-towniejsze studyum. Ponieważ nie ma widoków, aby na rzekach naszych jeszcze drugi raz inna władza przeprowadziła badania ich wartości użytkowej, więc od publikacyi

9 Maurycy Altenberg. O wyzyskiwaniu sił wodnych. Lwów. 1903. Nakładem Towarzystwa Politechnicznego.

Wydziału krajowego musimy wymagać więcej aniżeli suchy kataster sił wodnych. Pu-blikacye powinne podawać projekta poprawy stosunków odpływu przez budowę zbiorników, co się równa umożliwieniu racyonal-nego wyzyskania sił wodnych i daje dopiero właściwy pogląd na ich wielkość. Ponadto koniecznem uzupełnieniem jest wyszukanie najkorzystniejszych kombinacyi, odnoszących się do większych sił znachodzących się w da-nem dorzeczu i wnioski co do ich zastosowania. W ten sposób całe dorzecze otrzymuje z góry planowo opracowany projekt zużytkowania sił, zapobiega więc marnowaniu przez spekulacye na wyrwane części spadów, która nieraz psują wielkie projekta. Ponieważ według rozszerzonej kompetencyi centralnego biura hydrograficznego projekty zakładów wodnych wyżej 500 SK muszą być przez biuro zatwierdzone, więc publikacye Wydziału krajowego mogłyby służyć jako cenne wskazówki przy udzielaniu koncesyi.

Te wszystkie punkta widzenia znajdujemy spełnione właściwie dopiero w III pu-blikacyi Soły. Brak ich zupełnie w Dunajcu. Tern samem i wyniki studyum Dunajca nie dają nam tak jasnego obrazu, jak dalszych rzek. Nie wiemy więc zupełnie jak zbiorniki wpłynęłyby na zwiększenie sił wodnych; jednak nawet co do sił dziś istniejących nie mamy pewności, czy są dokładnie zestawione, czy n. p. dopływy Dunajca jak Białka, Kamienica, Łososina, Biała i t. d. wykazują jakieś wybitniejsze siły, czy też nie warto było ich zbadać; z dopływów uwzględnia publikacya oprócz Popradu tylko Poroniec. W zestawieniu sił nie uwzględnia publikacya wyzyskania Pięciu Stawów które jednak w tekście figuruje jako siła 6000 SK zużytkowalnych przez 3000 godzin rocznie. Minimalne siły Popradu obliczone są na podstawie minimalnej ilości wody 4 m³/sek., podczas gdy w projekcie zakładu wodnego dla Nowego Sącza, inż. Pomianowski na podstawie ścisłych pomiarów i obliczeń podaje średnie minimum z lat 1902 do 1907 na 7,87m³/sek.¹). Uwzględniając tę ostatnią cyfrę trzebaby podane w publikacyi siły Popradu podwyższyć przy minimalnych stanach wo-

9 Kazimierz Górski. Sprawozdanie miejskiego urzędu budownictwa z czynności magistratu Nowego Sącza. Nowy Sącz 1907. Nakładem gminy miasta.

dy o 5500 SK. Tosamo odnosi się do minimalnych objętości wody samego Dunajca; publikacya Wydziału krajowego polega na pomiarach rządowego biura hydrograficznego z r. 1898, które wykazało w Tylmanowej 10,28 m³ przy normalnym stanie wody. Pomiary wykonane w r. 1909 przez cyw. inż. Górskiego z Nowego Sącza w Krościenku wykazały jednak, zgodnie z pomiarami rządowymi roku 1902, jako wodę normalną średnio za lata 1902 i ib09 18,95 m³, a owych 10,28 m³ z roku 1898 trzeba przyjąć raczej jako minimum wody. W ten sposób, w średnim biegu Dunajca od Czorsztyna do Mel-sztyna, gdzie koncentruje się blisko połowa wykazanych w publikacyi sił wodnych, trze-baby cyfry podane przez publikacyę zarówno przy stanach minimalnych jak i normalnych podnieść blisko w dwójnasób.

Tych kilka uwag podajemy w celu, aby ostateczne cyfry publikacyi uważać raczej jako ostrożnie przyjęte, aniżeli przecenione; cyfry te wyglądają jak następuje :

1)    Suma sił wodnych w dorzeczu Dunajca bez uwzględnienia straty 0,6%o w kanale .............

2)    Suma sił wodnych w dorzeczu Dunajca po potrąceniu 0,6°/₀₀ spadku kanału .............

Siły normalne 9 miesięczne

77423

59138

Siły minimalne 12 miesięczne

38893

29573

Ponieważ strata 0,6%₀ z braku szczegółowych projektów liczona jest według długości biegu rzeki, a kanał zwyczajnie bywa krótszy, a czasem nawet stanowi tylko połowę, a nawet trzecią lub jeszcze mniejszą część długości rzeki, cyfry podane pod 2) są za małe, a prawdziwą wielkość sił otrzymamy jako średnią wartość między 1) i 2) a mianowicie normalnie 68280 SK, a minimalnie 34233 SK.

Ponieważ cyfry te nie zawierają sił wodnych Popradu i kilku mniejszych dopływów na węgierskiej części dorzecza, więc dla przeliczenia, ile SK przypada na km² dorzecza, trzeba od dorzecza całego Dunajca wynoszącego 6958 km² odjąć około 2158 km², czyli pozostanie jako podstawa obliczenia okrągło 4800 km².

Stąd wypada na 1 km² siły normalnej 14,2 SK

siły minimalnej 7,15 SK Cyfry te wzrosłyby do 20 SK/km² siły normalnej, a 11 SK/km² siły minimalnej, gdyby wprowadzić poprawki powyżej wzmiankowane.

Z sił tych warto przytoczyć kilka największych, aby dać wyobrażenie, jakich rozmiarów przedsiębiorstwa mogłyby z nich korzystać. Przytoczone poniżej projekta zakładów podajemy według tekstu publikacyi wraz ze zbiornikami wyrównawczerni, które pozwalają podnieść minimalne siły do wielkości normalnych, a ponadto umożliwiają przemianę nieprzerwanego ruchu 24 godzinnego, odpowiadającego 8760 godzinom rocznie na zwyczajny fabryczny ruch 10 godzinny, odpowiadający z potrąceniem niedziel i świąt około 3000 godzinom rocznie.

Sprawność zakładów pod 5) i 6) byłaby o przeszło 50% większa, gdyby wziąć za podstawę ilości wody według pomiarów z r. 1909.

Zestawienie to wykazuje zarazem, o ile zbiorniki wpływają na podwyższenie sił wodnych; sześć zakładów zawartych w zestawieniu przedstawia 23660 SK minimalnych, a według publikacyi mają zakłady 1—3 i 5—6 razem zaledwie 9200 SK minimalnych; zakład 4) na Białce nie został w spisie sił wodnych publikacyi zupełnie uwzględniony. Bez zakładu 4) mamy więc w 5 zakładach 17320 SK ze zbiornikami, a 9200 SK bez zbiorników t. zn. przyrost blisko w dwójnasób bo o 88,5%; siły minimalne wyrównują się w tych warunkach z normalnemi.

Jako kontrast do tych cyfr warto p-Azj toczyć, że w całem dorzeczu Dunajca initsał tylko jeden zakład wodny racyonalnie urzą-

Siła w SK przy ruchu

24 godzinnym

10 godzinnym

1)    Zakład powyżej Chochołowa na Czarnym Dunajcu ze zbiornikiem wyrównawczym ; kanał 8 km, spad 103 m

2)    Zakład na Porońcu przy ujściu do Białego Dunajca ze zbiornikiem wyrównawczym w Dolinie Cichej Wody; spad 100 m .

3)    Zakład powyżej Szaflar na Białym Dunajcu ze zbiornikiem wyrównawczym w dolinie potoku Gliczarowego; spad 65 m

4)    Zakład w Łysej Polanie na Białce jako odpływ „Pięciu Stawów“; tunel 4 km., rura żelazna 2 km; spad 650 m .

5)    Zakład w Krościenku na Dunajcu ze zbiornikiem wyrównawczym

w dolinie Krośnicy; tunel 4 km., spad 50 m. .    . .

6)    Zakład w Jazowsku na Dunajcu ze zbiornikiem wyrównawczym w dolinie Obidzy; tunel 10 km, kanał 3 km, spad 90 m .

3100

9050

1850

2450

2060

4200

10000

23660

5400

7154

6000

12264

29200

69068

dzony, a to do poruszania fabryki masy papierowej hr. Zamojskiego w Kuźnicach na potoku Bystrym o sile 600 SK norm., którego ruch po spaleniu fabryki został zastano-wiony. Poza tern znachodzi się kilkanaście młynów chłopskich o urządzeniu najprymi-tywniejszem i bardzo nieekonomicznem, które w sumie zużywają około 300 SK. Jest to dość skromny dorobek zapobiegliwości naszej w kierunku korzystania z darów przyrodzonych naszego kraju.

W dorzeczach Stryja, Soły i Skawy uwzględniają publikacye Wydziału krajowego budowę zbiorników, któreby się przyczyniły do znacznego powiększenia sił istniejących przy równoczesnem wyrównaniu sił minimalnych z normalnymi.

Ponieważ wszystkie dorzecza opracowane są w sposób analogiczny, więc podajemy sumarycznie wyniki badań :

Siły normalne 9 miesięczne

Siły minimalne 12 miesięczne

bez zbiór- ze zbiór- bez zbiór- ze zbiorników nikami riików nikami

Suma *) sił wodnych dorzecza Stryja Suma *) sił wodnych dorzecza Soły .

Suma²) sił wodnyeh dorzecza Skawy

Przeliczając cyfry powyższe na km² powierzchni dorzecza otrzymamy:

Ilość sił końskich na km² dorzecza Stryja dorzecza Soły dorzecza Skawy

36420,1    70572,4

11890,4    14660,4

8789,2    12864,7

14628,7    57825,7

7800,9    14260,9

5812,4    10426,5

- I cx tc

"cc Ol "o

to OJ

i—i i—i to

y-¹ C W i—¹1 Ol Ci w! Ol LC

o *, y-C "cc 0O

wt IC ~-I

l—l M

cc o co "o "to to

CC -O

Przy założeniu wybudowania zbiorni-

wody.

W dorzeczu Stryja 7 zbiorników o po-ków przyjęto następujące ilości zamagazyno- jemności sumarycznej 157,8 milionów m3 wanej wody:

r) Cyfry tu podane są średniemi wyrachowanemi z cyfr podanych w publikacyi bez potrącenia i z potrąceniem 0,6 %₀ straty spadku w kanale.

²) Cyfry odnoszą się do ilości sił po potrąceniu 0,6 %o straty spadku w kanale.

W dorzeczu Soły 3 zbiorniki o pojemności sumarycznej 41,3 milj. m³ wody.

W dorzeczu Skawy 3 zbiorniki o pojemności sumarycznej 53,5 milj. m³ wody.

Z wybitniejszych sił tych dorzeczy przytaczamy następujące:

a) w dorzeczu Stryja.

Siła w SK przy ruchu

24 godzinnym

10 godzinnym

normal. ¹ minim.

normal.

minim.

1)    Zakład w Stryju na Stryju; kanał 26 km spad 76,5 m w 6 stopniach wyzyskany z 3 zbiornikami wyrównawczymi

la) Tensam w razie wybudowania zbiorników na Stryju .......

2)    Zakład w Synowódzku na Stryju; kanał 27 km spad 77,69 m wyzyskany w 2 stopniach z 2-ma zbiornikami wyrównawczymi .

2a) Tensam w razie wybudowania zbiorników na Stryju .......

3)    Zakład w Tyszownicy nad Stryjem, ze zbiornikiem wyrównawczym; kanał 16 km. od bwiętosławia na Oporze, spad 96,43 m

3a) Tensam w razie wybudowania zbiorników na Oporze .......

7884

2759

11826

4139

13009

11477

19513

17215

4340

1860

6510

2290

10869

10338

16303

15507

4121

1666

6181

2499

5160

7740

b) w dorzeczu Soły i Skawy.

Siła w SK przy ruchu

24 godzinnym

10 godzinnym

normal.

minim.

normal.

minim.

1)    Zakłady na młynówce Porąbka-Osiek na

Sole; kanał 21 km, spad 43,6 m, wyzyskany w 4 stopniach .    .    .    .

la) Ten sam w razie wybudowania zbiorników na Sole ........

2)    Zakład na Skawie 6 km. poniżej ujścia Skawicy, ze zbiornikiem wyrównawczym w Grzechyni; kanał 12,3 km od Zawoji na Skawicy, spad 219,77 m, wyzyskany w 2 stopniach ......

2a) Ten sam w razie wybudowania zbiornika w Zawoji na Skawicy .    .    .    .    .

2200

1380

6028

10247

2698

2238

5008

4640

4480

10720

Sumując wyniki dla zbadanych dotąd zbiorników siły normalnej 125379 SK, a siły 4 dorzeczy, otrzymujemy na 10500 km² bez minimalnej 62473 SK.

9 SK normalnych na 1 km2 i 3 SK minimalne na 1 km².

mi będzie więc

Przeliczając cyfry te na km² dorzecza, znajdujemy średnio

na 1 km² siłę normalną 11,95 SK na 1 km² siłę minimalną 5,95 SK Gdybyśmy wzięli jako podstawę obliczenia skorygowane cyfry dorzecza Dunajca, to ilość SK norm. na km² dorzecza urosłaby do 15, a SK minim, do 7,8.

Z całego obszaru Galicyi t. j. 78000 km² przypada oprócz zbadanych 10500 km² jeszcze około 19500 km² na dorzecza górskie wykazujące podobne warunki co do spadu rzek i co do wysokości opadów rocznych jak zbadane cztery. Są to dorzecza Białej, Raby, Wisłoki po Pilzno, Wisłoku po Zarnowę, Sanu po Przemyśl, Dniestru po ujście Strwiąża, Strwiąża, Swicy, Łomnicy, Bystrzycy, Prutu i Czeremoszu. Z dorzeczy tych zwłaszcza dwa ostatnie t. j. Prutu i Czeremoszu są bardzo korzystne zarówno przez znaczne spadki, wysokość opadów dochodzących przeciętnie do 1000 mm rocznie i zalesienie stoków. Aby co do tych dorzeczy wydać nie przesadzony sąd zniżymy dla nich przeciętną cyfrę SK/km² otrzymaną poprzednio, jakkolwiek cyfra ta ze względu na niedokładne wyniki studyum o Dunajcu jest raczej za niska. Również co do sił minimalnych zrobimy założenie niekorzystniejsze, aniżeli wynika ze zbadanych dorzeczy, a mianowicie przyjmiemy stosunek sił minimalnych do normalnych jak 1:3. Weźmy więc jako podstawę dla dalszego obliczenia tylko:

Znaczy to dla niezbadanych jeszcze 19500 km2 dorzeczy górskich:

normalnych sił 175500 SK minimalnych sił 58500 SK.

Wraz ze zbadanemi czterema dorzecza

sił normalnych 300879 SK sił minimalnych 120973 SK.

Siły w ilości przez nas wypośrodko-wanej dadzą się, jak widzieliśmy na przykładzie Stryja, Soły i Skawy, znacznie powiększyć przez budowę zbiorników. Przyjmując, że urządzimy zbiorniki o pojemności takiej, aby podwyższenie dla wód normalnych wynosiło 30% i żeby wody minimalne różniły się od normalnych przez wybudowanie zbiorników nie więcej aniżeli o 20%, otrzymamy następujące nowe zestawienie:

Ilość sił normalnych w dorzeczach górskich ze zbiornikami ok. 400000 SK.

Ilość sił minimalnych w dorzeczach górskich ze zbiornikami ok. 320000 SK.

Dla przybliżonego zoryentowania się, jaka objętość zamagazynowanej wody odpo-wiadałaby postawionym przez nas założeniom, przerachowaliśmy dla przykładu jeden zbiornik na Sole w Porąbce korzystając z wykresów i dat umieszczonych w publi-kacyi Wydziału krajowego o siłach wodnych Soły. Odpowiednia ilość wody wypadła na 20 milj. m³ przy dorzeczu 1200 km², co się mniej więcej zgadza z ilością podaną w tejże publika-cyi jako potrzebną do zasilania niskich stanów wody w Sole. Licząc w bardzo grubem przybliżeniu dla całego dorzecza górskiego 30000 km² analogiczny stosunek zamagazynowanej wody do wielkości dorzecza, otrzymamy pojemność około

500.000,000 m³ wody.

Cyfrę tę należy zrozumieć w ten sposób, że gdyby w kraju przystąpiono do budowy zbiorników, czy to powodziowych, czy to przeznaczonych do innych jeszcze celów, to należałoby w zbiornikach tych zamaga-zynować prócz tego jeszcze 500 miljonów m³ wody roboczej, któraby służyła do podwyższenia wartości siły wodnej stosownie do warunków wyżej postawionych.

Dla zupełnego poglądu na sumę sił wodnych Galicyi trzebaby jeszcze wziąć w rachubę dalszych 48000 km² naszych dorzeczy. Dorzecza te rozdzielimy na podgórskie, liczące około 12000 km² i nizinne t. j. dolny San, Bug, lewobrzeżne dopływy Dniestru oprócz Strwiąża, liczące 36000 km². Nie majac żadnych danych dla ich oceny przyjmijmy dość niskie cyfry doświadczalne, a mianowicie dla podgórskich dorzeczy po 4,5 SK/km² przy wodzie normalnej, a połowę z tego t. j. 2,25 SK/km² przy minimalnej. Dla dorzeczy nizinnych przyjmijmy 2,25 SK na km² przy wodzie normalnej, a ponieważ rzeki nizinne mają wodę stalszą, więc stosunek wody normalnej do małej przyjmijmy jak 4:3; w ten sposób przy małej wodzie otrzymamy 1,69 SK/km². Uwzględniwszy więc

również w tern grubszem przybliżeniu rzeki teczny bardzo ostrożny wynik według po-podgórskie i nizinne znajdujemy jako osta- niższej tabelki:

Nazwa dorzecza

Wielkość dorzecza w km²

Ilość SK/km²

normal, minim.

Ilość sił końskich

normal, minim.

Ilość sił końskich ze zbiornikami

normal, minim.

Dunajec, Stryj, Skawa, Soła .

10500

11,95

5,95 125379

62473

165000

132000

Biała, Raba, Wisłoka po Pilzno, Wisłok po Żarnowę, San górny, Dniestr górny, Strwiąż, Świca, Łomnica, Bystrzyca, Prut, Czeremosz .    .    .    .    .

19500

175500

58500

235000

188000

Skawina, Uszwica, Wisłoka po Brzeźnicę, Wisłok po Rzeszów, Bystrzyca z Tyśmienicą, Letnianka, Niezachówka, Siwka z Boło-chówką, Łukwa, Worona, Tłu-maczyk, Czemrawa

12000

4,5

2,25    54000

27000

54000

27000

Dolny San, dolna Wisłoka, dolny Wisłok, Bug, lewobrzeżne dopływy Dniestru, Dniestr .

36000

2,25

1,69    81000

60840

81000

60840

78000

5,58

2,55 435879

208813 535000 1407840

Cyfry te zaokrąglimy w sposób następujący :

bez zbiorników

ze zbiornikami

Suma sił wodnych Galicyi przy normalnych (9 mieś.) stanach wody . Suma sił wodnych przy minimalnych (12 mieś.) stanach wody

435000 SK 200000 SK

535000 SK 400000 SK

Porównująe wynik ten z cyframi poda-nemi przez inż. Rybczyńskiego (Czas. teehn. 1905 Nr. 10/11), widzimy, że co do sił normalnych na 40000 km² dorzecza górskiego i podgórskiego, które inż. R. rozpatrywał, obydwa rezultaty są prawie zgodne; inż. R. ocenia je na 400000 SK, nasz wynik podaje 354000 SK, ale za to inż. R. mówi o 8 miesięcznej wodzie, podczas kiedy w naszych wywodach woda 9 miesięczna jest wzięta za podstawę. Co do sił minimalnych to cyfra nasza mająca przedstawiać 12 miesięczną wodę (147000 SK) jest znacznie korzystniejsza aniżeli cyfra 75000 SK przy minimalnej wodzie inż. R. Ilość minimalnych SK spada u niego na 37,5% wartości znalezionej przy wodzie 10 miesięcznej a na 18,75% wartości wody 8 miesięcznej, jest ona wreszcie prawie dwa razy mniejszą, aniżeli przez nas wypośrodkowana. Różnica tak znaczna polega na tern, że inż. R. jako minimalne stany wody bierze absolutne minima, a więc stany, jakie zdarzają się co kilka czy kilkanaście lat przez dzień albo kilka dni, a dłużej trwają tylko w latach katastrofalnie suchych jak w roku 1904; oczywiście, że takie cyfry nie mogą służyć jako podsta-

wa obliczenia, bo z niemi ani ekonomista, ani przemysłowiec liczyć się nie będzie. Ra-cyonalne minimum jest to tylko t. zw. średnie minimum t. zn. średnia, wartość z minimów obserwowanych podczas dłuższego okresu n. p. dziesięciolecia, z tem zastrzeżeniem, że lata katastrofalne jak r. 1904 zupełnie nie zostają uwzględnione. Tej samej zasady trzyma się również centralne biuro hydrograficzne austryackie w swojej publikacyi wyżej cytowanej o siłach wodnych w Austryi.

II. Wartość ekonomiczna siły wodnej w Galicyi.

Wyniki, do których doszliśmy powyżej, same dla siebie jeszcze nic nie mówią. Każdemu ciśnie się mimo woli na usta pytanie : „Co ta siła warta?“

Przedewszystkiem musimy objektywnie stwierdzić, że cyfra przez nas wypośrodko-wana nie jest imponująca wobec miljono-wych sił wodnych krajów alpejskich lub skandynawskich, a wielkie różnice znalezione między siłami normalnemi i minimal-nemi zmuszają nas z góry do szukania dróg do sztucznego wyrównania stanów wody. Rzeczywistą jednak miarą wartości naszych sił wodnych będzie ich porównanie z istniejącymi w kraju motorami wszelkiego innego rodzaju, a to pod dwojakim względem 1) co do wielkości siły nagromadzonej, 2) co do wysokości zakładowego kapitału i kosztów rocznego ruchu w porównaniu z siłą motoru parowego lub wybuchowego.

Nie mamy wprawdzie dokładnych danych, ile siły reprezentują wszystkie w Galicyi istniejące motory parowe i wybuchowe, ale pośrednio na podstawie informacyi zaczerpniętych u inspektorów kotłowych można oszacować siłę tę na niespełna 100.000 KP, w czem się już mieszczą fabryki, kopalnie, elektrownie i wszelkie inne zakłady przemysłowe. A więc cały nasz dorobek przemysłowy przedstawia tylko około 50% tej energii, jaka mieści się w siłach wodnych przy najniższych stanach wody bez wszelkich sztucznych sposobów ich podniesienia. Po wybudowania zbiorników siły wodne byłyby wobec dzisiejszego stanu przemysłu tak znaczne, że oznaczałaby ogromny przewrót w ca-em życiu ekonomicznem. Aby znaleźć jakiś równoważnik pieniężny na istniejące siły wodne, obliczmy, ileby rocznie kosztował węgiel potrzebny do opędzenia takiej samej energii w maszynach parowych. Przybliżony rachunek wykazuje, że siłom minimalnym odpowiada przy fabrycznym ruchu 10 godzinnym roczny wydatek na węgiel około 20 miljonów koron, siłom normalnym około 43 miljonów; cyfry te w razie wybudowania zbiorników wzrastają do 53 miljonów koron, względnie przy 24 godzinnym ruchu do przeszło 100 miljonów. Kapitalizując najniższą z tych cyfr otrzymamy jako wartość minimalnych sił wodnych w kraju kwotę 400 miljonów koron, a normalnych 860 miljonów; wartość ta przez używanie w niczem się uszczupla, a przez racyonalne budowle może się podnieść w cznórnasób. l"o jest majątek, którego jeszcze prawie nie ruszono, bo wyzyskane dotąd siły wodne w ilości blizko 30000 SK. normalnych w 4338 zakładach¹) są raczej marnowaniem bogactwa niż wykorzystaniem. Są to zakłady najprymitywniejsze, w których na dokładne wyzyskanie spadu rzadko kiedy się zważa, a wielką część wody wypuszcza się dobrowolnie lub mimowolnie bez wykonania pracy użytecznej; zakłady takie, o przeciętnej sile niespełna 7 SK, nie zasługują wcale na wzmiankę wobec nowoczesnych instalacyi hydraulicznych. Największa ilość tych istniejących urządzeń siły wodnej koncentruje się w dorzeczach nizinnych, dorzecza górskie stoją dotąd prawie nietknięte.

Pozostaje jeszcze rozpatrzenie drugiego punktu, który uważa się powszechnie za rozstrzygający miernik wartości sił wodnych. Jest to kwestya ekonomiczno-finansowa: ile kosztuje średnio wybudowanie siły wodnej i czy wybudowana siła wodna wytrzymuje konkurencyę z innymi motorami.

Zanim przedstawię cyfry, które dadzą nam dość dokładną odpowiedź na powyższe pytania, pozwolę zobie na tem miejscu zauważyć, że według mego zdania opartego na obserwacyi stosunków w innych krajach moment ekonomiczny nie jest wyłącznie rozstrzygający w ocenie wartości sił wodnych.

Niemniej ważną rolę odgrywa tu moment psychologiczny. Poznanie, że

ł) Por. Bujak Fr. Galicya. Tom II. str. 275. Lwów

W naszym kraju z małymi wyjątkami nie znać wpływu momentu psychologicznego na ocenę wartości sił wodnych, trzeba więc tem skrupulatniej trzeźwym umysłom przedstawić korzyści ekonomiczne.

W wywodach swoich oprę się na 7 projektowanych w Galicyi zakładach wodnych, dla których zostały dokładne kosztorysy wypracowane. Zakłady te są następujące:

woda płynąca rzekami, któreśmy tyle-krotnie obserwowali czy to z punktu widzenia hygieny czy estetyki, zawiera w sobie ogromny majątek w formie nigdy nie wyczerpanej energii, że zwrócenie tych mas wody na właściwe tory może przynieść dobrobyt i utrzymanie setkom rodzin, a z drugiej strony uchronić tysiące od szkód, poznanie to działa podniecająco nie tylko na entuzyastów w krajach romańskich, gdzie jak n. p. we Francyi ludzie formalnie szaleją na temat „houiłle blanch“, ale i na trzeźwych Germanów. Nie czytałem prawie żadnego opisu projektowanych lub wykonanych zakładów wodnych w Niemczech lub Szwajcaryi, gdzieby te-moment psychologiczny mniej lub więcej nie dźwięczał¹). Z nastroju tego korzysta nawet ustawodawstwo przeprowadzając w całym szeregu wypadków groźbę przymusu dla doprowadzenia do skutku przedsiębiorstw wodnych, jako dzieł użyteczności publicznej.

W takich warunkach nie odstraszają Francuzów ani Niemców kosztorysy zakładów wodnych, w których wybudowanie siły kosztuje po 1000, 1500 a nawet 2000 koron na 1 SK. A jeżeli wypadkach podobnych banki okazują w przewidywaniu małej dywidendy zrozumiałą wstrzemięźliwość, to z tem większą energią i zapałem dzieła takie doprowadzają do skutku władze rządowe, krajowe, powiatowe i gminne, które nie licząc się do pewnego stopnia z oprocentowaniem kapitału, byle nie dokładać do przesiębiorstwa, przyczyniają się do zrealizowania wiełkich dzieł kultury i znajdują w zamian rekompenzatę w podniesieniu ogólnego dobrobytu. Tylko tak możemy sobie wytłumaczyć inwestowanie setek miljonów w budowę zbiorników w Westfalii, na Szlązku pruskim i ostatnio w Czechach północnych, to nam daje rozwiązanie pozornej zagadki, jak się znalazł kapitał 50 miljonów na wyzyskanie bardzo kosztownego spadku Rodanu pod Lyonem, to wreszcie ułatwia nam zrozumienie faktu, jak można poważnie wystąpić z projektem przeniesienia siły Rodanu do Paryża na 500 km odległości przy inwestycyi 100 miljonów franków.

ł) Ob. Dr. Ing. Walter Conrad, Die kaufmännische Bedeutung der oestereichischen Alpenwasserkräfte, ihre Rentabilität, Finanzierung und Besteuerung. Elektrotechnik u. Maschinenbau Heft 25. 1910. S. 521.

Wyższość zakładów korzystających ze siły wodnej nad zakładami parowymi, gazowymi czy ropnymi, nawet przy równej cenie kosztów produkcyi, polega na przyrodzonem skupieniu siły wodnej. Terminem tym chcę wyrazić, że przyroda sama nastręcza w licznych miejscach siły wodne dochodzące wielu tysięcy koni, które technika współczesna nauczyła się racyonalnie wybudowywać i do możliwych granic podwyższać. Takie skupienia siły z żelazną koniecznością domagają się rozprowadzenia jej po całej okolicy a w razie braku zbytu w najbliższem sąsiedztwie do przeniesienia w coraz dalsze strony. To też charakterystyczną cechą projektów wodnych jest stałe wciąganie w sferę działania swego całego okręgu otaczającego projektowany zakład w promieniu stu do kilkuset kilometrów. Zakłady cieplikowe ograniczają się do pewnego miasta a co najwyżej docierają do przedmieść, bo zamiast dalej rozprowadzać energię po odleglejszych osadach, można w każdem z tych miejsc zbytu wystawić nowy zakład. Oczywiście, że te nowe zakłady powstają w czasie zupełnie niezależnie od zakładu pierwszego. Przeciwnie zakład wodny działa podniecająco, przyspiesza przyłączenia się miast, osad i poszczególnych fabryk do swojej sieci i w ten sposób przyczynia się znakomicie do rozwoju miast, przemysłu, a nawet techniki rolnictwa. Przykładów na poparcie twierdzenia tego mamy cały szereg w Szwajcaryi, Tyrolu, Niemczech, Francyi, Włoszech, Skandynawii i Ameryce.

1)    w Jazowsku na Dunajcu;

2)    w Rarcicach na Popradzie;

3)    w Myszkowcach na Sanie;

4)    w Stryju na Stryju;

5)    w Tyszownicy na Oporze;

6)    w Uhryniu na Serecie;

7)    w Uniżu na Dniestrze.

Tabelka poniżej umieszczona pozwoli tyczących projektowanych siedmiu zakła-zoryentować się w ważniejszych datach do- dów.

to i-* j Liczba

Rzeka i miejscowość projektowanego zakładu

Spad

użyteczny w m.

Długość w km

kanału

otwar

tego

tunelu

norm.

SK

mini

mal.

Największa długość przeniesienia elektr. w km.

Kapitał zakładowy

bez przen. z przen. elektr. elektr.

Kapitał zakładowy na 1 SK

normalną

minimalną

mieis.

przen.

miejs.

przen.

Jazowsko nad Dunajcem

Barcice nad Sanem

Myczkowce nad Sanem

Stryj

nad Stryjem

Tyszownica nad Oporem

Uhryń

nad Seretem Uniż

nad Dniestrem

80,8—87,8

0,645

12.9

15420

8000    90    9200000 11000000

595

715

1150

1370

17,13

4,5

1800

1114    12    1238000    1350000

687

750

1110

1210

10

0,1

0,24

600

300    21    360000    485000

600

810

1200

1615

65,7

87,68

4,5

1J,3

26

16

2,5

1,07

78849

4121²)

390

11700

2759    80    7500000³) 8500000

1666    92    4000000⁴) 5400000

225    13    200000    280000

5500    60    5800000⁵) 7000000

958

973

515

495

1078

1310

718

598

2720

3400

2400

3240

890

1245

1050

1270

9 Według projektu zakład będzie wyposażony 12 turbinami po 1000 SK, które będą w chwilach obciążenia ponad 7884 SK czerpały wodę z 4 zbiorników wyrównawczych.

²) W kosztach mieszczą się maszyny na 12000 SK i 4 zbiorniki wyrównawcze.

9 Według projektu zakład będzie wyposażony 5 turbinami po 1500 SK, które będą w chwilach obciążenia zakładu ponad 4121 SK czerpały wodę ze zbiornika.

9 W kosztach mieszczą się maszyny na 7500 SK i zbiornik o pojemności 140000 m³.

⁵) W kosztach mieści się skanalizowanie 27 km odciętego koryta Dniestru zapomocą trzech jazów spiętrzających ze śluzami komorowemi.

lo też dziś nigdzie i nigdy przy projektowaniu i wykonywaniu zakładów wodnych nie bierze się pod uwagę sił minimalnych, całorocznych, ale normalne, 9 miesięczne. Zależnie od potrzeb produkcyi siły uzupełnia się ją w miesiącach małej wody zbiornikiem wodnym albo rezerwą cieplikową, względnie redukuje się wytwórczość w stosunku do ilości wody będącej do dyspozycyi.

Wysokość kapitału zakładowego nie stanowi jednak jeszcze właściwej miary wartości ekonomicznej siły wodnej ; cyfra ta służy dopiero jako podstawa do obliczenia kosztów produkcyi na konia-godzinę i w tej formie da się porównać z kosztami energii wytworzonej parą, ropą czy gazem.

Poniżej podaję tabliczkę, która pozwala się zoryentować w kosztach produkcyi siły wodnej 7 projektowanych zakładów.

W tabelce na następnej stronicy umieszczonej koszt ruchu rocznego obliczony jest dla zakładu wodnego wraz z przeniesieniem elektrycznem energii, a mianowicie kładzie:

Ponieważ w zestawieniu tein znajdujemy zarówno zakłady z dorzecza Wisły jak i Dnie-strifo rozmaitych spadach, więc możemy na tej podstawie z wystarczaj ącem przybliżeniem określić jako typowe dla Galicyi koszta zakładowe 1 SK normalnej w miejscu pro-dukcyi na średnio 700 koron; cyfra ta, jak widzieliśmy, waha od 500-1000 koron. Odpowiada to w zupełności kosztom wypośrod-kowanym w innych krajach w Europie z wyjątkiem krajów Alpejskich i Skandynawii¹).

Zależnie od odległości przeniesienia energii wzrasta koszt 1 SK na 600 do 1300, średnio na 900 koron²). Biorąc za podstawę siły minimalne otrzymujemy półtora względnie dwa razy wyższe cyfry kapitału zakładowego.

9 Por. Dr. ług. Walter Conrad, 1. c. Heft 22. S. 451; następnie Die bayerischen Wasserkräfte w Zeitschrift des Vereines deutscher Ingenieure H. 25. 1910 S. 1036.

w za-

²) W kosztach tych stanowią roboty wodne, ziemne i budowlane 50—70%, resztę urządzenia ele-ktro-mechaniczne i sieć przewodów przeniesienia na odległość.

Produkcya w koniogodzinach Koszta produkcyi

1 koniogodziny

1)

2)

3)

4)

5)

6)

7)    8)    9)

Rzeka i miejscowość Koszt ruchu rocznego L.b projektowanego za- według projektu w rzeczywi- . ~    c

kładu    Koronach sta według naJwl§ksza krytyczna w lo1qp,₀„.

projektu możliwa - '    w haleizach

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

Jazowsku nad Dunajcem

Barcice

nad Popradem

Myczkowce nad Sanem

Stryj

nad Stryjem

Tyszownica nad Oporem

Uhryń nad Seretem

Uniż

nad Dniestrem

1460000

128000000

51300000

2,85

146000

65000

900000

600000

40000

780000

2900000

800000

15000000

15000000

750000

8100000    4870000    5,04

4000000    2320000    8,13

49000000    30000000 6,00

26000000 17000000 4,00

2600000    800000    5,44

95000000

26000000

— CC

to

"oo p

)—>■

JO

io

CC

oi

to

4-

CO

o

Ó'

+-

3,00

2,80

3,00

3,00

5,00

3,00

1)    przez Lim ano wę, Wieliczkę do Kra

kowa;

2)    do Nowego Sącza;

3)    do Sanoka;

4)    i 5) do Lwowa;

6)    do Kolędzian i Czortkowa;

7)    do Stanisławowa.

Przy obliczeniu kosztów ruchu przyjęto 4,5% oprocentowania kapitału; amorty-zacyę 1,68% dla robót wodnych i budynków, 4,5% urządzenia elektromechanicznego; kon-serwacyę 1% robót wodnych i budynków 4% turbin, 5% elektrycznego urządzenia bez sieci, 6% sieci przewodów. Pozatem uwzględniono smary, obsługę i ogólne wydatki administracyjne w stosunku do ilości godzin ruchu przewidzianych projektami. Suma wszystkich kosztów rocznych waha między 10 a 14% kapitału zakładowego, co się zgadza z wynikami publikowanymi o istniejących zakładach wodnych.

W rubryce 4), 5), 6) tabelki podano pro-dukcyę zakładu w koniogodzinach, a miano-wie w rubryce 4 ilość, na którą już dziś istnieje zbyt i na której ma się oprzeć rentowność zakładu: w rubryce 5) podano największą możliwą produkcyę, jaką by zakład mógł oddać w miejscu zbytu t. zn. z uwzględnieniem strat w maszynach i przeniesieniu elektrycznem, gdyby był stale pełno obciążony przez 24 godzin na dobę. Wreszcie w rubryce 6) podano „krytyczną“ produkcyę, której znaczenie poniżej wyjaśniam.

Zasadniczy wynik zestawienia naszego, to zależność kosztów produkcyi od wielkości produkcyi; z rubryk 7), 8) tabelki widać odrazu, jak koszta produkcyi gwałtownie maleją przy dokładniejszem wyzyskaniu siły t. zn. przy wzroście współczynnika wyzysku. Podczas gdy według projektów, które opierają się tylko na częściowem zastosowaniu siły, koszta koniogodzinny wahają od 1 halerza do 8 halerzy, to przy pełnem wyzyskaniu wody koszta te znacznie spadają i wynoszą 0, 8 do 2, halerzy za koniogodzinę. Już ta ostatnia cyfra sama wykazuje, że nie ma w Galicyi nigdzie poza siłą wodną możliwości, aby równie tanią siłę uzyskać; najeko-nomiczniejsze maszyny lub turbiny parowe przy tanim węglu n. p. w Krakowie i przy jednostkach dochodzących do 3.000 KP, przy stałym 24 godzinnym ruchu i pełnem obciążeniu, nie wytworzą koniogodziny taniej aniżeli za 2,5 halerza. We Lwowie przy opale ropą cyfra ta podniosłaby się wyżej 3 halerzy; przy motorach ropnych Diesla w agregatach 100 lub 200 konnych cyfra ta również nie spadnie niżej 3 halerzy. Jeżeli motor parowy lub ropny nie jest dokładnie wyzyskany, jak to w praktyce jest powszechne, gdzie produkcya

„ 5,80 „ = 1,160.000 „

co odpowiada okrągło 4,5% od kapitału 11 miljonów.

rzeczywista odpowiada zaledwie 25—40°/0 całej możliwej produkcyi, to koszta produkcyi rosną szybko i dochodzą do 6 i 8 a nawet 10 halerzy za koniogodzinę. Przy mniejszych jednostkach maszynowych koszta te ulegają dalszej zwyżce, przekraczają nawet 15 halerzy i wówczas dopiero korzyść siły wodnej występuje w całej jaskrawości. Aby wyraźnie przedstawić różnicę między kosztami produkcyi energii zapomocą wody, a motorów cieplikowych, podałem w rubryce 9) tabelki koszt koniogodziny wyprodukowanej najtańszym sposobem w miejscach zbytu 7 projektowanych zakładów przy założeniu, że dany motor jest zupełnie wyzyskany t. zn., że jest w ruchu przez 24 godzin na dobę pełno obciążony. Koszta te wahają od 2,8 hal. do 5 halerzy na koniogodzinę i nazywam je „kryty cznemi“, gdyż pozwalają wyrachować wielkość produkcyi zakładu wodnego, przy której wyrównują się koszta produkcyi obu zakładów. Tę produkcyę „krytyczną“ podałem w 6-tej rubryce tabelki. Widzimy wdęc, że zakład wodny w⁷ Galicyi musi wytwarzać 30—65% swej największej produkcyi, aby się zrównał z kosztami produkcyi zakładu cieplikowego wytwarzającego 100% swej największej produkcyi. Z tego wynika, że rentowność ekonomiczna zależy tylko od ilości godzin ruchu i obciążenia zakładu; im bardziej zapobiegliwy będzie po tym względem projektant, a w dalszym ciągu kierownik ruchu, tern korzystniejsze będą warunki finansowe. Przy fabrykacyach elektrochemicznych, dla których projektowane są zakłady 1. i 7. projekta same przewidują warunki zupełnego wyzyskania siły i dla tego te zakłady wytwarzają siłę najtaniej.

Jeszcze jeden ważny czynnik wpływa na ocenę rentowności siły wodnej, a jest nim cena sprzedaży siły. Gdzie się rozchodzi o konkurencyę między wodą a motorami cieplikowymi przekonaliśmy się o wyższości wody. Pozostaje jeszcze rozpatrzenie tych gałęzi przemysłu głównie elektrochemicznego, które wymagają bardzo taniej siły do istnienia swego, a tern samem na motory cieplikowe wogóle nie reflektują. Tu należy fa-brykacya kalcyum karbidu, aluminium, stali i kwasu azotowego. Z przemysłów tych tylko ostatni ma dla Galicyi aktualne znaczenie; cena energii elektrycznej, przy której fabry-

kacya kwasu azotowego się jeszcze opłaca wynosi 45—75 koron za 1 SK rocznie, co przy 24 godzinnym ruchu odpowiada cenie 0,5—0,85 halerza za koniogodzinę. Po takiej cenie rzeczywiście prawie żaden zakład wodny w Galicyi nie mógłby energii produkować, ale oddawać mógłby ją za tę cenę łatwo nie tracąc rentowności, jak to wykażemy na przykładzie projektu w Jazowsku.

Zakład ten obliczony jest na produkcyę roczną 128000000 koniogodzin. Przyjmijmy, że z tej produkcyi sprzeda się dla celów elektrochemicznych 108 miljonów, a dla celów siły i światła elektrycznego 20 miljonów. Sprzedając koniogodzinę dla celów elektrochemicznych po 0,736 halerza t. zn. po 1 halerzu za kilowattgodzinę, musimy resztę t. j. 20 miljonów koniogodzin zbyć po 5,80 halerzy za koniogodzinę (około 8 halerzy za KW-godzinę), aby uzyskać 4,5% superdywi-dendy na kapitał zakładowy ponad normalne oprocentowanie przewidziane w wydatkach rocznych. W wypadku tym rachunek zysków wygląda jak następuje:

Dochód z 108 miljn. kw-godz. po 0,736 h.=    795.000 k

„ z 20

razem 1,955.000 k

potrącając od lego roczne wydatki w wys. 1,460.000 „ pozostaje czysty zysk 495.000 k

Aby ocenić, czy przyjęta cena sprzedaży 5,80 halerzy za koniogodzinę czyli 8 halerzy za kilowattgodzinę światła lub siły elektrycznej nie jest zbyt wygórowana i da się uzyskać w miejscach zbytu, na które liczy projektowany zakład w Jazowsku t. j. w Nowym Sączu, Limanowej. Bochni, Wieliczce, , Podgórzu lub Krakowie, to zauważymy, że we wszystkich tych miejscowościach koszta ; produkcyi siły drogą cieplikową zaledwie mogłyby zrównać się z oznaczoną ceną sprzedaży; a cena, po jakiej sprzedaje się w Krakowie prąd t. j. 70 halerzy za kilowattgodzinę światła, a 25 hal. za KW-godzinę siły nie wytrzymują zupełnie porównania z ceną przez nas przyjętą.

Wogóle zakłady wodne związane z przedsiębiorstwem elektrochemicznem lub jakąkolwiek fabryką mogącą się dostosować do c chwilowego zapasu energii (papiernie, młyny etc.) są w tem korzystnem położeniu, że mogą

znaleść rentowność wystarczającą, wyzyskując normalną 9 miesięczną, a nawet średnią 6 miesięczną siłę wodną bez żadnej rezerwy czy to wodnej czy też cieplikowej. Zakład taki przyłącza abonentów na światło i siłę tylko w takiej ilości, aby suma największego równoczesnego zapotrzebowania energii odpowiadała sile wodnej minimalnej; wszelka nadwyżka siły wodnej w ciągu dnia i przy wyższych stanach wody sprzedaje się przedsiębiorstwu elektrochemicznemu czy też innemu o podobnym charakterze.

W wypadku, jeżeli kombinacya taka nie jest możliwa, trzeba przy wybudowaniu siły wodnej na wodę 9 miesięczną, pomyśleć o rezerwie. O ile warunki nie pozwalają na budowę zbiornika na wyrównanie rocznego odpływu wody, trzeba stosować rezerwę cieplikową. Oczywiście, że założenie rezerwy takiej podnosi kapitał zakładowy, a również wpływa na koszt produkcyi, gdyż inwestycyę trzeba amortyzować, oprocentować, motor obsłużyć i pokryć wydatek na paliwo.

Szczegółowe rachunki teoretyczne przeprowadzone przez Th. Koehna¹) wykazują, że założenie rezerwy cieplikowej odpowiadającej połowie siły wodnej 9 miesięcznej, wypadek typowy dla stosunków galicyjskich, podnosi kapitał zakładowy o 300 do 400 koron na 1 SK zainstalowaną. Uwzględniając tę nadwyżkę otrzymalibyśmy jako koszt budowy 1 SK wodnej w Galicyi wraz z przeniesieniem elektrycznem na 20 do 80 km i rezerwą parową kwotę 1000 do 1500 kor.

Koehn oblicza również koszta produkcyi i koniogodziny zakładu o ruchu mieszanym wodno-parowym i wykazuje, że koszta te w porównaniu z ruchem czysto wodnym podnoszą się w sposób przedstawiony tabelką poniższą:

Koszta produkcyi koniogodziny w halerzach przy ruchu

Wiielkość zakładu w SK

przez 3600 godzin rocznie

przez 8640 godzin rocznie

woda [jara

woda z rezerwą parową

w oda z rezerwą

²)

woda

woda z rezerwą Para przy parow ą przy ce- cenie węgla nie węgla w K w Kor. za woda nie węgla w K

% kg

[jarową przy ce-

za % kg

za °/₀ kg

Para przy cenie węgla w Kor. za % kg

wroda para

1. 20    3. —    1. 20 3. —

1. 20    3. —    1. 20    3. —

200 200 200 100

Ci

<1

Ci

000    600    600 300

2000 2000 2000 1000

to co

in

in

oo cą co cf

-t X CI

oc

Ci

Ci

Ze zestawienia tego możemy wyciągnąć następujące wnioski:

1)    Podobnie jak przy ruchu czysto wodnym koszta produkcyi w zakładzie wodnym z rezerwą parową maleją ze wzrostem spółczynnika wyzysku.

2)    Koszta produkcyi zakładu wodnego z rezerwą parową wzrastają w porównaniu z zakładem czysto wodnym zależnie od ceny węgla o 0,9 do 2 halerzy za koniogodzinę przy ruchu przez 3600 godzin rocznie (około 42% maksymalnej możliwej produkcyi), a o 0,6 do 1,5 hal. przy maksymalnej możliwej produkcyi. Ponieważ ceny węgla obrane przez Koehna odpowiadają mniej więcej przeciętnym w zachodniej i wschodniej Galicyi, więc koszt 1 koniogodziny z rezerwą parową można oszacować z wystarczającem przybliżeniem dla zagłębia krakowskiego przy zupeł-nem wyzyskaniu siły wodnej średnio na 2,35 halerzy, dla Galicyi wschodniej w okolicy Lwowa średnio na 3 halerze.

3) Koszta produkcyi zakładu wodnego z rezerwą parową przy zupełnem obciążeniu

6 Th. Koehn, Ausbau von Wasserkräften. Lipsk 1907. Str. 318—321.

²) Koszt przy ruchu czysto wodnym i mieszanym wodno-parowym obliczono z uwzględnieniem przeniesienia siły wodnej w wypadku 200 SK na 5 km, 600 SK na 10 km a 2000 SK na 20 km. Rezerwa parowa względnie zakład czysto parowy natomiast pomyślany jest w miejscu głównego zbytu.

(współczynnik wyzysku 100%) są przy wszystkich cenach węgla znacznie tańsze, aniżeli w zakładach o czysto parowym ruchu; oszczędność wynosi od 10 do 75%.

4) „Krytyczna“ produkcya zakładu wodnego z rezerwą parową leży średnio nieco poniżej 50% produkcyi największej możliwej i od tej granicy wyższość zakładów wodnych z rezerwą parową nad zakładami czysto cieplikowymi nie ulega wątpliwości.

Jakkolwiek więc rezerwa cieplikowa nie jest wogóle w stanie obalić rentowności przedsiębiorstwa, to jednak bądź co bądź podraża ona poważnie koszta zarówno zakładowe jak i ruchu rocznego. W praktyce dwie okoliczności łagodzą ten niepożądany skutek.

Przedewszystkiem nowsze dążenia do udoskonalonego wyzyskania siły wodnej wykazały, że kombinacya wody i pary dobrze obmyślana może nie tylko nie podwyższyć kosztów ruchu, ale je nawet zniżyć¹). Fakt ten zachodzi w zakładach zasilających miasta światłem i siłą elektryczną, gdzie zapotrzebowanie w ciągu doby jest bardzo nierówne, gdzie przeciętne zapotrzebowanie stanowi zaledwie 30% zapotrzebowania największego, a gdzie to zapotrzebowanie największe trwa krótko, bo 1 do 3 godzin. Jeżeli w zakładach takich pracuje się tylko wodą i to bez zbiornika wyrównawczego, to można zaledwie 30% całej wody wyzyskać. Zakład poprawia się znacznie, jeżeli t. zw. szczyt obciążenia krótko trwający odbierzemy wodzie, a oddamy motorowi cieplikowemu. Wówczas można wyzyskać 70 a nawet 80% całkowitej siły wodnej, przez co koszta produkcyi w sumie pomimo dodatkowych kosztów motoru spadają. Nie jest to jednak właściwie już rezerwa cieplikowa, tylko uzupełnienie cieplikowe.

Druga okoliczność zmiejszająca ciężar rezerwy parowej jest fakt, że w praktyce bardzo często rezerwa parowa istnieje przed wybudowaniem siły wodnej; sytuacya jest zwyczajnie tego rodzaju, że właściciel przedsiębiorstwa fabrycznego pędzonego parą lub ropą, czy też gmina wytwarzająca energię

ł) Porównaj: Norberg-Schulz, Die wirtschaftliche Ausnutzung der Wasserkräfte in den Beleuch-tungs-und Kraftverteilungsanlagen grösserer Städte. (Elektrot. Zeitschrift 1910 str. 2 i nast.) elektryczną zapomocą motoru cieplikowego, podczas rozrostu interesu zaczyna się oglądać za tańszym sposobem produkcyi, aby obniżyć swoje koszta własne fabrykacyi. W takich wypadkach jedyne rozwiązanie leży w wyzyskaniu siły wodnej. Dzięki tej szczególnej sytuacyi koszt zakładowego kapitału rezerwy nie wchodzi w rachubę, a przy kosztach ruchu jest mowa tylko o oszczędności w porównaniu z poprzednim sposobem produkcyi.

Taką jest sytuacya przy 5 z projektowanych 7 zakładów galicyjskich, które służyły poprzednio za podstawę do obliczenia kosztów zakładowych i ruchu. Tylko zakład

2. w Barcicach nie miał rezerwy w Nowym Sączu, i dlatego był projektowany na minimum wody Popradu; zakład 7. w Uniżu jako przeznaczony wyłącznie dla celów elektrochemicznych nie potrzebuje rezerwy.

Zakład w Jazowsku ma zastąpić istniejące urządzenia parowe względnie ich powiększenie w elektrowni w Krakowie, w salinach w Wieliczce i Bochni, w browarze Okocimskim, w rafineryi w Limanowej i w projektowanej elektrowni ropnej w Nowym Sączu. Zakład w Myczkowcach ma zastąpić maszyny parowe w fabryce Sanockiej. Zakład w Stryju ma zastąpić maszyny parowe w elektrowni lwowskiej, podobnie zakład w Tyszownicy, który ponadto mógłby zastąpić maszyny parowe w kopalniach i zakładach przemysłowych w Drohobyczu i Borysławiu; wreszcie zakład w Uhryniu ma wyrugować ruch parow}r z przedsiębiorstw rolniczo-przemysłowych dóbr Kolędziany.

We wszystkich tych wypadkach można było pomimo rozmaitych cen węgla, pomimo stosowania ropy do opału we Lwowie i Ko-lędzianach, pomimo, że obciążenie odbiega daleko od ideału zupełnego wyzyskania wody, a nawet pozostaje po największej części daleko poniżej „krytycznej“ produkcyi, wykazać zawsze znaczn e oszczędności przy ruchu wodnym z rezerwą cieplikową w porównaniu z dotychczasowymi kosztami produkcyi.

Oprócz rezerwy cieplikowej stosuje się w zakładach hydroelektrycznych dla wyrównania dziennych wahnień w zapotrzebowaniu energii akumulatory elektryczne lub akumulatory hydrauliczne w formie wysoko położonych zbiorników, do których pompuje się wodę w chwilach słabego obciążenia. Te

1) bez zbiorników: Przypuszczamy, że z 435000 SK normalnych wyzyskamy a) bez przeniesienia na odległość i bez rezerwy kalorycznej, a więc dla celów elektrochemicznych okrągło 135000 SK; b) resztę t.j. 300.000 SK uzupełnimy rezerwami cieplikowemi tak,

469 500 000 koron

Już z pobieżnego szkicu, jaki tu nakreśliłem, wynika, że zakładów wodnych nie można pod żadnym warunkiem uogólniać ani co do najlepszego urządzenia technicznego i wyzyskania ekonomicznego, ani co dla kategoryi b) 1.080.000.000. koniogodzin. zatem idzie — co do kosztów kapitału za- Licząc koszta produkcyi w a) po] 1 halerzu, kładowego i ruchu rocznego. Wnioski ogólne w b) po 4 halerze za koniogodzinę znajdujemy jako roczny wydatek dla obu kategoryi 54.000,000 koron

urządzenia są kosztowne, ale przyczyniają się do zniżenia kosztów produkcyi przez podniesienie współczynnika wyzysku. W zakładzie 3. w Myczkowcach jest projektowany akumulator hydrauliczny z pompą, w zakładach 2. w Barcicach i 6. w Uhryniu projektowane są akumulatory elektryczne w miejscach zbytu t. j. w Nowym Sączu i Czort-kowie. Koszta tych urządzeń nie są wliczone w kapitały zakładowe wykazane tabelką, gdyż stacya pomp w Myczkowcach jest projektowana dopiero jako powiększenie zakładu w razie powiększenia się przewidzianej produkcyi, a akumulatory w Sączu i Czort-kowie stanowią inwestycye, które sobie miasta odnośne same sprawią urządzając swoje ektrownie.

przedtem wyprowadzone miały tylko na celu oryentacyę, a w praktyce każdą siłę wodną trzeba rozpatrywać indywidualnie.

Obliczmy teraz w przybliżeniu na podstawie wyprowadzonych cyfr, jak się przedstawiają siły wodne w Galicyi w naszym bilansie krajowym.

Skonstatowaliśmy powyżej, że suma sił wodnych w kraju naszym wynosi bez uwzględnienia zbiorników

dla wody 9 miesięcznej , . 435000 SK dla wody minimalnej . . 200.000 SK W razie budowy zbiorników, w których trzebaby nagromadzić specyalnie dla polepszenia sił wodnych okrągło 500 miljonów m³ wody, urośnie suma sił wodnych

przy wodzie 9 miesięcznej na 535000 SK. przy wodzie minimalnej na 400000 SK. Obliczmy kapitał zakładowy i koszta ruchu potrzebne w obydwóch wypadkach dla zupełnego wyzyskania naszych sił wodnych: aby również przy niższych stanach wody nie spadały poniżej 300.000 SK. Przypuszczamy zarazem, że siły te będą przenoszone na odległość średnią 50 km.

Koszt wybudowania 135000 SK bez rezerwy i bez przeniesienia wyniesie przeciętnie po 700 K. za 1 SK, natomiast 300.000 SK z rezerwą i przeniesieniem przeciętnie po 1250 K za 1 SK; cały kapitał potrzebny do tych inwestycyi byłby więc

a)    135000 x 700 = 94 500 000 koron

b)    300000 x 1250 = 375 000 000    „

Razem

Produkcya roczna wynosiłaby w założeniu, że kategorya a) pracuje bez przerwy przez 24 godzin na dobę, a kategorya b) przez 12 godzin

dla kategoryi a) 1.100,000.000 koniogodzin ( z uwzględnieniem zredukowanej produkcyi w ciągu 3 miesięcy niższych stanów wody),

razem sumę — w czem się mieści 4,5% oprocentowanie kapitału zakładowego

Aby znaleźć rentowność tych przedsiębiorstw, przypuścimy, że na sprzedaż będzie po potrąceniu strat w maszynach i sieciach elektrycznych okrągło

w kategoryi a) 1.000,000.000 koniogodzin „    * b) 860,000.000

Niech kategorya a) sprzeda ze swojej produkcyi 90% dla celów elektrochemicznych po cenie 0,7 hal. za koniogodzinę czyli 0,95 hal. za kilowattgodzinę; reszta t. j. 100 miljonów koniogodzin wraz z całą produkcyą kategoryi b) przymijmy, że sprzeda się dla celów rolnictwa, przemysłu i światła elektrycznego. Jeżeli wyjdziemy z założenia, że dywidenda przedsiębiorstw rozpatrywanych ma wynosić 8% t. zn. o 3,5% wyżej ponad wliczone w koszta ruchu 4,5%, to cena sprzedaży owych pozostałych 960 miljonów koniogodzin musiałaby wynosić po 6,4 halerza za koniogodzinę czyli 8,7 hal. za kilowattgodzinę..

2) Ze zbiornikami: Licząc kapitał zakładowy całych 535.000 SK z przeniesieniem na średnią odległość 50 km. po K. 900. — za

500000000X 0,4 = 200,000,000 „

Razem

na

Aby uzyskać

3,5% nad-

bo blizko 60%

1 SK, a koszt zbiorników średnio po 40 halerzy za m³ wody zamagazynowej, otrzy-

mamy

koszt zakładów wodnych 535000X900 = 481,500,000 K. koszt zbiorników 681,500,000 K.

Produkcyę roczną obliczamy przy 24 godzinnym ruchu z uwzględnieniem zmniejszenia siły przez 3 miesiące niższych stanów wody na 4,500,000,000 koniogodzin. Koszta ruchu rocznego liczymy po 1,5 halerza za koniogodzinę t. zn. rocznie

67,500,000 koron

W cyfrze tej jeszcze nie są uwzględnione zbiorniki. Przypuszczamy, że zbiorniki zostaną wybudowane nie dla celów siły mo-torycznej przez przedsiębiorstwa hydroele-ktryczne, ale przez władze rządowe, krajowe i powiatowe dla zmniejszenia szkód powodziowych i innych korzyści przedstawionych powyżej; ponieważ jednak dla uzyskania podniesienia nizkich stanów wody pojemność zbiorników będzie musiała być większa aniżeli dla celów powodziowych, słusznem więc jest, aby przedsiębiorstwa korzystające z siły wodnej poniosły przynajmniej oprocentowanie nadwyżki kosztów wynikłych z tego tytułu. Przyjmujemy najniekorzystniejszy wypadek, że zbiorniki powodziowe musiałyby zostać zwiększone o całych 500 miljonów m³ pojemności, aby odpowiedzieć żądanemu celowi. W takim razie trzebaby jeszcze do kosztów produkcyi zakładów wodnych dodać 4,5% od sumy 200,000.000 t. j. 9 miljonów koron, a przez to koszta produkcyi rocznej wzrosłyby do 76,500,000 koron.

Temu należy przeciwstawić dochody ze sprzedaży 4.500,000.000 koniogodzin, która cyfra po odliczeniu strat w maszynach i sieciach elektrycznych zredukuje się

3,600,000,000 koniogodzin rocznie.

jak wyżej

wyżki ponad 4,5% oprocentowanie kapitału zakładowego (bez kosztów zbiorników), trzebaby sprzedawać 1 koniogodzinę po 2,59 hal. co odpowiada cenie 3,5 halerza za kilkowatt-godzinę.

W obu więc wypadkach koszta kapitału zakładowego wahają się około 500 miljonów koron; z kwoty tej średnio 60% stanowią roboty ziemne, wodne i budowlane czyli około 300 miljonów pozostałoby z tej inwestycyi w kraju. I tu leży jedna z zasadniczych różnic zakładów wodnych, a zakładów pędzonych motorami cieplikowymi. Z powodu nierozwiniętego przemysłu w naszym kraju każda inwestycya na zakład cieplikowy przyczynia się do wywozu pieniędzy z kraju, przeciwnie przez budowę zakładu wodnego kapitał po wielkiej części zostaje w kraju. Dalszym zyskiem jest zaoszczędzenie kosztów paliwa; bo chociaż posiadamy obfite pokłady ropy, to zaledwie mała część ropy służy dla celów opałowych lub motorycznych; głównym producentem siły zawsze pozostaje węgiel sprowadzany z poza kraju. Zakłady wodne pozwoliłyby nam zatrzymać w kraju 20 do 100 miljonów koron, któreby kosztował węgiel potrzebny na utworzenie tej samej siły, jaką zdolne są wyprodukować siły wodne.

Te dwa główne momenty znajdują swe uzupełnienie w możliwości oddawania taniej energii dla wszelkich celów. Ostatni rachunek wykazał, że można uzyskać 8°/₀ od kapitału włożonego w zakłady wodne i 4,5% od części kapitału włożonego w powiększenie zbiorników powodziowych dla celów motorycznych, sprzedając energię po 2,59 halerza za koniogodzinę. Jest to cena tak niska, że o uzyskaniu jej w warsztacie przemysłowym prowadzonym na małą skalę albo za-pomocą jakiegokolwiek bądź motoru do celów rolniczych jest wprost wykluczone. Ceny tej nie uzyska się nawet w większych zakładach z udoskonalonymi motorami parowymi czy wybuchowymi. Rzucenie więc na rynek kroci koniogodzin energii niesłychanie taniej musi ruszyć wszelkie gałęzie przemysłu, musi podnieść rolnictwo, musi zachęcić najdrobniejsze osady do zaprowadzęnia[światła elektrycznego, jak to się dzieje w Szwajcaryi, Tyrolu i t. p.

Nie wspomnieliśmy dotąd zupełnie, że urządzenia wodne i budowlane wymagające głównych wkładów zdolne są lata całe przetrwać ponad czasokres przyjęty na amortyzacyę kapitału zakładowego. Wynika stąd, że po okresie amortyzacyjnym ceny sprzedaży energii mogą uledz wydatnej zniżce i w jeszcze znacznie większej mierze przyczynić się do wy-

wszystko to inwestycye,

wołania dobroczynnych skutków, o których powyżej była mowa.

Naprowadzone tu przybliżone koszta wybudowania sił wodnych wraz z budową zbiorników wydają się na pierwszy rzut oka tak niesłychanie wielkie dla biednego bądź co bądź kraju, jakim jest Galicya, że najza-paleńszy zwolennik gotów stracić nadzieję w urzeczywistnienie tych inwestycyi choćby w przeciągu wieku całego. Sytuacya jest jeszcze o tyle trudniejsza, że« nie można się spodziewać większego przypływu obcego kapitału, który ma niezaprzeczenie znacznie korzystniejsze pole do dobrych zarobków w siłach wodnych krajów alpejskich i Skandynawii. Tak jest jednak tylko na pozór. Prze-dewszystkiem nie ma wcale potrzeby ustalenia terminu, w którym siły wodne mają być w zupełności wyzyskane; kraje, które znajdują się w warunkach korzystniejszych od nas przez ostatnich 20 łat zdążyły wybudować zaledwie 10 do 20% swoich sił wodnych. Nie chodzi więc o pośpiech, ale o rozpoczęcie akcyi, z którą daliśmy się innym wyprzedzić o 20 lat, o systematyczną budowę, która po szeregu lat wyda z pewnością przewidziane owoce.

Rozkładając kapitał setek miljonów na długie lata, zejdziemy na grunt rzeczywistości i spotkamy się na nim z szeregiem innych inwestycyi, które w kraju naszym nie-spostrzeżenie małemi dawkami pochłonęły i pochłaniają również setki miljony koron. A więc koleje żelazne, których koszta budowy przekroczyły 500 miljonów koron, szyby naftowe, w których zakopano przeszło 300 miljonów, regulacya rzek, która pochłonęła 100 miljonów które nie dobiegły kresu, ale rok rocznie ciągną z rządu, kraju i stron prywatnych nowe krocie i miljony. A wszak racyonalna gospodarka wodna zwłaszcza w połączeniu z budową zbiorników, to tak samo sprawa publiczna, jak koleje, regulacya rzek i t. p. Na stanowisku tern stoi nasz rząd krajowy, kiedy uchwalił kredyty na budowę czterech zbiorników w dorzeczu Soły, Skawy, Stryja i Oporu i rząd, centralny, jeżeli tę uchwałę sejmu zatwierdził (ust. z maja 1907. L. 54 dziennika ustaw kraj.).

Teraz pora na inicyatywę prywatną, która dotąd wobec najkorzystniejszych projektów stała bierna i zapięta i tern samem uniemożliwiła ich urzeczywistnienie. Miernikiem zainteresowania się sfer prywatnych wyzyskaniem sił wodnych mogłaby być ilość podań wniesionych do rządu o większe zakłady wodne. O ile mogłem odnośne daty zebrać, to w przeciągu ostatnich 5 lat wpłynęło 8 podań na poważniejsze instalacye wodne, a to:

1)    w Uniżu na Dniestrze;

2)    w Uhryniu na Serecie,

3)    w Myczkowcach na Sanie,

4)    w Niebyłowie naLomnicy,

5)    w Jaremczu na Prucie,

6)    w Żywcu na Sole,

7)    w Kuźnicach na Bystrej,

8)    w Jazowsku na Dunajcu,

Z zakładów tych uzyskał dotąd wstępną koncesyę tylko projekt 3) w Myczkowcach na 600 SK, który nie przyszedł do skutku z powodu trudności sfinansowania przedsiębiorstwa.

Jak przed laty tak i dziś uważam za najłatwiejsze do zrealizowania budowy zakładów wodnych, któreby przenosiły siłę wodną do Lwowa i Krakowa.

Mając w jednym i drugim wypadku zbyt siły a tern samem rentowność zapewnioną, należy więc jako pierwsze proje-kta realne traktować zakłady wodne na Oporze w Tyszownicy i na Dunajcu w Jazowsku.

Odległość tych miejscowości od Lwowa wzgl. Krakowa wynosi 90 km, leży więc w granicy, która nie nastręcza najmniejszych trudności technicznych. Obie trasy przewodów przechodzą po drodze przez okolice w których można korzystnie zbyć poważne ilości energii. Trasa do Lwowa przechodzi przez Stryj i miałaby odgałęzienie do centrum naftowego, trasa do Krakowa przechodzi przez Limanowę, Wieliczkę i Podgórze, a miałaby odgałęzienie do Nowego Sącza, Bochni i Okocimia. Całkowita produkcya zakładu Tyszownicy mogłaby zostać łatwo rozsprzedana we Lwowie i zagłębiu nafto-wem; dzięki możliwości założenia zbiornika na wyrównanie dzienne stosunkowo małym kosztem zakład wymieniony mógłby się łatwo dostosować do chwilowych zmian obciążenia, jakie wykazuje elektrownia miejska we Lwowie. Zakład w Jazowsku mógłby

nor-

10) Jako najrentowniejsze projekty na najbliższą przyszłość przedstawiają się zakłady wodne w Jazowsku na Dunajcu z przeniesieniem do Krakowa i w Tyszownicy na Oporze z przeniesieniem do Lwowa.

znowu jako uzupełnienie zbytu produkcyi rocznej przewyższającej wielokrotnie zapotrzebowanie wszystkich miejscowości, którędy przechodzi trasa przewodów, zasilać fabrykę elektrochemiczną, odstępując jej każdorazową nadwyżkę energii po taniej cenie.

Oba więc projektowane zakłady są ze stanowiska rentowności bardzo korzystne i nadawałyby się do jak najprędszego urzeczywistnienia, aby służyły jako zachęta dla dalszych budowli.

Dla zupełnego zaokrąglenia rozdziału niniejszego o wartości sił wodnych istniejących w kraju, należałoby jeszcze zanalizować, na jaki zbyt siły te mogą w bliższej lub dalszej przyszłości liczyć. Tu należy w pierwszym rzędzie rozpatrzenie, które z dziś istniejących zakładów przemysłowych i elektrowni mogłyby z korzyścią zamienić popęd cieplikowy na wodny, zatrzymując dotychczasowe motory jako rezerwę. W dalszym ciągu trzebaby zbadać, które istniejące lub projektowane koleje nadawałyby się do tra-kcyi elektrycznej w związku ze siłami wo-dnemi, ile i jakie siły trzebaby dla nich zarezerwować. Trzebaby wystudyować, które gałęzie przemysłu elektrochemicznego mają ra-cyę bytu w Galicyi, i jakie siły mogłyby one zająć. Wreszcie należałoby oszacować, które siły wybudowane mogłyby wywołać w swojej sferze działania — rozwój czy to nowych gałęzi przemysłu, czy też mogłyby liczyć na zbyt w zastosowaniu do rolnictwa.

Analiza w kierunkach wyżej wymienionych będzie stanowiła przedmiot oddzielnej publikacyi., gdyż przekraczałaby ramy niniejszego referatu.

WNIOSKI.

Reasumując wywody nasze możemy w krótkości podać następujące wyniki.

1) Galicya należy pod względem ilości sił wodnych do krajów uboższych, wykazując tylko 5,58 SK normalnych/km², a 2,55 SK minimalnych/km² (Bawarya 8,7; Francya 10,9; kraje alpejskie w Austryi 20; Włochy 19; Norwegia 20 SK norm/km²).

2)    Zestawiając jednak siły te z istniejącymi obecnie zakładami cieplikowymi musimy je uznać jako bardzo poważne.

3)    Zwłaszcza siły koncentrujące się w 30.000 km² dorzeczy górskich, a stanowiące około 75% ogólnej ilości sił wodnych zasługują na szczególne uwzględnienie. Jako najkorzystniejsze dorzecza należy wymienić Dunajec i Prut.

4)    Koszta zakładowe 1 SK wyzyskanej w miejscu uchwycenia bez rezerwy cieplikowej wahają się między 500 a 1000 koronami, co odpowiada kosztom budowy rzeczywiście wykonanych zakładów w dorzeczach innych krajów Europejskich.

5)    Odległości, w jakich szukać należy najdalszych miejsc zbytu nie przekraczają 100 km.

6)    Koszta produkcyi 1 koniogodziny przy współczynniku wyzysku dochodzącym do 50% maksymalnej produkcyi spadają niżej cen wszelkich innych sposobów wytwarzania energii i wynoszą 1,5 do 5 halerzy; przy stosowaniu rezerwy cieplikowej kosztuje produkcya koniogodziny przy zu-pcłnem wyzyskaniu siły w Galicyi zachodniej średnio 2,35 halerzy, w Galicyi wschodniej 3 halerze.

7)    Dla uregulowania stanów wody w dorzeczach górskich, więc podniesienia malnych stanów o 30%, a zrównania minimalnych z normalnymi, trzebaby zamagazy-nować około 500 miljonów m³ wody.

8)    Koszta wybudowania wszystkich sił wodnych w Galicyi wynosiłyby około 500 miljonów koron, za jaką cenę możnaby mieć przeszło 3,5 miljarda koniogodzin do sprzedaży po cenie 2,(3 halerza za koniogodzinę z zarobkiem 8%.

9)    Produkcya roczna wszystkich sił wodnych odpowiadałaby wydatkowi 20 do 100 miljonów koron za węgiel potrzebny do wytworzenia tej samej siły w maszynach parowych.

KAZIMIERZ DREWNOWSKI.

Kondenzatory elektryczne Mościckiego i ich zastosowanie.

3. cena przystępna.

Warunek pierwszy jest najważniejszy; od niego są w znacznym stopniu oba inne zależne.

na

I. Uwagi ogólne o kondenzatorach.

Zastosowanie kondenzatorów w praktyce zależy od trzech czynników: wytrzymałości, pojemności i ceny; musi więc być:

1.    wytrzymałość na przebicie dostatecznie wielka, aby można je było używać także do bardzo wysokich napięć;

2.    pojemność jednostkowa znaczna, aby uniknąć potrzeby łączenia równoległego wielkiej liczby ogniw i aby moc pozorna, jaką mogą przepuścić kondenzatory była wielka; i

Wytrzymałość na przebicie zależy w pierwszym rzędzie od materyału dielektryku kondenzatora, a także — jak to wykazał Mościcki — od miejsca styku obło-żeń z dielektrykiem. Ze względu na to, że pojemność kondenzatora jest odwrotnie pro-porcyonalna do grubości dielektryku, musi być on możliwie cienki: materyał więc z jakiego jest zrobiony, dostatecznie odporny przyłożone napięcie. Z natury rzeczy wynika, że ten materyał musi być izolatorem i to jak najlepszym, aby straty wskutek przepuszczenia prądu były jak najmniejsze. Na wybór materyału jeszcze jedna rzecz wpływa. Ponieważ kondenzatorów technicznych używa się prawie wyłącznie przy prądach przemiennych. wystawione są one na ładowanie i wyładowanie za każdym okresem i im większa jest częstość okresów prądu tern częściej muszą „pracować“, a więc przyjmować i wydawać pewną ilość energii, co połączone jest z ogrzewaniem kondenzatora. Ponieważ jednak ze wzrostem temperatury odporność izolatorów na przebicie spada, musi być to ogrzewanie jak najmniejsze i ciepło jak najprędzej odprowadzone; to prowadzi do nadania odpowiednich kształtów kondenzato-rowi i do umieszczenia go w środowisku łatwo przewodzącym ciepło. Ten wzgląd wyklucza wprost budowanie kondenzato-rów technicznych na wzór precyzyjnych, laboratoryjnych, które składają się najczęściej z wielu płaskich warstw n. p. miki przekładanej cynfolią.

Co się tyczy pojemności kondenza-torów, to ta zależy — jak to już wyżej wspomniano — od grubości dielektryku a także od jego powierzchni i materyału jego, czyli od tak zw. stałej dielektrycznej.

Cena kondenzatora zawisła jest głównie od sposobu fabrykacyi, a więc znów od materyału, od tego, czy on się trudniej czy łatwiej obrabiać daje.

Z licznych izolatorów najlepiej nadają się do wyrobu kondenzatorów: mika, ebonit, papier, szkło, jakkolwiek i z innymi mate-ryałami niezłe doświadczenia poczyniono.

Z mnóstwa prób nad budową kondenzatorów na wysokie napięcie, warto następujące wymienić:

Kondenzatory ebonitowe Hutin’a i Le-blanc’a¹) (płytka ebonitowa 0,₂ % gruba

Ó Lumiere electrique, 1891, tom XL, 260.

Kondenzatory rycynowe B o as’a²) (stała dielektryczna ok. 5; cienkie płyty cynkowe izolowane kauczukiem, wewnątrz olej rycyno wy, odstęp płyt 0,6%) wytrzymywały 10000 V.

50

bo

dzięki za

pokryta cynfolią) wytrzymywały 10.000 Y. Główną ich wadą było psucie się z czasem ebonitu i nadmierne ogrzewanie się.

Kondenzatory parafinowe L o m b a r-di’ego¹) wytrzymują Drży 1 % grubości 5000 Y; do napięcia 10000 V idą dwa w szereg. Wada: ogrzewanie się niedopuszczalne przy dłuższem pracowaniu. Koszt około 900 K za 1 fi F.

Kondenzatory o zgęszczonem powietrzu Fessendena³) (11—12 atm.; odstęp płyt 2 %) pracowały pod napięciem 27.000 V; ze względu na bardzo małą pojemność nadają się tylko do telegrafii bez drutu.

Znacznie lepsze od poprzednich i można powiedzieć najlepsze do napięć niżej 10000 Y. są kondenzatory papierowe M e i r o w-s k y’ e g o ⁴), który początkowo wyrabiał kondenzatory z papieru parafinowego, a później zastąpił parafinę stalszą od niej żywicą. Papier dlatego nadaje się do średnich napięć, gdyż można go dostatecznie cienkim otrzymać, cieńszym niż n. p. szkło — a więc zwiększyć pojemność; wyższe napięcie wymaga już grubszej warstwy.

Do bardzo wysokich napięć nadaje się szkło, które było materyałem pierwszych kondenzatorów (butelka lejdejska, tablica Franklina). Próbowano też niejednokrotnie budować techniczne kondenzatory ze szkła, ale natrafiano na trudność otrzymania jednolitej taili szklanej, dostatecznie cienkiej, któ-raby wytrzymywała wysokie napięcie.

Szkło jest też materyałem kondenzatorów Mościckiego.

li. Badania Mościckiego nad wytrzymałością dielektryków i nad stratami w konden= zatorze.

Pierwsze doświadczenia Mościckiego z kondenzatorami płaskimi ze szkła wykazały dwie zasadnicze ich wady:

9 Lumiere electrique 1900, str. 1080.

²)    ET Z, 1905, str. 383.

³)    E T Z, 1905, str. 980. ą E T Z, 1909, str. 601.

1.    przebicie następowało prawie zawsze na kraju obłożenia, i

2.    aby zwiększyć pojemność kondenza-tora trzeba składać kilka płyt razem, których brzegi należy potem zalać masą izolującą celem uniknięcia wyładowań krawędziowych; skutkiem tego ochładzanie było bardzo trudne i straty znaczne oraz zmniejszała się wytrzymałość na przebicie.

Stwierdzenie tych dwuch faktów doprowadziło do zasadniczej zmiany kształtu kon-denzatorów: zamiast płaskich obrał Mościcki rurkowe, co pozwoliło z łatwością wykonać brzeg kondenzatora grubszy w miejscu, gdzie kończyło się obłożenie oraz osiągnąć jak najlepsze chłodzenie. To jest zasadniczą cechą wynalazku Mościckiego. K o n-denzatoryjego mają pojemność odpowiadającą grubości ścianki, a wytrzymują napięcie odpowiadające grubości krawędzi.

Fig. 1.

~|J

0.5

Om

*0 •o>v

Przy sposobności doświadczeń i prób z nowym typem kondenzatora stosowaniu nowych metod pomiarowych — wykonał Mościcki cały szereg ciekawych spostrzeżeń nad wytrzymałością dielektryków na przebicie i stratach w kondenzatorach, o których tu w krótkich słowach wspomnę.

1.    Szkło i ebonit mają tę własność, że na kraju obłożenia następuje przebicie pod niższem napięciem niż w środku powierzchni obłożonych o równej grubości. To można sobie tern wytłumaczyć, że na kraju obłożenia powstaje zgęszczenie linii sił.

2.    Napięcie przebijające wewnątrz obło-żeń jest proporcyonalne do grubości dielektryku (fig. 1. dla szkła zwyczajnego). Napięcie przebijające szkło zwyczajne można wyrazić

napięcie w Yoltach, a d = grubość szkła w cm.

3. Kwadrat napięcia przebijającego jest proporcyonalny do grubości dielektryku (fig. 2.).

Fig. 2.

ioo

100 COS4P = k. (-|j-) U n

stała, E = napięcie w Yoltach,

4 n cl

to otrzymamy

P = K-d (- )

k . c .

gdzie K

200

nowi

zewnętrzne od przetarcia, powleka się je warstwą miedzi.

i przewodzi do bla-

w formie = 1,300.000 V/cm, gdzie E =

4.    Częstość okresów wpływa na wysokość napięcia przebijającego: przy większej częstości napięcie przebijające jest mniejsze dla tej samej grubości, n. p. przy częstości 8—0000 wysokość napięcia spada o połowę wobec częstości 50.

5.    Straty energii, jaką dielektryk ze szkła przepuszcza, są tylko w nieznacznej części (ok. 2%) spowodowane przewodzeniem prądu; główne ich źródło *•* leży w przekształceniach, jakim poddawany on jest w obwodzie prądu przemiennego, zależą więc one od liczby tych przekształceń w sekundzie czyli od częstości okresów.

6. Straty energii rosną z rosnącem napięciem (E) a maleją z rosnącą grubością dielektryku (d) czyli zależą od spadku napięcia (y~jy)- Dla szkła czeskiego wynosiły E

przy ~ = 250.000 Y/cm mniej niż 1% przepuszczanej energii (według Lombardiego 8%). Straty procentowe można wyrazić następującym wzorem gdzie k

d = grubość dielektryku w cm. n = częstość okresów, a i ß wykładniki bliżej nieokreślone a zawarte między 0 a 1. Jeżeli to podstawimy we wzorze na straty w kondenzatorze

p = 2 Ti n E² C cos(p gdzie C 2 "f- a a 0 < a < 1 i ()</?< 1.

Ten wzór jest poprawionym wzorem Steinmetza p = K . E². n, który powiada, że straty procentowe dla tego samego dielektryku są stałe bez wzglądu na zmiany w napięciu i częstości. Badania Mościckiego wykazały, że dla szkła rosną z rosnącym spadkiem napięcia i częstością.

III. Opis kondenzatorów Mościckiego.

Właściwy kondenzator stanowi rurka szklana 40 lub 60 %, średnicy, zatopiona na jednym końcu, a na drugim wydłużona w szyjkę; grubość ścianki wynosi 1,₅—2,2 u szyjki 7—10%,; długość rurki bez szyjki 400, 800 i 1200 %,. Wewnątrz i zewnątrz jest rurka powleczona galwanoplastycznie cieniutką warstewką srebra, które sta-obłożenie

kondenzatora; a-żeby uchronić o-błożenie

,    <°c    o»»    1°° \0SW (£*)

Tak przygotowany kondenzator (fig. 3.) wstawia się w rurkę z blachy mosiężnej łub żelaznej, napełnionej wodą zmieszaną z gliceryną (dla zapobieżania zamarzaniu). W ten sposób chłodzenie jest doskonałe: płyn pochłania szybko ciepło wywiązujące się —

Fig. 3.

tak, że nie następuje szkodliwe ogrzewanie się jednego miejsca chy, która dla ułatwienia promieniowania jest poczerniona. Rurka kondenzatora (fig. 4.) jest uszczelniona względem osłony za po-

Fig 4.

mocą wkładki kauczukowej b. Końcówkę obłożenia wewnętrznego stanowi kontakt I⁵, a zewnętrznego P₂, stykający się bezpośrednio z osłoną. Izolacyę między obłożeniami tworzy izolator porcelanowy I.

Fig. 5. przedstawia sam kondenzator, a fig. 6. kondenzator w osłonie czyli całe jedno ogniwo; kilka lub kilkanaście (6—16) lekkich ogniw, połączonych równolegle i osadzonych w odpowiednich ramach metalowych na izolatorach, stanowi bateryę kondenzatorów (fig. 7.) Obłożenia wewnętrzne bateryi są połączone między sobą,

Fig.5.

cnie własny budynek i zatrudnia kilkudzie-ciu robotników; prócz kondenzatorów systemu Mościckiego wyrabiają tam przyrządy pomocnicze do ochrony linii jak cewki indukcyjne i statyczne, wyłączniki, t. zw. wentyle elektryczne, o których będzie później

Fig. 8.

zewnętrzne zaś łączą się za pośrednictwem osłon i ramy. Każde ogniwo opatrzone jest bezpiecznikiem (drucik srebrny w rurce szklanej) do ochrony przed nadmiernym prądem.

V

mmmmmi '

- pf

fr*

Fig. 6.

Kondenzatory systemu Mościckiego wyrabia Fabryka kondenzatorów w Fryburgu (Szwajcarya) założona w r. 1904 przez Modzelewskiego a żarnie-

Fig. 7.

ii

mowa, przyrządy do wytworzenia promieni Roentgena (przy zastosowaniu kondenzatorów) i t. p. Fig. 8. przedstawia salę do gal-wanoplastyki, a fig. 9. montownię bateryi kondenzatorów.

••

Fig. 9.

O;'

' T* *< '

’(Ą-

'AJ

W.

Z.:-* jt

ii

jm

niona następnie na towarzystwo akcyjne (Societe generale des condensateurs elect ricques). Towarzystwo posiada obe-

Fabryka wyrabia obecnie głównie dwa typy kondenzatorów: jeden do 18.000 V napięcia skutecznego przy zwykłej częstości okresów i do 25.000 V napięcia maksymalnego przy wielkiej częstości (ochrona linii, telegrafia bez drutu); średnica rurki wynosi 40^ a grubość ścianki F5 %. Drugi typ jest przeznaczony do napięć 35.000 lub 50.000 V

(zależnie od częstości); średnica rurki wynosi 60 7njm, a grubość ścianki 2,₂

Do wyższych napięć należy łączyć kon-denzatory w szereg.

Co się tyczy pojemności i ceny zwykłych ogniw może dać oryentacyę następująca tabelka:

typ

napięcie

pojemność W [■' F.

cena w K

moc

watach

koszt

1 K V A w K

400

18000 0,0015—18 24    170 ok. 140

40

18000 0,0030—36 30    340 ok. 90

1200

40

18000 0,0040—50 42    460 ok. 85

800

60

35000 0,0030—35 70    1250 ok. 75

Z równania P = 2 n n E² C 10 ⁶ widać, że moc P, do jakiej mogą służyć kondenza-tory, będzie tern większa, im większe napięcie E i częstość okresów n. Widać stąd — a i tabelka powyższa to wskazuje — że ze względu na cenę nadają się one przedewszy-stkiem tam, gdzie się ma do czynienia z wiel-kiemi napięciami i wielką częstością okresów. Wyrównywanie przesunięcia fazy w sieciach o wysokim napięciu, telegrafia bez drutu i — jak to Mościcki w ostatnich latach zainicyował — ochrona sieci przed wyładowaniami e 1 ek t r y c z n o-ści atmosferycznej i przepięciami — oto najważniejsze zastosowania kon-denzatorów Mościckiego.

zaś tylko pośrednio, przez zmniejszenie spadku napięcia. W razie jeżeli się go ustawi w centrali, wpływa tylko na generator,Ja nie na sieć; główni sprawcy przesunięcia faz: motory indukcyjne i transformatory leżą po za sferą jego działania. Chcąc więc ujemny wpływ każdego odbiorcy indukcyjnego osłabić, należałoby przy każdym z nich ustawić motor synchroniczny. Jest to wprost wykluczone ze względu na koszta, jakie pociąga za sobą nieustanna jego obsługa. Kondenza-tory, nie wymagające tej obsługi, mogą więc skutecznie zastąpić motory synchroniczne, o ileby koszt ich założenia i ruchu nie był zbyt wielki, a one same mogłyby bez nadmiernego ogrzewania się pracować.

Takim i są właśnie konden zatory Mościckiego. Ponieważ jednak są to kon-denzatory tylko na wysokie napięcie nie można ich w sieciach niskiego napięcia używać, chyba tylko za pośrednictwem transformatorów. W tej części referatu chcę właśnie zbadać przy jakich napięciach przedstawiają kondenzatory Mościckiego lepsze korzyści niż motory synchroniczne.

IV. Wyrównywanie przesunięcia faz.

Przeglądając literaturę fachową;nieraz można spotkać się ze zdaniem¹),; że |tylko wskutek braku odpowiednich kondenzatorów nie można na większą skalę przedsiębrać wyrównywanie przesunięcia faz, spowodowanego prądami bezwatowymi. Motor synchroniczny, ustawiony n. p. w podstacyi, może

wzbudzony nadmiernie

wpływać

wyrównawczo tylko na tę część sieci, która znajduje się między nim a centralą; na inne

') n. p, Herzog i Feldmann: Berechnung elektrischer Leitungsnetre.

Ponieważ—jak wyżej wspomniałem — motory synchroniczne wymagają stałej obsługi, można je używać tylko dla większych mocy, gdzie koszta jednostkowe obsługi nie grają wielkiej roli; jako granice przyjmuję stacye rozdzielcze o mocy 500—2000 KW. Z porównania wykluczone są podstacye przetwórcze, gdzie motory synchroniczne z natury rzeczy mogą być ustawione; wypadek taki (brak podstacyi) nie należy do rzadkości w sieciach elektrowni okręgowych. Ze względu, że kondenzatory Mościckiego nadają się tylko do wysokich napięć uwzględniłem napięcia 5, 10, 15, 20 i 30000 V; za to motory synchroniczne trudno budować do napięć wyższych niż 10000 V, dlatego wziąłem dla nich tylko 5 i 10000 V. Wielkość przesunięcia fazy przyjąłem dla cos cp = 0,₉ i 0,₇.

Przy badaniu wpływu wyrównania przesunięcia laz można wziąć pod uwagę następujące korzyści z tego wynikające:

Dla nowych instalacyi

1. można tę samą energię przenosić z mniejszą stratą na tę samą odległość, albo na dalszą odległość przenosić przy tej samej stracie większą energię,

gdyż stosunek przekroju przewodów przy przesunięciu faz fp do przekroju bez przesunięcia fs (prąd stały) wynosi przy tym

samym procentowym spadku napięcia

cos ² Cp.

Fig. 10.

60. >Oł

SO

10-

<000

FS? S

1000 1500 2000

900 1350 1800 700 1050 1400

100 150 200 300 450 600

440 660 880 720 1080 1440

500

10OO

HO 8

x*o 4*rt, (.-».*)

&ol>

sztaskładają się

z kosztów ruchu i amortyzacyi i oprocentowania kosztów zakładowych motoru syn- j nego za pomocą motorów lub kondenzatorów. chronicznego czy kondenzatorów.    I Za to fig. 12., podająca koszta „produkcyi“

Za podstawę do obliczeń następujących j 1 KYA/godz. odzyskanej, pokazuje bezwzglę-wykresów służyła pon ższa tabelka:    j dną wyższość kondenzatorów nad motorami

a to z tego powodu, że strata energii w przewodach przy przenoszeniu prądów przemiennych jest odwrotnie proporcyonal-nie do spółczynnika mocy;

2. przy tej samej mocy, napięciu i oddaleniu można uzyskać zmniejszenie wydatku na miedź,

COS(p,

a przy tej samej procentowej stracie mocy

Dla starych instalacyi:

Może się zdarzyć, że elektrownia, pracująca ze znacznym cos cp, jest już u kresu swej wydajności i zachodzi potrzeba jej rozszerzenia. Przez odpowiednie zastosowanie jednak wyrównywania przesunięcia faz, można odzyskać znaczną część energii, straconą wskutek prądów bezwatowych, jak to się okazuje z niżej zamieszczonej tabeli. Moc użyteczna, jaką wtedy generator wyprodukować może, będzie równa mocy doprowadzonej od motoru popędowego, zmniejszonej o straty w generatorze, będzie to jak gdyby ten sam generator w tych samych warunkach wytwarzał większą ilość energii. Można więc mówić niejako o „wytwarzaniu“ odzyskiwaniu , nowej energii i o kosztach „wytwarzania“. Te ko-

Moc pozorna w KYA Moc rzeczywista w K\V

Fig. 10. przedstawia koszta zakładowe motoru synchronicznego M lub bateryi kon-denzatorów K o mocy odpowiadającej każdorazowo eisincp KVA, potrzebnej do całkowitego wyrównania przesunięcia faz. In-stalacya kondenzatorów jest bardzo prosta; wielkość bateryi dobiera się przez połączenie równoległe odpowiedniej liczby bateryi; koszta instalacyi kosztują ok. 12% ceny bateryi. Motor synchroniczny wymaga wielkich kosztów instalacyjnych i osobnej rozdzielnicy; te koszta dodatkowe liczyłem ok. 5000 K na motor.

Z wykresu (fig. 10.) widać od razu przewagę motorów nad kondenzato rani i przy insta-lacyach o napięciu 5000 V. Przy 10000 V. przewaga ta zaczyna się dla cos cp = 0,₉ od 900 KVA, a dla cos cp = 0,₇ od 600 KYA. Zre-

sztą są konden-zatory tańsze.

Jeszcze wyraźniej widać to na fig. 11, na której są przedstawione koszta zakładowe 1 KYA odzyska-

Moo

>.._x

N.

halerzy

l»o

gdzie P = moc zainstalowana, P = moc odzyskana, p torów, ])

IśSH

looe MTA aac «va.ms«

«oo

*•0

synchronicznymi. Kondenzatory, zużywające tylko co najwyżej 1% energii, do jakiej są przeznaczone, i nie wymagające osobnej stałej obsługi, muszą mieć przewagę nad motorami, które przy biegu jałowym pochłaniają conajmniej kilka procentów energii i muszą być stale obsługiwane. Wykres (fig. 12.) został sporządzony dla następujących danych: amortyzacya i o-procentowanie 10% (dla konden-zatorów może być mniej) koszt własny 1 KW/godz. 5 hal., motor i kondenzatory 3000 godzin rocznie w ruchu przy pełnem obciążeniu, albo przez cały rok obciążone średnio 35%. Wtedy koszt „produkcyi“ 1 KYA/godz. odzyskanej będzie

5 p P (),j P P' :    3000

(),₀₁ dla kondenza-0,06 ⁽^a motorów, ( wzięto za mało dla uwydatnienia!).

Widzimy z wykresu (fig. 12.) że w granicach powyższych — opłaci się zainstalować

Fig. 12.

Ul

II

-J!i_ o.i

<• Sc

kondenzatory zamiast motorów nawet przy napięciu 5000 V. Same koszta odzyskanej KVA/godz. nie dochodzą nawet połowy własnych kosztów ruchu. Dalej widać z wykresu jak korzystne są kondenzatory przy napięciach powyżej 15000 Y. Koszta 1 KVA/godz. są przeszło 5 razy mniejsze niż wytworzone w zwykły sposób.

Wykres fig. 13. podaje jako przykład

Fig 11.

>,5 003

0.1

'i o o o

■Mo

«o* jak koszta odzyskanej KVA/godz. przy sta-cyach o mocy 500 KVA z rosnącem napięciem rosną przy zastosowaniu motorów synchronicznych, a maleją przy kondenzatorach.

Reasumując te wyniki, dochodzimy do wniosku, że kondenzatory Mościckiego oddać mogą wielkie usługi przy wyrównywaniu przy sunięcia faz już od napięć 5000 V i to nie tylko dla małych stacyi, lecz i dla dużych, gdzie mogą wchodzić w grę i motory synchroniczne wyjąwszy wypadki, gdzie te motory do innych celów są już zainstalowane; szczególne zaś korzyści występują przy napięciach powyżej 15000 V.

Kondenzatory używane w tym celu mają grubość ścianki cieńszą (o ile nie są wystawione na znaczne przepięcia), skutkiem czego pojemność ich się zwiększa. Ażeby spełniały swe czynności należycie, winny być o ile możności jak najbardziej porozrzucane w sieci, a więc zainstalowane przy każdym większym transformatorze. O zu pełnem wyrównaniu przesunięcia faz

pojemność C

u -F, gdzie P

= moc pozorna w KVA. Z tego też względu wykresy powyższe mogą tylko służyć do ogólnego zorjentowania się w zachodzących stosunkach.

5000

• Sooo

<0030

na-

Fig. 14.

nie może być mowy, gdyż w takim razie należałoby przystosowywać wielkość bateryi kondenzatorów do każdorazowego cos cp, co bez wielkich kosztów nie da się wykonać; baterye kondenzatorów należy obliczać od wypadku do wypadku dla średniego cos cp według wzorów na moc P, = P sin cp KVA i na P . 1()⁶. cos cp 2 Ji n E²

Fig. 13.

kal

„T?---⁻-----

_ J_s_ Lj

ioooo V

Kondenzatory przeznaczone do wyrównywania przesunięcia faz zaleca się załączać według następującego układu (fig. 14.). W takim wypadku można mieć jeszcze stępujące korzyści :

1. Wyrównanie krzywej napięcia^gene-ratora popsutej drganiami pochodnymi,^które

mają tern łatwiejsze przejście przez kondenzatorim są wyższe; skutkiem tego część linii leżąca po za bateryą jest ich pozbawiona, przez co chód motorów staje się równomierniejszy i unika się zjawisk rezonansu, które mogą być dla sieci niebezpieczne*).

fi p. K. Drewnowski: O zastosowaniu kondenzatorów Mościckiego, Czas op. techn. 1907. Nr. 10. (zdjęcia oscylograficzne przebiegu krzywej napięcia).

2. Przez podzielenie zaś bateryi na dwie części i uziemienie środka mogą być wszystkie prądy o większej częstości niż normalna tern łatwiej odprowadzane do ziemi, im ich częstość jest większa. Uzyskuje się w ten sposób ochronę przed przepięciami i wyładowaniami elektryczności atmosferycznej, bez użycia osobnych ochronników.

V. Ochrona przed przepięciami.

Praktyczne rozwiązanie kwestyi ochrony linii przed przepięciami należy jeszcze do przyszłości; przyrządy ochronne, dzisiaj używane, można uważać tylko za próby mniej lub więcej szczęśliwe. Przyczynia się do tego głównie to, że same zjawiska przepięć nic są jeszcze dostatecznie zbadane, a tern mniej działanie przyrządów ochronnych, tak że mamy tylko w tym względzie hypotezy, czekające na potwierdzenie w praktyce. Omawianie tych hypotez wyprowadziłoby po za ramy niniejszego referatu; pozwolę sobie to uczynić innym razem, a dziś muszę się powołać na odpowiednią literaturę, głównie na artykuły w ETZ z r. 1908 i 1910, spowodowane odczytami na Zjeździe elektrotechników niemieckich w Essen 1908. Obecnie zastanowię się tylko pokrótce na tern, jaką rolę mogą odegrać kondenzatory w poszczególnych przypadkach zaburzeń w przewodach, spowodowanych przepięciami.

1. Rezonans elektryczny.

Zjawisko rezonansu elektrycznego może powstać wtedy, jeżeli wartości samoindukcyi i pojemności linii są takie, że się równoważą ze względu na podstawową częstość okresów lub na które z drgań pochodnych; w pierwszym wypadku napięcie na idealnym kon-denzatorze (utworzonym przez linię) Ł może wzrosnąć (teoretycznie) kilkanaście razy i przebić n. p. kabel; na szczęście zjawisko to dla normalnych częstości jest bardzo rzadkie (powstanie w razie jeżeli 1. L. C = 10, gdzie l = długość linii w km., L = samoindukeya 1 km. linii w Henry, a C takaż pojemność w [i widać, że przedewszystkiem bardzo długie linie są na to narażone). Częstszym może być drugi wypadek, a mianowicie rezonans ze względu na pochodne drgania, słabszy wprawdzie, ale zawsze mogący spowodować uszkodzenia linii.

2. Załączanie i wyłączanie.

Przy załączaniu i wyłączaniu linii powstaje przepięcie, którego wielkość przy załączaniu nie przekracza — nawet w najlepszych warunkach napięcia sieci; za to przy wyłącz a n i u prądu i powstaje przepięcie w wielkości

e = i

podwójnej wielkości

i/

i/

. Działanie kondenzatora

Kondenzatory załączone do linii (równoległe) wprawdzie zwiększają pojemność a więc i możliwość rezonansu, ale z drugiej strony stanowią — jak o tern była wzmianka w rozdzielę 4 — niejako zwarcie dla wyższych pochodnych i oczyszczają krzywe napięcia generatora.

W liniach mających duże L

a małe C (przewody dalekonośne) mogą więc powstać znaczne przepięcia, w sieciach kablowych mniejsze. Widzimy stąd, że załączenie kondenzatorów może zmniejszyć przepięcie przy wyłączaniu. To tłumaczy się tern, że kondenzator przyjmuje w siebie część energii odłączonej, która sprawia uderzenie. Jeżeli uwzględnimy tłumienie, to, gdy mamy wyładowanie energii

oscylacyjne i kondenzator może ją przepuścić do ziemi.

3.    Zwarcie dwu przewodów.

Przy przerwaniu zwarcia zachodzą te

same zjawiska, co przy wyłączaniu prądu, tylko w znacznie wzmożonej formie, gdyż i energia zwarcia jest największą dla danego

systemu i² L j

jest więc podobne jak poprzednio; przepięcie jakie przy tern powstaje jest mniejsze, gdyż kondenzator przyjmuje pewną część energii, ale za to, w razie, gdy drgania nie są oscylacyjne i kondenzator nie przepuścił ich do ziemi, może nastąpić tern silniejsze wyładowanie energii poteneyalnej kondenzatora.

4.    Zwarcie z ziemią.

Zwarcie z ziemią, w razie nieuziemio-nego punktu zerowego, powoduje trwały nadmiar prądu i łuk względem ziemi, który ma tendencyę do gaśnięcia i zapalania się z energią C E². Przy tern powstaje wędrująca iala napięcia, która częściowo zostaje odrzu-eona przez indukcyę transformatorów i generatorów, a częściowo przepuszczona przez kondenzator, załączony między przewodami a ziemią. Taka wędrująca fala napięcia wywołuje fale stojące, a te powodują drgania o wielkiej częstości; te drgania mogą sprawić przebicie izolacyi i zwarcie z ziemią, a więc znowu drgania o mniejszej częstości.

Kondenzator spełnia więc tutaj rolę podwójną: zmniejsza wprawdzie przepięcia przez przepuszczenie części energii do ziemi, ale za to zwiększa energię poteneyalną wyładowań. Przepuszczenie energii jest tern sprawniejsze, im częstość drgań jest większa, ta wynosi zwykle kilka tysięcy; nie jest to cyfra dostatecznie duża, przeto wynikająca z tąd pojemność kondenzatora musi być znaczna.

Z tego też względu kondenzatorów nie używa się wprost jako ochronników przed przepięciami, tylko pośrednio jako część składową t. zw. wentyli elektrycznych systemu Gil es’a (dyrektora fabryki kondenzatorów w Fryburgu).

Wentyle elektryczne.

Zasada wentyla elektrycznego jest następująca (fig. 15.): pl5 p₂,... są to płytkie two-

Fig. 15.

„o

kJhh p-CHl—

p-cHl—

p- O-rżące przeskoki iskier, R — opór odpowiednio dobrany (1000—2500 omów). pŁ ma stale po-teneyał linii, a p₃—pG poteneyał ziemi, p₆ jest wprost z ziemią połączona, a inne za pośrednictwem małych kondenzatorów C. Przeskok pŁ—p₂ da się regulować odpowiednio do napięcia linii, tak aby już nieznaczny nadmiar

przeskok w każdym ogniwie; opór, inne przeskoki i kondenzatorki są osłonięte płaszczem cylindrycznym. Całość zamknięta jest w osłonie szklanej, aby przeskoki uczynić czulszymi.

Fabryka kondenzatorów wyrabia bate-rye wentyli do napięć 6—18000 V. i to dla prądów generatora do 70 A. w cenie od 270—180 K, dla 90 A : 350-630 K i dla 135 A: 520-940 K.

napięcia spowodował iskrę; inne przeskoki są stałe. W razie przepięcia powstaje iskra między pt a p₂, wtedy p₂ ma ten sam po-tencyał co p1? zmniejszony o spadek napięcia w iskrze. Podobnie powstaje spadek napięcia na oporze R, spadek niewielki, bo i prąd idący przez kondenzatorek jest niewielki. Ponieważ p₃ ma teraz potencyał trochę tylko mniejszy od p₂, a p₄ ma potencyał 0, przeto powstanie iskra i t. d. aż do p(i wtedy prąd może spłynąć do ziemi, wolny od przecięcia.

Fig. 16.

Taki wentyl ma w przeciągu jednego pół okresu prądu generatora przerwać iskrę powstałą skutkiem przepięcia, a to właśnie przez działanie wentylowe płytek mosiężnych, podobnie jak przy ochronnikach krążkowych.

Bi “

§j:

is

Projekt gotowej instalacyi bateryi wcn-| tyli dla linii trójfazowej podaje fig. 17.

i U 17.

«Swcc.vwAsmmwhVcUs i

Ls 6 Ki

ł-

"I

ml

Jak widać, wentyl elektryczny jest to ulepszony ochronnik krążkowy wielokrotny (walce Würtza) przez dodanie kondenzatorów, skutkiem czego między poszczególnymi płytkami panuje prawie całe napięcie doziemne. Znaleziono, że przez dodanie kondenzatorów zmniejsza się potrzebne napięcie do przebycia wszystkich przeskoków n. p. z 50000 V. na 10000 Y.

Takie wentyle, zestawione po kilka razem równolegle, skutkiem czego opór zastępczy jest mały, tworzą bateryę, przedstawioną na fig. 16, Widać tam tylko pierwszy

Jakkolwiek co do dobroci i użyteczności wentyli zdania są bardzo podzielone *) znajdują one coraz większe zastosowanie, głównie w miejskich elektrowniach w niemczech (Lipsk, Essen, Dortmund, Differdingen. Saarbrücken i i.).

ł) Przed niedawnym czasem pojawił się w ETZ Nr. 18. i 19. artykuł inżyniera Siemens - Schlickert Werke F. Schrottke’go, w którym tenże w tonie niepraktykowanym w poważnej literaturze technicznej, występuje przeciw ochronie linii za pomocą kondenzatorów i wentyli, zalecając rożki Siemensa. Z powodu braku miejsca nic mogę poddać krytyce wspomniany artykuł, zwłaszcza, że bez doświadczeń byłoby to bezcelowe. Mając jednak nadzieję otrzymać w krótkim czasie bateryę wentyli elektrycznych, będę mógł konieczne w tym wypadku doświadczenia przerobić i zająć się bliżej zarzutami Schrott-k e g o.

Jeszcze mniej zbadaną dziedziną niż poprzednie, jest sprawa wyładowań elektryczności atmosferycznej na przewody daleko-nośne. Co do przyczyn, istoty i skutków tych zjawisk istnieją różne przypuszczenia i zapatrywania. Zgodność jest tylko co do bezpośrednich ładunków statycznych, jakie oddają chmury naładowane elektrycznością i przeciągające nad przewodami elektrycznymi. Kondenzator załączony między linię a ziemię, może w • tym wypadku przyjąć część ładunku i zmniejszyć skutkiem tego przepięcie; właściwą ochroną są jednak — powszechnie używane tryskającej i cewki do wyładowań statycznych.

o zwykłej do ziemi; za to energia dopro-

VI. Ochrona przed wyładowaniami at mo sf e ry cz n e m i.

opory z wody

Wpływ w y ł a d o w a ń e 1 e k t r y c z n o-ś c i a t m o s f e r y c z n e j m i ę d z y c h m u-r a m i a z i e m i ą, lub między dwiema chmurami może być przypisywany albo indukcyi elektrycznej (influencyi) albo indukcyi elektro inagne ty cz n e j.

W pierwszym wypadku — indukeya elektrostatyczna — elektryczność chmury odpycha taką samą elektryczność ziemi i przewodów; ponieważ przewody są dobrze izolowane od ziemi, zachowują się, jako naładowane względem ziemi elektrycznością o tym samym znaku, co chmury; jeżeli ładunek przekroczy granice wytrzymałości izolacyi, następuje przebicie i zwarcie, co powoduje drgania o średniej częstości i przepięcia.

W drugim wypadku — indukeya elektromagnetyczna — rozchodzi się o oscylacyjne wyładowania pioruna w pobliżu, tak że część wyładowania dostaje się do przewodów i tu powoduje drgania zależne od stanu linii (od jej pojemności, samoin-dukcyi...). Wtedy mamy w linii dwa drgania: jedno o wielkiej częstości — nieswobodne i drugie o średniej częstości — swobodne, które rozchodzą się wzdłuż przewodów z chy-żością światła i mogą spowodować rezonans, przepięcia, przebicie izolacyi i inne zaburzenia.

Właśnie co do częstości tych dwóch wpływów istnieją różne zapatrywania: jedni twierdzą, że pierwsze są najczęstsze, drudzy przeciwnie starają się udowodnić, że drgania o wielkiej częstości są przeważnie skutkiem wyładowań pioruna i jako ochronniki proponują kondenzatorzy, a zarzucają ochronniki z przeskokiem iskier, popierane przez zwolenników pierwszej hypotezy.

Doświadczenia z praktyki uczą, że kon-denzatory, używane jako ochronniki, bardzo dobre wyniki okazują, a teoretycznie są w wypadkach o wielkiej częstości wprost idealne. Załączone między przewód prądu przemiennego a ziemię tylko w minimalnym stopniu przepuszczają te prądy częstości

wadzona z zewnątrz skutkiem wyładowań atmosferycznych, indukcyjnych, znajduje jak najprostszy odpływ. Weźmy przykład: W budce transformatorowej jednofazowej o mocy ok. 100 KYA i napięciu 20000 Y względem ziemi, zainstalowana jest na każdym przewodzie baterya kondenzatorów A₆, złożona z 0 elementów o łącznej pojemności ok. 0,₀₂ /i-f. Wtedy prąd o 50 okresach przepływający przez nią wynosi 0,₁₂₅ A. Jeżeli wyładowania będą miały częstość tylko 100.000 — w rzeczywistości bywa znacznie więcej — to baterya jest w stanie przepuścić prąd 2000 razy większy t. j. 250 A. Jeżeli opór kondenzatorów, doprowadzeń i uziemienia przyjmiemy 50 12, to odpowiada to spadkowi napięcia 12.500 V., co kondenzator może łatwo wytrzymać. Moc przy tern pochłonięta wynosiłaby 3125 KW, co stanowi prawie, że zwarcie, a mimo to sieć nie odczułaby tego ubytku. Ażeby odprowadzić te same energii za pomocą rożków Siemensa, którym zwykle daje się w szereg opór 600 i2, trzebaby spadku napięcia 150000 V.!

Kondenzatory, służące do tego celu, muszą być doskonale chłodzone i mieć wielką pojemność cieplną, aby mogły bez uszkodzenia przewodzić tak wielką energią. Opory połączeń i uziemienia muszą być jak najmniejsze, a same przewody łączące, prowadzone bez ostrych zakrzywień, ze względu, że się ma do czynienia z wielką częstością drgań. Zaleca się ustawianie kondenzatorów tuż przy ziemi, — przeciwnie jak to się obecnie dzieje - aby prądy oscylacyjne miały jak najkrótszą drogę do ziemi.

Jako ochronniki, nadają się szczególniej kondenzatory Mościckiego. Fabryka kondenzatorów instaluje baterye według następującej tabelki:

typ

liczba

ogniw

moc stacyi

cena K

400

40

100 KW

240

300

300

12

ponad 300

430

800

40

12

77

430

12

550

1200

Elektrizitätswerke Beznan - Löntsch (8—27000 V.). Z innych warto wymienić Bergamo w północnych Włoszech (45000 V.), M o n t b e 1 i a r d (50000 V.) we Francyi, S o-c i e t a t espagnola w Madrycie (50000 V.), Kła dno 5500,, V. i Gmunden (10000 V.) w Austryi, i t. d.

Fig. 19. przedstawia instalacyę bateryi ochronników kondenzatorowych w centrali La Dernier w Szwajcaryi na 13000 V. Wszystkie szczegóły instalacyi są są tam do-rze widoczne.

60

200

440

500

Fig. 18.

700

12

ponad 500

1030

16

1350

Ul

Plan instalacyi ochronników dla stacyi transformotorowej trójfazowej wskasuje fig. 18. Widać tam cewki spiralne, dławiące, stanowiące zaporę dla prądów oscylacyjnych do transformatora; przed cewkami, od strony linii, odgałęzione są — przez wyłączniki on-żowc — 3 baterye kondenzatorów, połączone nakrótkiej drodze z ziemią.

'.“■i

Ü1

LJi

ii

Fig. 18

£>° \ asa.

wtyków/

l-tr

//aU

3». ąMjJi kV

■■ ‘ V

I ■

.. ..

;-"~łu 44 tec¹ J

& \\ccw4tivvuv\fr A4» i to attciu> 0} VI avuiidiivut d* uty

Ochronniki kondenzatorowe wprowadzone przez Mościckiego przed laty 6, wydały na niektórych liniach tak pomyślne rezultaty, że obecnie instalują je tam we wszystkich nowych budkach transforma-towych. Najwięcej używają je centrale Haute r i v e pod Fryburgiem (8—32000 V.), C o m-pagnie Yandoie des for ces Motrices des lacs de Joux et de 1’Orbe (13000 V.j,

VII. Wytwarzanie prądów oscylacyjnych.

W rzędzie, gdzie chodzi o wytwarzanie prądów o wielkiej częstości, mogą oddać kon-denzatory Mościckiego wielkie usługi, dzięki swej wytrzymałości i wydajności.

1. Telegrafia bez drutu.

Kondenzatory, używane do telegrafii bez drutu, różnią się od ochronnikowych tern, że mają obłożenia grubsze, tak, że pomimo wielkiej energii, jaka krąży w obłożeniach podczas wysłania fal elektrycznych, nie ogrzewają się ponad miarę. Jedną taką bateryę przedstawia fig. 20.

Obecnie są używane najwięcej w państwowych i prywatnych stacyach telegrafii bez drutu w Francyi, Anglii, Włoszech, Szwaj-

caryi. W zeszłym roku dostarczyła fabryka kondenzatorów bateryę dla wieży Eifla, o po-

Fig. 20.

-1«.

mm

2. Promienie Röntgen a.

Tutaj kondenzatory mogą zastąpić in-duktory Rhumkorffa, które dają nierównomierne fale. Pracują one w połączeniu z przemiennikami, które dają prąd stały przy zastosowaniu następującego układu połączeń (fig. 21.): T jest to transformator na wysokie napięcie, S,S przemienniki, C,C kondenzatory,

Fig. 21.

—vf

i/>

4,"'    >!

Igi

A rurka dająca promienie Röntgena. Za pomocą oporu r można regulować napięcie transformatora, a więc i energię promieni. Pojemność batery kondenzatorów wynosi 0,oo5 f'T, do napięcia 20—40000 V.

emności 0,₆ do napięcia 120000 V. Do pokonania tak wielkiego napięcia łączą dwa ogniwa w szereg.

Na zakończenie poczuwam się do obowiązku złożenia wyrazów podziękowania p. G. G i 1 e s o w i, dyrektorowi Societe gen. des condensateurs e lectriques w Fryburgu, za uczynne udzielenie mi potrzebnych uwag, objaśnień i zdjęć fotograficznych.

Literatura:

Mościcki: Badania nad wytrzymałością dy-elektryków (Roczn. Ak. Urn. Krak. 1905).

Mościcki i Altenberg: O zatratach dy-elektrycznych w kondenzatorach pod wpływem działania prądów zmiennych (Roczn. Ak. Um. Krak. 1905).

Mościcki: Über Hochspannungs-kondensa-toren (ETZ, 1905. Nr. 25. i 26.J.

Mościcki: Les condensateurs a haute tension (Eclair ag e electrique 1905,IV,str. 15,65 i 99).

Mościcki: Beseitigung der durch atmosphärische Elektrizität verursachten Betriebsstörungen (Schweiz. ETZ. 1906, Nr. 15, 15 i 16).

Guilbert: Nouveau type des condensateurs industriels (Eclair. electr. 1906IV, str. 208).

Drewnowski: O zastosowaniach kondenzatorów Mościckiego w elektrotechnice ;r I- 'Ul a i 907, Nr. 8. i 10).

Eeldmann: Ursache, Wirkung und Bekämpfung der Überspannungen (ETZ, 1908, Nr. 25—29).

Kuhlmann: Schutz und Sicherheit gegen Überspannungen (ETZ, 1908, Nr. 56—58).

Dyskusya nad odczytami Feld manna i Kuhl-manna na zjeździe elektrotechników niemieckich w Essen (ETZ, 1908, Nr. 33).

Knauer: Überspannungssicherungen nach dem System Soc. gen. condens. Fribourg. (Elektr. u. Masch. 1908, str. 1019).

Wohlleben u. Giles: Schutz der Netze gegen atmosphärische Entladungen und Überspannungen (ETZ, 1910, Nr. 18 i 19).

Schrottke: Schützen elektrische Ventile und Schutzkondensatoren wirklich gegen Überspannungen (ETZ, 1910. Nr. 18H9).

Cenniki fabryki kondenzatorów.

INŻ. TADEUSZ GAJCZAK.

Zastosowanie motorów Diesla w elektrowniach.

W ubiegłym i bieżącym roku szereg elektrowni Galicyjskich wybrało dla popędu generatorów elektrycznych motory ropne Diesela. Wymieniamy n. p. elektrownie w Tarnowie, Rzeszowie, w Brodach, w Żółkwi — w Stryju (na dworcu kolejowym) itd.

Elektrownie wogóle cechują pewne właściwości, do których motor popędowy powinien być dostosowany. Mamy tu na myśli charakterystyczne właściwości, jak zmienność obciążenia, małe wyzyskanie roczne sprawności maszyn, konieczność łatwo dających się uruchomić rezerw itd.

Rozchodzi się nam o stwierdzenie, jakie zalety głównie skłonić mogą elektrownie do ustawiania motorów Diesla i czy dotychczasowe doświadczenia usprawiedliwiają rozpowszechnienie się tych motorów widzi się w ostatnich latach.

Motorów Diesla znajduje się w Galicyi u 21. właścicieli 28, sprawność zaś całkowita tych motorów wynosi 3027 koni.

Podług rodzaju zakładu — przypada:

na młyny.....12    motorów

na elektrownie .    .    12

na rafinerye ...    4    motory

ostatnie również używają motorów tych do celów elektrycznych.

Ponieważ w całej Galicyi zgłoszonych kotłów parowych jest przeszło 5000, wobec tego ilość zainstalowanych motorów Diesla zupełnie niknie.

Motory galicyjskie prawie bez wyjątku pochodzą z dwóch fabryk w Austryi licencyę na budowanie motorów

Diesla, a mianowicie z fabryki wagonów w Hradcu i fabryki maszynowej Ganza w Le-obersdorfie. Obecnie bardzo poważne u nas firmy

i Wolf, Ringhofer prócz [' innych zagranicznych firm systemu Diesla. Trudno jednak orzec, ile w tern jest przeświadczenia o dobroci tych motorów — a ile mody, której i fabrykanci podlegają.

jak „Pierwsza Berneńska“, Langen

wypuszczają na targ motory

Bądź co bądź — fakt taki

przemawia na korzyść tego systemu motorów — choć podnoszą się również głosy, które w powstawaniu konkurencyjnych fabryk — widzą

jakie

te

nietyle pierwszy krok do obniżenia ceny stosunkowo wysokiej czątki lichej fabrykacyi.

Zdaje się nie ulega kwestyi, że n. p. do zdyskredytowania motorów dla gazu nego przyczyniło się głównie to, że ogromna ilość fabryk zaczęła budować i sprzedawać te motory. Z drugiej atoli strony wskutek współdziałania różnych nowych konstruktorów — może niejeden błąd zostanie usunięty — i może popyt na motory ropne zwiększy się.

ile po-

ssa-

niezupełnie odpowiednich

Zasadniczo biorąc — przy wyborze rodzaju popędu — rozważa się 1) koszt inwestycyi:

a)    motoru,

b)    budynku,

c)    składu na materyały popędowe,

posiadających

kowych urządzeń.

d) doprowadzenia wody i dodat

Przechodząc pokrótce punkta poszczególne można na podstawie obecnych stosunków

jak dotychczas nie żąda się od maszyn parowych większego przeciążania aniżeli część elektryczna bezpiecznie by znieść mogła, — a przy ustalaniu siły maszyn możność przeciążania części elektrycznej nie wchodzi praktycznie w rachubę

przynajmniej nie tyle jak w zakładach transmissyj-

tartakach i t. p. —

(młynach,

li a wet

mniejszą dopóki

nych odległościjzbiorników ropnych od budynków mieszkalnych.

zawsze sa wyższe, a gdy gruut niezupełnie jest odpowiedni - i wstrząśnienia są niedopuszczalne, — znacznie przekraczają kwotę zazwyczaj na ten cel używaną.

Stosując n. p. lokomobile sprzężone o parze przegrzanej i z kondenzacyą, można— przyjmując wyniki zużycia pary ogłaszane jako pewne kach wybudować elektrownię taniej aniżeli, gdy używa się motorów Diesla, mobile te wogóle są jedynemi motorami, które skutecznie konkurować by mogły

zwłaszcza, gdy

2) koszta ruchu: składające się z ko

sztów :

a)    materyału do popędu,

b)    smarów — etc.,

c)    obsługi i

d)    napraw.

3)    Pewność r uchu — i

4)    Względy na zmienność obciążenia, równoległe łączenie na otoczenie — przepisy koncesyjne, prędkie uruchomienie etc.

nie przesądzając, czy stosunki te nie ulegną zmianom, stwierdzić, że

ad a) Motor Diesla sam dla siebie zawsze jest droższy od równo wartościowej maszyny innej. Podnosi się często fakt, że maszyn Diesla przeciążać ponad 15°/₀ nie można — podczas gdy maszyny parowe n. p. jak dotychczas swobodnie znacznie wyżej przeciążać można było, że zatem nie powinno się porównywać kosztów różnych motorów o nominalnej równej sprawności, jeżeli granica przeciążania jest rozmaita.

Dla elektrowni wzgląd ten nie odgrywa wybitniejszej roli, bowiem

nych

gdzie możność przeciążenia chwilowego maszyn parowych o 40% bywa czasem kalkulowaną.

b)    Koszt budynku z natury rzeczy przy Dieslowych motorach jest mniejszy porównując go z zakładem z parowemi turbinami, u których kotłownie stosunkowo znaczną część zakładu zajmują. Korzyść ta w części odpada, gdzie ze względu na sąsiedztwo wymagane są znaczniejsze fundowania i zabezpieczenia.

c)    Przestrzeń zajęta na składy materyału popędowego (ropa) — przeważnie jest

aniżeli dla popędu parowego — nie stosuje się ustawą wymaga

Trudności tej nie ma, gdy używa się oleju błękitnego. — Używając ropy do opału pod kotłami — osiąga się tę samą korzyść mniejszej przestrzeni składowej.

d) Kwestya doprowadzenia wody nie odgrywa tak ważnej roli — jak w urządzeniach parowych. Stosunek zużycia wody — dla celów kondenzacyi względnie chłodzenia cylindrów — gdy nie stosuje się chłodnic, wynosi zależnie od doskonałości maszyn parowych 100 : 20. W razie użycia chłodnic korzyść na rzecz motoru Diesla odpada.

Na niekorzyść zakładów używających wyłącznie motorów Diesla przemawia konieczność opalania osobnego maszynowni. Koszta fundamentów dla motorów Diesla

w podobnych warun-

Loko-z motorami ropnemi istnieją jeszcze warunki sprzyjające popędowi parowemu.

W elektrowniach galicyjskich lokomo-bil — niema. Przyczyny tego nie szukałem, sądzę jednak, że stosując n. p. ropę do opału i doskonałą wodę, możnaby zupełnie dobrze uzyskać tą samą czystość i pewność ruchu, jaką dają motory ropne. Jeżeli więc nie stosuje się tych lokomobil, to w części z powodu —, że wprawienie ich w ruch wymaga kilku godzin czasu, a zatem jako rezerwa w elektrowniach niezupełnie odpowiadają.

Koszta inwestycyi obciążają budżet elektrowni stałym wydatkiem na oprocentowanie i amortyzowanie wkładu.

Wobec tego, że przeważna część elektrowni znajduje się w posiadaniu gmin, zaciągających na ich budowę pożyczki — niewielkie różnice w tym wypadku mało wpłyną na rentowność —, zakładów przy użyciu motorów ropnych.

Inaczej się rzecz ma z odpisami, które przewidzieć powinien każdy zakład dobrze

z w łaszczą jednak tych, które powinny wykazywać rentowność maszyn parowych od 20—25 lat. Dla kotłów — 10—15 lat. W zakładach zaopatrzonych w motory Diesla utarło się liczyć corocznie 10% zużycie.

Jak widzimy odpisu może być znaczną — i w wysokim stopniu może wpływać na rentowność zakładu.

niż przy za-

2. Przechodzę z kolei do rozważania kosztów ruchu.

dopóki cena handlowa ropy czy węgla są w odpowiednim do siebie stosunku.

można

prowadzony — względnie rentujący się. Zazwyczaj kwotę na odpisy podnosi sie i to czasem znacznie, gdy użyty ma być popęd ropny.

Pochodzi to stąd, że motory te od niedawna są w użyciu, a pierwsze doświadczenie niekoniecznie pozwalały spodziewać się długiej użyteczności tych motorów.

Najstarszy motor Diesla, postawiony w Galicyi, pochodzi z roku 1904., najstarsze w Austryi z roku 1902.

Jest to zatem okres czasu — nie dochodzący do minimalnej granicy — jaką przyjąć można przy ustaleniu wysokości odpisu, to jest 10 lat.

W rachunkach rentowności

przyjmuje się trwałość różnica w wysokości

Inna rzecz co prawda, że faktyczne odpisy w elektrowniach następują znacznie wcześniej, wątpię także, czy znajdzie się u nas zakład elektryczny posiadający w ruchu maszyny 20—25-cio letnie.

Możnaby więc powiedzieć, że konieczność większych odpisów przy motorach ropnych, nie jest tak ciężką, odnosiłoby się to jednak tylko do zakładów mających warunki do powiększenia zbytu i sprawności.

Na razie mało jest zakładów — któreby w ciągu 10 lat nie uległy zupełnej przebudowie, może jednak z czasem nastąpić pewne nasycenie — po którem przyrost elektrowni powoli się odbywa i wtedy najtrwalsza maszyna byłaby najodpowiedniejszą.

Dotychczasowe doświadczenia nie wskazują — jakoby motor Diesla nie mógł pracować dłużej ponad 10 lat. W każdym razie i lokomobile — dzisiejsze o wysokiej ekonomii nie pracowałyby dłużej. Zużyte części Diesla łatwo dają się wymienić — a o wymianach cylindrów — wałów i t. p. dotychczas nie ma wiadomości.

Można zatem odnośnie do kosztów in-westycyi i z niemi połączonych wydatków powiedzieć :

1)    że całkowity wydatek na budowę elektrowni pędzonej motorami ropnemi — niewiele może być wyższy stosowaniu lokomobil, że mniejszy jest — gdy się przeciwstawi wydatek na elektrownie pędzone innymi motorami,

2)    że kwota na odpisy na razie musi być ustaloną wyżej, aniżeli przy maszynach parowych leżących, nie jest ona atoli wyższą niż przy zastosowaniu lokomobilu o przegrzanej parze i z kondenzacyą,

3)    że wydatek na odpisy w obecnem stadyum rozwoju elektrowni nie powinien się opierać wyłącznie na latach dopuszczalnego użycia, ponieważ faktyczne odpisanie przez zastąpienie maszyny popędowej inną — lepszą lub większą — następuje zazwyczaj wcześniej.

Dzielą się one na koszta:

a)    m a t e r y a ł u popędoweg o,

b)    smarów i t. d.,

c)    obsługi,

d)    utrzymania.

a) Motorom Diesla przypisuje się zaletę bardzo wielkiej ekonomii — termicznej —, która się uzewnętrznia małem zużyciem ropy, lub podobnego materyału.

Zaleta ta trwa dopóty

Przyjmując, że 500 konny motor Diesla zużywa 160—170 gramów ropy — a maszyna parowa z kondenzacyą 4. 2 kg na eff. konia (przy 7-miokrotnem oparowaniu 06 kg węgla), wtedy stosunek cen materyałów popędowych może wynosić 0*17: 0*6 = 1: 3*5.

Nie jest to stosunek niezwykły.

Jakkolwiek ceny węgla i ropy podlegają silnym czasem wahaniom przyjąć, że cena węgla o 7-krotnem odparowaniu loco kopalnia wynosi 12—14 koron ra 1000 kg.

Cena ropy — nadającej się do popędu motorów Diesla (schodnicka i podobne — małoparafinowe lub t. z. olej błękitny) — loco fabryka lub kopalnia wynosi około 5 koron za 100 kg t. z. 50 kor. za 1000 kg. Jak widać, stosunek 1 : 3 5 właściwie jest już osiągnięty. Cena za schodnicką ropę wynosi n. p. już obecnie 5 koron za 100 kg — loco

mieć będzie

należy zatem dobrze ustalić — niejednokrotnie kosztować one mogą rocznie prawie tyle, ile ropa służąca do popędu.

Zmniejszyć można zużycie smarów stosując często czyszczone lub przedmuchiwane filtry.

motorów

maszynę.

a) czopy tłokowe,

Borysław, nie wykluczonem jest podniesienie się tej ceny.

Cena oleju błękitnego waha się od 3 60 do 4 koron za 100 kg — loco rafinerya.

Wobec dosyć licznie rozrzuconych rafi-neryi po całej Galicyi a wobec prawic że skoncentrowanej siedzibie kopalń węglowych, — Galicya wschodnia tańszy materyał popędowy, gdy użyje motorów Diesla.

W Galicyi zachodniej — pomimo istniejących rafineryi w Dziedzicach, Trzebinii, Boguminie-Limanowej — może zajść wypadek, że koszta materyału popędowego na 1 K godz. zrównają się.

Nie znaczy to jednak, aby i koszta roczne za paliwo miały być równe. Przy zakładach parowych przeciętne zużycie na 1 K godz. — może w najlepszym wypadku przewyższyć cyfrę gwarancyjną o 20 do 3()°|₀. Zakłady gorzej administrowane wykazują i większe nadwyżki.

Motory Diesla odznaczają się tern, że strat podobnych, jak na podpał, na utrzymanie pary pod kotłem, strat kondenzacyjnych, strat wskutek nieszczelności rur, tłoków — i t. p. nie ma.

Badania kilkakrotne robione n. p. na motorze 5 lat pracującym w Borysławiu (własność zarządu c. k. kolei państwowej) wykazały, — że zużycie roczne zupełnie odpowiada cyfrom gwarancyjnym, przyczem uwzględniało się obciążenie przeciętne. Motory Diesla cechuje to, że nie wolno im źle funkeyonować. Nieszczelności tłoka — niezupełne spalenie, w tej chwili widoczne jest na zewnątrz — i musi być usunięte.

Jeżeli — porównamy z tern zachowanie się maszyn parowych — lub kotłów — którym przypisuje się zaletę, że w najopłakań-szym stanie jeszcze pracować mogą — choćby z największemi stratami — to musi się ze względów na ekonomię przyznać wyższość bezwzględną motorom Diesla.

Dla niejednego kierownika zakładu czasem ta właściwość maszyn parowych większe ma znaczenie, w rachubę jednak tego brać nie należy.

b) Motory Diesla zużywają dużo smarów — więcej dwukrotnie, aniżeli maszyny parowe i o osiągnięciu cyfr podawanych przez firmy nie słyszałem. Koszta za smary

c)    Przechodzimy do dalszego punktu kosztów ruchu t. j. do kosztów obsługi.

W zwykłych wypadkach — jak i w największych zakładach — do obsługi motoru Diesla wystarczy jeden człowiek.

Gdy używa się równocześnie więcej wystarczy dodać maszyniście jednego pomocnika — zapełniającego smarownice. Motor Diesla wskutek zjednoczenia wszystkich części i dopływającego samoczynnie ropału, nie wymaga podczas ruchu obsługi. — Uwagę skierować należy tylko na zachowanie się części pracujących, na utrzymanie ciśnienia powietrza — odpada palacz — z pomocnikiem dla dowozu węgla.

W tym względzie dorównuje motorowi ropnemu lokomobila, jeżeli maszynista równocześnie jest palaczem — co chyba tylko wyjątkowo zdarzyć się może. Normalnie — sama oszczędność na palaczu i jednym pomocniku — wynosić może do 18ÜÜ koron rocznie, może zatem zamortyzować i oprocentować (6%) wydatek inwestycyjny 30.000 koron.

Bardzo często podnosi się obawę, czy można powierzyć obsługę motorów Diesla naszym miejscowym ludziom — i odpowiednio przyjmuje się wyższą kwotę na wynagrodzenie lepszych maszynistów.

W tym względzie należy stwierdzić — że ani jeden z Galicyjskich zakładów nie sprowadzał maszynistów, a wszystkie posługiwały się miejscowym personalem — wkrótce pouczonym.

d)    Dużo zarzutów robionych motorom Diesla — odnosi się do pozycyi napraw i wo-góle kosztów utrzymania.

Stwierdzić należy, że motory Diesla wymagają napraw bieżących w zasadzie częściej niż maszyny parowe. Nie biorąc na razie pod uwagę uszkodzeń znaczniejszych — a które mogą zniszczyć jak eksplozya kocioł — całą

Wymienić można następujące części wymagające częstego doglądania i częstszej wymiany.

do uruchomienia wen-

d)

Mogę wreszcie zapewnić z własnego doświadczenia, że naprawy w urządzeniach parowych przeważnie nie są rzadsze, ani mniej kosztowne, przeciwnie właśnie to przeświadczenie, że urządzenie parowe i bez natychmiastowego usunięcia błędu — będzie dalej pracowało jące — i w skutkach za bardzo szkodliwe.

3) Kwestya pewności ruchu w elektrowniach zazwyczaj stawiana jest na pierwszym planie. Ambicyą każdego kierownika jest nie dopuszczać do przerwy w ruchu — jedyną obawą także jest — by przerwy nie było.

do

a ma

jeżeli się

personal u

przez 4800 godzin rocznie zerwy i bez przerw wywołanych zepsuciem.

co zre-

zna-

b)    krzywki

tyli wpustowych — ssących i wypustowych; (przez zużycie zmienia się skok i następuje deforniacya diagramu),

c)    wentyle wypustowe, kompresorowe,

e)    wymiana pakunków wentyli kom-presowych,

f)    wymiana pakunków do igły rozpylacza,

g)    usuwanie kamienia osiadającego w chłodnikach cylindra,

h)    regulowanie łożysk korbowych,

i)    czyszczenie filtra ropnego.

Naprawy tych części podług zgodnych

odpowiedzi tutejszych zakładów nie są uciążliwe — i nie wymagają wielkiego aparatu ludzi.

Motory Diesla więcej są wrażliwe, jeżeli nie usunie się zawczasu zepsucia, niedogodność jednak z tern połączona nie powinna być miarodajną, ponieważ obowiązkiem kierownika jest przypilnować — by naprawy wszelkie zawczasu były wykonane.

uważam za demoralizu-

Uważam, że obawa przed możliwem zepsuciem się motoru — ropnego czego pierwsze wypadki zdarzające się upoważniały — w wielu wypadkach może mieć decydujące znaczenie.

Każdy technik — który ma objąć kierownictwo zakładu elektrycznego do wyboru różnego rodzaju motory popędowe — zdecyduje się na motor najpewniejszy — nie waham się powiedzieć — nawet, gdyby mniej pewny motor zapewniał znaczne korzyści.

Jest to objaw — z którym trzeba się liczyć, mojem zdaniem bowiem, kierownik zakładu elektrycznego powinien być przeświadczony o dobroci i pewności swych

maszyn.

Nic każdą elektrownię stać na ekspe-rymenta, choćby one miały przejść do hi-storyi techniki — tern bardziej nie wolno nam w Galicyi urządzać prób zważy — że żadna elektrownia tutejsza nadzwyczajnych dochodów nie daje.

Faktem jest, że motor Diesla wymaga obsługi sumiennej i rozumnej. Maszynista musi wiedzieć, w którem miejscu nastąpić może zepsucie się.

W tym względzie ciekawem jest, że z 11 nadeszłych odpowiedzi ze strony właścicieli motorów Diesla, tylko jedna podaje, że były przerwy w ruchu motoru, podczas gdy wszystkie inne stwierdzają brak wszelkich innych przerw.

Z własnego doświadczenia mogę podać, że ustawiony w Borysławiu na stacyi kolejowej motor Diesla w pierwszym roku z powodu niedostatecznego obznajomienia się 13 razy odmówił służby. Obecnie od 4 lat motor ten pracuje

bez żadnej re~

Motor ten raz do roku bywa rozbierany i doprowadzony do porządku, sztą nie przedstawia nic wyjątkowego, ponieważ z odpowiedzi nadeszłych wynika, że przeważna część motorów co 6 miesięcy jest rozbieraną i naprawianą. Sądzę zatem, że obawy wypowiedziane o mniejszej pewności motorów Diesla są przesadzone.

Natomiast jestem zdania, że w obecnej fazie rozwoju techniki motorów Diesla prawdopodobnie powtórzą się wypadki czniejszych uszkodzeń.

Zauważyć można, że co rok podwyższa się moc przypadająca na jeden cylinder maszynowy, tein samem części motoru w wyż szym stopniu bywają natężane.

Tendencyę do zbudowania jak największych jednostek będzie trzeba mojem zdaniem, okupić różnemi wypadkami, a przyszłość dopiero okaże, czy wypadki te zaszkodzą sławie motorów Diesla — czy też powtórzy się to samo, co miało miejsce z turbinami parowemi, których z początku również się obawiano.

Uwaga

cena ropy 9-8 K/100

cena ropy 5-95 K/100

poleca się krzyżulec umieścić dostępnie

Psucie się motoru w⁷ ruchu

Wybicie się tłoka nuro-wego, wTy-^ mieniono na tłok z krzyż ule em

niedostateczne chłodzenie

zagrzanie łożysk korbowych

urywanie się wentyli kompresora

zagrzanie łożyska tłoko wego

zużywanie się wentyli kompresora, zagrzanie łożyska tłokowego

Naprawy

peryody-

czne

zaprawianie wentyli, igieł ropnych bardzo sumienna obsługa

konieczna sumienna i pewni a obsługa

co 3 tygodnie kompletne czyszczenie kompresorów, a co 8 dni wymiana sprężyn wentylowych

czyszczenie wentyli co 14 dni

zaprawianie wentyli co 5 do 6 tygodni, pakunki nowe, czyszczenie filtra ropnego

a)    możność przeciążania

b)    Zachowanie się przy rożnem obciążeniu

b) niezauważone wahań

b) bardzo dobre

przez */2 dz. o 10%

a)

go

b) do V4 obciążenia dobre, poniżej wahania (Pendelungen)

b) małe wahania przy małem obciążeniu

a)    tylko na krótki czas

b)    bardzo dobre

Łączenie równoległe z innymi motorami

z maszyną parow⁷ą bez zarzutu

z turbiną wodną i maszyną parową bez zarzutu

bez zarzutu (prąd stały)

Tablica I.

Szybkość

uruchomie

nia

w⁷ 10’ zupełnie za-dowalnia-jąco

zupełnie

zadował-

niająca

bez trudności w kilku minutach

bez trudności w 8’

bez trudno-! bez zarzutu ści w 4’ i i z maszyną parową i turbiną wodną

mniej z jednym człowiekiem

bez zarzutu (prąd stały)

bez trudności w kilku minutach

Przeciętne zużycie nia-teryału popędowego u innych motorów

maszyny parow⁷e z ropnym opałem 0-8-0 9 kg/ na Kwg.

przy opale drzewem 6-5 h/Kwg.

przy opale ropnym 600 g/Kg.

motor gazowy

1 kg. koksu K wg.

—4 4h Kwg.

Zużycie w ody chłodzącej

25 1/Kg. (16°—50°)

24 1/Kw'g.

przekracza znacznie gwarantowaną ilość

Zużycie

smarów⁷

bardzo

znaczne

dwa razy w iększe a-niżeli przy maszynach paro wy ch

przy czyszczeniu powietrzem (4—5 razy) 2-58 g/Kwg.

bardzo

znaczne

oliwy cylindrowej 6 g/Kwg. oliwy maszynowej 2 g/Kwg.

Przeciętne zużycie ro-

Ad

0-3-0-32 kg. na Kwg.

0187 kg.

i Kg. 4 h/Kwg.

na

0190 kg/Kg.

0-288/Kwg. 2-51 h/Kwg.

0.196 kg/Kg.

0⁻302kg/Kwg.

j Dostawca i sprawmość wr S. K.

Fabryka wagonów7 wr Hradeu. 1 X 250 K (1905)

1 X 500 K (1907)

Fabryka Leobers-dorfska 2 X 150 K. (1904)

1 X 150 K. (1906)

dtto

1 X 375 K. (1909)

dtto

2 X 300 K. (1907)

1 X 500 K. (1909)

F abryka wagonów w Hradeu 2 X 800 K. (1909)

dtto

2 X 250 K. (1907)

1 X 500 K.

(1907)

1 X 800 K.

(1909)

Właściciel

Czerniowce

Elektrownia

miejska

Hermannstadt

Elektrownia miej-j ska T. akcyjne

Jasło

Rafinerya nafty Gartenberg & Schreier

Pressburg

Elektrownia

miejska

St. Pölten

Elektrownia

krajowa

Kl. Schwechat

Browar A. Dweher’a

8§

CC

05

Uwaga

| zakupił drugi motor

uważa za

s-g&fS«

2*o s ag Stb

iflllläf“

fj!'its-ss

(.CblKjiCft?

ruch nieprzerwany 24 godz.

Czy maszyni-    zadowo-

stów sprowa- lony z moto-dzono?

ru Diesla ?

wogóle nie, gdyby zmieniono konstru-kcyę to wobec ekonomii, tak

nie

zwykły palacz zupełnie maszynowy zadowolony

tak

tak

tak

tak

tak

tak

tak

tak

tak

tak

1 maszynista specyalny i 2 pomocnicy

nie

1 ślusarz

nie,

przyuczono własnych lu-

dzi

Częstość

rewizyi

co 2—3 miesiące

co 6 miesięcy

co 8 dni czyszczenie co 3 miesiące kompletna re-wizya trwająca 14 dni

Tablica II.

Przyczyna

przerw

psucie się panewek łożysk tłokowych i korbowych

a) Czy używa- Czy często no oleju błęki- zdarzają się tnego i b) czy przerwy stwierdzono wskutek psu-zanieczyszcze- cia się nia większe ? motoru ?

tak

a) nie

w ciągu 6 lat

przy 24 godz. zaprawianie ruchu lo—20    panewek

dni dla wyko- i czyszczenie nania małych gruntowne naprawek

a) tak

b)zanieczyszczenie małe, łatwo dające się usunąć

a) nie

wentyli kom- raz do roku presora

co 3—4 miesiące

raz na tydzień    .

dla uszczelnię-    ’

nia wentyli, przyuczono dotychczas nie własnych lu-rozbierano    dzi

używa

uzdolnionego

maszynistę

używa zwykłego maszynistę pouczonego na miejscu

nie

nie

nie

nie

w pierwszym | urywanie się roku tak, obecnie nie

szczególnie

bardzo rzadko psują się wen-i małej wagi tyle kompresora

nie

co 14 dni czyszczenie wentyli,

dotychczas nie rozbierano

co 6 miesięcy, dotychczas nie rozbierano

co 4—5 miesięcy

czyszczenie wentyli co 2—3 tygod.

co 6 miesięcy

raz na miesięc

nie było przerwy

nie

nie

nie

nie

nie

a) nie

a) nie

a) tak, b) zanieczyszczeń nie

ma

a) tak, b) zanieczyszczeń bardzo mało

a) tak, b) zanieczyszczeń nie

ma

Materyał

popędowy

ropa

Schodnicka

olej gazowy o ciężarze

Dostawca i sprawność w koniach

Fabryka maszyn w Leo-bersdorfie 30 K. (1904)

Właściciel

Słowita

Młyn

p. Weissmann

Zbaraż

dtto

Zachariasiewicz 30 K. (1904) i Sp.

Młyn

dtto

80 K. (1905)

dtto

20 K. (1905)

dtto

375 K. (1908) i

I gat. 850°

olej błękitny

dtto

100 K. (1908)

Kołomyja

Młyn

Jakób Bajdeff

Borysław

Elektrownia kolejowa Zarząd c. k. kolei państw.

Jasło

Rafinerya Gartenberg i Sehreier

Glinnik

Maryampolski

Rafinerya Gal. karp. Tow. naftowe

ropa

Borysławska

ropa

Schodnicka

olej błękitny

Fabryka maszyn w Leo-bersdorfle 35 K. (1908)

dtto

40 K. (1909)

Fabryka wagonów w Hradcu 80 K. (1907)

dtto

35 K. (1908)

dtto

20 K. (1909)

dtto

65 K. (1909)

Żółkiew

Młyn

Melitta Sponner

Tłumacz

Młyn

Ritzer i Sp.

Drohobycz

Rafinerya Gal. Tow. Akc. „Galicy a“

Jasło

Elektrownia

Sokal

Młyn

H. Baron Watt-mann

Żółkiew

Elektrownia

miejska

tc

wstrząśnienia łatwo

Zaleca się

uwagę.

poruszających generatory prądu okazały, że trudności ża-

jak ważną

nie ;

bardzo ekonomicznych — ponieważ odpadają straty na podpał — trzymanie pary

wkładu

Sądzę, że na razie nie powinno się brać do elektrowni naszych — motorów silniejszych niż 300 koni.

Motory silniejsze pracują:

W krajowym zakładzie elektrycznym St. Pölten 2 motory po 800 K.

W elektrowni miasta Pressburg 1 motor ä 600 K.

W elek.równi miasta Czerniowce 1 motor ä 500 K.

W browarze Drehera w Klein-Schwechat 1 motor ä 500 K.

O tych motorach wypowiedział się inż. Engelmann na zjeździe związku zakładów elektrycznych austryo-węgierskich odbytym w b. r. w Meranie.

Zdanie swoje oparł na odpowiedziach otrzymanych od właścicieli tych motorów wielkich.

Inż. Engelmann stwierdza na podstawie tych danych, że o motorach 500—800 konnych na razie nic stanowczego wypowiedzieć nie można, natomiast stwierdza wysoką ekonomię i łatwość równoległego łączenia.

Odpowiedzi zakładów wspomnianych powyżej wskazują, że w początku zaszły wypadki psucia się części motoru. Zwracano też uwagę, na niedostępność czopa tłokowego — i na trudność smarowania tego czopa, na zanieczyszczanie się wentyli pomp powietrznych. Wyniki tej ankiety podane są w załączonej tablicy — podług zestawienia zrobionego przez inż. Engel manna.

Dodatkowo podałem zestawienie odpowiedzi otrzymanych od zakładów galicyjskich.

4. W końcu wypada mi omówić własności motoru Diesla, które często mają wpływ przy wyborze motoru.

Motory Diesla wymagają silnego pokładu fundamentowego — leży to w samej zasadzie motoru Diesla. Gdy niema odpowiedniego gruntu

przenieść się mogą na otaczające budynki.

Zaradzić temu można przez ruszta — przez filcowe wkładki tłumiące drgania przez ścisłe odosobnienie bloku fundamentowego.

na fo zwrócić z góry

Jakkolwiek niejednostajność motorów Diesla jako motoru czterotaktowego jest większą — dotychczasowe doświadczenia przy łączeniu równoległem — dwóch motorów trój fazowego dnych nie było, tak że w tym względzie obawy mieć nie potrzeba.

Wkońcu podnieść należy jedną zaletę — której wielkie znaczenie: przypisać należy — a mianowicie łatwość i szybkość z jaką wprawianie w ruch motoru odbywa się.

I)la elektrowni jest to zaleta nieoceniona. W razie zepsucia się jednego motoru, można drugi motor w przeciągu 1—4 minut obciążyć pełno. Każdy kierownik zakładu elektrycznego jest w stanie ocenić jest ta obecność natychmiastowej rezerwy. Rezerwy podobnej lokomobile dać nie mogą.

Kończąc sprawozdanie moje wyrażam

zdanie: 1) Motory Diesla zasługują na zaufa

2)    do sprawności 300 koni bez obawy można motorów tych używać ;

3)    dla elektrowni przedstawiają one zalety bardzo znaczne — nie powodują żadnych strat — i mniej są wrażliwe na zmienność obciążenia;

4)    popęd motorami Diesla przeważnie jest 30—50% tańszy aniżeli popęd maszynami parowemi, nawet tam, gdzie używa się lokomobil

nieszczelności i t. p.;

5) wobec tego nawet koszta większe nie powinny przeszkodzić w rozpowszechnieniu się tych motorów.

INŻ. JULIAN MADHYSKI.

Racyonalne opalanie parowozów płynnem paliwem ze szczególnem uwzględnieniem systemu c. k. austryackich kolei państwowych.

piśmie technicznicznem r. 1903 Nr. 8, 9, 10, 11, 12.

Wstęp.

W bieżącym roku wprowadzono na kolejach galicyjskich definitywnie użycie paliwa płynnego (ropału) w zastępstwie dotychczas używanego węgla kamiennego.

Ponieważ przedmiot ten wobec poważnych kapitałów jakie rząd na wprowadzenie tego opału włożył, staje się bardzo ważnym, obrałem sobie temat racyonalnego wyzyskania własności opału, do szczegółowego zbadania warunków, zapomocą których, osiągnięcie tego celu jest możliwe.

Zanim przejdę do objaśnienia spostrzeżeń własnych, nadmienić muszę, że przedmiot ten jest dotychczas mało znany i w literaturze technicznej bardzo skąpo omawiany. Jedyne źródła to: spostrzeżenia poczynionych przez inż. Tomasza Urquarta *), dra Ignacego Lewa²), nadinspektora Adolfa Miillera³) na kolejach rosyjskich, wreszcie sprawozdanie próbnych jazd dyrekcyi kolei we Lwowie, ogłoszone w czasopiśmie technicznem rok 1903 Nr. 3, 4, 5, 6 i uwagi profesora politechniki lwowskiej Romana Gostkowskiego pod tytułem: „Znaczenie ropy opałowej dla kolei galicyjskich“, umieszczonych w czaso-

9 Organ für die Fortschritte des Eisenban Wesens 1885 str. 78.

²)    Feuerungen mit flüssigen Brennmaterial l)r. Ign. Lew Stuttgard 1890.

³)    Bericht über die Reise nach Russland betreffend Studium der Lokomotivfeuerung mit flüssigem Brennmaterial. Adolf Müller 1902.

W niniejszej rozprawie, będę się więc posługiwał teoretycznemi i praktycznemi da-ncmi, jakie w tym przedmiocie z podanej literatury technicznej zaczerpnąłem, prócz tego wskażę na rozmaite bardzo ciekawe spostrzeżenia i wnioski własne, jakie w ciągu prawie całorocznego studyum z okazyi wprowadzenia w życie opalania parowozów systemem kolei państwowyeh, nagromadziłem.

Ropa jako produkt surowy wydobywany z ziemi zawiera, żależnie od tego z jakich źródeł pochodzi, zmienną mięszaninę rozmaitych węglowodorów pewnych domieszek kwasów organicznych i połączeń siarki.

Węglowodory te, zależnie od swego składu chemicznego, posiadają odmienną temperaturę parowania i zapalności, tern wyższą im większa procentowa zawartość węgla.

Ta własność umożliwia nam przez stopniową destylacyę, wydzielenie z ropy ma-teryałów dla celów przemysłowych bardzo cennych jakoto: benzyny, nafty świetlnej, olei mineralnych, asfaltu i parafiny, poczem pozostają odpadki w formie olejów solaro-wych i gudronu, które jako muteryał opałowy z powodu wysokiej wartości kalorycznej są również cenne.

Odpadki te stanowiące właściwy mate-ryał opałowy zwany ropałem, składają się przeważnie z grupy węglowodorów o skła-

80 kal/kg.

na 1° C.

na

S — O w kg., lub

0-23

0-3

3)

W = G . c (t₂ — t,)

0 24, oznacza ciepło właściwe ga-

dzie chemicznym Cn H2n + 2 tworzą ciecz o ciężarze gatunkowym między 0 89 a 0 93, krzepnącą przy temperaturze -(- 8° C, zaś cie-kłopłynną przy 4- 50° C.

Ciepło właściwe = 0 5.

Ciepło lotności Współczynnik rozszerzalności = 0 0007

Punkt wrzenia przy ciśnieniu barom. 760 *%, słupka rtęci = 100° — 300° C, zależnie od składu chemicznego.

Ropał wyrabiany w rządowej odbenzy-niarni w Drohobyczu, służący do opalania parowozów kolei państwowych, uzyskuje się z surowego produktu przez wydzielenie benzyny i nafty jako produktów ubocznych, oleje zaś pozostające t. j. mineralne, asfalt i parafina tworzą t. zw. ropał.

Wartość opałowa tego materyału maleje z zwiększającym się ciężarem gatunkowym i waha między 10700 a 11460 kaloryi, zaś w skład jego chemiczny wchodzi średnio 83% węgla, 13% wodoru i 4% tlenu. Wartość opałową E, oznaczamy ze wzoru:

1) E = 8100. C4-29000 (H —10) -f 2500. S.

*— 600. W kal., przyczem C oznacza procentową zawartość węgla, H wodoru, S siarki, O tlenu, W wody.

Przy zupełnem spaleniu materyału opałowego, łączy się wolny wodór z tlenem powietrza na parę wodną H₂ O, zaś węgiel z tlenem, na bezwodnik węglowy (i 0₂, wydzielając energię wolną w formie ciepła w myśl wzoru (1) na zewnątrz.

Według termochemicznych zasad, ilość ciepła wywiązana przy połączeniu dwóch pierwiastków, będzie w takiej samej ilości związana w razie ich rozszczepienia. 4" a okoliczność jest bardzo ważna dla racyonalnego spalenia, skoro zważymy, że bezwodnik węglowy w temperaturach wyższych ponad 1300° C, rozszczepia się na tlenek węgla i tlen CO -f~ O, zaś para wodna przy 1000 — 2500° C, rozkłada się na wodór i wolny tlen. Jeżeli dalej zważymy, że bezwodnik węglowy, wskutek wysokiej temperatury paleniska rozszczepia się w obecności żarzącego się węgla tlenek węgla w myśl wzoru:

C0₂ + C = 2 CO, zaś para wodna rozszczepiona z powodu wysokiej temperatury na H₂ i O, wytworzy

w zetknięciu z żarzącym się węglem połączenie tlenku węgla i wodoru czyli tak zwany gaz wodny w myśl wzoru:

h₂ o + c = h₂ + co,

(przyczem wielki zapas energii ciepła zostanie zabsorbowany), zrozumiemy, że muszą być te warunki przedewszystkiem uwzględnione.

Rezultaty osiągnięte w myśl wzoru (1) nie zawsze będą prawdziwe, albowiem ważną jest rzeczą, z jakiej formy połączenia chemicznego przeszliśmy w ostateczny produkt spalenia. Według teoryi termochemii nie jest obojętnem, czy spaliliśmy pewną ilość czystego wodoru lub węgla z tlenem, czy też musieliśmy poprzednio pewne połączenia węglowodoru rozszczepić działaniem ciepła, a dopiero później je spalić.

Dlatego dla pomiaru wartości opałowej, wyniki osiągnięte zapomocą bomby kalorymetrycznej będą dla nas miarodajniejsze.

I)o zupełnego spalenia materyału opałowego potrzeba pewnej ściśle oznaczonej ilości powietrza, którą możemy obliczyć z wzoru:

2) L = % C + 8 H 2a) L = % C 4- 8 H -f- S — O w m³.

Ponieważ jenak powietrze jest mieszaniną tlenu i azotu, oraz domieszek gazowych jak bezwodnik węglowy, helium, argon, para wodna, a dokładne wymięszanie paliwa z powietrzem jest niemożliwe, przeto celem zupełnego spalenia musimy użyć zawsze pewnego nadmiaru powietrza, ażeby umożliwić bezpośrednie zetknięcie się pierwiastków w skład chemiczny materyałów opałowych wchodzących, z dostateczną ilością tlenu powietrza.

Ilość ciepła, uzyskana wskutek spalenia 1 kg. ropału w bombie kalorymetrycznej w obecności powietrza, zużyta będzie nie-tylko na podwyższenie temperatury produktów spalenia, ale również na podgrzanie procentowo wielkiej ilości azotu zawartego w powietrzu.

Ponieważ ciepło produktu spalenia obliczymy według wzoru : gdzie: c zów,

zaś G = a

273

‘ 1-29

273

kg. wagę produ-

któw spalenia

zatem temperatura spalenia w myśl wzoru (3) przy założeniu, że spalenie było zupełne, wynosić będzie:

powietrza.

t₂ = temperatura spalenia, b = temperatura początkowa użytego

4)

1-2 — b _f'_W

Gc

o = cL -j~ 0.96 _ L praktyczne, L teoretyczne,

Dołączony dyagram Fig. 1. objaśnia nam dokładnie w jaki sposób nadmiar powietrza użytego do spalenia 1 kg. ropału, wpływa na obniżenie temperatury i dzielności spalenia.

iJxą:).

3oło'

3000 _

‘V

Ci

c\,t,yvu/s\

f U CL Ct Z'CtlW

^    . i

fuunu'v

W.

2.5oo

£73

\iCj

L: S

■?*>%

697#

i!

2oo_

0°c.

;io

noo

1'lbO

lft£o

£180

2540

J C.

ę , \ o r*

~    Q*23    /HĆJoyl /rt^j•

Przy obliczeniu tego dyagramu założono, że 1 kg. ropału dostarcza 11000 Kalorji przyjęto:

oraz

2 3 ¹).

roz-

zu-

Przeważnie używa się do rozpylania powodu taniości urządzenia i pewno-

rego

samo

kowane łatwiej ulega zepsuciu i podnosi koszt inwestycyi. Użycie pary ma jednak tę wadę, że obniża znacznie temperaturę spalenia.

Rzędne oznaczają temperaturę spalenia t₂, zaś odcięte spółczynnik nadmiaru powietrza

, jakoteż pojemność ciepła w£Kal.

JL

G = 15 kg, c = 0-24, U = 20° C.

Przy uwzględnieniu poprzednio nadmienionych okoliczności a mianowicie: że rozszczepienie bezwodnika węglowego i pary wodnej w miarę wzrostu temperatury spalenia ponad 1300° C, a więc, przy zbliżeniu się do teorytycznie potrzebnej ilości powietrza, coraz bardziej się wzmaga, zrozumiemy, że graniczną temperaturę dla ekonomicznego spalenia jest temperatura 1300° C. Przy tern założeniu powinna dzielność spalenia wynosić około 85%, zaś nadmiar powietrza £

Przyjęcie tej stosunkowo niskiej temperatury jako granicy racyonalnego spalania, wynika nadto z następującego rozważania: V T 1) Wskutek rozszczepienia produktów spalenia, wolno wytwarzający się tlen, w zetknięciu z ścianami kotła parowego tworzy tlenki dotyczącego metalu i powoduje zniszczenie ścian kotłowych,

2) wskutek niemożliwości odpowiedniego rozwinięcia powierzchni ogrzewalnej ograniczonej konstrukcyąjparowozu, a więc krótkiej stosunkowo drogi zetknięcia gazów z powierzchnią ogrzewalną kotłów, wyzyskanie ciepła dla wytworzenia pary będzie mniejsze, a strata ciepła odprowadzonego w gazach wylotowych zbytnio wielka.

x) Przy użyciu pary wodnej do rozpylania, musimy wziąć pod uwagę pojemność ciepła produktów spalenia i pary wodnej do rozpylania użytej. Ponieważ ciepło właściwe pary wodnejj^wynosi średnio 05, zaś produktów spalenia 024, . zrozumięmy jak intenzywnie będzie para obniżać temperaturę spalenia ropału. Celem więc uzyskania temperatury racyonalnego spalenia 1300° Ci, musimy mieć nadmiar powietrza e w tym stosunku w porównaniu do s = 2⁻3 mniejszy, w jakim stoi pojemność ciepła pary do pojemności ciepła, temperaturze 1300° C w dyagramie Fig. 1. odpowisdającej. Im więcej pary do rozpylania użyjemy tern mniej powietrza mamy do dyspozycyi przy stałej temperaturze, lub przy użyciu nadmiaru e — 2⁻3 spadnie temperatura spalenia znacznie, co jak wiadomo obniża dzielność powierzchni ogrzewalnej.

Celem dokładnego spalenia ropału doprowadzonego w stanie płynnym, posługujemy się osobnymi przyrządami, które można podzielić na trzy typy:

1)    Urządzenie w któremropał podgrzany wtłoczony mechanicznie działaniem pompy pod ciśnieniem 2—7 atmosfer, wskutek wytworzonej siły odśrodkowej, nabywa po opuszczeniu odpowiednio ukształtowanego wylotu, szybkiego ruchu, rozpyla się w skrzyni ogniowej na drobniutkie kropelki. Kropelki te przegrzane ciepłem promień nem obmurowania skrzyni ogniowej sporządzonego z cegieł ogniotrwałych, zamieniają się w parę, mieszają się z powietrzem nassanem ciągiem komina i spalają się. Tego rodzaju paleniska wymagają wielkiego nadmiaru powietrza, są nieekonomicznie, a ich dzielność spalenia zaledwie około 65⁽⁾/₀ wynosi. Mają one jednak tę zaletę, że są proste a przy paleniu nie powodują huku.

2)    Typ drugi najczęściej używany, polega na rozpylaniu ropału w skrzyni ogniowej, działaniem pary lub zgęszczonego powietrza. Skrzynia ogniowa jest częściowo omurowana, posiadać musi mostek i opornice z cegły, ogniotrwałej celem dokładnego wymieszania gazów.

Urządzenie tego typu składa się ze smoczka (ejektora) parowego lub powietrznego ssącego ropał ze zbiornika i równocześnie rozpylającego, przyczem mieszanina pary z ropą uchodzi do paleniska strugami stożkowymi płaskimi lub śrubowymi, zależnie od kształtu pyszczka wylotowego.

Każdy z tych przyrządów zwany pylaczem odpowiada swemu zadaniu w pełności.

pary z

ści ruchu, albowiem przy użyciu powietrza zgęszczonego, prócz przyrządów używanych przy parze, posiadać musimy kompresor, któ-uruchomienie zużywa wiele energii, zaś urządzenie jako więcej skompli-

3) Trzeci typ urządzenia jest najodpowiedniejszy i polega na tern, że zapomocą odpowiednich podgrzewaczy w formie ko-

może być dokładniej przeprowadzone, więc temperatura spalenia stale w najwyższej dopuszczalnej granicy utrzymana, możemy przyjąć, że dzielność powierzchni ogrzewalnej wyniesie około 85%, zaś dzielność paleniska przy zastosowaniu się do wszystkich wyż-wspomnianych warunków również 85%, zatem dzielność kotła ^—72%.

ciołków, zamienia się ropał w gaz o ciśnieniu kilku atmosfer, który doprowadzony do paleniska, podobnie jak w palnikach Bun-zena, spala się ekonomicznie. System ten jednak nadaje się tylko do olei solarowych, które po podgrzaniu i przegazowaniu nie pozostawiają w kociołku części stałych.

Doświadczenia poczynione przy kotłach stałych wykazały, że dobroć spalenia i wyzyskania wartości opałowej ropału, metyle zawisłą jest od rodzaju rozpylania, ile od dokładności wymieszania ropału z powietrzem i od sposobu prowadzenia gazów w samym kotle.

Jak wiadomo dzielność kotła zależy od dzielności paleniska (%) i od dzielności powierzchni ogrzewalnej (rj₂) i równa się ich iloczynowi % =    %)•

Na stratę ciepła w kotle składają się:

jące przez ruszt lub z dymnika,

b)    tworzenie się dymu,

c)    niedokładne spalenie przy niedoborze powietrza, lub tworzenie gazów palnych, wskutek działania wysokiej temperatury spalenia,

Kotły parowozów kolei państwowej urządzone i obliczone są dla węgla kamiennego Przez wprowadzenie opalania płynnym ma-teryałem, który ze względu na całkiem odmienne fizyczne własności, wymaga innych warunków, musimy przedewszystkiem rozważyć, co należy zrohić, ażeby dzielność kotła doprowadzić do najwyższej granicy. Chcąc temu zadaniu zadość uczynić, musimy a) resztki niespalonego paliwa spada- szczególniejszą uwagę zwrócić na następujące momenta.

d)    ciepło zawarte w popiele,

e)    promieniowanie,

f ) uchodzenie gorących gazów z komina, g) ciepło przegrzania powietrza lub pary do rozpylania zużytej.

Straty pod a) —• d) wpływają ujemnie na dzielność paleniska, zaś pod e dzielność powierzchni ogrzewalnej.

Przez odpowiedni dobór wielkości i kon-strukcyi rusztu, przez odpowiednie ukształtowanie i dostosunkowanie przykrycia rusztu warstwą cegły ogniotrwałej, przez odpowiednią formę paleniska, odpowiednie prowadzenie gazów gorących, wielką powierzchnię ogrzewalną, silną cyrkulacyę wody, utrzymanie powierzchni ogrzewalnej wolną od sadzy i kamienia kotłowego, racyonalne izolowanie kotła, należyte rozpylanie mate-ryału płynnego najmniejszą ilością pary, dokładne wymieszanie go z dostateczną ilością powietrza, wreszcie przez fachową obsługę, można straty te do pewnej granicy obniżyć. Ponieważ przy opalaniu ropałem, wsku-

Dotychczas używane rozpylacze s}rste-mu Holdena, wprowadzają do paleniska mieszaninę pary wodnej z ropałem i pewną ilością powietrza. Mieszanina przy ujściu do skrzyni ogniowej zapala się, powietrze zaś w niedostatecznej ilości doprowadzone, spala się w zetknięciu z ropałem dając wysoką temperaturę spalenia, która powoduje, że zarówno para wodna jak i węglowodory znajdujące się w strumieniu, ulegają rozszczepieniu tworząc mieszaninę wodoru, g) na tlenku węgla i azotu, która, w miarę długości strumienia wylotowego, zajmuje coraz większą objętość a wrzeszcie wypełnia całą skrzynię ogniową. W ten sposób preparowany gaz zwany gazem wodnym, posiada wielką wortość opałową i wymaga zetknięcia i wymieszania z dostateczną ilością powietrza celem spalenia się na bezwodnik węglowy i parę wodną.

Rozpylacz spełnia więc funkcyę generatora, zaś powietrze doprowadzone przez ruszt do skrzyni ogniowej służyć będzie do rege-neracyi. Ażeby zadanie należycie rozwiązać, potrzeba, całą masę gazów doprowadzonych rozpylaczem, wymieszać gruntownie z dostateczną ilością należycie przegrzanego powietrza* W paleniskach parowozów, rozpylacze tek umożliwienia racyonalnego, bezdymnego muszą być tak ustawione, ażeby wypływający spalenia, osadzanie się sadzy możemy zupeł- z nich strumień mieszaniny nie doznał na nie usunąć, a wymięszanie z powietrzem drodze żadnej przeszkody.

= 1-2.

gły ogniotrwałej w stosunku

Ponieważ produkty spalenia, po zmianie kierunku wywołanego sklepieniem, ucho-

Powietrze nassane działaniem dmucha-

wki parowej do skrzyni ogniowej, powinno napływać bądź to w zgodnym, bądź też w przeciwnym kierunku, do ruchu strumienia paliwa, a zawsze w miejscu najmniejszej prędkości strumienia z rozpylacza wypływającego.

Celem dokładnego wymieszania mate-ryału opałowego z powietrzem, jako też celem dokładnego przegrzania powietrza, urządzono w skrzyni ogniowej sklepienie z cegły ogniotrwałej, skośnie ułożone sięgające od ściany rurowej, co najwyżej do połowy skrzyni ogniowej. Pod to sklepienie powinna dostawać się rozpylona mieszanina i tu zetknąć się z powietrzem.

Powietrze, działaniem dmuchawki, do skrzyni ogniowej nassane, powinno w całej masie wchodzić po pod sklepienie. Zadanie to będzie osiągnięte przez odpowiednie założenie rusztu. Przy użyciu do założenia rusztu tłuczonej cegły ogniotrwałej, powinna być warstwa nasypu pod sklepieniem znacznie cieńsza celem zmniejszenia oporu przypływu powietrza. Jak wysoką powinna być ta warstwa wskaże nam następujący rachunek.

Powierzchnia rusztu jest dobrana odpowiednio do powierzchni ogrzewalnej kotła. Ponieważ na lm² powierzchni rusztu w parowozach jesteśmy w stanie spalić 300—500 kg węgla na godzinę, a średnia wartość kaloryczna ropału jest 2 razy większa jak węgla, potrzebujemy więc dla uzyskania tej samej ilości ciepła spalić na lm2 tylko 150—250 kg ropału na godzinę.

Do spalenia 1 kg. ropału potrzebujemy teoretycznie 11.5m³ powietrza, zaś na 1 kg. węgla o średniej wartości opałowej (6600 kal.) około 6 86 m³, zatem na godzinę i lm2 powierzchni rusztu, potrzebujemy dla węgla 2058—3430 m³, zaś dla ropału 1725—2875 m³. Ponieważ w obu wypadkach przeciąg jest jednaki, a zapotrzebowanie powietrza dla ropału mniejsze niż dla węgla, zatem musimy wolny przekrój rusztu odpowiednio zmniejszyć, ażeby nadmiarowi przypływu powietrza przeszkodzić, co uskuteczniamy przez założenie powierzchni rusztu kawałkami ce-

3430 2875

dzą do rurek ogniowych, a przeciąg w górnych partyach rurek w porównaniu z dolnemi zawsze jest większy, powinny drogi gazów mieć odpowiednie opory, aby przez wszystkie rurki mogła przepływać jednakowa ilość gazów. Możemy to uzyskać tylko przez odpowiednią długość i nachylenie sklepienia.

Za długie sklepienie powoduje: a) zwiększenie siły ssania dmuchawki parowej u wylotu mieszaniny z rozpylacza, wskutek czego ropał w formie pary bez zmięszania z powietrzem uchodzi wprost do rur, b) przepływanie gorących produktów spalenia w przeważnej ilości przez górne rurki, wskutek czego cyrkulacya wody, a więc parowanie znacznie się obniży, c) osadzanie się kamienia kotłowego w znacznej ilości na dolnych partyach rurek i zniszczenie szczelności rurek.

Za krótkie sklepienie powoduje, że powietrze dmuchawką nassane płynąc po drodze najkrótszej, nie miesza się należycie z gazami działaniem rozpylacza doprowadzonemi wskutek czego górnemi rurkami ogniowemi płyną gazy niespalone, zaś dolnemi powietrze niedostatecznie przegrzane powodujące ochłodzenie ścian kotłowych, wskutek czego występuje nieszczelność rurek na ścianie rurowej i obniżenie zdolności parowania kotła. W tym wypadku musimy doprowadzić do rozpylacza znacznie większą ilość pary celem wniknięcia gazów po pod sklepienie lub też warstwę z cegły ogniotrwałej w ten sposób zmienić, aby większa część powietrza napływała z tyłu strumienia gazów rozpylaczem doprowadzonych. Oba te sposoby nie dają gwarancyi dobrego wymieszania z powietrzem, są więc nieracyonalne.

Omurowanie bocznych ścian kotła jest tylko tam niezbędnie potrzebne, gdzie spodziewane jest bezpośrednie zetknięcie się ścian kotłowych z gazami o wysokiej temperaturze, a więc obfitemi w wolny tlen.

Należyte działanie paleniska urządzonego w myśl powyższych zasad, możemy rozpoznać po barwie płomienia przy ujściu rozpylacza, jakoteż po barwie sklepienia. Płomień powinien być żarząco biały jako dowód, że wszystkie węglowodory są rozszczepione, sklepienie zaś powinno mieć u podnóża wiśniowo-czerwoną barwę, dalej czer-wieńszą a na rąbku pomarańczowo żółtą

5) L =

gdzie:

wającej,

wych,

gdzie :

(O

jako dowód, że temperatura spalenia nie przekracza 1300° C.

Sklepienie nie powinno być nigdy doprowadzone do białego żaru, albowiem barwa ta oznacza temperaturę w palenisku zwyż 1500° C, przy której rozszczepienie bezwodnika węglowego i pary wodnej wzmaga się kosztem energii ciepła.

Powyżej wspomniany proces spalenia, może być dostosowany do wszelkich rodzajów kotłów o przeciągu naturalnym i sztucznym. Jak wiadomo w parowozach przeciąg wywołuje się sztucznie zapomocą pary wylotowej. W stosunku do ilości pary przez komin przepływającej zostaje proporcyonal-nie nassane powietrze przez ruszt, w myśl wzoru Zeunera:

D    ,

V MFj² +F₂²

L = ilość powietrza nassanego,

D = ilość pary przez komin przepły-

F = powierzchnia przekroju rury odpływowej,

Ft = powierzchnia najmniejszego przekroju komina,

F₂ = przekrój sumaryczny rurek ognio-

M = współczynnik oporu dla przepływu gazów spalenia, leżący w granicach 3—4.

Ilość pary przepływającej przez dmuchawkę jest, wskutek peryodycznego działania maszyny i zmiennej pracy parowozu zmienna, wskutek tego i ilość powietrza działaniem dmuchawki nassana nie może być stała. Przy użyciu rozpylaczy wprowadzamy jednak stałą ilość ropału, co powoduje raz spalenie tegoż w wielkim nadmiarze po-wietrzą, drugi raz z teoretyczną ilością powietrza, wreszcie w chwili pomiędzy początkiem kompresyi z jednej a przedwczesnym odpływem pary z drugiej strony cylindra, następuje zupełny niedobór powietrza. Iłopał wprowadzony do skrzyni ogniowej, nie mając potrzebnej ilości powietrza do spalenia, gazuje kosztem ciepła promiennego skrzyni ogniowej, zajmuje wielką objętość i utrudnia dopływ powietrza w chwili ponownego działania ssącego dmuchawki.

Ten objaw charakteryzuje nam wymownie różnicę pomiędzy paleniskiem kotłów stałych a parowozowych i wskazuje, że przy traktowaniu racyonalnego spalenia w kotłach parowozowych na przypływ powietrza i ropału baczniejszą musimy zwrócić uwagę.

Dołączony dyagram Fig. 2) objaśnia dokładnie powyższy proces. Składa on się z dyagramu pracy indykowanej maszyny parowej, jemu odpowiedniego dyagramu biegunowego suwaka (Zeunera), jako też dyagramu wypływu pary z maszyny jednocy-lindrowej (syst. autora).

Bliższe szczegóły pierwszych dwu dya-gramów są znane, więc nie wymagają objaśnienia, odnośnie zaś do dyagramu ostatniego należy nadmienić, że przedstawia on w układzie biegunowym, każdoczesnemu położeniu korby maszyny parowej odpowiednią ilość pary wypływającej przez dmuchawkę, obliczonej w myśl wzoru:

6) D = [ę> sin (d -j- co) — i] . b . v . y,

q sin (d -j- w) — i, oznacza otwarcie kanału odpływowego,

{? oznacza ekscentryczność, kąt wyprzedzenia,

„ położenia korby, występ wewnętrzny suwaka, szerokość kanału odpływowego,

prędkość wypływu pary w sekundzie,

ciężar gatunkowy pary każdoczesnemu cieśnieniu odpowiadający.

Ponieważ w myśl wzoru 5), ilość powietrza jest wprost proporcyonalną do ilości pary tak długo, dopóki wielkości pod pierwiastkiem się znajdujące są stałe, możemy przyjąć, że dyagram ten oznacza nam również dyagram powietrza nassanego do skrzyni ogniowej. Przy wyprośrodkowaniu średniej ilości powietrza zobaczymy dokładnie, że różnice w ilości nassanego powietrza są bardzo wielkie, a chcąc spalać ropał bezdymnie, musimy stale doprowadzać znacznie mniejszy ładunek ropału, aniżeli by odpowiadało średniej ilości powietrza przy uwzględnieniu poprzednio omówionych warunków racyonalnego spalenia, wskutek czego występuje obniżenie temperatury spalenia przez zbytnio

oc

ro

x V

r* rs

Kl

K

3    <4

Vj£

\\

/X

ytv/vbm.:

K-

u-

Ux

r*

s> §

z⁰ %

-CT

cA»

ln>

n *

o:

ferm,

Li

<4\4

V^. $

^■H

X) ITs>

Ml

vl

UB1

OO

ÄI

i«

\W\\\

/<ZX

lD*    -/vj /(?. V• ^/*

I

II

-- OLowna£vMj /nA/jt/j

---^Z^cKcuxJtOYUj ⁷¹

uH'ocij

OLoci/nvÜVt' IM Qlie^loßo

J\70W ItÄ/l/XyCiS

Podane objaśnienia dotyczące przypływu powietrza do skrzyni ogniowej, były traktowane bez uwzględnienia doprowadzonego przez rozpylacz strumienia pary o wiel- | wprowadzenie strumienia pary w linii śród-

wielki nadmiar powietrza, jako też wskutek braku powietrza, następstwem czego gwałtowne obniżenie dzielności kotła.

Wadę tę możemy usunąć częściowo przez: a) zwężenie przekroju rury odpływowej, albowiem wówczas odpływ pary z cylindra nie może nastąpić szybko wskutek zwiększonych oporów (krzywa kreskowana dyagramu, b) przez użycie dmuchawki pomocniczej podczas jazdy, wówczas okres niedoboru powietrza będzie usunięty, c) przez zastosowanie przy suwakach występu we-wnętrzego: i = 0, albo ujemnego, wówczas zmniejsza się okres niedoboru i nadmiaru powietrza (krzywa wynikowa dyagramu), d) zaś zupełnie, przez automatyczne regulowanie dopływu ropału w stałym stosunku do iiości nassanego powietrza.

Z wszystkich powyżej nadmienionych środków, przedstawiony pod d) jest najodpowiedniejszy, ponieważ osiąga cel bez strat pary i doprowadza stale ilość ropy odpowiadającą ilości nassanego powietrza, a w chwili braku powietrza dopływ ropału wstrzymuje.

Przez przekształcenie dyagramu wypływu pary z maszyny jednocylindrowej na podobny dyagram dla maszyn bliźniaczych o korbach pod kątem 90°, przedstawiony w Fig. 3), otrzymamy bardzo charakterystyczną krzywę, równoznaczną z krzywemi poprzedniego dyagramu, wykazującą, że przy maszynach bliźniaczych okres nadmiaru i niedoboru powietrza na jeden obrót czterokrotnie się powtarza, przyczem przerwa ciągłości ssania dostrzegalna w poprzednim dya-gramie, tutaj nie występuje.

Ta niejednostajność przypływu powietrza przy dzisiejszych systemach opalania parowozów materyałem płynnym powoduje, że w praktyce dla utrzymania dzielności powierzchni ogrzewalnej w wyższej granicy, musimy poświęcić większy ładunek ropału, wskutek czego okazuje się podczas jazdy na przemian czarny dym wskazujący na niedostateczny przypływ powietrza, lub brązowy oznaczający zupełny brak powietrza i wywiązywanie się węglowodorów w formie pary.

kim zasobie energii ruchu i wynikłych wskutek tego zjawisk.

Wypada nam zastanowić się obecnie jakie zmiany wskutek tego urządzenia w skrzyni ogniowej występują i co należy uczynić, ażeby wszystkie niekorzystne momenta usunąć, zaś korzystne racyonalnie wyzyskać.

Strumień pary użyty do rozpylania, wychodzi zależnie od ciśnienia jakie mamy do dyspozycyi i od konstrukcyi użytego rozpylacza, z prędkością przewyższającą znacznie prędkość głosu i posiada zasób energii ruchu wyrażoną wzorem :.

>— na 1 kg pary.

Jeżeli strumieniowi temu, na jego drodze stawimy jakąkolwiek przeszkodę^ wówczas traci on swą prędkość, zamieniając swoją energię ruchu na pracę mechaniczną i ciepło.

Poprzednio wspomnieliśmy, że celem racyonalnego rozpylania, strumień pary nie powinien spotykać na drodze żadnej przeszkody, zaś celem wymieszania winien natrafić na jak największe opory. Chcąc pogodzić te dwie sprzeczności ze sobą, musimy rozpylacz w ten sposób skonstruować, ażeby para wypływająca ze smoczka wpływała do skrzyni ogniowej bez uderzenia, a swą siłę żywą wyzyskała jak najlepiej do nassania odpowiedniej ilości powietrza.

Produkty spalenia ropału z powietrzem dostarczonym przez rozpylacz (nazwijmy je produktami pierwszorzędnego spalenia), powinny trafić w dalszym ciągu odpowiednią ilość powietrza drugorzędnego, umożliwiającego ich zupełne spalenie. To drugorzędne powietrze musi-być nassane działaniem dmuchawki i powinno wpływać w tern miejscu, gdzie znajduje się największa obfitość produktów pierwszorzędnego spalenia. Te szczegóły wskazują nam, że dotychczasowe urządzenia sklepień paleniska nie odpowiadają w zupełności celowi, albowiem one pozwalają na bezpośredni przepływ gazów pierwszorzędnego spalenia do rur, bez zetknięcia się z powietrzem drugorzędnem. Cel ten mógłby być osiągnięty: 1) przez osłonięcie produktów¹;pierwszego spalenia sklepieniem z bocznemi upustami, wstawionem pomiędzy ścianą drzwiczkową a rurkową, 2) przez

X 3.

z-'

/CijM/nA/iO'u) /nuxO’ZAj^VLj /lOiÄyzmicuyZ^J.

—y

£g§§p

/,

■I

§s

<'

/■ i

/U

rO

IIP

Xor~ba.lt

|\

!8

■7"

V.

,Jrt

\\V

ggli

eg?

Äj

11

Otc    ]5Cł/LŁj.

—    _ OLdÄXvuJ-OOWVj ”    ”

—    . — .    CC/)0 wä/UMVÄ/bWV\M 0*0.

Q/lcuLmöcov Aoovj oi/fozco OlOodLo&o'V

\j² g —ap w kg.

, w *%/sek.

9 Pr. Ignatz Lew. Die Feuerungen mitllüssigen Brennmaterialen. Stuttgard 1890 St. 17.

P¹

gdzie:

d¹

8)

0 0303

9)

09696

przyczem:

kowej tego sklepienia, 3) przez użycie rusztu opadającego od linii środkowej sklepienia ku ścianom skrzyni ogniowej, 4) przez doprowadzenie powietrza drugorzędnego ponad strumieniem wypływającym z rozpylacza w ilości, równej ilości powietrza z pod rusztu przypływającego.

Użycie pary do rozpylania, powoduje prócz straty materyału opałowego na jej wytworzenie zużytego, znaczne obniżenie dzielności kotła, wskutek obniżenia temperatury spalenia i zmniejszenia gęstości gazów wylotowych, czego następstwem konieczność zwiększenia przeciągu w kominie kosztem pracy maszyny parowej. Ważną więc rzeczą będzie zastanowić się nad tern, jak powinien być rozpylacz skonstruowany, aby zużyć do dokładnego rozpylania ropału jak najmniejszą ilość pary. Profesor Thieme ¹) wypośrodko-wał, że przy obliczeniu rozpylaczy ilość pary, użytej do rozpylania powinna wynosić 10% tej ilości pary, która przez spalenie ropału w kotle została wytworzona. Przy-jąwszy, że 1 kg ropału wytwarza 15—16 kg. pary, otrzymamy stosunek ciężaru zużytego ropału do ciężaru pary, do rozpylenia przeznaczonej 1 : 15 = 07.

Ponieważ w smoczkach dla zasilania kotłów wodą, stosunek ciężaru wody do pary wynosi 12 : 1 = 12, przyczem kondensacya pary i oddanie żywej siły wodzie jest zupełne, zrozumiemy, że przy stosunku 0 7 otrzymanym dla ropału, kondensacya pary wodnej będzie znikająco mała. Dla obliczenia ilości pary P ułożył profesor Thieme wzór:

7) P = K . w¹ . d

gdzie: p = ciśnienie pary w kotlet w kg. p¹ = ciśnienie atmosferyczne I na 1 m2 g = 9 81 przyspieszenie ziemskie, d = gęstość pary. w¹ = przekrój wypływu pary w m²,

K = współczynnik = 0 90 dla koni-cznych, zaś

K = współczynnik = 0 64 dla prostych pyszczków.

Prędkość wypływu pary oznaczył według wzoru:

vi = 0-975

zaś prędkość wypływu pary z ropałem:

V = 06 V¹, w %/sek.

Ilość ropału przypływającego w sekundzie przez przekrój (w) oznaczył według wzoru :

P¹ oznacza ilość ropału w kg., gęstość ropału, v prędkość przypływu ropału w na sekundę, którą przyjmuje 2—5 m. na sekundę.

Użycie do rozpylenia ropału 10% pary wytworzonej, musimy uważać szczególnie w parowozach za niedopuszczalne, nietylko z tego powodu, że obniża temperaturę spalenia i zdolność nassania powietrza dmuchawką, ale i dlatego, że zdolność wytwarzania pary potrzebnej dla pracy maszyny parowej znacznie opada. Musimy więc starać się, przez dokładne zbadanie działania rozpylacza, procent pary zużyty do rozpylania zredukować do minimum. W tym celu musimy się wgłębić nieco w teoryę wypływu pary i ropału.

Według Zeunera¹) prędkość wypływowa pary w najmniejszym przekroju, przez który para przepływa wzrasta bardzo powoli w stosunku do wzrostu ciśnienia w kotle, a mianowicie tak powoli, że możemy całkiem śmiało prędkość tę uważać jako stałą i nazwać ją prędkością krytyczną (wm). Prędkość tę obliczymy według wzoru: wm = 421 4 . p, zaś ilość pary G przez ten minimalny przekrój przepływającą wyznaczymy z wzoru:

^    = 152-50 p,

r m

p, = ciśnienie w kotle w kg. na 1 %»², zaś Fm = przekrój najmniejszy w m².

Dołączona tabela A) wskazuje nam odpowiednie daty dla pary suchej nasyconej.

W zestawieniu tern widzimy, że pomimo wzrostu ciśnienia w kotle, energia ruchu jednostki ciężaru pary w najmniejszym przekroju jest prawie niezmienna.

Gdybyśmy tej parze wypływającej z najwęższego przekroju pozwolili wprost wypływać, wówczas energia ruchu, prawie przy każdem ciśnieniu w kotle byłaby stałą.

9 Zeuner, Vorlesungen über die Turbinen. Leipzig 1899, str. 265.

Pi

Pm

TABELA A.

wm

Hm =

Wm²

Fm

IsOł—‘OCOCO^JClCnGfQ

C5 C5 Cn O'« 4^ CO IC _

tOÜivKOh-^OiOO-5C    ze tc Ci

m.

442 9 4449 447 0 448-8

450- 4

451- 8 453 1 454-3

mkg.

9977

10088

10182

10265

10339

10405

10465

10521

kg.

727

857

1007

•ł-H CNI

1423

1561

Kotły parowozów posiadają jednak ciśnienie dochodzące do 15 atm. Gdybyśmy chcieli na 7 atm. poprzestać, zmuszeni bylibyśmy ciśnienie w kotle panujące, zapomocą odpowiednich przyrządów zmniejszać.

Redukcya ciśnienia pary jest jednak połączona z kondensacyą pary i stratą energii ciepła, co wskazuje, że racyonalniej będzie dla rozpylaczy wyzyskać cały spadek ciśnienia każdemu typowi kotła odpowiedni.

1698

TABELA B.

= ciśnienie w kotle w kg/cm².

= ciśnienie w przekroju najmniejszym. = prędkość wypływu pary w przekroju najmniejszym w m/sek.

= energia ruchu w przekroju najmniejszym w mkg.

= ciężar par}^ na 1 m² przekroju przepływającej w kg.

Pi

10

W,n

Fm

dm

1-924 1-861 1-742 1-550 1 119

2-436 2 069 1-716 1-349 1-015

1-561 1 -438 1-310 1 161 1-007

Spadek ciśnienia pomiędzy ciśnieniem pnl, a ciśnieniem zewnętrznem, niebyłby wyzyskany, para ekspandowałaby we wszystkich kierunkach.

Inaczej rzecz się przedstawi jeżeli rurę wypływową za najmniejszym przekrojem przedłużać będziemy w kształcie stożka o coraz bardziej zwiększającym się przekroju tak długo, dopóki para nie dosięgnie wskutek ekspanzyi adiabatycznej, ciśnienia zewnętrznego. Wówczas spadek ciśnienia pomiędzy pm, a ciśnieniem zewnętrznem, zużytym zostanie do przyspieszenia masy pary, — energia ruchu pary wzrośnie.

W tym wypadku prędkość końcowa będzie się równać:

P.

1-7318

= ciśnienie w kotle w kg. cm2 —    „ zewnętrzne w kg. cm².

= prędkość w przekroju F

1-

1-

10) w

1/2. K

K— 1

o. a

gdzie K

1135.

Dyagram Fig. 4. wskazuje jak w miarę wzrostu ciśnienia, wzrasta prędkość wypływu pary w atmosferę przy zastosowaniu takiego przedłużenia stożkowego znanego pod nazwą kierownicy lub dyszy de Lavala.

Widzimy, że prędkość przy ciśnieniach od 1 atm. do 7 atm. gwałtownie wzrasta, przy wyższych jednak przyrost prędkości jest tak nieznaczny, że dla celów dokładnego rozpylania moglibyśmy się ciśnieniem 7 atm. zadowolić.

Fm

średnica przekroju F w kształcie koła Fm

Tabela B. umożliwia nam dostosowanie do każdego przekroju minimalnego i ciśnienia początkowego pary, przekroju końcowego kierownicy, przyczem nadmienić należy, że w myśl doświadczeń poczynionych przy kon-strukcyi turbin parowych, rozbieżność kierownicy przy zastosowaniu przekroju kolistego nie powinna przekraczać 10°. Chcąc przy stałej różnicy ciśnień z jednaką prędkością wylotową, większą ilość pary ekonomicznie doprowadzić, musielibyśmy zmieniać oba przekroje w stałym stosunku widocznym w kolumnie 3, tabeli B.

Gdybyśmy chcieli skonstruować kierownicę dla innego przekroju nie kolistego, wówczas musielibyśmy wymiary kierownicy o przekroju kolistym transformować kolejno na przekrój obrany. Dla obliczenia stosunku przekroju końcowego do minimalnego służy wzór Zeunera:

dni

\[ Miikh ł (£)+-(£)

5o

**

fólljWAAs /jOO/Uj.

>'•-

L:>

-    'O

-    O

ćsjy

o>

'tffd 0 lobk.

1100

1100

1000

900

800

700

6oo

500

400

300

) 200

10 0

fr° ¹

10

10

11

11

12

13

1H

15

b*

L/WV«.

12 i* 1h

15

/CV7'W^£/VU^/ /W

w²

Ht =

12)

, oznacza równoważnik ciepła

cza

Energia ruchu pary wypływającej z kierownicy, liczona na 1 kg. będzie w przekroju F znacznie większa, jak przy wypływie z zwyczajnego otworu i wyniesie

ki = -7

Gdybyśmy kierownicę wylotową przedłużyli znacznie po za przekrój w którym ciśnienie atmosferyczne zostało osiągnięte, wówczas para wykonywałaby pracę stałego ciśnienia zmniejszając swoją prędkość na w,²

Energia ruchu malałaby i zmieniałaby się w ciepło w myśl wzoru:

A (H — H,) = Q kał.

gdzie:

424

dla jednostki pracy.

Ilość ciepła w ten sposób wytworzona zużyje się na wyparowanie wody znajdującej się w parze, jeżeli para była mokrą, zaś do przegrzania pary, jeśli ona była suchą. Ta okoliczność jest dla konstrukcyi rozpyla-nader ważna, albowiem gdybyśmy w tym punkcie doprowadzili ropał, wówczas wy

gdzie:

13)

zaś g ciężar ropału.

Zastanowimy się teraz nad tern w jaki sposób, w jakim stanie i w którem miejscu należałoby doprowadzić ropał, aby przy najmniejszej ilości pary uzyskać dokładne rozpylenie.

80

= 80.424 = 33920 kgm. w^

2~ wobec tego:

]/ H . 2g= \[33920.19-62 = /365510-40 = oo605

'JZ

wiązujące się ciepło byłoby zużyte do przegrzania ropału w myśl wzoru:

A(H-H), = r, g

r, oznacza ciepło lotności ropału przy ciśnieniu 1 atm.

Ropał powinien być podgrzany co najmniej do temperatury pary w miejscu zetknięcia się z parą, a to w celu uniknięcia kondensacyi pary. Gdybyśmy doprowadzili ropał w przekroju najmniejszym, wówczas temperatura ropału musiałaby się równać temperaturze pary odpowiedniej ciśnieniu pm. Ten punkt doprowadzenia ropału do pary jest zdaniem mojem zupełnie nie odpowiednim, jakkolwiek w praktyce najczęściej stosowany, ponieważ:

a) Para w przekroju tym nie osiągnęła jeszcze swej maksymalnej prędkości, oddałaby całą swoją energię ruchu ropałowi, rzuciłaby go z wielką prędkością w przestrzeń podgrzewając ją częściowo, sama zaś w znacznej ilości skondensowałaby się, co obniżyłoby temperaturę i zdolność przegrzania mieszaniny w skrzyni ogniowej. Ropał w skoncentrowanej masie trafiłby na ściany przed nim leżące i dopiero tam rozpryskiwałby się na wszystkie strony nie dając możności należytego wymięszania się z powietrzem.

b)    Do należytego rozpylenia musianoby, celem uniknięcia szkodliwej kondensacyi, użyć znacznie większej ilości pary, skutkiem czego strata pary i materyału opałowego jakoteż obniżenie temperatury spalenia byłoby znaczne.

c)    Siła ssania pary z powodu małej prędkości wypływu pary, jest w tym wypadku mała, ropał musiałby być doprowadzony znacznie większym przekrojem, — wymiary rozpylacza wzrosłyby.

Para wypływająca powoduje silny hałas wskutek gwałtownego rozprężenia się we wszystkich kierunkach.

Przy zastosowaniu kierownicy de La-vala z odpowiedniem przedłużeniem, możemy w przekroju F osiągnąć maksymalną prędkość wypływu, ta sama ilość pary przy tej samej różnicy ciśnień, posiada większą energię ruchu, zdolność nassania ropału ze zbiornika jest większa, przekrój dla przepływu ropału, wymiary rozpylacza i ilość pary użytej do rozpylenia mogą być mniejsze.

Para zajmuje jednak w przekroju wylotowym przedłużonej kierownicy większą objętość, — jeżeli w tern miejscu doprowadzimy ropał, wówczas on stopniowo się mię-sza z parą i odbiera jej energię ruchu, zaś podgrzany rozprzestrzenia się w parze zajmując coraz większą objętość, porusza się jednak z coraz mniejszą prędkością i mięsza się należycie nie powodując kondensacyi.

Gdybyśmy chcieli oznaczyć jakie minimum pary musimy zużyć, chcąc osiągnąć dokładne rozpylenie, powiedzielibyśmy: musimy użyć tyle pary, aby energia ruchu zamieniona na ciepło wystarczyła na podgrzanie ropału i przemianę jego w parę.

Prosty rachunek wskaże, że tego rodzaju założenie prowadzi do celu, a mianowicie : do zamiany w parę 1 kg. ropału, musimy doprowadzić całkowitą ilość ciepła: 14) Q₁ = G₁    80] kał.

Ponieważ ciepło płynności (s) przez poprzednie podgrzanie ropału już doprowadziliśmy, dlatego, wskutek przemiany energii ruchu w ciepło wytworzyć musimy 80 kal. Do wytworzenia tej ilości ciepła potrzebujemy użyć w myśl wzoru 12).,

A(H —H₁) = 80 kal. czyli przyj ąwszy, że Hj =0

Ponieważ H =

Ponieważ według dyagramu na Fig. 4. prędkość ta odpowiada ciśnieniu 3 atm., widzimy, że możemy już przez zwiększenie ciśnienia początkowego, ilość zużytej pary zmniejszjrć, olbowiem przyj ąwszy maksymalne ciśnienie w kotle jako podstawę, będziemy potrzebowali do wytworzenia energii 33920 kgm. przy prędkości temu ciśnieniu odpowiedniej i zupełnem jej wyzyskaniu, wskutek całkowitej utraty energii ruchu, mniejszą ilość pary, a to w stosunku w jakim prędkości do siebie pozostają.

15)

= 0, zaś x = 33920, więc:

m, wt~

m.

33920.19 62

864900

Powietrze do generacyi potrzebne może być bądźto wewnętrzne, bądźteż zewnętrznie doprowadzone. Ilość powietrza nassanego oznaczamy w myśl wzoru 5.) i odpowiednio do wymaganego celu obliczymy przekroje rozpylacza.

Te wszystkie rozważania dotyczą stałej ilości przypływu ropału.

W wypadkach podobnych jak w parowozach ilość ropału zużytego jest zmienna, musimy więc i parę, jakoteż i powietrze do regeneracyi potrzebne odpowiednio zmieniać.

Czynność tę osiągnąć możemy, albo:

1) przez zmianę przekrojów przepływu

pary,

przekroi,

Mając prędkości wypływu i energię ruchu, możemy każdorazowy ciężar pary oznaczyć w myśl wzoru:

m, w/² _ m, w₂² _

W naszym wypadku przyjmujemy, że: m, w₂²

= 33920, czyli jeżeli w = 930 m/sek.

co odpowiada ciśnieniu 13 atm.

33920.2 864900 ’

G

ponieważ m = —, wobec tego: = 0-76 kg.

Poprzednio przy użyciu 3 atm. wyma-ganem było dla otrzymania dobrego rozpylenia na 1 kg. ropału 1 kg. pary, obecnie wskutek zwiększenia ciśnienia, stosunek ten zmniejszych się prawie o 25%.

W porównaniu z wywodami profesora Thiema, rezultaty te są znacznie lepsze, albowiem ilość pary w ostatnim wypadku użyta, wynosić będzie tylko 5% tej, którą przez spalenie 1 kg. ropału otrzymaliśmy.

Dalej idące zmniejszenie zapotrzebowania pary powstanie na podstawie następującego rozumowania:

Ponieważ ropał posiada węglowodory o rozmaitej temperaturze lotności, i łatwiej lotne pierwej się rozpylają, wobec tego przez doprowadzenie do strumienia ropału z parą wymieszanego, pewnej ilości powietrza i podgrzewania tej mieszaniny ciepłem promien-nem sklepienia, możemy częściowo spowodować spalenie węglowodorów wewnątrz strumienia i tern ciepłem tworzenia, spowodować gazowanie reszty węglowodorów ja-koteż rozszczepienie pary wodnej na wodor i tlen.

Tego rodzaju podstęp techniczny, umożliwi nam zredukowanie ilości pary potrzebnej do rozpylenia, jeszcze poniżej granicy poprzednio rachunkowo przedstawionej, wymaga jednak ażeby powietrze wessane, było należycie przegrzane.

Ważną rzeczą teraz będzie zastanowić się nad tem, którędy doprowadzić ropał, czy wewnątrz czy też zewnątrz strumienia pary?

Mojem zdaniem doprowadzenie ropału wewnątrz strumienia pary jest racyonalniej-sze, albowiem:

1)    Para w najmniejszej ilości użyta, jeśli nie ulega kondensacyi, owija w zupełności całą ilość ropału i nadaje mu stopniowo energię ruchu,

2)    Strumień mięszaniny nie może być działaniem ssącem dmuchawki łatwo zboczony i ropał musi wejść w formie gazu pod sklepienie, wobec czego wymięszanie całej masy gazów z powietrzem jest zapewnione,

3)    Strumień mięszaniny może być przed zapaleniem się bardzo korzystnie użyty do nassania odpowiedniej, dla generacyi potrzebnej ilości powietrza.

4)    Przez prowadzenie pary w kierownicy ciągłej nie następuje odrywanie się cząstek pary od kierownicy, przezco hałas powstający wskutek uderzenia strumienia pary o ściany kierownicy znacznie się obniża.

Ujście ropału musi jednak leżeć po za przekrojem, w którym para osiągnęła ciśnienie panujące w skrzyni ogniowej, gdyż ropał dopływa wówczas pod własnem ciśnieniem i porwany działaniem ssącem strumienia pary w ruchu będącej, będzie rozprowadzony działaniem czysto mechanicznem po całej masie pary.

2)    przez redukcyę ciśnienia pary przy zmiennych przekrojach,

3)    przez redukcyę ciśnienia bez zmiany

4) przez obranie stałego średniego ładunku pary.

Jakkolwiek sposób pod 1) jest najracyo-nalniejszy, to jednak ze względów prakty-

cznych, a mianowicie wskutek małej kom-plikacyi mechanizmu, zadowalamy się sposobem pod 4).

Sposób pod 3) jest najnieracyonalniejszy, albowiem powoduje kondensacyą pary wodnej, która jak już poprzednio wspomnieliśmy, wpływa bardzo ujemnie na rozpylanie.

Przy użyciu pary, wypływającej z rozpylacza, do nassania powietrza potrzebnego dla generacyi, odpowiadać będzie zmiennej ilości pary, proporcyonalna ilość doprowadzonego powietrza.

Pozostaje nam jeszcze jeden moment do omówienia a mianowicie fachowość obsługi.

Ponieważ manipulacya przy opalaniu ropałem, jest stosunkowo monotonna, a wymaga ciągłego dozoru i bystrości umysłu, aby ewentualne błędy usunąć, zaś stojący do dysyozycyi personal niezawsze tym warunkom odpowiada, dalej ponieważ przyczyny nie należytego funkcyonowania paleniska są różnorodne i do zbadania natychmiastowego i trafnego dośś trudne, winniśmy zaopatrzyć palenisko w urządzenia samoczynne takiego rodzaju, aby one prócz regulacyi dopływu materyału opałowego i powietrza wskazywały nam jeszcze zapomocą położenia odpowiedniej wskazówki w stosunku do pewnej, przez fachowca ściśle oznaczonej marki, gdzie leży przyczyna złego funkcyonowania.

Parowozy austryackich kolei państwowych, przeznaczone do opalania materyałem płynnym, zostały wyposażone przyrządami systemu Holdena, przy użyciu pary wodnej jako środka rozpylającego.

Bliższe szczegóły widoczne są w zestawieniu Fig. 10. objaśnionem następującym opisem.

Urządzenie na parowozie posiada:

a)    Na kotle umieszczony wentyl lub kurek B, komunikujący z kopułą zapomocą rury A wewnątrz kotła umieszczonej, celem odbierania suchej pary, połączony rurociągiem V.

b)    z rozdzielacznem dla pary C posiadającym :

1) Kurek lub wentyl D dla doprowadzenia pary do przedmuchania rurociągu IV pomiędzy wentylem K a zbiornikiem O na ropał;

2)    Kurek lub wentyl E dla doprowadzania pary do rozpylacza;

3)    Kurek lub wentyl F dla doprowadzania pary do przedmuchania rurociągu ropałowego IV pomiędzy wentylem K, a rozpylaczami MM;

4)    Kurek lub wentyl G do doprowadzenia pary do podgrzewania ropału w podgrzewaczu L i zbiorniku O;

e ) Kurek trój drogowy W włączony w rurociąg I doprowadzający parę do rozpylaczy MM, służący do wyłączania dopływu pary do pojedynczych rozpylaczy;

d)    Kurek trój drogowy H włączony w rurociąg II doprowadzający parę do podgrzewacza L lub do zbiornika O, służący do wyłączania dopływu pary do każdego podgrzewacza z osobna;

e)    Wentyl K dla doprowadzania ropału do rozpylaczy, komunikujący z jednej strony rurociągiem IV z krzyżulcem J, z drugiej zaś z podgrzewaczem L.

f)    Krzyżulec J z kurkiem trójdrogowym dla wyłączania dopływu ropału do każdego rozpylacza z osobna i komunikujący za-pomocą rurociągu III z kurkiem F;

g)    Podgrzewacz L (systemu Drągu) dla podgrzewania ropału przed ujściem do rozpylaczy;

h)    Dwa rozpylacze M i M symetrycznie obok drzwiczek ogniowych ułożone.

Urządzenie pomiędzy parowozem a jaszczykiem posiada:

a)    Ślimakową rurę miedzianą N do podatnego połączenia rurociągu doprowadzającego parę do podgrzewacza Z w zbiorniku O;

b)    Węża gumowego S dla podatnego połączenia rurociągu ropałowego.

Urządzenie na jaszczyku posiada:

a) Zbiornik na ropał O, o pojemności 45 m³ posiadający:

1)    Właz X z hermetycznie zamykalną nakrywą i odpowiednim przyrządem do odprowadzania gazów,

2)    Otwór Y do wpuszczania drążka, służącego do mierzenia ilości ropału również hermetycznie zamykany;

3)    Kurek R do odprowadzania wody na dnie zgromadzonej, jakoteż do spuszczania ropału do zbiornika;

Äz.)B|Ädzoj osoj[ Äpzul‘

BIUBA\JJ SBZQ <"// '/v = U 0S0U|3IZ([

Ciepło

Ropału

Pary

lkg. Ogółem Pkg. Ogółem

w kaloryach

3UZOAJ3JSOU4B

3IU3IUS13

Maszyna bliźniacza para nasycona

0-58 3-33 1

0 60 2-58 1

0-73 3-03 1

0 61 2-08 2

Maszyna compound z prze- I grzewaczem *)

Maszyna compound para nasycona

Maszyna bliźniacza para nasycona

0-67 4-04 1

0-68 .4-09 1

I 6M 09 0

0-70 2-30 1

0-67 3 3111

0-61 110 2

0-69 4-04 1

0-70 4-09 1

0-57 3-06 2

0-60 311 1

662 9,268.000 11 000 15,840.000 „    5,958.000    „    9,900.000

666 9,657.000    „    13,117.500

„    5,994.400    „    9,900.000

„ 10,656.000    „    15,895.000

„ 11,322.000

661    8,394.700 666 6,993.000

„    7,326.000    „    110,890.000]

665 2,299.500 „ 12,635.000

„ 10,640.000    „    15,015.000

662    6,289.000    „    10,890.000

„    6,620.000    „    10,890.000

rH

5s

16,500.000

13,970.000

9,900.000

4,950.000

18,315.000

* CO

dla maszyn o parze nasyconej

0-9.

JS

1    g’ I

S o a N s 3 A bo

2    ^ CC C O s-

==11 a O

o

• »H

s: -£

5? .5 ^ o o 2

a s s

^ a)>rH

T A B L I C A C.

5pumj

-3S Uli

Zużycie w kg.

Ropału

ł 0001

BU

117-9 0 113

72-7 0-084

58-8 0-108

Z.II-0 6d£

860-0 lik

40-2 0 100

29 2 0-073

50-2 0-098

32-1 0-078

53-5 0-107

45-1 0-113

38-1 0091

77-0 0 088

76-3 0-086

<ŁP H

-tj ^

•s W

g e 2*

•rpn

C3    c i

III

3^5

a

sfS-lś

Jł3lU0X -PI BU

UI3|

“9^0

3 0001

12-9

8-1

10-7

714

P    O    O    H-    O    Pi

cb.    t>    Ó5    cb    t>    óc

00 -H

cb 05    05

iH

Wody

BU

łUIO[p(

BU

Ul OJ

-og₀

14.000 1261 1.146-6 1.440

9.000 81-0    737    900

14.500130-7    717    1.191

9.000 71-4    549    900

16.000 75-1    455    1.445

17.000 79-8    456    1.500

15.0001071    340    1.270

10.500 75-0 1 460    900

11.000 78-5    357    990

4.500 81-8    535    450

19.000 89-2    524    1.665

16.000 75-1    447    1.365

9.500 87-9    739    990

10.000 92-5    771    990

tf i

a a "

O b es 0*0 ^3 Ö rt

a-SI

rrt

ipumioj .w o;;g aujSioazjj

rH rH rH H rH rH CO rH CM -rH rH rH rH rH

IlOBJ13lllO|pl A\ 3IU3TBPP0

I-HI-I^COCOCOOOO.^COCOOOOO rHrHrHrHCMCM'rHr—IrH^CMCMrHrH

Przestrzeń

do

Kóresm.

Stanisł.

Kóresm.

Czerniow.

Itzkany

Stanisł.

Lwów

Lwów

Lwów

Kołomyja

Itzkany

Stanisł.

Stryj

Stanisł.

Stanisł.

Kóresm.

nZOA\.OJBc|

ngfepod

3.115 1.27

3.112

3.115 329.84 Stanisł.

Stanisł.

Stanisł.

Itzkany

Stanisł.

Stanisł.

Stanisł.

307

301

302

CC

CC

366

302

318

303 106.99 Stanisł.

Stanisł.

301

Itzkany

Stanisł.

Stryj

302

LZ\ I0SSI

1.215

^

« a tM

6>2s

0) CS

g N o" ^ 5 N S ’S

~S *

£ es 43 £ u ^ o

s|^

2 j?-g

a a-s

o) rt

•*—' •■—¹ bw

o» o ^

a o £

513 O ^3

Ctf* 4-1    _

•3 ® .2 o 3P a

• rH ^

&<* S

CS _ «rH «4—> O •—¹

•3 a -a

JlZ,

CC sj

OJ* Sh

.a 1

B]B([

1910

1/3

co

cvf H«'

CCI CC!

10 2

10/2

15/2

3/3

5/3

9/2

12/3

12 3

17/2

26/2

OD

N

33

EAVoqpfezjod uqzoirx

CM CO ^ »O O    00 O

O    ^    CM    CO    ^

rH    rH    rH    rH    rH

o

• rH

„    „ podgrzewa

4)    Wężownicę Z do podgrzewania ropału w zbiorniku;

5)    Przyrząd P z sitkiem do chwytania nieczystości ropału wraz z kurkiem do zamykania przypływu ropału.

b)    Kurek T do zamknięcia rurociągu ro-pałowego IV w razie pęknięcia węża gumowego.

c)    Kurek U do regulacyi odpływu pary i wody skondensowanej z wężownicy X spływającej.

Rurociągi łączące są następujące:

I.    do doprowadzania pary do rozpylania,

II.    *

nia,

III.    do doprowadzania pary do przedmuchania,

IV.    do doprowadzenia ropału ze zbiornika do rozpylaczy.

d) w nieregularnym dopływie powietrza do skrzyni ogniowej ;

f) w niedostatecznem wyzyskaniu ciepła produktów spalenia w chwili zetknięcia z powierzchnią ogrzewalną.

Ażeby tym brakom zapobiedz przeprowadzono odpowiednie zmiany a mianowicie:

od a) Umieszczono jeden rozpylacz w drzwiczkach ogniowych zamiast dwu poprzednio używanych, jazdy próbne bowiem wykazały, że przy typach parowozów posiadających powierzchnię rusztu do 3 m², zapotrzebowanie ropału jest takie, że jeden rozpylacz swojemi wymiarami jest w stanie zadość uczynić warunkom racyonalnego spalania, albowiem:

1) Zapotrzebowanie pary jest mniejsze i wynosi 5—10% ilości pary przez spalony ropał wytworzonej, zależnie od obciążenia parowozu.

“E

CL

-h

vn

M.

SM

nn I

Tir~ r

ftt

mmm

fen

Jf

Ü0 O 0

L...

Przy użyciu tak urządzonych parowozów, byliśmy w stanie otrzymać dzielność kotła równą zaledwie dzielności kotła przy opalaniu węglem t. j. fj — 57—64%, jakta-b 1 i c a C próbnych jazd pod 1. 4, 10, 13 wskazuje.

Przyczyna tej stosunkowo małej dzielności leży:

a)    w zawielkiej ilości pary użytej do rozpylania;

b)    w złem rozpylaniu i mieszaniu się ropału z powietrzem;

c)    w bezpośredniem wessaniu par węglowodorowych do rur;

2)    Temperatura spalenia staje się wyższą.

3)    Strumień mieszaniny ropału z parą i powietrzem wpływa bez przeszkody po pod sklepienie, podczas gdy przy użyciu dwu rozpylaczy, z powodu zamałej przestrzeni między ujściem strumienia a ścianą skrzyni ogniowej, część rozpylonego ropału uderza o ścianę boczną skrzyni ogniowej i spływa po niej niespalona do popielnika, co jest nie tylko nieekonomicznem ale połączone z niebezpieczeństwem niespodziewanego zapalenia nagromadzonego w popielniku ropału, jako też zmniejszenia adhezyi parowozu w chwili ściekania ropału na obręcze kół.

iirp

<33B

'1M

4)    Wymieszanie gazów z powietrzem nassanem przez ruszt działaniem pary wylotowej jest dokładniejsze.

5)    Prowadzenie produktów spalenia względem ścian kotłowych jest lepsze.

6)    Niszczenie ścian kotłowych działanem wysokiej temperatury produktów spalenia przy generacyi powstałych, wskutek dokładniejszego otoczenia powietrzem do regula-cyi użytem, jest znacznie zmniejszone, następstwem czego zbędność omurowania bocznego ścian kotłowych cegłą ogniotrwałą.

7)    Dziurawienie ścian kotłowych, dla umieszczenia rozpylaczy odpada:

8)    Ewentualne niedokładności funkcyo-nowania przyrządów są łatwiejsze do wykrycia i usunięcia, albowiem przy użyciu dwu rozpylaczy mała nieszczelność rurociągu na miejscu uszczelnień przy rozgałęzieniu, powoduje nierówny dopływ ropału.

9) Zużycie wody i ropału przy równej pracy maszyny jest mniejsze.

Rezultaty uwidocznione w tablicy C, przy użyciu jednego rozpylacza wykazują, że dzielność kotła wzrasta do rj = 70% (patrz lp. 8).

Fig. 5) przedstawia rozpylacz c. k. kolei państwowych.

ad b) Przez użycie jednego rozpylacza uzyskano lepsze wymieszanie gazów z powietrzem, jednak przy zastosowaniu rozpylacza systemu Drągu Fig. 6), który pod względem konstrukcyjnym odpowiada poprzednio zaznaczonym warunkom, albo też systemu autora Fig. 7, gdzie strumień pary zewnętrznie doprowadzonej, z ropałem zmieszany, uchodzi bez uderzenia do stożka, komunikującego z powietrzem atmosferycznem wysoko podgrzanem lub z wnętrzem skrzyni ogniowej, wciąga ilości pary odpowiednią

In

SN

mm

rt

::q

i:

ilość powietrza w myśl wzoru Zeunera 5) — osiągnie się należyte wymieszanie całej masy z powietrzem. (Próby w toku.)

ad e i f) Przy użyciu sklepienia dotychczasowego systemu Nepely’ego, błąd ten nie jest usunięty. Przez zastosowanie sklepienia systemu autora Fig. 8 a, ń, c, jako też przez użycie dopływu pary do rozpylacza z zewnątrz strumienia ropału, będzie bezpośrednie wessanie par węglowodorowych, bez poprzedniego zmieszania z powietrzem, zupełnie usunięte, wymieszanie gazów przy generacyi powstałych z powietrzem do re-generacyi doprowadzonem dokładniej przeprowadzone, spalenie, ropału z małym nadmiarem powietrza umożliwione, albowiem produkta spalenia o wyższej temperaturze wytworzone pod sklepieniem, w chwili przepływu przez szczeliny pomiędzy ścianami bocznemi skrzyni ogniowej, a rurami wod-nemi tworzącemi dźwigar ogniotrwały dla sklepienia, chłodzone gwałtownie, oddają całe ciepło wyższej temperatury wodzie w rurach cyrkulującej, a mając dostateczną ilość powietrza ponad sklepieniem w temperaturze racyonalnego spalenia spalają się przed ujściem do rur.

Przez użycie drzwiczek z klapą swobodnie na dwu czopach się⁹ poruszającą, do środka skrzyni ogniowej odmykalną, z przeciwwagą lub też sprężyną, która pod działaniem różnicy ciśnień pomiędzy powietrzem

v.jo.

——=ar— -f^'i «:■

iJ___.11' '

(■

ll; w:; I

!i

—r «'■

o-'

i»C

L.

\nW

■i

■;

ö"

g c.

Jo

<*»

O* O O

£T-Z!

.....! iü

.......\

r«4gk

i]

rP

C.

A'

G)

Vr3

iSED

13

\i

(*

5ä**

-.....*

I-

_--4-------

<?><§>

€><£

//

/>

G>

f/

Wi

<► i

-Vf-

¹ {(%

*r

k£ü- 1    '

^-C?r=-Jr =--

"~öE1F

i-

. . n:_a^,

W^>

. --.--r r-l-'PTf    ,

v.5

i.

WL J |

fl

’W'

■ L-L4L

CCp

J,

jjeAfelp-

risa-t..*

Li—L

!l

ii

luU

atmosferyczncm a rozrzedzeniem w skrzyni ogniowej, działaniem dmuchawki parowej wywołanem, odpowiednio się otwiera, otrzymamy samoczynnie regulowany dopływ powietrza (Fig. 8 d).

Przez zastosowanie rusztu o nachylonej powierzchni od środka skrzyni ogniowej ku ścianom bocznym, przyczem górna powierzchnia założenia rusztu cegłą ogniotrwałą, przedstawia jednostajną płaszczyznę, osiągnie się

<5

o*

A-*

oJ-r?

SÜ!

i: i    Ą'i

yy.

Fi*. 9*.

f₇

ii

'-■i.,

•** -

//

Ite

fjPS

>*ri

Tl

©■ ($}

PI

LU

nf

"il + 1

-M

f-)l

0°o

Tl

ti

v--.

;\

JH-

CQj

-4

ctic/w/yt

J5.

M.

v'

Cs_

m-

"D

^BC

LJ

co

v-\

\ca

•(H -3M

bl

PP

iT

• tr

ruf

fc

aaJ.

--

=>-=

«5$

'CtV/ZCTL-

AULp

*«#,1

hM

c:

2) w wodzie w strumieniu pary znajdującej się, albowiem woda wskutek chłodzenia ropału utrudnia natychmiastowe zapalenie się ropału w chwili wejścia do skrzyni ogniowej i powoduje eksplozywne zapalenie ;

racyonalne doprowadzenie powietrza potrzebnego do regeneracyi. (Fig. 8 a b).

ad d) Przez zastosowanie ruchu klapy w drzwiczkach umieszczonej (Fig. 9 a b c), do poruszania wentyla dopływ ropału regulującego, osiągnie się, że dopływ ropału odpowiadać będzie zawsze każdoczesnej ilości powietrza, przez dmuchawkę nassanej, wskutek czego poprzednio podniesiony najważniejszy moment racyonalnego opalania parowozów zostanie rozwiązany (wypróbowane przy dwu parowozach z rezultatem zupełnie zadowalniającym i teoryę potwierdzającym).

Przyrząd ten służy nie tylko do regu-lacyi dopływu powietrza i ropału, ale może równocześnie regulować ilość pary do rozpylania potrzebnej, jako też ilość pary do podgrzania użytego ropału do temperatury 100° C.

Przez umieszczenie odpowiedniej wskazówki na przyrządzie do ściągania sprężyny, jakoteż marki kontrolnej na części stałej z drzwiczkami sprzęgniętej, osiąga się przyrząd do sprawdzania dobroci spalenia.

Dzielność kotła 'uwidocznioną w tablicy C pod 1. 3. wynosząca 73%, otrzymano przy zastosowaniu samoczynnego regulowania dopływu ropału systemu autora; wzrosła ona o 3% w porównaniu do poprzednio wspomnianej wartości.

Jeśli zważymy, że regulowanie paleniska w nocy, jako też w tunelach, wskutek niemożliwości obserwacyi dymu z komina uchodzącego, jest bardzo utrudnione, i przynosi wielkie straty materyału opałowego, zrozumiemy, że tego rodzaju przyrząd, jako uzupełnienie paleniska jest nieodzowny.

Opalanie ropałem, przy użyciu pary jako środka do rozpylania, ma jednak jedną bardzo wybitną wadę, a mianowicie tworzenie hałasu, którego przyczyna leży :

1) w nieodpowiedniej konstrukcyi dyszy wylotowej dla pary i w uderzaniu strumienia pary wypływającej z prędkością leżącą, powyżej prędkości głosu, o przeszkody ; wskutek czego cała energia ruchu pary zużytą rostaje do wytworzenia fal głosowych.

3)    w wirach tworzących się w kątach skrzyni ogniowej, wywołujących w rurach płomiennych dudnienie;

4)    w eksplozywnem zapalaniu się mieszaniny gazów z powietrzem, wskutek niedostatecznie przegrzanego powietrza.

Wady te usunąć się dadzą.

ad 1) Przez zastosowanie dla pary dyszy de Lavala i przez doprowadzenie pary do rozpylania użytej zewnętrznie zaś ropału wewnętrznie, jako też przez umożliwienie wolnego wpływu strumienia pary do skrzyni ogniowej bez uderzenia.

ad 2) Przez użycie pary wodnej suchej lub przegrzanej, jako też przez należyte podgrzanie ropału, celem uniknięcia kondensa-cyi pary wodnej.

ad 3) a) Przez zasłonięcie wypływającego strumienia pary sklepieniem, uniemożliwiającem bezpośrednie uderzenie strumienia o rury;

b) przez zgodny kierunek wpływu powietrza do regeneracyi użytego z kierunkiem strumienia gazów, wskutek generacyi powstałych.

ad 4) Przez umożliwienie ciągłości przypływu ropału, jako też usuwając bezpośrednie zetknięcie się pary wodnej z ropa-łem w miejscu zetknięcia rurociągu, użytego do przedmuchania parą z rurociągiem ropa-łowym, usunięcie nieczystości zgromadzonych na sitku, przez odprowadzenie nagromadzonej wody na dnie zbiornika, przed odjazdem i ruszeniem parowozu z miejsca, jako też przed podgrzaniem ropału w zbiorniku.

Inż. A. MULLER.

Opalanie lokomotyw ropą.

Już w r. 1902 przeprowadzone próby opalania lokomotyw ropałem, wykazały nadzwyczaj pomyślne rezultaty tak, że zarząd austryackich kolei państ. oświadczył gotowość pod pewnymi z góry oznaczonemi warunkami używać ropału jako materyału opałowego dla lokomotyw.

zawarcie umowy na dostawę

zyą,

Ciągłe i stałe wzmaganie się produkcyi ropy na północnem Podkarpaciu w kraju naszym od roku 1874 (roczna produkcya wynosiła 20.927 t.) aż po rok 1901 (roczna produkcya wynosiła 452.200 t.) przy równocze-snem nie odpowiedniem zapotrzebowaniu i trudnym zbycie tego produktu surowego naprowadziły producentów ropy do użycia jej do celów opałowych zastępując nią — węgle sprowadzone z zagłębia Szląska pruskiego.

Zarząd austryackich państw, dróg żelaznych żądał ze względów na bardzo znaczne w tym celu przeprowadzić się mające inwestycye

około 50.000 ton materyału opałowego płynnego rocznie, na przeciąg najmniej lat 10 z tym warunkiem żeby ropa opałowa miała punkt zapalności dopiero przy -f-100° C temperatury podgrzania.

Ten ostatni warunek podyktowało doświadczenie i obawa przed możliwą explo-gdyż surowa ropa galicyjska już przy 0°C jest łatwo zapalna i z tego powodu nasuwa specyalnie wielkie niebezpieczeństwa przy spalaniu na lokomotywie i przy użyciu w tak wielkich masach w rozdrobnieniu na poszczególne lokomotywy.

Gdy wreszcie studya przedsięwzięte w ościennych państwach, które do opalania lokomotyw także używają płynnych mate-ryałów — wykazały, że ustawowo dozwolone jest użycie tych materyałów płynnych tylko o wysokim stopniu zapalności, (-(- 80 — 100° C.) przeto i u nas warunku tego nie pominięto pomimo usilnych starań oferentów.

Warunku tego oferenci przyjąć nie chcieli lub może nie mogli i układy kilkakrotnie rozbiły się, co na powodzenie samej sprawy bardzo źle wpłynęło.

Wobec założenia badań geologicznych zdaje się być produkcya ropy w niedalekiej przyszłości zapewnioną, gdyż piaskowiec ro-ponośny o przeciętnej grubości warstwy wynoszącej 10 m., którego objętość wynosi około 800,000.000 m³ o zawartości ropy 1/10 objętości — wyda 80,000.000 m³.

Przy uwzględnieniu ćredniego ciężaru gatunkowego ropy 0.850 wyniesie spodziewana zawartość ropy około 68,000.000 ton, ilość, która na lat najmniej 30 największe nasze potrzeby pokryje.

Kopalnie ropy w Borysławiu iw Tu-stanowicach potwierdziły w części wyżej wymienione założenie i tak produkcye lat:

1907    — 1,172.911 t.

1908    — 1,754.022 t.

tak znacznie się wzmogły, że nastąpiła hy-perprodukcya a skutkiem jej był spadek cen ropy tak znaczny, że koszta exploatacyi nie mogły być pokryte.

Upadek tak znacznego i u nas jedynego przemysłu stał się nieuniknionym i tylko wydatna i energiczna pomoc rządu jak też i akcya celem wprowadzenia opalania lokomotyw ropą odbenzynowaną w bardzo znacznych rozmiarach zapobiegła fatalnym skutkom gwałtownego obniżania się cen ropy na ogólnym targu.

ropą.

jednej tony węgla normalnego zużytego w roku 1908 na wszystkich drogach żelaznych Galicyi i Bukowiny, przy uwzględnieniu i porównaniu wartości kalorycznej obu wymienionych materyałów opałowych.

Ropałem nazwano ropę odbenzynowaną, t. j. ropę surową, której odjęto drogą desty-lacyi 25% składników najlżejszych, jak benzynę i najlżejszych gatunków nafty świetlnej.

Licząc, że cała monarchia austro-węgierska przeciętnie potrzebuje na naftę świetlną i wszystkie gatunki benzyny najwyżej 600.000 ton ropy rocznie, a około 40.000 ton ropy surowej zużywa się rocznie do opalania kotłów parowych różnych zakładów przemysłowych, wypadnie z rachunku, gdy się jeszcze uwzględni, że około 400.000 ton ropy zużywa się na wytwarzanie nafty eksportowej, że w roku 1908 pozostało około 700.000 ton ropy bez użycia.

Zarząd kolei żelaznych uwzględniając krytyczne położenie przemysłu naftowego, postanowił w r. 1908 wprowadzić opalanie lokomotyw płynnym materyałem i wszedł z producentami ropy w bliższe pertraktacye.

Nadzwyczajna hyperprodukcya ropy przy braku odpowiedniego zbytu, spowodowała zniżkę ceny ropy, która doszła do granic niebywałych, bo poniżej korony za cetnar metryczny; tylko rozszerzenie zbytu mogło po-módz i wtedy to zarząd kolei państwowych przystąpił do sanacyi upadającego największego przemysłu w naszym kraju.

Postanowiono więc opalać lokomotywy

Gdy jednak mimo usilnych starań i zabiegów ze strony producentów ropy i ich rzeczoznawców, użycie ropy surowej o niz-kim punkcie zapalności do opalania lokomotyw ze względów na niebezpieczeństwo ewentualnej eksplozyi zostało wykluczonem, przyszło między nowo założonym związkiem krajowym producentów ropy a zarządem kolei państwowych do formalnego układu, mocą którego związek zobowiązał się dostarczyć od 1. listopada 1909 do 31. marca 1914 1.125.000 ton ropy odbenzynowanej, „ropału“, w rocznych ilościach po 225.000 ton po cenie odpowiadającej średniej cenie

Przez tę procedurę podnosi się punkt zapalności destylatu z 0°C. na 80—100° C. a tern samem wyklucza się możliwość łatwej zapalności i eksplozyi.

Przy uwzględnieniu wszelkich manipu-lacyi przy opalaniu lokomytw i rozdrobnieniu tej pracy na setki maszyn w ruchu będących nie było możliwem dopuścić ropę surową jako materyał opałowy w lokomotywach, nie narażając się już w pierwszych chwilach ruchu na niebezpieczeństwa, które by raz na zawsze użycie ropy na te cele wykluczyły.

Odbenzynowanie ropy stało się więc głównym warunkiem przyjścia do skutku układów, a kiedy związek producentów nie był w możności przeprowadzenia tej desty-lacyi dla braku odpowiednich rafineryi względnie destylarni, postanowił zarząd państw, kolei żelaznych wybudować bardzo znacznymi kosztami zakład dla odbenzyno-wania ropy i postanowił wydzierżawić go również związkowi producentów ropy.

W tym zakładzie wytworzony ropał miano oddawać w przepisanych ilościach dziennych zarządowi kolei państwowych, a najbardzej wartościowe części składowe, jak benzyny i nafty świetlne w najlepszych gatunkach zostawały własnością związku.

Ropał wyprodukowany ma odpowiadać przepisanym warunkom i posiadać punkt zapalności przy 4- 80—100° C., punkt skrzepnięcia najwyżej przy 4- 20° C. Ciężar gatunkowy ma wynosić 0.880—0.910 i musi być wolny od wszelkich przymieszek ciał stałych, zanieczyszczeń i wody.

Dalej wartość opałowa ropału musi wynosić najmniej 10.000 kaloryi, przyczem sprawność przeparowania ma być dwuna-stokrotną.

Zarząd kolei państw, postanowił dalej użycie ropału do opalania łokomot na

\ m-1

"H

j;

wszystkich kolejach państw, w Galicyi i na Bukowinie i przeprowadził wielkie odpowiednie i potrzebne urządzenia w tak wielkich rozmiarach i w tak dobranych formach konstrukcyjnych, że ustalenie tego systemu opalania jest zapewnione.

Miljony ofiarowane na wymienione cele i stanowcza do tej chwili u nas prawie nieznana decyzya i energia, z jaką akcyę całą przeprowadzono, dały w krótkim czasie spodziewane rezultaty, bo już w kilka tygodni po zawarciu układów / dostawy ropału i rozpoczęciu budowy odbenzyniarni i urządzeń lokomotyw jak też i stacyi, nastąpiła na targu naftowym zwyżka ceny ropy a mianowicie od marca 1909 0.90 kor. do czerwca 1910 na 3.50 kor.

Od tej chwili zaczynają się najrozmaitsze przeciwdziałania bloku rafinerów, trustu producentów amerykańskich i t. p. krecia robota konkurencyi kupieckiej, których opisywać na tern miejscu nie mogę ze względu, że rzecz sama nie jest właściwym tematem niniejszego odczytu.

Dla wprowadzenia opalania lokomotyw ropałem wykonał zarząd kolejowy następujące inwestycye:

1.    budowa odbenzyniarni w Drohobyczu,

2.    urządzenie lokomotyw,

3.    wybudowanie odpowiedniej ilości stacyi ropa-łowych do zaopatrzenia lokomotyw w ropał i wreszcie

4. sprawienie wozów cysternowych trzy-osiowych do przewożenia ropału z Drohobycza do wyżej wymienionych stacyi.

Nadmienić muszę, że budowa zbiorników zapasowych wraz z tłoczniami w Mo-dryczu i Kołpcu jest również dziełem rządu.

W następnym wywodzie pozwolę sobie poszczególne budowle, zakłady i urządzenia bliżej opisać i tylko o tern obszerniej mówić, co jest w bezpośrednim związku z opalaniem lokomotyw ropałem.

Jak już wspomniałem, na wstępie zarząd kolei państwowych przystąpił do o-palania lokomotyw płynnym materyałem tylko pod tym warunkiem, że mate-ryał ten nie przedstawi jakiegokolwiek niebezpieczeństwa eksplozyi, czyli że będzie mieć obok wszelkich innych wymaganych własności także wysoki punkt zapalności.

Warunek ten wymagał odbenzynowania ropy, t. j. ^ przygotowania ropału, który t otrzymujemy w obszernej i? destylarni przez zwykłą de-stylacyę ropy.

Zakład ten nazwany „c. k. fabryka olei mineralnych“, zbudowano kosztem około 6,000.000 kor. obok stacyi Drohobycza na obszarze 23 hkt., wznosząc destylarnię ropy na przedestylowanie bez przerwy co najmniej 100 cystern ropy dziennie, z odpowiedniemi rafinery ami nafty i benzyny, jak też i rektyfikacyą benzyny.

Jako urządzenia pomocnicze powstały:

a) Centralna kotłownia z 6 kotłami Tischbeina, każdy o 220 m² powierzchni ogrzew. i ciśnieniu 10 atm.; przegrzewaczami pary po 35 m², opalanych ropą, zapomocą ciśnienia powietrza (syst. Rossi, wykonany przez firmę Dürr-Gehre-Mödling).

b) Centrala dla przenoszenia siły i światła,

375 mm.;

mm.;

destylatów naftowych i 2 pompy o sprawności po 33 m.³ na godzinę dla benzyny; oprócz tego ustawiono tu kompresor syst. Kostera (120 m³ powietrza na godzinę, o ciśnieniu 5 atm.). W tłoczni naftowej znajdują się 3 pompy o sprawności po 33 m³ na godzinę i 2 kompresory syst. Kostera, jeden o sprawności 120 m³ na godzinę i 5 atm. ciśnienia, drugi o 600 m³, o ciśnieniu 2 atm.

W tłoczni ropałowej umieszczono 3 pompy : jedna o sprawności 150 m³, następne 2 po 90 m³ na godzinę.

Wszystkie pompy są systemu Duplex, a tłoki wykonane z bronzu.

h) Celem zdeponowania ropy, ropału i destylatów wybudowano 16 żelaznych zbiorników a mianowicie: zbiorniki

4 na ropal .    .

1    benzynę sur.

2    na naft. dest.

3 „ ropę . . .

2 „ lekką benzynę 2 „ rektf. benzynę 2 „ rafin. naftę

w której umieszczono 2 dynamo-maszyny, każda o 150 kilwoltamp. przy 750 obrotach na minutę, o prądzie zmiennym 210/120 Yol-tach przy 50 periodach.

Dla bardziej odległych urządzeń w od-benzyniarni i dla stacyi wodnej przemienia się ten prąd do 2.500 Y. zapomocą 4 odpowiednio rozmieszczonych transformatorów.

Do popędu tych dynamo-maszyn służą 2 agregaty parowe syst. sprzęgniętego z kon-denzacyą, i możliwością każdoczesnego wyłączenia kondenzacyi.

Cylindry parowe o Wysokiem ciśnieniu mają stawidła wentylowe, cylindry o nizkiem ciśnieniu o stawidle tłoko wem i posiadają następujące wymiary:

motor mniejszy o 130 HP.; cylinder o Wysokiem ciśnieniu: śred. 300 mm. skok 400 mm.;

cylinder o nizkiem ciśnieniu: śred. 475 mm. skok 400 mm. 190 obrotów na minutę; motor większy o 190 HP.; cylinder o Wysokiem ciśnieniu: śred.

cylinder o nizkiem ciśnieniu śred. 600

skok wspólny 400 mm., liczba obrotów 180 na min.;

c)    Tłocznie ropy w Modryczu i Kołpcu, do przetłaczania ropy ze zbiorników ziemnych do odbenzyniarni rurociągiem z rur Mannesmanowskich o śred. wewnętrz. 5“ i 6“ ;

d)    Stacya wodna nadTyśmienicąo sprawności 300 m³ wody na godzinę. Zakład ten posiada 2 pompy o wydajności 150 m³ na godzinę z przeniesieniem VVüsta, wielkie filtry w betonie na odpowiednie ilości wody z rurociągiem wodnym tłoczącym, długim na 1578 m. i o śred. 300 mm.

e)    Wodociągi wewnątrz odbenzyniarni o długości około 2000 m. i śred. od 50—250 mm., posiadają 31 zasuw i 22 hydrantów.

f)    Oświetlenie wewnętrzne posiada 579 lamp żarowych, oświetlenie zewnętrzne zapomocą 30 lamp łukowych. Wszystkie lampy w zakładach, gdzie jest niebezpieczeństwo eksplozyi, zaopatrzone są w odpowiednie klosze bezpieczeństwa.

g)    W odbenzyniarni znajdują się 4 tłocznie z odpowiedniemi pompami i tak: w centralnej tłoczni są 2 pompy po 66 m³ dla ropału na godzinę, 2 takie same pompy dla

Wszystkie na ropa! i ropę przeznaczone zbiorniki posiadają odpowiednie wężownice do podgrzewania, celem umożliwienia przepompowania tych płynów, które przy + 20 ⁰ C. są jeszcze skrzepłe.

i) W samej odbenzyniarni musiano w celu połączenia wszelkich zbiorników z odpowidniemi zakładami zbudować cały system rurociągów, których sieć bez względu na średnicę wynosi 7.921.03 m.

W cały rurociąg włączono 943 fasonów i armatur. — Rurociągi wykonano z rur Mannesmanowskich i odpowiednio do użycia „Thermalitem“ izolowano.

k. Celem umożliwienia wytransporto-wania ropału i rektyfikatów benzyny i nafty wozami cysternowymi urządzono mechaniczne nalewaki na benzynę składające się z 4 zbiorników 5 m wysoko ułożonych i zaopatrzonych w 5 ramion nalewakowych, — nalewaki dla nafty o 2 zbiornikach i 10 ramionach nalewakowych i wreszcie nalewaki dla ropału o 15 dwustronnych (razem 30) ramionach nalewakowych.

W pierwszych dwóch nalewakach płyny spływają same, podczas gdy ropa! tłoczy się do nalewaków.

i*

li i!

Ii

nF*

nun

120    „

180    „

razem 3600 m³

i.⁻" "

iip-s-

31

jon (! w

Urządzenie opalania ropałem widoczne z załączonego rysunku Nr. 1. składa się z u-rządzenia lokomotyw jak też i tendra.

Fig. 2 .

1) Wreszcie muszę wspomnieć o urządzeniach do czyszczenia wód opływowych, które według ostatniego rozporządzenia c. k. Namiestnictwa galic. muszą być tak odczyszczone przed opuszczeniem ra-fineryi, aby w litrze wody odpływowej nie było więcej jak 12 miligramów zanieczyszczeń.

To spowodowało kierownictwo budowy odbenzyniarni do wykonania urządzeń, które mogę postawić jako wzór.

Nie rozwodzę się nad kon-strukcyą i szczegółami tego zakładu, bo byłby to temat osobnego wykładu, ale pokrótce podam tylko daty, które dadzą obraz objętości i rozmiarów tej budowy.

Do ruchu odbenzyniarni, która ma dziennie najmniej 1000 ton — 100 cystern ropy przerobić, zapotrzebowanie | wody wyniesie około 3600 m³.

Z tej ilości potrzeba 400 m 3 do kotłów, do chłodzenia destylatów .... 2900 m3 do rafinacyi .    .    .

dla innych celów

Z tych ilości odpada około 15% przez przeparowanie i ulatnianie się, reszta około 3000 m³ musi być jednak odczyszczona, jakkolwiek wody chłodzące nie są zanieczyszczone i służą do rozcieńczania wód nieczystych.

Czyszczenie to odbywa się kolejno w 3 klarownicach.

Wody z destylacyi przepływają przez klarownicę dwukomorową z chyżością 0.16 m/sek.

Wody z rafineryi przepływają przez klarownicę złożoną z 12 komor z chyżością 0.4 m/sek.

Wody chłodzące i wszelkie inne wody opadowe (normalne) przepływają przez klarownicę główną złożoną z 14 komor z chyżością 1,7 m/sek.

Wody opadowe abnormalne, gwałtowne nawałnice wpadają wprost do stanów.

Opis urządzenia lokomotyw.

Na podstawie przeprowadzonych prób w roku 1902, jak też na podstawie nabytego doświadczenia przyjęto do o-palania lokomotyw ropę od-benzynowaną zwaną: ropa-łem, jak też i system opalania zapomocą rozpylania ropału parą przy użyciu smoczków, systemu Holden-Hardy.

System ten pozwala na równoczesne spalanie węgla, jak też i przejście na wyłączne opalanie ropałem lub też węglem.

Ropał potrzebny do opalania mieści się w zbiorniku na tendrze. Za pomocą przewodów doprowadza się ropał do smoczków (fig. Nr. 3.) umieszczonych na kolomotywie. Na każdej lokomotywie umieszczone są dwa smoczki, na lokomotywach o mniejszej powierzchni ogrzewalnej jak też na lokomotywach tendrowych umieszczony jest tylko jeden smoczek.

Ropał potrzebny do spalania dopływa do smoczka para zaś o wielkiej prędkości wypływowej doprowadzona przewodem „p“ ssie ropał i rozpyla go w skrzyni ogniowej.

Dopływ ropału reguluje się zapomocą wentyla „R“ (rys. Nr. 2).

Do ssania jak też i rozpylania ropału — również do innych celów potrzebną parę — dostarcza kocioł lokomotywy a mianowicie zapomocą przewodu rurowego doprowadza

opalania węglem. Ruszt pokryty jest tylko warstwą potłuczonej, przepalonej cegły ogniotrwałej.

się parę ze zbiornika parowego umieszczonego na kotle (para sucha) do wentyla „D“, a stąd do rozdzielacza pary „V“.

Rozdzielacz ten skombinowany pierwotnie z kurków, które z powodu swej nieszczelności w krótkim czasie zastąpione wentylami, dostarcza potrzebną parę do smoczków — do podgrzewania ropału w podgrzewaczu „w“ na lokomotywie, jak też i w zbiorniku na tendrze — do przedmuchiwania smoczków i przewodu ropałowego od wentyla regulującego dopływ ropału aż do tendra.

Ropał potrzebny do spalania znajduje się na tendrze w zbiorniku z blachy żelaznej, o pojemności 4. 2, 5. 6, 6. 3 m³.

Wężownica z rury miedzianej o przekroju 20/24 mm. i powierzchni ogrzewalnej 1, 2 m² podgrzewa ropał do temperatury 40° C.

Do mierzenia stanu ropału służy sztabka drewniana z podziałką.

Na górnem dnie zbiornika znajduje się

Synct/uil /u?

v    i wiata

\.l.

t=l

-■»"i

r-

W:

LII I

rrnrr

f—»

Fig. 3.

Skrzynia ogniowa lokomotywy murowana jest tylko w części a mianowicie całe normalne sklepienie, ściany boczne w całej swej długości i ściana pod sklepieniem do wysokości sklepienia.

Wymurowanie to ma na celu po części ochraniać ściany przed szkodliwem działaniem silnego ognia, jak też nagromadzić ciepło.

Zastosowując wymurowanie skrzyni ogniowej musiano mieć na względzie prostą jego konstrukcyę, któraby dozwalała także rychłe usunięcie wymurowania. Dlatego też przy tym sposobie murowania ruszta pozostał)⁷ wolne, co umożliwia łatwe przejście do otwór ze sitem do napełniania. Na przykrywie tego otworu umieszczony jest wentyl do przepuszczania gazów, tworzących się wewnątrz zbiornika.

Przewody ropałowe jak też parowe u-mieszczone na tendrze i lokomotywie połączone są ze sobą zapomocą giętkich wężów metalowych.

Do ssania ropału potrzebna jest para o pewnem ciśnieniu. Ciśnienie to u lokomotywy bez pary a więc lokomotywy zimnej można otrzymać, spalając pod kotłem lokomotywy trzaski lub węgiel, aż do otrzymania ciśnienia pary przynajmniej 2 atm. lub biorąc

d = (180 + 1.4v)Hr)Xy/^r

Hi

Hd =    „

dla Ser. 180

przyczem Hi = 190.1 m²

Hd =

czyli

v,

smoczek.

Przyj ą wszy

Gkg

smoczki, jeśli zaś:

1409 kg. parę na godzinę i dwa

smoczki.

parę z rozdzielacza lokomotywy w parze będącej i doprowadzając ją do rozdzielacza lokomotywy zimnej przez połączenie obu rozdzielaczy wężem metalowym.

Z powodu wysokiej temperatury spalenia ropału najprędzej rozgrzewają się ściany pod sklepieniem, podczas gdy dolne części tych ścian tuż przy pierścieniu usztywniającym są zimne, a wskutek nierównomiernego ogrzewania się ścian następuje zła cyrkula-cya wody.

Czy to przypuszczenie jest słusznem okażą dalsze doświadczenia.

Sprawność jednego smoczka systemu Holden-Hardy przy ciśnieniu pary 10 atm. i temperaturze ropału 40° C. wynosi 625 litr na godzinę, czyli dwa smoczki umieszczone na maszynie dają 1250 litrów albo 1125 kg. ropału na godzinę.

Ilość ta ropału (przy 12-krotuem prze-parowaniu) przeparuje w godzinie 1125 X 12 = 13.500 kg. wody.

Największe kotły lokomotyw n. p. Ser. 210 lub 180 wytwarzają w godzinie ilość pary liczona według wzoru:

dla Ser. 210

przyczem v = sr. pręd. jazdy na godzinę = 65 kim. Hr = Hi -f 5.14 Hd

pow. ogrzw. rurek płoń. = 277.3 m²

„ skrzyni ogniow. — 15.1 m2 „ rusztu 4.61 m2 z tego wynika d = 11.000 kg. pary na godzinę.

d = 220 Hr X

11.7 „

3.0 „

d = 12300 kg. pary na godzinę. Widzimy więc, że przy forsownem paleniu dwa smoczki wystarczają zupełnie do otrzymania potrzebnej ilości pary.

Przy lokomotywach o małej skrzyni ogniowej, których kotły wytwarzają max. 6500 kg. pary na godzinę — wystarczy zupełnie jeden smoczek.

W tym wypadku smoczek ten umieszczony jest w drzwiczkach ogniowych.

Wspomnieć tu należy, że podczas jazd próbnych wystarczała zupełnie połowa tej ilości ropału — jaką dostarczają obydwa smoczki.

Ilość pary potrzebna do pędzenia smoczków liczona według wzoru.

G kg = 199 . F^/P’

przyczem F. powierzchnia przekroju dyszy parowej w metrach kwadratowych: p, = ciśnienie pary

y, = objętość właściwa odpowiadająca temu ciśnieniu.

Gkg = ilość pary w kg. na sek. i jeden

p, = 15 atm. v, = 0.13601.

Gkg = 0.198 kg. pary na sek. i jeden smoczek, albo:

p, = 12 atm. v, = 0.1678.

Gkg = 0.16 kg. pary na sek. i jeden smoczek, albo:

Gkg = 1152 kg. pary na godzinę i dwa

Ilość pary potrzebna do ssania ropału wyrażona w procentach ilości pary, którą kocioł lokom. Ser. 210 wytwarza na godzinę przedstawia się jak 13% a względnie 9.5%-Ciśnienie pary opuszczającej dyszę parową pmi = 0.5744 p,

przy czem p, = ciśnienie pary przed smoczkiem.

Jeśli przyjmiemy:

p, = 15 atm. do 12 atm., to pmi = 8.61 atm. względnie 6.9 atm.

Ciśnienie to wywołuje hałas i huk w skrzyni ogniowej.

Jeśli ciśnienie to pmi będzie nieco większe aniżeli ciśnienie w skrzyni ogniowej, a więc jeśli pmi = 1 atm., 1.5 atm, 2 atm. to ciśnienie pary, którą użyć się powinno do ssania :

p, = 1.8 atm. 2.6 atm. 3.5 atm.

Wskutek tego i ilość użytej pary w godzinie liczona według poprzedniego wzoru wyrażona w procentach ilości pary wytworzonej przez kocioł Ser. 210 przedstawia się jako 1.52%, 2.1% względuie 2.8%.

Prędkość pary o ciśnieniu p, = 15, 12, 3.5, 2.6, 1.8 atm. z jaką opuszcza para dyszę — według wzoru:

w = 323 ]f p, v,

przedstawia się:

w = 459, 458, 439, 438, 429 mt. sek. Prędkości te przy różnych ciśnieniach nie wiele się różnią; przyjąć więc można, że i ilości wyssanego ropału przy różnych tych ciśnieniach będą prawie te same jąc parę o ciśnieniu zredukowanem bądź to przez wentyl redukcyjny, bądź to przez ex-pandowanie pary osiągnie się przez to nie tylko mniejsze zapotrzebowanie pary do rozpylania lecz funkcyonowanie smoczków bez hałasu.

używa-

Ażeby obliczyć ilość powietrza potrzebną do spalenia 1 kg. ropału znany być musi skład chemiczny ropału.

Kopał jako pozostałość po oddzieleniu z ropy 5% benzyny i 20% nafty przedstawia się jako płyn ciemo-żółtawo-zielony o ciężarze właściwym 0.880—0.955 (przy -f 5° C) przy temp. -j- 20 do 25° C. jest gęsty zapalny dopiero powyżej -f- 80—100° C.

Skład chemiczny ropału przeciętnie przedstawia się:

C = 86%

H = 12%

O = 2%

Wartość opałowa ropału liczona ze składu chem. według ogólnie przyjętego

dla ropału Lkg = 14.80 kg.

„ węgla „ = 10.5 „ czyli na wytworzenie tysiąca kal. ropałem potrzeba 1.33 kg. pow., węglem zaś 1.48 kg.

Przy opalaniu ropałem ilość powietrza potrzebna do spalenia praktycznie oznaczyć potrzeba dla poszczególnych typów lokomotyw a reguluje się zapomocą warstwy szutru przepalonej cegły ogniotrwałej ułożonej na ruszcie.

Przy wysokiej warstwie szutru dopływ powietrza jest utrudniony — przy niskiej za wielki, regulując więc grubość warstwy szutru reguluje się i dopływ powietrza.

Przy dokładnem spaleniu ropału nie wytwarzają się dymy — okoliczność ta jest zasadą przyjętą przy tego rodzaju opalaniu.

Bezdymne spalanie przy białym żarze jest oznaką należytego funkcyonowania aparatów i po barwie płomienia jak też wymurowania poznać można czy dopływ powietrza jest odpowiedni czy nie.

Temperatura spalenia liczona teoretycznie przy użyciu ropału przedstawia się według wzoru:

T = y

(1 - s) h

(1 -f- v Lkg) Gp(g>

+ ta

h = 8100 X 0.86 + 2900 (o.l2 10373 kal.

0.12

mierzona kalorymetrem daje 11000 kal. Wartość opałowa węgla o składzie chem.: C =

H =

O = 10.3%

S = 0.6%

W = 2.5%

liczona według tego wzoru h = 7503 kal.

kalorymetrem mierzono h = 7508 kal. Stosunek wartości opałowych — pału i węgla przedstawia się jak 10500

tH

ro-

przyczem

y = dzielność spalania = 0.9 s    =    współ. prow.

h    =    wartość opał.

v    =    nadmiar pow.

L    =    ilość pow.

cp(g) = ciepło właś. gaz. = 0.24 ta = temp. pow. wchodzącego do rusztu ==; -f 18° C. czyli T = 1480° C. przy spaleniu węgla: h = 7050 L = 10.5 kg.

T = 1016° C.

0.3

10500 kal.

= 1.2

= 14.8 kg.

7530

= 1.39.

Temperatura spalenia mierzona pyro-metrem le Chateliera — w skrzyniach ogniowych lokomotyw kolei rosyjs. (Z. d. V. D. I. 1908) opalanych mazutem jest wyższą bo ponad 1600° C.

Ze składu chem. ropału obliczyć można ilość powietrza potrzebną do spalenia jednego kg. węgla lub ropału i to według wzoru:

Lkg —

przy 0° C i 760 mm. ciś. pow.

Temperatura gazów w dymnicy liczona według wzoru:

Tc = t + (T - t) X e °

11.6° C + 34.7 (H

% 4.34 S.

przyczem:

= 1 — y = 0.15 — 0.4

310—400° C.

Liczne próbne jazdy wykazały, że daleko korzystniej jest kocioł zasilać krótko lecz często, tak, żeby ciśnienie pary w kotle nie opadło i zawsze utrzymywać średni stan wody.

y = sprawność pow. ogrzew. = 0.60 — 0.85 t = temp. wody w kotle przy 15 atm. = 197° C. przy opale ropałem wynosi 400—500° C.

„    „ węglem

Wprawdzie temperatura gazów w dymnicy przy użyciu ropału jest wyższą od temperatury gazów węglowych — jednak spadek temperatury przy ropale jest większy a więc lepsze wyzyskanie ciepła gazów.

Wyższa temperatura gazów w dymnicy a więc i przy końcu rurek płomieńnych, przedstawia wielkie korzyści przy zastosowaniu przegranej pary.

Nietyłko większa wartość opałowa jest ważną przy opalaniu ropałem, lecz i samo bezdymne a więc zupełne spalanie odgrywa wielką rolę, ze względów ekonomicznych, jak też ze względów techniczno-ruchowych.

Wskutek zaprowadzania tego sposobu opalania usuwają się wszelkie z opalania węglem wynikające niedogodności, jak przy przejeździe długich tuneli i wielkich miast, następnie w czasie posuch zapalania traw lub traw suchych.

Przy opalaniu ropałem jest łatwiejszą i lżejszą służba palacza wskutek tego i większe bezpieczeństwo ruchu, bo palacz przy tej lekkiej ograniczającej się tylko do regulowania dopływu ropału — pracy — może zwracać na sygnały większą uwagę.

Przed definitywnem i regularnem zaprowadzeniu opalaniu ropałem wyszkolono cały personal i to naprzód pouczając go o calem urządzeniu, później przeprowadzając z nim próbne jazdy.

Porządek otwierania wentyli przy opalaniu ropałem jest następujący:

1.    otwarcie głównego wentyla parowego;

2.    otwarcie wentyla doprowadzającego parę do smoczków;

3.    otwarcie wentyla ropałowego.

Porządek ten musi być ściśle zachowany, a przy odstawieniu palenia należy czynności te wykonać w porządku odwrotnym.

Przy funkcyonowaniu smoczków podczas postoju lokomotywy musi być wytworzony sztuczny przeciąg w kominie.

W przeciwnym wypadku wskutek braku przeciągu wraca się płomień przez drzwiczki ogniowe, opóźnia wytwarzanie się pary w samym kotle a wydostający się płomień może poparzyć ludzi zajętych na maszynie.

Wskutek silnego wytwarzania się pary szczególnie uważać potrzeba na stan wody w kotle.

Ze względów, że temperatura spalania w skrzyni ogniowej jest bardzo wysoka, staje się niebezpieczeństwo wynikłe z odsłonięcia się górnej blachy skrzyni ogniowej tern łatwiejsze, a możliwość spalenia się blachy tern większa.

Dopływ ropału reguluje się wentylem według dymu wychodzącego z komina lub też barwy płomienia w palenisku.

Ropał w zbiorniku na tendrze podgrzewa się do 40 C. wyższa temperatura sprawia ulatniania się substancyi zawartych w ropale a doświadczenie poucza, że w tym wypadku spotrzebowanie ropału jest znacznie większe.

Wadą tego systemu opalania ropałem jest huk w skrzyni ogniowej, wskutek czego i sygnały dawane nie słyszy się lub też nie są tak wyraźne. Dopiero przy użyciu zredukowanego ciśnienia pary rozpylającej usunięto hałas towarzyszący spalaniu.

Zalety opalania lokomotyw ropałem w porównaniu z opalaniem węglem przedstawiają się następująco:

1.    Wysoka wartość opałowa.

2.    Zupełne bezdymne spalanie a więc i lepsze wykorzystanie ciepła a temsamem znaczną ekonomią.

3.    Spalenia bez iskier a więc usunięcie pożarów lasów i domów położonych koło toru kolejowego.

4.    Mniejsza praca palacza a przez to większe bezpieczeństwo ruchu.

5.    Nie ma czyszczenia paleniska podczas zatrzymania się na stacyach a przez to przystanki mogą być krótsze a względnie personal może wypocząć.

6.    Żadne pozostałości w popielniku a więc odpadają koszta oczyszczenia dołów, wywożenie popiołów.

Systemem tym urządzono 853 lokomotyw w Galicyi i Bukowinie.

Wprowadzenie tego systemu na drogach żelaznych lokalnych zostało również wdrożone.

Stacye ropałowe.

Zaprowadzenie opalania ropałem spowodowało nie tylko odpowiednie urządzenia samych lokomotyw, lecz także i stacyi celem magazynowania ropału zapasowego i zaopatrywania lokomotyw z ropał.

Urządzenie stacyi takich składa się więc z odpowiednio wielkich zbiorników dla magazynowania ropału i z budynków z urządzeniem mechanicznem do przepompowywania ropału z cystern do dużych zbiorników i zbiorników podręcznych jak też do napełniania lokomotyw.

Zbiorniki dla magazynowania opału wykonane są w trzech wielkościach, i to: na 1000 m³., 500 i 250 m³. i rozmieszczone są tylko na znaczniejszych stacyach służby woźniczej.

Opis budynku ropałowego typ I.

Budynek podzielony na dwie części? jedna dla urządzenia mechanicznego ze zbiornikiem u góry i druga w której znajdują się kocioł i mały zbiornik na ropał służący do opalania kotła.

Kocioł służący do popędu pompy ssąco-tłoczącej o powierzchni ogrzewalnej 30 m² i

-c.

mm

Ib,

/"ii

- - — tf j.Lj.

.'i

HI

Bill

fF,

hł

Ä33P

■«/W!

Mi

— rr

Fig. 4.

jest 35.

Stosownie do ilości dziennego zapotrzebowania ropału urządzone są budynki ropałowe.

Stacyi takich w Galicyi i Bukowinie

Są więc dwa typy budynków różniących się urządzeniem mechanicznem i to typ I. posiada jedną pompę ropałową i jeden kocioł parowy, typ II. dwie pompy i dwa kotły.

Typ pierwszy można łatwo uzupełnić i zmienić w typ drugi.

8 atm. ciśnienia pary, wykonany jak zwykłe kotły lokomobilowe o śred. 1300 mm. z 10 mm. blachy żelaznej, leżące o gługości 5195 mm. Pomiędzy skrzynią ogniową a dymową znajdują się rurki ogniowe o długości 2600 mm. w śred. 51/46 mm.

Kocioł opalany ropałem. Skrzynia ogniowa zbudowana jako walec cylindryczny o śred. 826 mm. a długości 2080 mm. wymurowana całkowicie cegłą ogniotrwałą.

Smoczek zwykłej konstrukcyi służący do rozpylania ropału umieszczony jest

:7*r

w ścianie przedniej kotła. Powietrze potrzebne do spalania, doprowadza się przez otwory ściany przedniej, jak też przez otwory w cylindrycznej części skrzyni ogniowej. 0-twory te zapomocą odpowiednich zasówek można zmniejszyć a przez to i dopływ powietrza odpowiednio regulować.

Kocioł jest zaopatrzony w zwykłą przepisaną armaturę.

Do zasilania kotła wodą ze zbiornika o pojemności 400 litr. służy pompka parowa „Wallis’a“ dająca 3 m³. wody na godzinę, jako rezerwa służy smoczek ssący Körtinga.

Wodę potrzebną do zasilania kotła pobiera się z rurociągu wodnego stacyi lub o-grzewalni lokomotyw.

na    e    1 CCOwl.

<■

giej mniejszej o powierzchni ogrzewalnej 1.7 m² o' średnicy 38/33 1/2 mm., używając pary z kotła.

Średnica zbiornika 5210 mm., ściany blachy żelaznej grubej na 5 mm., wysokości części cylindrycznej zbiornika wynosi2700mm.

Zbiornik ten połączony jest rurociągiem z ruchomym nalewakiem ściennym do napełniania zbiorników na tendrze.

Stan ropału w zbiorniku podaje wskazówka na łacie pionowej z podziałką na metry sześcienne, umieszczonej wewnątrz budynku.

Stacye typu drugiego posiadaja jak wspomniałem dwa kotły i dwie pompy wymienionych konstrukcyi tak ze sobą połączone, że każdy agregat osobno lub na przemian w ruch wprowadzony być może (fig. 4.).

Para z kotłów dostaje się do rozdzielacza, a stąd przewodami do pomp ropało-wych, palników kotłowych smoczka i pompki zasilające kocioł do podgrzewania ropału w zbiorniku mniejszym jak też i w głównych zbiornikach i do podgrzewania ropału w wozach cysternowych.

-EUEEHt

E5B3B -

fSkJf

t) ■    4*9*

(Mm»

Do przetłaczania ropału z cystern do zbiorników głównych wolno stojących, lub do zbiornika mniejszego w budynku służy pompa podwójna ssąco-tłocząca. Wymiary jej są następujące: średnica cylindra parowego 160 mm.

„    „ pompy

150

äLhi» j Fig. 5.

150

skok wspólny

Do napełniania zbiorników tendrowych ropałem, służy zbiornik umieszczony w budynku, o pojemności 60 m³. Ropał w tym zbiorniku podgrzewa się zapomocą dwu wę-żownic i to jednej większej o powierzchni ogrzewalnej 3.65 m² o średnicy 51/46 mm., zastosowując parę wydechową pompy i dru-

Fig. 6.

Przewody ssące i tłoczące w samym budynku, jak też przewody łączące główne wolno-stojące zbiorniki z pompami, wykonane są z rur żelaznych ciągniętych o średnicy 4.1/4“.

Stacye ropałowe z budynkami typu I. a więc o jednym kotle i jednej pompie zaopatrzone są w przyrząd umieszczony w ścianie budynku, który połączony z jednej strony z przewodem parowym na lokomotywie a z drugiej strony z przewodem parowym pompy ropałowej umożliwia parą lokomotywy uruchomić pompę ropałową bez użycia kotła stacyjnego.

Stacye, w których woda do zasilania kotłów parowych jest twarda otrzymały a-paraty do miękczenia wody systemem Brazdy.

7.0

mochron.

500 „ 250 „

Zbiorniki do magazynowania r op ału.

Zbiorniki te jak wspomniałem na początku wykonano w trzech wielkościach a mianowicie: o pojemności 1000 m³, 500m³, 250 m³ (fig. 5.).

Wymiary tych zbiorników są następu-

jące:

Zbiór, o pojem. 1000 m³ śr. 12.1/2 m. wys. 9.0 500 „    „ 9.1/2 „ „    7.2

250 „    „ 7.

Zbiorniki są osadzone na pierścieniowym fundamencie z cementu wykonane są z blachy żelaznej : dno z blachy 7 mm. grubej, dach z blachy 4 mm., płaszcz 6 mm. do

4. mm.

Dach żelazny zbiorników o pojem. 1000 m³ i 500 m³ spoczywa na rurze umieszczonej wewnątrz zbiornika.

Na dachu zbiornika znajduje się rura do odprowadzenia tworzących się wewnątrz gazów i właz (drugi płaz znajduje się u dołu na płaszczu zbiornika).

Do odczytywania ilości ropału w zbiorniku służy podziałka umieszczona na zewnątrz.

Każdy zbiornik zaopatrzony jest w gro-

Ażeby ropał w przewodzie tłoczącym podczas zimy nie zamarzł, przewód ten połączony jest kolanem z przewodem ssącym.

Stacye o kilku zbiornikach są tak u-rządzone, że każdy można oddzielnie napełnić lub wypróżnić.

Do podgrzewania ropału w zbiornikach służy wężownica z rury żelaznej o śred. 76/07 mm. o powierzchni ogrzewalnej odpowiedniej do pojemności zbiornika i to:

przy pojem. 1000 m³ pow. ogrz. 22.1/2 m²

19.0 15.0

Wężownica ułożona w spadku tak, że woda skondenzowana spływa do kondenza-tora z automatycznym wypustem wody patentu Bolze.

Do wypróżnienia zupełnego zbiornika służy kurek umieszczony na dnie zbiornika.

Przewody osłonięte są masą izolującą „Thermalitem“, przewody pomiędzy budynkiem a zbiornikiem prowadzone są kanałem krytym.

Budynki ropałowe stacyi typu I. i II. są jednakowe (fig. 6.).

Zbiorniki główne otoczone są wałem ziemnym w celu ujęcia ropału w razie u-szkodzenia zbiornika.

Wszelkie wymiary i konstrukcye budowlane przedstawiają załączone plany.

INŻ. LUDOMIR ROSPENDOWSKI.

Instalacye mechaniczne dla automatycznego przesuwania wagonów (wozów) kolejowych z linii wązkotorowych (normalnych) na szerokotorowe i naodwrót.

Powszechnie wiadomą jest rzeczą, jak poważną przeszkodę w rozwoju ruchu międzynarodowego przedstawia różnorodna szerokość toru kolejowego, wywołana w pierwszej, jeżeli nie wyłącznej niemal mierze, względami natury strategiczno-politycznej.

Poza drogami żelaznemi Środkowej Europy o torze normalnym (tak zw. torze Stephenson’a) szerokości 1435 mm, istnieją kraje i państwa, gdzie szerokość toru kolejowego, lluktuje w dosyć szerokich granicach, jak np. na półwyspie Pirenejskim w Hiszpanii wynosi 1676 mm; w Indyach Wschód. 1676 mm; w Anglii na niektórych drogach tak zw. „tor Brunel’a“ 2134 mm; w Irlandyi 1600 mm (5' 3" m. ang.); we Francyi, prawem określona szerokość wynosi 1500 mm, licząc między osiami szyn, wskutek czego szerokość toru w świetle, zmienia się tam zależnie od szerokości główki szyny, a mianowicie w granicach od 1440 do 1450 mm.

W Królestwie Polskiem, za wyłączeniem drogi żelaznej Warszawsko - Wiedeńskiej z odnogą z Ząbkowic do Sosnowca, Warszawsko - Bydgowskiej (Warszawa - Aleksandrów) i Fabryczno-Łódzkiej, o normalnym torze środkowo-europejskim i w całej Rosyi europejsko-azyatyckiej linie już istniejące, jak również wszystkie nowo budowane, są szerokotorowe o szerokości 1524 mm (5 st. ang.), rozpowszechnionej w Ameryce Północnej.

Wobec takiego stanu rzeczy, ściśle biorąc, dla wszystkich tych krajów i państw nie istnieje bezpośrednia komunikacya tranzytowa, a co zatem wypływa, przesiadanie podróżnych i przeładowywanie towarów, wywołują stratę czasu i poważne wydatki w samej eksplotacyi dróg żelaznych.

Nie wchodząc w bliższe szczegóły, ani też nie mając zamiaru rozbierania poszczególnych wypadków powyżej przytoczonych, jak również pozostawiając na uboczu różnorodne względy, jakiemi się kierowano, w niektórych wysoce kulturalnych krajach Europy, pozwolę sobie na tern miejscu zająć uwagę Sz. Słuchaczy sprawą nas bliżej obchodzącą, a mianowicie, będę mówił o tych środkach zaradczych i urządzeniach, stosowanych w bezpośredniej komunikacyi kolejowej pomiędzy Królestwem Polskiem i Rosyą z jednej strony, a Austryą i Niemcami z drugiej na ich terytoryach pogranicznych.

Wobec swoistej polityki, niestety nietylko kolejowej, w całej Rosyi, a co zatem idzie i narzuconej nam w Królestwie Polskiem, jak to już powyżej zaznaczyłem, obowiązującym u nas w Polsce i w całej Rosyi, jest tor szerokokolejowy.

Tak było od lat dziesiątek i według wszelkiego prawdopodobieństwa, podobny stan rzeczy długo jeszcze potrwa.

W ostatnich jednakże latach, w rosyj-skiem ministeryum komunikacyi w oddziale

W kanale belka poprzeczna oddziela jeden tor od drugiego. Po drugiej stronie belki znajdują się już wcześniej przygotowane osie z kołami dla toru zagranicznego; osie te są podchwytywane zapomocą odpowiedniego przyrządu i przy dalszym ruchu wozów

oparcia.

kolejowym zauważono wprawdzie i zrozumiano niezbędną potrzebę dostosowania się poniekąd do kulturalnych potrzeb i wymagań swych dwóch potężnych bezpośrednich sąsiadów, jednakowoż, stojąc silnie i niewzruszenie przy raz już powziętej i w życie wprowadzonej zasadzie, zgodzono się na pewne techniczne ustępstwa, opis których stanowić będzie przedmiot niniejszej pracy.

Jak wiadomo, już w r. 1898, inż. Breid-sprecher, podówczas dyrektor drogi żelaznej Malborsko-Mławskiej, obmyślał i opublikował w czasopismach technicznych swój własny sposób przestawiania wozów kolejowych z jednego toru na drugi.

Urządzenie to zostało początkowo wykonane za zgodą obu sąsiednich państw na stacyi Iława drogi żelaznej Malborsko-Mławskiej, przyczem pomiędzy zarządem dróg żelaznych Nadwiślańskich i dyrekcyą drogi żel. Malborsko-Mławskiej, została zawartą umowa, ważna od września 1901 r. tymczasowo na lat 3, na mocy której wozy drogi żel. Malborskiej poczęły chodzić po drogach żel. Nadwiślańskich, nadto ostatnie drogi żelazne postanowiły zaopatrzyć swój tabor ruchowy w odpowiednie wozy.

Przy projektowaniu omawianego urządzenia, oparto się na tej zasadzie, że spody wozów obu państw nie wiele się wzajemnie różnią, a w szczegółach drobne różnice dałoby się usunąć, budując spody według jednego przyjętego wzoru, odpowiadającemu przepisom tychże państw.

Pozostała jednakże jeszcze jedna różnica w osadzeniu kół na osiach; zastępując osie z rozstawieniem kół podług torów rosyjskich, przez osie z rozstawieniem kół o wymiarach torów środkowo-europejskich (normalnych), unika się przeładowywania towarów. Zamiana osi odbywa się w ten sposób, że pudło wozów podchwytują wózki biegnące na liniach bocznych wzdłuż toru głównego, a koła toczą się po równi pochyłej do kanału i wychodzą zupełnie z wideł mażni-czych.

wchodzą w widły maźnicze, poruszając się po równi pochyłej w górę.

Całkowite urządzenie początkowo zostało wybudowane do przestawiania jedno razowego 5-ciu wozów. W drodze powrotnej, wozy zostawiają osie z kołami o szerokości torów niemieckich i zabierają osie z rozstawieniem kół podług normy rosyjskiej w sposób powyżej opisany. W kanale przygotowuje się odpowiednia liczba osi specyalnych na torach normalnych niemieckich i rosyjskich, w stosunku do ilości wozów, jednorazowo przestawianych. Długość dołu, jak również i ilość wózków bocznych, określa się ilością wozów zasadniczych, przechodzących jednorazowo z jednego toru na drugi. Najmniejsza odległość pomiędzy środkiem dołu a osią najbliższego toru winna wynosić 5 m.

Długość torów bocznych (wązkich), przy jednoczesnem przestawieniu 5-ciu wozów, wynosi około 100 m. Na wózkach bocznych rama wozu, wraz z pudłem, opiera się za-pomocą belek buforowych i wsporników specyalnych, odpowiednio wzmocnionych, gdyż na nich i na belkach buforowych leży cały ciężar wozu wraz z ładunkiem.

Każdy wóz zatem posiada 8 punktów

Nie wchodząc bliżej w szczegółowy opis budowy osi, przyrządów do chwytania kół, samych maźnic, wideł maźniczych, ścięgien, wsporników i t. d., winienem zwrócić uwagę Sz. Panów na kwestye zasadnicze, omawiające: 1) pracę przygotowawczą do przestawiania wozów i 2) czynności samego przestawiania, czyli przesuwania wozów na wózkach pomocniczych (bocznych).

Praca przygotowawcza polega na następujących rękoczynach:

a) Należy odkręcić i odchylić ścięgna u wideł maźniczych i przytwierdzić je do ramion wideł.

b)    Należy zawiesić chwytacze na wspornikach, przynitowanych do wideł.

c)    Należy podprowadzić wózki boczne i zczepić je z belkami buforowemi wozów, zabezpieczając w ten sposób oparcie pudła na wózku.

Omawiana praca nie wymaga wiele czasu i może mieć miejsce podczas pozostałych zwykłych czynności, z tego więc powodu czas zużyty nie należy uważać jako stratę bezwzględną. Czynności samego przestawiania mają na celu przesuwanie wozów na wózkach bocznych, na których pudło powoli osiada, opierając się zapomocą belek buforowych i wsporników. Koła toczą się po równi pochyłej, ślizgając się w widłach maźniczych i po wyjściu z wideł, staczają się do kanału, przegrodzonego belką poprzeczną, stanowiącą właściwą granicę dwóch torów. Pudło porusza się dalej na wózkach w płaszczyźnie poziomej i zbliża się do przygotowanych wcześniej osi na innym torze po drugiej stronie belki przegradzającej. W odpowiedniej chwili opuszcza się pierwszy chwytacz w położenie pionowe i zabiera maźnicę koła, które, prowadzone przez chwy-tacze, toczy się po równi pochyłej w górę, dopóki wóz i resory nie zostaną podparte. To samo ma miejsce z chwytaczami następnymi; wozy osiadają na osiach z kołami innego toru i po opuszczeniu równi pochyłej po drugiej stronie belki przegradzającej, samo przestawianie jest ukończone. Pozostaje zatem odłączyć tylko wózki boczne, zdjąć chwytacze i zamocować ścięgna ma-źnicze na swoich miejscach.

Przestawianie wozów hamulcowych odbywa się w tenże sam sposób, tylko klocki należy przesunąć, a w tym celu wprowadza się w budowie samych hamulców pewne nieznaczne zmiany.

Na jednoczesne przestawienie 5-ciu wozów, z których jeden hamulcowy, zużywa się 4 do 5-ciu minut czasu. Wózki boczne podstawia się ręcznie, w tym celu opatrzone są one w odpowiednie rączki.

Samo przesuwanie załatwia się zapomocą dwóch parowozów; wozy gotowe do przestawiania i połączone ze sobą, jeden parowóz wpycha możliwie najdalej na dół, z drugiej zaś strony, inny parowóz wyciąga je na własny tor. Z tego zatem powodu nie potrzeba ponosić żadnych szczególnych wydatków na urządzenie do przesuwania wozów, a samo przesuwanie trwa bez przerwy, dosyć nawet szybko.

Po wprowadzeniu pewnych zmian w urządzeniu, można załatwiać przestawianie wozów zapomocą jednego jedynego parowozu.

W tym celu wzdłuż toru bocznego układa się szyna, która z szyną zewnętrzną toru bocznego tworzy nowy tor o szerokości normalnej. Po tym torze porusza się parowóz do przestawiania wozów. Parowóz ten posiada belkę, przymocowaną do buforów i odpowiednio wystającą na boki. Za jej pomocą może parowóz pchać lub ciągnąć wozy po torze głównym.

Koszta wybudowania dołu z równiami pochyłemi i wózków bocznych z torami wązkirni są wogóle nieznaczne, również nie o wiele podniesie koszta wozu towarowego urządzenie specyalnych szczegółów, jak wsporników bocznych oporowych, wieszadeł kątowych, chwytaczy, wsporniczków na widłach maźniczych i t. p. urządzeń, zwłaszcza przy większych zamówieniach.

Całkowita czynność wymaga dwóch parowozów do przestawiania i dwóch robotników do wykonywania pracy ręcznej.

W r. 1903 odbyły się w Wiedniu narady w celu zawarcia umowy pomiędzy drogami żel. Południowo-Zachodniemi, a państwowemu drogami żel. austryackiemi, w sprawie przewozu bez przeładunku towarów według systemu Breidsprecher’a.

Przedstawiciele obu dróg żel. wyrazili przekonanie, że możebnem jest rozległe zastosowanie omawianego sposobu przewozu towarów i że okaże się ono pożytecznem zarówno dla przesyłających towary, jak również i dla samych dróg żelaznych, a to z przyczyny zmniejszenia kosztów przeładunku, przyspieszy się dostawę towarów i usunie współcześnie jedną z najważniejszych przyczyn, uszkadzania przysyłanych towarów, wywołujących reklamacye, zatargi i liczne procesy sądowe. Projekt umowy, opracowany przez uczestniczących w naradach przedstawicieli zainteresowanych w sprawie dróg żelaznych, przedstawiony został właściwym władzom obu państw do przyjęcia i zatwierdzenia.

Na razie system Breidsprecher’a miał być zastosowanym do przewozu drzewa przez Nowosielce z Austryi do Odessy, skąd w dalszym ciągu wysyłane jest ono morzem. W tym celu projektowano zbudowanie 1000 odpowiednich wozów, a mianowicie 700 przez drogi żel. Południowo-Zachodnie, a 300 przez państwowe drogi żel. austryackie.

Praktyczna zastosowalność syst. Breid-sprecher’a do przestawiania wozów kolejowych z jednego toru na inny, przy ich różnej szerokości, warunkowaną jest różnymi szczegółami konstrukcyjnymi, niepośledniej wagi.

I tak. Wiadomem jest, że już istniejące wozy, ani normalno-torowe, ani szerokotorowe nie nadają się do przeróbki i że należy budować wozy specyalne, w których byłby utrzymanym zakres poprzeczny taboru dróg żel. zagranicznych, a niektóre wymiary należy przyjąć pośrednio pomiędzy istnieją-cymi na drogach żel. rosyjskich i zagranicznych, jako to: długość osi pomiędzy środkami czopów, odległość belek podłużnych, odległość pomiędzy zderzakami.

Nadto niezbędnem jest dorobienie po 2 wsporniki na każdej stronie ramy, wypadające na przeciwko belek poprzecznych, a przeznaczone do podpierania wozu przez wózki boczne, podczas przesuwania nad kanałem do zmiany osi.

Wszystkie te szczegóły konstrukcyjne są pierwszorzędnego znaczenia.

Jeżeli weźmiemy pod uwagę swobodny obieg takich wozów, wówczas okazuje się koniecznem, aby każdy wóz mógł być swobodnie przestawianym na każdym kanale, w tym więc celu należy we wszystkich wozach zachować wymiary zależne od istniejących już kanałów i wózków, jak to: rozwartość wideł maźniczych, szerokość samej maźnicy, postać opaski resorowej i t. d., co wytwarzając pewne trudności i ograniczenia, częstokroć natury dosyć sprzecznej, krępuje dostatecznie swobodę konstruktora.

Jak już powyżej zaznaczyliśmy, zasada pomysłu Breidsprecher’a polega na wyjęciu Z pod wagonu osi wraz z maźnicami i na zastąpieniu ich przez inne, na których koła osadzone są podług innej szerokości toru. Zgodnie z tą zasadą zbudowane były przez wynalazcę pierwsze wagony na drodze żel. Malborsko-Mławskiej w ilości początkowo 80-ciu wagonów krytych i 50-ciu platform z kanałem przestawczym w Iłowie.

W dalszym ciągu droga żel. Warszaw-sko-Wiedeńska zbudowała kanał w Łodzi i sprawiła 200 węglarek (r. 1906) do przewozu węgla z Dąbrowy na Odnogę Kaliską (szerokotorową), a wkrótce potem drogi żel.

państwowe austryackie nabyły 300 platform, zaś drogi żel. Południowo-Zachodnie zbudowały kanał w Nowosielcach i nabyły 700 takich samych platform do przewozu desek z Bukowiny do Odessy.

Wreszcie w maju 1904 r. odbyła się w Warszawie konferencya pomiędzy zarządami dróg żel. rosyjskich i pruskich w sprawie zakupu i wzajemnego użytkowania takich wagonów.

Na konferencyi tej uznano za niezbędne aby każdy taki wagon mógł być w przyszłości przestawiany na dowolnym kanale i w tym celu postanowiono opracowanie tych szczegółów konstrukcyjnych i wymiarów, od których zależy owa przestawialność aby w następstwie zrobić je obowiązującymi dla wszystkich wagonów przestawnych i kanałów.

Opracowanie takich warunków konferencya omawiana powierzyła przedstawicielom drogi Żelazn. Warszawsko-Wiedeńskiej, którzy zebrawszy niezbędne dane o wagonach i kanałach już istniejących, wypracowali żądany projekt i rozesłali drogom żel. zainteresowanym do przejrzenia i porobienia uwag lub dopełnień. Po uwzględnieniu tych ostatnich i po włączeniu przepisów dawniej już zatwierdzonych, od których zależy możność puszczania tych wagonów na drogi żel. normalnotorowe i szerokotorowe, projekt ów był przedstawiony delegatom dróg żel. austryackich, pruskich i rosyjskich, którzy umyślnie w tym celu zjechali się na kon-ferencyę do Berlina i tam w dniach 26. i 27. października 1906 r. zatwierdzili powyższe przepisy w ostatecznej redakcyi, składającej się z 62 paragrafów, których szczegółowa treść podaną jest w pracy inż. H. Podworskiego, umieszczonej w nr. 46 „Przeglądu Technicznego w Warszawie“ w roczniku z r. 1906.

Szerokość toru dróg żel. rosyjskich, jak wiadomo większa od istniejącej na drogach żel. Europy Środkowej, stanowiła zasadniczą przeszkodę w rozwoju ruchu międzynarodowego, której przez długi okres czasu nie umiano pokonać głównie dla tego, że koła wagonowe są osadzone na osiach nieruchomo, co uważanem jest dotychczas za warunek niezbędny bezpieczeństwa ruchu ze względu na silne uderzenia boczne po-

farbą olejną. Otóż w wozach Breidsprecher’a, wobec ciągle zachodzącej zamiany pod niemi

między obrzeżami kół (obręczy) a szynami toru.

Te ostatnie cyfry są umieszczone na mażnicach, więc odczytywanie ich jest utru-dnionem, a sumowanie nie tylko czas zabiera, ale nadto daje powód do licznych pomyłek.

Z powyższego jest widocznem, że pomysł ten nie jest zbyt dogodnym w użyciu, pomimo że jest tak zawiły i kosztowny; przekonywa to dostatecznie o niepomiernych trudnościach napotykanych w rozwiązaniu tego zagadnienia, chcąc utrzymać zasadę nieruchomego osadzania kół na osiach.

Z tego powodu inżynierowie kolejowi a nawet i miarodajne władze, zaczynają oswajać się z myślą, że powyższa zasada może nie jest znowu tak niezbędną, jak dotąd myślano i godzą się na dokonywanie prób z kołami przesuwnemi wzdłuż osi.

W ostatnich latach na drogach Żelazn. Nadwiślańskich w Królestwie, dokonane zostały próby z wagonem przestawnym, przerobionym przez zakłady Ganz & Ska w Budapeszcie, podług ich następującego pomysłu.

Na zwykłej osi wagonowej, z obu jej końców, nasadzone są pod prasą nasuwki z obrzeżami i listwami wpustnemi, na których dopiero siedzi koło, mogące się przesuwać wzdłuż osi. Długość tego przesunięcia ograniczona obrzeżami, odpowiada połowie różnicy w szerokości rozstawienia kół na osiach do różnych torów; koła wozowe za-pomocą listew wpustnych, powstrzymane są w swym ruchu obrotowym na osi.

Odstęp pomiędzy piastą koła i obrzeżem (zewnętrznem lub wewnętrznem, zależnie od zachodzącej potrzeby), wypełnia opaska, składana z dwóch połówek, złączoną jest zapomocą śrub. Przesuwanie kół odbywa się samodzielnie na torze długości około 80 m, ułożonym klinowo, w którym dodane są drugie szyny wewnętrzne.

Gdy wagon, po zdjęciu opasek z osi,

Wspomnieliśmy już powyżej, iż zasada zestawów kół, ciężar ich podany jest w 3-ch syst. Breidsprecher’a wymaga między innymi częściach: oddzielnie ciężar pudła z ostoją budowy wagonów specyalnych i to wyłą- i oddzielnie każdego zestawu kół wraz z ma-cznie tylko dwu osiowych z wieloma czę- żnicami. ściami dodatkowemi, których wymiary muszą być utrzymane w granicach ściśle oznaczonych. Na stacyach łącznych muszą znowu być pobudowane doły przestawcze z wózkami pomocniczymi, chodzącymi po torach bocznych, oraz tory przygotowawcze i postojowe dla osi.

Przygotowanie wagonu do wymiany zestawów kół polega na tern, że wiązary dolne przy widłach mażniczych potrzeba odkręcić z jednego końca, odchylić w_bok i przykręcić do ramienia wideł mażniczych zawierne ciężary na strzemionach mażniczych, aby ma-źnice po wyjściu z wideł mażniczych nie przekręciły się cięższym wierzchem na dół; odchylić stopnie do wchodzenia na wagon, aby nie zawadzały podtaczaniu wózków pomocniczych, rozsunąć klocki hamulcowe za-pomocą korby, nasadzanej na koniec śruby nastawczej, wreszcie podtoczyć wózki pomocnicze i zczepić je wspornikami wagonów, a w końcu założyć chwytaki do zabierania zestawów kół z dołu przestawczego.

Podczas przepychania wagonów przez dół przestawczy, dwóch ludzi musi opuszczać chwytaki w chwili właściwej, aby one kolejno zabierały zestawy kół. Po przestawieniu, wszystkie czynności przygotowawcze należy powtórzyć w odwrotnym porządku.

Zajmuje to czasu około 5-ciu minut na jeden wagon; obliczając zatem koszt obsługi, oraz dwóch parowozów manewrujących, a także umorzenie nakładu na całe urządzenie, wypada, że takie przestawianie wagonu nie kosztuje taniej niż przeładowywanie np. węgla, czyli że kolej jako taka, nic na tern nie zyskuje, a jeno odbiorcy towaru, który przy przestawianiu wagonu nie kruszy się, nie rozsypuje, nie zamaka, na co zostaje narażonym przy częściowym przeładunku.

Trzeba zaznaczyć jeszcze jedną ważną niedogodność tego pomysłu.

Przy przewożeniu towarów w pełnym wejdzie na tor klinowy, wówczas obrzeża ładunku wagonowym, ciężar ich oznacza się kół napierają na szyny zewnętrzne lub we-przez ważenie wagonu ładownego i odejmo- wnętrzne i napotykając w nich opór, prze-wanie ciężaru wagonu, wypisanego na nim suwają koła w żądanym kierunku.

ćd

Wychodząc z dopuszczalnej zasady p r zes uw aln o ś ci kół na osiach wagonowych, możemy przestawianie wagonów z jednego toru na drugi jeszcze więcej

Przesuwalność klocków hamulcowych osiągnięto w ten sposób, że koziołki do wieszadeł hamulcowych przy ostoj nicy wagonu są szersze i sworznie w nich dłuższe, aby wieszadła mogły się przesuwać o długość przesunięcia kół. Nadto w tych samych koziołkach dodany jest drugi sworzeń, po którym przesuwa się zakładka, utrzymująca wieszadło w każdem położeniu krańcowem, podobnie jak opaski na osiach. Klocek przesuwa się również po wydłużonym czopie trójkąta, przy którym dodany jest sworzeń z taką samą zakładką, jak u góry. Po przepchnięciu wagonu przez część klinową na tor odmienny, należy pozakładać opaski na osiach, oraz poprzestawiać klocki hamulcowe, a wagon gotów jest do dalszej drogi.

Pomysł Ganza z Budapesztu nie wymaga, jak to widzimy, budowy specyalnych wagonów, lecz może być zastosowanym do

Jakie będą ostateczne praktyczne wyniki tego pomysłu, na razie trudno z góry przesądzać a dopiero dłuższe na szerszą skalę robione próby, mogą dać stanowczą w tym kierunku odpowiedź.

Należy tu wziąść pod uwagę, że jednostronne względem osi parcie obrzeża, podczas przesuwania koła wywołuje jego wybo-czenie, wskutek czego musi nastąpić większe zużycie na brzegach piast i w końcach na-suwki, a co zatem idzie pewne chlebotanie samego koła. Nadto przy zbliżaniu kół obrzeża przylegają do szyn zewnętrznych tą stroną, która podlega zużyciu, a zatem i całkowite przesunięcie koła będzie wówczas niezupełne.

Aft

Li:

100 *

• 4'>

fyst.

--18Ł3___.,

K---™US£L

Ä:

___3146.

*Ü

* 's-

F4

F.2

cj^sJüy

ü;

«i

Li

-•f-

' J63 _

L”°BS ^

[pij

ijfcuęi]

405

r i

iytujo)

r f-—-i--fii

5|/._._22Ł    .

I Lj_.__.3nj----

i -94

F. 4

L „I .235

___315<L __

!//

Instalacya mechaniczna dla automatycznego przestawiania wozów kolejowych z jednego toru (srodkowo-europejskiego, normalnego, o szerokości w świetle 1435 mm)

istniejących już wagonów, ale tylko szerokotorowych przez podstawienie pod nie raz na zawsze osi przestawnych z kołami przesuwnymi, byleby wymiary poprzeczne tych wozów mieściły się w zakresie taboru kolej i średniotorowych.

Na osiach średniotorowych, pomiędzy piastą koła i maźnicą, niema miejsca na obrzeże nasuwki. Wagony na wózkach również nie nadają się do przerobienia, gdyż pod wózkami niema dostępu do przestawiania opasek przy piastach kół.

Porównywując ten pomysł z pomysłem Breidsprecher’a, widzimy jak wielkie uproszczenie osiągnięto nie tylko w ustroju samego wozu, ale również i w jego obsłudze, przyjmując dopuszczalność przesuwalności kół na osi.

uprościć, stosując w tym celu system inż. Bing’a, byłego dyrektora technicznego Ro-syjsko-Bałtyckich Zakładów budowy wagonów w Bydze, opisowi którego w zakończeniu poświęcimy nieco miejsca.

Pomysł Bing’a, przezeń opatentowany, którego wyłącznym nabywcą są Zakłady warszawskie p. f.: „Akcyjne Tow. Przemysłowe Zakładów Mechanicznych, Lilpop, Rau & Loewensztein w Warszawie“, polega na następującej zasadzie i stosuje się w bardzo obszernym zakresie do wozów o różnorodnej budowie i przeznaczeniu, o czem poniżej.

Budowa przestawowych zestawów kołowych syst. Bing’a polega na tem, iż na

BIEGOWEGO

na drugi tor, szerokokolejowy (rosyjski o szerokości j. p. 1524 mm) i naodwrót, stosuje się do każdego wozu, jak towarowego, tak również i pasażerskiego, dwu, względnie trzechosiowego, jak również dla wozów na wózkach (syst. Pullmann’a), z tem zasadni-czem zastrzeżeniem, aby rozmiary pudła wagonu rosyjskiego nie wykraczały poza granice zagranicznego gabarytu.

W rosyjskich normalnych wagonach krytych pudło w zupełności mieści się w gabarycie niemieckim, a tylko zachodzi potrzeba odchylić, zresztą nieznacznie, wieszaki na lampy (p. Bys. 1. Fig. 1.), wieszaki dla sznura sygnałowego (Bys. 1. Fig. 2.), rączki u drzwi odgiąć i przenieść na drugą stronę drzwi (Bys. 1. Fig. 3.), a w wozach hamulcowych, oprócz tego, należy przekręcić trzy-macze stopni wchodowych (Rys. 1. Fig. 4.),

Rys. 2.

I tak. Nie wymaga wcale obsługi ręcznej, a następnie, że daje się przystosować nie tylko do wagonów szerokotorowych, ale również i do środkowo-europejskich (normalnych, zagranicznych), a przytem również dobrze do wagonów dwu lub trzechosiowych, jak i dla wagonów na wózkach (półwoza-kach).

Ry$:3

SZCZEGÓŁ» KÓŁ

POMOCNICZEGO

Ki

ias

zwykłej osi wagonowej, oprócz kół biegowych, przesuwalnych w kierunku jej długości w dół po listwach, a więc bez obrotu, umieszczone są koła pomocnicze o mniejszej średnicy, nasadzone na głucho (nieruchomo) zapomocą prasy hydraulicznej (patrz Bys. 7.).

M.

H;

W—© -4-

-Li

A-B

jak również skoble Fucha drzwiowe zamienić płaskiemi, co nie przewyższa kosztu około 20 rbl. na ten wagon.

Oprócz powyższych mało znacznych przeróbek, nie zachodzi potrzeba żadnych innych, jak w samym pudle wagonowem, ani w jego częściach biegowych, a cała zasadnicza zmiana polega na zamianie zwyczajnego zestawu kołowego przez inny — przestawowy.

Samo przestawianie odbywa się wprost automatycznie, bez wszelkiego rękoczynu, podczas przesuwania parowozem pełnego zestawu wagonowego (pociągu), przez tor przestawowy, poczem pociąg jest odrazu przygotowany do dalszej drogi po innym lorze.

Jak z powyższego widzimy pomysł omawiany, oprócz zalet wspólnych z pomysłem Ganz a, ma nad nim dwie ważne przewagi.

3EI

-llzj

__

C-D

Ta

1=^=3

iiii

Przytykające końce piast dwóch wzajemnie sąsiadujących kół jednego biegowego (chodowego) i drugiego pomocniczego, opatrzone są na ich zewnętrznych powierzchniach gwintowemi nacięciami (inaczej śrubami napędnemi) o odwrotnym skoku, na które nasadzone są naśrubki, również o dwóch

odwrotnych gwintach (nacięciach gwintowych).

osi, dostatecznem jest przezwyciężyć jeno tarcie pomiędzy piastą a osią.

Przy dalszem toczeniu się zestawu kół, krążki zęhate zczepiają się z odpo Wiedniem i zębnicami i wskutek zachodzącej różnicy pomiędzy ich średnicami a średnicą kół pomocniczych, obracają naśrubki przesuwające koła biegowe w kierunku osi (w dół osi) Rys. 6. i 7.

Zaznaczyć należy, iż na piastach kół biegowych zrobione są nacięcia gwintowe normalne (prawe), zaś na piastach kół pomocniczych — lewe, jak to widzimy na Rys. 3.

W ten sposób więc, dopuszczając, że zestaw kół toczy się z toru szerokiego na normalny środkowo-europej-ski, oddalając się od widza, wówczas piasty kół wzajemnie się zbliżają, wskutek czego po stronie lewej naśru-hek obraca się szybciej od koła pomocniczego (zębnica zczcpia się z małym krążkiem zębatym), po stronie zaś prawej naodwrót, naśruhek zwalnia swój ruch (zębnica zcze-pia się z dużym krążkiem zębatym).

fe

1 iso

\óS.$

Do tych naśruhek przymocowane są po dwa zębate krążki, z których jeden zewnętrzny o większej średnicy od koła pomocniczego, drugi wewnętrzny o średnicy mniejszej. ^

ZD 1

Waga przestawnego zestawu kołowego 1400 kg przewyższa o 27% wagę zwyczajnego zestawu (1100 kg).

ZD

nz

□ mu

EZ

“kj

r n

Tor przestaw czy składa się z jednej pary szyn rozstawionych odpowiednio do odległości kół pomocniczych i umieszczonych na takiej wysokości, aby po wtoczeniu na nie zestawu kołowego o największej średnicy kół biegowych (chodowych) 1050 mm, te ostatnie podniosły się po= nad główki swych szyn tylko o 10 mm, jak to widzimy na przedstawionym Rys. 0.

r Ti

To samo działanie bę

dzie mieć miejsce i wówczas, gdy przesuwając w płaszczyźnie poziomej, obrócimy zestaw kół o 180°. — Średnice

1:

Przy mniejszej średnicy kół biegowych (chodowych) bądź z przyczyny zużycia sie szyn, odległość wzmiankowana naturalnie się zwiększa, wskutek czego cały zestaw kół winien się nieco wyżej wznieść. W tym celu szyny toru wewnętrznego po obu końcach mają odpowiednio łagodny spadek.

Współcześnie (patrz Rys.

ZD

11jOO

krążków zębatych odnośnie do średnicy kół pomocniczych i długości samych zębnic, są w ten sposób ustosunkowane, iż koła biegowe przesuwają się na żądaną odległość.

Wozy z hamulcami przy przemianie ich na wozy bez-przeładowne, nie przedstawiają również żadnych specyal-nych trudności, a cała przeróbka polega na zamianie klocków hamul-

(Z

Z]

cz

5.) z szynami toru przestaw-czego od ich strony zewnętrznej, umocowane są na innej wysokości zębnice, zcze-piające się z jednej strony toru z mniejszem kołem zę-batem, a po drugiej z takiem-że kołem o większej średnicy.

[Z

ilOft

zu-

Po wjechaniu zestawu kół na wzniesiony tor prze-stawczy, całkowity ciężar wagonu przenosi się na szyny zapomocą kół pomocniczych, zaś koła biegowe są zupełnie odciążone i pełnie nawet nie przytykają do główek szyn, cowych innymi odmiennej budowy, jak to tak że dla swobodnego przesunięcia ich po widzimy na Rys. 4.

W tym celu w obsadach klocków hamulcowych porobione są szczeliny poziome w końcach nieco rozszerzone, o długości odpowiadającej ewentualnemu przesuwaniu klocka.

Przez wzmiankowane szczeliny przechodzą śruby ze łbami, wkręcone w klocki hamulcowe, które są odlane z rowkami, dla zwyczajnych wagonow towarowych krytych przedstawia na 1 godzinę 4000 : 8 = 500 wozów to w. kryt., zaś 4000 : 20 = 200 wagonów pasażerskich Pullmann’owskich.

Dla urzeczywistnienia opisanego przez nas systemu przesuwania wozów, należy przede wszy stkiem zarzucić dotąd wyłącznie stosowany jednostronny sposób obsady

1440 mm.

tO

Oft

i3£(L

ZESTAW KÓŁ PRZESTAWNYCH

ii

.1)3

SYST. IN2. E. BING’A

DLA WAGONÓW BEZPRZEŁADOWNYCH.

t- SM

+-1/31

s~

I—m-J

ÜI44--3-—■

’’ 'Ptawaj 11

mm

....

fr

-41

______2114___.1

1100

ii i

±łt

105 CL)

-EtO-

4-

•^3-

obejmującemi obrzeże (bandaże) koła, obustronnie, w ten sposób, że przesuwają się one równocześnie z kołem, dopóki śruby nie wpadną w końcowe rozszerzenia szczelin w obsadzie, co zabezpiecza prawidłowe położenie klocków podczas jazdy.

Samą czynność przestawiania uskutecznia się w następujący sposób:

Pociąg przybyły na stacyę przechodnią lub część jego, składająca się z wozów bez-przeładownych, po odczepieniu parowozu pociągowego, zabiera parowóz manewrowy, przyczepiany z tyłu pociągu i przepycha go przez tor przestawczy.

Jak tylko pierwszy wagon wejdzie na inny tor, zaraz można doń przyczepić inny parowóz pociągowy, który przeciągnąwszy powolnie cały pociąg przez tor przestawczy, może odrazu jechać w dalszą drogę.

Przyjmując, że przesuwanie w ten sposób wozów przez tor przestawczy, będzie miało miejsce z szybkością 4 do 5 km na 1 godzinę, to wówczas zdolność przesuwalna omawianego toru w jednostkach wozowych kół biegowych na głucho na osi ciśnieniem hydraulicznem i jakkolwiek na zasadzie poniżej przytoczonego obliczenia łatwo dowieść, że listwy i naśrubki w danym wypadku stosowane, przedstawiają opór na przesunięcie kilkakrotnie większy od tarcia warunkowa-

Rys. 7.

W ■

r -    gsp|

-te v,v..

nego hydraulicznem nasadzaniem, wynoszą-cem podług przepisów rosyjskich 50 tonn, jednakże drogą ścisłych prób i praktycznych doświadczeń, co też uskuteczniają zakłady mechaniczne p. f. „Lilpop, Rau & Loewen-

Do wątpliwości, zresztą mało ważnej natury, rzucających się napozór w oczy, a w gruncie rzeczy nie mających za sobą żadnych uzasadnionych podstaw, należą następujące:

na-

sztein“ w Warszawie, należy potwierdzić słuszność wzmiankowanych teoretycznych obliczeń (patrz Rys. 2.).

Teoretyczne obliczenie wytrzymałości obsady kół biegowych na osi podług syst. Bing’a przedstawia s i ę j a k następ u j e:

Jak to już powyżej było zaznaczonem, opór przeciwko przesunięciu koła biegowego na osi, warunkuje się zapomocą zastosowania naśrubka, nakręconego na każdą piastę, dwóch przytykających do siebie kół, co najwyżej o trzechkrotnem nacięciu (dla największej odległości kół biegowych odpowiadającej szerokokolejowemu torowi), a ponieważ przeciętna średnica nacięcia gwintowego D = 218 mm, a grubość jego a = 10 mm, zatem powierzchnia zcinania wyniesie 3 X 3,₁₄ X 218 X 10 = 20.536 rnrnQ.

Jeżeli przyjmiemy, że dla piast i naśrubka, sporządzonych z żelaza zlewnego opór zcinania równym jest 30 kg na 1 mmQ to dla przesunięcia koła należy zużyć napięcie wynoszące 30 X 20.536 = z górą 616 tonn.

Najwyższe ciśnienie koła biegowego na szynę, podług przepisów niemieckich, nie może przewyższać 7 tonn, przyjmując zatem najwyższy współczynnik tarcia pomiędzy szyną a obrzeżem koła (bandażem) = 0,2 otrzymamy napięcie, skierowane do obrócenia koła na osi równem 0,₂ X 7000 = 1400 kg.

Dopuszczając, że powyższe napięcie przenosi się wyłącznie tylko na jedną z trzech zaznaczonych listew, wówczas ciśnienie pomiędzy piastą (długości 168 mm) i listwą (wysokości 2X5 mm) przedstawia 1400 : (5 X HIS) = 1,₆₇ kg na 1 mm[].

Napięcie ścinania, wyliczone również na jedną jedyną listwę (przy szerokości równej 30 mm) wyniesie zatem 1400 : (30 X 167) — 0,28 kg na 1 mmO.

1) Zarzut, jakoby podczas jazdy po to-rze przestawczym, cały ciężar wozu przenosił się na koła wewnętrzne pomocnicze, wskutek czego ramię momentu sił przeginających oś, a będące prawie 2 razy większem niż przy pracy kół zewnętrznych (biegowych), licząc od środka szyjki osiowej do początka piasty, jest jednostronnym i bezpodstawnym, a to ze względu na następujące okoliczności.

Wiadomem jest, iż stosownie do przyjętych zasad, że przy statycznem działaniu sił w osiach zwykłych, napięcie dozwolone może wynosić najwyżej 560 kg na lcrnQ, reszta zaś wytrzymałości materyału przedstawia zapas wytrzymałości, zarezerwowany na udary boczne przy przechodzeniu wozów po lukach. Zatem przy zdwojeniu nawet długości ramienia momentu siły, napięcie to nigdy nie dosięgnie 1200 kg na 1 cmQ, dozwolonych w ostojnicach wozów, a ponieważ tor przestawczy winien być ułożonym po linii prostej, a przesuwanie wozów odbywa się spokojnie bez wszelkich uderzeń bocznych, zatem powyższe napięcie zupełnie nie jest groźnem, a zresztą jest bardzo kró-tkotrwałem.

2) Koła zewnętrzne — biegowe, jak to już wiadomo, są przesuwane zapomocą śrubków, które zarazem służą i do utrzymania kół w położeniach krańcowych podczas jazdy. Możliwa zatem jest obawa, że w mowie będące naśrubki podczas biegu mogą poddawać się bocznym uderzeniom obrzeży (bandaży) kół o szyny, co zresztą jest łatwą do usunięcia drobnostką.

DR. BRONISŁAW RIEGELEISEN.

Obecny stan techniki ogrzewania i wentylacyi.

Mechaniczne urządzenia współczesnych budynków przedstawiają dla inżyniera szerokie pole do zastosowania najrozmaitszych rodzajów energii. Budynek wielkomiejski bowiem zawiera dziś wszystkie dodatnie i ujemne strony wielkiego miasta i słusznie też nazwano go jego mikrokozmem. Podobnie jak i w miastach, zaludnienie budynków coraz bardziej wzrasta, interesy i wymagania mieszkańców są coraz zawilsze i wyższe i trzeba je dobrze studyować, aby to małe miasto mogło się z powodzeniem rozwijać.

Ogólnemi zasadami, jakiemi powinny się kierować wszystkie te urządzenia są: ekonomia miejsca, komfort, czystość, dogodny podział, zdolność do ulepszeń i rozszerzeń, łatwość w naprawie i piękno zewnętrzne; przytem koszta zakładowe i koszta ruchu powinny być możliwie małe. Aby dać obraz rozwoju tych urządzeń mechanicznych, najlepiej będzie wyliczyć te urządzenia, jakie zawiera współczesny budynek amerykański, najwyżej dziś pod tym względem stojący. Są one następujące:

1)    Ogrzewanie,

2)    Wentylacya,

3)    Oświetlenie,

4)    Wodociągi,

5)    Kanalizacya,

6)    Chłodzenie sztuczne,

7)    Wyciągi i windy,

8)    Sporządzanie ciepłej wody,

9)    Odkurzanie mechaniczne,

10) Urządzenia przeciwpożarowe.

Do jakiego stopnia da się posunąć ekonomia w projektowaniu tych urządzeń, świadczy poniższy szemat (fig. 1.) przedstawiający stosunki w świeżo wybudowanym uniwersytecie Columbia w Ameryce, w którym wytwarzanie całej prawie energii jest scentralizowane w jednym punkcie, a żaden rodzaj energii nie traci się, tylko wyzyskuje do ostatnich możliwych granic.

Referat nasz obejmuje tylko dwa z powyżej wymienionych działów, tworzące jedną z najważniejszych części hygieny mieszkań t. j. ciepło i powietrze. Od dawna już wykazały badania hygieny, że utrzymanie stałych temperatur, a szczególnie jednostajny rozdział ciepła jest nadzwyczaj ważny dla organizmu ludzkiego i że niezważanie na te czynniki może pociągnąć za sobą niepowetowane szkody. Oba te wymagania zaspokoić mogą jedynie ogrzewania centralne, które dziś coraz szersze zdobywają sobie pole zastosowania. Nietylko bowiem odpowiadają najlepiej dwom powyższym warunkom, ale mają jeszcze szereg innych zalet, które pokrótce wyliczymy.

Odpada zupełnie transport węgla i popiołu w pomieszczeniach, ognisko przenosi się do jednego miejsca zwykle w suterenach, obsługa jest uproszczona, umożliwiona re-gulacya temperatury, bądź lokalnie w każdem pomieszczeniu, bądź centralnie z kotłowni. Wreszcie wprowadzono także automatyczne przyrządy, które raz nastawione na pewną temperaturę, stale jej pilnują. Następnie jest

co

Sika|wka

Pompa

Woda

Kuchnia | Pralnia

Kuchn|ia i t. p.

i t. p.

Kotłojwnia

Ogrzewanie wody zasilającej

Węgiel

KOMIN

Kocioł

Zbiornik

pary

Chłodjzenie

Maszyna

Amoniak

Zbiornik

pary

wylotowej

Chłod|zenie

Topienie

lodu

Winda

Pompa

Woda

Ogrze|wanie

Radiatory

Syst. p|neumat.

Elektromo-

tor

Wentytator

Fig. 1.

Elew|atory

Elektromo-

tor

Transmisya

Motor

Motory

Dynamo

Tablica

rozdzielcza

Przewody

elektry

czne

Qdku|rzanie

Elektromo-

tor

Pompa

Oświetlenie

Wentyjlacya

Elektromo-

tor

Wentylator

Cc

Chyżość

temperatura powietrza 100°, końcowa temperatura 90°,

Spółczynnik transmisyi K = 8.

2) Ogrzewanie parowe. — Ciśnienie po-

chyżość tempera-

12^3/??    38,8 m

340%,    1080%

Si¹

CC c: i C H

183/72

6 1%

1 11 7/2

19 %

354 m 60%

leżelibyśmy więc dla tych samych warunków i tych samych strat ciepła, długość przewodu dla ogrzewania powietrznego uczynili =-- 1, to dla innych ogrzewań wynika : ogrzewanie powietrzne 1 „    parowe

„    wodne

ogrzewanie centralne mimo większych kosztów zakładowych w ruchu tańsze od ogrzewania piecami. Wreszcie da się zawsze po-ączyć ze sporządzaniem ciepłej wody dla całego budynku, co stanowi wielką wygodę, i z wentylacyą.

To nas wprowadza do drugiego działu, który mamy omówić. Jak on jest ważny dla zdrowia, dowodzi choćby ten fakt, że normalny człowiek konsumuje w przeciągu 24 godzin około 3 kg. pożywienia stałego i płynnego, a 12 kg. powietrza. Jeżeli więc zważymy, że pokarm powietrzny przewyższa o-koło 4 razy stały i płynny, to zdziwić się wypada, jak mało w tym kierunku dla zdrowia czynimy. Jest więc rzeczą naturalną i naśladowania godną, że prawa w niektórych Stanach Ameryki północnej przepisują ustawowo wentylacyę szkół i fabryk.

Przechodząc do pytania, co technika współczesna w obu tych kierunkach zdziałała, zaznaczyć musimy z góry, że odpowiemy na nie tylko w krótkich rysach i kilku charakterystycznych przykładach.

O ile chodzi o ogrzewanie, to tendencye rozwojowe zdają się tu leżeć w dwóch kierunkach :

1)    przenoszenie ciepła na odległość,

2)    wyzyskanie produktów ubocznych zakładów maszynowych.

Co do przenoszenia ciepła na odległość, ważną jest rzeczą zdać sobie sprawę, jak pod tym względem zachowują się trzy w technice ogrzewania używane ciała t. j. powietrze, para i woda ze względu na odległości, na które one w równych zresztą warunkach. Najlepiej w tym celu wyznaczyć długości przewodów powietrznych, parowych i wodnych prowadzących tę samą ilość ciepła, pod warunkiem, że procentowe straty ciepła są te same. Oczywiście trzeba uwzględnić rozmaite przewodnictwa tych trzech ciał, rozmaite chy-żości w przewodach i t. p. Obliczenie takie przeprowadził O Krell¹) dla rozmaitych ilości ciepła, dla temperatury zewnętrznej 0° i dla 10% strat ciepła w przewodach. Założenia były następujące :

1) Ogrzewanie powietrzne, w przewodach v=10 m/sek. — Początkowa

9 O. Krell, Gesundheitsingenieur 1908 str. 552.

temperatura zewnętrzna 0°.

czątkowe = 10 atm. (wzgl.) w przewodach v = 40 m/sek. tura początkowa i końcowa 180°, spółczynnik transmisyi K = 16.

3) Ogrzewanie wodne — chyżość w przewodach y = 1 m/sek., — temperatura początkowa 100°, temperatura końcowa 90°, — spółczynnik transmisyi K = 16.

Wyniki obliczeń dla ilości ciepła 100.000 i 1,000.000 ciepłostek podaje poniższe zestawienie :

100.000 cpł. 100.000 cpł.

Ogrzewanie powietrzne:

Długość przewodu .    .

Średnica przewodu.

Ogrzewanie parowe:

Długość przewodu . Średnica przewodu.

Ogrzewanie wodne:

Długość przewodu .    .

Średnica przewodu.

14,90 28,60

Ogrzewanie wodne jest więc pod względem odległości znacznie stosowniejsze od parowego, a ogrzewanie powietrzne nie nadaje się zupełnie na większe odległości.

Przenoszenie ciepła na odległość wchodzi dziś coraz powszechniej nietylko w Ameryce, gdzie dziś znajduje się przeszło 400 sta-cyi centralnych dla rozdziału ciepła, ale i w Europie, gdzie stosuje się ono do wszelkich grup i kompleksów budynków rządowych, krajowych lub gminnych, szpitali i sa-natoryów, które budowane w stylu pawilonowym, szczególnie się do tego nadają, zakładów naukowych i t. p. Podczas gdy do niedawna używana była do tego celu głó-

Możemy być z tego dumni, że i w Galicyi powstanie w niedługim czasie przenoszenie ciepła na znaczną odległość: w Zakładzie dla obłąkanych w Kobierzynie. Ze względu na brak miejsca opiszę tu tylko pokrótce samą centralę ciepła.

25° C ma być podgrzewaną najwyżej do -f-120° C., natomiast poszczególne budynki mają ogrzewanie ciepłą wodą o temperaturze najwyżej -j-90° C.

Aby uzyskać możliwie dużą korzyść z par}r wylotowej, sposób użycia jej będzie następujący:

1)    użyta będzie para wylotowa do bezpośredniego ogrzewania trzech budynków,

2)    do grzania wody służącej do ogrzewania i wentylacyi innych budynków.

3)    ponieważ najczęściej ilość pary wylotowej będzie większa, niż użycie jej dla dwóch powyższych celów, a nadto ogrzewanie budynków przez pół roku nie będzie czynne, natomiast zakłady potrzebują przez cały rok gorącej wody użytkowej, więc nadwyżka pary wylotowej przechodzi ze zbiorników do podgrzewaczy wody użytkowej.

Tym sposobem ciepło dla ogrzewania i wentylacyi budynków dostarczone będzie zapomocą trojakiego rodzaju przewodów:

w*¹

co

wnie para na odległość do 1000 m, w ostatnich czasach występują częściej ogrzewania wodne na odległość.

Wyzyskanie produktów ubocznych w zakładach maszynowych, daje się przeprowadzić zarówno w maszynach parowych z kon-densacyą jak i bez kondensacyi. U maszyn wydmuchowych może być para wylotowa, mająca zwykle ciśnienie 0,1 atm., bezpośrednio użyta do ogrzewania. Można także przeprowadzić parę wylotową miedzianą wężowni-cą rurową przez kocioł wodny, służący do ogrzewania wody, która potem krąży po całym budynku.

Przy użyciu maszyn z kondensacyą może być wprowadzone także ogrzewanie bezpośrednie. Para, wychodząca z cylindra o nizkiem ciśnieniu, przechodzi przewodami do wszystkich ogrzewaczy, z których pompa ssie mieszaninę wody i powietrza. Ogrzewacze takiej instalacyi nie są więc niczem innem, jak kondensatorem powierzchniowym. Można także połączyć ruch kondensacyjny maszyny z ogrzewaniem wodnem, wówczas maszyna otrzymuje normalny kondensator powierzchniowy. Woda, której temperaturę można regulować zależnie od wysokości próżni, przechodzi, tłoczona przez pompę do budynku, a ochłodzona rozpoczyna na nowo swój obieg przez kondensator. Równie dobrze zastosować się dają te same urządzenia przy turbinach parowych i motorach gazowych.

Nie trzeba wspominać, jakie to może mieć znaczenie dla zakładów przemysłowych, elektrowni miejskich, większych zakładów kąpielowych i t. p., które dotychczas większą część swego ciepła wyrzucają bezużytecznie. I może już nie tak bardzo dalecy jesteśmy od czasu, w którym całe kompleksy budynków lub ulic złączą się w jedną całość i z jednej wspólnej centrali pobierać będą ciepło, siłę motoryczną i światło. Ze dla inżyniera otwiera się tu szerokie pole działalności, to nie ulega żadnej wątpliwości.

Dla przenoszenia ciepła ze stacyi centralnej, do ogrzewania i wentylacyi poszczególnych budynków, posiadających ogrzewanie wodne, użytą ma być woda, krążąca stale w zamkniętym rurociągu sieci zewnętrznej. Wodę tę grzeje się w podgrzewaczach zapo-mocą pary wylotowej z maszyn parowych, służących do wytwarzania prądu elektrycznego. W razie, gdyby ilość tej pary nie wystarczała, umieszczone będą osobne kotły w o d n e, na wypadek zaś czyszczenia lub naprawy któregokolwiek z tych kotłów, służyć będzie aparat do bezpośredniego ogrzewania wody zapomocą pary świeżej z kotłów parowych. Tak ogrzana woda krążyć będzie przy pomocy pomp w zewnętrznej sieci, ułożonej w przełazowych kanałach, łączących centralę z poszczególnymi budynkami.

Woda ta służyć będzie do ogrzewania w budynkach zapomocą osobnych podgrzewaczy w suterenach (każdy budynek posiada osobne ogrzewanie od zewnętrznej sieci rur niezależne), i do ogrzewania kaloryferów, służących do wentylacyi budynków. Ogrzewanie na odległość t. j. zewnętrzna sieć rur nosi na sobie przeważnie cechy ogrzewania gorącą wodą; temperatura wody tłoczonej pompami zależna będzie od temperatury zewnętrznej, przy najniższej temperaturze

1) dla ogrzewania i wentylacyi wodą ze stacyi centralnej rurami wodnemi, prze-prowadzonemi tam i napowrót (10 budynków),

2)    dla ogrzewania parą wylotową, rurami parowemi i kondensacyjnemi, prowa-dzącemi wodę do zbiornika wody kondensacyjnej z pary wylotowej (3 budynki),

3)    dla ogrzewania parowo-wodnego lub świeżą parą redukowaną rurami parowemi i kondensacyjnemi, prowadząeemi wodę do zbiorników wody kondensacyjnej z pary świeżej (5 budynków). Woda kondensacyjna tak z pary świeżej jak i wylotowej wraca do centrali naturalnym spadkiem bez pompowania. Nadto doprowadzona będzie latem para świeża redukowana do 5 budynków dla różnych celów, a mianowicie destylacyi, sterylizacyi, podgrzewacza kuchenek, kuchni do gotowania, pralni, łaźni, oraz do cieplarni i inspektów.

Oprócz ciepła rozprowadzona jest także centralnie gorąca woda użytkowa do 13 budynków. Ogrzewanie wody ma się odbywać zapomocą pary wylotowej, a gdyby jej zabrakło, z domieszką pary świeżej. Temperatura wody gorącej, dostarczanej do kuchni i pralni wynosić ma 85° C., do innych budynków 65° C. Woda ta, jako będąca stale do dyspozycyi, użyta ma być także do podgrzewania powietrza wentylacyjnego, odprowadzanego z ubikacyi klozetowych, łazienek, kuchen, dla zapewnienia wentylacyi przez cały rok. Osobne pompy tłoczyć będą tę wodę, powracającą z budynków z temperaturą około 50° C. do mieszalnika dla zmieszania się z wodą o temperaturze 85°, skąd ogrzana do 65° C. przechodzi do sieci rozprowadzającej. Ponieważ para wylotowa, mająca grzać tę wodę, jest do dyspozycyi w ilościach i chwilach, nie odpowiadających zapotrzebowaniu wody gorącej użytkowej, niezbędne sa więc zbiorniki, mające magazynować wodę gorącą w czasach największego dopływu pary wylotowej.

Sieć zewnętrzna przewodów dla wody do ogrzewania wykonana ma być w ten sposób, że całkowita ilość wody, tłoczona pompami, przypływać będzie w każdą stronę dla rezerwy dwoma rurami. W ten sposób sieć składać się będzie z 4 rur równoległych. Ciśnienie w tych rurach ma sięgać najwyżej do 4 atmosfer. Każdy budynek połączony będzie do wszystkich 4 rur i połączenie opatrzone zasuwą. W razie więc wyłączenia jednej z rur będzie odcięta ta rura jedynie na długości między dwoma najbliższymi węzłami. Natomiast rury parowe, kondensa-cyi i z gorącą wodą użytkową, ułożone będą pojedynczo.

Ogrzewania centralne, używane dziś dla poszczególnych budynków, są to przeważnie ogrzewania parowe o nizkiem ciśnieniu, ogrzewania wodne o naturalnym obiegu i szybkoobiegowe, podczas gdy gorąca woda wyszła już zupełnie z użycia. Najbardziej ulubionem jest ogrzewanie parowe o niskiem ciśnieniu, dla domów czynszowych i willi prawie wyłącznie używane, mimo że dla tych ostatnich ogrzewanie wodne przedstawia liczne zalety.

Wiadomo, że najdoskonalszem ogrzewaniem byłoby takie, które na każde miejsce straty ciepła dostarczyłoby równie wielkiego źródła ciepła. Ponieważ jednak można dostarczać ciepła tylko w pewnych miejscach, przeto dla rozdziału ciepła konieczny jest ruch powietrza, a ono dopiero ogrzewa ściany otaczające. Tak się dotychczas zawsze w praktyce działo. Im mniejsza jest różnica temperatur między powietrzem a ścianami z jednej strony, a ogrzewaczem i powietrzem z drugiej strony, tern jednostajniejszy może być rozdział ciepła. Opowiedniej natomiast byłoby postępować odwrotnie: ogrzewać naprzód ściany, a od nich dopiero powietrze.

Nie było jednak do dziś dnia konstruk-cyi, umożliwiających tego rodzaju rozwiązanie kwestyi. Dopiero z pierwszą w tym kierunku próbą wystąpił inżynier rosyjski Jachimowicz. Wprowadził on rury żelazne, kryte betonem, które z łatwością umieszczać można we wnętrzu ścian i nazwał to ogrzewanie b et on o w o -paro w em. Fig. 2. przedstawia takie ogrzewanie w niszy okiennej; w ścianach zewnętrznych są wgłębienia a b c d e f, w które wkłada się baterye rur betonowo parowych, baterye te następnie zamurowuje się cegłą. Dla zmniejszenia strat ciepła na zewnątrz wykonane są w ścianach miejsca puste m. Fig. 3. przedstawia ogrzewacz parowo-betonowy w ścianie na wzór pieca kallowego. Jest tu tak samo baterya rur a na wyprawie cementowej 6, obłożona

Nie wiadomo mi, czy tego rodzaju ogrzewania parowo-betonowe zostały już gdziekolwiek wykonane i dopiero doświadczenia

cegłami c i wyprawą d. W dolnej części pieca jest otwór e dla zużytego powietrza, które przewodem g uchodzi na zewnątrz. Powietrze świeże wychodzi kanałem h miesza się z powietrzem w ubikacyi i ogrzewa się.

kwestya, o ile takie ogrzewania są ekonomiczniej sze od zwykłych ogrzewań parowych lub wodnych. Zwykłe bowiem radiatory, umieszczone przy ścianach lub niszach okiennych, większą część ciepła oddają powietrzu wewnętrznemu, a mniejszą tylko ścianie zewnętrznej, ogrzewacze zaś betono-wo-parowe całe ciepło oddają bezpośrednio ścianie, w której są zabudowane. Doświad-

KM

W!

iniss

isy

-r

i|!|

II

'iii!

4JJ

\N

i!

Fig. 2.

Fig. 3.

T7TX

czenia praktyczne mogą tu jedynie rozstrzygnąć.

Fig. 4.

praktyczne mogą potwierdzić lub zaprzeczyć doniosłości tego wynalazku. W każdym razie jako zaletę tego ogrzewania poczytać należy: bardzo nizką temperaturę powierzchni ogrzewających, która stawia je na równi z piecami kaflowymi, tak, że ogrzewanie to łączy w sobie dodatnie strony ogrzewania centralnego i lokalnego-Ogrzewacze można dostosować do wymagań estetycznych architektury wewnętrznej, gdyż dają się zewnętrznie obłożyć kaflami, lub płytami z terakoty. Rurę betonowo-parową przedstawia fig. 4., a przewód parowy, ł> beton, c osłona żelazna. Przewody takie mają mieć temperaturę na powierzchni 40—50° C.

Również do zbadania pozostawałaby

Aby uczynić ogrzewanie wodne pod względem kosztów możliwie zbliżonem do parowego, wprowadzono ogrzewania wodne szybkoobiegowe, których mamy

w praktyce

==-^-------------,    ______________n    wielką liczbę

systemów i patentów. Zdaje się jednak, że żaden z nich, z wyjątkiem chyba systemu Rrücknera i Recka — nie zdołał uzyskać szerszego zastosowania, i w tych wypadkach, gdzie zachodzi potrzeba szybkiego obiegu, przenoszą pompę, która łączy w sobie szybki obieg z zaletami zwykłego ogrzewania wodnego. Wyjątek stanowi ogrzewanie syst. Krella.

włączyć

ii

chenne,

gulacyjne,

inf

°\

Fig. 5.

ecu

jak obliczył Krell — wynosi 14—18% w porównaniu ze zwykłem ogrzewaniem wo-dnem. Dalszą zaletą tego ogrzewania jest centralna regulacya, której nie ma ogrzewanie parowe. Nie daje natomiast tak miłego i łagodnego ciepła, jak zwykłe ogrzewanie wodne, ze względu na znacznie wyższą temperaturę, również większe są

Ogrzewanie wodne syst. Krell a jest urządzone jak zwykłe ogrzewanie wodne, tylko jest zamknięte, tak aby można w niem stale wytwarzać nadciśnienie. Zresztą system przewodów, łączenia ich z kotłem i ogrzewaczami jest zupełnie podobny jak w zwykłem ogrzewaniu wo-dnem. Najprostszym sposobem wytworzenia nadciśnienia jest połączenie ogrzewania z instalacyą wodociągową. Ponieważ zaś zwykłe ciśnienie wodociągu jest większe niż to, na które narażone być mogą lano-żelazne kotły i radjatory (około 35 mm. sł. w.), trzeba między ogrzewaniem a wodociągiem wentyl redukcyjny. Wówczas całe ogrzewanie wygląda jak na fig. 5. W razie, gdyby z jakichkolwiek przyczyn regulator na kotle odmówił służby i nastąpić mogło zbytnie przegrzanie, podnosi się wentyl wydmuchowy b przewodem c wypływa naprzód woda potem para, jako sygnał do odstawienia ogrzewania.

Fig. 5. przedstawia t. zw. ogrzewanie piątrowe (Etagenheizung), przyczem oznaczają:

i — kocioł wodny, ognisko ku-

l, o — przewody, n — ogrzewacze,

m, a — wentyle re

przewód wodociągowy, b — wentyl wydmuchowy, c — przewód wydmuchowy, d, e, f, — wentyle zamykające,

Je — wentyl spustowy, h — naczynie do odpowietrzania, g — kurek odpowietrzający.

Tam, gdzie ciśnienie wodociągu jest zbyt małe, albo gdzie wogóle nie ma wodociągu, włącza się do o-grzewania pompkę ręczną (dla ogrzewań piątro-wych) i banię powietrzną dla umożliwienia rozszerzania.

Ponieważ temperatura wody w ogrzewaniach syst. Krella wynosi 90° do 180°, przeto nie ulega wątpliwości, że koszta zakładowe są znacznie niższe od zwykłego ogrzewania wodnego. Nie można jednak posuwać się z temperaturą zbyt wysoko. Jeżeli bowiem założymy, że ciśnienie w ruchu nie powinno w lanych kotłach i ogrzewaczach przenosić 35% sł. w., to suma własnego ciśnienia ogrzewania, od najniższego punktu w kotle do najwyższego punktu krążącej wody, pomnożona o wywołane nadciśnienie, nie może być większa niż 35% sł. w., a przez to już jest wyznaczona granica temperatury, do jakiej w każdym danym wypadku posunąć się możemy. W każdym razie powierzchnie ogrzewaczy mogą być mniejsze, a oszczędność

Jako postęp w budowie kotłów parowych dla ogrzewań centralnych zaznaczyć należy możność opalania ich ropą. Wprawdzie tutaj powszechnie używane kotły żelazno-lane zastosować się nie dają, gdyż ze względu na nader wysoką temperaturę spalenia nafty, ścianki żelazno-lane kotła, które nie mogą być zaopatrzone masą ogniotrwałą, przepaliłyby się prędko¹), ale mogą być zastosowane kotły żelazno-kute. Fig. 6. przedstawia przekrój kotła żelazno-ku tego, opalanego ropą zapomocą urządzenia systemu Gordejewa (zaprowadzona w lwowskiej Izbie handlowo-przemysłowej). Rura płomienna wyłożona jest wewnątrz cegłą ogniotrwałą, zabezpieczającą od przepalania.

380 K.

480 „ 12.230 „

koszta utrzymania, gdyż z powodu wysokich ciśnień przewody częściej się psują. Nadaje się bardzo dobrze do ogrzewań piątrowych.

W ogrzewaniu domów czynszowych odczuwać się obecnie daje prąd charakterystyczny. Podczas gdy dotychczas miały one albo ogrzewanie piecami albo centralne z jednego miejsca w suterenach, od niejakiego czasu dostają t. zw. ogrzewania p i ą-trowe, do których nadaje się tylko ogrzewanie ciepłą wodą i to albo z naturalnym obiegiem albo szybkoobiegowe.

Geneza tych ogrzewań jest zapewne następująca. W wyborze systemu ogrzewania budynków czynszowych chodzi nie tylko o koszta zakładowe, ale także |i ta Okoliczność gra tu rolę, że w centralnem ogrzewaniu wszystkie starania o zadowalające wyniki spadają na właściciela budynku. Wprawdzie nie ulega wątpliwości, że ogrzewanie centralne jest oszczędniejsze w wydatkach na paliwo od ogrzewania piecami dla tej samej ilości ciepła i w tych samych warunkach; wynikałoby więc z tego, że stosunek czynszów" domów z ogrzewaniem centralnem i bez mógłby być taki, iż właścicielowi przypadłby w udziale zysk z powodu oszczędzania paliwa, lokatorom większa wygoda. Tymczasem doświadczenia praktyczne wykazują pozornie inny wynik: właściciele budynków skarżą się nieraz na niespodziewanie wielkie zużycie paliwa w budynkach ogrzewanych centralnie. Pochodzi to zapewne stąd, że lokatorowie płacą koszta ogrzewania ryczałtem, nie mają więc w tern żadnego interesu, aby ogrzewać oszczędnie, niektórych pokoi nieużywanych chwilowo nie ogrzewać, otwierają często okna, gdy temperatura jest zbyt wysoka i t. p. Należałoby zatem rozdzielić koszta ogrzewania między lokatorów ilościowo t. j. podług ilości zużytego ciepła. To się da uzyskać ra-cyonalnie tylko w ogrzewaniu piątrowem, gdzie każde mieszkanie otrzymuje własny kocioł i osobną instalacyę. Kocioł umieszcza się wówczas obok ogniska kuchni, a obsługa jego jest tak mała, że może być załatwiona przez personal domowy. Samo palenie i ogrzewanie należy do lokatorów i stosuje się do jego potrzeb i życzeń.

Czy te dążenia w kierunku rozwoju ogrzewań piątrowych przybiorą większe rozmiary, trudno przewidzieć, najbliższe lata przyniosą nam wyjaśnienia.

Co do materyałów, używanych do ogrzewania, należy zauważyć, że ko t ty żelazno-lane mimo braków, które niewątpliwie mają, rozpowszechnione są bardziej od kutych. I rzeczywiście mają zalety bardzo łatwego montowania, a co ważniejsza, demontowania, tak, że przy jakiemkolwiek zepsuciu szybko można włożyć poszczególne części, co przy kotłach kutych jest prawie wykluczone.

Jeżeli chodzi o samo zużycie paliwa, oszczędność przy stałej cenie ropy jest niewątpliwa. W powyższym wypadku budynki Izby handlowej i Instytutu technologicznego wymagają około 727.000 cpł. na godzinę. Gdyby kotły były opalane koksem, to można założyć, że z 1 kg. koksu zużytkowuje się po odtrąceniu wszystkich strat — dla ogrzewania 4000 cpł.; wobec tego zużycie dzienne paliwa, licząc dzień 8 godzinny, będzie 1456 kg., roczne zaś, licząc 200 dni ogrzewania, 291.2000 kg. koksu. 100 kg. koksu kosztuje 4 20 Kor., a zatem roczne koszta opalania koksem wyniosą 12.230 K. Do tego trzeba doliczyć

Roczne zużycie drzewa na rozpal Czyszczenie i odnawianie rusztu itp. 460 „ Płaca palacza ä 80 K. miesięcznie Roczne koszta koksu

Razem 13.550 K.

ń W ostatnich czasach znana fabryka Strebla robi próby w celu opalania ropą kotłów żelazno-lanych, podobno z dobrym wynikiem.

Bardzo ważną kwestyą ogrzewań centralnych, w praktyce zbyt często pomijaną,

Przy opalaniu ropą zakładając, że z 1 kg. ropy otrzymujemy 7.000 cpł., mamy dzienne zużycie paliwa 832 kg., a więc roczne 166.400 kg. ropy. Jeżeli 100 kg. ropy kosztuje 3 K., to roczne koszta opału wynoszą 4.992 kor., wynika więc stąd roczna oszczędność przez opalanie ropą 13.550 — 4.992 = 8.558 kor. Cała ta kalkulacya tyczy się oczywiście samego zużycia paliwa, bez uwzględnienia kosztów zakładowych instalacyi i ich amorty-zacyi.

—25° C.), więc dla każdej innej temper tury zewnętrznej jest ona za wielka. Wynika stąd potrzeba regulowania temperatury, wentyle regulacyjne umieszczone przy każdym ogrzewaczu dozwalają wprawdzie na zmianę ilości pary, ale w praktyce jest to efekt iluzoryczny. Przy ciągle zmiennem zapotrzebowaniu ciepła w ciągu dnia nikt nie będzie nieustannie nastawiał wentyli, tembardziej, że niema kontroli co do trafności nastawienia, gdyż temperatura w pokoju dopiero po pewnym czasie reaguje. Stąd też mamy tak często w porach przejściowych zupełnie

O)

ÜF1

~°ii"

i-i

I:

...

» mz.

Fig. 6.

a Trr/fjrr*

31

otwarte wentyle i pełne ogrzewacze. Wprowadzone w ostatnich czasach

raz

stanowi ich ek on'om i a,* jeżeli zważymy, że roczne koszta ruchu wynoszą tutaj od ¹/2 do ¹/₃ kosztów zakładowych, a więc dość znaczne sumy. Okazało się w praktyce, że rozmaite systemy rozmaicie się pod tym względem zachowują. Najracyonalniej pracuje ogrzewanie wodne, gorsze pod tym względem jest ogrzewanie parowe, przyczyna tego leży w marnowaniu ciepła podczas przejściowych pór roku. Ponieważ powierzchnia ogrzewaczy jest obliczona dla najniższej temperatury zewnętrznej (—20° lub

samoczynne regulatory temperatury zmieniają zupełnie te własności ogrzewania parowego. Wykonano np. doświadczenie nad budynkiem, w którym było 32 ubikacyi ogrzewanych, przy użyciu wentyli regulacyjnych, drugi raz automatycznych regulatorów¹) i okazało się, że roczne koszta ruchu wynoszą:

Właściwą trudność wentylacyi stanowi nie tyle doprowadzenie żądanej ilości powietrza na godzinę, ile raczej takie rozdzielenie tej ilości powietrza we wszystkich miejscach, aby nie wywołać przeciągu. W tym celu konieczna jest nadwyżka ciśnienia powietrza w całej ubikacyi, a więc użycie tylatorów i kanałów dla powietrza świeżego, natomiast wentylatory i kanały dla powietrza zużytego mogą zwłaszcza dla większych budynków

we. Innemi słowy, t.

mu-

Z drugiej strony podniesiono słusznie, że warunek niewywołania „przeciągu“ zbyt jest indywidualny i zmienny, aby się z nim liczyć można. Hygiena postawiła tę zasadę wtedy, gdy sama była jeszcze w początkach swego rozwoju, dziś zapatrywania pod tym względem zmieniły się znacznie. Działanie ruchu powietrza na organizm jest zupełnie inne, skoro powietrze jednostajnie okrąża ciało ludzkie i ma odpowiednią temperaturę. Jeżeli to powietrze w chłodnem pomieszczeniu przynosi ciepło, a w zbyt ogrzanem chłód, to działanie jego jest tern skuteczniejsze, im jest żywszy ruch. Nieprzyjemne wrażenia przeciągu lub przeziębienia mogą tylko wtedy nastąpić, jeżeli albo ruch powietrza jest za energiczny, albo temperatura za nizka. Spocone ciało odczuwa mile ruch powietrza pokojowego, podczas gdy zimny

Samoczynne Wentyl regulowanie regulacyjny Roczne koszta ruchu 465 marek 787 marek

A więc wprowadzenie regulatorów dało oszczędność 69%. Najbardziej nieekonomiczne są w ruchu ogrzewania powietrzne, gdyż oprócz pokrycia transmisyi wymagają znacznej ilości ciepła dla świeżego powietrza, gdyż się ciągle wprowadza w miejsce uchodzącego ciepłego powietrza.

W dziedzinie wentylacyi możemy powiedzieć, że jesteśmy obecnie świadkami pewnego rodzaju przesilenia. Obok głosów, które domagają się jak najdalej idących urządzeń wentylacyjnych, szczególnie

n. p. dla szpitali, szkół i t. p. odzywają się inne, przeciwne wogóle wentylacyi, które twierdzą, że kanały, doprowadzające powietrze mogą być ważnem źródłem zanieczyszczenia. Zdaje się, że prawda leży pośrodku. Ze wentylacya zapomocą okien jest niewystarczająca, zwłaszcza dla budynków publicznych, to udowodniono doświadczalnie¹), z drugiej jednak strony nie ulega wątpliwości, że wadliwie obliczona i wykonana wentylacya może być raczej szkodliwa. Ze względu na wymagania hygieny powinny powszechnie używane u nas kanały murowane ustąpić miejsca kanałom z polewanych rur kamionkowych, jak we Francyi, albo jeszcze lepiej wzorem amerykańskim. Inżynierowie amerykańscy starają się o uniezależnienie technicznych urządzeń od reszty budynku, tak, że wprowadzają ogrzewanie i wentylacyę jakby gotowe maszyny na budowę. Przez to konstruktor ma daleko większą swobodę i nie jest, jak u nas, zdany na pomoc architektów i budowlanych przedsiębiorców. A zatem wszystkie kanały wentylacyjne wykonują z blachy, którą w fabryce dopasowują, a na budowie tylko montują. Taki sposób budowania ma nietylko zalety hygieniczne, gdyż zanieczyszczenie jest tu prawie wykluczone, ale i ekonomiczne, gdyż opory są mniejsze, a więc możliwe użycie większych chyżości powietrza i mniejszych przekrojów. W nowoczesnych fabrykach, warsztatach jakoteż na okrętach wchodzi ten sposób wykonania coraz więcej w użycie.

wen-być zbyteczne, a nawet szkodli-

zw. strefa obojętna musi leżeć możliwie nizko. Warunek ten nie jest wcale łatwy do spełnienia, trzeba bowiem w wysokich salach nadzwyczaj wielkich ilości powietrza i bardzo znacznej pracy maszynowej, aby tę nadwyżkę ciśnienia uzyskać. Według doświadczeń Krella trzeba dla wielkich teatrów około 100.000 m³ powietrza na godzinę. Szczególnie ważną rolę gra tu szczelność budynków. Zwłaszcza stropy szą być starannie wykonane i trzeba użyć materyałów takich jak asfalt, aby je uczynić nieprzepuszczalnemu Niebezpieczne są również pod tym względem klapy, ruchome okna i drzwi w wyższych warstwach sali. Trzeba jednak i to wziąć pod uwagę, że nie rozporządzamy jeszcze dziś dostatecznym materyałem doświadczalnym co do położenia strefy obojętnej przy rozmaitych warunkach budowlanych i w tym kierunku należałoby w przyszłości robić więcej, niż dotychczas, doświadczeń.

prąd powietrza wpływającego oknem wprawia je w drżenie. W każdym razie jednostajne otoczenie ciała ruchem powietrza, zbliża je do warunków na wolnem powietrzu i należy się hartować i przyzwyczajać do tego ruchu. Energia życiowa człowieka zależy przedewszystkiem od stosunku ciepła, w tern znaczeniu, że musi być równowaga między doprowadzoną a oddaną ilością ciepła. Ochładzanie, jednostajne i niezbyt wielkie, organizmu pobudza go do oddania większej ilości ciepła, a zatem żywszej wymiany materyi. W ogrzewaniach centralnych często dostarczana ilość ciepła przewyższa tę, która która może być oddana, i tu leży jedna z przyczyn niezadowolenia z tych ogrzewań. Tylko ruch powietrza może temu skutecznie za-pobiedz.

su-

pę-

Dlatego należy jako postęp powitać taką wentylacyę mniejszych budynków, w których powietrze bezpośrednio z zewnątrz pobrane wypływa pod stropem przez liczne małe otwory, przenika ogrzane górne warstwy powietrza, miesza się z niemi i tak się rozdziela w całem pomieszczeniu, że ze Wszystkich stron okrąża ciała mieszkańców. Powietrze zużyte odpływa przy ścianie wewnętrznej u podłogi. Gdy ciało jest w ruchu, np. podczas szybkiego chodu, nie odczuwa się tej wentylacyi, w spoczynku wyraźnie można czuć ruch powietrza. Trzeba się tylko przyzwyczaić, nie uważać tego za przeciąg, a w krótkim przeciągu czasu uznać można odświeżające działanie powietrza.

Co do wentylacyi większych budynków sal, teatrów, itp. technika uzyskała już takie postępy, że możemy z nich być dumni. Jeżeli w teatrze norymberskim, który pod tym względem może służyć za wzór, w sali obejmującej 26.000 m³ (scena i widownia) strefa neutralna jest stale w wysokości podłogi nawet przy temperaturze zewnętrznej —14° C., mimo, że wentylator tłoczy nie więcej jak 47.000 m³ powietrza na godzinę, jeżeli nie występuje najmniejszy przeciąg mimo otwierania wszelkich drzwi od kurytarzy, przedsionków, parteru i lóż, jeżeli w najgorętszych dniach lata, gdzie temperatura na dworze dochodziła do 31° C., udało się w teatrze utrzymać stale temperaturę nie większą jak 21° C., bez użycia sztucznego chłodzenia, to jest to najlepszym dowodem, jak postąpiła technika wentylacyjna. Prawda, że w tym celu wprowadzone zostały wszystkie nowoczesne urządzenia do regulacyi, a więc termometry odległościowe, manometry odległościowe, mikromanometry, termostaty, elektryczne, hydrauliczne i pneumatyczne mechanizmy do poruszania klap i wentyli, wszystkie zmontowane razem w jednem cen-tralnem miejscu, aby kierownik instalacyi mógł mieć przejrzysty obraz tego, co się w całym budynku dzieje, i podobnie, jak elektrotechnik z tablicy rozdzielczej módz zmierzyć efekt wentylacyi we wszystkich ważniejszych miejscach budynku.

Cały ten postęp na polu techniki ogrzewania i wentylacyi nie byłby możliwy, gdyby nie coraz gruntowniejsza i żywsza praca nad podstawami naukowemi tej gałęzi przemysłu. Dawno już minęły czasy, gdy na podstawie empirycznych czysto, marycznych reguł obliczano ogrzewanie lub projektowano wentylacye. Dzięki niezmordowanej pracy prof. R i e t s c h 1 a opieramy się już raz na zawsze na zasadach naukowych. Idziemy już nawet dalej od prof. Rietschla i staramy się badania jego poddawać gruntownej rewizyi; można więc powiedzieć, że i teorya ogrzewania i wentylacyi przechodzi — podobnie jak praktyka wnego rodzaju przesilenia.

Wiele rzeczy jest tak zawiłych, że długi jeszcze czas zapewne z pod obliczenia usuwać się będzie. Np. straty ciepła budynku. Prawie wszystkie ciała przepuszczają ciepło z szybkością zależną od swej grubości i rodzaju masy: są to ciała diatermiczne. Jeżeli więc jakieś pomieszczenie otrzymuje stale ilość ciepła równą tej, jaką jego ściany przepuszczają na zewnątrz, to temperatura pozostaje stała. Jeżeli jednak n. p. w nocy, źródło ciepła przestaje działać, pomieszczenie ochładza się stopniowo, zrazu powoli, potem szybciej i temperatura spada. Odwrotnie ma się rzecz na drugi dzień rano, przy rozpalaniu. Dla każdego materyału, a więc i dla każdego budynku musi zatem istnieć spółczynnik, któryby można nazwać spodczynnikiem bezwładności cieplnej, a który — mimo wielu prób w tym kierunku — usuwa się zupełnie z pod obliczenia. Odnośne władze lub kierownicy budowy stawiają nieraz fabrykom albo firmom zadanie,

gdzie oznaczają

K — spółczynnik transmisyi ogrzewacza w cpł./m²,

k — 4?917 ~h ^723 V (1?188 V'²)-

Tłumaczyć to można sobie w ten sposób, że każde przejście wymaga pewnego czasu; jeżeli więc zwiększymy chyżość tak, że przenoszenie ciepła od pary, względnie wody do

na

aby gwarantowały pewne zużycie paliwa dla uzyskania pewnej przepisanej temperatury w budynku w oznaczonych warunkach. Ci, którzy mają zadanie to rozwiązać, obliczają ilość ciepła potrzebną do ogrzewania ciągłego (bez przerw w nocy) tego budynku i dodają do tego, wyrażoną w procentach, pewną ilość ciepła na podstawie swych doświadczeń, zresztą zupełnie dowolnie. Ale gwarancya ich w praktyce utrzymać się nie da i można na niej zrobić tylko — smutne doświadczenia.

Ze i współczynnik transmisyi ogrzewaczy zależy od chyżości otaczającego powietrza i nie jest liczbą stałą, o tern wiedziano już dawniej, a ogólnie używany podręcznik prof. Rietschla zawiera rozmaite daty dla tego współczynnika, zależnie od chyżości powietrza. Nie było jednak dokładnych doświadczeń w tym kierunku. Autor tego artykułu przeprowadził swego czasu w laboratoryum politechniki berlińskiej, doświadczenia nad ogrzewaczem rurowym systemu Kellinga¹) przez który przepuszczał powietrze za pomocą wentylatora z rozmaitą chyżością, z których wynika, że współczynnik transmisyi rośnie wprost proporcyonalnie z chyżością powietrza według równania empirycznego K = 6 (1 -f v)

v — chyżość powietrza w m/sek. Podobne doświadczenia nad innym typem ogrzewaczy (radiatorem) przeprowadził inż. Zyka²) i doszedł do tego samego wyniku, że współczynnik K zmienia się z chyżością v, tylko według niego ilościowo inaczej nieco, mianowicie w granicach od v = 1, o m do v = 2, o m zmienia się szybciej, potem po-wolej, tak że związek przedstawił w formie paraboli

*) zob. Dr. Bronisław Biegeleisen: Straty ciepła przewodów parowych. Odbitka z „Przeglądu technicznego“, Warszawa 1906.

²) Gesundheitsingenieur 1908. Str. I i 613.

powietrza nie znajduje potrzebnego czasu, to ogrzewacz oddaje mniej ciepła, gdyż przekroczyliśmy największą dozwoloną chyżość. Według doświadczeń Zyki wynosi ona dla wody około 5 m/sek., przyczem współczynnik K dochodzi do swego maximuni K = 28.

Jakkolwiek więc zależność współczynnika transmisyi od chyżości nie ulega żadnej wątpliwości, i uzyskać można w praktyce znaczną oszczędność powierzchni ogrzewanej przez powiększenie chyżości powietrza, to jednak kwestya ta ilościowo nie jest jeszcze dokładnie zbadana i wymaga dalszych doświadczeń.

Tymczasem praktyka — jak zwykle — wyprzedza doświadczenie rozmaitemi próbami. Ogrzewanie i wentylacya szkół nasunęła pierwsze pomysły. Dziś powstające szkoły mają przeważnie ogrzewanie centralne (parą o niskiem ciśnieniu albo ciepłą wodą) z ogrzewaczami umieszczonymi w niszach okiennych, i zupełnie osobną wentylacyę z wentylatorem lub bez, z gładkiemi powierzchniami ogrzewającemi powietrze w suterenach. Te ostatnie powierzchnie umieszczone są zwykle w kilku odpowiednich komorach w suterenach, z których pionowe kanały murowane prowadzą świeże powietrze do klas, a coraz więcej wagi przywiązuje się do przystępności i łatwego czyszczenia ogrzewaczy. Bardzo dobrym sposobem wykonania są osobne komory ogrzewające dla każdej wentylować się mającej klasy, przyczem można w każdej klasie regulować dowolnie tak ilość jak i temperaturę powietrza. Jako dalsze ulepszenie ogrzewań i wentylacyi szkół przytoczyć można powszechne wprowadzanie wentylacyi tłoczącej jako też umieszczanie samoczynnych regulatorów u ogrzewaczy.

Niestety, w większości wypadków środki materyalne nie pozwalają na uwzględnienie warunków hygienicznych w tym stopniu, aby wszystkie te ulepszenia wprowadzić; z drugiej strony nie da się zaprzeczyć, że koszta zakładowe takich instalacyi wypadają bardzo wysoko, zwykle dwa razy tyle co w zwykłych ogrzewaniach bez urządzeń wentylacyjnych.. Ta okoliczność wpłynęła powstanie kilku pomysłów, z których wymieniam projekt inż. Hasego, polegający na tern, że usuwa się ogrzewacze w poszczególnych klasach, a używa ogrzewaczy po-

“\ \

y:

ful

Mi

regulowania, jak to autor projektu podnosi. W każdym razie przy obliczaniu

üj

i?¹

rJfĄ

Fig. 7.

wietrzą w ten sposób, że w suterenach dla każdej klasy umieszcza się ogrzewacz, przez który oddzielne wentylatory tłoczą powietrze kanałami do klasy. Ogrzewacz taki przedstawia fig. 7. K jest to ogrzewacz, umieszczony w suterenach pod odnośnym kanałem wentylacyjnym, Y — wentylator, zmontowany bezpośrednio nad ogrzewaczem, Z — kanał dopływowy, R — kanał odpływowy, W — klapa, za pomocą której można albo kanał odpływowy, albo dopływ świeżego powietrza połączyć z wentylatorem, U — kanał obiegowy z klapą W₂, służącą do regulacyi temperatury powietrza. Podczas rozpalania zamyka się dopływ świeżego powietrza do wentylatora, a otwiera kanał odpływowy, tak że to samo powietrze krąży ciągle między o-grzewaczem a klasą, podczas nauki zaś otwiera się dopływ świeżego powietrza i zamyka kanał odpływowy, tak, że tylko świeże powietrze wpływa do klasy. Pomysł Hasego zasługuje niewątpliwie na uwagę. Zaletą jego jest przede-wszystkiem dobra regulacya. Jak z rysunku widać klapa W₂ dozwala albo cały prąd powietrza przesłać przez ogrzewacz, albo przez kanał obiegowy bez zetknięcia się z powierzchnią ogrzewającą. Przez odpowiednie położenie klapy można dowolnie przedzielić prąd powietrza, a więc zmienić temperaturę powietrza bez zmiany ilości powietrza. W ten sposób można w klasach uzyskać szybkie dostosowanie się do każdorazowego stanu temperatury, a szczególnie przy wysokich

temperaturach zewnętrznych i gęstem obsadzeniu klasy uniknąć przegrzania jej przez wprowadzenie chłodnych prądów powietrza. Jako ujemne strony projektu przytoczyć należy wielką liczbę wentylatorów, a więc większy hałas i znaczniejsze koszta popędu elektrycznego, jakoteż i to, że do dokładnej regulacyi potrzebne są termometry odległościowe i mechanizmy przenoszące ruch klap, tak, aby palacz mógł z jednego miejsca zmieniać położenie klap z uwzględnieniem temperatury w każdej klasie, a więc nie odpadają zupełnie koszta urządzeń do

mm

powierzchni ogrzewających w ta-

mmmm    ldch instalacyach

if    i "" i    niepodobna nie

j TM. j ^ fy.MMŹ. uwzględnić zale-m    '    ¹    żnoścęwspółczyn-

nika transmisyiod chyżości powietrza.

Niepewność panuje także przy obliczeniu przewodów wodnych. Dotychczas powszechnie używana metoda Riet-schla polega na użyciu spółczyn-nika tarcia podług Weissbach a, który na podstawie 50 doświadczeń znalazł, że współczynnik tarcia jest tylko funkcyą średnicy. Według najnowszych doświadczeń Riela zależy on zarówno od chyżości jak i średnicy, i na tej podstawie oparte są tablice Reck nagła, w użyciu wygodniejsze od tablic Rietschla.

W zamówieniach na ogrzewania centralne gra wielką rolę gwarancya dostatecznego ogrzania budynku przy najniższych temperaturach zewnętrznych,^przy której cho-

28,75°, z czego wynika średnia temperatura ogrzewacza 28,₇₅ -}- 20 = 48,₇₅°;

t. zn.

Badania materyałów izolacyjnych. Doświadczenia nad stratą ciśnienia

dzi głównie o to, aby i w czasie największych mrozów (zwykle — 20° C) osiągnięto przepisane temperatury wewnętrzne. Ponieważ jednak te najniższe temperatury zewnętrzne rzadko występują i nie zawsze długo trwają, a przeprowadzenie próby gwarancyjnej wymaga zwykle parę dni, przeto wynikają stąd niedogodności zarówno dla strony zamawiającej jak i wykonywującej, gdyż ważnego punktu umowy nie można sprawdzić. Dotychczas brakło norm, któreby umożliwiały przeprowadzenie tych prób przy temperaturach zewnętrznych wyższych. Jest bowiem rzeczą niemożliwą uzyskać przy największych mrozach, a więc przy temperaturze zewnętrznej — 20° C, wewnętrznej -j- 20° C, takiesame różnice temperatur, jak przy wyższych temperaturach zewnętrznych. Laicy często przyjmują, że ogrzewanie, które przy — 20° C zewnątrz daje różnicę temperatur 40°, t. zn. temperaturę wewnętrzną -J- 20° C, powinno przy temperaturze zewnętrznej 0° wywołać temperaturę wewnątrz -f- 40° G, jeżeli działanie ogrzewaczy jest takiesame. To jest błędne, gdyż ilość ciepła oddanego przez ogrzewacz znacznie maleje, gdy temperatura w ubikacyi rośnie, a nadto powiększają się równocześnie straty ciepła ku sąsiednim ubikacyom n. p. kurytarzom i schodniom. Dopiero H. Reck-n a g e 1 dał dokładny sposób obliczenia A), jakich temperatur należy się w praktyce spodziewać przy wyższych temperaturach zewnętrznych, tak że na podstawie tej metody przeprowadzić można próbę gwarancyjną, nie czekając na największe mrozy, w każdym czasie. Trzeba tylko, podług wzorów przez niego podanych, uwzględnić wszystkie czynniki, jakie wpływają na przebieg próby. Np. dla ogrzewania wodnego jeżeli dla temperatury zewnętrznej najniższej — 20°, temperatura wody dopływającej z ogrzewacza wynosi 90°, wypływającej 65°, to różnica temperatur między ogrzewaczem a powietrzem qn -4-

w pokoju będzie —---- 20 = 57,5°. Dla temperatury zewnętrznej 0°, zdawałoby się, że tasama różnica będzie o połowę mniejsza 57,5 dokładne jednak obliczenie Recknagla daje 53°; różnica więc jest znaczna. Podczas gdy w ogrzewaniu wodnem możliwa jest taka próba gwarancyjna przez odpowiednie obliczenie i dobór temperatury wodny, bez znacznych przeszkód dla mieszkańców budynku, trudniejsza sprawa jest z ogrzewaniem parowem, gdyż wpływ centralnej regulacyi ciśnienia pary z kotłowni jest przy znaczniejszych odległościach poziomych bardzo nieznaczny, a manipulacya przy wentylach regulacyjnych nie daje żadnej pewności co do skutku ogrzewaczy; dlatego też w większości wypadków jesteśmy zdani — w razie wyższych temperatur zewnętrznych, — na metodę przegrzania. I tutaj obliczenia Recknagla, choć nie tak pewne jak dla ogrzewań wodnych, mogą być w praktyce pożyteczne. Chodzi bowiem o to, aby wiedzieć, jakiej temperatury można się spodziewać w ogrzanych pokojach podczas próby gwarancyjnej, skoro temperatura zewnętrzna wzrosła. Np. dla pomieszczenia, którego strata ciepła przy — 20° C zewnątrz, a -f- 20° G wewnątrz wynosi 1355 cpł/godz., wynika z obliczenia dla temperatury zewnętrznej 0°, żądana temperatura 22,₇° G, a więc daleko niższa, niżby się tego można spodziewać.

Dla nauki ogrzewania i wentylacyi wielką korzyść przyniesie rozszerzone w roku obecnym laboratoryum politechniki berlińskiej, pozostające pod kierownictwem zasłużonego prof. Riet schla. Doświadczenia, przeprowadzone w tem laboratoryum mają służyć bezpośrednio praktyce, nie są to więc próby laboratoryjne w celu wyprowadzenia ogólnych praw fizykalnych, ale doświadczenia nad konstrukcyami, w praktyce używanemi, lub nowo występującymi, aby ocenić ich wartość i stworzyć dane do ich obliczenia. Dotychczas przeprowadzono w niem następujące doświadczenia:

Oznaczenie spółczynnika transmisyi o-grzewaczy parowych i wodnych.

Doświadczenia nad oporami ruchu powietrza w kanałach blaszanych i murowanych.

w filtrach.

Oznaczenie chyżóści i ciśnienia powietrza przepływającego przez przewody.

Badanie automatycznych oddzielaczy | ceny są tak nizkie, że niektóre z nich zmuszone są pracować bez zysku, inne musiały Wyznaczenie spółczynników tarcia zwinąć swą działalność. Szczególnie sposób w przewodach wodnych.

wody kondensacyjnej

rozpisywania ofert wpływa na nizki stan przemysłu. Zwykle do konkursu staje bardzo wiele firm, a z wszystkich projektów przyjmuje się tylko jeden i to najtańszy. W innych gałęziach przemysłu jest to rzeczą normalną, tutaj projekt przedstawia tyle pracy duchowej i wysiłku umysłowego, że cała ta praca idzie na marne i pociąga za sobą stratę czasu. W Polsce w ostatnich latach ruch pod względem ogrzewania poczyna się ożywiać, a ponieważ konkurencya nie jest jeszcze zbyt silna, widoki na przyszłość są pomyślne.

Doświadczenia nad wentylatorami.

Laboratoryum berlińskie oprócz ćwiczeń ze studentami służy także bezpośrednio przemysłowi, o tyle, że każdy przemysłowiec lub fabrykant może za stosownem wynagrodzeniem dać do zbadania swą konstruk-cyę lub wynalazek. Nadto wydaje ono peryo-dycznie drukiem opis i wyniki swych doświadczeń.

Stan przemysłu ogrzewania i wentyla-cyi jest w rozmaitych krajach różny. W Niemczech np. jest obecnie bardzo zły. Wobec silnej konkurencyi z powodu olbrzymiej ilości firm

■i

INŻ. JAN KRAUZE.

Fabrykacya maszyn rolniczych i warunki jej rozwoju u nas.

robotnika do minimum, zaś niezbędnie po-

W Ameryce doszli nawet do tego, że ślusarka zupełnie została prawie wyrzuconą — robocze maszyny są tak dokładne, iż części składowe wprost z obrabiarek idą do montażu.

Rachunek wskazuje, że przy użyciu nawet bardzo drogich maszyn roboczych koszt wyprodukowania wypada znacznie taniej (czasem kilkakrotnie), od ręcznej roboty, nie mówiąc o tern, iż przedmiot, wyrobiony maszyną, przewyższa tak pod względem jakości jak i dokładności taki sam przedmiot iwyrobiony ręcznie. W dodatku koszt kon-j strukcyi i dozoru fabrykacyi poszczególnego przedmiptu wynosi znacznie mniej przy ma-; sowej fabrykacyi niż przy pojedynczej.

Powstaje więc charakterystyczna różnica pomiędzy maszynami produkowanemi pojedynczo a masowo. W pierwszych koszt robocizny często znacznie przewyższa koszt materyału, w drugich się ma odwrotnie, koszt materyału

Wyrób maszyn rolniczych dopiero w koń- I miotu w ogromnej ilości. Ten rodzaj fabry-cu XVIII. wieku przeniósł się z kuźni gospo- kacyi polega prawie wyłącznie na robocie darza rolnego do specyalnie urządzonych maszynowej, zmniejsza ilość potrzebnego fabryk. Bo i ówczesne warunki gospodarcze — nieznaczne obszary uprawianych pól, trzebnych pozwala zatrudniać każdego w swo-pańszczyzna, a więc nadzwyczaj tani robot- ej specyalności, tak iż on po niejakim czasie nik — nie wymagały specyalnych narzędzi, tak pod względem jakości roboty, jak i jej Dopiero uwolnienie włościan, a więc po- i ilości może być uważany za żywą maszynę, drożenie rąk roboczych, a przytem ko- Zresztą używany on jest przeważnie tylko do nieczność zwiększenia obszaru uprawia- obsługi roboczych maszyn, a więc jego nych pól dzięki ciągle wzrastającej lu- intelektualne zdolności nie grają dominują-dności, zmusiło rolników do bardziej cej roli. intenzywnej gospodarki, co b}do możliwe tylko przy użyciu mniej lub więcej skomplikowanych narzędzi. Więc musiały powstać warsztaty fabrykujące te maszyny. Pierwszą była Anglia, za nią poszły Niemcy i Ameryka, nieco później Austrya i od niedawna Bosya.

Rozwój fabrykacyi był z początku słaby i dopiero w połowie XIX. wieku widzimy znaczniejszy postęp, a dzisiaj fabrykacya maszyn rolniczych jest jednym z najpoważniejszych działów budowy maszyn. W dzielnicach polskich, nie byliśmy w tyle za Europą. Jednocześnie z powstawaniem fabryk maszyn rolniczych w Niemczech i u nas kilka takich fabryk powstało: fabryka H. Cegielskiego w Poznaniu, fabryka Wł. Menela w Białej Cerkwi, nieco później fabryka M. Wolskiego w Lublinie i cały szereg drobniejszych w Królestwie i w Galicyi.

Fabrykacya maszyn rolniczych z natury rzeczy należy do rzędu t. zw. wyrobów masowych. Wyrób masowy polega na ścisłej rzecz

specyalizacyi i fabrykowaniu danego przed- przewyższa koszt robocizny.

sfinansowana przez Scbrantza i dzisiaj istnieje jako: Hofherr & Scbrantz lub też przeistaczała się w Towarzystwo Akcyjne (mp. Tow. Akc. „Badenia“ w Weinheim (Baden) dawniej W. Platz).

Każda maszyna rolnicza posiada części najbardziej się zużywające, czyli t. zw. części robocze. Nie zawsze mogą być one naprawione w kuźni rolnika, zachodzi więc potrzeba wymieniania tych części. Części te powinny być tak wykonane, by bez większych ślusarskich robót mogły być wstawione, i to przez zwykłego robotnika do maszyny.

Muszą więc być wyrabiane tylko maszynowo. Jeżeli do tego dodamy, że skutkiem konkurencyi, ceny rynkowe tych maszyn są dzisiaj doprowadzone do minimum, a mate-ryał surowy nie tanieje (szczególnie drewno, tak często używane przy budowie maszyn rolniczych) lecz naodwrót drożeje, więc, aby utrzymać się na rynku, należy szukać nowych sposobów fabrykacyi, obniżających możliwie koszt robocizny.

Jedynym zatem racjonalnym sposobem fabrykacyi maszyn rolniczych jest system masowej fabrykacyi przy ścisłej specyaliza-cyi i odpowiednio zorganizowanym handlowym dziale. Te jedynie czynniki mogą zapewnić rozwój fabryki maszyn rolniczych.

Tej zasadzie zaczęła nasamprzód hołdować Ameryka i praktycznie potwierdziła wyżej wspomnianą zasadę. Jej przemysł maszyn rolniczych szedł, szczególnie w ostatnich latach, wprost szalonymi krokami naprzód i gdyby nie daleki transport, cła ochronne w Europie — żadna fabryka na kontynencie nie mogłaby z nią konkurować (N. p. żniwiarka kosztuje w Austryi 600 koron, zaś w Ameryce 150). — Wyniki te osiągnęła Ameryka tylko dzięki ścisłej specyalizacyi i masowej fabrykacyi, nie zważając na to, iż robotnik jest tam prawie dwa razy droższy od naszego.

I w Europie mamy fabryki trzymające się tej samej zasady (Sack w Lipsku, Wolf w Magdeburgu, Röber w Wucie, Bücher w Raudnitz). Wszystkie one rozwijają się nader pomyślnie.

Czemże teraz objaśnić ten fakt, że przeważna ilość europejskich (amerykańskich nigdy) fabryk wyrabia wszelkie typy maszyn rolniczych, pomimo że produkcya nie może być tak tanią, jak przy ścisłej specyalizacyi i masowej fabrykacyi. Odpowiedź dają konsumenci. Fabrykant się liczy z psychologią kupującego. Jeżeli klient kupił u niego, przypuśćmy siewnik, a potrzebuje sieczkarni, to jeżeli on będzie fabrykował i sieczkarnie, kupujący nie zechce iść do innego fabrykanta, ale kupi u niego.

Zasada mylna w samem założeniu. Jeżeli bowiem kupujący będą wogóle mieli więcej pojęcia tak o samych narzędziach, jak też i o ich fabrykacyi, to takie tabryki, wyrabiające wszystko, będą musiały upaść.

Przy tem wszystkiem fabryki narzędzi rolniczych wymagają wogóle wielkich kapitałów zakładowych. Wkłady te z jednej strony polegają na gromadzeniu ogromnych zapasów drewna, które musi schnąć na powietrzu przynajmniej 3—4 lat i naturalnie przez ten przeciąg czasu kapitał leży na uwięzi bez procentu, z drugiej zaś strony urządzenia fabryki maszyn rolniczych, szczególnie przy masowej fabrykacyi, pochłaniają dużo kapitałów, albowiem maszyny robocze takiego urządzenia (przeważnie sztance, maszyny formierskie, dokładne obrabiarki) należą do najdroższych. Dawniej, gdy konkurencya była nieznaczna, możliwy był stopniowy rozwój fabryki od najmniejszych rozmiarów bez pomocy jakiegokolwiek zewnętrznego ka-ditału. Tak się rozwijały fabryki Sacka, przeważna ilość Angielskich, Lanca etc.

Gdy konkurencja się wzmogła, fabryczka powstała z niewielkim kapitałem, skazana była na zagładę, o ile właściciel jej zawczasu nie postarał się o bogatego wspólnika.

I rzeczywiście od 30 mniej więcej lat, prawie każda fabryczka, powstała dzięki przedsiębiorczości i prywatnej inicyatywie poszczególnych jednostek, najczęściej werk-mistrzów lub majstrów już dobrze rozwiniętych fabryk, po paru latach istnienia alho znajdowała finansistę który stawiał ją na nogi (n. p. powstała w 1869 r. fabryka M. Hofherra w Wiedniu w 1874 r. została

Dzisiaj % nowo powstających fabryk odrazu kształtuje się jako Towarzystwo Akc.

Reasumując więc wyżej powiedziane możemy tak określić warunki rozwoju fabryki maszyn rolniczych wogóle:

1)    Ścisła specyalizacya.

2)    Masowa fabrykacya.

Wołyń, Podole

3) Rozporządzanie znaczniejszym kapitałem a to — a) dla odpowiedniego urządzenia fabryki i b) dla trzymania zapasów materyału surowego (głównie drewna).

Teraz rozejrzyjmy się w naszych fabrykach maszyn rolniczych. Z bardzo niewielkimi wyjątkami nie czynią one zadość ani jednemu z powyżej wymienionych punktów. A więc przedewszystkicm prawie żadna z nich nie ma ścisłej specyalizacyi — wyrabiają wszystko, co w danej chwili może mieć odbyt (przeważnie na zamówienie).

Produkcya nie ma cech masowej a co najgłówniejsza, prawie żadna z nich nie rozporządza znaczniejszym kapitałem, a więc i normalny zdrowy ich rozwój jest albo nadzwyczaj powolny albo niemożliwy. Wyjątek stanowi fabryka siewników Filverta i Dediny w Kijowie, których fabryka, polegająca na ścisłej specyalizacyi i masowej fabrykacyi, rozwija się świetnie.

Jakiż jest środek zaradzenia temu i jakim sposobem można przyspieszyć rozwój fabrykacyi maszyn rolniczych przynajmniej do tego stopnia, by dorównał zachodnio-europejskiemu?

Jedynym środkiem ku temu jest skonsolidowanie się wszystkich fabryk wyrabiających maszyny rolnicze w kraju (np. w Ga-licyi lub Królestwie Polskiem) przyjęcie przez każdą tylko jednego rodzaju maszyn, jak np. pługów lub siewników, sieczkarek, młocarni, wialni, żniwiarek i t. d., traktowanie tego jako specyalność i masową produkcyę.

Licząc się z przyzwyczajeniami kiijenta należy założyć wspólne biuro sprzedaży tak, aby konsument mógł w niem dostać wszystkich potrzebnych mu maszyn, zorganizować sieć agentów tak w kraju jak też i poza jego granicami, przyczem rozchody na utrzymanie takiego biura rozdzielałyby się procentowo (od obrotu) na poszczególne fabryki.

Jeżeli fabryki, tak zorganizowane, zostaną odpowiednio sfinansowane, to śmiało rzec można, iż za lat 10—15 nie będzie wchodziła do kraju ani jedna obca maszyna.

Pod względem zbytu fabrykatów niema obawy, albowiem dwa najgłówniejsze zabory — austryacki (Galicya) i rosyjski (Królestwo Polskie) mają bardzo szczęśliwe geograficzne położenie.

Galicja jest wciśniętą pomiędzy Bałkany i Rosyę. Pierwsze nie posiadają wcale fabryk maszyn rolniczych i pokrywają swoje zapotrzebowanie wyłącznie wyrobami węgierskiemi, austryjackiemi i czeskiemi, druga zaś posiada przemysł maszyn rolniczych nadzwyczaj słabo rozwinięty i jest dotychczas głównym rynkiem zhytu dla Niemiec i Anglii. Z Galicyą sąsiadują najbardziej żyzne i rolnicze kraje i Besarabia, Królestwo zaś ma naturalny, nie zamknięty żadną granicą celną, zbyt na Litwę i do centralnej Rosyi.

Co się tyczy wogóle konstrukcyi maszyn rolniczych, to stan jej dzisiejszy jest tego rodzaju, iż opiera się wyłącznie na praktycznych danych. Zresztą do dziś dnia nie posiadamy znośnej teoryi ani jednego narzędzia rolniczego. Wobec tego daje się zauważyć ogromna rozmaitość typów.

Nie można powiedzieć, aby jeden typ był lepszy od drugiego — każdy z nich odpowiada najlepiej miejscowym warunkom. Ponieważ doskonałość typu polega na długo letniem doświadczeniu fabrycznem, w kraju zaś, nie posiadającym znaczniejszych fabryk i nie mającym skutkiem tego doświadczenia musimy powodować się wzorami obcymi, najczęściej niezupełnie przydatnymi dla naszych warunków.

Każda maszyna rolnicza może być rozpatrywana z dwóch punktów widzenia — agronomicznego t. j. ze względu na efekt swojej pracy i z punktu widzenia mechanicznego, ze względu na konstrukcyę i ruch.

Co do pierwszego punktu to badania dobroci maszyn odbywają się na stacyach doświadczalnych przy akademiach rolniczych. Takich stacyi mamy bardzo dużo na Zachodzie Europy, a i u nas jest taka w Dublanach. Mniej uwagi zwracano dotychczas na mechaniczne badania narzędzi. Nie zastanawiano się jak nizka jest dzielność mechaniczna (np. młocarni 0.4) prawie wszystkich maszyn rolniczych i nie starano się szukać nowych form, nowych konstrukcyi. Do niedawna dzielność ta nie grała wielkiej roli, szczególniej w gospodarstwach ekstenzywnych, lecz dzisiaj , przy gospodarce intenzywnej, gdzie każdy halerz gra rolę, dalej tak być nie może. Podnieść tę dzielność, uzyskać nowe konstrukcyę jest możliwe tylko po długich doświadczeniach, które powinny być przeprowadzane w odpowiednio urządzonych i znajdujących się pod fachowym kierownictwem stacyach dla mechanicznego badania maszyn rolniczych. Takich stacyi nie mamy i, o ile wiem, nie posiada ich też i Zachodnia Europa.

Reasumując więc wszystko wyżej powiedziane, możemy przyjść do następujących wniosków: rok rocznie tak Galicya jak też i Królestwo Polskie wyrzucają za granice kraju miliony koron za pobierane stamtąd maszyny i narzędzia rolnicze. Miliony te mogą pozostać w kraju przez utworzenie fabrykacyi tych maszyn. Przez ścisłą specyalizacyę i masową fabrykacyę, jak również przy odpo-wiedniem finansowaniu podobnych przedsiębiorstw będziemy mogli w przeciągu kilku lat dorównać wyrobom obcokrajowym a nawet je przewyższyć, stosując się ściśle do miejscowych warunków i wyrugować te obce wyroby na zawsze.

W celu udoskonalenia konstrukcyi do możliwych granic powinniśmy kreować sta-cyę do mechanicznego badania maszyn i narzędzi, skutkiem czego cała budowa tych maszyn mogłaby się oprzeć na więcej pozytywnych fundamentach, niż dzisiaj. Zadaniem takiej stacyi byłoby badanie mechaniczne już istniejących maszyn i na podstawie tych badań krytyka ich i szukanie nowych, bardziej ekonomicznych i dzielnych konstrukcyi.

We Lwowie, dnia 25. sierpnia 1910.

INŻ. EDMUND LIBAŃSKI.

Współczesne lotnictwo i przemysł lotniczy.

(Streszczenie referatu).

nem świata“

Na polu nawigacyi nasz naród odsunięty od morza nie bierze udziału w pracach — już tak niepomyślnie złożyły się warunki geograficzne i historyczne.

Nadszedł jednak czas, który skierował twórczość techniki, pracę uczonych i wynalazców w nową dziedzinę, powietrza stał się dążeniem realnem; dawne hasło przeobrażało się w nowe: „Naród, który opanuje atmosferę, będzie panem świa-

„Naród, który opanuje morza, będzie pa-tę prawdę zrozumia'a pierwsza Anglia i widzimy, jak nieustannie dzisiejsze mocarstwa współzawodniczą o panowanie na oceanach — jak olbrzymieją floty wojenne i handlowe. Nauka, technika i przemysł, ten potężny tryumwirat pracy ludzkiej złączyły się w moc twórczą i zdobywczą, zaprzęgając narody do wytężenia wszystkich duchowych i materyalnych sił produkcyjnych.

Oto po db ój

ta“.

I w oczach naszych rozgrywa się ba-eczny prolog usiłowań dla tego podboju.

Czyż i tu mamy pozostać tylko widzami? Lotnictwo, to obszar pracy dostępnej dla wszystkich społeczeństw. W tej dziedzinie, rozwinąć mogą swą energję, twórczość i pracę tak umysły szukające ujęcia matematycznego dla nowych zjawisk aerodynamiki, tak badaczy prac fizycznych dla rozszerzenia wiedzy o powietrznym żywiole, jak i technicy-wynalazcy oddani budowie machin latających. Ma więc ten obszar doniosłe znaczenie dla przemysłu we wielu gałęziach produkcyi tak rękodzielniczej jak i fabrycznej.

Lotnictwo statyczne jak i dynamiczne obejmuje obecnie poza rosnącym materya-łem badań teoretycznych i doświadczeń praktycznych wielkie działy, specyalnej techniki — dawna marzycielska poezya krystalizuje się realnie w rosnącej liczbie pojazdów napowietrznych tak aerostatycznych, jak i aerodynamicznych.

Pierwsza najstarsza dziedzina prowadzo-dzona i rozwijana przez liczne związki lotnicze, państwowe i wolne obejmuje balony wolne, balony sondujące, z całym szeregiem aparatów rejestrujących samoczynnie zjawiska meteorologiczne i balony stero-w a n e.

Technika balonu wolnego doskonali się wraz z postępem w dziedzienie technologii gazów, fabrykacyi szczelnych tkanin, konstrukcyami dla bezpieczeństwa jazdy a dzisiejsze balony wolne, kuliste i podłużne z balonetami daleko odbiegły od pierwowzoru Montgolfiera.

Od r. 1896. pracuje stale międzynarodowa komisya dla żeglugi napowietrznej w Paryżu (Commission Permanente Internationale d’ Aeronautique) której członkami są słynni uczeni, profesorowie, dyrektorowie obserwatoryów, inżynierowie i kierownicy wojskowych korpusów aeronautycznych. Jedynym Polakiem w tej komisyi jest znany Inż. Stefan Drzewiecki.

Za Francyą powstawały związki i w innych krajach, żywy ruch rozwinął się ostatnimi czasy w Niemczech.

Stowarzyszenia liczą ponad 20.000 członków i posiadają własnych 120 balonów.

Rosnące z każdym dniem zainteresowanie społeczeństwa dla spraw lotnictwa, jest dźwignią rozwijającego się przemysłu lotniczego.

5.    Dział precyzyjny mechaniki dla konstrukcyi wentyli oraz przysposobienia instrumentów, w które pojazd napowietrzny musi być zaopatrzony (aparaty fotograficzne, kotwice itp.).

6.    Przerabianie i formowanie kauczuku

Ostatnimi czasy zakres działalności balonu wolnego rozszerzył się przez użycie dla astrofotografii oraz fotogrametryi tj. dla geo-dezyi.

W tym samym czasie ukonstytuował się z inicyatywy obserwatoryów meteorologicznych międzynarodowy związek lotniczy dla jazd naukowych. Urządza on każdego miesiąca wzloty balonami równoczesne w większej ilości miastach. Stowarzyszenia, jak: „Societe franęaise de Navigation Aerienne „Aeronaiitiąue Club de France“, „Societe d’en-couragement a la locomotione aerienne, rozwijają skuteczną działalność, dla rozpowszechnienia wiadomości aero-nautycznych i wykształcenia aero-nautów z ludności cywilnej. Wydają liczne czasopisma jak: UAerophile, 1’Aero-naute, VAeronaiitiąue, liczą tysiące członków w Paryżu i na prowincyi, rozpisują konkursy ze znacznemi nagrodami i dzięki temu lotnictwo we Francyi wysunęło się tak w dziedzinie techniki i przemysłu jak i na polu teoryi i doświadczeń na przodujące stanowisko.

Przemysł dla balonu wolnego obejmuje liczne gałęzie i tak:

1.    Tkactwo (tkaniny specyalnie gęsto tkane z włókien jedwabiu, przędzy lnianej i bawełnianej).

2.    Powrożnictwo (sznury, liny, sie-cie, wiązania).

3.    Koszykarstwo.

4.    Instalacye dla wyrobu produkcyi gazów (wodór, gaz wodny, świetlny, węglowy itp.).

(paragumy) dla gumowania powłok balono-nowych i pokostowania.

Wystarczy tylko przejrzeć katalogi balonów i przyborów lotniczych dostarczanych np.: przez fabrykę Carton Lachami)re w Paryżu, lub też austryackiej fabryki balonów w Wimpassing, aby stworzyć sobie obraz imponującego rozwoju techniki w tej dziedzinie.

Aparaty fotogrametryczne służą nie tylko do otrzymania planów sytuacyjnych terenu lecz i wysokościowych.

Przemysł dla lotnictwa aerostatycznego rozwija się statecznie. Doskonali się technikę budowy i lotu a teorya przybiera całokształt pełny.

Stworzenie i rozpoczątkowanie działów produkcyi dla tego lotnictwa u nas nie wymaga ani znacznych wkładów, ani długich przygotowań.

Tkactwo, powrożnictwo, koszykarstwo mamy w kraju, dostosowanie do potrzeb odnośnego działu jest rzeczą zupełnie łatwą, idzie tylko o odbiorców... zbyt!

1 tu wracamy do koniecznej sprawy zainteresowania ogółu, zainteresowania techników i profesorów (meteorologii, fizyki, geodezji, astronomii) praktyczną stroną lotnictwa i jazd balonowych.

Od balonów wolnych ze stuletnią renomą i praktyką należałoby przejść do ste-rowców (balonów sterowanych). Tu jednak walczą jeszcze zasadnicze różnice poglądów. Jedni odmawiają dzisiejszym typom mających za sobą niedawny czas rozwoju wszelką przyszłość. I uznają jako jedyny cel w pracy lotniczej aeroplany i wogóle maszyny cięższe od powietrza. Drudzy występują już dziś z ujemną krytyką rezultatów szybowców i widzą przyszłość dla pojazdów napowietrznych tylko w kombinacyi zastosowań praw aerostatyki (balon wypełniony gazem) i aerodynamiki (motory, śmigło i stery).

Koszta prób w tej dziedzinie są tak olbrzymie, że pozwolić sobie na nie mogą t}d-ko bogate państwa. Lotnictwo dynamiczne liczące niewiele lat rozwoju, szybowce rozmaitych typów, które zyskały sławę wybornych sztucznych ptaków i rozbudziły najśmielsze nadzieje, wywołały niezwykły ruch przemysłowo-handlowy. Wystarczy tylko przejrzeć wydawnictwa odnoszące się do lotnictwa, popularne lub fachowe, wy-

Poleca również poparcie moralne i ma-teryalne istniejących polskich „Związków lotniczych “.

starczy przeczytać pisma peryodyczne, zwłaszcza część anonsową, aby zrozumieć jak nowa technika i przemysł stają na usługi potrzeb lotnictwa.

Działy odnośnych produkcyi różniczkują się i specyalizują. Oto mamy przedewszyst-kiem wyrób materyałów do budowy korpusów szybowców (rury stalowe, aluminiowe, specyalne rodzaje stali hartowanej, żelaza fasonowane, dalej drzewo, trzcinę naturalną i drzewa sztucznie drążone, gięte łub prasowane. Odrębny dział produkcyi stanowią koła, sprzęgła, sprężyny, druty, łączniki itp. Materyały do powlekania konstrukcyi skrzydłowych wyrabiane są podobnie jak tkaniny do balonów.

Wkońcu dziesiątki fabryk rzuciły się obok produkcyi motorów samochodowych do wyrobu silników lotniczych (aero-motorów). Na tern ostatniem polu właściwych bezpiecznych, pewnych i lekkich silników prześcigają się fabryki — mimo to kwestya nie jest rozwiązana. Stwierdzają to konkursy i nagrody wyznaczone dla tego działu techniki. Przy rozwoju lotnictwa dynamicznego możemy również współdziałać produkcyjnie, nie trzeba bowiem uważać wyników meetingów i popisów pilotów za jedyną drogę do podboju atmosfery.

Wiedza i technika mogą z nich tylko wyciągnąć wnioski, teorya szukać prawd i uzupełnić poznanie dla oświetlenia drogi dalszej pracy.

Budząc głębsze zainteresowanie dla tych spraw, gromadząc środki dla umożliwienia współzawodnictwa i u nas dla tej dziedziny zdumiewającej techniki lotnictwa, otwieramy i drogę dla odnośnej produkcyi przemysłów ej.

Uważam, iż Zjazd Techników Polskich nie powinien pominąć tej sposobności, wyrażenia swych poglądów na sprawy lotnictwa i przedstawiam następującą rezolucyę:

V. Zjazd Techników polskich uważa pracę nad rozwojem lotnictwa w Polsce za doniosłą sprawę postępu kulturalnego, podnosi znaczenie tejże wiedzy techniki, jak i przemysłu i poleca gorąco wszystkim Kolegom, by słowem, piórem i praktyczną działalnością w społeczeństwie, starali się o żywe zainteresowanie ogólne dla spraw lotnictwa, o uzyskanie środków materyalnych dla praktycznej propagandy.

INŻ. JAN PROCNER.

Najskuteczniejsze środki do zmniejszenia kosztów wytwórstwa ze szczególnym uwzględnieniem przemysłu włóknianego i chemicznego.

Korzystny zakup materyałów surowych i paliwa oraz nizkie płace robotników, zależne są od podaży¹! wchodzą w handlowo-administracyjny zakres działania kierowników fabryk. Prócz tego, pomyślny rozwój przemysłu zależny jest od technicznych warunków, przyczyniających się do nizkich kosztów wytwórstwa, mianowicie: 1) Ulepszenia konstrukcyi maszyn roboczych, by zużywały jaknaj mniej siły napędnej, względnie paliwa, smarów, obsługi i miejsca w stosunku do swojej wydajności i 2) różnych kom-binacyi, zmierzających do oszczędnego wy-

twarzania pary i siły napędnej — jak również ich racyonalnego rozprowadzenia do maszyn roboczych. Konsekwentne przeprowadzenie tych warunków przez technicznych kierowników fabryk, stawia dopiero dany przemysł na wyżynie postępu, obniżając koszty wytwórstwa głównie przez zmniejszenie rozchodu paliwa. Rozchód ten bowiem w przemyśle, stanowi w kosztach wytwórstwa jedną z najpoważniejszych pozycyi i jest zarazem ściśle związany z ogólną państwową gospodarczą społeczno-polityczną.

We wszystkich gałęziach przemysłu panuje żywe współzawodnictwo o zbyt produktów — a przewagę w tym względzie o-siągają ci wytwórcy, którzy dobry wyrób tanio sprzedawać mogą. Im większe zaś ilości jakiegoś produktu są ludziom potrzebne, tern większa wytwarza się konkurencya między dostawcami i tern bardziej zależy wytwórcom na jaknajtańszym sposobie fabry-kacyi tegoż produktu. Najwybitniejsze miejsce między wieloma potrzebami człowieka zajmuje popyt na tkaniny i papier; z tego też względu przemysł włókniany, rozwijający się na gruncie polskim, mimo trudnych warunków współzawodnictwa, robi najdalej idące wysiłki, zmierzające do jaknajtańszego wytwarzania swoich wyrobów, by zapewnić im szeroki zbyt nawet po za granicami kraju.

Budową i ulepszaniem maszyn roboczych (robników) zajmują się właściwie specyalne fabryki maszyn; technicznemu kierownikowi danej gałęzi przemysłu włóknianego lub chemicznego, pozostaje więc głównie wybór tego lub innego robnika, by jakością, względnie taniością wyrobu sprostać konkurentowi lub przewyższyć go w oszczędnem wytwórstwie. 0 wiele szersze pole do wykazania oszczędności paliwa w przemyśle, daje wzmiankowane wyżej drugie zadanie inżynierów, obejmujące kotły parowe i rozprowadzenie pary oraz silnice i rozprowadzenie siły napędnej. Dział ten, odnośnie do przemysłu włóknianego i chemicznego, w których oprócz siły napędnej zużywa się parę wprost z kotłów do fabry-kacyi, obrałem sobie za przedmiot niniejszego referatu, by zainteresować nim obecny

Zjazd Techników, jako przyczynkiem do podniesienia ogólnego dobrobytu przez prace techniczne.

W epoce powstawania przemysłu włóknianego w Polsce, około 1825. roku, w fabrykach zakładanych przez Bank Polski w Żyrardowie i Łodzi, a także we wszystkich fabrykach zakładanych później przez zagranicznych kapitalistów, panowała zasada budowania dla każdego oddziału fabrycznego oddzielnej kotłowni i stawiania oddzielnej maszyny parowej. Budowano wówczas kotły parowe tylko na nizkie ciśnienie, poniżej 6 atm. i maszyny parowe nie wielkie, 10 do 50 koni siły; 100-konne maszyny parowe nazywano wtedy dużemi; założone odrazu na wielką skalę fabryki, miały oczywiście maszyny parowe większe, przeważnie ba-lansyerowe, kolosalnych rozmiarów, dochodzące pod względem siły napędnej do 1000 koni mechan. Budowano je już od 200 koni siły. Maszyny parowe 10—50 konne zużywały około 30 kg. pary na konia indik. w godzinie; 150 konne około 25 kg.; 800 konne około 17 kg. Para wchodząca do maszyn parowych była w najlepszym razie nasycona, najczęściej wilgotna; przegrzewa-czy pary nie znano jeszcze. Stosunkowo najwcześniej około 1850. roku zwrócono uwagę na straty cieplne w spalinach i zaczęto stosować ogrzewacze wody do zasilania kotłów parowych, nazywane z angielska ekonomajzerami. Zapomocą tychże osiągano przeciętnie 25% oszczędności na paliwie.

Następnie około 1870. roku wydoskonalono maszyny parowe przez zmianę kon-strukcyi i zmniejszenie oporów własnych tychże, redukując rozchód pary n. p. 800 konnych maszyn parowych do 12 kg. na konia i godzinę; oszczędzono więc przez to około 30% na paliwie. Po wydoskonaleniu materyałów na kotły parowe około 1880 r. podwyższono ich ciśnienie do 10-ciu atm. wskutek czego można było z maszyn parowych wyzyskać więcej siły lub nadać maszynom mniejsze wymiary; zmniejszył się też i rozchód pary na koniogodzinę w maszynach, wielkości około 800 koni siły do 8 kg. z powodu zwiększenia ciśnienia. Oszczędzono „ więc ponownie około 30% na paliwie w stosunku do poprzedniego rozchodu. W tej epoce, po 1895. roku, zaczęto stosować do kotłów przegrzewacze pary i budować maszyny do wysoko przegrzanej pary o podwój nem działaniu i podwójnej ekspan-syi systemu Schmidta. Jednocześnie zaczęto stosować kotły t. z. wodnorurowe dla wysokich ciśnień pary t. j. 12—15 atm. i budować maszyny parowe o potrójnej ekspan-syi dla pary nieco przegrzanej. Przy tej sposobności przekonano się, że maszyny parowe o potrójnej ekspansyi, n. p. 1000 konne, zużywają przy 15 atm. ciśnienia i 280° C. temperatury pary — około 5,5 kg. pary na koniogodzinę, podczas gdy maszyny syst. Schmidta, zbudowane specyalnie dla wyso-koprzegrzanej pary, o podwójnej ekspansyi, zużywały przy 10 atm. ciśnienia i 350° C. temperatury pary, tylko około 4 kg. pary na koniogodzinę indikowaną. Wyniki te dały więc w stosunku do ostatnich znowu przeszło 30% oszczędności na paliwie. W tej epoce rozwoju kotłów parowych i maszyn, t. j. około 1900. roku, zdawało się, że dalsze ulepszenia przy nich mogą mieć tylko mało znaczenia a jednak kocioł najlepszy wyzyskiwał tylko około 67% ciepła z węgla spalanego (jedynie kotły z przegrzewaczami pary i ekonomajzerami Schmidta wykazywały 80% sprawności) a maszyna parowa Schmid-towska zamieniała zaledwie 14% tego ciepła, jakie jej doprowadzono za pośrednictwem pary — na pracę.

W tymsamym czasie, około 1900 roku, wydoskonalono silniki wybuchowe do gazów wielkopiecowych i ropy nafcianej. Te ostatnie, jako mogące ewentualnie nadać się do przemysłu włóknianego — a pracujące z niebywałą dotąd sprawnością cieplną, przechodzącą 30%, zdawały się zagrażać maszynom parowym poważną konkurencyą. Pokazało się jednak, że koszty instalacyi tych silników jak i koszty paliwa do nich używanego, są w stosunku do kosztów parowych instalacyi za wysokie i nie opłacają się dla napędów fabrycznych. Jednocześnie fabryki maszyn parowych, chcąc wówczas wykazać, że i parowa maszyna może z równie dobrą sprawnością cieplną pracować jak silnik ropowy lub naftowy, budowały jakiś czas maszyny parowe w połączeniu z maszynami dla kwasu siarkawego — lub pędzono oddzielne maszyny kwasem siarkawym, ogrzewanym parą, wycho-

a doszły do niej przez urządzanie wielkich elektrowni, po miastach ludnych i przemysłowych, w których chodziło o to by na jaknajmniejszej przestrzeni wytwarzać jaknajwiększe ilości pary jaknajekonomiczniej.

przy stosunkowo wielkich

dzącą z istniejących parowych maszyn do kondensatora.

Kombinacye te dały przeszło 30% więcej siły z pary użytej do maszyny parowej — lecz okazały się za drogie, tak w kosztach instalacyi jak utrzymania i jako niepraktyczne nie rozpowszechniły się.

Między 1890 i 1900 rokiem zaczęto praktycznie stosować elektromotory do pędzenia transmisyi fabrycznych i pojedynczych ro-bników. To dało pochop do nowych reor-ganizacyi napędu fabrycznego. Stan urządzeń kotłowni był wówczas, jak i dziś jeszcze w przeważnej liczbie fabryk, jakiś przejściowy. W każdej prawie kotłowni stawiano dwojakie kotły: o Wysokiem cieśnieniu, 10—15 atm. zwykle systemu wodnorurowego z dużem paleniskiem pod rurami do pędzenia maszyny parowej i kotły o nizkiem ciśnieniu, 4—7 atm. systemu walcowego o 2-ch rurach płomiennych z wewnętrznemi paleniskami, dla wytwarzania pary do takich potrzeb fabryka-cyjnych — jak grzania, suszenia, gotowania, naparzania i t. p. Pociągało to za sobą niedogodności dwojakiego urządzenia kotłowni, przyczem opatrywano nowe kotły, pędzące maszynę parową, w najlepsze osprzęty i urządzenia dodatkowe, stare zaś kotły nizkiego ciśnienia, znajdujące się w liczbie znacznie większej w tejże samej kotłowni, były zacofane pod tym względem i pochłaniały więcej paliwa w stosunku do swojej wydajności pary niż nowe.

Gdy się o tern przekonano, starano się, dla zmniejszenia strat, urządzać paleniska kotłowe tak, by czeluści mało lub wcale nie otwierać, doprowadzać automatycznie wtórne powietrze, wreszcie spalać pod kotłami jaknajtańszy węgiel.

Urządzano więc mechaniczne narzucanie węgla w drobnych kawałkach na ruszty zwyczajne lub spalano miał węglowy przy pomocy dmuchawek parowych albo powietrznych, zakładano regulatory do zasuw dymowych i klap przy drzwiczkach i t. p. Chodziło przytem także o wywołanie bezdymnego spalania.

Zamierzony cel osiągano z lepszym lub gorszym skutkiem, lecz oszczędność na paliwie była za mała, by pokrywała koszty utrzymania tych urządzeń, które często psuły się bądź same, bądź wywoływały przerwy w robocie. Zwyczajne paleniska kotłów wodnorurowych, stosowanych coraz częściej w przemyśle przy centralizacyi napędu, dymiły tak niemiłosiernie, że korzyści wynikające z instalacyi o Wysokiem ciśnieniu pary, ginęły prawie z powodu nienależytego spalania się węgla na rusztach i stosunkowo małej wydajności tych kotłów, ponieważ nie można było ich forsować.

Dopiero zastosowanie mechanicznego rusztu łańcuchowego w ostatnich 3-ch latach do palenisk kotłów wodnorurowych, zmieniło radykalnie sprawę ekonomicznego spalania węgla i forsowania tych kotłów. Kotły wodnorurowe przestały zupełnie od tej pory dymić, węgiel drobny, tani, spala się doszczętnie, prawie bez strat z przesiewania się go przez ruszty w stanie niespalonym, wielkość rusztów może być wykonywana dowolnej długości i cyfra wydajności tych kotłów zwiększyła się z 16, przy ręcznem obsługiwaniu, na 40 kg. pary z 1 m² pow. ogrzew. przy mechanicznym napędzie rusztów — sprawność zaś kotłów przekroczyła 86% wyzyskania ciepła z węgla spalonego. Na tej wyżynie stoją kotły wodnorurowe obecnie

Wracając do reorganizacyi napędów fabrycznych z powodu możności stosowania elektromotorów, urządzano i w fabrykach elektrownie, centralizując wytwarzanie siły napędnej w oddzielnych budynkach, mieszczących kotły i maszyny. Kotły o nizkiem ciśnieniu, do potrzeb fabrykacyjnych i ogrzewania, pozostawiono na dotychczasowem ich miejscu po oddziałach fabrycznych. Na centralizacyi napędu zyskano, przy stosunkowo wielkich nakładach, zaledwie 15% oszczędności na paliwie. Dla wyciągnięcia zatem większych korzyści z owych nakładów urządzano

maszynach parowych fabrycznych elektrowni — dodatkowe ogrzewacze wody między cylindrem nizkiego ciśnienia i kondensatorem dla otrzymywania znacznych ilości ciepłej wody zużywanej w fabrykacyi oraz do zasilania kotłów i stosowano odpowie-

a przy przeciążeniu przenosi się

dnie urządzenia do upuszczania pary z receiverow maszyn parowych, zużywając tę parę do fabrykacyi lul) na ogrzewanie, jako tańszą od tej, którą się bierze wprost z kotłów parowych, ponieważ już częściowo wyzyskaną została do wytwarzania siły napędnej. To upuszczanie pary z receiverow wpłynęło także bardzo korzystnie na maszyny parowe w taki sposób, że prace obydwóch cylindrów, małego i dużego wyrównały się. Ponieważ maszyny parowe mają największą sprawność, gdy są nieco przeciążone

większa część pracy na cylinder nizkiego ciśnienia, więc osiągnięto przez upuszczanie pary z receiverow także maximum pracy w cylindrze wysokiego ciśnienia, czyli zwiększono wydajność maszyny parowej, względnie jej sprawność i jednocześnie zyskano pokaźne ilości pary taniej do ogrzewania i fabrykacyi. Te urządzenia wykazały około 18°/o oszczędności na paliwie przy stosunkowo nie wielkim nakładzie.

Przy reorganizacyi fabrycznych instalacjo siły przechodzi się zwykle z nizkiego ciśnienia pary na wyższe i zdarza się przy tem, że istniejące wielkie maszyny parowe są jeszcze bardzo zdatne do dalszego użytku, tylko nie możliwe do pędzenia z powodu wykonania ich dla małego ciśnienia pary. W takich wypadkach wymienia się tylko korpus i tłok cylindra wysokiego ciśnienia na mniejszy, użytkując wszystkie części sta-widła i części pociągowe do nowego mniejszego cylindra, odpowiedniego dla wyższego ciśnienia. Przy tej kombinacyi daje się powiększyć moc maszyny n. p. z 800 na 1000 koni indik. i zredukować rozchód pary z 9,5 na 6 kg. na koniogodzinę przy podwyższeniu ciśnienia początkowego w małym cylindrze z 6,5 na 14 atm. Zyskuje się więc przeszło 20% siły i oszczędza przeszło 35% pary, względnie węgla na koniogodzinę, bardzo małym stosunkowo kosztem.

Z powstaniem elektrowni miejskich wprowadziły się w użycie, w ciągu ostatnich

5-ciu lat, turbiny parowe jako wygodne jednostki dla wielkich sił, zajmujące mało miejsca i pracujące przy tem z lepszą sprawnością cieplną, niż maszyny parowe tłokowe. Techniczni kierownicy fabryk idąc z postępem, zaprowadzają w elektrowniach fabrycznych obecnie również turbiny parowe i przystosowują je przy tem do odmiennych warunków i potrzeb fabrykacyjnych.

W elektrowniach fabrycznych ustawia się turbiny, pracujące z kondensacyą, wyzyskując z nich dodatkowo tylko ogrzewanie wody dla celów fabrykacyjnych i na potrzeby kotłowni. Po oddziałach zaś fabrycznych, w których zużywa się parę o ni-zkiem ciśnieniu do celów fabrykacyjnych, ustawiają się specyalnej konstrukcyi turbiny parowe, że się tak wyrażę pożytkowe, do wytwarzania prądu elektrycznego, pędzone przeznaczoną do zużycia w fabrykacyi danego oddziału parą. Należy tylko wytworzyć tę parę umyślnie o ciśnieniu jaknajwiększem aby dany spadek ciśnienia wyzyskać na wytworzenie siły napędnej i wypuścić z turbiny parę z resztą ciśnienia na zużycie w fabrykacyi. Decentralizuje się co prawda przez takie urządzenia wytwarzanie siły napędnej, lecz otrzymuje się tę siłę prawie darmo.

Turbiny te pracują zwykle równolegle z elektrownią na wspólną sieć przewodników. Pożytkowe turbiny parowe, pracujące bez kondensacyi, nazwałem turbinami prze-ciwprężnemi (niem. „Gegendruckturbinen“). Podobne turbiny, pracujące tylko z częściową kondensacyą, względnie całą — i oddające z jednej z przedostatnich komórek turbinowych parę do fabrykacyi lub na ogrzewanie, nazwałem turbinami paroupustnemi (niem. „Anzapfturbinen“ albo „Dampfentnahmeturbinen“).

Wreszcie przy istniejących wielkich maszynach parowych z kondensacyą, które jeszcze są za dobre, aby je kasować, lecz które zużywają o jakie 30% więcej pary niż maszyny Schmidtowskie dla wysoko przegrzanej pary, ustawiają się dodatkowe turbiny parowe z dodatkową kondensacyą, włączane między cylinder małego ciśnienia i kondensator maszyny parowej. Para wychodząca z dużego cylindra o ciśnieniu nieco wyższem od 1-szej atmosfery, pracuje dalej w turbinie nizkiego ciśnienia i wychodzi z niej do kondensatora maszyny parowej, zaopatrzonego w dodatkowy kondensator z pompką powietrzną. Turbiny te nazwałem turbinami wylotnoparnemi lub turbinami parowemi dodatkowemi (niem. „Ab-dampftu rbinen “).

Przy urządzeniu tego rodzaju turbiny dodatkowej

żywanej przez maszynę parową bez zmiany, skutek mechaniczny maszyny parowej, n. p. 1000 konnej, zmniejsza się do 700 koni, lecz skutek elektryczny dodatkowej turbiny wynosi 530 koni, tak siły napędnej wynosi 1230 koni, czyli zyskuje się 23% na sile, względnie osiąga się taką oszczędność na paliwie przy danej maszynie.

Rachunek kalkulacyjny takiej turbody-namomaszyny dodatkowej przedstawia się jak następuje: Siła wywiązana przez nią idzie na sieć przewodników, wspólną z elektrownią fabryczną i elektrownia o tyle mniej siły wysyła do sieci dostarczają turbodynamomaszyny pożytkowe po oddziałach. Koszt własny jednej konio-godziny w elektrowni wynosi Turbodynamomaszyna dodatkowa przy maszynie parowej, wyżej wspomnianej, daje po nad to, co maszyna parowa dotychczas dawała, 230 koni siły. Przy 10-godzinnej dniówce i średnio 290 dniówkach w roku, wynosi oszczędność roczna

X 10 x 290

= Rb. 16.675.

100

Koszt więc

a koszt jednej koniogodziny

na godzinę, zyskuje się

= Rb. 33,75

na godzinę, czyli na czysto Rb. 24 na godzinę.

pozostaje cała ilość pary zu-

że ostatecznie suma o ile więcej tej siły 2,5 kop.

^230 X 2,5

Cena tej turbodynamomaszyny na miejscu ustawienia wynosi Rb. 16.150. owej instalacyi dodatkowej opłaci się w ciągu jednego roku.

Turbiny paroupustne można pod względem obciążania i upuszczania pary w bardzo szerokich granicach wyzyskiwać i daleko lepiej niż urządzenia do upuszczania pary z receiverow maszyn parowych, zwłaszcza gdy upuszczana para ma stosunkowo duże jeszcze ciśnienie. N. p. turbodynamomaszyna paroupustna z kondensacyą, zbudowana tak, że można z niej upuszczać od 0 do 18.000 kg. pary na godzinę o ciśnieniu 4 atm., wywiązuje normalnie 1.500 koni siły przy 3.000-ch obrotów na minutę.

Jeżeli pracuje z pełnem obciążeniem i upuszcza się z niej 18.000 kg. pary na godzinę o ciśnieniu 4 atm., to trzeba jej doprowadzić 21.200 kg. pary na godz. o ciśn. 12 atm., czyli 14,1 kg. na koniogodzinę. Jeżeli przy pełnem obciążeniu maszyny nie upuszcza się pary wcale, to zużycie pary w turbinie wynosi 7.500 kg. na godzinę, czyli 5 kg. na koniogodzinę.

Przy połowie obciążenia i upuszczaniu 18.000 kg. pary na godzinę, trzeba turbinie doprowadzić 18.100 kg. pary na godzinę, czyli 24 kg. na koniogodzinę; nie upuszczając zaś pary wcale — 5,3 kg. na koniogodzinę. Turbodynamomaszyna ta pracuje niezależnie na swoją sieć przewodników doprowadzających prąd do elektromotorów, których to pracę zastępowała poprzednio maszyna parowa z transmisyą wynosił 3 kop. Przeciętne obciążenie tejże turbodynamomaszyny wynosi 1.125 koni, czyli % obciążenia przeciętne zaś upuszczanie pary wynosi 12.000 kg. na godzinę przeciętny rozchód pary na godzinę wynosi 16.0( 0 kg. Z tej ilości traci się zatem 4.000 kg. w kondensatorze, czyli ¹/₄ a % zużywa się w fabrykacyi. Kosztem więc podwyższenia ciśnienia 16.000 kg. pary na godzinę z 4-ch do 12 atm. i kosztem straty 4.000 kg. pary na godzinę co wynosi razem Rb. 9,75

1125 X 3

100

Na rok czyni to Rb. 69.600. Koszt instalacyi tej paroupustnej turbodynamomaszyny, nie licząc elektromotorów, wynosi Rb. 85.300. Instalacya taka opłaca się więc z oszczędności na paliwie w ciągu 1% roku.

Turbinę paroupustną stosuje się tam, gdzie niema elektrowni fabrycznej — lub gdzie się chce wytwarzać siłę elektryczną bez zależności od ilości pary, wypuszczanej z turbiny na fabrykacyę.

Turbiny przeciwprężne są stosunkowo najkorzystniejsze jako turbiny pożytkowe dla oddziałów fabrycznych, zużywających parę w fabrykacyi o ciśnieniu niższem od 6-ciu atmosfer. Przeciwprężna turbodynamomaszyna prądu 3-fazowego do pędzenia motorów elektrycznych, pracująca na wspólną sieć przewodników z istniejącą elektrownią fabryczną oraz z innemi turbodynamomaszy-nami pożytkowemi, przepuszczająca od 9.000 do 18.000 kg. pary na godzinę dla fabrykacyi, pracująca z początkowem ciśnieniem = 14 atm. i początkową temperaturą pary = 325° C. daje przy największem przepuszczaniu pary = 920 koni siły, zużywając na koniogodzinę niecałe 20 kg. pary. Zwiększyw-

szy ciśnienie początkowe ‘ zmniejszywszy j pary na godzinę 800 koniogodzin, czyli na 1 końcowe o 0,25 atm. osiąga się w przybli- koniogodzinę przechodzi przez nią = 20 kg. żeniu 1000 koni siły, czyli zużycie około pary; w stosunku do teoretycznej ilości jest 18 kg. pary na koniogodzinę. Przy przepusz-czaniu 9.000 kg. pary na godz. osiąga się 400 koni siły, zużywając 23 kg. pary na konio- prężna zamienia 45% ciepła na pracę, godzinę. Zużycie pary w tym oddziale fa-    Dotychczas nie można było w żadnym

9

-rp— = 0.45, — czyli turbina przeciw-

turbiny z jednostajną liczbą obrotów (= 3000 na min.) i jednostajnem końcowem ciśnieniem pary (= 5 atm.) przy zmiennej ilości pary przechodzącej w jednostce czasu przez turbinę, nawet przy jednostajnem początko-wem ciśnieniu pary — lecz zawsze przy możliwie największem wyzyskaniu siły z pary przechodzącej przez turbinę, więc przy zmieniaj ącem się ciągle obciążeniu turbodynamomaszyny. Jest to kombinacya regulacyi ilościowej z regulacyą jakościową pary.

Wracając do kotłów parowych, to przez zastosowanie turbin pożytkowych po oddziałach fabrycznych, gdzie zużywa się parę do fabrykacyi, stało się możliwem wy-twarzenie pary o Wysokiem ciśnieniu i dla tych oddziałów, jak dla maszyn i turbin parowych, pracujących z kondensacyą. Można więc obecnie wszystkie kotłownie, jeżeli jest ich kilka w danej fabryce, scentralizować.

Na centralizacyi wytwarzania pary osiąga się również olbrzymie zyski z oszczędności paliwa i obsługi kotłów. Wytwarzając parę przegrzaną o Wysokiem ciśnieniu i wysokiej temperaturze, można ją na wielkie odległości rozprowadzać przy nieznacznej stracie ciepła. W takiej kotłowni centranlej, dającej parę o 15 lub 16 atm. ciśnienia, przegrzaną do 380 lub 400° C., ustawia się więc obecnie kotły wodnorurowe o możliwie wielkiej powierzchni ogrzewalnej i możliwie wielkiej wydajności pary z 1 m² pow. ogrz.

brycznym, w którym ta turbodynamoma- silniku cieplnym tego dokonać. Ze względu szyna pracuje, wynosi przeciętnie 16.000 kg. na to, że turbiny przeciwprężne tak korzy-pary na godzinę i wywiązuje się z niej prze- stnie pracują — a nie można ich było uży-ciętnie 800 koni siły. Licząc tę siłę jak po- wać w szerokiem zastosowaniu — ponieważ przednio po koszcie własnym elektrowni trzeba było ręcznie nastawiać zmieniającą fabrycznej = 2,5 kop. za koniogodzinę, się ciągle ilość pary przez nie przechodzącą, otrzymuje się w zysku Rb. 20 na godzinę, stosownie do chwilowego jej zapotrzebowa-Nakład zrobiony dla osiągnięcia tej korzyści nia w fabrykacyi, zastosowałem do pierw-t. j. koszt podwyższenia ciśnienia pary z 5 szej większej, norm. 900-konnej turbodynana 15 atm. oraz do temperatury 380° C. wy- momaszyny przeciw prężnej, pracującej w Pa-nosi przy 16.000 kg. pary na godz. = Rb. bjanicach, a zbudowanej w Zgorzelickiej Fa-2,80 na godzinę. Czysty więc zysk wynosi bryce Maszyn, stawidło automatyczne wła-Rb. 17,20 na godzinę. Przy 10-godzinnej snego pomysłu, które umożliwia pędzenie dniówce i 290 dniówkach w roku, wynosi czysty zysk roczny = Rb. 49.800. Cała in-stalacya tej turbodynamomaszyny przeciw-prężnej kosztuje Rb. 40.600. Nakład umarza się więc w ciągu 10 miesięcy.

Poza temi korzyściami realnemi, jest turbina przeciwprężna teoretycznie najeko-nomiczniej pracującą turbiną, ponieważ — pracując bez kondensacyi — zamienia większą ilość ciepła na pracę niż inne turbiny lub maszyny parowe. Zważywszy, że 1 cie-plina, czyli jednostka ciepła = 427 mkg., siła 1 konia zaś = 75 mkg. sek. — to 1 ko-niogodzina = 75 X 3.600 = 270.000 mkg.

632 ciepliny; czyli 632 ciepliny

odpowiadają sile 1 koniogodziny. Z poprzednio przytoczonych cyfr: 14 atm. ciśnienia początkowego i 325° C. oraz 5 atm. ciśnienia końcowego i 180° G. wynosi ilość ciepła wchodzącego do turbiny w 1 kg. pary — podług tabeli Molliera = 742 ciepliny; ilość ciepła wychodzącego z turbiny w 1 kg. pary == 671 cieplin; na pracę zamienia się więc teoretycznie (742—671) = 71 cieplin z 1 kg.

Ilość ta, przeliczona na ciepło, daje 270.000

427

IO i-*

= 0,12 konia rz. albo, dla

pary, czyli

0,112

wistości wytwarza ta turbina przy 16.000 kg.

wytworzenia 1 koniogodziny zużywa się: = 9 kg. pary teoretycznie. W rzeczy-

głębokości 1,₂ m. w żelaznych lanych rurach kanałowych 400 v% śr. i zabrukowane. Komunikacye dla gorącej wody, żelazne lane, 150 i 200 % śr. ułożone bez izolacyi, wprost w ziemi i zabrukowane, funkcyonują również bardzo dobrze, prawie bez strat na cieple.

Dalej,

z rusztami łańcuchowemi, pędzonemi mechanicznie, z ogrzewaniem wody zasilającej gazami spalinowemi, odchodzącemi do komina, z tłoczeniem tejże wody przez ekono-majzer, zapomocą pompy centryfugalnej dla wysokich ciśnień, z mechanicznem doprowadzeniem węgla drobnego ze zwału do palenisk kotłowych i ewentualnie z urządzeniem sztucznego ciągu kominowego. Przy ześrod-kowaniu wytwarzania pary w wielkich ilościach i opisanem urządzeniu kotłowni, zyskuje się przez użycie tańszego gatunku węgla oraz doskonałe spalanie tegoż jak również przez zastosowanie najlepszych u-rządzeń dodatkowych, przeszło 30% oszczędności na koncie węgla w stosunku do tego rozchodu, jaki był przed scentralizowaniem kotłowni, nie licząc oszczędności na obsłudze kotłów i na podwój nem wyzyskiwaniu pary. Tak pomyślne wyniki osiągnąłem n. p. przez skasowanie 5-ciu kotłowni z 17-tu kotłami mającemi łącznie 1900 m² pow. ogrzew. i przez ustawienie w jednej z tych kotłowni

6-ciu nowych kotłów systemu Babcock i Wilcox o łącznej powierzchni ogrzewalnej = 1830 m² i ekonomajzera syst. Krügera do nich o powierzchni ogrzewalnej = 1040 m².

Przeprowadzenie pary o Wysokiem ciśnieniu i Wysokiem przegrzaniu, jest stosunkowo łatwe na największe nawet odległości, dochodzące kilkuset metrów długości, bez strat znaczniejszych, ponieważ przekroje rur wypadają niewielkie a zwłaszcza, gdy rury są szczelne i dobrze na całej długości wraz z llanszami izolowane masą azbestową i e-wentualnie termalitem. Jako konpensatory okazały się do tego rodzaju kombinacyi najpraktyczniejsze rury kuto-żelazne spawane, fałdowane w kręgi — jakby z blachy falistej i wyginane, systemu Maciejewskiego, z llanszami stalowemi lub żelaznemi kutemi, na-sadzonemi i zawalcowanemi. Jako uszczelnienia flanszy do tego rodzaju komunikacyi jest Klingerit najodpowiedniejszy tam, gdzie nie można flanszy z sobą znitować i zakle-pać. W Pabjanicach są n. p. komunikacye parowe przeprowadzone 200 i 150 % średnicy z kutego żelaza, izolowane termalitem i warstwą powietrza, przeprowadzające parę o ciśnieniu 15 alm. i o temperaturze 380° C. pod głównemi ulicami miasta ułożone na

Mając tanią siłę elektryczną, można w najszerszym zakresie stosować ją dla o-siągania dalszych korzyści, zmierzających do zmniejszenia kosztów wytwórstwa. Zamiast więc pędzenia specyalnych dynamomaszyn do elektrycznego oświetlenia sal fabrycznych, zastosować przetworniki prądu zmiennego na prąd stały, gdy nie opłaci się przerabiać instalacyi oświetlenia na prąd zmienny o Wysokiem napięciu. Jeżeli z danej sieci przewodników prądu zmiennego 3-fazo-wego pędzą się głównie duże motory elektryczne, n. p. na ogólne zapotrzebowanie 1000-ca koni siły 6 motorów 100 konnych asynchronicznych, to wówczas panuje zwykle w sieci duże przesunięcie faz i przez to strata na sile. Przyłączając do takiej nieekonomicznie pracującej sieci 1 motor 100 konny synchroniczny z własną dynamomaszynką do zasilania pola magnetycznego, można przesunięcie faz wyprostować zupełnie i zyskać 100 koni siły na czysto, bez obciążania niemi dynamomaszyny głównej w elektrowni, a sprawność tejże zwiększy się nawet.

znany jest w przemyśle włó-knianym fakt, że na przędzarkach obrączkowych przędzie się nitka nie zupełnie równej grubości z tego powodu, że transmisya o-braca się z jednostajną liczbą obrotów i przy nawijaniu nitki na szpulkę w grubem jej miejscu, napręża się nitka więcej niż w miejscu cienkiego nawinięcia. Oprócz tego, liczba obrotów wrzecion przędzarki obrączkowej jest taka tylko duża, przy jakiej wrzeciona nie wyskakują z panewek, gdy się przędzarkę, pędzoną pasem transmisyjnym puszcza w ruch przez przesunięcie ]>asa z koła luźnego na koło napędowe. Wówczas w jednej chwili osiągają wrzeciona najwyższą swoją liczbę obrotów. Gdyby jednak możliwem było puszczanie wrzecion w ruch z niewielką liczbą obrotów i z szybkiem następnie zwiększaniem tej liczby, to możnaby nadać przędzarce o 25% większą liczbę obrotów niż dotychczas zapomocą pasa i zwiększyć przez to o

przy zwiększonej

na ma-

tyleż jej produkcyę. Tej potrzebie czynią zadość nowe motory elektryczne, t. z. repul-syjne, dla prądu zmiennego jednofazowego, pracujące bez straty prądu przy zmiennej liczbie obrotów, którą to można zmieniać w granicach n. p. 700—1100 na min. Motor taki, sprzężony bezpośrednio z każdą przędzarką obrączkową, puszcza ją w ruch

n. p. przy 700 obrotach i przez proste dalsze przesunięcie rączki, można nadać przędzarce 900 obrotów, jak zwykle przy napędzie transmisyjnym lub więcej — dla zwiększenia produkcyi. Oprócz tego można wskutek tej łatwiej zmienności liczby obrotów motoru repulsyjnego, prząść na danej przędzarce różne numery przędzy bez potrzeby zmieniania kół zębatych stosunkowych — i co najważniejsze, przez zastosowanie regulatora obrotów motoru, nadającego motorowi zmienną liczbę obrotów w zależności od przesuwania się stołu z obrączkami, na-wijającemi nitkę na szpulkę, osiąga się jednostajne naprężenie nitek przez cały czas ich przędzenia, równą ich grubość przez to, około 10% większą moc nitek i twardsze ich nawinięcie na szpulki produkcyi o 20—30%. Są to więc bardzo wielkie korzyści, zmierzające do redukcyi kosztów wytwórstwa, osiągane wprost z zastosowania instalacyi elektrycznej w miejsce ruchu mechanicznego.

Przy mechanicznem przenoszeniu siły za pomocą transmisyi, okazały się cienkie liny bawełniane, mogące pracować łych średnicach kół, pod każdym względem korzystniejsze i przedewszystkiem tańsze od szerokich pasów i można te liny transmisyjne stosować już od 10-ciu koni siły w tych razach, w których można obejść się bez przesuwania pasa —stosując ewentualnie sprzęgacz wyprzęgalny.

Reasumując wyszczególnione tutaj prace techniczne, przynoszące olbrzymie korzyści tym gałęziom przemysłu, w których zużywa się siła napędna i para do fabrykacyi, przytoczę tylko na zakończenie ogólne wyniki tych pomyślnie rozwiązanych zadań technicznych kierowników pewnej fabryki wyrobów tkackich w Pabjanicach. Fabryka ta, zatrudniająca około 4.000 robotników, zużywała przed 3-ma "laty blizko za 300.000 rubli węgla na rok. Obecnie, po przeprowadzeniu centralizacyi oddziałowych kotłowni i zastosowaniu turbin pożytkowych oraz nowszych elektromotorów i przy powiększonej jeszcze produkcyi, zużywa mniej niż za 150.000 rubli węgla na rok. Gdyby wszystkie duże i małe fabryki, ewentualnie grupy małych fabryk zreorganizowały u siebie wytwarzanie i rozprowadzanie pary i siły napędnej w podobny sposób, jak tutaj ogólnikowo przytoczyłem, oszczędzonoby więcej niż połowę węgla spalanego w przemyśle; z powodu tańszych wyrobów podniósłby się ogólny dobrobyt, a krajowych zapasów węgla w ziemi spoczywających, wystarczyłoby na 100% dłuższy okres czasu niż przy dotychczasowej gospodarce — zanim by się te pokłady wyczerpały.

Wskazane w niniejszym referacie środki do zmniejszenia kosztów wytwórstwa w przemyśle włóknianym i chemicznym są wypróbowane, korzyści z nich płynące dają się w każdym poszczególnym wypadku naprzód obliczyć i następnie udowodnić — a wyniki ogólne, z zastosowania tych środków wypływające, skuteczniej i zdrowiej oddziały wuj ą na rozwój przemysłu niż ryzykowne spekulacye giełdziarskie.

Pabjanice w sierpniu 1910 r.

ADAM TROJANOWSKI.

Historya rozwoju przemysłu bawełnianego w Królestwie Polskiem.

a)    okres rękodzielniczy od 1820 r. do 1840 r., w którym przemysł obywa się bez pary i stoi na poziomie wytwórstwa rękodzielniczego,

b)    okres przejściowy, obejmujący lata 1840—1870 ; w okresie tym przemysł posiłkuje się już parą i maszynami wytwór-czemi i

Historyę rozwoju przemysłu bawełnianego, przędzalniano-tkackiego, w Królestwie Polskiem, należącego ze względu na wielkość wartości wytworu oraz liczbę zatrudnionych w nim pracowników polskich do najbardziej rozwiniętych gałęzi przemysłu naszego, — podzielić możemy na następujące trzy o-kresy:

c) okres wielkoprzemysłowy od 1870 r. do ostatnich czasów; w okresie tym odbywa się ześrodkowanie (koncentra-cya) wytwórstwa w przedsiębiorstwach średnich i wielkich oraz zanikanie przedsiębiorstw drobnych i rękodzielniczych.

Epoką zrodzenia przemysłu bawełnianego w kraju naszym jest rok 1820, w którym powstała pierwsza fabryka perkalików pod firmą „Karol Scholtze i S-ka“ w Mary-moncie pod Warszawą o 40 krosnach ręcz-cznych i zatrudniająca 68 robotników, a nieliczne jeszcze rodziny tkaczów zagranicznych zachęcone przywilejami, nadawanymi przez Rząd opiekuńczy ówczesnego Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Kongresowego, zaczęły dopiero osiadać w miasteczkach Województwa Kaliskiego.

Główna osnowa rozporządzeń prawoda-wczo-administracyjnych, wydanych d. 8 (20) Marca 1809 roku, 17 (29) Stycznia 1812 r. 19 Lutego (2 Marca) 1816 r., 6 (18) Września 1820 r., i 9(21) Listopada 1823 r.. a mających na celu podniesienie i rozwój przemysłu polskiego, jest następująca: cudzoziemcy fabrykanci i rzemieślnicy, życzący pracę swoją i umiejętność przeszczepić do Polski, otrzymywali pieniądze na przesiedlenie się i zwolnieni byli od opłat celnych za przywożone przez nich z zagranicy wszelkie ruchomości i bydło a po przebyciu na miejsce otrzymywali darmo ziemię pod budowę osady fabrycznej oraz drzewo z lasów rządowych i cegłę po cenie kosztu; nadto na zawsze zwolniono ich i ich synów, zagranicą zrodzonych, od służby wojskowej i na krótszy łub dłuższy okres czasu od obowiązków kwaterunkowych oraz wszelkich innych podatków; niektórzy otrzymywali nawet zapomogi pieniężne na pierwsze potrzeby. Celem zabezpieczenia przemysłu krajowego od współzawodnictwa zagranicy z rozporządzenia rządu Księstwa Warszawskiego przejrzano w 1809 r. taryfę celną i obłożono Wysokiem cłem wozowem przedmioty, których wyrób w kraju już się zaszczepił, natomiast stosunkowo niewielkie cło nałożono na przedmioty dotychczas w kraju nie wytwarzane.

Oprócz powyższych przywilejów i ulg wyjątkowych nadanych cudzoziemcom, któ-rzyby zechcieli w celach przemysłowych osiedlić się w Polsce, utworzono w 1817

Łódź przeszła

szerego regu-lacyi miasta Łodzi, do której włączono sto-

roku tak zwane izby ha n dl owe i r z e-m i e ś 1 n i c z e w Warszawie, Płocku, Kaliszu i Lublinie, obowiązane dbać o rozwój handlu i przemysłu krajowego, które następnie, w 1847 r., zastąpione przez Radę prze-mysłową przy Komisyi Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych z sekcy a m i rolną i fabryczno-handlową, a w 1822 r. utworzono tak zwany fundusz fabryczny na pożyczki dla fabrykantów-cu-dzoziemców, który figuruje corocznie w budżecie Królestwa do 1835 r.

Najważniejszym jednak czynnikiem opiekuńczych władz rządowych, zmierzającym do stworzenia przemysłu polskiego, było powołanie do życia, postanowieniem królewskim z dnia 29. Stycznia 1828 r., Banku Polskiego, którego jednym z wytycznych punktów działalności był rozwój handlu, kredytu i przemysłu. Zwinięcie tej instytucyi w 1885 r. z jej dążnościami od założenia pozostawiło w życiu gospodarczem kraju lukę, którą częściowo zapełnia obecny Bank Handlowy, powstały w 1870 r.

Niemały również wpływ na rozwój przemysłu w Królestwie miały wystawy płodów przemysłu krajowego, urządzane w Warszawie w latach 1839, 1847 i 1857.

Zabiegi Władz rządowych Księstwa Warszawskiego, a później Królestwa Kongresowego oraz prace i usiłowania jednostek światłych, energicznych i wpływowych, jak Stanisław Staszic, Józef ks. Zajączek, Feliks hr. Łubieński, Tadeusz hr. Mostowski, Franciszek ks. Drucki-Lubecki, Ryszard Rembieliń-ski, Piotr Steinkeller i in., około zaszczepienia przemysłu w Polsce sprawiły, że w Kraju wyłącznie rolniczym, jakim Polska była w końcu XVIII wieku w następnem stuleciu powstały takie ogniska przemysłowe jak Łódź, z okolicą, Warszawa, Żyrardów, Częstochowa, Zawiercie, Dąbrowa, Sosnowice i inne.

Głównym siedliskiem przemysłu bawełnianego w kraju naszym jest gubernja Piotrkowska z miastem Łódź na czele, o którego historyi należy nam nieco powiedzieć, gdyż jest ona zarazem historyą przemysłu bawełnianego u nas.

Miasto Łódź, ów na Polskiej ziemi Manchester, położone nad dwiema strugami Ja-sienią i Łódką, w XIII stuleciu było mało-znaczną wioską, zwaną Łódką i należącą do Książąt łęczyckich, z których Władysław, późniejszy król Władysław Łokietek, przywilejem z 1332 r. nadał ową ubogą wioskę Biskupom Kujawskim w wieczyste posiadanie. Za staraniem tych ostatnich wieś Łódź wyniesiono na początku XV stulecia do godności miasta. W ciągu następnych przeszło dwóch stuleci nie znajdujemy o Łodzi najmniejszych śladów, dopiero gdy kraj nasz przeszedł w ręce Prusaków, dowiadujemy się z przeglądu dawnych miast polskich, dokonanego przez rząd pruski w 1793 r., że miasto Łódź, zostające w posiadaniu Rybickiego, Arcybiskupa Kujawskiego, liczyło w roku tym 190 mieszkańców, utrzymujących się wyłącznie z pracy rolnej, że posiadało i kościół katolicki, 44 domy, w tej liczbie 11 niezamieszkałych, 18 placów pustych i 44 stodoły. Studzien wykazano 4 publiczne i 4 prywatne 1 młyn wodny oraz 2 szynki, z których jeden dominialny, drugi probostwa.

Przemysł rękodzielniczy reprezentowali wówczas dwaj garbarze, jeden ślusarz, jeden krawiec, jeden szewc, ośmiu kołodziejów i jeden stolarz.

W 1793 r. mieszkańcy Łodzi płacili następujące podatki: podymnego 236 złp., ogniowego 360 złp., od skór 292 złp., nadto czynszu Biskupom Kujawskim 450 złp. i Scholastykowi Łęczyckiemu 300 złp. Magistrat miejski składał się wówczas z burmistrza, czterech radnych i pisarza miejskiego.

Tak opłakany stan miasta Łodzi trwał do 1806 r. w którym ze zmianą stosunków wewnętrznych kraju, — skutkiem utworzenia Księstwa Warszawskiego, od Biskupów Kujawskich w posiadanie Rządu. Od tej chwili poczyna się Łódź powoli podnosić. W 1812 r. z polecenia Rządu Księstwa Warszawskiego dokonano pierwszego pomiaru miasta, który powtórzono z większą dokładnością w 1819 r., a w roku następnym postanownieiem Księcia Namiestnika Królewskiego z dnia 18. Września zaliczono Łódź do rządu miast fabrycznych kraju uznanych za najodpowiedniejsze dla kolonizacyi przemysłowej.

Celem przygotowania placów, odpowiednich pod budowę przyszłych fabryk, dokonano w latach 1821—1840

pniowo grunta folwarku Stara Wieś, Wój-towstwa łódzkiego, wsi Wólka, Wójtowstwa Zakrzewskiego oraz części lasu rządowego z leśnictwa Łaznów i podzielono je na części, na których przybywający koloniści obowiązani byli pobudować domy według przygotowanych planów i zająć się tkactwem.

O szybkim rozwoju Łodzi sądzić możemy z przyrostu ludności, zestawionej na tablicy I na podstawie danych archiwalnych.

Tablica I.

z drugiej strony, skłoniły Rząd do wysłania za granicę Benedykta Tykela, komisarza fabryk i zarazem Naczelnika sekcyi fabrycznej w Komisy! województwa Mazowieckiego, który, zwiedzając ważniejsze ogniska przemysłowe Czech, Prus i Saksonii, obznajmiał tamtejszych fabrykantów z nadzwyczajnymi

Tablica II.

Obraz rozwoju Zakładów Tow. Akc. Wyrobów Bawełnianych Ludwika Geyera w Łodzi.

Lata

Liczba mieszkańców m. Łodzi

Lata

1793

190

Silniki w HP

Ilość

wrzecion

1820

799

przę

dzalni

czych

nitko-

wni-

czych

1827

Ilość krosien tkackich

Liczba

robotników

Wartość wytworu w rublach

1829

1830

1832

1833

1837

1838

1840

1844

1849

1850

1851

1857

1860

1872

1878

1884

1885

1897

1904

1910

2.843

4.273

4.343

5.140

5.730

10.645

12.176

16.415

14.028

15.565

15.764

18.190

26.073

32.639

50.000

100.000

113.146

150.000

316.209

400.000

450.000

1829

1830

1831

1832

1833

1834

1835

1836

1837

1838

1839

1840

1841

1842

1843

1844

1845

1846

1847

1848

1849

1850

1851

gggggggggggg|

I i i i i> t" i'« ca oi oi cm co cn r r oc oo oo I I I 1 ooxxL>i^NMnt>HTHncoci5 r> n i> i> o h o a o o o

rH rH tH tH cm CN Ol

Cn CJi 05 05 O« w» O

i>ooooooi>ooool5^oooc

rH r-H

th rH rH rH tH rH rH rH rH

180

170

168

•■O

ÜlÜiÜivlOOOOlOSOOOCOOMOvIOSOOtnÜl

•'O    *>2 •'O    ■'i

l£«h£i.ł£-CCtOlCtOtOI—L l-n (O hn m<■

XCO^OtOv1Cn4^^CeOOCrf^COON)

sJ05Ü'.05<I00005<IK005ÜlO!Ü'vi

vibccbcbööbwÖQcbb

^lOOOOOOOOOVIOOOOO

toooooooooooooooo

1852—1884

W połowie 1824 r. z napływem do Polski rękodzielników wyrobów bawełnianych z Czech i Saksonii, przybyło do Łodzi około pięćdziesiąt rodzin tkackich, z których każda zatrudniała po kilka krosien do wyrobów bawełnianych.

Po krótkim zastoju w przemyśle bawełnianym 1826 r. osiedli w Łodzi znaczniejsi przemysłowcy: Lange, Potempa i Wendisch ; ten ostatni niebawem założył olbrzymią naówczas przędzalnię bawełny o silniku wodnym, przedwczesna jednak śmierć przedsiębiorczego Wendischa spowodowała upadek pomyślnie rozwijającej się jego przędzalni.

1885

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1905

1906

Wzmagające się potrzeby przemysłu krajowego z jednej, zmniejszenie się napływu zamożniejszych fabrykantów zagranicznych

1907

1908

1909

2.66    45.300    420 1.576

2.840 45.300    420 1.576

2.840 45.300    420 1.580

2.840 44.088    420 1.580

4.440 45.116    420 1.580

534

598

598

598

698

698

700

840

840

840

841

1.041

1.041

1.145

1.145

1.165

1.312

1.330

1.262

1.323

1.397

1.523

1.559

ZJ\ Ol 04

1.343

1.490

1.490

1.490

1.490

1.576

1.580

1.580

1.559

1.569

2.648 2.673 2.762 2.814 2.986 2.998 3.252 3.609 3 824 3.66 J 3.960 4.020

2.253.377 2.161.768 2.112.051 1.664.831 2.024.811 2.111.000 2.380.658 2.423.375 2.821.723 3.199.725 3.524.393 3.889.432 4.544.046 4.996.126 4.847.215 4.925.000 5.945.000 5.401 234 5001.234 6.091.399 7.500.000 7.109.989 7.181.214

Buch w 1848 r. nie wywarł szkodliwego wpływu na rozwój przemysłu bawełnianego w Królestwie, a wzmocnienie straży pogranicznej, utrudniło handel przemytniczy i zapewnity większy odbyt wyrobom krajowym.

przywilejami przez Polskę udzielanymi i zachęcał ich od zaszczepienia swego przemysłu na naszej ziemi.

W liczbie wielu innych, wskutek tej zachęty przybyłych do Królestwa w 1827 r. znajdował się Ludwik Geyer, przemysłowiec z Zittan, który posiadając znaczne kapitały, założył w Łodzi w 1829 r, fabrykę wyrobów bawełnianych na większą skalę i pierwszy zastosował do niej w 1840 r. silnik parowy 60 konny, dając początek tak szybkiemu rozwojowi przemysłu bawełnianego w Łodzi i w kraju wogóle, jakim dotąd żadna inna gałąź przemysłu naszego poszczycić się nie może.

O szybkim rozwoju Zakładów Geye-rowskich, przeistoczonych w 1886 r. na „Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych Ludwika Geyera“ poucza nas tablica II.

W 1829 r. przybyło do Królestwa wielu tkaczów bawełnianych.

Utworzenie granicy celnej pomiędzy Królewstwem i Cesarstwem, jako następstwo wojny w 1830/31, spowodowało upadek tych gałęzi przemysłu naszego, które przedtem rozwinąć się zdołały. Najwięcej więc ucierpiał przemysł wełniany, czerpiący już wówczas źródło zbytu na rynkach wschodnich. Część fabryk sukienniczych bądź zwinięto, bądź przeniesiono do Cesarstwa (Białystok, gub. Liflandzka), część utrzymała się dzięki tylko poparciu Banku Polskiego, część zaś przystosowała krosna swoje do wyrobów bawełnianych, mających zbyt w samym kraju, dotychczas bowiem wyroby te sprowadzono do Królestwa z Bosyi i zagranicy.

W latach 1830—1841 widzimy wzrost wytwórstwa bawełnianego i przypływ cudzoziemców, osiedlających się w Kaliskiem i Piotrkowskiem. W tym to czasie, osiadły w Ozorkowie, Henryk Schlösser założył (w 1831 r.) fabrykę wyrobów bawełnianych, będącą od 1894 r. własnością Towarzystwa Akcyjnego Schlösserowskiej przędzalni bawełny i tkalni.

Parę lat później (w 1833) Piotr Gostkowski, właściciel Kromołowa z przyległo-ściami, założył w Zawierciu fabrykę, która po jego śmierci należała do rodziny Zacher-tów, Ludwika Polewskiego, Majera Mendel-sohna, Herszla Pańskiego, Cyny Breszla, Lobia Mamloka, małżonków Pławner, wre-

szcie od 1869 r. do braci Ginsberg. Od tych ostatnich nabyło fabrykę w 1877 r. Towarzystwo Akcyjne Zakładów przędzalni bawełny, tkalni etc. „Zawiercie“ i od tej właściwie pory zaczyna się nader szybki rozwój owych Zakładów, które w 1908 r. posiadały 84.346 wrzecion przędzalnych i 3.350 nitko-wniczych oraz 2.599 krosien samotkackich, zatrudniały 6.347 robotników, wartość wytworu wynosiła rb. 8,092.770, a silniki parowe przedstawiały pracę 6.000 koni.

Wartość wytwórstwa bawełnianego u nas w 1840 r. wynosiła 2.532.000 rb., w 1841 r. 2.549.000 rb. W latach następnych przemysł bawełniany przyszedł do znacznego upadku, wartość jego wytworu w 1845 r. wynosiła 2.061.000 rb., ludność fabryczna znacznie zmalała, a biedni fabrykanci i rękodzielnicy, nie mogąc przetrwać przesilenia, opuszczali tłumnie swoje warsztaty i szukali innego zajęcia. Przyczyną tego było przesilenie ekonomiczne w całej Europie, głód w Polsce (1844—5845) i ożywienie przemytnictwa, stąd napływ do kraju wyrobów zagranicznych.

Po kilku latach zastoju, nastały świetne czasy dla przemysłu bawełnianego, wytwórczość jego wzrasta, a kapitały zagraniczne znowu znacznie napływają.

W tym czasie, wobec zniesienia w Anglii (1842 r.) zakazu wywozu maszyn prządzelni-czych, szerzej rozwijają się u nas przędzalnie. Między innemi powstały wówczas w Ło-dzi następujące przędzalnie bawełny: Trau-guta Grohmanna o 1.632 wrzecionach, Samuela Lande o 6.292 wrzecionach, Jakóba Petersa o 674 wrzecionach i Fryderyka Moesa o 2.856 wrzecionach.

Otwarcie w tymże, 1848 r., pierwszej w kraju kolei żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, ułatwiającej przewóz węgla kamiennego z zagranicy i Zagłębia dąbrowieckiego oraz dostawę maszyn i materyałów surowych do fabryk,zniesienie granicy celnej pomiędzy Cesarstwem i Królestwem w 1850 r., otwierające obszerne rynki zbytu dla przemysłu naszego chwilowe obniżenie cła wwozowego podczas

wojny wschodniej (1854—1856) od towarów i materyałów surowych, przywożonych z zagranicy drogą lądową, wreszcie uwłaszczenie włościan w 1864 r. miało olbrzymi wpływ na nader szybki rozwój naszego przemysłu bawełnianego w okresie przejściowym.

Sprzyjające warunki dla rozwoju przemysłu bawełnianego w kraju naszym zachęciły Hermana Diedricha Lindheima z Ullers-dorfu do założenia w Żarkach w 1850 r. przędzalni bawełny o 5.000 wrzecionach (w budynkach b. fabryki wyrobów żelaznych Piotra Steinkellera), a Karola Scheiblera, dyrektora Schlósserowskiej przędzalni bawełny w Ozor-kowie, do założenia w Łodzi w 1854 r. fabryki wyrobów bawełnianych o 18.000 wrzecion przędzalniczych i 100 pierwszych w kraju krosnach samotkackich, która stała się początkiem dziś istniejących Zakładów Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów bawełnianych Karola Scheiblera, liczących się do największych nietylko w Królestwie Polskiem i Cesarstwie, lecz i na całym kontynencie europejskim.

Przędzalnia Żarecka po śmierci Lindheima przeszła w 1867 r. na własność Karola Scheiblera, a następnie Towarzystwa Akcyjnego tegoż imienia.

Olbrzymi rozwój Zakładów Scheible-rowskich uwydatnia nam następująca tablica III, zawierająca dane liczbowe, dotyczące

Tablica III.

ilości wrzecion przędzalniczych i nitkowni-czych oraz krosien tkackich, czynnych w Zakładach tych różnemi laty, liczby robotników i wartość wytworu.

W1850 r. istniało w Królestwie Polskiem 59 fabryk większych oraz 2524 mniejszych i warsztatów pojedynczych bawełnę przerabiających, z 14.326 robotnikami i wartością wytworu 2.6,3.000 rb. w 1860 r. liczba fabryk większych wzrosła do 208, mniejszych i warsztatów pojedynczych do 3.857, liczba robotników do 17.044, a wartość wytworu do 8.091.400 rb.

Wypadki 1863 r. oraz głód bawełniany w latach 1861—1864 wpłynęły na znaczne obniżenie wytwórstwa bawełnianego.

W 1864 r. posiadaliśmy 125 fabryk większych oraz 1975 mniejszych i warsztatów pojedynczych z 11.867 robotnikami i wartością wytworu 4.183.880 rb., który w porównaniu z 1860 r. zmalała o 48°/o-

W latach następnych przemysł bawełniany stale rozwija się w kierunku wielkoprzemysłowym i tak w 1869 r., u schyłku okresu przejściowego. Królestwo Polskie posiadało już 112 fabryk większych oraz 974 mniejszych i warsztatów pojedynczych bawełnę przerabiających z 13.387 robotnikami i wartością wytworu 8.132.116 rb., która w porównaniu z 1840 r. t. j. w ciągu lat 30 okresu przejściowego wzrosła przeszło trzykrotnie.

Ilość wrzecion

Lata

przę-

dz51ni-

czych

nitko-

wni-

czych

Ilość krosien tkackich

Liczba

robotników

Wartość wytworu w rublach

1854

1866

1869

1873

1877

1878

1879

1885

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1905

1906

1907

18.000

26.000

40.000

110.000

128.000

182.000

207.000

224.000

237.000

232.482

228.260

182.980

182.980

182.980

182.980

182.980

172.434

172.434

8.200

12.018

12.018

11.958

49.196

49.196

49.196

49.196

49.196

49.196

49.196

100

100

400

2.200

2.200

3.040

3.565

3.600

4.789

4.789

5.155

5.153

4.826

4.826

4.826

4.826

4.826

4.826

5.436    19.060.523

7.485    16.797.130

7.655    18.396.553

7.250    13.263.598

7.236    16.077.191

6.895    20.136.707

7.003    16.813.074

7.314    14.899.745

7.301    14.152 690

7.206    14.546.990

Właściwie jednak rozwój przemysłu bawełnianego na większą skalę poczyna się od 1870 r. pod wpływem szerokiego rozwoju w tym czasie sieci kolejowych w kraju i Cesarstwie (Warszawsko-Petersburska w 1862 r., Warszawsko-Bydgowska w 1863 r., Fabry-czno-Łódzka w 1866 r., Warszawsko-Teres-polska w 1869 r. i Nadwiślańska w 1877 r.) oraz podwyższenia ceł wchodowych od wyrobów bawełnianych zagranicznych w 1877 roku.

W okresie tym powstały u nas następujące znaczniejsze zakłady fabryczne ba-wełn przerabiające: Tow. Akc. J. K. Poznańskiego w Łodzi, Tow. Akc. „Heinzel i Ku-nitzer“ w Widzewie, Tow. Akc. S. Rosen-blatta w Łodzi, Tow. Akc. „Krusche i Ender“ w Pabjanicach, Tow. Akc. L. Grohmanna w Łodzi, Tow. Akc. Łódzkiej niciar. manufaktury w Widzewie, Tow. przędzalniane

„La Czenstochovienne“ w Częstochowie, Teodora Endera w Moszczenicy, Tow. Akc. „Lorentz i Krusche“ w Zgierzu, Tow. Akc. Zgierskiej Bawełnianej Manufaktury w Zgierzu, Tow. Akc. Augusta Schmelzera w Myszkowie, „Tow. Akc. M. Silbersteina w Łodzi, Karola Steinerta w Łodzi, Tow. Akc. „Hielle i Dittrich“ w Żyrardowie, Adama Ossera w Łodzi R. Biedermanna w Łodzi, przędzalnia „Wola“ w Warszawie, K. Hoffrichtera w Łodzi, Tow. Akc. B. Kindlera w Pabja-nicach i inne.

O szybkim rozwoju przemysłu bawełnianego w kraju naszym poucza nas tablica IV, ułożona na podstawie danych urzędowych, dotyczących ilości fabryk, ilości narzędzi pracy, liczby robotników, stosunku liczby robotników do ilości fabryk, wartości wytworu, wreszcie stosunku wartości wytworu do ilości fabryk i liczby robotników.

Nadmienić należy, że dawniej zaliczano do fabryk każdy warsztat pojedynczy (każde krosno pojedyncze), od roku zaś 1886 zbierają się wiadomości tylko o fabrykach zatrudniających więcej niż 15 robotników lub używających do pracy silników parowych, gazowych i t. p. bez ograniczenia co do liczby robotników.

Jakkolwiek dane urzędowe nie zupełnie odpowiadają rzeczywistym danym, gdyż przemysłowcy nie tylko u nas, ale i w innych państwach Europejskich mają zwyczaj ukrywania rzeczywistej liczby robotników i wartości wytworu w obawie nowych podatków niemniej jednak dane te dają nam obraz rozwoju przemysłu krajowego.

Profesor Witold Załęski w swej „Statystyce porównawczej Królestwa Polskiego“ powiększa dane urzędowe, dotyczące liczby robotników i wartości wytworu o 25%, celem zbliżenia się do rzeczywistości.

Ponieważ część fabryk w przemyśle bawełnianym pracuje na dwie zmiany, przeto dane urzędowe, dotyczące ilości narzędzi pracy, czynnych w tej gałęzi przemysłu należy, zdaniem naszem, powiększyć także o 25%, chcąc mieć obraz przemysłu bawełnianego w kraju naszym blizkim rzeczywistości.

Z tablicy IV widzimy, że gdy wartość wytworu przemysłu bawełnianego w okresie przejściowym (1840—1670) waha się w gra-iiicach 2V₂—8 miljonów, w 1870 r. wynosi ona już 10.220.901 rb., w 1880 r. 30.855.800 rb., w 1884 r. 44.886.000 rb., a po kilku latach (1885— 1890) ciężkiego przesilania, znowu wzmaga się i w 1897 r. wynosi 93.139.000 rb., czyli w porównaniu z 1870 r. wzrasta przeszło dziesięciokrotnie. W latach następnych przemysł bawełniany przyszedł do znacznego upadku, wartość jego wytworu w 1899 r. wynosiła zaledwie 70.346.116 rb., a więc w porównaniu z 1897 r. zmalała o 24%.

Odtąd wartość wytwórstwa bawełnianego znowu wzrasta powoli i w 1904 r. dobiega do 90.349.551 rb., w roku zaś następnym sztrajkowym, spada do 83.671.099 rb. Ze spadkiem wartości wytworu przy niezmiennej ilości fabryk, spada ilość czynnych narzędzi pracy, co znaczy, że przedsiębiorstwa bawełniane nie upadły w roku strajkowym, lecz ograniczyły wytwórstwo; wzrost w tymże czasie liczby robotników należy tłómaczyć zwiększoną obsługą maszyn pod wpływem ruchu roboczego.

W latach następnych wartość naszego wy twórstwa bawełnianego znowu olbrzymieje dzięki wysokim cenom towarów i w 1908 r. wynosi 103.506.099 rb., znaczy, że w porównaniu z 1870 r. t. j. w ciągu lat 38 okresu wielkoprzemysłowego wartość wytworu wzrosła przeszło dziesięciokrotnie.

Tylko ilość fabryk stale zmniejsza się; gdy w 1870 r. kraj nasz posiadał 393 fabryk bawełnę przerabiające, w 1887 r. mieliśmy 240 fabryk, w 1897 r. — 113, a w 1908 — już tylko 76, czyli ilość fabryk w okresie od 1870 do 1908 r. t. j. w ciągu 38 lat zmniejszyła się przeszło pięć razy, co należy tłómaczyć ogólnymi warunkami ekonomicznymi sprzyjającymi zwłaszcza w przemyśle bawełnianym pochłanianiu drobnych i średnich przedsiębiorstw przez wielkie.

Ze wzrostem wartości wytworu widzimy ogromne zmiany w kierunku ześrodko-wania wielkoprzemysłowego (koncentracyi wielkoprzemysłowej); gdy w 1870 r. na jedną fabrykę przypadało przeciętnie 26.007 rb. wartości wytworu i 34,63 robotnika, w 1887 r. przypadało już 171.146 wartości wytworu i 95,24 robotnika, w 1897 r. przypadało 824.239 rb. wartości wytworu i 389,23 robotnika, a w 1908 r. przypadało 1.361.922 rb. wartości wytworu i 739,25 robotnika.

Tablica IV.

Statystyka przemysłu bawełnianego w Królestwie Polskiem.

Okresy

Lata

Ilość fabryk większych

Ilość fabryk mniejszych i warsztatów pojedynczych

Ilość fabryk ogólna

Ilość wrzecion przędzalnych

Ilość wrzecion nitko wniczych

Ilość krosien tkackich

Liczba

robotników

Przeciętna liczba robotników na jedną fabrykę

Wartość wytworu w rublach

Przeciętna wartość wytworu w rublach na jedną fabrykę

Przeciętna wartość wytworu w rublach na jednego robotnika

Lata

Okresj^

Ręko- 1820

dziel- do niezy 1840

Nieliczne dane statystyczne, dotyczące okresu rękodzielniczego, mamy w pracach Franciszka Rodeckiego „Obraz statystyczno-geograficzny Królestwa Polskiego“ Warszawa 1830, Oskara Flałła „Opis miasta Łodzi“ Warszawa, 1853 i innych.

1820

Ręko-do dziel-

1840 niczy

1840

27.300

1841

1845

Przejściowy

1850

1854

1855

1856

1857

1860

1864

2.524

2.192

2.086

2.189

2.437

3.857

1.975

2.583

2.299

2.222

2.303

2.594

4.065

2.100

61300

107.236

79.309

1865

116.236

122.236

1866

1.866

1867

1869

974

1.086

9.754 14.326 6.944 10.400 6.632 11.400 5.430 -9.823 7.928 14.387 9.408 17.044 7.521 11.867

-    12.725

-    9.578

-    11.763 13.387

h⁵    I    P¹    I    P¹    i- P¹    P¹    **    P¹    I

CO    h-k    O)    ^ Ol    IO    M    W    Ol

CO    CO    Ol    (D O'    <1    W    (O    Ci

2,532.000

2,549.000

2,064.000

1840

1841

1845

187

262

294

290

325

475

352

394

637

693

607

1850

1854

1855

1856

1857

1860

1864

1865

1866

1867

1869

Przejściowy

1870

393

289.450

1871

1872

1873

10.499

9.018

7.565

1874

1875

1876

2.409

1878

Wielko = przemysłowy

1880

1884

1885

1887

1890

1891

1892

1893

1895

1896

1897

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1905

1906

1907

1908

1908*)

3.881

3.921

3.449

3.814

240

94

136

114

117

76

147

113

62

64

67

71

72

74

74

76

73

76

76

385.450 216.640

397.450

449.582

467.582 505.622

472.809

936.956    69.452

1,043.905    81.414

1,086.052    80.788

1,090.338    135.254

1,111.317    141.922

1,112.843    142.914

1,073.095    127.138

1,119.287    147.424

1,104.099    154.123

1,111.273    154.671

1,389.091    193.338

10,220.901    26.007

10,433.074 11,918.074 12,214 574 11,992.000 13,209.000

4.417    15.589    6,47    11,994.860

26,390.000

—    19.576    5,04    30,855.800

26.934    7,81    44,886.000    13.014

10.572    31.418    8,24    41,871.000    10.981

-    22.858    95,24    41,075.000    171.146

20.009    212,87    31,495.000    335.054

26.307    161,39    47,600.000    292025

—    44,844.000    393.369

23.115    197,56    50,000.000    427.351

—    30.139    396,56    47,967.451    631.151

-    34.482    234,57    49,412.219    336.138

43.644    389,23    93,139.000    824,239

23.169 44.990 725,65 70,346.116 1,134.615 700,16 72,652.013 1,135.188 692,62 76,988.150 1,149.077 664,86 77,928 305 1,097.582 691,27 88,421.212 1,228.072 654,55 90,349.551 1,220.940 686,66 83,671.099 1,130.690 715,04 89,781.417 1,181.334 782,81 101,241.026 1,386.863 739,25 103,506.099 1,361.922 924,07 129,382.624 1,702.403

13.605

19.894

20.091

18.574

17.377

20.634

17.495

24.089 44.810 25.292 46.405 25.799 47.205 26.344 49 771 26.260 48.437 26 203 50.813 26:641 54.343 26.891 57.145 26.215 56.183 32.769 70.229

994

1.323

1.615

4.979

7.950

751

524

593

658

690

640

769

1.508

1.576

1.667

1.333

1.797

1.574

1.809

2.164

1.591

1.433

2.134

1.564

1.622

1.659

1.651

1.757

1.865

1.647

1.652

1.772

1.842

1.842

1870

1871

1872

1873

1874

1875

1876

1878

1880

1884

1885

1887

1890

1891

1892

1893

1895

1896

1897

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1905

1906

1907

1908

1908

Wielko-przemysłowy

*) Podwyższając ilość wrzecion przędzalnych, nitkowniczych, ilość krosien tkackich, liczbę robotników oraz wartość wywozu o 25%.

— oznacza brak danych statystycznych.

w Łodzi

Lata

Dane te świadczą o bardzo szybkim wzroście przedsiębiorstw wielkich i zanikaniu mniejszych.

Wracając jeszcze do tablicy IV przedstawiającej nam rozwój przemysłu bawełnianego w Królestwie Polskiem, widzimy, że gdy w 1870 r. jeden robotnik wytwarzał przeciętnie rocznie za 751 rb., wydajności jego pracy w 1908 r. wzrosła do 1842 rb., czyli blizko 2 7₂ raza w ciągu lat 38, co świadczy o nieustannem stosowaniu w tej gałęzi przemysłu najnowszych udoskonaleń technicznych.

rb., czyli 95%, z tego na miasto Łódź przy-przypada 56,744.828 rb., czyli 60% wartości wytworu całej gubernii.

Zdumiewający rozwój przemysłu bawełnianego w Łodzi uwydatnia nam tablica VI.

Tablica VI.

Wartość wytwórstwa bawełnianego

w całym kraju

Ruble

O szybkim rozwoju naszego przemysłu bawełnianego sądzić także możemy po ilości narzędzi pracy, użytych różnemi laty do wytwórstwa bawełnianego.

Weźmy n. p. pod uwagę lata 1876 i 1908 i porównajmy ilości czynnych w latach tych wrzecion przędzalniczych i krosien tkackich.

1840

1850

1865

1870

1873

1878

1884

Tablica V.

1899

1900

1901

Lata

Ilość

wrzecion

przędzal

niczych

Ilość

krosien

tkackich

1902

1903

1904

1905

1906

1876

216.640

4.417

1907

1908

1.102.871

1.744.000

3.500.000

7.796.000

10.734.025

18.754.030

28.905.470

49.052.059

50.139.637

53.891.337

50.685.204

56.527.291

57.355.673

53.884.231

51.960.546

57.656.544

58.744.828

2.522.000

2.673.000

5.010.456

10.220.901

12.214.574

26.390.000

44.886.000

70.346.116

72.652.013

76.988.150

77.928.305

88.421.212

90.349.551

83.671.099

89.781.417

101.241.026

103.506.099

1908

26.215

593%

513%

1.111.273

Stosunek procentowy ilości narzędzi pracy 1908 r. do 1876 roku .

Cyfry powyższe pouczają nas, że w przeciągu 32 lat (1876—4908) ilość wrzecion przędzalniczych, czynnych w Królestwie powiększyła się przeszło pięć razy, ilość zaś krosien tkackich wzrosła bez mała sześć razy, co należy tern tłumaczyć, że gdy przędzę wyrabiano już tylko mechanicznie, krosna tkackie ręczne długo jeszcze współzawodniczyły z mechanicznami, skutkiem taniości utrzymania, a więc i siły roboczej.

Przemysł bawełniany w Królestwie Polskiem ogniskuje się w guberniach Piotrkowskiej, Warszawskiej i Kaliskiej. Z ogólnej wartości wytworu tej gałęzi przemysłu naszego, wynoszącej w 1908 r. rb. 103,506.099 przypada na gubernię Piotrkowską 98,579.126

Dane powyższe pouczają nas, że gdy wartość wytwórstwa bawełnianego Łodzi w 1840 r. wynosiła 43% ogólnej wartości wytwórstwa, w 1908 r. wartość ta wynosi 57% wartości wytwórstwa w całym kraju, gdy wartość wytwórstwa bawełnianego Łodzi w okresie 68 letnim (1840—1908) wzrosła 53 razy, też wartość w tymże okresie czasu wzrosła w całym kraju 41 razy; znaczy to, że przemysł bawełniany w Łodzi rozwija się intenzywniej, aniżeli w innych miejscowościach kraju naszego.

Na zakończenie należy nam wspomnieć o olbrzymim rozwoju Towarzystw Akcyjnych w przemyśle bawełnianym Królestwa Polskiego, których wartość wytworu w 1908 roku wynosiła 83,214.777 rb. t.j.80% ogólnej wartości wytwórstwa bawełnianego w całym kraju.

Literatura przedmiotowa i źródła.

Ludwik Wolski: „Główniejsze wiadomości statystyczne o Królestwie Polskiem na zasadzie akt urzędowych“ w Kalendarzu Obserwatoryum Astronomicznego Warszawskiego z 1857 i 1858 r.

„Zbiór przepisów Administracyjnych Królestwa Polskiego“. Wydział Spraw Wewnętrznych i Duchownych. Przemysł i Zakłady przemysł posiłkujące. Część 2. tom I, 1866 r.

Dominik Bociarski. „Rys statystyczny przemysłu Królestwa Polskiego“ w Bibliotece Warszawskiej z 1873 r.

Witołd Załęski. „Statystyka porównawcza Królestwa Polskiego“ 1876 r.

Henryk Nagel. „Rys przemysłu tkackiego w Królestwie Polskiem od 1815 r.“ w Ekonomiście z 1880 r.

J. G. Bloch. „Przemysł fabryczny Królestwa Polskiego w okresie X-letnim od 1871 do 1880 r. z uwzględnieniem stanu jego poprzedzającego“ 1884 r.

„Memorjał przemysłowców łódzkich do Ministerjum Finansów“ 1886 r.

Witold Załęski. „Zarys statystyczny przemysłu i handlu Królestwa Polskiego“ w Ency-klopedyi Handlowej 1891 r.

Róża Luksemburg. Die Industrielle Entwickelung Polens“ 1898 r.

Henryk Radziszewski. „W naszych sprawach“ 1900 r.

Stanisław Koszutski. „Rozwój przemysłu wielkiego w Królestwie Polskiem“ 1901 r.

Witołd Załęski. „Królestwo Polskie pod względem statystycznym“. 1901 r.

„Trudy Warszawskawo Statisticzeskawo Komiteta dla X gubernij Carstwa Polskawo“. Wypusk XXIX, Fabriczno-Zawodskaja i Ku-starnaja Promyszlennost’ w X gubernijach Carstwa Polskawo za 1901—1906 gody 1907.

Dane statystyczne łaskawie udzielone mi przez p. p. starszych inspektorów fabrycznych gub. Piotrkowskiej i Kaliskiej oraz p. p. Dyrektorów fabryk gub. Warszawskiej.

HRdlica v^kreSlna

SkZENyS-LvTBmELNlANEQO wgul. ^PIOTRKOWSKIEJ

■w OKKESIłX-LETNIZ\ ODfit.ld99DOK.I908

PODŁl/ą Ź/tÓDEt V/tlEDOWYCH Vdt,o i-drt.

ADAM T^OdANOWö^l .

^PoDZ/A-LKA _

MmunlyfvoRj/ittiłup/ Ąę/t

goei

ho

••

c-

r*

ho

••

(tniaNidWNidg    rJ

WTÜlMlVTQJZ6d U0/03ZW 1X017 VAAZI/y *% mnp7_

«n

uęśą?ł.JĆPZM ilości wßzcc/ü/z MTKOvuiaycn

p    liWKiarwocLN).

Uo

F°

19

L iKrzm LICZB/ QOßOTMKOV

oĄ

V»

hjÜZyiA ILOŚCI KQOS/LN TKACKICH

zsor

FjJÜZM ILOŚCI rABf&K

t\

V»

1907

9061

ęo6/

isoL

1905

woz.

1061

0061

PODZ/ALKĄ.

läj/ff

LATA.

_36924094

mcm

70369903

1042673J

10272ĆJ

liisoi

um\

1007    79^8 1-

IPODZIALKA

906/

es

11779391

93003.9/6.

yj.omso

msoyL

7050600?

__mim*t~

L 97m _

-tom//

7w/?.96‘

-70730/±

13ZSOZ

7/176/6

2wm\

726022

y4£/?_

pióbr-

23203-

00.7.971    -

moi

.0051

1905

190L

1(7363

-23400.

1905

YsoJL

tum

190Z

\443fi7_

172772

A-

1901

lĄ

100572030

SOä J50

aauti

Ol

' JUJŚL

25m\

1900

śFbdzidha dh hczytvej ilofctjnltryk . . 1 :JZ, . O-hdzidlü dla h/gywe/ ilojci krosien Hxtdäck■■■    1:300..

/    / ilości wrzecion p/-zqhalm.1:2öO O. i >    , liczby robóbuków:    1:500.

/    / ilości wrzecion nilkowiiiczyc/i 1:700    ,    ,    , twfości^mTi wrdtkh/J/fóOOOO..

ÓTAZYÓTJKA PKZTHMLY BAWELmNEęu

1ö99dor.W0ö,

u/pub. iPtOTRKßWöK/Et/ iv oAreß e DC-leihim odr.

jjodfuo irode f urzędowycĄ. *

1907

7.0

■ /omos must

/1160 t \ /4SL49 I

23207

*25930

Mum

am

34393

96624934

1906

190S

1905 ' 1906

13061

WO/

70

60

60

99

33

67

006/ I 669/

Lata

1012673

737902

mono

mono/

1/7001

nowo 1

1013010

0/01/7

733032

07021/

. 2 6'022

796/6

23690

23203

25304

24.073

nnz

smr

337/37,93

mi.VM

m.m/

tm 7

43023

80563305

uvyuoo mmoi'a

ttiOMOSl

«»

16719077

69

999330

mos

23269

4-3200

37

3361/2

00799

/cm

wm

\ä7av7&w" iswiuM oSa/t/v/t v/vrzvj;

cool

>•

X/zzyvA juosa iMzeciod ppziüzalwi.

(i5PIMSPWtX.UZ)    K

\«v

20C\

Tn^^AIH/A/MWtf £823/1 WAZ&y (xuaMmdüfAZ)

mz/M M09Z0C! ü.m v/KZvy

\00A

7J122311

J&zyM ilości Km/syrmK/m^

' -*1

7ÖQ9

rJOoDZIMSA

i yio/cja'orjh

Jini 'urzeum przfdutltncycl.    ■

JJlotc trzecim mtkomiąydi.. . ■ ■

Jłosc krosien tkaćkich . .. .

VjjpQSC jyyttvoru w mi/acK 7^.jo9J72090 ; 70306993

# m MUC 0TATY5TYCZ./VE l/DZJCL/L M/ LA5MW/E P A.E<$CTtf/CW. ÓTAMSZ.Y iNiPBCm fABRSCZAY QUB PtOTfltYOMSKlB

' • MV3VJ 10(07/ v/wzvy

LAl! A~

■    \iy,'■><■■■ a>:*‘v>s

... ; •

...

> A

W;;:-'.

.• -v- '**••

"4"

:

;‘.V

;

\

•;

;

i

:

• V

• i

V

'

' i'

: ¹ :

, V .. ;

f )

:

i

:

i

s

P0D2.lAi.KA_

_T

/■as? /gf?4 /gg?

TT

«•'

Tm

Wjfe*».8.aSb VX2&MPKZOXAUOMt

fiHHHSPtffDLUf)

-^zbssüe'^Xtam tum vn/iao/r imnMczot

/j Jw    JZjmfWSUHDCUHJ

•JttoM un&Jiai&ABiar

SS

*S1Ü

1LQP KROytJf TXAZ2CX-

-LATA

-Jo

1908

poei

ra

—ffüTj

®SL

T- :

=F

=±

1902 1903 >9 00 /SOS 1900 1907

—    —1«^,~    "/yy_ i'«*ł

—    -J(W |*w -HM *(W /4w/< <M/WJ»łj«łJirti«l;«<•■»

T»<»1(SWą»tTj/<JWW

.rrsSS

.-.w.".'; * «K/¥ 7.WU<W

«K

Wk/tftAk*. w Lin* 1910 «v.

■’-zT

-3-4-

1399 1900

mm

rt

TABLICA WyftRESLNÄ

.-*61

GQ

iö

'S

*5

wj

■s

U*Ł. O Ivt-

iaio~\ONVf>cAj_L wvav

l-

.!!!4

es

*1

■ -i

-4----M®

Sill

isst IS9i 1698 iS95 1896

rd

U*

pjiuji

iT-V

.....Hł

at

sei

ztz

■t

-rrr

«TTTT

s:

JCazyva ilqp pabpyk

Statystyka PrzläyslvBa\/llh/anlgo vKkolestuil <Polskilm .

¥47«

“S

«mi *i> uL>

ggss&i J J I, , , ..Bl_,_,_T 1,i,

-' ............;.f;:s ¥¥T. ;ś.:. v:. ' ueST-MSiS.

1»:^ l^-;., .A.T. jw, .TW, ,vWT^    -«    ..T«. ^

u-r ...

tsu«J 4>r*~,2»„    ..*/ iJrO-j^JxxluyijL.-»..- ..! uulKi.-uyjm~uyu-A-n- 4.755^/,V‘W’VW    SW    “SWfS_

~3&T iSHM&$*rrju< >»T    __

- öwiäiZÄTMk JLuia+Ä jÓińfjfyitoyJi    _____

'S"6 tan /sso

ijnfJzdntnycA 1:200Q4esß vrrzedon wtinrucyĄ l'ZOOJojcikrcytn Ąt:{iĄ:1.200;/icdy roźofoĄir 1:200;nuic-r.wyüvorv w r.i/ae.h- 1.UQ000.

tsss

tau 1874

u fr m; taro

J&ZyUA LICZBY ĄOBOTMHĆUF

XftlYM lUgCI KROy&t TtyCKKlt+»u--

, ™"£™    -4«

<654

/bJnjftj Yh J-ny»y._ 'loci fäbryk /.'ff; i/%a

!‘-v

ES

!>

mft*n !•<*» I •*»

/5tv* j~ >y»p 1 <sar | isas

A. 2. £L J <s C 1 O W y.

HJO

■tzLM.W.

*B!g*

OKSLE.S Y .

-Tat*-

IŚŚL

:szr

fcśil

ls;

ü3

«g< I .•»•?[ .t?* w; *»y.

K±sy±? '£^*~

-łw    w:^zz/:h .

OvtfrABVK AN&jnw/. 'vwwDvmrq^ JLOSC FABRYK OOÓLHA ,    .    .    .

:~Zr*9C»:boOj~$ <*>0

— NgU«"» — - »ü-L=

dBÜjluv f Uśr-K&jj .JE*—«g-ä ».«**»■■ .

^ÄVe?^cv «e    TjQu&te

i'*r*/&* r“* »Php*

aw .    Wfcw    'grus$:'nF''-

__m?/. • ynvr^    'S»    ł'*’-,

__ttti»™iBrfi"rvw9rtrmpryr,^ frv*c&

uw ■ß*>v’~v    », --<yya.'    .-    <_ Ss'’SST w.'fc

_aapsgfry

___ _. „    jgg; WŁm.

•?«»*••- ^atsj^t33z^f"n£, i&xerr'ivsf—

_v___ 3ŁZJB5LBBSL-.

_____tii-/: •• :,    ■•*•;:..■ .-Va---    .........;ui^j-yr--y._:»•

T?^TrSTrS^^r:ss:ss::"^:;S;^S^■::5SS";:r::I:s:"S^

2i&fł . cJe

SS

JlOiĆftfPillH 7\AC\UH .... LlClBAAOeOTHOVS* .... V<*7-oy wyyK^v yĄyOLACrt.

VV-A® /

i/ptTERATYXA.

jŻ/tdoŁA ;

; i lifi-

■; filfims

.'■ffflfilülr .

DR. KASPER WEIGEL.

Wykreślny sposób rozwiązywania równań normalnych z dowolną dokładnością wyznaczenia tak niewiadomych, jak i ich błędów

i błędów ich funkcyj.

Wstęp.

Mimo to, że rachunek wyrównania nastręcza nam wiele sposobności do używania metod wykreślnych, posługują się niemi miernicy niechętnie i tylko w wyjątkowych wypadkach.

Przyczyną tej dotychczasowej niechęci do wykreślnych metod wyrównania u mierników jest po pierwsze: okoliczność, że instrukcja poligonalna¹) dopuszcza tylko w pewnych wypadkach i to dość dowolne wyrównanie wykreślne, po drugie: że te metody wykreślne, które dają wyniki zgodne z metodą najmn. kwadratów dotyczą tylko trygonometrycznego oznaczenia punktów przez wcinanie i choć dają geometryczny obraz całego wyrównania, pochłaniają jednak zwykle prawie tyle czasu, co wyrównanie rachunkowe.

Natomiast są one bardzo interesujące ze stanowiska czysto teoretycznego, gdyż pouczają nas o przeróżnych analogiach, jakie zachodzą pomiędzy rachunkiem wyrównania, a pewnymi zagadnieniami z dziedziny mechaniki, a w szczególności statyki.

Zajmując się jednak tą sprawą bliżej²), doszedłem do wniosku, że chcąc zastosować

x) Instruktion für Polygonal (Theodolit-) Vermessungen. Wien 1904.

²) Wykreślne wyrównanie przy trygonometry-cznem oznaczeniu punktów przez wcinanie. Czasopismo Techniczne r. 1910. Str. 156. (tegoż autora).

wykreślne metody wyrównania do spostrzeżeń dowolnej kategoryi, a nie tylko przy wyżej oznaczonem zagadnieniu, należy porzucić dotychczasowe sposoby polegające na przekształceniu równań normalnych na analogiczne o znaczeniu statycznem i t. p. i opar-tem na tem całem wyrównaniu, natomiast zająć się bliżej sprawą wykreślnego przedstawienia i rozwiązania już samych równań normalnych o dowolnej ilości niewiadomych.

Sposób, który tu przedstawię, spełnia właśnie tak postawione zadanie, przewyższając przytem rachunkową metodę tak pod względem oszczędności na czasie, jak i (w zwykłych warunkach) na dokładności, gdyż pozwala na wyznaczenie niewiadomych, ich wag i wag ich funkcyj z dowolną dokładnością.

I. Opis i uzasadnienie wykreślnego wyrównania.

Jak wiadomo polega wyrównanie spostrzeżeń pośredniczących, zawarowanych etc. na ustawieniu na mocy równań błędów odpowiednich równań normalnych, rozwiązaniu ich podług niewiadomych i wyznaczeniu wag niewiadomych, lub wag ich funkcyj.

Dla uproszczenia opisu i odpowiednich wzorów ograniczę się do uzasadnienia wykr. wyrównania spostrzeżeń pośredniczących o jednakowych wagach.

[pab], lub [^]    (dla zawar.), jak

[a b]

[a aj

|al]

[a a]

tTr

c.l]

[bb.l]

[bb.l]

0.

nam

i?

Wj

Cl

[ab] |ab]

[aa] ,

[ab] [ac] . [ab] [al]

[aa] .

Z tych samych powodów będą odcinki CC’, CC”, CC ”, a następnie LL’ LL” i LL”’

[ab] [ac|, |ac| [ac|,

[aa]

[aa]

Jeślibyśmy mieli wyrównywać spostrzeżenia o wagach różnych, należałoby tylko zmienić współczynniki [a aj, [ab] na [pa a],

również przy wyrównaniu spostrzeżeń zawa-rowanych wyrazy [a 1], [b 1]... na .. cu₂ ..

Wiemy, że system złożony z fi równań normalnych można zastąpić (i zredukowa-nemi równaniami normalnemu, których wyrazy wolne będą miały znaczenie spostrzeżeń zupełnie równowartych danemu szeregowi spostrzeżeń i z niego utworzonemu systemowi równań normalnych¹).

Każde z równań normalnych o [i niewiadomych przedstawia nam geometrycznie utwór analogiczny do płaszczyzny w przestrzeni trójwymiarowej, a że przechodząc na zredukowane równania normalne mamy w każdem następnem równaniu o jednę niewiadomą mniej, tak że wreszcie ostatnie zredukowane równanie normalne posiada tylko jedną niewiadomą, będzie ono przedstawiało geometrycznie odcinek w przestrzeni jednowymiarowej.

Napiszmy zred. równ. normalne w następującej formie (n. p. dla 3 niewiad.):

[a c |

[b 1 • 11

[cl -2]

Z tego sposobu przedstawienia zr. równań norm. wynika, że jeśli potrafimy przedstawić wykreślnie wszystkie współczynniki przy niewiadomych aż do ostatniego, który to wyraz z ujemnym znakiem przedstawi odcinek odpowiadający ostatniej niewiadomej i będziemy idąc powrotną drogą wykreślnie mnożyli odpowiedne współczynniki z odpowiednimi znanymi nam już niewiadomymi, otrzymamy po kolei wszystkie niewiadome jako sumy poszczególnych odcinków, uwzględniając oczywiście przytem im przynależne znaki.

Wykres któryby odpowiedział powyższym wymogom, przedstawi się zdaniem mojem najprościej w formie następującej.

!) F. R. Helmert. Ausgleichungsrechnung nach d. M. d. kl. Qu. Lipsk i Berlin 1907 str. 213.

Na prostej AM (patrz fig. 1.) odcinamy w skali dogodnej dla naszego przyszłego rysunku od punktu A ku punktowi M wielkości [aa], [ab], [ac] i [a 1], (przyjąwszy, żernamy tylko 3 niewiadome) znajdujące się w pierw-szem równaniu normalnem i oznaczamy końce tak powstałych odcinków przynależnymi im literami wraz z odpowiednim znakiem.

fig- ¹

tf

„A'

Następnie oblieramy punkt O na prostopadłej w punkcie A, opuszczamy z punktów ab, ac i al prostopadłe do przecięcia się z prostą O aa i tak otrzymane punkta przecięcia ab’ ac’ i t. d. odrzutowujemy na prostą O A, otrzymując punkta B, C i L. Łącząc następnie punkt O kolejno z punktami ab, ac i t. d., otrzymamy na prostej B ab’ odcinki BB’, BB” i BB”’, które,

jeśli przyjmiemy, że długość O A równa się jedności, będą odpowiadały na mocy podobieństwa trójkątów wyrazom

[aa]

odpowiadały wyrazom

[ac] [al]. [ab] [al]. [ac] [al] . [al] [al] [aa] [aa] [aa]    [aa] .

Mamy więc wszystkie wyrazy potrzebne do redukcyi drugiego równania normalnego (i to niektóre z kontrolą) przedstawione jako odcinki. Samo zaś pierwsze zredukowane równanie normalne przedstawiają nam odcinki OB, O C i O L, z których każdy na-

leży jeszcze pomnożyć przez odpowiednią niewiadomą. Pierwszy ten wykres nazwijmy literą „a“.

Przejdźmy teraz do wykreślnego przedstawienia drugiego zred. równania norm., które napiszmy w formie następującej:

[bl.l] ₍₎

[bb.l] ~

[bc.l]

[bb . 1]

Na prostej Aj Mj odcinamy od p. Aj ku punktowi Mj w tej samej skali co przedtem wyrazy [bb], [bc] i [bl] i odejmujemy od nich wykreślnie z uwzględnieniem znaków

[ab] [ab]

odcinki odpowiadające wyrazom

[aa] ’

Wreszcie otrzymamy przy pomocy odpowiednich odcinków „a“ i „b“ trzeci wykres „c“, na którym będzie (patrz fig. 3.) uwidoczniona ostatnia niewiadoma z jako odcinek 0₂L₂.

fig- 3.

,,/C /

'Mis i

—M*—

[ab] [ac] j [ab] [al]

[aa]    [aa] ,

otrzymamy tedy (patrz

ii"

f.

,,

fig. 2) na prostej A₃ M₃ odcinki przedstawiające wyrazy [bb . 1], [bc . 1] i [b 1 . 1]. Następnie obieramy tak samo jak poprzednio punkt Ox, który łączymy z punktem bb.l. Na, w ten sposób otrzymaną prostą rzutujemy 11 do Aj Oj punkta bc . 1 i b 1 . 1 otrzymując p. bc. I’ i bl. 1’, wreszcie przez odrzutowanie tych ostatnich na prostą Oj A otrzymujemy punkta C₃ i Lj i odcinki OjCj i 0₃ Lj. Łącząc wreszcie punkt 0₃ z punktami bc.l i bl.l otrzymujemy na prostych cTT’ i Lj bl.r odcinki Cj C\ C₁C\ j i Lj L”j, które nam przedstawiają

jbc . 11 [bc . 1]

jL_

Ponieważ trzecie zred. równanie norii, musimy

malne opiewa: z j

[c Ł2]

r c-

|cc . 2|

znaleść odcinki |cc.2| i |cl.2|, a następnie

[cl. 2] |cc. 2J.

Rozwińmy oba te symbole na poszczególne człony, to otrzymamy:

odcinek przedstawiający nam iloraz

w pewnej skali wyrazy

[bb.l]

[cc . 2] = [cc|

[ac] [ac]

[bc.l] [bc.l]

[bc.l] bl.l] [bc.l] [bl.l] . [bb.l] bl.l]

[aa]

[bb. 1|

[bb.l]

fig. 2.

[bb.l] '

[ac] [al]

Gs

Mą

2>2.ą

Drugie zred. równanie norm. mamy znów dane odcinkami Ot C₃ i OjLj. Wykres ten nazwijmy literą „b“.

[bb.l]

[bc.l] [bl.l] [bb.l] ‘

[cl. 2] = [cl]

Po naniesieniu więc na prostej A₂M2 odcinków [cc] i [c 11, należy od nich algebraicznie odjąć odcinki CC” i CC’” zawarte w wykresie „a“, następnie odcinki CjCj’ i CjCj” zawarte w wykresie „b“, a otrzymamy wedle powyższego wzoru odcinki odpowiadające wyrazom [cc. 2] i [cl. 2]. Jeśli wreszcie z punktów c 1.2 poprowadzimy równoległą do prostej A₂0₂ aż do przecięcia się z prostą 0₂ cc. 2 i tak otrzymany punkt c 1.2’ odrzucimy na prostą 0₂ A₂, otrzymamy na niej punkt L₂. Odcinek 0₂L2 będzie nam przedstawiał niewiadomą z ze znakiem ujemnym (co do skali w jakiej go należy odczytać, patrz późniejszy rozdział o pow.ększeniu dokładności niewiadomych i ich wag).

Aby przy tworzeniu odcinków odpowiadaj ących wyrazom zr. równań nor

ia a |

malnych nie było potrzeba wypisywać odpowiednich wzorów i dopiero wedle nich owe odcinki tworzyć, podaję następującą regułę (na przykładzie):

Chcąc n. p. utworzyć odcinek odpowiadający wyrazowi [de.3| czwartego zred. równania normalnego, odcinam na prostej A₄M₄ wyraz [dej i odejmuję od niego algebraicznie odcinek, który w wykresie „a“ odcina nam prosta O ae na prostej Dad’, a następnie odcinki, które w wykresie „b“ odcina nam prosta Ot b e. 1 na prostej D₄ bd’. 1, a w wykresie „c“ prosta 0₂ ce . 2 na prostej D₂cd.2\

Szematycznie napiszemy to tak:

ad i ae

Po wyznaczeniu niewiadomych należy wyznaczyć jeszcze ich wagi, luh nawet wagi ich funkcyj.

i"

A,

-M,

T“i

C-rH

[de. 3] = de —

N Ö

*3

• o

o

bd.1 i be . 1

L.L

cd.2 i ce.2

Gdy, który z wyrazów zawartych w klamrze jest równy zeru, odpada szukanie odpowiedniego odcinka w przynależnym wykresie.

Mając wreszcie wyznaczoną ostatnią niewiadomą z, otrzymamy przy jej pomocy niewiadomą y z wykresu „b“ na podstawie równania:

Jak wiadomo możemy przedstawić niewiadome x, y, z.. . jako linijne funkcye wielkości 1₄ 1₂.. nad któremi czyniliśmy nasze spostrzeżenia, a ponieważ równania błędów przedstawiliśmy w formie:

+ al = <5,

przeto i kształt owych funkcyj będzie ogólnie następujący:

ax

by -f- cz

[bc-1] ₇

[bb.l]

[bl • 1]

[bb . 1]

= 0.

óx

czyli

lub

ólt

li +

öx

óx

öl₂ ¹² ^ ól₃

[b c . 1] -j- [b 1 .1 ] z

[bb.l]

Nanosimy więc odcinek z od 0₄ ku An prowadzimy równoległą z tak otrzymanego punktu Z₄ do prostej A₁M₁, a prosta 0₄ bc . 1 odetnie nam na niej długość Z₁Z’₁, która odpowiada wyrazowi z [bc.l|. Odcinek ten dodajemy algebraicznie do odcinka A₄ b 1. 1 i z w ten sposób otrzymanego punktu na prostej A, M₄ (zaznaczywszy przy mm znak alg. odcinka = {[b 1.1] 4- [b c . 1] z }) opuszczamy prostopadłą do A₁M₁ aż do punktu przecięcia się z prostą 0₄ [n b . 1]; odrzuciwszy wreszcie ów punkt na prostą ()₁A1 otrzymamy odcinek y (licząc od punktu 0₄), którego znak będzie przeciwny znakowi odcinka {[b 1.1] -J- [b c . 1J z}. (patrz fig. 4).

Analogicznie otrzymamy przy pomocy niewiadomych y i z z wykresu „a“ niewiadomą x.

x -Ą- a₄ 4 -f- a 2 4 -j- ct₃l₃ -f- ... ö x

jeśli wyrazy nazwiemy przez a.

Nazwawszy my napisać    (n. p. dla 3    niewiadomych):

-    a:    =    oą 4    -f-    oj₂ 4    -f    ct₃ l₃    =    [a lJ

—    u    ⁼⁼    os ₂ 4    —4    (4 4    ~j⁻    ßs 4    ⁼—¹    \_ß 4

⁼    4    t    72 4    ~h    73 4    —    [7 4

a oznaczywszy średni błąd spostrzeżenia l o wadzie = 1 przez s₀:

= 0,

ÓJL

dZ

d/

= y, może-

E = \a a I £₀²

E~ = [/? ß\ f₀² lub p-

¹ y

K = [7 7] h>²,

\a a I

[ßß]

pj = [7 7j-

Pod E należy tu rozumieć średni błąd odnośnej niewiadomej, a przez P. jej wagę.

Jeśli następnie przejdziemy do Ef, śr. błędu funkcyi niewiadomych x, y, z, to kwadrat jego przedstawi się następująco:

pi

a że

öF _ ÖF. öx , óF. di] d/i öx d/i

lub

dF

óy d/j

óF. _dr óz d/i

fi . «i 4- f₂ ßi 4- f₃ yi ,

otrzymamy, zastępując pojedyncze kwadraty średnich błędów ą² przez £₀², wedle wzoru s ²

—, po odpowiedniem uporządkowaniu Pi

całego wyrazu następujący wynik:

dli

£i² =

Jak więc widać, można przy pomocy już istniejących wykresów „a“ „b“ i „c“ wyznaczyć odcinki odpowiadające powyższym

wyrazom, a więc E“ i -jj—.

Sposób ten polecam przy wyrównaniu spostrzeżeń zawarowanych i wówczas, gdy zależy nam na wyznaczeniu śr. błędu funkcyi niewiadomych, a nie śr. błędów samych niewiadomych.

Omówimy teraz bliżej sposób wykreślny służący do wyznaczenis sum [aa], | a/5] i t. d.

Dla ich wyznaczenia mamy wedle Hansena (dla 3 równań norm.) trzy grupy po trzy równań dla wag:

f[aa] tt² + 2 [aß] f, f₂ -j- 2 [ay j f, f8 l    + [ßß] f₂s +2[/?y]f₂f₃

+ [yy] f22

• £o²,

[    [aa]    [aa]    -j-    [ab |    [aß]    -j- [ac] [ay] — 1=0

1)    i    [ab]    [aci]    4-    [bb]    [aß]    -j- [bc] [ay]

I    [ac]    [aa]    -f    [bc]    [aß]    + [cc] [ay]

a odwrotność wagi funkcyi: 1    _ \aa\ ft²

Pf

2 [aß] f, f2 m fa

LC LC

t-b jr*

[yyj f₃²

Po wyznaczeniu wielkości sum [aa], [a/3] i t. d. i £₀ mamy wszelkie dane do obliczenia śr. błędów niewiadomych i ich funkcyj.

Sumy owe [aa], [aß] i t. d. wyznaczymy wykreślnie sposobem analogicznym do sposobu rachunkowego Hansena¹). Sposobu tego będziemy używali przy wyrównaniu spostrzeżeń pośredniczących.

Przy wyrównaniu spostrzeżeń zawaro-wanych natomiast, będziemy się posługiwali wykreślnym sposobem opartym na następujących wzorach²):

([aa]    [aß]    +    [ab]    [ßß]    4-    [ac]    [ßy]

2)    [ab]    [aß]    +    [bb]    [ßß]    +    [bc]    [ßy] — 1=0

[    [ac]    [aß]    +    [bc]    [ßß]

|    [aa]    [ay]    +    [ab]    [ßy]    -f    [ac]    [yy]

3)    \    [ab]    [ay]    -f    [bb]    [ßy]    -f    [bc]    [yy]

[bc] [ßy] + [cc] [yy] — 1 = 0

[cc] [ßy]

ac] [ay]

Dla wyznaczenia 6 niewiadomych [aa], [aß] i t. d. użyję trzech zred. równ normalnych trzeciej grupy, dwóch pierwszych zr. równ. norm. drugiej grupy i pierwszego zr. r. n. pierwszej grupy.

3) [ay] -f

[ab]

[aa]

[ßy\ +

[ßy\ +

[ac]

[aa]

[bc • 1]

[bb . 1]

[yy] = 0

[yy] = 0

U²

[aa]

[f₂ • 1]

f*²

Pf

[aa]

[bb . 1]

[f₂ • 1]

IŁJJ

[bb . 1]

[cc . 2]

[f₃ • 2]

} *o²

[yy]

[cc. 2]

[cc . 2] '

2) [aß] 4

[ab]

We wzorach tych oznacza:

[aa]

[ßß] +

[ac]

[aa]

\ßy\ = o

[ab] f

[aa] *■

[fs. 2] = [f,. 1] -

[4 • 1] = 4 -

[bc . 1]

[bb . 1]

[f₂ • lj

1) [aa] -J-

[ab]

[aa]

[ßß] +

[bc • 1]

[bb . 1]

[ßy]

[bb.lj

[aß] -f-

[ac]

[aa]

[ay] =

[aa]

zaś [f₃ . 1] = f₃ —

[ac] f

[aa] *

Ó Astronomische Nachrichten tom 8, 1. 192.

²) Patrz: n. p. F. R. Helmert Ausgleichnungs-rechnung n. d. M. d. kl. Q., Lipsk i Berlin II. wyd., str. 180; lub W. Jordan, Handbuch d. Yermemes-sungskunde, Stuttgart 5 wydanie, I. tom, str. 92.

Taksamo więc jak niewiadome x, y i z możemy przy pomocy dawnych wykresów „a“ „b“ i „c“ wyznaczyć wszystkie niewiadome sumy, począwszy od |yy] aż do [aa]. (Patrz przykład na tablicy).

II. Powiększenie dokładności niewiadomych ich wag etc., otrzymanych wykreślnem wy= równaniem.

Nazwijmy skalę odcinka z przez Sz to

z lig. 3. widać, że Sz

o i-*

Zastanówmy się teraz nad skalą, w jakiej będziemy otrzymywali wyniki przy wy kr. wyrównaniu.

Wprawdzie nie może być tu mowy o skale w jej właściwem znaczeniu, gdyż porównujemy tu liczbę niemianowaną z odcinkiem, który jest mianowany, aby jednak uzyskać podstawę do porównania liczb przedstawionych jako odcinki, zakładam, że jeźli jednostkom liczby odpowiadają centymetry na odcinku, to jest ona przedstawiona w skali 1 : 1. I tak n. p., jeźli przedstawię liczbę 94 8 odcinkiem wynoszącym 948 cm., powiem że naniosłem ją w skali 1 : 10.

OA = o Ja, -

1 nanosimy z reguły w skali 10 : 1, nazywając ją ogólnie literą o Skalę dla współczynników [aa] i t. d prócz wyrazów wolnych obieramy stosownie do największego współczynnika, skalę dla wyrazów wolnych [al], |bł| i t. d. tak, by odcinki je przedstawiające były mniejsze jak odcinki odpowiadające wyrazom kwadratowym (n. p. odcinek przedstawiający wyraz [al] ma być mniejszy jak odcinek przedstawiający wyraz [aa] i t. d.).

Wspomnieć tu należy, że zwykle rozporządzamy wartościami przybliżonemi niewiadomych, szukając tylko ich poprawek, które będą zwyczajnie mniejsze od jedności, a więc będą przedstawiały odcinki nie przekraczające na prostej OA punktu A. Gdyby zaś zachodziła obawa przekroczenia tego punktu, należy przez zastosowanie odpowiedniej (mniejszej) skali dla wyrazów wolnych, zmniejszyć tak odcinki przedstawiające niewiadome, żeby wcale lub przynajmniej mało przekraczały punkta A.

Jak zaś dobór odpowiednich skal wpływa na skalę niewiadomych, widzimy najlepiej z porównania równania określającego nam niewiadomą z:

_ [cl-2]

[cc . 2]

Pamiętając o tem można zawsze tak skale obrać, aby nasze niewiadome jako odcinki były mniejsze lub mało co większe od długości OA.

Aby nasze wykresy nie miały anormalnych wymiarów, należy przed rozpoczęciem wyrównania uwzględnić następujące uwagi:

1)    Należy sprowadzić współczynniki równań błędów do mniej więcej tej samej wielkości, tak, by największy z nich nie był 10 razy większy od najmniejszego. (N. p. ldlX ~j- 8'9y -f- ()‘5Z -j- / następujące równanie błędów:

101 £ 4- 8'9y -j- 5 £ -f- / = 0, gdzie i = l()x, a l = O lz).

2)    Ze stosunków

0 zamienimy na

ML JM

[aa] ’ | bb]

wywnioskować w przybliżeniu o wielkości niewiadomych¹); po obiorze więc skal o i k, (uwzględniając najw. wyraz kwadr.) należy przyjąć taką skalę 1, by odcinki przedstawiające niewiadome były przypuszczalnie mniejsze, lub małoco większe od długości

i t. d. można

AO. Nazwijmy stosunek literą p, a stosunek

literą q, wówczas przedstawi się skala niewiadomych S

Ponieważ l jest poprzedniemi uwagami uwarunkowane, zdarzy się często, że q będzie mniejsze od jedności, czyli że wpłynie niekorzystnie na dokładność wyniku wyrównania.

= P • q • k.

z odcinkiem odpowiadającym niewiadomej z (patrz fig. 3) Odcinek 0₂A₂ naniesiono tu w skali o „ [cc. 2]

k (skala wsp. [aaj... prócz wyraz, wolnych.

| cl . 2] naniesiono tu w skali 1 (skala wyrazów wolnych).

Z powodu jednak, że możemy, jak to zaraz wykażę, bardzo małym nakładem pracy znacznie powiększyć dokładność naszych rezultatów, wyznaczymy powyższym sposobem nasze niewiadome, choćby z bardzo małą dokładnością, wstawimy je do równań normalnych, otrzymując (naturalnie rachunkowo) po prawej stronie równań zamiast zera pewne odchyłki w,, <w₂, o>₃. Otrzymaliśmy więc zamiast prawdziwych wartości na x, y i z wartości przybliżone x' y' i z', a chcąc je poprawić musimy je uważać jako spostrzeżenia zawarowane.

*) Rozumowanie lo oparte jest na pośrednim sposobie rozwiązywania r. norm. Jacobi’ego.

I tak warunkami które spełnić należy, są tu równania normalne:

[aa ] x -f [ab | y -f- [ac | z | ab | x

| al j = 0

[bl| = 0

[ac] x -f [bej y f [cc] z -f [cl] = 0,

I bb] y -f I bc | z

po wstawieniu zaś za niewiadome naszych wartości, otrzymamy:

[aa]    x'

[ab]    x' f- [bb]y' -f- [bc] z' 4- [bi j jaejx' [bc] y' 4- [cc] z' 4- [cl] = w₃

l ab j v' + [ac] z'

[al]

Zachodzi tu jednak specyalny wypadek, że mamy tyle warunków ile niewiadomych, a więc ściśle określone zadanie.

Jeźli nazwiemy różnice

dx, (y — y') = dy i (z —z') = dz,

(X —x)

i porównamy ze sobą powyższe równania, otrzymamy następujący nowy system równań normalnych, o niewiadomych dx, dy i dz:

[aa|dx

|abjdx -j- [bbjdy -j- [bc] dz -f- w₂ = 0 | ac j dx 4- | bc | dy

lub w formie zredukowanej:

[ab] dy -f- |ac| dz -j- w, = 0

~r

cc] dz 4- w₃ = 0,

będzie przy pierwszem wyrównaniu k = 1:1,

2l₌i i

k    ’

gdy zaś po wstawieniu naszych rezultatów otrzymaliśmy niezgodności w setnych, naniesiemy je w skali w = 100 : 1, otrzymujemy poprawki dx dy i dz w skali s d x

o = 10 : 1, 1 = 1: 10, a więc dxyz

o oj

1000:1.

Tak samo możemy i rezultaty wykreślne otrzymane dla wyrazów [aa] \aß\ poprawić, tylko, że zwyczajnie nie zależy nam w tym wypadku na wielkiej dokładności.

W wypadku gdy niesprawdzalny naszych rezultatów przez wstawienie ich do równań normalnych, możemy użyć kontroli wykre-ślnej, polegającej na wykreślnem przedstawieniu następujących znanych równań:

x -(- [al] \aa\ y + [al] [aß] + [bl| \ßß\ + [cl] [ßy] = 0 z [al] |ay|

I bl | [aß] + [cl] \ay\ = 0

4-

[bl] [ßy] + [cc] [yy] = 0

dx 4-

[ab]

[aa|

dy 4

[ac

[aa]

dz 4-

[bc . 11 [bb. l j

dz -f-

dz -f-

[aa]

K • 1J _ n

[bb . 1] ~~ u

1^3 • Al _ /)

[cc . 2] ~ u-

Jeżliśmy nanieśli przy wyznaczaniu wyrazów | «ot | i t. d. jednostkę w skali x, otrzymamy te wyrazy analogicznie do poprzednich

O %

uwag w skali - ^ , zaś wyszukując w naszych

wykresach odcinki odpowiadające iloczynom [al] |aa| i t. d. i sumując je algebraicznie otrzymamy kontrolę dla niewiadomych x, y

i z w skali S'x

= na mocy proporcyi:

(idy więc w naszych wykresach „a“ „b“ i „c“ naniesiemy (w odpowiedniej skali w) odchyłki a)t, a>₂, w₃, zredukujemy

[ab] w,

rrz » a

: o = S'x : 1.

a>₂ na [oj₂ . 1 ] = co₂

Jac]

Sumę | p dd | konieczną do obliczenia średniego błędu jednostkowego możemy otrzymać w dwojaki sposób, albo przez wstawienie wyznaczonych niewiadomych w równania błędów, albo w sposób czysto wykreślny polegający na tworzeniu wyrazów, które odjęte od [11] dają nam |pdd| ewentualnie |dd] = [11.3] (dla 3 niew.) |dd| =*■ 111.3] = fal] [al] [bl. 11 [bł.l] [cl.2][cl.2] [bb . 1]

To wykreślne odejmowanie można wykonać na dowolnej prostej, należy tylko na-

samprzód nanieść [11| w skali S^j = J .

Czasem, gdy [11| dałaby w tej skali bardzo długi odcinek, nanosimy tylko część [11], zaznaczając punkt początkowy tej linii odpowiednią cyfrą.

Ponieważ sposób ten daje nam | p dd j w pewnej z góry określonej skali, która cza-

[bc.ljw₃

o>₃ na | co₃.21 = co₃

otrzymamy przy bardzo małym nakładzie pracy poprawki dx, dy i dz.

Gdyby jeszcze i teraz równania normalne nie były dostatecznie zaspokojone, przeprowadzilibyśmy na wzór drugiego trzecie wyrównanie, otrzymując ogólnie nasze niewiadome w kształcie następujących szeregów :

[aa]

[bb. 1]

[UJ

[aa]

[cc. 3]

4 dx -f~ d'x -j- d"x

= óy -i- <5'y + ó"y

W zwyczajnych warunkach będą jednak te szeregi tak silnie zbieżne, że wystarczy tylko podwójne wyrównanie. Przykład. Niech

otrzymamy

skalę

skalę

dla

niewiadomych x, y, z

ol

jr = p.q.k

wyrazów [««[' [c/T

poprawek i)'x, <)y, <)'z

poprawek t)[««], <y[aß],

diuy\

om'

=P.i.k

IpcW]

r.r

m' = t . k

kontrolne x, y, z

X. 1

/% ⁵■

----₁

-<bĄ

A,

i²

o"

sem może być bardzo małą, ustępuje on sposobowi pierwszemu, jest jednak zwykle wystarczającym ze względu na to, że dla wyznaczenia £₀ śr. błędu jedn., należy wynik podzielić przez /i — k (k = liczbie niew.) i wyciągnąć z tak otrzymanej liczby 2-gi

pierwiastek

Poniżej zestawiłem tabelę, na której podane są wprost wzory na skalę naszych rezultatów, wynikające z obrania skali odpowiednich wyrazów.

Tabela oryentacyjna dla skal:

obierając dla

współczynników [aa], [bb]...

jednostki na prostej O A wyrazów wolnych [al] [bl]....

dla jednostki przy wyznaczaniu [aa] [aß] wyrazów wolnych 0)u M₂, M₃ wyrazów wolnych dla poprawy [««]... mc<1 Ma2 Ma3 wyrazów: fi, f₂, f.

Przy pomocy podobnych wykresów

można także i two- ---------

rzyć równania nor- ------

malne.

Na fig. o. przed-stawiam wykres, przy pomocy którego możemy otrzymać wszystkie wyrazy równań normalnych. Należy tu jednak uważać na skalę w jakiej wyrazy [aa] i t. d. z wykresu o odbierzemy. Ponieważ przyjmuję tu dla jedności = OA pewną skalę o, a dla jedności = AA' będę zmuszony przyjąć często inną skalę o' następnie nanoszę liczby a,, b, i t. d. w skali i, więc na mocy podobieństwa odpowiednich trójkątów otrzymam skalę dla wyrazów [aa], [ab] itd.:

Dla lepszej oryentacyi zaznaczyłem

na lig. 5. wyrazy a,² i at b„ powstałe z wyrazów a, i b

Zdaje mi się jednak, że lepiej będzie wyznaczyć owe sumy przy pomocy tablic i dopiero przy rozwiązywaniu równań normalnych zastosować powyżej podaną metodę wykreślną.

Sposób wykreślny podany przezemnie ma tę własność, że tern bardziej nadaje się do użycia, im więcej niewiadomych mają równania normalne. Nadaje się więc znakomicie przy wyrównaniu siatek niwelacyjnych i tryangulacyjnych.

Ponieważ przy tern ostatniem wyrównaniu zajdzie warunek sinusowy, więc równanie normalne mu odpowiadające będzie miało współczynniki zwyczajnie różne od współczynników innych równań normalnych.

Najlepiej będzie w tym wypadku, gdy odpowiedue równanie normalne (o współczynnikach różniących się od reszty równań n) przedstawimy w wykresie „a“, który cały będzie większy lub mniejszy od innych wykresów zależnie od współczynników [aa] [abj. Jednem słowem należy nanieść współczynniki pierwszego równania n. w skali k. m =k, a odbierając z wykresu „a“ potrzebne nam wyrazy do redukcyi innych równań n. przez

m wykreślnie dzielić. Jest to rzecz zbyt prosta by się nad nią dłużej rozwodzić.

Nakoniec podaję tablicę, na której przedstawiłem wy-kreślne wyrównanie spostrzeżeń pośredniczących , wyrównanych rachunkowo (względnie wysówką) w Handbuch d. Vermessungkunde W. Jor-dana, tom I, str. 102, Stuttgart 1904.

Na przykładzie tym widać, jak szybko wzrasta dokładność rezultatów przez zastosowanie do nich powtórnego wyrównania. Mamy tu dane wprost równanianormalne:

TABLICA.

-J

-4c-

:-4

- 05vg

~/cZ.2

-“’s

.1

i-vy

Ąć-i

h--------xf —■1

-----1------!

-----TT----1--------1

---W    !

■-I

/I

a?’-

---CC<Xs---

h----cc[b-----

h—----------ii i

Hl!

I--------

TTTt

■h

,y

"7“

-j

j

-j

---i

Slk

N«}

7^“

iL^lK

!

j.-

35'-

1* —

./3£f-----------j

ITT

1—7

OE)

Li;

.iJ

j.—------*-----jj/c£-

rT

i

i

i

ii

!

X

214 = 0

650 z

17'50x

1:1, a następnie jak

[al|

i t. d. niewia-

I aaJ

= 1:1.

— 0065, które naniesione

= 1000 : 1,

00048, óy = —0 0023, óz = 04)009,

[aa] = 0-094

\aß\

— 6*50 y [- 17-50y — 650 z — 1396 = 0 + 2050z + 540 = 0

-f100-34

Ponieważ, chcąc uniknąć bardzo długich wykresów możemy przedstawić współczynniki r. n. (bez wyrazów wolnych) co najwięcej w skali k

to widać ze stosunków

dome nie będą się wiele różniły od jedności, możemy przyjąć skalę dla niewiadomych SXyz = 0 (=10 : 1), gdyż nie ma obawy, by odcinki x, y i z przekroczyły znacznie pun-kta A, At i A₂. A więc skalę dla wyrazów wolnych 1 otrzymamy:

Sxyz • k

(Przy wyrównaniu siatek tryangulacyj-nych przyjmujemy dla bezpieczeństwa 1 mniejsze niż z powyższego wzoru wypada).

Z pierwszego wyrównania otrzymaliśmy niewiadome x, y i z w skali S 10:1, a mianowicie x'=0 68, y'= 117, z'=0 32. Po wstawieniu tych wartości w równania

6 Ponieważ tablica z przykładem będzie prawdopodobnie w druku zmniejszona uwidoczniłem na niej podziałkę w skali 1 : 1, aby mogła służyć dla porównania zmniejszenia.

normalne otrzymujemy różnice: wt — 0075 co₂ = 0015, co3 w skali w = 100 : 1, wyznaczają nam poprawki dx, dy i óz w skali

a więc odczytując na wykresach mamy: óx = czyli ostatecznie:

x = 00752, y = 1 1677, z = 0 3209. Dalsze poprawianie niewiadomych uważamy za zbyteczne.

Wreszcie przyjmując dla jedności skale x = 10 : 1, wyznaczyliśmy sumy [aa], [aß |

i t. d. w skali ^ == 100:1. k

A więc:

0-052 [ßß\ = 0-093 [ay\ = 0046 \ßy\ = 0046 [yy\ = 0078

Poniżej umieściłem kontrolę dla niewia-x l

doniych w skali -r— = 10 : 1 i wyraz [p4dl

ll    k

w skali -r- = 1 : 1, a więc | p<4<5J = 84*35.

Jak więc widzimy otrzymaliśmy, stosując proste wyrównanie te same cyfry co Jordan, tam zaś gdzie stosowaliśmy podwójne wyrównanie, zwiększyła się dokładność znacznie.

INŹ. LUDOMIR ROSPENDOWSKI.

Synteza kwasu azotowego z powietrza i jej znaczenie dla przemysłu

i rolnictwa¹).

W upływającem dwudziestoleciu jesteśmy świadkami pomiędzy innemi olbrzymiej doniosłości odkryciami twórczego umysłu człowieka, następujących wyjątkowo ważnych, niemal historycznego znaczenia, faktów w obszernej dziedzinie ekonomji społecznej, a mianowicie:

Radiotelegrafji, inaczej telegrafowania bez drutu;

Samochodni c t w a (automobilizmu);

Lotnictwa (awiatyki) i balonów sterowych (aeronautyki, sterowców [fr. Dirigeables]), wreszcie

Wytwarzania drogą syntetyczną kwasu azotowego z powietrza.

Wstęp.

za zbyt często miewamy bardzo powierzchowne informacje.

Powietrze w potocznej rozmowie, wielokrotnie identyfikujemy np. z pogodą, często bowiem mawiamy: brzydkie, nie-znośne powietrze, mając naturalnie na myśli jedynie takąże pogodę. A przecież przy najbrzydszej pogodzie możemy w ści-słem znaczeniu tego słowa mieć najlepsze powietrze i naodwrót.

Zatem, nieścisła gra słów, brak należytej subtelności w wyrażaniu naszych myśli i wrażeń, wyradza mimowoli niedokładność, jeżeli już nie w pojmowaniu, to zawsze atoli w wypowiadaniu się z naszych obserwacji i odczuwań.

Otaczające nas powietrze atmosferyczne, jak wiemy, jest gazem, ściślej rzeczy biorąc, mieszaniną różnych gazów, której głównymi składnikami są azot i tlen.

Oprócz powyżej wymienionych gazów zasadniczych powietrze atmosfery-c z n e, zależnie od różnych warunków, bądź natury czysto kosmicznej, bądź jak to ma miejsce w większości wypadków, wskutek mechanicznej dyslokacji z miejsca na miejsce zapomocą wiatrów, zawiera nadto drobne cząsteczki ciał stałych.

Bakteriologja poucza nas, że w powietrzu, jak w bezdennem morzu, pływają przeróżne chorobotwórcze miazmaty i zarazki, szkodliwe wielce dla życia człowieka i zwierząt.

l) Pisownia artykułu na życzenie autora pozostawiono przy korekcie bez zmiany.

I.

Charakterystyka powietrza atmosferycznego ze względu na jego skład chemiczny i własności lizyczne. — Powietrze płynne i metody jego skraplania. — Składowe części powietrza atmosferycznego : tlen, ozon i azot.

Znaczenie azotu w ekonomji społecznej, źródła jego otrzymywania. —-Saletra chilijska.

Potężny rozwój w całym świecie tego niemal najmłodszego przemysłu, naturalnie wśród warunków odpowiednio mu sprzyjających, o czem w następstwie mówić będziemy, zasługuje ze wszech miar, aby się z nim bliżej, w należytych zarysach zapoznać.

Zanim jednakże do tego przystąpimy, winniśmy nieco miejsca i czasu poświęcić dokładniejszemu zaznajomieniu się z naszem zwyczaj nem powietrzem, o którem niestety

wapnie so do wem, — chlor-kwasie siarczany m pięciotlenku fosforu

wy-

gr i stanowi tak zw. w fizyce

90012984

20,8B% tlenu

Metodę Joule-Thomson’a otrzymywania powietrza płynnego uprościli W. Hampson w Anglii i C. Linde w Niemcze eh.

80° i ściskaniu stopniowem

Wszystkie znane gazy podczas dowolnej ekspanzyi ulegają pewnej zmianie temperatury, która jest w prostym stosunku do zmiany ich objętości, zależnej znowu od samej temperatury.

Ta wzajemna zależność wyraża się do-

Badania powietrza pod względem chemicznym i fizyczny m wykazują, iż zawiera ono w bardzo rozmaitych stosunkach, a odnośnie do ilościowej zawartości, mniej więcej w następującym porządku: ozom p arę wodną, kwas węglany, 11 e n e k węgla, kwas azotowy w stanie wolnym i różne azotowe związki gazowe.

Nadto w powietrzu pływają bardzo drobne pęcherzyki wody, bądź pod postacią niewidzialnych gołem okiem kropelek, lub też w postaci maluteńkich kłaczków śniegu^ zależnie naturalnie od położenia geograficznego danych miejscowości, jak również i pory roku.

Jak to już zaznaczyliśmy, po w i etrze atmosferyczne zawiera w sobie mieszaninę różnych gazów w obszernem znaczeniu tego słowa, przeróżne bakterye i w nadzwyczaj rozdrobnionym stanie, ciała fizycznie stałe.

Ze stanowiska naukowych poglądów fizyki i chemji, na powietrze, dla ujednostajnienia w tym kierunku ścisłych badań, nieodzownem się okazuje, rozporządzanie przedewszystkiem tak zw. norm a lnem powietrzem.

Nauka posiada cały szereg skrupulatnych metod, mających na celu oczyszczanie powietrza atmosferycznego.

Jako czynniki do tych badań stosowane, wspomnieć nam należy o wacie bawełnianej, szklanej lub azbestowej, — wodnym roztworze nadmanganianu potas u, ku wapnia, stężonym, w stanie suchy m i innych tym podobnych środkach.

Powyżej wymieńionemi metodami o-czyszczone i wysuszone powietrze atmosferyczne normalne przedstawia mieszaninę azotu i tlenu, której waga 1-go cm. sześć, przy t. 0°C i norm. ciśnieniu atmosfe rycz nem 760 mm nosi 0

gęstość powietrza D = 0,00l2934, skąd wypływa, iż w powyższych warunkach c i-śnienia i temperatury 1 litr powietrza atmosferycznego normalnego waży 1,₂₉₈₄ gr.

Na zasadzie szeregu badań dokonanych przez francuskich uczonych pp. 1) u m as’ a i Bo u ss enge a u jeszcze w r. 1841 w o-kresie czasu od d. 27. kwietnia do 22. października, powietrze w Paryżu zawierało na objętość w 100 cz i 79,1B% azotu.

We właściwem miejscu wspomnieliśmy już, że atmosferyczne p owietrze jest gazem, względnie mieszaniną wiadomych gazów.

Ale nie jest to bynajmniej jego wyłącznością, że tak powiemy, jego jedyną cechą charakterystyczną.

Jak wiadomo z prac pomiędzy innymi i polskich uczonych pp. O lszewskiego, Wróblewskiego i Estreichera, dokonanych w fizyko-chemicznych pracowniach Wszechnicy Jagiellońskiej w Krakowie, — tlen, azot i powietrze pod wpływem silnego ściskania, przy współcze-snem silnem oziębianiu, przechodzą w stan płynny.

Dla otrzymywania znaczniejszych ilości powietrza płynnego, odpowiedniej-szem jest posiłkowanie się przyrządami C. L i n d e’ g o, zaś gdy idzie o prace eksperymentalne, pierwszeństwo oddać należy aparatom W. H am pson’a.

Zgęszczanie powietrza do stanu płynnego polega na współczesnem oziębianiu zapomocą stałego dwutlenku węgla do t°

o d 160—200 atmosfer w odpowiednich instalacyach, które poniżej szczegółowo opiszemy.

CC

syć dokładnie zapomocą wzoru K = 7p -f ß,

gdzie a i A są wielkości stałe (L o w e. Phil. Mag. [5] 48. 106 [1899]).

Zmiany temperatury wyrażane w stopniach przy zmianie ciśnienia do 1 atm.

Sr

11

ff*

ff!Sg;;; a

■fc

Siki

WILL

SL

Skala 1:80.

niskich temperatur. Posiłkując się bardzo dowcipnie i celowo obmyślonymi przyrządami, których budowę poniżej opiszemy, każdy z nich oddzielnie, skroplił powietrze bez stosowania płynnego et hy len u lub innego podobnego sztucznego środka oziębiającego.

znane pod nazwą: „Pr a w a ,1 o n ł*e-T h o m-son’a“, były poraź pierwszy zbadane przez Joule’a i Lorda K e 1 v i n’ a.

Jakim modyfikacyom podlega „Prawo J.-T.“ dla temperatur i ciśnień w szerszych granicach, dotąd niestety nie zostało jeszcze należycie zbadanem.

Przeprowadzenie badań nad zmianą samej temperatury jest rzeczą stosunkowo łatwą, ale określenie zmiany temperatury w gazie, przy współczesnem zmniejszaniu ciśnienia o 150 atm., bynajmniej do rzeczyprostych nie należy.

W. Hampson w Anglii i C. L i n d e w Niemczech byli pierwsi, którzy „Prawo J.-T.“ praktycznie i do tego z pomyślnym zupełnie skutkiem zastosowali do otrzymania

Rys. 1.

Wymiary w M-ach.

Przyrząd L i n d e’ g o, jakkolwiek wyróżniający się znaczniejszą wydajnością dla większych ilości skroplonego powietrza, jest o wiele mniej dogodny w manipulowaniu od przyrządu W. Hampson’a i nie może być stosowanym tam, gdzie idzie o otrzymanie stosunkowo mniejszych jego ilości w krótkim okresie czasu. Dla doświadczeń przyrząd W. Hampson’a jest wyjątkowo odpowiedni i z tego powodu opiszemy jego budowę więcej szczegółowo.

Rys. 1. przedstawia nam całkowitą in-stalacyę, jaką znajdujemy w „University

College“ w Londynie. Powietrze w kompressorze zostaje wciągane zapomocą cylindra A, zawierającego wapno gaszone, ułożone warstwami na kilku ko ndy gnący ach. Pompa kompressora typu Torpedo-kompres-sora powietrznego, pobudowana w zakładach do budowy torped „Whitehead & Co.“ w R j e c e (Fiume), ściska powietrze w dwóch okresach na 160 do 180 atm. W pierwszym cylindrze B ciśnienie dochodzi do 14 atm., poczem w ten sposób ściśnione powietrze przechodzi zapomocą miedzianej wężownicy C do drugiego cylindra D, gdzie w dalszym ciągu zostaje ściskanem. Po przejściu przez drugą wężownicę E, wchodzi powietrze do oddzielacza wodnego F. Aby, powstały przy ściskaniu cieplik, należycie pochłonąć, tak cylindry jak też i wężownicę z niemi połączone, wszystko razem jest pomieszczonem w zbiornikach z wodą, ciągle odświeżaną.

Ponieważ skok tłoków pompy w obu cylindrach jest jednakowy, a powierzchnie tłoków mają się wzajemnie do siebie jak 14:1, oba rezerwoary są jednakowo obciążone, a wykonana praca rozdziela się równomiernie pomiędzy oba rezerwoary.

Kompressor wprowadzonym zostaje w ruch zapomocą pięciokonnego elektromotoru i może pracować w obu kierunkach, a ponieważ jest w ten sposób pobudowanym, że cylidry jego leżą na jednej osi, przeto podczas działania ulega jeno bardzo nieznacznym wstrząśnieniom i wydaje zaledwie słaby szum.

Aby zabezpieczyć włókna przykrywek z wulkanizowanego kauczuku sporządzonych w jakie dla uszczelnienia zaopatrzone są głowice tłoków — od przepalania, jak również, aby części pracujące przyrządu módz smarować podczas ruchu, powietrze wciąga ze sobą nieco wody do dolnego cylindra tłoczącego. Woda w ten sposób przechodzi zapomocą cylindra o Wysokiem ciśnieniu do wodnego oddzielacza i stąd przez otwarty wentyl G, znajdujący się u spodu, może być w miarę potrzeby od czasu do czasu wypuszczaną. Również pewna ilość wody zostaje wydzielaną przez ściskanie powietrza, nasyconego parą wodną, a ponieważ ilość pary wodnej, znajdującej się w powietrzu, zależy od jego objętości, przeto powietrze znajdujące się w wodnym oddzielaczu, jak-

RyS.lv

E3 SV

FCZ

Skala 1 :80. Wymiary w M-ach.

kolwiek nasycone parą wodną, odnośnie do swej objętości, jest względnie suchem, biorąc w rachubę jego masę.

W ten sposób powietrze przechodzi do drugiego pionowo ustawionego cylindra H, zawierającego wodan K-su w pałeczkach, aby usunąć zeń dokładnie całą ilość pary wodnej i ślady (X)₂. Ostatecznie powietrze zupełnie czyste i osuszone przechodzi do skraplacza Hampson’a. Wodan K-su, znajdujący się w cylindrze H o Wysokiem ciśnieniu potrzebuje być tylko rzadko zmienianym, zaledwie po wielotygodniowem użyciu zachodzi potrzeba otwarcia dolnego wentyla, aby nieznaczne ilości zebranego wodnego roztworu KOH usunąć.

Skraplacz Hampson’a składa się z dwóch lub czterech spirali, współosiowo nawiniętych na jeden wałek; w dolnej części spirale te są złączone w jeden prostopadle ustawiony wentyl, a ich skręty wypełniają całą przestrzeń KK. Wentyl L, zapomocą gwintowanego drążka, wkręconego w górną jego część, może być dowolnie zamykanym. Otwór wentyla kształtu obrączki, może być regulowanym zapomocą naciętego ząbkowato kółka M. Spiral, po największej części, zamkniętą jest w cylindrze, przygotowanym z materyału o złem przewodnictwie cieplika, którego dolna część, jak również i sam wentyl, spoczywają w naczyniu z próżnią (Vacuum), gdzie i zbiera się skroplone powietrze. Powietrze płynne wypuszcza się zapomocą kranu O; powietrze, które się nie-skropliło, unosi się w górę pomiędzy ściankami zewnętrznemi rur i wypły wa z aparatu zapomocą rury P, umocowanej na pokrywie izolowanej. Przechodzi ono w dalszym ciągu za pośrednictwem długiej rurki kauczukowej, a prędkość jego mierzy się zapomocą glicerynowego manometru, połączonego z rurą P.

Podwojenie, względnie czterokrotne zwoje spirali, mają jedynie na celu zabezpieczenie od możliwości zapchania spirali wskutek wilgoci, której ślady nie zostały należycie usunięte w oczyszczaczu o wysokiem ciśnieniu.

W aparacie Lin de"go spirale mosiężne są o potrójnym zwoju, rury są współ-środkowo wzajemnie wkręcone i zwinięte w kłębek, powietrze wchodzi zapomocą wewnętrznej rury do przyrządu i rozpręża się w dwóch okresach. Rozprężone powietrze o ciśnieniu 16 atm. powraca przez wolną przestrzeń pomiędzy wewnętrzną i środkową rurą do kompressora; część tego powietrza ściśnionego do 16 atm., rozpręża się do zwykłego ciśnienia i uchodzi przez wolną przestrzeń pomiędzy środkową i zewnętrzną rurą w otaczającą atmosferę.

Najnowszy typ aparatu Hampson’a do skraplania powietrza przedstawia nam Rys. 2. Ściśnione powietrze od 180 do 200 atm. przepływa zapomocą rury A do przyrządu przez R do C, skąd wypływa do spirali o czterokrotnym zwoju. Podczas rozprężania zapomocą wentyla I), skrapla się część powietrza i płyn zbiera się w blaszanej komorze E, bezpośrednio przymocowanej do rezerwoaru, spirale obejmującego; powietrze gazowe wydziela się nazewnątrz przez wolną przestrzeń, zawartą pomiędzy ścianami rur miedzianych spiralnych, w sposób jak to było powyżej opisanem.

Dla określenia ilości płynu w komorze E zebra-branego, posiłkuje się manometrem glicerynowym. Rura K wychodzi od spodu naczynia E w górę aż do wierzchniej części małego zbiornika H, napełnionego gliceryną. Pionowo w tym zbiorniku umieszczona rura M, dotykająca swym dolnym końcem do jego spodu zapomocą kolanowato wygiętej rurki, łączy się z górnym końcem drążka wentylowego O. Drążek ten wewnątrz próżny posiada w swej dolnej części w N otwór, łączący się z wnętrzem zbiornika E. W miarę jak skroplone powietrze napełnia komorę E, podnosi się słup gliceryny w rurze M. Zebrany płyn od czasu do czasu wypuszcza się ze zbiornika E, obracając zlekka ręką nacięte na zewnątrz kółko uchwytowe F, przez co nacięty śrubowo kran G się otwiera.

Chcąc przyrząd uruchomić, należy prze-dewszystkiem wpuścić w ruch elektromotor, na Rys. 1. nie wskazany; przedmuchując nieco powietrza przez aparat, zamyka się wentyl rozprężający i podnosi się ciśnienie do 170 atm. Po tej czynności, gdy wentyl zostaje otwartym, reguluje się prąd gazu w ten sposób, aby ciśnienie uchodzącego powietrza, jak to wskazuje manometr glicerynowy, było stale niezmiennem. Rzeczywisty stan ciśnienia powietrza zależy od długości i średnicy w świetle rurki kauczukowej R, jak również i od innych okoliczności; stosując rurkę kauczukową długości 80 cm i średnicy w świetle 2 cm, odpowiada ona słupowi gliceryny wysokości H = 10 cm.

Po upływie około czterech minut, skroplone powietrze powstaje w zbiorniku z próżnią (Yacuum), a w ciągu jednej godziny przyrząd daje 1 do 1,₅ litra powietrza płynnego.

Podczas działania aparatu należy baczną zwracać uwagę na całą instalacyę, albowiem przy najmniejszej niedokładności bardzo poważne zajść mogą wypadki. Jeżeli wszystko działa normalnie, należy od czasu do czasu skroplone powietrze ze skraplacza i wodę, jaka się zbiera w wodnym oddzielaczu, wypuszczać. Stosując w zamian zbiornika z próżnią (Yacuum), naczynie okręcone materyałem izolującym, jak puchem z gęsi irlandzkiej lub wełną (jak to wskazanem jest na Rys. 2.), należy odpływ cieczy regulować podług zegarka co 4 do 5 minut. Rękoczyny, jakiem i się przy czynnościach ze skroplonem powietrzem posiłkować należy, w dalszym ciągu będą podane.

Z teoretycznego punktu widzenia aparat H a m p s on’ a może być uważanym za odmianę Joule -Thomson’a, przyjmując znajdujące się w nim zatyczki rozdzielcze, jako spełniające rolę szeregu ustawionych przy sobie rurek. Gaz, przechodząc przez te rurki, powoduje jedynie tarcie, jak to ma miejsce u Joule-Thomsona, a zatem nie sprawując żadnej pracy zewnętrznej, tern samem nie wymaga żadnego ochładzania. Wychodzące zapomocą wentyla powietrze, bezwątpienia posiada zwiększoną energię kinetyczną i to w tym stopniu, iż w bezpo-średniem jego sąsiedztwie możliwem będzie bezwątpienia, wykazanie wpływu szybkości o c h ł a d z a n i a, co jednakże łatwem byłoby do usunięcia, biorąc w rachubę powstawanie wirujących prądów gazu, zanim dosięgnie on ścianek rur.

Pod tym względem sama forma wentyla rozprężającego, jak również i ta okoliczność, iż wentyl ten, niejako zamknięty w pochwie o śrubowem nacięciu, nadaje jak gazowi tak też strumieniom płynu pewien ruch wirowy, tern samem ułatwia wzajemny rozdział gazu i płynu. Wskutek takiego stanu rzeczy, ochładzanie, jakie tu zachodzi, polega wyłącznie na wewnętrznej pracy gazów.

Wychodzący zapomocą wentyla gaz, powraca przez wolną przestrzeń, pomiędzy zwojami rur oziębia je, jak również i powietrze tam się znajdujące; osiągnięta w ten sposób wymiana cieplika, jest dotyla widoczną, iż powietrze wychodzące z aparatu jest zaledwie o (),₅ do 1° C chłodniejsze od powietrza do aparatu wchodzącego.

Rzeczywista ilość powietrza skroplonego wynosi około 5% całkowitej ilości powietrza wprowadzonego do aparatu. Nadto zdaje się, iż wewnątrz samego wentyla zupełnie skraplanie nie ma miejsca, przyczem gaz w momencie wypływu przez wentyl ochładza się tylko nieznacznie i to nie o wiele poniżej jego temperatury krytycznej.

Zapomocą przyrządu Ha mp son’a skroplone powietrze lub tlen dają się łatwo bardzo przenosić w butlach z kuto-lanej stali o wytrzymałości na ciśnienie do 125 atm.

Powietrze płynne przedstawia ciecz oleistą o swoistym wyglądzie, prawie bezbarwną.

Przeszedłszy w ten sposób sprawę opisu powietrza atmosferycznego i streściwszy w głównych zarysach jego charakterystykę pod względem natury chemicznej i fizycznej, z kolei rzeczy wypadnie nam zastanowić się nieco nad jego zasadniczemi częściami składowemi, a więc nad azotem i tlenem.

Powietrze atmosferyczne, jak wiadomo w ogólniejszych zarysach, zawiera na obj ę to ść ⁴/₅ części swobodnego, gazowego azotu i ¹/₆ część tlenu, łącznie z powyżej wymienionemi domieszkami, przedstawia zatem olbrzymi rezerwoar wolnego gazu azotu.

dze 1 litra = 1

525617

je len, dla swych odrębnych własności, znany dokładnie już przez starożytnych alchemików, wytworzył tak zw. w historyi chemii teoryę Flogistona „Materia, aut principium, I g n i s, non i p s e Ignis“, którą w r. 1723 w sposób nadzwyczaj barwny i na pozór wielce przekonywujący w swem dziele p. t. „Fundamenta Chemiae“ opisali Becher i Stal.

Francuski uczony Lavoisier, wła-śc i wy twórca nowożytnej che m j i jako nauki, w swej klasycznej pracy p. t. „Teorya ciał prostych i złożonych“ w r. 1774, pierwszy z wagą w ręku obalił błędną teoryę Bechera i Stała o Flogi-s t o n i e.

Tlen w ekonomji istot żyjących przedstawia element pierwszorzędnej wagi i znaczenia. Bez tlenu niema życia, niema oddychania. Jest on niezbędnym czynnikiem wszelakiego ogrzewania i spalania w najobszerniej szem znaczeniu tego słowa. W postaci związków tlenowych i przeróżnych soli stanowi bez mała połowę naszej ziemnej skorupy.

Ozon, inaczej tlen zgęszczony, składowa część powietrza atmosferycznego, charakteryzujący jego czystość, posiada jako symbol chemiczny IV2 raza wziętą drobinę (cząsteczkę) tlenu i jak po raz pierwszy zauważył w r. 1840 p r o f. S c h ö n b e i n z Bazylei, powstaje od działania prądu elektrycznego induk-c yj n eg 0 n a wolny tlen gazowy.

Azot z powietrza pod wpływem elektryczności atmosferycznej, jak to wykazuje Berthelo już w r. 1870, łącząc się z tlenem powietrza, daje cały szereg nielotnych związków azotowych, które zapo-mocą z o osp or ów, pochłaniane zostają przez świat roślinny.

Stąd początek bierze tak zw. azot a s y m iłowany, pod względem swych cennych su i generis własności, znakomicie różniący się od zwykłego azotu z powietrza, czego dotąd chemja naukowo wyjaśnić nie zdołała.

Azot przedstawia gaz bierny o wągr, wyróżnia się nadto, bardzo nieznaczną siłą tak zw. chemicznego powino w a e t w a.

Angielski uczony lord Henry Caven-dish (1781—1810) poraź pierwszy zauważył łączenie się azotu z tlenem w powietrzu pod wpływem prądu elektryczne go.

Reakcya ta szczególniej intenzywnie zachodzi w powietrzu w obecności pary w o-d n e j, przyczem po wstaj e kwas azotowy wstanie wolnym (in statu nascendi).

Nadmienić jednakże należy, iż w razie nadmi a r u p a r y wodnej, oziębionej (skroplonej) powstają oprócz k w a s u azotowego, amoniak i inne z w i ą z k i azotu z tlenem, będące nastę p-s t w e m tak zw. O z o n i z a e j i tle n u. 'tworzenie się kwasu a z o t o we g o, przez połączenie azotu i tlenu z powietrza, ma również miejsce podczas wybuchu gazu piorunującego, w powietrzu. Doświadczenia te wykonane w Eudiometrze, udają się jedynie wówczas tylko, gdy na jedną objętość powietrza, wprowadzamy dwie objętości, gazu piorunującego.

Przy działaniu p r ą d u elekt r y c z n e-go na mięszaninę azotu i tlenu, w obecności p a r y w o d n e j, oprócz s w o b o d n c-go kwasu azotowego powstają i inne jeszcze związki azotu z tlenem.

Zjawisko to obserwujemy każdorazowo w powyżej wymienionych warunkach, gdy przepuszczamy w powietrze szereg iskier elektrycznych, za pomocą platynowych elek-trodów, tak zw. p r ą d u elektryczneg o indukcyjnego z cewy Rumkorff’a.

Jak wiadomo, w powietrzu at m o-sferyczne m, podczas silnych burz wskutek wyładowywania się elektryczności atmosferyczne j powstaje wolny k w as azotowy, którego obecność stosunkowo nawet w znacznej ilości stwierdzamy w wodzie deszczowej.

Azot, jako gaz, nie posiada własności ani spalania ani też podtrzymywania procesu palenia, bezpożytecznie go wdychamy i z powrotem wydychamy w nieobecności swobodnego tlenu, nie posiada siły podtrzymywania życia i wyróżnia się swą b iernością (b e z a k t y w n o ś c i ą), wobec wszelakich przejawów natury chemicznej.

A jednakże gaz ten, tak bierny z natury swojej w połączeniu z tlenem daje niezmiernie ważne związki, których pierwszorzędna rola w ekonomji życia i odży

źródło jego

organicznych, nadto mający swe źródło w przejawach życia człowieka i zwierząt zdawało się odżywiania świata roślinnego, do wytwarzania mączki cukru i tłuszczów tych niezbędnych czynników powstawania proto-p 1 a z my.

skarbów,

dalizmowi w najobszerniejszem znaczeniu

wiania pobudziła badawczy i twórczy umysł człowieka do podpatrzenia tych tajników natury, wśród których odnalazł niewyczerpane źródło powstawania i tworze-nia się związków tlenowych azotu, przedstawiających wyjątkowo ciekawy ma-teryał jak pod względem badań naukowych, tak również i co do już osiągniętych rezultatów techniczno - przemysłowych, o czem w następstwie mówić będziemy.

Trafny niezmiernie pogląd na wszechświatowe znaczenie azotu w ekonomji społecznej wypowiedział, Schulz-Lupitz, jeden z pierwszorzędnych uczniów Liebig’a, znanej powagi w dziedzinie chemji rolnej. Azot równomiernie z wodą, przedstawia pierwszorzędną siłę b y t u w zrostu i twórczości przyrody.

Uchwycić go, zapanować nad nim, oto wielce doniosłe w swych konsekwencyach zadanie; zaprządz go do czynu, na tern polega zasada bytu ekonomicznego niewyczerpane pływa swobodnie w otacza-jącem nas powietrzu a tmosferycznem; zużyć go pożytecznie, oto podstawa dobrobytu i bogactwa człowieka.

Dziedzina, wśród której azot tak wyjątkowe posiada znaczenie, to rolnictwo, będące zawsze i wszędzie od zamierzchłej przeszłości do końca świata, zasadniczą podstawą dobrobytu i rozkwitu ludów, a co zatem idzie i samych państw.

Najwięcej uprzemysłowione kraje, jeżeli dla czysto miejscowych przyczyn, nie są lub być nie mogą rolniczymi, zawsze ich egze-stcncya opartą jest na rozwoju rolnictwa krajów ościennych.

Ale niestety ten na pozór, uderzający wzrost ekonomiczny krajów czysto przemysłowych, już w zarodku swoim, nosi piętno jednostronności i braku samo-dzielności, gdyż jak różnorodne stwierdzają okresy ich bytowania, podlegają te kraje wyjątkowej zależności od stanu rolnictwa — tern niebezpieczniejszej dla ich egze-stencyi, bo nie na własne, ale na obce muszą liczyć siły, częstokroć dla różnych powodów, bardzo zawodne.

Dawniej mniemano, iż znajdujący się w atmosferycznem powietrzu, kwas węglany, pochodzący jak wiadomo z procesów powolnego spalania i rozkładu ciał

miał niejako wystarczać do

L i e b i g, przeprowadziwszy po raz pierwszy ścisłe badania chemiczne popiołu różnych roślin, przyszedł do wniosku, że również ciała mineralnego pochodzenia, a zwłaszcza potas i kwas fosforny, przedstawiają zasadniczą część składową, niejako szkielet niezbędny dla życia i rozwoju organizmu roślinnego.

Ciała te stanowią nieodzowny czynnik, zapomocą którego azot z gleby jest czerpanym; aby módz wytworzyć tę zasadniczą podstawę bytu roślin, jaką przedstawia białko roślinne równoważne w swej ekonomji odżywiania z w o da na mi węgla i tłuszczami, temi podstawami życia, organizmów ludzkiego i zwierzęcego.

Stąd rodzi się konieczna potrzebna zwrotu glebie nietylko wszystkich produktów przemiany materji, pod postacią nawozów, będących ostatecznym rozkładem organizmów żyjących, co jak n. p. w Chinach jest prawem nakazane, ale również i odżywiania gleby zapomocą soli potasowych, związków kwasu fosforowego i wreszcie przeróżnych związków azotowych.

Jakkolwiek nie rzadko się zdaża, że dana gleba nawet przez dłuższy stosunkowo okres czasu jest zdolną przy względnie słabej obróbce i zachowaniu odpowiedniego płodozmianu, być należycie żyzną, jednakowoż biorąc w rachubę większą jej intenzywność, już w krótkim przeciągu czasu, następuje wysilenie i poważne zmniejszenie jej wydajności.

Upadek niegdyś kulturalnie na wysokim szczeblu stojących ludów, przypisuje Justyn Liebig, filozof i myśliciel głęboki, twórca współczesnej chemj i r o 1 nej , rabunkowemu systemowi gleby, systemowi pozbawionemu wiedzy i sumienia w używaniu jej bez myśli o przyszłość, — wan-tego słowa.

Oto jego rozumne zdanie.

„Powstanie i upadek narodów warunkuje się je dnem i tern samem

dzieło to podówczas, jakkol-

150 milionów Rbl.), w czem na sam siarczan amonu przypada 58,3 miliona RM (72

«75

60 milionów Rbl.), a pozostałość

niezmiennem prawem natury. Hal)linek poszczególnych krajów w zakresie żyzno ś ci ich g 1 e h y, p o w o duje i c h upądek; zachowanie jej żyzności ich ciągłość, bogactwo i siłę.

Ani wieczny pokój nie podtrzymuje ludności, ani też krwawa wojna j ej w zupełności nie niszczy¹), oba te stany wy w ieraj ą j eu o prz em i j aj ą-c y w ]) ł y w n a 1 u d n o ś ć.

Co społeczeństwa podtrzymuje, lub je u podstaw rozkłada, co naro-d y i państw a d o u p adku pro w a d zi, lub je na wyżyny rozkwitu i dobrobytu wznosi, to zawsze ta macierzysta ziemia, na której człowiek od niepamiętnyc h czas ó w , s w ó j p r z y-tułek znalazł i założył²).

Nie chwilowa urodzajność danego pola, jeno jego ciągłość spoczywa w ręku człowieka“.

Klasyczne dzieło Lieb i g’a p. t. „Che-mja organiczna w jej zastosowaniu do rolnictwa i fi z y o 1 o g j i “, które świat ujrzało w końcu trzeciego dziesiątka ubiegłego stulecia w jakiej to pracy, autor w sposób energiczny i stanowczy występował przeciwko zasadom współczesnej angielskiej kanalizacji spławnej tak zw. przez Francuzów „Tout a Fe gont“ stanowiącej w pojęciu autora bezprzykładny rabunek, środków nawozowych

wiek w całym świecie cywilizowanym wywołało wprost niebywałą sensację, jednakowoż praktycznie rzeczy biorąc, nieznalazło wśród współczesnych rolników, ani przychylności, ani też należytego uznania.

Volhard w biografji Lieb ig’ a w bardzo zajmujący sposób, opisuje walkę poglądów o jego teorję i wyłuszcza przyczyny, dla których podówczas odmawiano jej należnego uznania. Między innymi cytuję takt, iż jeden ze współczesnych najwięcej miarodajnych, specyalnych w zakresie wiedzy rolniczej, angielskich organów, wprost odmówił gościnności pracom L i e b i g’ a.

9 Co do wyrażonego poglądu Liebig’a, widzimy pod tym względem identyczny zapatrywanie z poglądami Napoleona I.

²) Współczesny wrogi polskości, kierunek państwowej polityki pruskiej, zmierza niejako celowo i intuicyjnie do negatywu wypowiedzianej teoryi L i e b i g’a.

Z końcem jednakże piątego dziesiątka minionego stulecia, jak wspomina Teodor R ei mi n g, koło zwolenników i wyznawców teoryi Liebig’a, szybko wzrastać poczęło i odtąd staje się coraz liczniejsze.

Co Liebig w swoim czasie był przepowiedział, że w przyszłości niedalekiej, środki no wozowe dostarczać będą glebie fabryki chemiczne, tak jak je już podówczas dostarczały do celów leczniczych, stało się faktem bezspornym, jak nam rzeczywistość naszej epoki wskazuje.

Sole potasowe czerpiemy z obfitych pokładów w Stassfurcie. Kwas fosforny napotykamy w postaci guano, mączki k os tnej, względnie s upcrfosfat ó w, w zasobnej w fosfor, szlace Thomas owej, wreszcie w postaci tak zw. fosforytów, których niezmiernie bogate, niemal dziewicze pokłady, odnajdujemy na licznych wyspach Oceanu spokojnego.

Azot do ostatnich czasów otrzymywano z siarczanu amonu, pochodzącego z fabryk gazowych i koksowni, wreszcie źródłem jego niemal najpoważniejszem, jednakże o przewidzianem w niedalekiej przyszłości wyczerpaniu jest saletra c h i 1 ij s ka, sprowadzana z (Mliii.

Dane statystyczne z urzędowych źródeł niemieckich pochodzące, wykazują iż powyżej wymienionych nawozów sztucznych same Niemcy zużyły w ciągu r. 1906 zgoła za 300 mili o n ó w RM (375 milionów Kor. w. a.;

milionów Kor. w. a.; — 29,,B milionów Rbl.), saletry chilijskiej za 120 milionów RM (150 milionów Kor.

w. a.;

na m ą c z k ę T h o m a s o w ą, super f o s f a t y, sole potasowe za 30 milionów RM (37,₆ milionów Kor. w. a.; — 15 milionów Rbl.), guano i inne.

Dokładne dane wykazują, iż w Niemczech, w ciągu jednego roku, wartość dowozu soli potasowych i związków kwasu fosforowego, przewyższa znacznie wartość dowozu związków azotowych. Najstaranniejsze unawożenie gleby, zapomocą najróżnorodniejszych środków odżywczych jest zgoła bezcelowem, gdy brakuje jej niezbędnych ilości związków azotowych.

31 Rbl.),

24 Rbl.)

2,5 Rbl.)

Te odżywcze związki azotowe jak to wykazali fizjolodzy Lawes i Gillert, nie-tylko odgrywają rolę bezpośredn ich od-żywiaczy, ale jeszcze w bardzo znacznym stopniu spełniają zadanie pośredników przy pochłanianiu rozmaitych środków odżywczych, niezbędnych dla życia i wzrostu roślin.

Jak wyjątkowego znaczenia jest unawo-żenie gleby zapomocą związków azotu, wykazują następujące doświadczenia.

Znany ze swych prac naukowych w rolnictwie Wagner, przeprowadził szereg doświadczeń w Hessj i i znalazł, iż na miejscowych polach próbnych przy normalnem unawożeniu gleby i braku należytej ilości k w a s u t“o s f o r n e g o, wydajność owsa zmniejszyła się o 17%, przy nieobecności soli potasowych o 19%, zaś w razie niedostatecznej ilości związków azotowych spadła o 89%.

Przyjmując średnią ze wszystkich dokonanych prób i lat próbnych i obliczając na jeden hektar <1,₈ morga m. now. p.) powierzchnia, w ciągu jednego roku wypada:

1)    Dochodliwość z jednego hektara wynosiła 96 RM (120 Kor. w. a. 48 Rbl.) przy unawożeniu łącznie w s żytkiem i p o w y ż ej wymienionemi ś r od k a m i.

2)    Dochodliwość z jednego hektara wynosiła 62 RM (77,₅ Kor. w. a.; przy unawożen i u n i e k o m p 1 e t n e m. R r a k soli potasowych.

3)    Dochodliwość z jednego hektara wynosiła 48 RM (60 Kor. w. a.; przy unawożeniu nie kom p 1 et nem. Rrak k w a s u fo sforo w ego.

4)    Dochodliwość z jednego hektara wynosiła 5 RM (6,₂₅ Kor. w. a.; przy unawożeniu n iekom p 1 e t nem. Rrak związków azotowych.

Powyżej przytoczone dane liczbowe, prawdziwie przekonywująco dowodzą, jak niezmiernie ważną rolę odgrywą azot w wydajności danej gleby, a znaczenie to jeszcze wyraźniej się uplastycznia, biorąc w rachubę tę okoliczność, iż rośliny teoretycznie rzeczy biorąc w pewnych specjalnych warunkach mogłyby czerpać azot wprost z bezmiernego rezerwoaru, jakiem jest powietrze atmosferyczne, zupełnie analogicznie, jak to ma miejsce w pochłanianiu kwasu węglowego, tego niezbędnego czynnika do budowy tkanki roślinnej pod wpływem światła.

Pochłanianie azotu łącznie z tlenem przez świat roślinny z powietrza atmosferycznego pod wpływem atmosferycznych wyładowań elektrycznych, o czem już powyżej wspomnieliśmy, ma miejsce w postaci powstających soli kwasów azotowego i azotawego (XN0₃ i XN0₂), stale do gleby dostęp mających.

Ilość w ten sposób pochłanianego przez glebę azotu, w naszej strefie i wśród naszych warunków klimatycznych, średnio biorąc wynosi na 1 hektar i w ciągu jednego roku około 12,B kg, a bywa o wiele większą w stronach tropikalnych, gdzie częste panują burze.

Jakkolwiek nie wszystkie rośliny zdolne są bezpośrednio czerpać azot z powietrz a atmosferycznego, jednakowoż, jak to słynne prace Hellriegels’a (r. 1886) i W il fahrt’a dowiodły, pewien dział roślin motylkowych, jak grochy, bób, wyka, koniczyna i s ar a de 1 la, posiadają s u i g e n er is, własność bezpośredniego pochłaniania (asymilowania) azotu z powietrza.

Asymilacja ta, jak to już w r. 1867 wykazał znany botanik i fizjmlog Ma 1 p ig h i, odbywa się zapomocą całych kolonji spe-cyalnego gatunku bakterji tak zw. „Bacillus radicola“, posiadających wyjątkową łatwość wyciągania azotu wprost z powietrza i doprowadzania go dla użytku roślin. Opierając się na tej wyłącznej własności powyżej wymienionych roślin, stosują praktycy rolnicy tak zw. popularnie trzech-p o 1 ó w k ę.

W takich warunkach unawożona gleba, dzięki należytemu wyzyskaniu odpadków roślinnego i zwierzęcego pochodzenia, wykazuje na zasadzie ścisłych obserwacji i wyliczeń zużycie tylko 30% do 40% całkowitej ilości wprowadzonego do roli azotu, a zatem, gdy idzie o intenzywną kulturę, okazuje się niezbędnem doprowadzenie potrzebnych ilości azotu inną drogą.

Skąd inąd znanym jest fakt, iż nie całkowita ilość związanego za pośrednictwem ciał roślinnych azotu ponownie zostaje zwracaną roli.

Tern niemniej, z powyższego założenia wychodząc, możliwe są bardzo dokładne wyliczenia, dające nam możność określić całkowitą ilość dającego się wyprodukować azotu w tych krajach i stronach, gdzie prowadzoną jest eksploatacja torfu.

62 y₂ puda.

.leżeli weźmiemy pod uwagę zatratę tych olbrzymich ilości azotu, jaka ma miejsce przy tak zw. s p ł a w n e j k a n a 1 i-zacji miast, dalej te wielkie ilości azotu, które wśród zwęglonych ciał roślinnego pochodzenia, jeszcze z epoki przedhistorycznej, odnajdujemy we współczesnych pokładach węgla kamiennego, brunatnego, torfu i t. d., jedne przez spalanie, inne przez powolne tlenie i rozkład ciał roślinnego i zwierzęcego pochodzenia, oddają p o w i e t r z u a t m o-sferycznemu całkowitą niemal ilość azotu h e z żadnego pożytku dla roli.

Również do tej bezużytecznej straty dla gleby naszej zaliczyć należy zużycie cennych związków azotowych dla celów pyrotechniki, przy fabrykacyi różnych gatunków prochu strzelniczego, rozmaitych materyałów wybuchowych i t. p., gdzie azot, częstokroć nietylko bezużytecznie, a w wielu wypadkach wprost ze szkodą dla ludzkości, ginie w powietrzu.

Niepozbawionem słuszności, jakkolwiek na pozór wydawać się będzie wprost para-doksalnem zdanie słynnego B u n g e’go, który twierdzi „iż każdy strzał jest bezwarunkowo śmiercionośny i życie zabija, bez względu na to, czy kula trafia, czy bokiem przechodzi“.

Podług Bertrand’a asymilacja amoniaku przez rolę odbywa się wśród zupełnie odmiennych warunków, aniżeli to ma miejsce z saletrą. Jest dowiedzionem, iż zanim amoniak zostanie pochłoniętym przez rośliny, pod wpływem hakterji w glebie się znajdujących, przemienia się przede-wszystkiem w związki kwasu azotowego i jeno w bardzo nieznacznym stosunku, zresztą dosyć opornie, jako amoniak bywa przez świat roślinny zasymilowanym.

Przemiana amoniaku w połączenia kwasu azotowego odbywa się zazwyczaj powolnie i niekompletnie, zawsze atoli ze stosunkowo znaczną stratą wolnego azotu.

Siarczan amonu przez dłuższy okres czasu pozostaje w roli nietkniętym i działa wogóle słabiej i mniej jednostajnie w porównaniu z saletrą. Stosownie do warunków czysto miejscowych, ilość pożytecznego azotu z siarczanu amonu w najkorzystniejszych okolicznościach zaledwie dosięga 90% azotu z saletry, nadto zależnie od danej kultury, ulega zmniejszeniu do 75%.

Zużycie r o c z u e siarcz a n u a m o n u w całych Niemczech niedorównywa ¹/₃ ilości s p o trzeb o wan e j saletry. Obecnie w Niemczech całoroczna p r o d u k c j a siarczan u a m o n u, odpowiadająca 26 milionom tonu¹) węgla, przedstawia 260 ty-s ię c y tonn, wartości około 65 mil i o n ó w Marek. (97,B miliona Kor. w. a.

Ta ilość wyprodukowanego siarcz a-n u amonu w samych Niemczech, mogłaby być więcej niż pięciokrotnie zwiększoną, gdyby całkowita produkcja węgla w tym kraju (143 milionów tonn w r. 1907) była koksowaną, nadto zwiększyć by się jeszcze dała w stosunku 3-ch do 4-chkrotnym, gdyby stosowano w tym względzie więcej ra-cyonalne metody, aniżeli to ma miejsce obecnie.

Stosując metodę Monds’a, polegającą na traktowaniu węgła parą wodną dla otrzymania gazu wodnego, bylibyśmy u szczytu wydajności s i a rcza n u am on u. Ale o takiej eksploatacji na razie przynajmniej mowy być nie może z uwagi na to, iż produkcja siarczanu amonu jest wogóle przemysłem drugorzędnym, ściśle ograniczonym rozwojem koksowni, będących w bezpośrednim związku z rozwojem fabrykacji gazu.

W tych warunkach stosowanie metody Monds’a okazuje się rzeczywiście ra-cyonalnem, wprost nawet wskazanem, albowiem otrzymuje się całkowitą ilość cennych związków azotowych, nadto gaz, dający się spożytkować jako siła.

Drugiem i to nąj ważniejszem źródłem otrzymywania azotu związanego jest saletra chilijska, inaczej saletrzan sodu.

Wprost trudnym do uwierzenia w naszych czasach jest fakt, iż pierwszy ładunek okrętowy saletry chilijskiej, jaki w r.

9 1 tonna przedstawia wagę 1000 kg, równą

Z powyżej wymienionej ilości same Niemcy zużywają rocznie około 600 tysięcy tonn, z czego na potrzeby rolnictwa przypada 450 tysięcy tonn, pozostałe zaś 150 tysięcy tonn zużywa wielki przemysł chemiczny, dla którego saletra przedstawia ni-czem niedający się zastąpić materyał surowy.

Wspomnieć na tern miejscu wypada, choć exempli modo, wyrób materyałów wybuchowych, barwników anilinowych i azo-pochodnych, sztucznego indyga, celuloidu i t. p.

z w.

a s k a r b c h i 1 ij s ki, w tym okresie,

1825 nadszedł do Hamburga, został w morzu zatopionym, gdyż podówczas wprost niewie-dziano, co z nim począć.

Zasługujący na zaznaczenie, poważniejszy wywóz saletry z (Hi iii dla celów rolnych, datuje się dopiero z początkiem 6-go dziesiątka lat ubiegłego stulecia.

Aby mieć pojęcie jak wywóz ten szybko wzrastał, winniśmy powołać się na następujące dane liczbowe.

W roku 1908 wynosił on 1,730.000 tonn, zaś w r. 1909 dosięgną! 2 milionów tonn, przedstawiających wartość przeszło 450 milionów frcs.

Austro-Węgry zużyły w r. 1907 z górą 63 tysiące tonn saletry.

Przyrost roczny wszechświatowego zapotrzebowania saletry, średnio biorąc, przewyższa 50 tysięcy tonn, zaś w r. 1908 dosięgną! nawet 72 tysięcy tonn.

Gdyby jednakże eksploatacja i dowóz saletry z Chili mogły wzrastać propor-cyonalnie do wciąż zwiększającego się na wszechświatowym rynku zapotrzebowania, wówczas, jak n. p. bardzo ścisłe obliczenia dla Niemiec zrobione wykazują, zużycie saletry wyłącznie dla unawożenia roli by się podwoiło, przyczem Niemcy nietylko byłyby w stanie pokryć całkowite wewnętrzne zapotrzebowanie na ziarno i ziemniaki, ale leszcze w znacznej ilości wywozić te produkty poza granicę państwa.

Ale bynajmniej nie na tern koniec. Istnieje cały szereg krajów, gdzie początkowo niemal dziewicza rola, bądź pod wpływem zazbyt intenzywnej gospodarki, bądź też wskutek podnieconego rozwoju przemysłu, jest obecnie prawie że wyczerpaną.

Jako wyróżniający się w omawianym kierunku przykład, w pierwszym stopniu należy przytoczyć Amerykę, gdzie w osta-tniem dziesięcioleciu zapotrzebowanie saletry wzrosło z 100 tysięcy tonn do 400 tysięcy rocznie.

Ale niestety z tern niemal gwałtownem zapotrzebowaniem saletry, bynajmniej nie idzie w parze jej eksploatacja.

Jakkolwiek, już z dawnych bardzo czasów, starano się ograniczyć zużycie saletry przez zastąpienie jej w niektórych zwłaszcza miejscowościach kuli ziemskiej, intenzywną czynnością pewnego gatunku bakterji, wywołujących szybko idący rozkład produktów zwierzęcego pochodzenia, jak to ma miejsce w Indy ach, a szczególniej w miejscowościach przy ujściu rzeki Gan gez u położonych, w Saharze, w pobliżu oazy Tuat, w Kali fornj i, w pobliżu Death Valley i w innych, jednakowoż, gdy idzie o racyo-nalną produkcyę kopalnianą, to do r. 1879, w tym kierunku można było jedynie brać w rachubę Peru i Boliwję, obecnie zaś, niemal wyłącznie tylko Chili.

Pokłady saletry w Chili, tak „Pampa Sal itr er a“, napotykamy pomiędzy 19° i 26° południowej szerokości, zwłaszcza we wschodniej części p łasko wzgórza chilijskiego, w pobliżu „Pampa de Ta m ar uga 1“ i w pustyni „A ta kama“, mniej więcej w odległości 55 do 75 kim, od wybrzeża i na wysokości 1.000 do 1.600 m, ponad poziom morza.

W tych górzystych pokładach, odnajdujemy saletrę w złożach, grubości od 0,5 do 3 m, bynajmniej nie w stanie czystym, a tylko w rozłamach wietrzejących skał, zw. „Caliche“, zkąd przez wyługowy-wanie wodą, a następnie krystalizację, otrzymuje się saletrę.

Jakkolwiek z natury swojej, są to czynności bardzo proste, jednakowoż wskutek mało sprzyjających warunków miejscowych, jak braku wody słodkiej i niezbędnej ilości środków opałowych, wreszcie niedostatku odpowiedniej siły roboczej, eksploatacja powyższa połączoną jest z wieloma trudnościami.

W r. 1905 w Chili, istniało 62 poważnych przedsiębiorstw, rozporządzających kapitałem około 600 milionów frcs, w czem udział pieniężny niemiecki dochodził do

13,5°/

frcs;

>75

miał czystego rocznego zysku z górą 109 milionów fres, co przedstawia o wiele więcej, niż połowę całkowitych rocznych dochodów tego państwa.

Niektóre pokłady saletry w C h i 1 i, jak pod względem swojego położenia, tak też i bogactwa, należą do wyjątkowych; do takich zaliczyć należy pokłady w Tara-paca,— inne natomiast są o wiele uboższe i przedstawiają poważne trudności w samej eksploatacji.

Ale właśnie te najbogatsze pokłady wskutek forsownej a stosunkowo łatwej eksploatacji, są najbliższe wyczerpania i jak bardzo ścisłe wyliczania wskazują, okolice Tar a paca, będą w zupełności wyczerpane w r. 1918.

Wielokrotnie robione wyliczenia, na jak długi okres czasu wystarczą pokłady saletry w C h i 1 i, jak łatwem jest do zrozumienia, posiadają zaledwie względnie przybliżoną wartość, albowiem zależy to w znacznej części od wydajności drugorzędnych, w mało dostępnych miejscowościach, znajdujących się pokładów, których eksploatacja przy obecnej cenie rynkowej saletry chilijskiej, należycie się nie rentuje.

Nie pozbawionem będzie interesu, zestawienie następujących oszacowań. I tak:

Podług danych, zaczerpniętych z urzędowych źródeł w Chili, a pochodzących od miejscowej tak zw. „Delegacion fisca 1“ z r. 1908, całkowite, dotąd niewyczerpane zapasy saletry wynoszą 223 miliony tonn.

Jednakowoż wydaje się, iż pochodzące z tego źródła dane, są nieco za zbyt wygórowane.

Najwięcej prawdopodobnemi są szacowania, na 65, względnie nawet tylko 50 milionów tonn, choć wielu utrzymuje się przy 120 milionach tonn.

Biorąc w rachubę ten ważny wzgląd, iż roczna konsumcja saletry w całym świecie, zwiększa się corocznie przynajmniej o 50.000 tonn, wypada, iż przy zapasach nietkniętych, wynoszących 90 milionów tonn, wystarczy jej do r. 1942, a więc na 33 łat, przy zapasach 120 milionów tonn na 42 lat, a przy 50 milionach tonn, zaledwie na 21 lat.

W bezpośrednim związku z przewidy-wanem w nieodległej przyszłości wyczerpaniem się zapasów rodzimej saletry, o czem powyżej mowa, widzimy bardzo szybki wzrost jej ceny. I tak:

Poczynając od r. 1900 na zasadzie ścisłych danych, wypada, iż cena rynkowa saletry, średnio biorąc, wynosiła za jedną t o n n ę — 208,₇₅ trcs; w r. 1902 - 228 w r. 1904 — -53,₇₃ frcs: w r. 1906 — acz przejściowo 288,₇₅ frcs, zaś w r. 1908 uległa pewnej obniżce, zatrzymując się na 258,₇₅ frcs za jedną tonnę.

Wskutek odczuwanego braku należytej ilości sprawnej siły roboczej, robocizna na miejscu w Chili, poczynając od r. 1892, wzosła przeszło o 25% w porównaniu do cen dawniejszych, a zatem łatwem jest do przewidzenia, iż w najbliższej przyszłości, jak koszta eksploatacji, tak również i dostawy na rynki europejskie, pomimo konkurencyjnych stawek pierwszorzędnych morskich towarzystw transportowych, a tem-bardziej wobec bardzo możliwego zawarcia przez nie kartelu, wszystko to razem biorąc, może spowodować znaczną zwyżkę cen na saletrę chilijską w Europie.

Słynny angielski ekonomista, Sir William Crookes ze względu na stały przyrost ludności na kuli ziemskiej, w swojem klassycznem dziele p. t.: „The Wheat Problem“ (r. 1899), przewiduje zupełne wyczerpanie światowe saletry w bardzo nieodległej przyszłości i twierdzi, że głód ten będzie o wiele groźniejszym w swych następstwach od wyczerpania pól węglowych w Wielkiej Brytanji.

Tę zgoła niepożądaną a bardzo prawdopodobną ewentualność, nazywa wprost klęską i jakkolwiek w pojedynczych wypadkach ścisłego dla niej terminu oznaczyć jeszcze nie można, w każdym atoli razie, już obecnie bardzo widocznie zarysowują się jej kontury.

W r. 1935 zapotrzebowanie na pszenicę wzrośnie do takich rozmiarów, iż, aby je zaspokoić, bezwarunkowo należy wydajność wszystkich, dotąd jeszcze rozporządzalnych, do uprawy rolnej odpowiednich przestrzeni do tego stopnia podnieść, by ona z jednego hektara (1,₈ morgi nowej polskiej) ziemi, wzrosła w stosunku 12:20.

Spotrzebowanie azotu

jest ono nie-

Trzy wybitne grupy badań i doświadczeń w zakresie otrzymywania azotu z powietrza atmosferycznego, zaznaczyć na tern miejscu wypadu.

I- szą grupę przedstawia otrzymywanie amoniaku (NH₃) wprost z jego elementów, a więc azotu (N) i wodoru (H), które to gazy przedewszystkiem w stanie wolnym wydzielić należy.

II— gą grupę

Otrzymywanie azotu z powietrza w obecnych czasach jest łatwo wykonalnem.

Dla osiągnięcia tego, koniecznem jest zwiększenie rocznego zużycia s a 1 e-t r y o 12 m i 1 i o n ó w t o n n, wobec w s p ó ł-czesnego, nie przewyższającego 1,75 miliona tonn.

Je dnem słowem, gdy z nadejściem roku 1935, okażą się jeszcze zapasy saletry w Chili w ilości pięćdziesięciu milionów tonn, to całkowita ta ilość wobec powyżej podanego wzrostu jej zapotrzebowania starczy zaledwie na cztery lata.

Wobec tak groźnej w swych następstwach alternatywy, pozostaje jedynie droga wyszukania innych zupełnie nowych źródeł saletry.

To olbrzymiej doniosłości, wprost wszechświatowego znaczenia, zadanie, jakiego, praktycznego rozwiązania jesteśmy już świadkami, najdobitniej określemy, przytaczając in extenso, słowa Crooks’a: „The fixation of atmosferie Nitrogen is, one the greatest discoveries awai-ting the in gen u i ty of Chemist es. It is certainly d u p 1 y important on i t s practical bearings on the futurę welfare, and happiness of the ci-vilised rac es of mankind“.

Co znaczy.

z powietrza jest jednym z największych wynalazków, oczekiwanych od genialnych chemików. — Bezspornie zmiernie ważnem z dwóch względów, jako podstawa przyszłego dobrobytu i jako osnowa rozkwitu wszystkich ludów cywilizowanych , jednem słowem całego rodu ludzkiego.

A jak to zagadnienie zostało już rozwią-zanem, o tern w następstwie pomówiemy.

II.

1. Azot z powietrza, jako wyłączne źródło, dla otrzymywania syntetycznej saletry i metody jej wytwarzania. — 2. Opis różnorodnych metod dla technicznej syntezy kwasu azotowego z powietrza. — 3. Ważniejsze przedsiębiorstwa przemysłowe dla wyrobu kwasu azotowego i jego związków pochodnych; warunki powstawania tych zakładów i ich egzystencji.

4. Uwagi ogólne, wnioski i zakończenie.

Już z dawnych lat, spotykamy w spe-cyalnej literaturze liczne prace wybitnych chemików, zajmujących się w y d z i e 1 a n i e m azotu z powietrza atmosferycznego, które jak wiemy, przedstawia nam niewyczerpane źródło tego gazu.

Wychodząc z założenia, że ciężar słupa powietrza przypadającego na 1 cm □ ziemnej skorupy wynosi 1 kg, w czem ⁴/b stanowi azot, łatwo wyliczyć, całkowitą ilość azotu w powietrzu atmosferycznem, okalającą ziemię naszą, wynoszącą 4000 miliardów to n n.

Współczesne roczne zapotrzebowanie saletry w całym świecie przedstawia 300 tysięcy tonn. Gdyby zatem niebrać zupełnie w rachubę innych źródeł otrzymywania azotu, to obliczając jeno tę jego ilość, jaką znaj dujemy w powietrzu atmosferycznem, w stosunku do rocznego zapotrzebowania saletry w całym świecie, wypadnie, iż starczy go na przeciąg 14 milionów lat.

Rzeczywiście, wprost bajeczne ilości gazu tego posiadamy w powietrzu, co nam w zupełności wystarczy chyba aż... do końca świata.

związanie uprzednio w stanie wolnym wydzielonego azotu w połączenia z metalami i z tak zw. cyjano-w y m i związkami metali (CNX) zkąd przechodzi się do amoniaku.

III-cią grupę i wreszcie ostatnią stanowi bezpośrednie utlenianie azotu z powietrza i przemianę powstałego połączenia w sole kwasów azotowego i innych, co się uskutecznia posiłkując się wprost powietrzem atmosferycznem, bez uprzedniego wyłączania azotu w stanie wolny m.

Przepuszczając strumień powietrza przez rury zawierające rozgrzane do czerwoności opiłki miedzi metalicznej (Cu) całkowita ilość tlenu (O) zostaje związana w postaci tlenku Cu, zaś azot wydziela się

w stanie wolnym; regenerowanie miedzi me- rze zachodzącej syntezy amoniaku z jego talicznej odbywa się zapomocą powtórnego elementów składowych. Poboczne produkty ogrzewania do czerwoności tlenku Cu w obe- przy tej syntezie powstające same przez się cności gazów odtleniających, a otrzymana przedstawiać mogą techniczną metodę, prze-miedź służyć może w dalszym ciągu do tego mysłowego wytwarzania cyjanków metali-samego celu.    cznych, a w pierwszym stopniu cyjanku K,

nych z w i ą z k ó w CN, jak również i c y j a n-ku potasu (KCN) dającego się otrzymać syntetycznie z a z o tu p o w i e t r z a, węgla i z połączeń K.

Podówczas, dokonał Hunzen, w (Irene 11 e i w Newcastle na większą skalę próby, technicznego zastosowania omawianej metody do wyrobu c y j a nku potas u jednakże okazały się one za zbyt kosztowne, a tem samem nie mogły się w ich zastosowaniu technicznem, należycie rentować. Lepsze stosunkowo rezultaty dały związki barytu, co skonstatowali już w r. 1892, pp. Marguerite i Sourdeval.

Stosując według powyżej przez nas opi- tego podstawowego czynnika, w technicznej sanej metody Linde go otrzymane powie- ekstrakcji złota metalicznego z jego rud. trze płynne można również wzajemnie Już w początkach czwartego dziesiątka lat oddzielić azot od tlenu posiłkując się ró- minionego stulecia, Hunzen w swych eie-żnicą punktów wrzenia, tych skroplonych kawych studjach nad gazami wielkopie-gazów jakkolwiek czynność ta połączoną jest co wy mi, wykazał w nich obecność wol-z pewnemi technicznemi trudnościami.

Wodór daje się technicznie w łatwy sposób i w znacznych ilościach otrzymywać, metodą elektrolityczną przez elektrolizę wodnych roztworów chlorku Na i chlorku K jako produkt uboczny.

Koszty otrzymania tą drogą wodoru zależą i są w bezpośrednim związku z cenami rynkowemi chloru i alkaljów.

Nagrzewając do czerwoności mieszaninę węgla (C) węglanu barytu (BaC0₃) i przepuszczając strumień azotu, otrzymuje się obfite ilości cyjanku barytu (BaCN₂), który w następstwie daje amoniak gazowy, przy współczesnej regeneracji barytu jaki w dalszym ciągu do tego samego procesu, może być stosowanym.

Wiadomem jest również że tytan metaliczny, posiada własności związywania azotu w połączenia tytan-azotu, względnie w cyjantytanazotu jak to badania St. Claire-Deville’a i Wohl era w roku 18Ó7 dokonane, wykazały.

Ostatnio wymieniony związek wydziela w stanie wolnym amoniak g a z o w y, nadto regenerują się związki tytanu, które podobnie jak to miało miejsce dla barytu, ponownie do tego samego procesu mogą być stosowane.

Co się tyczy bezpośredniego łączenia azotu i wodoru dla otrzymania amoniaku zachodzą tu zazwyczaj poważne trudności, będące w związku ze stanem temperatur przy których synteza amoniaku niemal momentalnie powstaje; przeoczywszy nawet nieznacznie ich granicę, reakcya idzie w kierunku odwrotnym, zamiast syntezy mamy dyssocjację. Wobec tak wielkiej czułości omawianej metody, tą drogą można jeno nieznaczną ilość otrzymać amoniaku, nie ma ona zatem jak dotąd przynajmniej zgoła żadnego technicznego znaczenia, a zdaje się i w przyszłości, nie ma żadnych pod tym względem lepszych widoków.

Zaznaczyć na tem miejscu należy, iż obie te metody w ostatnich czasach zostały technicznie wprowadzone i opatentowane przez badeńską fabrykę dla wyrobu sody i aniliny (n. „Badische Anilin N Soda Fabrik“).

Druga grupa doświadczeń, jak to już powyżej było zaznaczonem polega na specyficznej własności azotu łączenia się z pewnymi metalami, w t. zw. azotki metaliczne, lub też w obecności węgla (C) — w węglowo-azotowe połączenia metaliczne, czyli związki c yj a n o w e prostej lub złożonej natury, które wskutek następnych przemian chemicznych, z jednej strony przechodzą w tlenki metaliczne, z drugiej zaś w amoniak, wydzielając współcześnie kwas węgłów y (C0₂) i inne o różnorodnym składzie połączenia węgla.

Mamy zatem w opisanym wypadku przykład jakkolwiek nie wprost bezpośredniej, tem niemniej o wyraźnym charakte-

Frank z Berlina i N. Caro z m. Łodzi, łącznie z Rothe’m z Hamburga, po raz pierwszy zauważyli, że pod wpływem działania azotu na mieszaninę węgla (C) i węglanu barytu (Ba C0₃) lub węglowych połączeń barytu, jak karbidu barytowego, oprócz wydzielania się cyjanku barytu (BaCy₂) powstaje w przeważającej ilości substancja, różniąca się od ostatniego mniejszą zawartością węgla, a odpowiadającą nazwie c y a n a m i d u b ar y t u. Zawdzięczając inicjatywie firmy Siemens & Hal-ske, łącznie z niemieckie m to w. dla ekstrakcji złota i srebra i z D-rem F ra nk’e m, zostało powołane do życia przedsiębiorstwo pod nazwą tow. „C y an i d“, które idąc za wskazówkami Pfleger a pierwsze zastąpiło karbid barytowy znanym powszechnie karbidem wapna, otrzymywanym słynną metodą pp. Moissans’a i Wilsons’a polegającą na prażeniu zapomocą prądu elektrycznego mięszaniny sproszkowanego węgla (grafitu) i wapna.

Podczas prażenia zachodzi wielkiej do-słości fakt, a mianowicie, nie powstają zgoła żadne cyjanowe związki metaliczne, a wyłącznym produktem tego procesu termicznego jest cy a nam id wapna w mięszaninie z węglem w postaci grafitu.

Cyanamid wapna jako związek zupełnie niemal analogiczny z powyżej przez nas opisanym cyanamidem barytu, przedstawia masę ciemno szarego koloru o swoistym nieprzyjemnym zapachu zawierającą około 20% związanego azotu.

Podobny powyżej opisanemu produkt tak zwany azotek wapna, otrzymuje Polsze ni u s, stosując opisaną przez nas metodę przy zupełnej nieobecności chlorku wapna, wskutek czego ma miejsce znaczne obniżenie temperatury zachodzącej reakcji, nadto pewne inne domieszki spełniają to samo zadanie.

Wszystkie zaznaczone produkty podane działaniu przegrzanej pary wodnej, rozkładają się z wydzieleniem amoniaku gazowego—jesteśmy zatem w posiadaniu ogólnej zasadniczej metody, dla otrzymania drogą pośredniej syntezy, amoniaku gazowego.

Powyżej przytoczona metoda, zasługuje na szczególniejszą uwagę z tego powodu, iż służy ona niejako za typ do otrzymywania zapomocą azotku w a p n a, pośrednio lub bezpośrednio całego szeregu rozmaitych połączeń azot zawieraj ących, j ak cyjanków metali alkalicznych, mocznika, dwu-cyjandwuamidu, cyjanowych związków Fe i t. p.

Dalsze badania nad azot kem wapna wykazały, iż posiada on między innemi, własności nawozu sztucznego, gdyż wprowadzony do gleby, pod wpływem bakterji i powietrza, rozkłada się z wydzieleniem am oniaku.

Podobnie jak to ma miejsce z nawozami sztucznymi, o podstawie amonowej, należy wprowadzać go do roli na pewien określony przeciąg czasu przed zasiewem, w przeciwnym bowiem razie może bardzo ujemnie odziaływać na ostateczne rezultaty zbiorów. Stosownie do obserwacji, jakie poniżej przy-toczemy, okazało się, iż azotek wapna z pomyślnymi rezultatami, daje się stosować do gleby ciężkiej, łałwo pochłaniającej i tylko dla pewnego określonego gatunku roślin. Do gleby kwaśnej i o znacznej zawartości piasku, a zwłaszcza zawierającej humus i torfowej, żadną miarą używanym być nie może.

Niestety dotąd brak pozytywnych danych co do ilościowych stosunków, dla każdego poszczególnego wypadku.

Wagner, na zasadzie nowych badań dosyć skrupulatnie w tym kierunku przeprowadzonych zaznacza, iż rolnik korzystniej pod względem ostatecznie osiągniętych rezultatów postąpi skoro zamiast 1 kg. azotu zawartego w odnośnej ilości azotku wapna zastosuje taką ilość saletry chilijskiej, lub saletry sztucznej syntetycznie z powietrza otrzymanej, których koszt wyniesie 80% ceny azotku wapna.

Nadto saletra, pod wieloma względami, posiada pierwszeństwo w porównaniu do azotku wapna.

Już od kilku lał zwrócono pilną uwagę na techniczną zastosowałność, opisanej przez nas powyżej metody do wyrobu azotku wapna, a oczekując ze wszech miar pomyślnych w tym kierunku rezultatów, rozwinięto energiczną propagandę, czego następstwem było powołanie do życia całego szeregu przedsiębiorstw, a co zatem i będących

jeszcze w budowie odnośnych zakładów fabrycznych.

Jedynym środkiem, technicznej metody wyrobu kwasu azotowego w danym wypadku, jest stosowanie wysokiej temperatury.

Scisłe badania w omawianym kierunku

sama wysoka temperatura, przy której ma miejsce łączenie się N-tu z O-em w po-

Istnieje niemal dla

Dotąd jednakże uważać należy za rzecz przedwczesną, stawianie pod tym względem jakichkolwiek bądź na przyszłość horoskopów. Również dotychczas jest zgoła niewia- przeprowadzone, wykazały, iż jedna i ta domem czy azotek w aj) na, jako taki czy też j)ochodny odeń siarcz a n a m o n u o ile naturalnie wytwarzanie ostaniego, rzeczywi- wietrzu, wywołuje również i rozkład poście może być korzystnem jako jjrzedstawia- wstałego połączenia, jącego środek nawozowy, mogą być uważane każdej z tych wysokich temperatur pewne, za ostateczny rezultat danej fabrykacji. Jako bardzo subtelne kry t er j um, pomię-rzeczą zkąd inąd nie pozbawioną interesu, dzy, z 1 -ej strony, powstałym już tlenkiem zaznaczyć wypada istnienie w tym zakresie N-tu, z 2-giej zaś jeszcze niezłączoną mięsza-przemysłu, zakładów fabrycznych w Piano niną N-tu i O-nu, którego żadną miarą d’Orta, gdzie poraź pierwszy na większą przekroczyć nie można, skalę wyrabianym został azotek wapna,    Jedynie j)rzy temperaturach poniżej

jak również technicznie (zamiast przemiany, 1200°, raz powstały tlenek azotu jest procesem biologicznym w glebie) pochodny względnie stałym.

zeń — siarczan amonu.    Ale też i w tvch warunkach termicz-

azotu.

f e r ’ a, a zwłaszcza Nem s f a uczniów wypływa, iż przy t 2200° przy t 2071° t 3327°

2%; przy t 2854°

5% powstaje tlenku

C₂(NO)

C(0₂).C(N₂)

W ostatnich czasach dla tej fabrykacji pobudowane zosłały j)rzez firmę „The - North Western Cy a nami de Company“, zakłady przemysłowe pod nazwą: „Alby United Car bidę - Facto-r i es“.

Do trzeciej wreszcie i ostatniej grupy, jak to już w samym początku zaznaczyliśmy, należy bezpośrednie utlenianie azotu z j) o wietrz a dla otrzymania jego tlenków, względnie k w a s u a z o t o w ego, a stąd i saletry.

Jakkolwiek azot, z natury swej j)rzed-stawia pierwiastek, o nadzwyczaj słabej cnergji powinowactwa chemicznego, jednakowoż pod wpływem pewnych spe-cyalnych warunków, o czem jioniżej będzie mowa, przechodzi stopniowo w tlenek azotu, gaz bezbarwny, którego cząsteczka, składa się z równoważnej ilości atomów N-tu i O-nu.

Pod wpływem, bądź wolnego O-nu, bądź powietrza, przechodzi w związki o większej zawartości O-nu, tworząc gaz o barwie buro - czerwonawej, tak zw. dwutlenek azotu, który w dalszym ciągu przemienia się w bezwodnik kwasu azotowego (N₂ 0₅), zkąd otrzymujemy kwas azotowy (HNOh), jako produkt techniczny, j)od-stawowy czynnik dla wyrobu saletry i innych jego jmchodnych.

nycli, otrzymana jego ilość z elementów powietrza jest bardzo nieznaczną.

Przy t 1500° zaledwo 0,1% N-tu, za-I wartego w powietrzu, przechodzi w tlenek Chcąc zatem otrzymać większe jego ilości, należy stosować znacznie wyższe temperatury.

Ze słynnych prac Muthmann’a i H o-

i jego

-    i%;

-    3% ;

przy azotu.

Jako empiryczny wzór do tego rodzaju obliczeń służy równanie K =

Zasadniczym warunkiem należytej wydajności tlenku azotu przy technicznem jego wytwarzaniu drogą termiczną, jest stosowanie możliwie w y so k i ej te m p er a-tury, łącznie z nadzwyczaj szybkiem chłodzeniem otrzymanego gazu, aby za-pobiedz powstawaniu reakcji odwrotnej (dyssocyaeji).

W swoim czasie robione były próby, o których wzmiankowanem jest w najnowszej literaturze specyalnej, aby stosowane powietrze uprzednio nagrzewać zapo-mocą odpowiednich środków opałowych.

Zaznaczyć należy w tym kierunku dokonane prace Pawlikowskiego, Haeu-

sera, Brün lern, Ket ler’a i innych, które wogóle tę posiadają słabą stronę, iż autorom ich żadną miarą nie udało się osiągnąć rzeczywiście wysokiej temperatury, nadto z drugiej strony, olbrzymie ilości gazowych produktów spalania, powstałe ze stosowanych materyałów opałowych w połączeniu z parą wodną, zanieczyszczały zasadniczy produkt reakcji, znakomicie obniżały jego wydajność i utrudniały szybkie a niezbędne ochładzanie, o czem powyżej mowa.

mięszaninę gazów, jakie warunkuje powstawanie żądanego ich połączenia.

Tworzenie się tlenku azotu z jego składowych elementów, ma miejsce, nietylko pod wpływem zwyczajnego wyładowania elektryczności, ale również zapomocą iskier elektrycznych, jakoteż oddziałania elektrycznego światła łukowego (woltaicznego).

O powstawaniu k w a s u azotowego w powietrzu atmosferycznem pod wpływem wyładowywania elektryczności atmosferycznej podczas burz już we właściwem miejscu była mowa.

Opierając się na powyżej opisanych metodach badań i doświadczeń, przemysł techniczny zwrócił szczególniejszą uwagę na wytwarzanie i zastosowanie elektrycznego łuku świetlnego, jak również snopu ciągłego iskier elektrycznych.

W tej dziedzinie, w okresie ostatniego dziesięciolecia zaznaczyć wypada niemal gorączkową czynność na polu licznych prac o znaczeniu bądź czysto-naukowem, bądź techn iczno-przemysło wem.

Z dotychczasowych

Haber w celu zapobieżenia, powstawaniu pary wodnej, dla współczesnego osiągnięcia wysokich temperatur, stosował płomień tlenku węgla, spalanego w powietrzu pod Wysokiem ciśnieniem.

Drugim, rzeczywiście niezawodnym środkiem otrzymywania tlenku azotu z powietrza, okazała się elektryczność.

o wielkiej doniosłości, należy przytoczyć nazwiska następujących autorów. I tak:

Crooke s (r. 1897); Lord R ay 1 e i g h (r. 1897); Lepel, Guye i Na vi Ile; Mc. D o u g a 11 & H o w 1 e s; Kowalski i Mościcki; Brodę; Pauling; Le Blanc i N ii r e n e n; wreszcie Birkeland, E y d e i S c h ö n h e r r.

Jako punkt wyjścia dla przedsięwziętych w tym kierunku prób technicznych, posłużyły już w r. 1781 przez Caven-dish’a i w r. 1781 przez Priestley’a dokonane doświadczenia nad spalaniem wodoru w nadmiarze powietrza.

Uczeni ci zaobserwowali powstawanie wody o stosunkowo znacznej zawartości kwasu azotowego.

Wykazanie wyczerpujące pod względem dotychczasowych osiągniętych rezultatów przemysłowo-technicznych ze strony pierwszorzędnych, bądź stowarzyszeń czysto-naukowych jak w G e n e w i e i w e F r y-h u r g u , bądź takichże firm fabrycznych, jak: „Atmospherie Produets C-n y “; „Niagara-Falls, N.-Y“; „De Norsk Hydroelectrisk Kvaelstof (Nie“: „Ba-deńska fabryka dla wyrobu sody i aniliny“ (n. „Badische Anilin & Soda Fabrik“); „Tow. przemysłowe dła wyrobu kwasu azotowego“ (n. „Salpetersäure - In dustrie-Gesell-schaft“; „G. m. b. H. Gelsenkirchen, Zakłady pod Innsbruck’em“ i inne — nie jest dla wielu przyczyn ani możliwem,

W r. 1785 C a v e n d i s h po raz pierwszy zauważył, że można spalić (utlenić) całkowitą ilość azotu w danej objętości powietrza zawartego, dopuszczając doń niezbędną ilość wolnego tlenu, przy współ-czesnem działaniu na mięszaninę tych gazów iskrami elektrycznemi, wyładowywa-nemi ze stosowanej baterji.

Na drodze doświadczalnej, łatwo dostępnej, zachodzące połączenie azotu z tlenem daje się przeprowadzić w rurze zwykłego Eudiometru, w której zawartość płynu zapomocą wyciągu z lakmusu jest zabarwioną na niebiesko; przepuszczając przez słup powietrza płynem w rurze oddzielonego, szereg iskier elektrycznych, wskutek powstawania kwasu azotowego płyn szybko zabarwia się na czerwono.

Zapomocą prądu elektrycznego z jednej strony jest łatwem osiągnąć wysokie temperatury, jak 3000° i wyżej, z drugiej zaś ani celowem, natomiast mogą być omówione osiągnąć to specyficzne działanie prądu na na tern miejscu ważniejsze stadja ulepszeń

l rozwoj u myślę.

w tym tak poważnym prze-

Bóżnorodnym jest zakres prac, podjętych w kierunku zastosowania energji elektrycznej do wyrobu tlenku a z o t u.

Do 1-ej kategoryi zaliczyć należy te, które posiłkują się snopem, niezliczonej ilości drobnych iskier elektrycznych, względnie cią-głemi wyładowywaniami łuku świetlnego-Na tern miejscu zaznaczyć wypada metodę B r a d 1 e y’a i L o v e j o y’a po raz pierwszy zastosowaną w końcu ubiegłego stulecia w Ameryce, posiłkując się siłą wodną wodospadu Ni ag ary, gdzie też powołanem zostało do życia przedsiębiorstwo fabryczne o kapitale zakładowym 1 miliona dolarów, pod nazwą „The Atmospheric Products C-ny“.

Zasadnicza instalacya, w omawianych zakładach, między innemi składa się z szeregu żelaznych cylindrów o wysokości H = 1,₅ m i średnicy D = 1, 25 m, w osi których obracał się wał stalowy, zaopatrzony każden w 25, jedna nad drugą umocowanych płaszczyzn, z których co 6-sta z rzędu zawierała armaturę elektrodów, zaopatrzonych w końce p laty nowe.

Płaszcz cylindra przedstawiał 2-gi elektrod i zawierał identyczną ilość, ściśle naprzeciw umocowanych i wystających drutów platynowych, tworzących biegun.

Podczas puszczenia bębna w szybki ruch obrotowy, poruszały się tern samem odpowiednie wewnętrzne i zewnętrzne zakończenia platynowe, jedne naprzemian z drugiemi, wytwarzając w ten sposób snopy iskier elektrycznych, które szybko się wydłużały, po-czem chwilowo zanikały i znowu powtórnie powstawały. Stosując równomierny prąd o napięciu 10.000 volt, wytwarzano w ciągu 1-ej minuty 414.000 łuków świetlnych i tyleż za-gaśnięć.

Przepuszczany strumień powietrza, wobec olbrzymiej ilości wyładowywanych łuków świetlnych, o możliwie małych przekrojach i znacznej ich długości, miał możność szybko bardzo się nagrzewać i również szybko ponownie ochładzać.

Podług obliczeń Muthmann’a, otrzymywano w ten sposób na 1-en k i 1 o w at t — rok, — 430 klg. kw. azotowego.

Jednakowoż, już w ciągu lata r. 1904 z powodu za zbyt dużej komplikacji w samej budowie aparatów, wymaganej znacznej ich precyzyjności,a tern samem i kosztowności całkowitej instalacji, nadto wobec stosunkowo małej wydajności samego produktu, całą fabrykację muszono zaniechać.

Jako pierwsze na tern polu, rzeczywiście poważne rezultaty, w kierunku przemysłowo-technicznym osiągnięte, winniśmy przytoczyć prace profesora Christiana Birke-land’a z Chrystyanji i norwegskiego inżyniera Samuela Eyde’go.

Publikację tych ważnych prac zawdzięczamy bardzo szczegółowym i wyczerpującym komunikatom ze strony takich powag naukowych, jak prof. Edström’a (odczyt na międzynarodowym kongresie Elektrotechników w r. 1904 w St.-Louis) i prof. Otto na N. W i t t’a (odczyt miany z powodu otwarcia Techniczno-Chemicznego Instytutu przy wyższej szkole technicznej w Charlottenburgu), z 1 -ej strony, zaś pr o f. Gh. Birkeland a ex re jego publicznej konferencji w Londyn i e, na posiedzeniu Tow. „ F araday S o-cięty“ w r. 1906, z 2-ej. B i r k e 1 a n d wychodzi z założenia, iż łuk świetlny wol-taiczny pomiędzy biegunami magnezu wskutek prądu zmiennego wywołany lub też od działania prądu stałego powstałe elektroma-gnezy, w pełnym obwodzie, względnie w ciągu połowy okresu w ¹/₂ obwodzie, dają wzajemnie szybko po sobie następujące łuki świetlne, czyniące na oko wrażenie równomiernie świecącego i palącego słońca.

To słońce elektryczne, wywołują pp. Birkeland i E y d e w płaskim z ogniotrwałej gliny zbudowanym, żelazem opancerzonym piecu, przez który przechodzi szybko silny prąd powietrza.

Bozmiary pieca tego, zostały do takich granic powiększone, iż obecnie w jednym pojedynczym aparacie, przy napięciu prądu öOOOvolti sile + 700 kilowatów (około 1000 HP) otrzymuje się ostatecznego produktu (tlenków azotu) z górą sto razy więcej, aniżeli to miało miejsce w/g. metody stosowanej w Tow. „The Atmosferic Products C-ny.“ nadto wywołuje się w opisanym piecu olbrzymiej siły świetlnej słońca o średnicy bez mała 2 m. Zasadnicza różnica metody Birkelan d’a i E y d e g o, a co zatem wypływa

i ostatecznych praktycznych rezultatów, polega na tem, iż oni pierwsi zarzucali zupełnie błędną zasadę, stosowaną poprzednio, wskutek której, przy każdem pojedynczem wyładowaniu elektrycznem o bardzo niezna-cznem zużyciu prądu, potrzebnem okazywało się stosowanie nadmiernej ilości poszczególnych elementów, które już przez to jedynie znakomicie utrudniały równomierny rozdział prądu.

powierzyła te

ostatnich, jak to niektórzy

Badeńska Fabryka dla wyrobu sody i a n i 1 i n y (n. „B a d i s c h e A n i 1 i n Sl Soda Fabrik“), która przedtem jeszcze w jej naukowych pracowniach dla chemji technicznej, rozpoczęła poważne prace w zakresie chemicznego związania azotu z powietrza, a od r. 1897 po praktycznem rozwiązaniu, tak ze wszechmiar ważnego zagadnienia, jakie jej przypadło w udziale, ze strony Henryka von B runek, znanego twórcy syntezy J n d y g a ważne prace temu dzielnemu niezmudnemu w swych badaniach i dociekaniach umysłowi.

Następstwem w omawianym kiernnku przeprowadzonych badań był fakt, że w r. 1905 Otto Schönherr, łącznie z i n ż. Hess ber ger’em, wypracowali nową techniczną metodę, która w sposób uderzający swą prostotą, również stosując e 1 ektryczny łuk ś w i e 11 n y, rozwiązała bardzo praktycznie dane zagadnienie, nadto okazała się w swem ostatecznem zastosowaniu o wiele racyonalniejszą od metody B i r k c 1 a n d ’ a i Eyde’go.

Ich metoda, bynajmniej nie jest żadną kompilacją, autorowie zupełnie błędnie utrzymują; przeciwnie, polega ona na zupełnie samodzielnych i swoistych pomysłach.

P. S c h ö n her r, ostatniemi czasy w tej sprawie dał dwukrotnie publicznie wyczerpujące wyjaśnienia. Pierwsze na walnem zebraniu niemieckiego Związku Chemi-k ó w w Jenie i drugi w obszernych zarysach na posiedzeniu Związku C h e m i-k ó w w Berlinie. Metoda stosowana przez Schönherr’a, polega na następującej zasadzie :

Zamiast wywoływania łuku świetlnego, o kształcie słonecznego obwodu, przez zastosowanie silnych elektromagnezow, umieszczonych w odpowiednio pobudowanym piecu, używa on zwyczajną rurę żelazną, stosunkowo nieznacznej średnicy, gdzie powstający elektryczny łuk świetlny, wchodzi w bezpośrednie zetknięcie, ze wdmuchiwanem do wewnątrz strumieniem powietrza.

Wywoływanie łuku świetlnego ma miejsce, sposobem specjalnym, bez jakie-gokolwiekbądź stosowania elektromagnezów. Przez zapał powstaje w pierwszej chwili łuk świetlny, w dolnej części rury metalowej, która w danym momencie służy jako jeden elektrod, zaś drugi elektrod izolowany również u dołu rury umocowany w odległości kilku mm.

Łuk świetlny, zapomocą strumienia powietrza do rury wciskanego, zostaje po linji stycznej, niejako ku górze wciągany, wypełniając tem samem środkową część powietrznego słupa w kierunku osi rury i wówczas w odpowiedniem oddaleniu od dolnego elektrodu, dosięga drugiego, specjalnego elektroda, po ściance rury przenosząc się, aż do jej górnego końca, służącego ujściem dla powstałego gazu.

Zastosowując ten specjalnej budowy elektrod, zamiast rury żelaznej, można używać każdej innej przygotowanej z materyału o złem przewodnictwie, ze spe_ cyalnym zapałem, jak w danym wypadku za pośrednictwem wężownicy z drutu platynowego.

Wobec powyżej opisanej wewnętrznej budowy aparatu, otrzymujemy zamiast na wolnem powietrzu, łatwo gasnącego łuku świetlnego, zupełnie stale po linji osi rury, żarzący się słup świetlny, o wielce intenzy-wnej sile świetlnej, którą łatwo obserwować możemy zapomocą szczeliny, na zewnątrz rury wyciętej, zakrytej szybą z mikki.

W ten sposób część wciskanego powietrza we wnętrzu elektrycznego słupa świetlnego zostaje wprost przemienioną w tlenek azotu, który wskutek ciągłego ruchowego zetknięcia z zewnętrzną warstwą dopływającego powietrza, szybko i bezustannie się ochładza, a tem samem najzupełniej zabezpiecza od tak zw. rozkładu zwrotnego (dyssocjacji).

To niezbędne ochładzanie w czasie samego procesu, powstawania tlenku azotu, zwiększa się jeszcze zapomocą strumienia

kilowatfów

5125

Rys. 4.

Widok łuku

w rurze

szklannej. Długość 0,75 m.

przepływającej wody, doprowadzonej do górnej części rury.

Podług opisanej metody, otrzymane tlenowe połączenia azotu są 17*—2 razy bogatsze (około 27o) od ostatecznego produktu, metodą Birkeland - E y d e ’ g o wy tworzonego.

Wprowadzanie powietrza do rury może mieć miejsce w najrozmaitszy sposób.

Zupełnie obojętną jest rzeczą dla samej metody eksperymentowania, czy powietrze przechodzi pomiędzy rurą a 1-ym elektrodem, częściowo lub w całości dopływa do rury od tyłu elektrodu lub dochodzi do jej wnętrza w 1-em lub w wielu miejscach, zapo-mocą otworów lub podłużnych szczelin,

Rys. 3.

h-

i'

ik

i/

Aparat doświadczalny dwururowy.

znajdujących się w górnej części powierzchni rury, wreszcie, czy ma ono dostęp zapomocą licznych otworów, lub też szczelin wzdłuż całej powierzchni rury umieszczonych.

Nadto powietrze, przez otwory może być do wnętrza rury doprowadzonem, prostopadle do jej osi lub ukośnie. — We wszystkich tych wypadkach jest pożądanem, aby ono było do jej wnętrza wprowadzanem w ciągłym drgającym ruchu jego cząsteczek.

Podług opisanej metody jest się wstanie przez jedną pojedynczą rurę przeprowadzić olbrzymie ilości energji elektrycznej.

Aparat próbny, przedstawiony na rys. 3 i 5, pracuje przy napięciu około 0000 volt i energii elektrycznej ± 4 (5,s HP).

Piece próbne, pobudowane początkowo w Christianssand pracują z napięciem około 4200 Volt i z energią 450 kilowattów (± 000 HP) a obecnie projektówanem jest puszczenie w ruch tamże pieców o sile prądu 750 kilowattów (± 1000 HP), z którymi dokonane już były dodatnie próby, a które mają na przyszłość być uważane jako zasadniczy tyj) pod względem swych rozmiarów.

Zaznaczyć jednakże należy, iż możli-wem jest zbudowanie znacznie silniejszych

j)ieców dla prądu o sile 1500 kilowattów.

Długość luku świetlnego w jńecach o sile 750 kilowattów wynosi 7 m, a ilość przepływającego powietrza 1100 m³ w ciągu jednej godziny.

Przez zastosowanie w jmi-ktyce, j)Owyżej przez nas opisanej metody, została zarzuconą ujirzednio stosowana zasada, wprowadzania powietrza w zetknięcie z płomieniem ele-ktrycznem w ciągu możliwie krótkiego okresu czasu, co, jak obecnie, ze względu na j)rze-ciąg czasu niezbędny dla zetknięcia luku (słupa) świetlnego, z olbrzymią ilością doprowadzanego powietrza, wymaga StOSUnkoWO dłllgOtrwa- świetlnego jącego procesu.

Na rys. 6 mamy w j)o-dłużnym przekroju szczegółowo przedstawioną budowę pieca.

Powietrze w swej massie uchodzi do wewnątrz rury zajłomocą rzędu licznych wzajemnie nad sobą znajdujących się otworów, wywierconych w kierunku stycznych.

Otwory te zamykają się zapomocą poruszającego się dowolnie suwaka, który regulując dopływ powietrza, tern samem współcześnie reguluje długość łuku (słupa) świetlnego.

Całkowita instalacya, jak to widzimy w swych szczegółach konstrukcyjnych jest nadzwyczaj prostą, a zarazem bardzo trwałą.

Stosowane są zwyczajne rury żelazne, nie ma żadnych części ruchomych, ani też żadnych kosztownych elektromagnezów, nadto osiąga się wielką sprawność i zupełne bezpieczeństwo.

Jakkolwiek w opisanej metodzie ma miejsce stosunkowo bardzo nieznaczna k Aparat doświadczalny zatrata energji elektrycznej, jednakowoż procentowo biorąc, tylko skromna jej część zostaje zużytą, dla procesu chemicznej przemiany, pozostałość przechodzi w cieplik, który z wielkim pożytkiem w dalszym ciągu wyzyskanym być może.

Rys. 6.

Oopty* *e<t,

,.§m

iii

Haber i K ö n i g stwierdzili, iż stosowanie powietrza rozrzedzonego, jak n. p. o ciśnieniu zaledwie 100 mm

■i

-L

łącznic¹ z możliwie silnem ochładzaniem, w rurach, gdzie wnętrze całkowicie jest wypełnionem elektrycznym słupem świetlnym, otrzymuje się tlenki azotu o znakomicie, aż do 10% in plus zwiększonej koncentracji.

li

Ul

Ul

Dopfy*

2>/uc. fUtt

Skala 1: 80. Wymiary w M-aeh. Przekrój podłużny pieca dla wytwarzania syntetycznie tlenków azotu.

Dolny elektrod jest wewnątrz próżny, ochładzany i zawiera w środku płytkę żelazną, która w miarę, wobec zresztą nieznacznego ulatniania się żelaza, spowody-wanego żarem tuku świetlnego, zostaje w łatwy sposób przesuwaną.

Dołączony zapał drążkowy lub inne temu podobne proste urządzenie, wystarczają w zupełności, aby w razie, co zresztą rzadko się przytrafia, zagaśnięcia łuku świetlnego, ponowne wywołać zapalenie.

Przez spuszczanie pieca w ziemię, osiąga się zupełne bezpieczeństwo, w manipulowaniu całą instalacją.

Gazy, jakie się z rury wydzielają, przechodząc przez kanał murowany, współśrod-kowo ją obejmujący, a w pobliżu umieszczony opuszczają się w dół i współcześnie stosunkowo do wysokiej temperatury, ogrzewają przeznaczone do przeróbki powietrze.

Rys. 5.

ostatniej konstrukcyi.

Dokładne w tym kierunku przeprowadzone badania wykazały, że 30% cieplika zużywa się na ogrzewanie wody, 40% idzie na ogrzewanie kotłów, 10% przypada na ochładzanie się całej instalacji, zaś tylko 17% stanowi stratę promieniowania.

Wskutek takiego stanu rzeczy zbytecznej« jest zupełnie posiłkowanie się specjalnemi źródłami ciepła dla odparowywania ługu zawierającego azotan w a p n a.

Istnieją już w literaturze specjalnej bardzo poważne prace, odnośnie chemicznych własności tego rodzaju elektrycznych promieni świetlnych.

Opierając się na stwierdzonym przez Brodę’go fakcie, iż wewnętrzna strefa żarzącego się w powietrzu łuku świetlnego, jako najgorętsza jest właściwem miejscem powstawania tlenku azotu, tymczasem, gdy zewnętrzna — jest miejscem jego rozkładu, pp. Grau & Buss proponują z tej właśnie najgorętszej wewnętrznej strefy bądź zapomocą ochładzanych rurek włoskowatych (kapilarnych), bądź też zwyczajnych, cieniutkich rurek, powstały gaz wprost odciągać.

i.

|it

"Hi •1

Ponieważ w danym wypadku stosowany łuk świetlny posiada względnie ni-zką temperaturę, zatem jak Haber i König stwierdzili, zachodząca reakcja chemiczna polega wyłącznie na specyficznych (sui gene-ris) własnościach i skutkach prądu elektrycznego tak zw. jonizacji.

Sam fakt zaobserwowany z punktu widzenia teorji jest pierwszorzędnej wagi, zaś praktyczne jego zastosowanie jest przedmiotem ciągłych w tym kierunku prowadzonych doświadczeń.

Zgodnie z teoretycznem założeniem okazuje się, iż wydajność 11 e n k ó w azotu znakomicie wzrasta, stosując zamiast zwy-czujnego powietrza atmosferycznego jego mięszaninę z tlenem, względnie z mięszaniną w połowie z tlenu i azotu złożoną.

W ten sposób Haber’owi i König’owi udało się zwiększyć wydajność tlenków azotu przeszło o 14%- — Jednakowoż praktycznie rzeczy biorąc ta zwiększona według Haber’a i K ö n i g ’ a wydajność tlenków azotu, posiada między innemi tę słabą stronę, że 1) koszta fabrykacji znacznie się zwiększają, z przyczyny wytwarzania ad hoc tlenu i 2) wskutek zawsze jeszcze niekompletnej przeróbki gazów, znakomita ich część wprost zostaje bezużytecznie straconą.

Projekt dalszy, aby należycie niezużyte gazy po odpowiedniem ich wzmocnieniu ponownie wprowadzić w sferę działania luku świetlnego, dalej propozycja firmy Sie-mens & Halske, a w najnowszych czasach Sir Willi a m R a m s a y’ a, aby prze-dewszystkiem przeprowadzić technicznie rozdział azotu od tlenu w powietrzu atmosfe-rycznem i to najkorzystniej w ten sposób, że pierwszy z dwóch wymienionych gazów w postaci azotku wapna, dołączyć do drugiego; już w procesie wytwarzania saletry związanego, uważać należy, krótko mówiąc, jako pobożne, teoretyczne życzenie, dotąd zgoła praktycznie niewykonalne.

Jako fakt, zdaje się, ważnego na przyszłość znaczenia, winniśmy na tern miejscu zaznaczyć, że „Baden s k a f a b r y k a dla wyrobu sody i aniliny“, ostatniemi czasy, metodę zastosowania elektrycznego luku świetlnego do produkcji kwasu azotowego z powietrza, rozwinęła w ciekawym kierunku, mianowicie opierając się na stwierdzonym fakcie powstawania jednostajnych fal elektrycznych (fal Hertz’a) zameldowała w niemieckim urzędzie patentowym swoje zgłoszenie o patent na wytwarzanie jednostajnych o wielokrotnych drganiach fal elektrycznych w zastosowaniu do R a d i o te 1 e-grafji (telegrafowania bez drutu).

Na zasadzie licznych, powyżej opisanych metod, ma miejsce utlenianie azotu jedynie w tle n e k azot u, jesteśmy zatem u końcowego kresu tak zw. spalania azotu.

Jak tylko temperatura w ten sposób traktowanych gazów obniży się do pewnej określonej granicy, a mianowicie poniżej GOO⁰, wówczas następuje łączenie się tlenku azotu z tlenem powietrza, w nadmiarze do aparatu doprowadzonego i otrzymujemy dwutlenek azot u N0₂; dalsze atoli bezpośrednie utlenianie azotu w wyższe jego tlenowe połączonie wyrażone symbolicznym wzorem N ₂ O B w tak zw.: bezwodnik kw. azotowego, zasadniczy punkt wyjścia dla technicznej syntezy kw. azotowego, wymaga już specyalnych warunków, o czem poniżej będzie mowa.

Aby zatem rozwiązać ostateczne zadanie, polegające na przemianie tlenków azotu w produkt techniczno-handlowy, a więc bądź w kw. azotowy, azotan sodu (saletrzan Na, saletrę), lub w a z o t o n sodu inaczej pod azotan Na względnie Nitrit, jak również w celu otrzymania gazowego d w u 11 e n ku azot u, musiemy posiłkować się pewnemi określonemi, dosyć subtelnej natury metodami.

Jak wiadomo, otrzymuje się kw. a z o-towy względnie azotony (Nitrity), za-pomocą procesów, czysto chemicznego charakteru.

Kw. azotowy, produkt techniczny, niezmiernie wielkiego zapotrzebowania i znaczenia dla fabrykacji materyałów wybuchowych, różnego gatunku prochów strzelniczych, celluloidu, wyrobu jedwabiu sztucznego dla przemysłu barwników smołowych i t. d. dotąd wyrabiał się wyłącznie z saletry, przez nagrzewanie ze stężonym kw. siarczanym.

A z o t o n, względnie p o d a z o t a n s o-du (Na N0₂), mający niemal wyłączne zastosowanie dla wyrobu pewnej kategorji barwników smołowych, tak zw. azo-barw-n i kó w, otrzymuje się zapomocą saletry (Na N0₃) i ołowiu metalicznego, posiadającego własność odciągania tejże 1-go atomu O-nu.

Obydwa te produkty posiadają o wiele wyższą cenę handlową, aniżeli saletra; Azot zawarty w stężonym kw. azotowym, prawie w dwójnasób, zaś w połączeniach typu XN02 (tak zw. Nitritach), H/g raza wyższą od azotu w saletrze.

Wobec takiego stanu rzeczy okazuje się najkorzystniejszem, z produktów spalania azotu wytwarzanie kw. azotowego i nitrit ó w.

Ponieważ atoli zużycie tych produktów dotąd przynajmniej jest względnie u miarko-

W przemyśle technicznym, zazwyczaj ma miejsce nasycanie stężonego kw. azotowego, zapomocą zwykłego kamienia wapiennego i otrzymuje się a z o t a n v e 1 sal etrzan wapna, który jako środek nawozowy, prawie, że jest równoważnym z saletrą sodową, z tego więc powodu, przedstawia ostateczny produkt techniczny, znany w handlu pod nazwą: „Norge-Saletry“, lub też saletry z powietrza.

azotowy.

wanem i tak np. 1-no roczna wytwórczość az o tono w, odpowiada mniej więcej spo-trzebowanej sile około 9000 kilowattów, zatem pozostaje dla każdego przemysłu chemicznego o wielkim zakresie, stosownie do zaznaczonych powyżej okoliczności, jedynie praktycznem i celowem wytwarzanie s a-łetry, produktu niemal z bezgranicznem zapotrzebowaniem.

Aby to osięgnąć, koniecznem jest przemiana otrzymanego w opisanym piecu d w u-tlenku azotu, w wyższe jego tlenowe połączenia, co się uskutecznia, wprowadzając gazy w stanie odpowiednio ochłodzonym, w zetknięcie z wodą.

W tym celu omawiane gazy przepuszcza się przez tak zw. wieże absorbcyjne, przez które w odwrotnym kierunku przepływa woda w postaci drobnego deszczu.

Wówczas następuje przemiana dwutlenku azotu pod wpływem wody i powietrza w ten sposób, iż % części ostatniego przetwarza się w k w. a z oto w y, a ¹/₃ część regeneruje się w postaci gazowego tlenku azot u.

Wydzielający się 11 e n e k azot u, pod wpływem działania nadmiaru gazów, tlen zawierających, przeprowadza się ponownie w dwutlenek azotu, poczem poddaje się go czynnościom, jak powyżej.

Jest to tak zw. kwasowa metoda a b s o r b c j i.

W tak opisany spobób, otrzymany wodny roztwór kw. azotowego, wprowadza się w ciągłe zetknięcie z gazami, dla jego wzbogacenia, aż do otrzymania stężonego 40%-go kw. azotowego.

Stężony 40%-wy kw. azotowy, nasyca się wprost sodą i otrzymujemy stężony roztwór azotanu sodu (saletrzan sodu), który zapomocą parowania, daje zwyczajną s a-1 e t r ę.

Chcąc z powyżej opisanego 40%-go kw. azotowego, otrzymać właściwy produkt handlowy, należy poddać go dalszemu stężaniu, co ma miejsce zapomocą różnych sposobów.

Wszystkie one polegają na oddaleniu wody, bądź za pośrednictwem stężonego kw. siarczanego, bądź zapomocą innych połączeń wodę absorbujących. W ostatnich czasach zaproponowano pochłanianie wody drogą pośrednią przy pomocy elektrolizy. Również daje się technicznie, wprost z gazów -piecowych otrzymywać p o d a z o t a n (Nitrit), używając jako czynniki absorbujące sodę lub mleko wapienne, nadto należy stosować taką temperaturę i mieć na uwadze ten ważny wzgląd, aby ilościowa zawartość dwutlenku azotu w gazach, była równoważną z ilością jeszcze niezmienionego tlenku azotu.

W ten sposób Badenska fabryka dla wyrobu sody i aniliny wyrabia obecnie w Christianssand, Az o ton sodu, jakim się w swej fabrykacyi posiłkuje w Ludwigshafen nad Renem.

Poddając w końcu oziębianiu wytworzone podczas opisanych powyżej processów gazy, w odpowiedni sposób i możliwie dokładnie poniżej 0°C zgęszcza się dwutlenek azotu do stanu płynnego, dając ciecz, której punkt wrzenia w stanie czystym wynosi -ł- 29°C, wreszcie przy dalszem ochładzaniu ciecz lodowacieje lub tworzy massę o wyglądzie śniegu.

W razie, gdy gazy te posiadają pewien stopień wilgoci, lub gdy sztucznie zostaną zwilgocone, wydziela się oprócz tego kwas

Inna metoda stosowana do przeróbki gazów piecowych polega na ich przepuszczaniu podług Halvorsen’a przy zwykłej temperaturze, lub co lepiej podług Schloe-sing’a przy podwyższonej, przez warstwę wapna niegaszonego, możliwie suchego.

W tym celu Schloesing posiłkuje się wapnem niegaszonem w postaci cegiełek, bądź jajowatych kul, jakie przygotowywa, gasząc zwyczajne wapno, formując je i ostatecznie po wysuszeniu, ponownie przepa-łając.

W powyższy sposób uformowane i wypalone wapno pomieszcza się w odpowiednie żelazne naczynia, gdzie przy temperaturze 300°—350° przez określony przeciąg czasu

pozostaje w zetknięciu z prądem gazów, wytwarzanych podczas zachodzącej reakcji w piecu.

w a pna.

Wychodzące

To samo stosuje się również co do

Ostatecznym produktem pochłaniania jest bezpośrednio otrzymany, w stanie suchym azotan wapna, zawierający wapno niegaszone, nadto nieznaczne ilości azotonu

Stosowana obecnie w zakładach przemysłowych w N o t o d d e n metoda absorbcji * jest niczem innem, jak powyżej opisana tak zw. „Me t o d a k w a s o w a“; otrzymuje się przedewszyslkicm rozcieńczony kwas azotowy, a z niego azotan wapna.

Wymaga ona, wskutek względnie nieznacznej zawartości tlenku a z o t u w gazach piecowych, a tern samem olbrzymich ich objętości, niezbędnych dla ostatecznego processu przetwórczego, urządzenia na szeroką skalę odnośnych instalacji fabrycznych

Wychodzące w stanie gorącym z pieców elektrycznych gazy, oddają przedewszystkiem wydzielony z nich cieplik dla ogrzewania haterji kotłów parowych, dostarczających niezbędną ilość pary, zużytą na odparowanie w próżni, wodnych roztworów (ługów) saletry z powietrza.

Nadto poddawane są te gazy dalszemu ochładzaniu i przechodzą w następstwie do próżnych zbiorników, w których w przeciągu pewnego okresu czasu tlenek a z o t u utlenia się w d w u 11 e n e k a z o t u. Mięsza-nina gazów, zawierająca dwuprocentowy tlenek azotu, wymaga 12 sekund, dla pięćdziesięcioprocentowego — zaś 100 sekund dla dziewięćdziesięcioprocentowego utlenienia.

W następstwie utlenione w powyższy sposób gazy, przechodzą do wielkich, o wysokości ± 20 m, wieży z granitu wykutych, wypełnionych odłamkami kwarcu, gdzie odbywa się powyżej opisaną metodą kwasową, kwasowa absorbcja, w części zapomocą drobnego deszczyku wodnego, w części zaś zapomocą powstałego już rozcieńczonego kwasu azotowego, ostatecznie z pochłaniaczy gazy, traktuje się mlekiem wapiennem lub sodą i w ten sposób otrzymujemy bądź sole kwasu azotawego (pod azotany XN0₂), bądź ich mię-szaninę z solami kwasu azotowego.

Ponieważ pochłanianie ma miejsce o tyle powoi niej, o ile gazy są więcej rozcieńczone,

zatem wprowadzone według opatentowanej me tody B a d e ń s k i ej f a bryki dl a w y-rohu sody i aniliny „B. F. d. w. S & A“ silne zgęszczanie tych gazów przedstawia czynnik fabrykacyjny niezmiernej praktycznej doniosłości, stawiający metodę fabrykacyjną „B. F. d. w. S & A“ o wiele wyżej od opisanej we właściwem miejscu metody B i r k e 1 a n d-E y d e ’ g o.

Podana przez nas powyżej metoda kwasowa podług najnowszych w tym kierunku prac dokonanych przez naukowe stacye doświadczalne „B. F. d. w. S & A,“ zdaje się, może być bardzo korzystnie zastąpioną przez bezpośrednie alkaliczne pochłanianie zapomocą mleka wapiennego, co ze względu na zmniejszenie rozmiarów samych pochłaniaczy, a tern samem i kosztów całej instalacji, posiada ważne znaczenie.

Otrzymany w ten sposób podług jednej z powyżej otrzymanych metod azotan wapna stosowany wprost w rolnictwie, przedstawia zupełny równoważnik z s a-1 e t r ą chilijską.

Również pewna, około mniej więcej dwudziestoprocentowa zawartość w nadmiarze wapna, bynajmniej szkodliwą nie jest.

pewnej przewyżki pod względem zawartości azotonu (podazotanu) w a p n a.

W ostatnich latach, a mianowicie w r. 1908 podczas lata, W agne r w Da r m-stadzie przeprowadził szereg praktycznych prób i doświadczeń nad zastosowaniem azotanu wapna w rolnictwie i przyszedł do wniosku, iż tenże zastąpiony w stosunku 10-cio do 20-procentowej zawartości, azotonu wapna, względnie przez wyłącznie sam azo-ton wapna, pod względem swej wartości nawozowej w niczem się nie różni, ani od saletry z powietrza, ani od saletry c h i 1 i j s k i e j.

Jednakowoż zdaje się być uzasadnionem powątpiewanie, aby a z o t o n wapna, jakkolwiek obecnie już jego techniczny wyrób podług opisanych metod, jest nadzwyczaj prostym, mógł być tym pożądanym ze wszech miar sztucznym środkiem nawozowym przyszłości, pomimo, że jest on z natury swojego składu chemicznego bogatszym w azot, od azotanu wapna, [połączenie Ca(N0₂)₂ za-

Rys. 8.

Pomieszczenie z piecami

0,5,9 rublowi).

wiera 21,₂°/₀N| i jest o wiele mniej wodę przyciągającym od saletry z powietrza.

Podane powyżej metody, jak „B. F. d. w.

S. & A. “, tak też i B i r k e 1 a n d - E y d e ’ g o, jedna i druga wymagają przede w s z y-stkiem taniej i obfitej siły wodnej, co spe-cyalnie, jak dotąd przynajmniej znajdujemy niemal wyłącznie w Norwegji, gdzie zawdzięczając wyjątkowym klimatycznym warunkom rozporządza się w ciągu całego roku prawie że jednostajną siłą wodną.

W tym celu „Kaden ska fabryka dla wyrobu sody A aniliny“, zabezpieczywszy sobie uprzednio posiadanie odpowiedniej miejscowości z niezbędną siłą wodną pobudowała na wielką skalę próbne zakłady fabryczne w miejscowości F i s k a a p o d C hristianssand w Norweg j i, których widok ogólny, jakoteż poszczególnych urządzeń wewnętrznych widzimy na rycinie 7—11.

Rys. 7.

■*

fi'j}

Widok ogólny próbnych zakładów fabrycznych Radeńskiej fabryki dla wyrobu sody & aniliny pod Christianssand w Norwegji.

Początkowo rozporządzały te zakłady fabryczne siłą wodną, tylko kilka tysięcy HP wynoszącą. Puszczone zostały w ruch jesienią r. 1907.

Z drugiej strony utworzone przez pp. Birkeland i Eyde przedsiębiorstwo Fran-cusko-norwegskie, p. f. „N o r s k Hydro-elektrisk K v a e 1 s t o f - A k t i e s e 1 s k a b“, przystąpiło do budowy nowych zakładów przemysłowych w Notodden, gdzie odrazu zastosowało poważną siłę wodną 30.000 HP.

Powstanie prawie że współcześnie pokrewnych, a więc wzajemnie współzawodniczących w tym zakresie nowego przemysłu, tak poważnych przedsiębiorstw w dobrze zro-

zumianym ich wspólnym interesie, wywołało już w końcu r. 1906 ich fuzję.

Z tego powodu znane w niemieckim świecie przemysłowym 1-szo rzędne firmy, jak „ B a d e ń s k a f a b r y k a d 1 a w y r o b u sod} i an i 1 i ny“, „Fr ie dr ic h B ay er A Co. w E berfeldzie“, wreszcie „Akcyjne To w. dla wyrobu Aniliny w Berlinie“ z jednej strony, a powyżej wymienione francuzko-norwegskie T o w. z drugiej powołały razem do życia dwa wielkie * Tow. norwegskie, których opisowi wypada słów kilka poświęcić.

1)    Towarzystwo z kapitałem akcyjnym 16 milionów koron w. n.*) (około 20,₈ milionów Kor. w. a.; — z górą 8 milionów Rbl), mający wyłącznie za zadanie budowę instalacji i wyzyskanie siły wody w Norwegji.

2)    Towarzystwo pod nazwą „N o r s k e Salpeterverker“ z kapitałem akcyjnym 18 m i 1 i o n ó w koron w. n. 23,₄ milionów Kor. w. a.; (9 milionów rubli z górą), służące do budowy i eksplotacji w N o r w e g j i zakładów przemysłowych dla wy robu drogą syntezy k w a s u a z o t o w e g o z powietrza, posiłkujące się elektrycznością, dostarczoną przez pierwsze Towarzystwo.

Oprócz tego oba Towarzystwa połączyły się do wspólnej

eksplotacji patentów W rząd ustawionymi w za-XT'    .    kładach fabrycznych pod

poza Norweg.] ą, a    Christianssand.

prawo ich ustępowania

zostało przyznanem wyłącznie „B. F. d. w.

S. & A.“.

Zakłady przemysłowe w Christians-s a n d i w Notodden są wyłączną własnością powyżej wymienionych towarzystw.

Pierwsza wielka fabryka, należąca do omawianych firm, została pobudowaną przed dwoma laty w środowisku Telemarken nad Rjukan, gdzie istnieją największe

*) Jedna korona wal. nor. w. odpowiada (1,₃ Kor. w. a., i najwspanialsze wodospady No r w eg j i. — Wodospady te, o podwójnych spadkach, łącznej wysokości 560 m, dostarczają ilość 50 m. wody na jedną sekundę, odpowiadającą olbrzymiej sile około 250000 HP, w co już zostaje wliczonem wydajność górnego piętra, dostarczającego siłę bezmała 140.000 HP zapomocą 10-ciu turbin, każda o sprawności 14.000 HP. — Fabryka ta była budowaną w ciągu dwóch lat.

Droga żelazna, o normalnym torze, długości 46 km. i takaże bocznica, długości 40 km, okalająca jezioro Tin, dostarczają saletrę w pełnych ładunkach wagonowych do Notodden, skąd przez S k i e n drogą morską w różnych kierunkach do rozmaitych portów.

Oprócz tego zakłady przemysłowe Tow. „Norsk Hydro Kvaelstof-Aktie-selskab“, położone w Notodden dla swych 35 elektrycznych pieców systemu Birkeland- Eyde zużywają siłę 30.000 IIP, nadto ma być pobudowaną tamże w bli-zkiej przyszłości tak zw. Fabryka próbna, wyłącznie przeznaczona dla dokonywania prób i doświadczeń jak pojedynczych aparatów, tak też i całkowitych urządzeń wystudjowanych i zaprojektowanych przez siły techniczne B. F. d. w. S. & A. w Christianssand dla zakładów przemysłowych w R j u k a n.

Wreszcie, nabyte już zostały tereny w zachodniej Norwegji ze słynnymi wodospadami Matre i Tyn jako ewentualna rezerwa dla przewidzianych w przyszłości powiększeń.

Naturalnie, na tak wielką skalę zakrojony przemysł, może się należycie rentować tylko tam, gdzie jest rozporządzalna olbrzymia siła wodna, a jak dotąd z całej Europy, jedynie w Norwegji.

W całych Niemczech nie ma potemu niezbędnych warunków, należycie rozwojowi tego przemysłu sprzyjających, jakkolwiek pochwalić należy, jak z jednej strony inicjatywę, tak też i z drugiej prawdziwe dowody, dobrze zrozumianego własnego interesu narodowego, o czem poniżej w kilku słowach wspomniemy, jakie dała „Badeńska fabryka dla wyrobu sody i aniliny“.

Wychodząc z bardzo trafnego założenia, że krajowa produkcja różnych saletrzanów posiada pierwszorzędne znaczenie pomiędzy innymi i dla własnych potrzeb wojennych przy wyrobie rozmaitych środków wybuchowych, jak kwasu pikrynowego, melinitu, roburitu, lydditu i t. p., dalej wszelakich gatunków prochów strzelniczych, jak zwyczajnego bezdymnego i t. d. — winien rząd niemiecki zabezpieczyć się zawczasu od bardzo niepożądanych a możliwych w okresie wojny, groźnych następstw, zamknięcia przez zainteresowane w tern państwa, dowozu saletry do Niemiec.

Jako poparcie tych trafnych w omawianym kierunku poglądów, powołuje się „13. F. d. w. S. & A.“ na pamiętne wypadki w swych groźnych przewrotach ekonomicznych, jakie wywołało w Niemczech przed laty zamknięcie obcokrajowego dowozu cukru.

Wobec takiego możliwego a wcale niepożądanego stanu rzeczy „B. F. d. w. S. & A.“ już przed trzema laty, wystąpiła z podaniem do rządu bawarskiego o wydanie jej prawa wyłącznej eksplotacji podług przedstawionych projektów w miejscowości A1 s siły wodnej około 65000 IIP, jakoteż o zatwierdzenie planów na budowę odnośnych zakładów przemysłowych w pobliżu B u r g-hausen w południowo-wschodniej Bawarji.

Jak w danym wypadku, tak też i dla wszystkich tego rodzaju zakładów przemysłowych, mogących powstać i w innych krajach Europy, a w przyszłości i drugich części świata, za podstawowy czynnik powodzenia tego przemysłu należy brać, oprócz posiłkowania się najnowszemi i najdoskonalszemi urządzeniami technicznej natury, h a r d z o ścisłą kalkulację handlową, w czem ważną niezmiernie rolę odgrywa absolutna wolność od wszelkich jak państwowych, tak też i czysto-mi ej scowych podatków i opłat z tytułu wytwarzania i zużycia elektryczności dla omawianego przemysłu.

Przemysł ten, tak niezmiernie doniosły w ogólno - gospodarczem znaczeniu dla danych krajów i państw, a jeszcze tak młody stosunkowo w okresie swojego zapoczątkowania, żadną miarą nie może i nie powinien być wystawionym na różne fiskalne eksperymenty ze strony odnośnych władz i rządów.

Ilości saletry z powietrza, jakie ten nowy przemysł obecnie jest już w stanie dostarczyć na rynek wszechświatowy są względnie poważne, a nie upłynie lat kilka, gdy ilość ta wyniesie rocznie, średnio biorąc 100.000 tonn.

Zważywszy jednak, jak dane statystyczne wykazują, że mniej więcej w ciągu dwuletniego okresu, światowe zapotrzebowanie saletry zwiększa się z górą o 100.000 tonn, że nadto, jak to już w początku naszej pracy zaznaczyliśmy, eksplotacya saletry w Chilj rokrocznie zmniejszać się będzie dla przy-

Rys. 0.

Przedewszystkiem pierwsza, jako syntetycznie z powietrza otrzymana, jest absolutnie wolną od wszelkich niepożądanych a dla roślin szkodliwych domieszek, jak tlenowych związków chloru napotykanych w saletrze chilijskiej, dalej zamiast sodu, który na nie, w pewnych warunkach szkodliwie oddziaływa, mamy wapno, ten niezmiernie pożyteczny czynnik w rozwoju roślin.

Szczególniej przy stosowaniu saletry z powietrza, względnie jej pochodnych połączeń Ca na ziemiach w wapno ubogich,

Rys. 10.

r/ . v

.-li. -

r.

- '«KII

mrt ?»***# SS*!-- Ó

zzä. , «wMtär *»«*> >»n

„«t

*    -f

i§p

Sita

•jsaasy-

Widok wewnętrzny pomieszczenia pieców z uwzględnieniem ważniejszych szczegółów w zakładach fabrycznych dla dokonywania prób pod Christianssand.

czyn, jakie we właściwem miejscu przytoczyliśmy, łatwem jest wyciągnięcie bardzo prawdopodobnego wniosku, że nie ma i nie będzie zgoła żadnej obawy o jakieś urojone rynkowe wstrząśnięcia cen dla saletry.

Z tego więc powodu nie ma na razie żadnej uzasadnionej obawy, odnośnie do rentowności tego rodzaju zapoczątkowanego przemysłu, nadto należy brać pod uwagę ten niezmiernie ważny wzgląd, że saletra z powietrza w porównaniu do saletry chilijskiej o wiele ją dla swych zalet przewyższ a.

Widok dolnej części pieców elektrycznych.

uderzająco widoczne, są lepsze rezultaty w porównaniu do saletry chilijskiej.

W tym względzie winniśmy powołać się na prace eksperymentalne, dokonane i opisane przez p. G r a n d e a u w jego dziele p. t. „L’Azote Nitrique et 1’Agri-culture. Paris 1908“. — „Sjolemma cS:des Ruyter de Wild t“, „B i e d e r-mann, Zentralblat f. Agrikulturchemie 1909“.

W swoim czasie pojawiły się w literaturze specyalnej prace p. N. Caro, w których autor starał się dowieźć, że otrzymanie i produkcya azotku wapna jest więcej racjonalną od wytwarzania saletry z powietrza już choćby ze względów li tylko

stronny.

ekonomicznych, albowiem dla związania określonej ilości azotu w pierwszym wypadku potrzebnem jest zużycie zaledwie V3 części energji elektrycznej w porównaniu do drugiej ewentualności.

Tego rodzaju twierdzenie bynajmniej nie wytrzymuje żadnej poważnej krytyki, przeciwnie, prowadzi do zupełnie błędnych wniosków.

Wytwarzanie saletry według metody syntetycznej z powietrza, oprócz zużycia energji elektrycznej wymaga jeno bardzo tanich materyałów, jak wody i kamienia wapiennego, — tymczasem, gdy dla wytwarzania azotku wapna niezbędnym jest kosztowny węgiel, a nadto potrzebny dla przetwarzania azot nie może być czerpanym wprost z powietrza atmosferycznego, lecz winien być przedewszystkiem z niego w stanie wolnym wydzielony.

Nie zachodzi tu bowiem wyłącznie kwestja specjalna zużycia energji elektrycznej, ale w ostatecznem porównaniu, należy brać w rachubę odnośnie do rentowności danej metody, cały szereg w grę wchodzących czynników poważnej natury, jak wartość rzeczywista i zalety otrzymywanych produktów. Pod tym względem winno się uwzględniać nietylko 1-szo rzędnego znaczenia fakt, że azot z saletry powietrznej, posiada o wiele wyższą wartość od azotu z siarczanu amonu i azotku wapna, ale i tę ważną okoliczność, że metoda syntezy z powietrza, przedstawia jak z 1-ej strony dla techniki chemicznej, tak i z 2-iej dla kulturalnych i państwowych potrzeb, jedyne niezależne źródło otrzymywania tych niezbędnych produktów w ich ogólno-społecznej ekonomii, jakiemi bezzaprzeczenia są azotany i kw. azotowy i że azot w ostatnim związku posiada wartość w dwójnasób wyższą aniżeli w siarczanie amonu.

Pokładane przez pewną grupę zwolenników nadzieje, jakoby wytwarzany zapomocą azotku Ca, amoniak, można byłoby tanio i praktycznie przeprowadzać w kw. azotowy, jak dotąd przynajmniej mają bardzo nikłe widoki technicznego zastosowania.

Jak to już w samym początku pracy naszej wykazaliśmy, rok rocznie zwrost zapotrzebowania azotu związanego, zapowiada się być już w nieodległej przyszłości, tak gwałtownym, iż dostatecznie jest miejsca dla każdego przemysłu, mającego za zadanie jego przetwórczość, a tern samem i pożytek rzeczywisty dla dobra ludzkości.

Ostatniemi czasy łatwo spotkać się w różnych kulturalnych krajach Europy, a także w Ameryce, z dosyć jednostronnem twierdzeniem, jakoby wszystkie ilości roz-porządzalnej stale siły wodnej, ten, tak zw. węgiel biały, fr. h o u i 11 e blanche, ang. white coal, należało oddać pod wyłączną opiekę państwa, krótko mówiąc, wytworzyć nowy państwowy monopol.

Zwolennicy sui generis wyłączności, zapominając o 1-szo rzędnego znaczenia doniosłej w swych skutkach inicjatywie prywat-n ej, biorą jedynie w rachubę ten wzgląd, iż rosnące z roku na rok zapotrzebywania elektryczności do celów kolejarstwa, oświetlania i drobnego przemysłu, przedewszyst-kiem mają pierwszeństwo w praktycznem wyzyskaniu siły białego węgla, a że jego po za Norwegją w całej Europie, bynajmniej ilościowo nie zbywa, przeto raczej tamować, aniżeli popierać rozwój omawianego przemysłu, wypada.

Pogląd zgoła fałszywy i za zbyt jedno-

Przedewszystkiem dla obalenia tego rodzaju rozumowania, dwie okoliczności należy brać w rachubę.

Siły wodne po kilka lub kilkanaście tysięcy HP wynoszące, których dostaczną ilość mamy niemal we wszystkich stronach Europy, one same przez się, mogą w zupełności pokryć zapotrzebowania kulturalne danych krajów, o czem powyżej mowa.

Tu przemysł wyrobu saletry z powietrza w niczem bynajmniej im w drogę nie wchodzi. Ale istnieją acz, przyznać należy z całej Europy, jedynie tylko dla celów omawianego przemysłu odpowiednie miejscowości w Norwegji, gdzie te olbrzymie ilości wód dostarczanych przez majestateczne wodospady do lat ostatnich, poza wspaniałym widokiem wprost obałamucającym oczy ciekawych i śmiałych turystów, zgoła żadnego odpowiedniego praktycznego zastosowania nie znalazły. Tui tam robione próby rozprowadzania wytworzonej i umiejscowionej energji elektrycznej na odległe przestrzenie, dla rozmaitych celów kultural-

Rys. 11.

itSJ

HP

L--4

mm

•ijśk

Widok wnętrza oddziału dla pochłaniania w zakładach fabrycznych do dokonywania prób pod Christianssand w Norwegji.

no-przemysłowych, jak łatwo zrozumieć, nie wytrzymały żadnego rachunku. Pomysł zatem z natury poroniony, musiano odłożyć ad meliora tempora.

W obecnym stanie techniki, tę wyłączność zużycia olbrz}^mich sił wodnych, posiada jedynie przemysł syntentycz-nego wytwarzania kw. azotowego i jego pochodnych, z powietrza.

Przedewszystkiem jako jedyny massowy odbiorca tych olbrzymich, a nie wyzyskanych należycie sił natury, jest w ścisłem znaczeniu tego słowa zew szech miar pożytecznym przetwórcą, a bynajmniej nie pochłaniającym swą paszczą i strawiającym swym nienasyconym żołądkiem, zjadaczem odwiecznych pokładów węgla kamiennego, którego dobywanie z głębi ziemi rujnuje częstokroć zdrowie i życie człowieka.

Powstanie przemysłu, którego szczegółowy opis jest przedmiotem niniejszej pracy, poza olbrzymim wpływem w ogólnej ekonomji społecznej, co we właściwem wyłożyliśmy miejscu, wywołało i wciąż jeszcze wywołuje ruch, pracę i dobrobyt, w tych dziewiczych surowych, a tak wspaniałych, lubo rzadko zaludnionych miejscowościach Norwegji. Dostatecznem jest w zupełności porównać kulturę omawianych okolic obecnie z tern, co tam było lat temu kilka wstecz.

A to wszystko dopiero początek.

Zdaje się zatem, patrząc zgoła nieuprze-dzonem okiem na opisane przez nas fakty, że z jakiegokolwiek bądź punktu i pod jakim kątem widzenia spoglądać będziemy na ten genialny wytwór umysłu człowieka, jego celowej pracy i niespożytej energji, bezspornie przyznać musimy, że jest to dzieło epokowe, zapewniające człowiekowi, narodom, państwom, jednem słowem, całej ludzkości podstawy, prawdziwego dobrobytu i ziemskiego zadowolenia.

W zakończeniu, aczkolwiek z pracą naszą w luźnym jeno pozostaje to związku, pozwalamy sobie na tern miejscu, w krótkich raczej informacyjnych słowach, ale tern nie mniej odpowiednio ważnych pod względem niezbędnego światłopoglądu na ogólny stan przemysłu chemicznego w całym świecie, zająć przez chwil kilka uwagę czytelnika.

Słynny uczony francuski, twórca teorji atomistycznej prof. Ad. W u r t z, w swoim czasie wypowiedział był bardzo trafne zdanie „Chimie c’est une science franęaise“. 0 ile początkowa wiedza ta rzeczywiście wśród jej koryfeuszów liczyła niemal wyłącznie znane w świecie całym i dotąd jeszcze powagi naukowe, francuskiego pochodzenia, lub nazwiska o brzmieniu fran-cuskiem, o tyle znowu w późniejszym już o-kresie jej rozwoju i bytowaniu, jak również w zakresie techniczno - przemysłowego zastosowania jej teorji i czysto-nauko-wych badań, bez żadnego uprzedzenia, palmę zasługi, przyznać wypada Niemcom. Jest to bezpośredni skutek, zawsze obrazowego, wyższego, specyalnego szkolnictwa, jakiem się wyróżniają Niemcy, w postaci swych licznych, może już nawet nad potrzebę uczelni, pracowni, stacji doświadczalnych, jak również 1-szo rzędnych sił profesorskich. Przemysł chemiczny niemiecki, jest obecnie miarodajnym w całym kulturalnym świecie; on zagarnął niestety, wszystkie niemal poważniejsze placówki starego i nowego świata; prowadzi acz bezwzględną, powiemy być może mało sympatyczną, zawsze dotąd jednakże zwycięzką walkę ze swoim przeciwnikiem nie tylko u siebie w kraju, ale wprost i na obcych ziemiach, wśród warunków częstokroć zgoła a priori mu niesprzyjających.

Ich zakłady przemysłowe, po za znakomitą organizacją handlową i finansową, o rozmiarach olbrzymich kapitałów zakładowych, jakie w następstwie w paru przykładach przytoczymy, są współcześnie przybytkiem czystej nauki, wiedzy eksperymentalnej, fabryką i iście z kupieckim sprytem i wyrobieniem prowadzonym domem handlowym.

Gwoli praktycznemu przykładowi, przytoczę poniżej dane na drodze prywatnej ze-

W tern leży przyczyna i skutek tej nadzwyczajnej a bezwzględnej zachłanności n i e-mieckiego przemysłu chemicznego na świat cały.

Najprzeróżniejsze trusty, syndykaty dla wwozu produktów surowych i wywozu bądź gotowych już fabrykatów, bądź ¹/₂ fabrykatów dla dalszej, własnymi środkami i siłami przeróbki w krajach i państwach, gdzie chwilowo nie mogą skutecznie przezwyciężyć niesprzyjającej im taryfy celnej zawsze, ostatecznie z pomyślnym skutkiem zapewniają Niemcom wprost porażającą, niestety zwy-cięzką przewagę.

Z tak poważnym, zasobnym w naukę, doświadczenie, niespożytą energję i wytrwałą pracę, nadto olbrzymiemi, łatwo uruchomianymi kapitałami, rozporządzającym przeciwnikiem, zaiste trudno bardzo prowadzić walkę, a chcąc do niej skutecznie stanąć teoretycznie, ale dotąd niestety tylko i t o wypadałoby w całości posiąść przymioty przeciwnika.

Ale sprawa bynajmniej ani łatwą, ani prostą nie jest.

Wielki niemiecki przemysł chemiczny, po za bardzo przyzwoitem wynagradzaniem swych sił technicznych, daje akcyonaryuszom stale roczne dywidendy, częstokroć do 30% i wyżej %-ów dochodzące, co rentowność w tym kierunku pracującego kapitału tern wyraźniej uwypukla, biorąc w rachubę jego miejscowe, wogóle nizkie bankowe stopy procentowe.

Praktycznem, acz wręcz niepożądanem następstwem w omawianym zakresie zachłanności niemieckiej, jest iście stan wegetacyjny przemysłu chemicznego w innych krajach, a u nas w Polsce szczególniej. Nieliczne bowiem wyjątki potwierdzają regułę.

brane, odnoszące się do 2-ch największych firm w zakresie wielkiego przemysłu chemicznego w Niemczech, a tern samem i w świecie całym. I tak:

1.    „Badeńska fabryka dla wyrobu sody i aniliny“ z licznymi zagranicznymi oddziałami, (n. Badische anilin & soda Fabrik, Ludwigsbafen am Rheim), T o w. Akcyj nne z kap. zakładowym 36 milionów BM, rezerwowym 21 milionów RM, zaś kap. amortyzacyjny i specyalne rezerwy wynoszą z góry 100 milionów RM. Daje po za sil-nemi odpisywaniami, corocznie od lat szeregu akcyonarjuszom powyżej 20% od akcyi nominalnej wartości, zaś za rok ostatni wypłaciła 22% dywidendy.

2.    „Farbwerke Meister Lucius & Brüning, Höchst amMai n“. (v. Vereinte Chemische Fabriken, Meister. Lucius & Brüning, Höchst am Main). Towarzystwo akc. o kapitale zakładowym 32 miliony RM, odpowiednich rezerwach i amortyzacji, po za silnymi, ustawą przewidzianymi, corocznymi odpisami, wypłaciło za ostatni rok fabryczny ntto 27% dywidendy. O licznych pomniejszych przedstawicielach wielkiego przemysłu chemicznego w Niemczech po kilka i kilkanaście milionów kap. zakładowego liczących, których na dziesiątki się liczy, wspominać na tern miejscu nie będziemy.

Powracając raz jeszcze w niniejszej pracy naszej do sprawy technicznej syntezy kw. azotowego z powietrza, z uwzględnieniem własnych w tym kierunku potrzeb narodowych i naszych warunków topograficznych, co do ostatnich, zaznaczyć należy, iż w Polsce zdaje się, w należytym stopniu niezbędnych sił wodnych prawie że nie posiadamy. Jednakże tem nie mniej, biorąc w rachubę Polskie Tatry w Zachodniej Galicji, zwłaszcza obfitujące w górską wodę miejscowości, jak Swinnica, Dolina 5-ciu stawów polskich, Stawy Gąsienicowe, okolice Morskiego Oka i Czarnego Stawu z 1-szej strony, zaś we Wschodniej Galicji, w pobliżu granic Bukowiny, w pasie Beskidów, a zwłaszcza w tak zw. Kar-patach 1 e s i s t y c h, u źródłowisk górskich a rączych potoków Dniestru i Czeremoszu, w ogóle miejscowościach górzystych, w wodę obfitujących na szlanku dr. żel. „Stan isławów-W oronienka“ położonych, należałoby ze względu na tak doniosłe ze wszechmiar znaczenie omawianego przemysłu, przedsięwziąść poważne hydrogra-ficzno-topograficzne studja, aby dokładnie się przekonać i uświadomić, co wdanym kierunku w kraju własnym dokonać możemy i powinniśmy.

INŻ. EDMUND ZIELENIEWSKI.

Znaczenie prywatnej przedsiębiorczości dla społeczeństwa i jej stosunek do przedsiębiorstw gminnych i państwowych.

zasadnić.

Przedsiębiorca musi dobrze obrać miejsce, gdzie ma użyć dźwigni, musi posiadać środki, które pozwalają mu wmieszać się czynnie w życie gospodarcze, musi mieć odwagę, aby je zaryzykować i rozwagę, aby u-nikać strat, musi posiadać osobistą energię i umieć przysposobić sobie siłę roboczą, aby mógł rozpocząć i prowadzić swoje przedsięwzięcie.

Nie tylko znaczna część nowożytnych ekonomistów, hołdujących teoryom tak zw. „Kathedersocyalizmu“ ale także opinia publiczna nawykła w ostatnich czasach lekceważyć rolę prywatnego przedsiębiorcy w ogól-nem gospodarstwie społecznem.

Prywatny przedsiębiorca jest jednak tym czynnikiem ekonomicznym, który spełnia zadanie głównego wytwórcy dóbr gospodarczych, którego pracy państwa i kraje zawdzięczają swoje bogactwo, który na swych barkach dźwiga największe ciężary podatkowe, który zatem powinien być uważany za głównego reprezentanta interesów społecznych i ekonomicznych.

Obecnie jednak — u nas zwłaszcza — opinia publiczna, pod wpływem haseł socya-listycznego komunizmu, spogląda na przemysłowca i kupca często z uprzedzeniem i zawiścią, nie docenia jego pracy, a zazdrośnie obserwując wzrost jego majątku, traktuje go z przekąsem, jako „wyzyskiwacza“, nie zdając sobie sprawy, że przedsiębiorca zawdzięcza plon swej pracy nie przypadkowi lub szczęściu, lecz umiejętnym, celowym wysiłkom technicznej i kupieckiej natur)'.

Spróbuję twierdzenia moje pokrótce u-

Źródłem wszelkiej wytwórczości jest bezsprzecznie przedsiębiorczość.

Zasadniczą cechę przedsiębiorcy stanowi działalność, wychodząca poza zakres zwykłej gospodarki domowej. — Działalność ta jest ryzykująca, produkująca, a w rezultacie zdobywająca zyski.

Przedsiębiorca jest człowiekiem, który na własną rękę i na własną odpowiedzialność próbuje kształtować zjawiska ekonomiczne i walczy z niemi o zysk, lub stratę. — Niby dźwignię, przykłada on swą pracę twórczą w odpowiedniem miejscu i stara się z natężeniem wszystkich sił przeprzeć trudności i zawady i osiągnąć zysk, jaki jest w danym wypadku możliwy. Setki zdobywają owoce tej pracy, lecz tysiące trudzą się nadaremnie i padają z wyczerpania.

Przedsiębiorca przedstawia najwyższą formę pracownika, jaka istnieje, praca jego musi być potrójna: kupiecka, techniczna i administracyjna.

Gdy przedsiębiorca spostrzegł jakieś istniejące, lub powstające zapotrzebowanie gospodarcze i stara się zaspokoić je tanią podażą i godziwymi środkami zwalczyć wszelką konkurencyę — wtedy jest kupcem. Gdy zapomocą najlepiej obmyślanych przyrządów i maszyn wytwarza towar możliwie dokład-

straty.

nie i starannie —wtedy jest technikiem. Gdy zaś wewnątrz swego zakładu stara się poszczególne siły produkcyjne zespolić tak, by najmniejszym nakładem czasu i energii wykonywały najwięcej pracy, wtedy jest organizatorem i administratorem.

Zadaniem przedsiębiorcy jest zatem rozważyć wszystkie okoliczności ważne dla przedsięwzięcia, upatrzeć stosowną chwilę— wyszukać odpowiednie miejsce, dobrać odpowiednie siły pomocnicze, ustawić właściwe maszyny, zapewnić sobie potrzebną dostawę surowego materyału, obmyślić najtańszy system produkcyi, wreszcie zorganizować zbyt towaru po korzystnej cenie; wszystko to musi przedsiębiorca sam pomysłowo i umiejętnie zdziałać, jeśli chce pomyślnie spełnić swe zadanie.

W każdem społeczeństwie niewielu tylko ludzi posiada w odpowiednim stopniu zdolności przedsiębiorcze. Dziesięciu spostrzega powstające zapotrzebowanie — pięciu nie ma jednak odwagi, by zaryzykować swój majątek w odpowiedniem przedsiębiorstwie — trzech decyduje się ostatecznie na próbę produkcyi, a zaledwo jeden wyszukuje najodpowiedniejsze miejsce, ocenia najlepiej warunki zbytu, zapewnia sobie korzystną dostawę surowca, znajduje najlepszą i najtańszą formę fabrykacyi, kalkuluje taryfy przewozowe i staje się korzystnie produkującym przedsiębiorcą. — Jeśli z biegiem czasu zdobywa sobie znaczny majątek, zawistni żalą się na niesprawiedliwy podział dóbr — jeżeli jednak postrada majątek skutkiem zmian w o-gólnych stosunkach gospodarczych — a każdy rok przynosi takie zmiany, — nikt go nie żałuje.

Tylko ten przedsiębiorca, który ma oczy otwarte, który niezmordowanie przystosowy-wa się do zmian ekonomicznych, który idzie z postępem techniki i umie w organizacyi zbytu zawsze sprostać konkurentom, tylko ten jest prawdziwym przedsiębiorcą.

Założenie przedsiębiorstwa nie jest możliwe bez nakładu środków, nagromadzonych poprzednią pracą, a więc bez nakładu zaoszczędzonego kapitału. Ten kapitał trzeba zaryzykować; gdy przedsiębiorstwo chybiło, kapitał jest stracony — to też ten tylko w tej walce zwycięży, kto szczęśliwie umie połączyć ekonomiczną hazardowość z rozwagąt i roztropną oszczędnością. Odnosi się to do najmniejszych i do największych przedsiębiorstw.

Drobny rzemieślnik, lub kupiec, który nie umie zakupywać towarów, przepłaca je i w następstwie dyktuje wygórowane ceny swojej klienteli, rychło upada i zostaje wypchnięty z koła samoistnych przedsiębiorców. Olbrzymia fabryka, oparta na milionowym kapitale, tylko wtedy utrzyma się i rozwinie, jeśli koszta zakładowe nie były za wysokie, jeśli technicznie doskonale jest prowadzona, gospodarczo oszczędnie zorganizowana i jeśli wprowadza na targ po cenach konkurencyjnych dobry towar, na który jest popyt.

W każdym innym razie fabryka ponosi

Korzystne poprowadzenie przedsiębiorstwa zależy więc w pierwszym rzędzie od osobistych zdolności przedsiębiorcy.

Przytoczę tu zdanie jednego z wybitnych inżynierów angielskich, który powiedział: „Niema rentownych i nierentownych przedsiębiorstw, są tylko zdolni lub niezdolni przedsiębiorcy“. Nie należy brać dosłownie tego powiedzenia, ale w gruncie rzeczy jest ono zupełnie prawdziwe.

Kto nie potrafi ocenić ekonomicznych stosunków i obliczyć, czy w danym razie nakład pracy i kapitału wyda plon odpowiedni, ten niech zaniecha samoistnych przedsiębiorstw, a zadowoli się posadą, na której za stałą płacą wykonywa wyznaczoną pracę.

Towar wyprodukowany powinien taką osiągnąć cenę, aby koszta produkcyi zostały pokryte, a prócz tego przedsiębiorca osiągnął zysk godziwy. Ten zysk, pozostający fabrykantowi po sprzedaży towaru, nazwany został „nadwartością“ przez największego teoretyka socyalizmu, Karola Marxa.

Marx, kierując swoje ataki przeciw kapitalizmowi, przeoczył zupełnie w swej teo-ryi człowieka, zlekceważył całkiem rolę przedsiębiorcy. Powstanie nadwartości uważa on za nieuchronny, automatyczny wynik użytej do fabrykacyi pracy ręcznej i włożonego kapitału, zamiast uznać przyczynę prawdziwą, t. j. osobistą zdolność przedsiębiorcy. Marx rozpatrywał bowiem tylko korzystną produkcyę towaru; nie uwzględnił zaś ej okoliczności, że „nadwartość“ nie powstaje tam, gdzie przedsiębiorca się przeliczył i nie umiał zorganizować warunków pracy i zbytu towarów. Nadwartość jest tedy niewątpliwie dziełem i zasługą przedsiębiorcy, którego zdolność i praca jest czynnikiem wytwórczości, przeoczonym przez Marxa.

Dopóki istnieje wartość prywatna — a uważam ją za niezniszczalny element stosunków ludzkich — dopóty rola przedsiębiorcy będzie najważniejszą w gospodarstwie społecznem. On przedstawia żywioł twórczy, produktywny. Niestrudzona energia, poczucie odpowiedzialności, sumienność i obowiązkowość są niezbędnymi przymiotami każdego przedsiębiorcy, który chce owocnie pracować. Jest to więc żywioł w społeczeństwie najdzielniejszy, najtęższy i najzdrowszy i słusznie rzec można, że państwo i społeczeństwo stoi i kwitnie przedsiębiorczością swych członków.

Przedsiębiorcą jest właściwie każdy, kto na własne ryzyko i na własny rachunek wytwarza dobra gospodarcze; więc rękodzielnik i kramarz jest tak samo przedsiębiorcą, jak kupiec grosista i wielki przemysłowiec. Przedsiębiorcą w tern znaczeniu jest oczywiście także rolnik, pracujący na własnem gospodarstwie. Także i przedstawiciele zawodów technicznych, jak inżynierowie cywilni, dyrektorzy towarzystw wytwórczych, a nawet kierownicy poszczególnych działów pewnej fabrykacyi, o ile mniej lub więcej samodzielnie pracują, należą do przedsiębiorców i różnią się zasadniczo od urzędników i robotników, wykonywujących pracę przez kogo innego obmyśloną i im do wypełnienia naznaczoną.

Nie mogę pominąć uwagi, że przedsiębiorca i zatrudniony przez niego robotnik mają wspólne ekonomiczne interesy. Dążeniem obu jest wytworzenie dobrej konjunk-tury przemysłowej, t. j. okresu, w którym zamówień i pracy jest dużo, a ceny towarów wysokie. Wprawdzie w takich okresach koszty surowca i produkcyi wypadają przedsiębiorcy drożej, ale cena towaru i zysk, skutkiem szybkiego obrotu kapitału, również wzrasta. Robotnik zaś wówczas płaci wprawdzie więcej za żywność i mieszkanie, ale pobiera wyższe wynagrodzenie i ma więcej widoków wybicia się na lepsze stanowisko.

Wspomniałem na początku, że od pewnego czasu piśmiennictwo, a w ślad za niem opinia publiczna nie docenia roli przedsiębiorcy w gospodarstwie społecznem. W miarę zaś lekceważenia inicyatywy i działalności prywatnej zaznaczają się coraz silniej ten-dencye socyalizmu gminnego i państwowego — podnoszone są coraz częściej i głośniej postulaty umiastowiania, ukrajowiania i u-państwowiania różnych zakładów i przedsiębiorstw przemysłowych.

Gmina, kraj i państwo — w przeciwstawieniu do jednostek i instytucyi prywatnych — rzekomo lepiej i skuteczniej dla społeczeństwa gospodarują. Wskutek tego zapatrywania przedsiębiorstwa gminne i rządowe są często uprzywilejowane, doznają rozlicznych ułatwień, a prywatny przedsiębiorca w wielu wypadkach jest uważany tylko za najlepszy objekt do wypróbowania sprawności śruby podatkowej.

Tak dzieje się nawet w Niemczech i Anglii, mających oddawna tę kulturę przemysłową, której nam, Polakom, po dziś dzień brak prawie zupełny; wyrobienie zaś tej kultury, inaczej mówiąc podniesienie ekonomiczne kraju zapomocą przemysłu, jest bezsprzecznie na teraz najpilniejszem naszem zadaniem społecznem i narodowem.

Hasło „uprzemysłowienia“ rozbrzmiewa u nas od lat kilkunastu głośno i szeroko, niemniej usiłowania w tym kierunku postępują powoli, a jak wskazują pewne objawy, obawiać się poniekąd należy, żeby pod wpływem obcym dążności socyalizmu gminnego i państwowego nie zyskały w polskiem społeczeństwie zbyt wiele powagi i nie utrudniły nam dalszej normalnej, koniecznej dla dobra kraju ewolucyi. Bo nie tylko towary, ale i opinie dotąd chętnie sprowadzamy z zagranicy ...

To też dobrze jest zwracać uwagę na krytykę wyż wspomnianych tendencyi, dokonywaną za granicą.

Przeciw wybujałej dążności do umiastowiania i upaństwowiania przedsiębiorstw— przeciw coraz większemu rozszerzaniu zakresu czynności ciał autonomicznych, obejmowaniu przez nie coraz liczniejszych funk-cyi i nakładaniu na barki gmin coraz znaczniejszych ciężarów, jednem słowem przeciw propagandzie gminnego i państwowego so-

5. Przedsiębiorstwa gminne są hamulcem dla technicznego postępu i wynalazczości z tej samej przyczyny, dla której nie produkują one z zyskiem, lecz ze stratą.

W rezultacie ekonomista angielski potępia i uważa za szkodliwe wszelkie gminne przedsiębiorstwa.

To stanowisko wydaje mi się jednak zbyt radykalne, a niektóre argumenty lorda Avebury nie wytrzymują wcale rozsądnej krytyki; nie wszystkie też przytoczone przezeń przykłady złej gospodarki gminnej mają moc przekonywującą i łatwo można im przeciwstawić inne, dowodzące czegoś wręcz przeciwnego. Owszem należy zaznaczyć, iż wedle powszechnego słusznego przekonania istnieją niewątpliwie pewne gałęzie wytwórczości, które ze względu dobra publicznego

dalej wytwarzanie

cyalizmu, zaznacza się w kołach liberalnych ekonomistów coraz silniejsza reakcya. W tym kierunku wielki rozgłos zdobyła sobie w roku ubiegłym książka słynnego angielskiego ekonomisty, prezydenta londyńskiej Izby handlowej i wicekanclerza londyńskiego uniwersytetu, lorda Avebury, pod tytułem: „Państwo i miasto, jako przedsiębiorca“.

Lord Avebury jest zasadniczym i bezwzględnym przeciwnikiem gminnego socya-lizmu. Aby uzasadnić, że gminy i państwa nie powinny podejmować się prowadzenia przedsiębiorstw gospodarczych, lord Avebury przywodzi pięć głównych argumentów, które objaśnia przykładami z życia Anglii. Oto szereg tych argumentów:

1.    Zarządy miast, krajów i państw mają aż nadto ustawowych czynności i obowiązków, które wymagają całej ich energii i wypełniają im cały czas.

2.    Z przedsiębiorstwami ekonomicznej natury łączy się i zawsze łączyć się musi duży wzrost długów publicznych.

3.    Zarządy miejskie, które powinny stać ponad wszelkiemi partyami, wikłają się często w spory i zatargi z warstwą robotniczą.

4.    Ponieważ przy przedsiębiorstwie gmin-nem, lub państwowem niema naturalnego bodźca do oszczędnej zapobiegliwości, rezultat pracy okazuje się zwykle ujemnym. Albo wynika wprost strata, albo nadmiernie wzrastają koszta produkcyi: jedno i drugie odbija się oczywiście najwięcej na klasie pracującej.

przedewszystkiem państwo, lub gmina podejmować winny. To przekonanie utrwaliło się tak dalece w świadomości społeczeństwa i taki już wpływ wywarło na ewolucyę ekonomiczną, że w tych gałęziach pracy absolutnie nie byłoby możliwe dzisiaj powrócić, jak sobie tego życzy lord Avebury, do wytwórczości wyłącznie prywatnej.

Zaznaczyć dalej należy, że przemysł prywatny nie doznaje zbyt wielkiego uszczerbku skutkiem przedsiębiorczości gminnej i państwowej, o ile ta ogranicza się do prowadzenia pewnych zakładów o charakterze użyteczności publicznej, jak przedewszystkiem: główne środki komunikacyjne (n. p. koleje, drogi jezdne, kanały) środków oświetlających (gazownie) i dostarczanie siły motorycznej (elektrownie). Tu wreszcie należą rzeźnie, wodociągi, kanali-zacya i t. p.

Nie podobna jednak ściśle określić rodzaju przedsiębiorstw, jakich zarządy gmin podejmować się mogą bez szkody dla siebie, a z pożytkiem dla ogółu. Odpowiedź na to pytanie zależy w każdym wypadku od miejscowych warunków i okoliczności różnorodnych, które uwzględnić należy. Ogólnie tyle tylko powiedzieć można, że powinny to być tylko takie przedsiębiorstwa, w których u-czestniczy i z których korzysta ogół, albo przynajmniej większość obywateli. Miarodajne mogą tu być także względy kulturalne (teatry, nauczanie) wzgląd na użyteczność publiczną (komunikacye, światło) oraz wzgląd na możliwość nadmiernego wyzysku ogółu konsumentów ze strony prywatnego przedsiębiorcy (rzeźnie, wodociągi).

Najdalej na drodze socyalizmu państwowego posunęła się Australia, gdzie nie tylko środki komunikacyjne, dostarczanie światła i siły motorycznej, ale wszystkie kopalnie, wyzyskanie sił wodnych a wreszcie dostarczanie niezbędnych środków masowej kon-sumcyi należą do zakresu gospodarczości państwowej. Przeciwieństwo stanowią Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, gdzie panuje taka przewaga przedsiębiorczości prywatnej, że obecnie ⁷/s części majątku ogólnego znajduje się w ręku zaledwo kilkunastu tysięcy jednostek, stanowiących niespełna setną część ogółu ludności. To też stosunków amerykańskich, wybujałej spekulacyi, żądzy niepohamowanej zdobycia majątku, oraz nieokiełznanego współzawodnictwa, za ideał społeczny uważać nie można.

Zycie ekonomiczne Europy rozwija się mniej bujnie, lecz na ogół rozwój ten bardziej niż w innych częściach ziemi zbliża się do słusznych postulatów sprawiedliwości społecznej. Właśnie też w interesie dalszego normalnego rozwoju życzyć sobie należy, aby zachowany został i coraz lepiej układał się należyty stosunek między gospodarczością gminną i państwową, a prywatną przedsiębiorczością. Nie potępiając bezwzględnie haseł upaństwowiania i umiastowiania pewnych przedsiębiorstw, których rodzaj starałem się powyżej ogólnikowo określić, bronić się powinniśmy przeciw zaborczości socyalistycz-nej i socyalizującym prądom w piśmiennictwie, mogącym snadnie naruszyć równowagę społeczną.

Starać się nam należy, aby społeczeństwo zrozumiało doniosłe znaczenie prywatnego przedsiębiorcy, umiało ocenić i uznać jego pracę, tworzącą dobrobyt ogólny.

Od pomyślnej działalności przedsiębiorcy zależy rozkwit społeczeństwa; przedsiębiorca jest głównym reprezentantem interesów ekonomicznych, jest on osią życia gospodarczego, twórcą i podstawą bogactwa narodowego.

DR. ROGER BATTAGLIA.

Służba techniczna we władzach politycznych.

I.    Przedewszystkiem personal techniczn}^ w galicyjskich władzach politycznych jest bezwarunkowo za mały w stosunku do gwałtownie rosnących zadań administracyjnych. Stan w tym względzie jest częstokroć wręcz opłakany. Zdarzają się wypadki, że dwie a czasami przez długie miesiące nawet tylko jedna siła techniczna, obsługują 4 lub 5 powiatów politycznych, mając tysiączne a różnorodne zadania do spełnienia. Skutkami tego są nie dające się opisać opóźnianie w traktowaniu spraw nieraz doniosłych, oraz krzewiący się wskutek przemęczenia i zwątpienia u naszych techników rządowych duch biurokratyczny, każący nieraz zadowalać się spychaniem spraw i t. zw. „szybe-rowaniem“.

Jak bardzo cierpi wskutek tego interesowana ludność, zwłaszcza przemysł, przedstawiać nie potrzeba. Dla braku sił w dziale architektonicznym zarówno w namiestnictwie lwowskiem jak i w ministerstwie robót publ. można mówić prawie o bankructwie. Dowiedzionem jest dalej, że wskutek przeciążenia sił technicznych w powiatach, bardzo często latami całemi zaniedbuje się kon-serwacyę gmachów szkolnych i przepadają kredyty, co rok na te konserwacye wstawiane, co naturalnie pociąga za solją po pewnym czasie konieczność wydatków jednorazowych, bez porównania większych — wskutek rosnącej deteryozacyi budynków.

II.    Dalszą istotną wadą organizacyi naszej służby technicznej jest niestosunkowo mała liczba posad w wyższych rangach w stosunku do rang niższych. I tak procent urzędników galicyjskiego statusu budowlanego w etacie politycznym w randze VI. wynosi 177, w randze VII. 1151, podczas gdy w Styryi dane cyfry wynoszą 418 i 16 56, w statusie galicyjskim konceptowych urzędników politycznych (prawników) jest 672 i 17 02 a w statusie lwowskiej dvrekcvi domen i lasów 14 74 i 27 37.

Stosunek ten jeszczeby się niekorzystniej przedstawiał, gdyby się uwzględniło 64 posad technicznych „extra statum“, opłacanych z funduszów regulacyi pewnych rzek.

Konsekwencyą tego stanu rzeczy jest brak przyrostu młodzieży technicznej, która-by się garnęła do służby politycznej mając w danej sytuacyi o wiele lepsze widoki w służbie prywatnej, a nawet w niektórych innych kategoryach służby państwowej. Faktem jest, że posady w najniższych rangach miesiącami, ba — nawet latami czekają na obsadzenie dla braku kandydatów.

Taki stan rzeczy wpływa oczywiście także ujemnie na usposobienie a więc i na jakość pracy urzędników, a także wskutek tego to co zdolniejsze i dzielniejsze, bądź odraził od służby rządowej stroni, bądź z niej prędko ucieka.

W ostatnich 2 latach zaniosło się na pewną poprawę tych stosunków i tak w r. 1910 nastąpiło pomnożenie o 1 posadę w randze V., o 2 w randze VI., o 7 w randze VII. przy równoczesnem ściągnięciu 5 posad rangi VIII. Na rok 1911 stowarzyszenie urzędników technicznych w galicyjskiej służbie po-

zresztą nastąpi potem potrze-

wej, musi dziś z reguły inżynier budowlany wydawać opinie o bardzo skomplikowanych urządzeniach maszynowych lub o trudnych procesach chemicznych ! Pociąga to za sobą znaczne opóźnianie się przeważnej części spraw, dotyczących wydawania konsensów na nowe zakłady przemysłowe lub na rozszerzanie zakładów istniejących, dalej biurokratyczne traktowanie tych spraw (do tego zawsze jest skłonny niespecyalista), następnie nakładanie na przemysł warunków często nieuzasadnionych i bardzo kosztownych.

pomijając

litycznej domagało się zupełnie słusznie pomnożenia o 4 posady w randze VI., o 6 w randze VII., o 2 w randze VIII., tudzież o 3 praktykantów budowlanych w statusie, nadto o 4 posady w randze VI., o 1 w randze

VII., o 7 w randze VIII. i jednego praktykanta „extra statum“. Na podstawie tych żądań oraz wniosków namiestnictwa żąda obecnie ministerstwo robót publicznych od ministerstwa skarbu kredytu na nowe 3 posady w randze VI., 3 w randze VII., 3 w randze VIII., 3 w randze IX. i 3 praktykantów na rok 1911.

Wskutek złego stanu finansów państwowych nie jest jednak pewne, czy i ta ostatnia znacznie skromniejsza propozycya w całej rozciągłości się utrzyma, ale gdyby nawet została zrealizowana, to jeszcze będzie bardzo daleko od takich szans awansowych, któreby zapewniły politycznej służbie techni-cznej przypływ zdolniejszych, młodych sił w dostatecznej liczbie i wstrzymały ucieczkę zdolniejszych sił z pod sztandaru.

III.    Wielka chwiejność w stosunkach awansowych sprawia istnienie 64 posad „extra statum“ poza 162 posadami systemi-zowanemi statusem, tak że byłoby bardzo pożądane wcielenie tych wszystkich posad w status, oczywiście za dalszem przyczynianiem się funduszów regulacyjnych do ich utrzymania. Regulacya rzek tak prędko się nie skończy ba wielkich robót konserwacyjnych na ure-gulowanych rzekach, tak że w regule z tej innowacyi nie wynikałyby dla państwa poważniejsze zawikłania.

IV.    Gdy zorganizowano służbę techniczną przy władzach politycznych w r. 1860, stan nauk technicznych, zakres zadań administracyjnych oraz poziomu życia technicznego w porównaniu ze stanem dzisiejszym były tak małe, że każdy technik mógł być od biedy „pantechnikiem“ t. j. mógł przynajmniej w służbie państwowej załatwiać od biedy w sz e 1 k i e sprawy natury technicznej. Obecnie jednak specyalizacya jest koniecznością. W szczególności wymaga tej specyali-zacyi rozwój przemysłu, wymagają tego olbrzymie postępy w technice budowy maszyn, w chemii i w technologii. A jednak wskutek braku techników maszynowych i chemików-technologów w politycznej służbie państwo

Rozporządzenie ministerstwa handlu z dnia 14. grudnia 1906 L. 24.062, normujące sposób postępowania przy konsentowaniu zakładów przemysłowych w sposób liberalny i liczące się w wysokiej mierze z potrzebami przemysłu, musi u nas pozostać na papierze, jak długo nie będzie specyalnych organów technicznych, przeznaczonych wyłącznie do spraw przemysłowo-technicznych i specyalnie w tym kierunku kwalifikowanych. Reskrypt ten przepisuje n. p., że organ techniczny, który otrzymał sprawę taką do zaopiniowania, ma przedłożyć swoją opinię w ciągu 5 dni. Jest to i racya, gdyż organ ten często, jako niespecyalista, musi przeprowadzić dopiero osobne studya, a nadto jest tak zasypany robotą wszelkiego innego rodzaju, że dotrzymanie terminu, nawet kilka razy dłuższego, jest dla niego fizycznie niemożliwe.

Charakterystyczne jest, że pewien wyższy urzędnik techniczny wyraził się o jednym ze swoich kolegów „iż tak mało jest zdolny, że potrzeba mu było powierzyć prowadzenie „szkontra“ i „sprawprzemysłowych“, gdyż do poważniejszej roboty zupełnie się nie nadawał“.

Pewna liczba techników budowy maszyn jest już zatrudniona w służbie politycznej w charakterze komisarzy nadzoru kotłów parowych, wszelako i w tym nawet dziale przeważną liczbę stanowisk zajmują inżynierowie budowlani. Nadto i tutaj pomnożenie posad jest koniecznością, podobnie jak utworzenie inspektoratów nadzoru już to, że do należytego wykonywania obowiązków w tym dziale, potrzeba koniecznie nie tylko teoretycznych studyów w dziale budowy maszyn, lecz także i praktyki, której

dziś niejednemu z organów nadzorczych brakuje; charakterystyczne jest, że przemysłowcy mają więcej zaufania do kontroli, wykonywanej nad kotłami przez organy prywatnych towarzystw, niż do kontroli rządo-ale to się właśnie tłumaczy wyżej

wej,

przedstawionym stanem rzeczy.

Zresztą techników maszynowych posiada obecnie tylko departament techniczno-prze-mysłowy w ministerstwie handlu, posiadają ich po jednym departamenty przemysłowo-techniczne w politycznych władzach krajowych, ale brak ich zupełny w powiatach, nawet i tych, w których istnieje i rozwija się wielki przemysł na większą skalę.

Pierwszego chemika do służby w departamencie przemysłowo - technicznym namiestnictwa zaangażowano bardzo niedawno, mimo że właśnie w Galicyi różne działy przemysłu chemicznego (rafinerye nafty, spirytusu, gorzelnie, browary i t. p.) są bardzo licznie reprezentowane.

Interes naszego przemysłu domaga się gwałtownie podziału Galicyi na kilkanaście okręgów przemysłowo-technicznych, przeznaczenia dla każdego z nich specyalnych sił, bądź z działu budowy maszyn, bądź chemi-ków-technologów, a także w części inżynierów budowlanych, bądź wszystkich tych 3 gatunków razem, i oddania tym siłom wszelkich spraw przemysłowo-technicznych łącznie z nadzorem kotłów parowych do wyłącznego załatwiania. Nadto przez osobne urlopy i stypendya na podróże dla studyów, należy tym siłom umożliwić nieustanne ob-znajomianie się z postępem produkcyi przemysłowej, technologii i t. p., oraz z urządzeniami ochronnemi — w innych krajach i państwach. Dopiero wtedy będzie mogło stać się zadosyć temu postulatowi ministerstwa handlu, wyrażonemu w wyżej zacytowanem rozporządzeniu z roku 1906, by przy konsentowaniu zakładów przemysłowych władza miała na oku to, iż interesem publicznym nie tylko jest n. p. bezpieczeństwo sąsiadów, nie tylko zdrowie robotników, lecz także podniesienie gospodarstwa społecznego, stworzenie nowej placówki przemysłowej, zapewnienie nowego zarobku ludności. Dopiero wtedy będzie mógł ustać ten urągający porządkowi prawnemu a jednak obecnie nieunikniony stan rzeczy, że ogromna większość zakładów przemysłowych dopiero wtedy otrzymuje konsens, gdy zakład już oddawna jest w ruchu. Dopiero wtedy rządowe organy techniczne będą nie tylko fabrykantami drogich recept dla przemysłowców, lecz także ich dozorcami fachowymi.

Rezolucye:

I.    Piąty Zjazd techników polskich we Lwowie uważa wydatne pomnożenie perso-nalu technicznego w władzach politycznych w Galicyi, zwłaszcza wydatne pomnożenie posad w wyższych rangach, dalej wcielenie posad t. zw. „extra statusu“ w status, wreszcie systemizowanie większej liczby posad dla inżynierów budowy maszyn i chemików-techno-logików za wskazane interesami publicznymi, w szczególności interesem samej służby, niemniej jak ludności tudzież przemysłu.

II.    Piąty Zjazd techników polskich we Lwowie uważa odrębną organizacyę służby przemysłowo-technicznej we władzach politycznych I. instancyi przez utworzenie osobnych okręgów, przez wyposażenie ich w siły szczególnie ukwalifikowane z pomiędzy inżynierów budowy maszyn, chemików-techno-logów i inżynierów budowlanych, przez spe-cyalne kształcenie tych sił przez podróże naukowe, wreszcie przez połączenie tego działu służby z nadzorem kotłów parowych — za jeden z pierwszych środków, mogących zapewnić należyte funkcyonowanie admini-stracyi politycznej w odniesieniu do przemysłu, zwłaszcza wielkiego.

III.    Piąty Zjazd techników polskich we Lwowie uważa reorganizacyę służby nadzoru kotłów parowych przez używanie w niej wyłącznie inżynierów budowy maszyn o odpowiedniej praktyce, przez pomnożenie sił, oraz przez utworzenie inspektoratów nadzoru kotłów za potrzebne.

IV.    Piąty Zjazd techników polskich we Lwowie domaga się, by sprzyjające rozwojowi przemysłu postanowienia reskryptu ministerstwa handlu z dnia 14. grudnia 1906,

1. 24062 weszły u nas jak najrychlej w życie, a to zwłaszcza w kierunku wydatnego przyspieszenia postępowania przy konsentowaniu naszych zakładów przemysłowych, lub rozszerzania istniejących, oraz w duchu nieczy-nienia przemysłowi nieuzasadnionych trudności, tudzież nieprzepisywania mu zbyt uciążliwych warunków przy tych sposobnościach.

DR. ROGER BATTAGLIA.

Kapitał obcy w naszym przemyśle.

u nas

Ideałem byłby przemysł oparty wyłącznie na własnych kapitałach, własnych siłach fachowych, własnych robotnikach. Atoli, jeśli się konstatuje, jak u nas, przedewszyst-kiem niedostateczność kapitałów wogóle, zbyt powolne ich tworzenie się wskutek ogólnie nizkiego poziomu ekonomicznego, dalej jeśli się konstatuje u tych kapitałów, które są, brak skłonności do inwestycyi przemysłowych, znaczny a zrozumiały wszędzie tam, gdzie brak środowiska przemysłowego jest przyczyną braku przemysłowej kultury — to trzeba sobie postawić pytanie, co lepiej, czy nie dopuszczać zupełnie obcych kapitałów do tworzenia przemysłu i brać na siebie ekonomiczne ryzyko rosnącego przeludnienia, emigracyi i złego bilansu handlowego, a więc i płatniczego kraju w samej tylko nadziei, że acz bardzo a bardzo powoli, kiedyś przecież powstanie przemysł wyłącznie rodzimy, czy też chcąc zapobiedz przeludnieniu, emigracyi i poprawić bilans krajowy, dopuścić obce kapitały do udziału w krajowej pracy przemysłowej pod pewnymi warunkami, z pewnemi zastrzeżeniami.

Odpowiedź nie może być wątpliwa. Pozostaje nam tylko ta druga ewentualność — tak samo zresztą inne kraje i inne państwa sprawę tę rozstrzygały i rozstrzygają. Wza-mian za premię, opłacaną przez kraj zagranicy w postaci dywidend, zarabianych przez obcy kapitał uzyskuje kraj: 1. zatrudnienie swych robotników w ojczystej ziemi;

2. podniesienie krajowej produkcyi, a zatem i zwiększenie dochodu społecznego, który to przyrost z owego centralnego punktu, z fabryki, następnie rozchodzi się na inne szerokie koła; 3. żywy przykład działalności przemysłowej, który może doprowadzić zarówno krajowe umysły jak i krajowe kapitały do zajmowania się przemysłem; 4. wogóle środowisko dla dalszego rozwoju przemysłu korzystniejsze.

Nasz Wydział krajowy, a po części także i gminy, udzielają nowo powstałym poważniejszym przedsiębiorstwom przemysłowym pomocy w różnych postaciach, między innemi także we formie pożyczek z funduszu przemysłowego, oraz w formie uwolnienia od dodatków do podatków. Udziela tej pomocy społeczeństwo, dając wyrobom krajowym pierwszeństwo. Udzielają jej także poniekąd nasze władze państwowe, przyznając krajowym przedsiębiorstwom pierwszeństwo przy dostawach.

Cała ta pomoc publiczna dla przemysłu w odniesieniu do tych przedsiębiorstw przemysłowych, w których są zaangażowane obce kapitały, winna być zależną od spełnienia następujących warunków:

1. Przedsiębiorstwa te winny zatrudniać siły krajowe i to nietylko co do nieukwali-tikowanych robotników, lecz także na wszelkich posterunkach służby technicznej i ko-mercyalnej. Odstąpić od tej zasady wolno tylko wtedy, gdy w danym dziale w kraju nie można otrzymać siły odpowiednio ukwa-lifikowanej. Jeśli tak jest, to obowiązkiem danych przedsiębiorstw jest, takie siły z pomiędzy krajowców kształcić.

2.    O ile przedsiębiorstwo sfinansowane kapitałem obcym jest zorganizowane jako spółka, czy to akcyjna, czy to z ograniczoną odpowiedzialnością, w każdym razie o większej liczbie uczestników, i jeśli są w kraju chętni kapitaliści, chcący w takiej spółce wziąć udział, obowiązkiem przedsiębiorstwa jest, ułatwić im ten udział.

3.    Wszelkie roboty i dostawy dla przedsiębiorstwa winny być oddawane pracownikom i producentom krajowym, jeśli warunki ich ofert, zwłaszcza co do ceny, jakości i terminu, są równe warunkom pozakrajowej konkurencyi, albo w nieznacznej tylko mierze od nich niekorzystniejsze.

Rzeczą władz, udzielających danym przedsiębiorstwom pomocy, w szczególności rzeczą Wydziału krajowego — z okazy i przyznawania pożyczek z funduszu przemysłowego, dostaw krajowych lub uwolnienia od autonomicznych dodatków do podatków — jest przepisywać takie warunki i kontrolować ich dopełnienia, a w razie niedotrzymania wyciągać z tego właściwe konsekwencye, a zezwalać na odstępowanie od tych zasad tylko w wypadkach wyjątkowych, poważnymi względami ekonomicznymi należycie uzasadnionych.

Do warunków tych należy także prowadzenie korespondencyi w kraju, ksiąg, jak wogóle całej wewnętrznej administracyi fabrycznej w języku polskim, pełne poszanowanie narodowych uczuć robotników jak wogóle ludności i wstrzymywanie się od wszelkiej agitacyi na rzecz obcego żywiołu narodowego.

Jest pewien szczególny wypadek, w którym przedsiębiorstwo przemysłowe, założone czy to przez kapitał obcy, czy przez krajowy, musi być bezwzględnie zwalczane. Wypadek taki zachodzić może wtedy, gdy zostało w s p o s ó b niezbity dowiedzione, że przedsiębiorstwo to powstało nie dla trwałej produkcyi, ale jedynie dla zniszczenia istniejących już innych przedsiębiorstw przemysłowych w kraju i że skoro ten cel osiągnie, będzie zwinięte.

Parę słów trzeba jeszcze poświęcić sprawie terytoryalnego rozmieszczenia przedsiębiorstw, finansowanych obcym kapitałem, w kraju. O ile takie przedsiębiorstwa powstają licznie w różnych okolicach kraju, objaw ten z punktu widzenia polityki narodowej w warunkach naszych, t. j. skoro mamy poważną część władzy i wpływów w tym kraju w naszych rękach, z reguły nie daje pola do szczególnych uwag. Z punktu widzenia narodowego może w naszych warunkach stać się niebezpieczną jedynie aglo-meracya przemysłu obconarodowego w pewnych okolicach kraju. Jednakże i tu, skoro mamy władzę i wpływy w swoich rękach, nasza własna troskliwość i energia może za-pobiedz w wysokim stopniu ujemnemu oddziaływaniu takich centrów przemysłu w dziedzinie narodowej, nie pozbawiając jednak kraju wszelkich ekonomicznych i socyalnych korzyści, które z ich egzystencyi wynikają. Jednakże na niebezpieczeństwo to, istniejące u nas na zachodnich kresach, przytykających do Śląska, oczu zamykać niepodobna i dlatego nie tamując rozwoju przemysłowego tych stron, wytężyć się trzeba na to, aby paraliżować ujemne pod względem narodowościowym skutki istnienia tam przemysłu w obcych rękach. Trzeba polityce przemysłowej kraju taki nadawać kierunek, ażeby nowe posterunki przemysłu obcego, mogące działać pod względem przemysłowym wychowawczo i dla kraju ekonomicznie potrzebne, powstawały nie w owych aglome-racyach obcego przemysłu na zachodzie, lecz raczej dalej na wschód, dalej w głąb kraju, a natomiast by na owych zachodnich kresach do istniejącego już przemysłu obcego, przyłączał się jak najliczniej nowy przemysł polski.

Z kapitałów zakraj owych najsympatyczniejszy byłby oczywiście kapitał polski z innych zaborów. Wszelako Poznańskie samo w kapitały niezbyt obfituje, jak mieliśmy sposobność przekonać się z okazyi zamiarów założenia filialnej fabryki maszyn rolniczych Cegielskiego w Galicyi, który to zamiar dotąd nie doszedł do skutku przeważnie wskutek trudności znalezienia kapitału i poznańskiego i galicyjskiego.

Kapitał z Królestwa Polskiego w wydajniejszych sumach dlatego nie będzie się u nas angażował, ponieważ znajduje u siebie i w Rosyi zatrudnienie z reguły o wiele zyskowniejsze aniżeli u nas, tudzież ponieważ życie przemysłowe za kordonem jest pod wielu innymi względami łatwiejsze, niż u nas. Niestety takie są niezbite wyniki doświad-

czenia. Trudno także mówić o wydatnej transplantaeyi przemysłu z Francyi, Belgii lub Anglii do Gałicyi. Składa się na to cały szereg czynników, których omawianie za dalekoby nas doprowadziło. Zatem może w polityce wchodzić w grę przeważnie kapitał z cesarstwa niemieckiego, zwłaszcza z Prus, oraz kapitał z zachodnich prowincyi Austryi. Ten ostatni w danych warunkach jest oczywiście sympatyczniejszy, zwłaszcza, że pogląd zachodnio-austryackich sfer przemysłowych na rozwój przemysłu galicyjskiego, a zwłaszcza na stosunek przemysłu galicyjskiego do zachodnio - austryackiego w ostatnich kilku latach poważnej uległ zmianie. Przyzwyczajano się już tam patrzeć na Galicyę poniekąd jak na Węgry, t. j. uznano zdolność galicyjskiego przemysłu do rozwoju, uznano jego prawa do szczególnego poparcia w obrębie kraju ze strony kraju i pańshya. Powiedziano sobie, że w danych warunkach bezowocną byłaby walka, zmierzająca do zniszczenia galicyjskiego przemysłu i że wobec tego raczej należy się starać o partycypowanie w zyskach z tego przemysłu, który mógłby w danej dziedzinie w Ga-Jicyi powstać, mimo przeszkód, czynionych mu przez przemysł zachodnio-austryacki.

Do systematycznego sprowadzania obcych kapitałów dla tworzenia nowego przemysłu w Galicyi, niemniej jak dla rozszerzania i umocniania istniejących przedsiębiorstw przemysłowych (podobnie jak to się stało n. p. z fabryką Zieleniewskiego w Krakowie, której zasilenie obcym kapitałem przy sposobności zmiany na towarzystwo akcyjne przyczyniło się do wzmocnienia i zwiększenia tej ważnej placówki polskiego przemysłu, nie pozbawiając jej polskiego charakteru) powołany jest nowy „Bankprzemysłowy“. Bzeczą zaś Wydziału krajowego, niemniej jak polskich członków Bady nadzorczej Banku przemysłowego jest dbać o to, aby w myśl powyższych wywodów owa transplantacya przemysłu z zachodu, a przedewszystkiem z zachodnich krajów austryackich — skąd ona jest najłatwiejsza, bo im stosunkowo najlepiej jesteśmy znani — odbywała się w warunkach dla kraju ekonomicznie korzystnych i w sposób pod względem narodowym nieszkodliwy.

Gdybyśmy mieli zorganizowane krajowe biuro statystyki przemysłowej, którego kre-acya mimo uchwały Sejmu niestety dotąd nie nastąpiło, i gdyby to biuro szerzyło systematycznie informacye o warunkach rozwoju, o pomocy publicznej i t. p., co do poszczególnych gałęzi przemysłu w naszym kraju, a to na podstawie dokładnych studyów, to taki proceder mógłby się stanowczo przyczynić do przyspieszenia transplantaeyi przemysłu z zachodu do naszego kraju właśnie w tych kierunkach i w takich warunkach jakie byłyby wskazane względami ogólnej naszej polityki ekonomicznej.

Rezolucye:

I.    Piąty Zjazd techników polskich we Lwowie domaga się od Wydziału krajowego a także od wszystkich innych władz i czynników, mających przychodzić przemysłowi z pomocą, by udzielając pomocy przedsiębiorstwom przemysłowym, w których zaangażowany jest kapitał obcy, czyniły ją zależną od zatrudnienia sił krajowych, od oddawania dostaw i robót krajowym producentom i pracownikom, od dopuszczenia chętnego polskiego kapitału do udziału, a od warunków tych zwolniały przedsiębiorstwa te jedynie o tyle, o ile wyjątki takie rzeczowymi względami będą istotnie uzasadnione.

Nadto za warunek należy postawić prowadzenie korespondencyi w kraju, ksiąg i wogóle wewnętrznej administracyi w języku polskim, pełne poszanowanie narodowych uczuć robotników i wogóle ludności, wreszcie wstrzymywanie się od wszelkiego działania na rzecz obcych żywiołów narodowych.

II.    Przedsiębiorstwa, zakładane obcym kapitałem w działach dla kraju potrzebnych, należą starać się ściągać przedewszystkiem w głąb kraju, a natomiast w ośrodkach przemysłowych na zachodnich kresach popierać w szczególny sposób powstawanie rodzimego przemysłu polskiego.

Przez jak najrychlejsze należyte zorganizowanie statystyki przemysłowej oraz opartej na systematycznie prowadzonych stu-dyach działalności informacyjnej, należy starać się przyspieszyć transplantacyę przemysłu do Galicyi w tych działach, w których jest on dla kraju potrzebny, a krajowymi kapitałami nie mógłby być dość rychle do życia powołany. Jest to przedewszystkiem obowiązek Wydziału krajowego oraz Banku przemysłowego.

PROF. BR. PAWLEWSK1¹).

Stan i potrzeby Politechniki lwowskiej.

co dało początek przy-

Szanowni Panowie! Okoliczność, że V. Zjazd techników polskich odbywa się w Politechnice, fakt że 25—30 lat temu szersze społeczeństwo Polskie o Politechnice prawie nic nie wiedziało, a dziś ogólnie oczy społeczeństwa, na ten zakład są zwrócone— nakłada na mnie obowiązek zapoznania Zjazdu z naszą szkołą, choćby, ze względu na czas ograniczony, w najogólniejszych zarysach.

Od 1817—1844 początkiem dzisiejszej Politechniki była 3-klasowa szkoła realna²), której zaraz z początku starano się nadać kierunek techniczny i która posiadała równocześnie oddział handlowy. W styczniu 1843 roku zaprowadzono dział techniczny w ówczesnej szkole realnej. Od r. 1844—1870 przemienia się szkoła realna w akademię techniczną — wraz z oddziałem handlowym i jeszcze szkołą realną; lata 1871—1877 obejmują organizacyę i uzupełnienie akademii technicznej; w r. 1877 przemieniono akademię techniczną w „technische Hochschule", odłączając już poprzednio w 1856 szkołę realną, a w 1875 zwijając oddział handlowy.

Akademia techniczna, poprzedniczka dzisiejszej Politechniki, przechodziła niejedną ciekawą fazę, co tu uważam za stosowne podnieść.

W roku konstytucyi 1848 kierownictwo akademii powierzono gronu profesorów i dyrektorowi, zaprowadzono wolność nau-

x) Rektor Szkoły politechnicznej w r. 1909/10. ²) Dr. Władysław Zajączkowski: C.k. Szkoła Politechniczna we Lwowie, Lwów 1894.

czania i uczenia się, zezwolono na przyjmowanie do akademii obcokrajowców.

W listopadzie tegoż roku przy bombardowaniu Lwowa spalono gmach akademii technicznej, zbiory i akta zakładu tak, że w 1848/9 zawieszono wykłady dla braku lokalu, a w r. 1849 pomieszczono akademię w ratuszu; w 1850 odbudowano stary gmach, który wkrótce stał się za ciasnym, tak że w 1872/73 inauguracyę musiano odbyć w zakładzie im. Ossolińskich.

W roku 1871 zaprowadzono wybieralność rektora, w 1873 zezwolono na budowę dzisiejszych gmachów kosztem 1,300.000 zł.

15. listopada 1877 r. odbyła się pierwsza inauguracya w nowym gmachu w obecności ministra oświaty, licznych gości, gdzie śp. Za-charjewicz wygłosił odczyt „O sztuce w usługach techniki“.

Pierwotnie i akademia techniczna i pierwsza Politechnika miały 3 wydziały: inżynieryi, budownictwa i chemii technicznej, a dopiero w 1875 r. utworzono pierwszą katedrę budowy maszyn szłemu wydziałowi budowy maszyn.

Akademia techniczna posiadała w 1869/70: 6 katedr, 6 suplentur, 2 nauczycieli, 1 adjun-kta i 3 asystentów; w r. 1873 było już 13 katedr i 9 asystentów, prócz pomocniczych sił suplentów, branych z innych instytucyi.

Liczba uczniów akademii technicznej wy-n o siła:

W r. 1850 — 77 1855 — 128 1860 — 134

W r. 1865 — 180 1870 - 204 1875 — 325

LO

ic

W r. 1875 przybywa 4 wydział budowy maszyn i liczba słuchaczów rozdziela się na wydziały w następujący sposób:

Rok Ogółem    Inż. budown. bud. masz. chem. techn.

Odtąd znowu poczyna się zwrot ku lepszemu tak w przemyśle, handlu—jak i w szkole naszej. Przytoczę liczby za ostatnie dziesięciolecie :

28

47

54

35

48

27

38

27

Rok

1903

(j

1910

Profesorów zwycz. nadzw.

W CC LC LC LC LC LC IC whocoii^^i^w

GGOiGG£*.CoLC

oi w co w w ic ^    Adj.

Konstr.

Ol O ^ O IC IC

o oŚ 8 8 o< Asyst.

co co cc CC hO LC

Sług

Budżet

koron

598807

483269

499540

543067

632729

698267

704128

Rok

Ogólna liczba sił

Inż. k. geom.

Hydr.

Arch.

Budowy

maszyn

Chem.

techn.

1900

CCOCvJOJÜl^OCIOi-¹

701 407 760 407 885 494 1026 613 1106 700 1182 765 1325 836 1610 896

1910

1555

1660

oc Vi Cl ^ cc vi CJ OL Ol Ol CiKCCCMOiWMOiOL

Za ostatnie 10-lecie statystyka szkolna tak się przedstawia:

Rok

Liczba wy kła -

1900 104

9    152 1910 160

Liczba O słuch.

i-hOlOcOcOC^lOOGCJO

tOOOfNOOONHN^CD

tNtNOOOHTHCOfflfflWcO

T—H T—H T—I T-H h t—i    h

w|§§goc&8o2^Z Galicyi

OCoOHOOOJfflCO^WWOJ

cc

Rusin.

104

119

146

180

166

180

294

519

490

484

450

thCOiCn^^cOOOMNO

^iO01OM>O5OOOONN

wwwwww^^wtoto looiHtltcccDCJC^z Stypend.

8 o koron

W yciecz. naukowe koron

1346

1857

Widzimy więc szybki wzrost, rozwój Politechniki; w szkolnictwie galicyjskiem wzrost ten wysuwa się na front przed innymi zakładami. Roczny budżet szkoły w ostatnich 20 latach zwiększa się 3 i pół razy, liczba słuchaczów 10 razy. Powody tak szybkiego wzrostu są:

1)    rozwój techniki stosowanej w życiu praktycznem;

2)    rozwój szkolnictwa technicznego we wszystkich krajach cywilizowanych;

3)    polski charakter Politechniki, jako jedynej instytucyi technicznej z językiem wykładowym polskim.

Zdobycze w ostatniem 10-leciu główniejsze są następujące:

1900 r. utworzono katedrę budownictwa utylitarnego, założono stacyę mechaniczną do badania materyałów, zaprowadzono budownictwo kolejowe, zdobyto docenturę bakteryo-logii, przyznano głos wirylny rektorowi w Sejmie;

1902 przybywa 2. katedra budowy ma

2545

3050

3050

3152

3524

3906

3422

3483

3520

Drugie zestawienie jest jeszcze ciekawsze:

szyn ;

1903    dobudowano dwa skrzydła do gmachu, przybywa asystentura górnictwa, docentura meteorologii;

1904    powstaje katedra mechaniki ogólnej; rektor na czas urzędowania zyskuje tytuł „magnificencyi“, a Tow. politech. ofiarowuje mu złoty łańcuch.

Rok

Profesorów zwycz. nadzw.

1900

LC to LC CO ►—¹ I—¹

tv OJ W

- - - Adj.

I |    | Konstr.

t3 !o ~ Asyst.

oc o o? Budżet

22 ® koron O O G O

1905    zaprowadzono wykłady hygieny, zyskano 3 nowe asystentury: chemii, budowy maszyn, budów, utylit.;

1906    przybywa 2 katedra fizyki, katedra maszynoznaw. i encykl. maszyn, zezwolenie na budowę II. piętra na laboratoryum che-micznem, przybywa docentura geometryi wykreślnej, adjunktura chemii, adjunktura elektro-techniki;

14 „

Widzimy z powyższych zestawień, że dla rozwoju szkoły Politechnicznej zrobiono wiele, że dawniejsza opinia sfer decydujących, akoby do zaspokojenia potrzeb kraju miało wystarczyć 4 techników kształconych co roku w Wiedniu przy pomocy stypendyów, okazała się zabawką, z gruntu fałszywie obmyślaną.

katedr;

cznęj;

1907    powstaje wydział hydrotechniki, powstaje docentura sygnalizacyi kolejowej i docentura ogrzewania i wentylacyi;

1908    utworzono katedrę mechaniki technicznej, nauki o materyałach budowlanych, docenturę konstrukcyi żelazno-betonowych, docenturę maszyn górniczych;

1909    przybywa 2 katedra technologii mechanicznej, 2. katedra budowy dróg i kolei, katedra melioracyi rolnych, docentura wodociągów i kanalizacyi miast, górnictwo z 3-let-niego kursu przemieniono na 2-letni:

1910    powstaje katedra konstrukcyi pomp i motorów wodnych, docentury: młynarstwa, budownictwa drzewnego, form architektonicznych, kratownic, geometryi wykreślnej i t. d.

W dniu dzisiejszym Politechnika posiada 5 wydziałów pełnych, dwuletni kurs geometrów, 2-letni kurs górniczy, równorzędny z 2 pierwszemi latami akademii górniczych w Przybramie i Leoben. Dziś mamy 39 profesorów, 15 docentów, 5 nauczycieli, 5 adjun-któw, 5 konstruktorów, 39 asystentów, 17 laborantów i sług.

Nauki matematyczne liczą 8 sił „    przyrodnicze

„    inżyn. i budown.    22    „

„    technologiczne

„    ogólno kształcące    12    „

Poza tem ma szkoła cały szereg żądań, życzeń, które dla jej utrzymania na poziomie innych zakładów tego rodzaju powinnyby być jak najrychlej spełnione. Z życzeń tych przedewszystkiem na pierwszy płan się wybijają: 1) postawienie 2 piętra na labora-toryumchemicznem,2) budowa laboratoryum maszynowego, 3) budynek dla krajowych stacyi doświadczalnych naftowej i ceramicznej wraz z zakładem geologicznym, 4) oddanie gimnazyum IV. na cele Szkoły politechnicznej, 5) kreowanie odrębnego całkowitego wydziału górniczego, 6) kreowanie wydziału elektrotechnicznego.

Poza tern cały szereg uzupełnień na istniejących już wydziałach n. p.:

Na wydziale inżynieryi i kursie geometrów potrzebne są:

1)    budowa pawilonu do obserwacyi astronomicznych;

2)    powiększenie dotacyi katedr i kreowanie dalsze sił pomocniczych jak: adjun-ktury, konstruktorowie;

3)    środki pieniężne na doświadczenia z konstrukcyami żelazno-betonowemi;

4)    docentura miernictwa;

5)    przemiana 2-letniego kursu geometrów na 3-letni.

Na wydziale hydro techn-icznym;

1)    lepsze wyposażenie zbiorów;

2)    stacya doświadczalna rolnicza;

3)    zrównanie absolwentów tego wydziału w służbie państwowej i krajowej z absolwentami inżynieryi;

4)    stypendya na zwiedzanie robót wodnych za granicą.

Na wydziale budownictwa i architektury:

1)    katedra architektury średniowiecznej ;

2)    katedra historyiarchitektury i estetyki;

3)    nauka rysunku aktu i form przyrodniczych.

Na wydziale budowy maszyn i kursie górniczym:

1) muzeum wspólne dla wszystkich

2) katedry i docentury nowe: motorów cieplikowych, wind i żórawi, zarządu fabryk i kalkulacyi fabrycznej, urządzeń zabezpieczających od wypadków w fabrykach, wykład nauki o obrabiarkach, budowy automobilów, docentura awiatyki, docentura warzelnictwa soli, wykłady o telefonie i telegrafie, wykłady o patentowaniu.

Na wydziale chemii technicznej: 1) katedra chemii fizycznej i elektro

chemii ;

2)    docentura farbierstwa;

3)    katedra mechaniki chemiczno-fabry-

4) lepsze wyposażenie laboratoryów chemicznych, towaroznawstwa i botaniki.

Oto najpierwsze dalsze życzenia stawiane już dość dawno, wielokrotnie nieraz ponawiane, a dotąd jeszcze niespełnione, Życzenia te nie są wygórowane, niektóre z nich

u nas jeszcze wyczekują za-

Grono profesorów nie ustanie

już są uwzględnione w innych politechnikach austryackich łatwienia. Grono profesorów ponawiając te życzenia spełnia obowiązek utrzymania szkoły na odpowiednim do potrzeb kraju i potrze!) nauk technicznych poziomie.

Niewątpliwie, że wysokość poziomu szkoły, a względnie jej usług oddanych krajowi i społeczeństwu jest funkcyą złożoną wielu zmiennych czynników, wymagającą do jej rozwiązania usilnego poparcia władz, społeczeństwa i t. d. Bezskutecznie dotąd staramy się o wydział górniczy, pomijane są wnioski Grona profesorów, nawet uchwały sejmowe grobowem milczeniem, bezskuteczne są dotychczasowe usiłowania o dobudowanie 2 piętra na laboratoryum chemicznem; mimo zasadniczego przyzwolenia, mimo wstawienia w preliminarz budżetowy odpowiedniej sumy na ten cel — do samej budowy dotąd jeszcze nie przystąpiono, tak samo rzecz się ma i z laboratoryum maszynowem.

Pomimo, że ręce opadają, że się czuje już znużenie w zabiegach, w ponawianiu życzeń

w obranym kierunku, licząc na poparcie władz, społeczeństwa, a obecnie i V. Zjazdu techników polskich. Szkoła nasza usiłuje utrzymać się na odpowiednim poziomie, odpowiedzieć wymaganiom, potrzebom kraju, wykształceniu młodzieży w kierunku technicznym. O ile zadanie to spełnia — możecie panowie do pewnego stopnia ocenić choćby z powyższego szkicu — jakie braki posiada — nie ukrywamy tego; warunki są trudne — lecz trzeba je przyzwyciężyć; tylko słabi ustają w połowie drogi,— technik stale musi iść naprzód.

KAROL BIŁY.

Polityka szkolnictwa przemysłowego.

Głownem powołaniem inżyniera jest projektować, dać dyspozycye co do sposobu przeprowadzenia budowy i budowę będącą w wykonaniu już to kontrolować, już też ją po wykonaniu częściowo lub w całości odebrać.

Do nadzorowania budowy, do wykonania poszczególnych jej części, do sporządzenia i obrobienia materyału i do złożenia części w całość, służą inżynierowi inteligentne siły pomocnicze, jakich mu dostarcza a względnie dostarczyć powinna szkoła przemysłowa.

Ażeby z góry wszelką dwuznaczność usunąć, muszę zaznaczyć, że zadaniem szkół przemysłowych nie jest wykształcić tylko pomocników inżynierów, ale pierwszem i naj-główniejszem ich zadaniem jest wykształcić absolwentów tak, ażeby mogli kiedyś po od-powiedniem, nabyłem doświadczeniu, w praktyce zająć stanowiska samoistnych przemysłowców, a więc zabezpieczyć sobie byt przez bezpośrednie wykonywanie zawodu. Pomoc zatem jaką mają inżynierowie z wychowanków szkół przemysłowych jest tylko pośrednia, gdyż ci wychowankowie mają po odbytej praktyce w przedsiębiorstwach inżynierskich lub fabrycznych stanowić rdzeń tej armii, która ma być podstawą dalszego rozwoju i uprzemysłowienia kraju.

Z tytułu więc związku w pracy jaki zachodzi pomiędzy inżynierem a absolwentem szkoły przemysłowej, należy się i technikowi zapoznać bliżej ze .szkolnictwem prze-mysłowem, co właśnie jest celem niniejszej pracy.

Szkoły przemysłowe tern więcej powinny budzić zainteresowania w świecie technicznym, że "właśnie w tych szkołach są nauczycielami przedmiotów teoretycznych a w części i praktycznych, z nielicznymi tylko wyjątkami, sami inżynierowie i to inżynierowie już z kilkoletnią praktyką, to jest tacy, którzy nim wstąpili do szkolnictwa przemysłowego udowodnili, że coś umieją i coś wykonać potrafią, a więc materyał doborowy.

Po wykazaniu związku jaki zachodzi pomiędzy techniką a szkołą przemysłową, mogę przystąpić do bezpośredniego omówienia szkolnictwa przemysłowego i jego polityki.

Świadomość tego, że przemysł i handel stanowią o bogactwie narodu, spowodowała już w XV. i XVI. wieku powstanie systemu merkantylnego, który polegał po pierwsze na tern, że oclono te towary państw zagranicznych, jakie chciano wyrabiać we własnym kraju, do wysokości wykluczającej wprowadzanie ich, zmuszając tern samem do pro-dukcyi wewnętrznej, a po drugie na tem, by zaopiekować się produkcyą krajową do tego stopnia, ażeby mogła wywozić produkty do innych państw, często nawet pod groźbą za-wikłań dyplomatycznych i wojny.

Pierwszym krajem, który w sposób systematyczny i z tego punktu widzenia zaczął dbać o rozwój własnego przemysłu była Francya, a w szczególności Colbert minister Ludwik XIV.

Celem wprowadzenia przemysłu do kraju państwo to subwencyonuje, zaliczkuje, premiuje i szafuje najwyższem uznaniem, rząd

r_

publiczny.

maszyn rozszerzył się aż na najdrobniejsze szczegóły.

zaś posuwał gorliwość tak daleko, że czuwał nad wykonaniem poszczególnych przedmiotów, a produkty wadliwe usuwał tak z rynków własnych jak i z eksportu, oszukańcze bankructwa karał aż śmiercią, a nazwiska fabrykantów, którzy produkowali fabrykaty nie odpowiadające surowym przepisom, prz} bijano na pręgierzu, przy równoczesnem wystawieniu produktów wadliwych na widok

Minister Colbert założył w r. 1662 fabrykę mebli koronnych, przy której utworzono dla uczniów pierwszą szkołę rysunkową; przyjmowano do niej 60—100 uczniów na naukę w rozmaitych gałęziach przemysłu artystycznego. Po sześciu latach nauki i po następnych czterech latach pracy, uzyskiwał uczeń prawa majsterskie do wykonywania zawodu w calem Królestwie. Tacy uczniowie wstępując do cechów przynosili ze sobą dobry smak i wpływali dodatnio na techniczne wykonywanie rzemiosła.

Były to zatem pierwsze zawiązki szkolnictwa przemysłowego, które powstały nie z tytułu technicznych potrzeb rzemiosła samego, ale ze zastosowania systemu merkantylnego.

Jak długo we fabrykach i w rzemiośle pracowano takim systemem, że każdy wykonywał cały przedmiot i po kolei wszystkie rzeczy jakie wogóle w danej pracowni wyrabiano, tak długo mógł się w takiej pracowni czeladnik a względnie uczeń nauczyć całego rzemiosła; z chwilą, w której właściciel pracowni spostrzegł, że jeżeli ten sam przedmiot wykonuje ciągle ten sam robotnik, nabywa on takiej wprawy, że robi coraz szybciej i lepiej, to znaczy z chwilą w której zaczęto uprawiać podział pracy, już nauka u majstra nie mogła nauczyć całego rzemiosła, tern bardziej obecnie, gdzie każdy najuboższy chce posługiwać się tymi samymi przedmiotami i tymi samymi środkami uprzyjemnienia życia, co i najbogatszy, gdzie te same przedmioty wyrabia się w ilościach milionowych, gdzie i konku-rencya zmusza do wyzyskania wszystkich czynników mogących obniżyć koszta produkcyi i zmusza do zastosowania jak najdalej idącego podziału pracy, który też przy zastosowaniu udoskonalonych sposobów mierniczych, szablonów, tastrów i specyalnych

Skutkiem zastosowania podziału pracy i wszystkich postępów techniki, produkcya wypadająca przeciętnie na jednego robotnika w przeciągu ostatnich dwudziestu latach się więcej niż podwoiła; przekonywujących cy-fer o tern dostarczył n. p. p. Kestranek generalny dyrektor Alpinów (Alpine-Montan-Gesellschaft), który w jednem ze swoich przemówień wykazał, że w przeciągu ostatnich dwudziestu lat produkcya fabryk tego towarzystwa prawie się półtrzecia raza powiększyła a mimo to te fabryki zajmują obecnie mniej robotników niż przed dwudziestu laty.

Do takiego pomnożenia produkcyi przyczynia się także w znacznej mierze przystosowanie już istniejących maszyn roboczych do rodzaju przedmiotów mających się produkować, przez uzupełnienie tych maszyn rozmaitemi dodatkowemi urządzeniami i przez zastosowanie urządzeń automatycznych.

Toczyć, wiercić, strugać, żłobić łatwo, to prawie każdy potrafi, i do tego nie potrzeba wielkiej inteligencyi; inteligencya robotnika zdradza się dopiero po narzędziu jakiego używa i po tern jak dany przedmiot na maszynie osadził, i właśnie ta umiejętność praktycznego zastosowania urządzeń dodatkowych, już to do ujęcia przedmiotu, już też do obrabiania go cechuje, że się tak wyrażę, arystokracyę pomiędzy robotnikami.

Jednym z czynników ekonomicznego prowadzenia przedsiębiorstwa jest także takie wyzyskanie maszyn roboczych, ażeby każda z nich była ciągle zajęta.

Otóż tego wszystkiego uczeń nawet w najlepiej urządzonych i kierowanych pracowniach, ani w całości objąć, ani też impulsów do zrozumienia tych wszystkich objawów i tajników fabrycznych otrzymać nie może.

Pozostaje zatem tylko szkoła i to szkoła przemysłowa, która stanowi ostatnie ogniwo w szeregu instytucyi naukowych, szkoła w której uczeń mógłby objąć całość zawodu i nabyć wszystkich potrzebnych mu wiadomości do wykonywania go, a więc szkoła w której by nie było podziału pracy, w której uczeń powinien się nauczyć wszystkich rękoczynów rzemiosła, zapoznać nie tylko z wszystkimi gatunkami materyałów mających w nim za-

Otóż wielki przemysłowiec rozporządzając bądź to wielkim kapitałem, bądź też wysoko wykształconym personalem technicznym, może łatwo przyswoić sobie prawie

stosowanie, ale także i ze wszystkiemi formami w jakich te materyały nabywać można; ba rzemieślnik nie tylko się musi nauczyć jak przedmiot narysować i jak go z danego rysunku wykonać, ale także i co to będzie kosztowało. To ostatnie jest tak samo ważne jak i pierwsze, a kto wie nawet czy nie ważniejsze; w tym celu musi uczeń umieć z danego rysunku obliczyć ilość potrzebnego materyału, znać źródła nabycia i cenę tegoż, jako też i najnowsze maszyny służące do obrabiania materyałów celem zapobieżenia złożenia n. p. tego rodzaju oferty jaką, złożono swojego czasu na okucia artystyczne do ratusza wiedeńskiego. Na te okucia mające się wykonać wedle danych rysunków i dat szczegółowo określonych, wpłynęła jedna oferta najwyższa na 230.000 K, trzy oferty wahające się pomiędzy 160.000 K i 170.000 K, a najniższa opiewająca na 74.000 K. Naturalna rzecz, że pierwszy tej roboty nie otrzymał, a ostatni byłby na niej stracił cały swój majątek, chociażby nawet był najlepszym rzemieślnikiem i artystą; takiemu zniszczeniu własnej egzystencyi ma szkoła także zapobiedz, ucząc gruntownie sporządzania kosztorysów.

Z porządku rzeczy nasuwa się pytanie, kto ma się zająć zakładaniem szkół przemysłowych. Nie ulega wątpliwości, że państwo będąc odpowiedzialnem za dobrobyt swoich obywateli jest w pierwszym rzędzie powołane do zakładania szkół przemysłowych i do zaopiekowania się niemi przez subwencyo-nowanie ich, i zapewnienie jednego kierunku ; że państwo to zadanie spełnia in-tenzywnie, najlepszym jest dowodem, że kiedy n. p. Rada państwa w r. 1872 przeznaczyła na szkolnictwo przemysłowe 160.000 K, to na ten cel dziś, a więc ledwo po czterdziestu latach wstawiono do budżetu państwowego przeszło sto razy tyle, bo bez mała 17,000.000 K.

Należy jeszcze zastanowić się nad tein, dla kogo ma szkolnictwo przemysłowe głównie kształcić uczniów, czy dla wielkiego przemysłem, czy też dla średniego stanu przemysłowego.

bezwłocznie wszelkie zdobycze techniki i przeprowadzić we własnej pracowni doświadczenia jakie mu się wydają wskazane, a czego wszystkiego mały lub średni przemysłowiec uczynić nie może.

Średni przemysłowiec może od szkolnictwa przemysłowego zasadniczo żądać, ażeby mu dostarczyło inteligentnych robotników, którzyby mieli tyle wykształcenia zawodowego, ażeby mogli po pewnej dłuższej lub krótszej praktyce zająć posady przodowników, werkmistrzów i kierowników, co się już samo przez się uskutecznia, gdyż każdy absolwent szkół przemysłowych, jeżeli ma do tego jeszcze kwalifikacye indywidualne, na jedno lub drugie stanowisko nadawać się może. Poza tern może wielki przemysłowiec stawiać polityce ogólno państwowej jeszcze żądanie, ażeby państwo zapewniło mu ustawodawstwem wewnętrznem swobodny rozwój, polityką cłową chroniło wyrób krajowy a polityką zagraniczną i handlową dopomagało do wytworzenia eksportu.

Zupełnie zatem zgodnie ze zdrową polityką państwową, która polega na tern, że zamożność i dobrobyt stanu średniego stanowi o bogactwie narodów, powinno państwo za pośrednictwem szkolnictwa przemysłowego zapobiedz przemianie stanu rzemieślniczego na stan robotniczy, starać się dać każdej jednostce możność dojścia na podstawie własnej pracy do jakiejś zamożności i moralności a więc i zadowolenia, obmyślać środki zapewniające średniemu stanowi przemysłowemu możność konkurowania z przewagą kapitału w produkcyi fabrycznej i stworzyć warunki, ażeby i mały przemysłowiec mógł wziąć udział w ogólnej produkcyi przemysłowej.

Chcąc uprawiać politykę przemysłową z całą świadomością celu, musimy zastanowić się nad przyszłością średniego stanu przemysłowego. Otóż stan średni ma przed sohą obecnie wszelkie szanse powodzenia i dalszego rozwoju, i wcale nie potrzebuje się obawiać, ażeby musiał w walce konkurencyjnej z wielkim przemysłem uledz, a tern mniej zaniknąć.

Przyczyn składających się na korzyść średniego i małego przemysłu, powstaje coraz więcej, a mianowicie: specyalizacya we wyrobach rękodzielniczych postępuje tak samo jak i we fabrykach, tak, że przy dzi-

siejszem zapotrzebowaniu rozmaitych artyku- tejże, zdolność ocenienia rodzaju wykonało w w wielkich masach i rzemieślnik może nia pracy, czy ona jest poprawna czy wadli-wybrać sobie jeden artykuł lub kilka sobie wa, skutkiem czego — co najważniejsze — pokrewnych i zająć się wyłącznie ich wyrobem. Stosownie do tego mały przemysłowiec musi założyć sobie także coś w rodzaju małej fabryki, nie można bowiem dziś wyobrazić go sobie bez posiadania kilku maszyn pomocniczych, lub też bez jakichś specyal-nych urządzeń mechanicznych, ułatwiających mu produkcyę, w które przy niewielkim nawet kapitale zakładowym zaopatrzyć się może.

Następnie tania siła popędowa staje się i dla małego przemysłowca coraz bardziej dostępną, dzięki zakładaniu po miastach rozmaitego rodzaju centrali do wytwarzania siły motorycznej, a wreszcie i budowa maszyn pomocniczych tak postąpiła, że wyrabia się dziś i małe maszyny, nie tylko duże, któremi dawniej z powodu ich znacznych wymiarów i kosztów mógł się posługiwać tylko przemysł wielki.

Potęga wielkiego przemysłu polega głównie na zakupnie materyałów w wielkich ilościach na dogodniejszych warunkach, ale dziś mogą i mniejsi przemysłowcy zjednoczyć się i założyć wspólny magazyn surowych materyałów, a więc mieć i te same udogodnienia co przemysł wielki.

.Jedną z największych trudności w założeniu samoistnych egzystencyi rzemieślniczych stanowi brak kapitału zakładowego; otóż i w tym kierunku stosunki się znacznie poprawiły a przynajmniej poprawią, przez będącą obecnie w toku organizacyę kredytu rękodzielniczego, przez tworzenie się Spółek fakturowych i spółek maszynowych.

A potem występuje na arenę jeszcze jeden potężny, ba może najpotężniejszy czynnik, który może przy należytym rozwoju znacznie przeważyć szalę na korzyść małego przemysłu; tym czynnikiem jest system, w jakim zaczynamy wychowywać społeczeństwo przez coraz szersze wprowadzenie do nauki w szkole ludowej nauki zręczności czyli slöj du i przez zakładanie warsztatów szkolnych w szkołach średnich. Przez takie wychowanie młodzieży wzbudzimy w przyszłych konsumentach produktów przemysłowych zamiłowanie i poszanowanie pracy ręcznej, zrozumienie rzeczywistej wartości

wzrasta i upodobanie w produktach pracy ręcznej, a tern samem i zwiększenie pokupu tychże.

Widzimy zatem, że położeniu średniego i małego przemysłowca nie przedstawia się w przyszłości wcale rozpaczliwie i że możemy się spodziewać, że przy współdziałaniu szkoły i powyżej zaznaczonych stosunków będzie następowało coraz większe uprzemysłowienie kraju.

Warunki jakim musi odpowiedzieć szkolnictwo przemysłowe, są zupełnie inne niż przy typach szkół innego rodzaju, gdyż stojąc w bezpośrednej styczności z przemysłem, muszą szkoły przemysłowe z natury rzeczy samej zastosować się do każdej zmiany w pro-dukcyi, zatem organizacya t}^ch szkół nie może być stała, tylko musi być żywotną, ażeby mogła uwzględnić nie tylko wszelkie postępy techniki i zmiany mody i smaku, ale i zastosować się tak do zapotrzebowania publiczności jak i do względów socyalno-poli-tycznych, a wkońcu i do ustawodawstwa przemysłowego. N. p. idąc z duchem czasu i chcąc zapewnić i kobietom możność zawodowego kształcenia się, Ministerstwo robót publicznych w sposób liberalny i radykalny tej potrzebie zadość uczyniło, bo w bieżącym roku zezwoliło zasadniczo na koedukacyę we wszystkich szkołach przemysłowych bez wyjątku, czyniąc przyjęcie kobiet do zakładu, zawisłem jedynie tylko od uznania dyrekcyi zakładu, czy odnośny zawód jest wogóle możliwy do wykonywania przez kobietę czy nie, i czy jest dla nich miejsce w zakładzie, nie czyniąc tym samem między kobietą a mężczyzną żadnej różnicy, zgodnie z ustawą przemysłową, która także tej różnicy nie zna.

Wprowadzenie systemu koedukacyi do szkół przemysłowych było w tej sprawie je-dynem wyjściem, bo zakładanie nowych i osobnych szkół przemysłowych dla kobiet było nie tylko ze względów na olbrzymie koszta niemożliwe, ale nawet i ze względu na dobre doświadczenia, jakie w tym systemie za granicą i u nas poczyniono, rzeczą zupełnie zbyteczną.

Wprowadzenie koedukacyi w szkołach przemysłowych odnosi się do zawodów dostępnych tak dla mężczyzn jak i dla kobiet, dla zawodów zaś, które z natury rzeczy samej należą do zakresu czynności, kobiecych, Ministerstwo robót publicznych daje inicya-tywę w zakładaniu szkół i wspiera je przez wypracowanie planów naukowych i programów, przez subwencye i przez kształcenie nauczycielek w centralnych zakładach; tego rodzaju szkoły przemysłowe żeńskie istnieją już n. p. szkoły koronkarskie, haftów, kroju, szycia białej bielizny, kucharskie, gospodarstwa i zarządu domowego i t. p.

Najważniejszą zasadą kierującej polityki szkolnictwa przemysłowego jest utrzymywać bezpośredni i ciągły kontakt z przemysłem, z czego wynika, że szkoła nie może zasklepić się w sobie i uczyć abstrakcyjnie.

Aż do roku 1898 kierowała się polityka szkolnictwa przemysłowego zasadą, podnosić poziom wykształcenia stanu przemysłowego przez zapewnienie mu jak największej sumy ogólnego wykształcenia, od tego roku począwszy zapatrywania te gruntownie się zmieniły i spowodowały wprowadzenie do szkolnictwa przemysłowego zasady, ażeby cała nauka miała możliwie najczystszy charakter zawodowy i że nie można w tym kierunku uczynić nic za wiele, byle tylko uczniowi zapewnić jak najwięcej wykształcenia zawodowego.

Że to tak długo trwało nim zaczęto tę zasadę przy nauce stosować, pochodzi stąd, że i w szkołach przemysłowych zaczęto uczyć systemem jaki wypraktykowano w szkołach zapewniających nabycie ogólnego wykształcenia, skutkiem czego uczono zupełnie zbytecznie i za wiele teoryi i za oderwanie.

Mając takie wytyczne należy zastanowić się nad tem, jak ma być ta szkoła zorgani-zowna, ażeby jak najlepiej i jak najprędzej, a więc i jak najtaniej wykształciła postępowego rzemieślnika, którego ideałem byłby taki majster a więc i taki absolwent szkoły, któryby widząc jakikolwiek przedmiot swojego zawodu w obrabianiu, odrazu mógł się zoryentować, jakie roboty już przedtem wykonano, jakich robót ten przedmiot wymaga jeszcze aż do swego zupełnego wykończenia, i jakich urządzeń i maszyn do wykonania tego przedmiotu potrzeba, — co ta przeróbka aż do chwili obecnej kosztowała, co jeszcze kosztować będzie i jakiego czasu było już, i jeszcze będzie potrzeba do jej skończenia;

on musi umieć swój fabrykat zareklamować i puścić w ruch handlowy i znać także wszystkie swoje prawa i obowiązki wobec władz i społeczeństwa.

Szkoła może rozwiązać powyższe zadanie dwojakim sposobem, albo 1. przez uzupełnienie w szkole wykształcenia nabytego przez ucznia w praktycznem wykonywaniu rzemiosła, albo też 2. dając uczniowi w szkole zupełne wykształcenie bez poprzedniej nauki w rzemiośle.

Najtańszym i najskuteczniejszym sposobem uczenia jest kształcenie sposobem pierwszym, a to z powodu że uczeń już po pewnej praktyce w rzemiośle, idąc do szkoły dobrowolnie, wie, czego chce a umiejąc ocenić wartość nauki, korzysta z niej wedle sił i możności; z takich uczniów mało który się wykoleja i prawie wszyscy pozostają przy swoim zawodzie, zakładając jużto własne pracownie, już też szukając po innych pracowniach zająć lepiej płatnych.

Rozumie się samo przez się, że dla ucznia mającego za sobą już pewną praktykę zawodową i czas nauki w szkole będzie odpowiednio krótszy a zatem i koszt wykształcenia osobnika będzie znacznie mniejszy niż przy szkołach typu drugiego, w którym uczeń ma nabyć całkowitego wykształcenia w zawodzie.

Szkoły przemysłowe możemy ogółeńi podzielić na trzy kategorye: w pierwszej najniższej kategoryi zapoznają się uczniowie z narzędziami i motorami swojego zawodu i zastosowaniem ich, a rysować uczą się o tyle, ażeby umieć odczytać rysunek t. z. wykonać przedmiot z danego rysunku i ażeby umieć przedmiot narysować w sposób dozwalający wykonać go bez wątpliwości co do wymiarów formy i materyału, czyli innymi słowy, że w tych szkołach przyswajają sobie uczniowie wiadomości w zakresie umożliwiającym absolwentowi w połączeniu z doświadczeniem nahytem w praktyce co do ceny materyałów i robocizny, sporządzić kosztorys i przystąpić do egzaminu majster-skiego. Do tej kategoryi szkół należą szkoły przemysłowe uzupełniające.

W szkołach drugiej, wyższej kategoryi doznaje zakres nauki powyżej określony rozszerzenia o tyle, że uczeń przyswaja sobie tyle wiadomości, ażeby już mógł w szkole sporządzić

rze-

z danego rysunku kosztorys i obliczyć poszczególne najgłówniejsze części konstrukcyi na podstawie znajomości mechaniki, nauki o wytrzymałości materyałów i umiejętności posługiwania się tabelami technicznemi, a względnie wyrobić w sobie takie poczucie o sile poszczególnych części konstrukcyi, ażeby przedmiot zaprojektować z dość znacznem przybliżeniem do wymiarów istotnie potrzebnych ; do tej kategoryi zaliczyć należy szkoły zawodowe dla poszczególnych gałęzi przemysłu, szkoły werkmistrzów, budowlano-rękodzielnicze i majsterskie.

W trzeciej i najwyższej kategoryi szkół przemysłowych powinien już absolwent umieć na podstawie rachunku całą konstrukcyę obliczyć jeszcze przed jej narysowaniem, rozumie się o tyle, o ile to jest możliwe bez znajomości rachunku wyższego, — to są wyższe szkoły przemysłowe.

Taki podział wykazuje dosadnie różnicę pomiędzy poszczególnemi kategoryami szkół przemysłowych, przynajmniej odnośnie co do szkół mechanicznych i budowlanych, a co do szkół dla innego rodzaju przemysłów, to różniczkowanie wypadnie analogicznie.

Z pierwszego rodzaju szkół wychodzą: robotnicy i majstrowie, z drugiej kategoryi przodownicy, majstrowie murarscy i ciesielscy, werkmistrze i kierownicy mniejszych pracowni; z trzeciej kategoryi budowniczowie, pomocnicy biur technicznych, średni urzędnicy i kierownicy rozmaitych przedsiębiorstw przemysłowych.

Z kolei rzeczy należy zastanowić się nad tern, gdzie należy szkoły przemysłowe zakładać. Otóż szkoły te należy zakładać przede-wszystkiem w centrach przemysłowych, w których mają zapewnioną frekwencyę z tego zawodu, dla którego je właśnie zorganizowano. Jak doświadczenie uczy, już przez samo założenie szkoły przemysłowej stworzyć przemysł tam gdzie go nie było, udało się tylko, przez szkoły zarobkowe (Erwerbsschulen), n. p. przez szkoły koszykarskie, koronkarskie i t. p., to jest przez takie szkoły, które trudnią się równocześnie i wyrobem i zbytem towaru.

Jest to zresztą objawem naturalnym, bo zakładać przedsiębiorstwa pozostaje raz na zawsze przywilejem inicyatywy i przedsiębiorczości jednostki, szkoła może tylko do nich pobudzać.

Tak samo i podnoszenie przemysłu wykonywanego środkami primitywnymi za pośrednictwem szkoły przemysłowej, nie przyniosło oczekiwanych rezultatów; jest to czą także naturalną, gdyż taki przemysł uprawiany przeważnie w domu jako domowy, daje jednostce dojrzałej w regule mniej zarobku, aniżeli n. p. przemysł fabryczny, a familia utrzymuje się w przemyśle domowym tym sposobem, że wszyscy jej członkowie biorą udział w pracy; z tego powodu absolwenci takiej szkoły przemysłowej szukają zarobku gdzie indziej i rzadko tylko pozostają w obrębie szkoły przemysłowej, ażeby zajmować się nadal wykonywaniem przemysłu domowego.

Szkoła przemysłowa jest powołana do podniesienia poziomu wykształcenia zawodowego, powiększając tern samem zdolność lepszego zarobkowania i konkurencyi, ma zapobiegać partactwu, szerzyć poczucie dobrego smaku i zapoznawać przemysłowców z postępami techniki i produkcyi. Nasze szkoły przemysłowe cierpią bardzo na tern, że dostają materyał bardzo mało a względnie wcale nieprzygotowany i nauka musi się rozpoczynać od zapoznawania ucznia z najprostszemi narzędziami i od najelemen-tarniejszych rękoczynów; w tym kierunku jesteśmy znacznie w tyle za wielu państwami, w których dzieci zaczynają się zapoznawać z narzędziami i pracą ręczną już w szkole ludowej, a więc za temi państwami, w których obowiązkowo we wszystkich szkołach ludowych uprawiają naukę zręczności.

Wprawdzie rozporządzenie ministeryal-ne z roku 1886 poleca wprowadzenie tej gałęzi nauki do szkoły ludowej, ale do dziś dnia w tym kierunku jeszcze niewiele zrobiono. Dla dziewcząt zrobiono odnośnie co do nauki zręczności znacznie więcej, gdyż ją wprowadzono do szkoły ludowej obowiązkowo już w r. 1869; jak ta nauka jest pożądana i do jakich pięknych rezultatów doprowadziła, zdaje się że wszystkim wiadomo.

Nauka zręczności ma dla chłopców wartość nieocenioną, przyczynia się do jędrnego rozwoju fizycznego, ćwiczy oko i rękę, wyrabia w uczniu zdolność uzmysławienia form i zachowania ich w pamięci, zwłaszcza tam, gdzie uczeń wykonuje to, co sam naszkicował, pobudza do zajęć praktycznych i do wyrobienia poczucia własnej wartości, wzbudza zaufanie w siły własne, uczy samodzielności i poszanowania pracy jakiego-kolwiekbądź rodzaju. Ile uczeń przyswaja sobie w tej nauce praktycznych wiadomości już w szkole ludowej, to o tyle szybciej postępuje będąc w praktyce lub w szkole przemysłowej, zwalniając tak majstra jak i nauczyciela od drobiazgowego podawania mu najelementarniejszych wiadomości z zawodu, pozwalając im zatem na gruntowne przyswojenie mu jeszcze innych wiadomości.

Jeżeli zważymy, że niektórespaństwauczą nauki zręczności począwszy od szkoły ludowej aż do uniwersytetu, to przekonujemy się, o ile jesteśmy pod tym względem w tyle, i że najwyższy czas do tego, ażeby się energicznie wziąć do wprowadzenia tej nauki tak w szkole ludowej jak i w szkołach średnich.

Jak się dotkliwie mści zaniedbanie jednego lub drugiego działu szkolnictwa, uczy historya. N. p. Niemcy zaczęli pierwsi troszczyć się o szkolnictwo ludowe, bo już w pierwszej połowie XVIII. wieku, Anglia dopiero o sto lat później, a jeszcze w r. 1833 usłyszano w parlamencie angielskim podczas debaty o szkolnictwie ludowem, że „jedynym skutkiem tych zabiegów będzie pomnożenie liczby nauczycieli i nauczycielek, tego nowego typu próżniaków¹'. W Anglii zaprowadzono obowiązkową naukę w szkołach ludowych dopiero w r. 1876, we Francyi aż dopiero w r. 1882 i jakiż rezultat: zupełnie słusznie powiedziano, że Francyę pobił w roku 1870 niemiecki nauczyciel, że Anglię i Francyę prześcignęły dzięki szkolnictwu Niemcy i Ameryka na polu elektrotechniki i chemii, i że szerokie masy ludu francuskiego i angiel-wcale nie grzeszą znaczną inteligencyą.

Wprawdzie jak widzieliśmy Francya pierwsza przystąpiła do zakładania szkół przemysłowych, ale później nastąpił w tym kierunku zupełny zastój, gdyż francuscy mężowie stanu, których zaślepiło długoletnie ekonomiczne powodzenie, mniemali, że już się więcej nie potrzebują troszczyć o dalszy rozwój szkolnictwa, ażeby francuskiemu przemysłowi zapewnić świeże i odpowiednio wykształcone zastępy; dopiero wystawy światowe przekonały Francuzów, że na polu przemysłu pozostają w tyle, spostrzegli się i szczerze się wzięli do pracy, ale już było za późno, dawnej przewagi nie odzyskali; dziś fran-cuzi zachowali tylko berło w smaku, bo na wyrobienie prawdziwego smaku w narodzie, muszą się składać całe pokolenia.

Obecny stan polityki szkolnictwa przemysłowego oparty na wszechstronnych doświadczeniach i studyach da się zreasumować w następujących punktach:

1. naczelną myślą przewodnią kierującą całą polityką tego szkolnictwa jest stykać się bezpośrednio i ciągle z przemysłem, reagować na wszystkie rzeczowe i społeczne potrzeby tegoż i zaspokajać je wedle sił i możności;

2.    zakładać jak najwięcej szkół przemysłowych, tak dla kobiet jak i dla mężczyzn a względnie przekształcić już istniejące na zakłady takiego rodzaju, ażeby dawały także możność już pracującym w zawodzie w możliwie najkrótszym czasie uzupełnienia wykształcenia zawodowego, względnie w szkołach, które mają zapewnić uczniowi w całości wykształcenie zawodowe, połączyć naukę w szkole w przerwach pomiędzy poszczególnymi kursami z praktyką zawodową u majstra lub we fabrykach, i za pośrednictwem stypen-dyów zachęcić uczniów już z pewną praktyką zawodową do wstępywania do szkół przemysłowych ;

3.    przez odbywanie krótkotrwałych kursów lub naukę wędrowną zapoznawać prze-myłowców z wszelkimi postępami techniki;

4.    dążyć do jak najogólniejszego zaprowadzenia nauki zręczności, począwszy od szkoły ludowej aż do uniwersytetu i techniki, a odnośnie co do środków mających służyć do podniesienia intenzywności w udzielaniu nauki;

5. wyzwolić naukę w szkołach przemysłowych od systemu nauczania przyjętego w szkołach średnich, uniwersytetach i technikach, zasadzającego się na tern, że każdą dyscyplinę wykłada się dla siebie jako odrębną całość, i udzielać nauki teoretycznej w bezpośrednim zastosowaniu do rozwiązania zagadnień praktycznych; starać się o ułożenie i wydanie kompendiów, obejmujących o ile możności całość teoretycznej nauki odnośnej nauki zawodowej, tak aby one mo-

gły służyć nietylko jako podręczniki przy udzielaniu nauki w szkole, ale ażeby się mógł nim posługiwać także i przemysłowiec poza szkołą, celem uzupełnienia swego wykształcenia;

Byłyby to w głównych zarysach najważniejsze wytyczne obecnego i przyszłego rozwoju szkół przemysłowych, obejmujące szeroko zakreślony program i mogące zaspokoić jak najdalej idące wymagania przemysłu.

W rozwoju szkolnictwa przemysłowego przechodzimy u nas podobne koleje jak w Niemczech, w których, kiedy założono pierwszą szkołę przemysłową w Berlinie w r.

1827 (w Austryi założono pierwszą szkołę przemysłową w r. 1868 przy austryackiem muzeum dla sztuki i przemysłu w Wiedniu), szłość kraju, zapewniającą ludności dobrobyt chcąc mieć uczniów dawano stypendya po 300 talarów rocznie, a dziś w niektórych

6.    rysować tylko z natury i modelów zawodowych;

7.    zaopatrzyć szkoły przemysłowe w jak najbogatszy aparat środków naukowych, do którego to celu założono w Wiedniu specy-alne biuro środków naukowych, mające zaopatrywać nie tylko szkoły, ale za pośrednictwem tejże i przemysłowców w stylowe i konstrukcyjne rysunki warsztatowe;

8.    zakładać przy wszystkich szkołach przemysłowych pracownie a w miarę potrzeby i stacye doświadczalne, mające służyć do przeprowadzenia jużto samoistnych doświadczeń i pomiarów, już też uskuteczniać je na żądanie przemysłowców.

szkołach przemysłowych w Niemczech płacą uczniowie czesne po 500 i więcej koron rocznie.

U nas wprawdzie do tak pięknych rezultatów jeszcze nie doszliśmy, ale dzięki szerokiej i świadomej celu akcyi uprzemysłowienia kraju, rozpoczętej, kierowanej i wspieranej przez tak potężne i przewidujące czynniki jak: Wydział krajowy, Krajowy Związek przemysłowy, Liga pomocy przemysłowej, a wspieranej przez Bank przemysłowy, spółki fakturowe i przez zorganizowanie kredytu rękodzielniczego, potrzebujemy do nowych i licznie powstających przedsiębiorstw przemysłowych całego zastępu inteligentnych pracowników, którzy mają przed sobą piękną przyszłość. Skutkiem tego i społeczeństwo nasze przekonywując się, że przyszłość należy do przemysłu i handlu, zaczyna posyłać do szkół przemysłowych coraz lepsze i zasobniejsze siły, tak że już istniejące szkoły przemysłowe są przepełnione i trzeba myśleć o zakładaniu dalszych.

Polityka uprzemysłów ienia kraju i polityka szkolnictwa przemysłowego muszą się wzajemnie uzupełniać, ażeby dopiąć celu t. z. zaspokoić własne potrzeby w kraju i produkować własnemi siłami, a ponieważ obecnie obie polityki pracują zgodnie i we wzajemnem porozumieniu, przeto możemy śmiało wierzyć w piękną ekonomiczną przy-

i zamożność.

PROF. LEON SYROCZYŃSK1.

Konieczności krajowe w zakresie górnictwa.

Używam bardzo rozpowszechnionego, w Austryi bardzo zrozumiałego tytułu konieczności krajowych przez analogie do konieczności państwowych, dla których tyle poświęcamy, tyle otiar ponosimy.

Koniecznością krajową w zakresie górnictwa nazywam też te potrzeby kraju, bez których górnictwa krajowego niema lub nie będzie. Nie zaliczam do nich ani nieco lepszej lub gorszej ustawy, ani organizacyi władz, ani najbardziej postępowych urządzeń, ani nawet możliwie dogodnych środków transportowych. Są to potrzeby ważne, stanowiące przez długi okres czasu o rentowności górnictwa, ale nie stanowiące o jego bycie. 0 bycie górnictwa stanowią naturalne warunki złoży mineralnych w danym kraju i jego posiadanie przy krajowców lub cudzoziemców. Złoża mamy, ilość węgla kamiennego w zachodniej Galicyi, a nafty w wielu miejscach Podkarpacia pozwala zaliczać nasz kraj do bogatszych w Europie. Czy jednak my je posiadamy? Czy one się nie wyślizgują z naszych rąk, czy nie przechodzą w obce, to jest pytanie na które niestety trzeba twierdząco odpowiedzieć; ten stan rzeczy jest zdaje się tak krytyczny, że przed nami stoi pytanie: „być albo nie być“ krajowego górnictwa.

Dla jasności rzeczy nie będą łączył dwóch przedmiotów: węgla i nafty, ale zastanowię się nad każdym z osobna.

Węgiel.

Wiemy od lat 100 z okładem że na zachód od Krakowa mamy znaczne zasoby węgla kamiennego i że tę własność korony polskiej, później wolnego miasta Krakowa c. k. rząd w r. 1860 sprzedał gwarectwu Ja-worzniańskiemu oczywiście za bardzo tanie pieniądze i sprzedał w ten sposób obszary i zapasy, które przedstawiały połowę pro-dukcyi węgla kamiennego w Galicyi; one odraz u przeszły w ręce niemieckie. Z prywatnych przeważnie na małą skalę przedsiębranych kopalń węgla jedne po drugich przechodziły do rąk niemieckich drogą kupna i sprzedaży, i pod koniec wieku XIX zeszłego ³/₄ produkowanego w krakowskiem węgla należało do Niemców. Wynika to z książki Dr. Bujaka, ze sprawozdań przedłożonych Sejmowi krajowemu przez Wydział krajowy i posła hr. Zamoyskiego w r. 1908. Była to jednak mała jeszcze produkcya, zaledwie 1,000.000 ton rocznie, mało znaczyła w rozwoju słabego przemysłu Galicyi.

Dziś jest gorzej, bo gdy Wydział krajowy w r. 1898 i uczeni krajowcy zwrócili uwagę na konieczność zbadania tych zasobów przyszłego przemysłu krajowego, zwrócili się doń i obcokrajowcy tak dla studyów jak i dla korzyści z zawładnięcia tych zasobów.

Przez zakupno częściowe kopalń hr. Potockich na rzecz galic. akc. zakładów górniczych w Sierszy, których akcye są przeważnie w ręku niemieckich kapitalistów, udział Niemców w posiadaniu naszych zasobów zwiększył się znacznie, tak samo jak ich udział w corocznej wytwórczości. Mają oni obecnie przynajmniej o 3,000.000 cf rocznie wię-

Przejdźmy do środków zaradczych. Zaznaczam jednak wyraźnie, że żaden nie będzie skuteczny,jeśli nie uprzytomnimy sobie niebezpieczeństwa i konieczności zaradzenia mu. Bez tego nic, jak niema leczenia bez skonstatowania, że się jest chorym.

Otóż sposobów na świecie użyto wiele, udzielanemi przedsiębiorcom wyłącznością- projektowano jeszcze więcej. Jest rumuński mi górniczymi t. j. nie wymagania, przy przedłużaniu okresu czasu na jaki były zgłoszone, dowodu, że istotnie roboty górnicze były wykonane.

Przeciw tym faktom reagować, do zmiany wadliwej ustawy dążyć, a przeciw jej zbyt łagodnemu stosowaniu protestować, jest naszym obowiązkiem.

Z naftą jest o wiele mniej niebezpieczeństwa, bo złoża nafty i jej znajdowanie

cej węgla na sprzedaż niż dawniej i z ogólnej ilości 13,000.000 q władają przynajmniej 10,000.000, a więc 80%, a nadto rozwinęli oni niebywałą dotychczas energię w zgłaszaniu i zakupywaniu wyłączności górniczych.

Stan tych wyłączności dziś jest wedle tegoż sprawozdania hr. Zamoyskiego następujący: z 21.650 wyłączności było w rękach 2 towarzystw niemieckich 5389, a mniej więcej taka sama ilość w skonsolidowanych rękach polskich. Ale ta ilość równa wyłączności w naszych i niemieckich rękach pokrywa bardzo nierówne zapasy, bo gdy Niemcy (Schultzius i hr. Renard) mają najlepsze w środku zagłębia kopalnie, to ogromna część wyłączności górniczych polskich położona jest w terenie dziewiczym nieznanym, oby nie in partibus infidelium, na wschód od Krakowa i Podgórza. Zresztą faktem jest niewątpliwym i stwierdzonym na ankiecie w Krakowie, z dnia 14. i 15. maja 1909, że własność górnicza w Krakowskiem przechodzi coraz bardziej w ręce niemieckie i że przechodzi dzięki wadliwym a przedewszystkiem niedokładnym przepisom obowiązującej ustawy z r. 1854 i wadliwszemu jeszcze, nieodpowiadają-cemu duchowi tej ustawy, dozorowi nad

II.

Z przemysłem naftowym działo się inaczej i dzieje się inaczej, a jednak do tego samego zdąża on niestety wyniku. Do własności ziemi przywiązany i właścicielowi jej rolnikowi zarezerwowany, był ten przemysł długo, lat 20 i 30 ściśle krajowym, aż przed mniej więcej 15 laty, wskutek walki konkurencyjnej rafinerów, przeważnie obcokrajowców, zaciążyła nad niem obawa ruiny dla niemożliwości pozbycia swych produktów.

Z tej strony przyszedł nieprzyjaciel, obniżył cenę produktów i rentowności przedsiębiorstw, zmusił niejako do znacznie większych inwestycyi i udawania się do obcych krajowi kapitalistów, a pochyłość na której stanął wówczas przemysł naftowy już go bez sporów poprowadziła do Berlina, do tego, że Berlin stał się głównym targiem naszych kopalń a raczej udziałów w naszych kopalniach i dysponuje naszą produkcyą. Dawniej, jeszcze przed 10 laty, statystyka Tow. naftowego zawierała rubrykę wytwórczości przedsiębiorstw krajowych i zagranicznych ; dziś ta rubryka zdaje się jest zaniechana, bo serceby się krajało redaktoiowi, gdyby obrachował jak wielki jest udział obcokrajowców. Środki zaradcze są tu zapewne zupełnie inne niż dla kopalni węgla, niebezpieczeństwo o wiele mniej groźne, ale signum temporis to samo i społeczno narodowa kwestya ta sama.

III.

nie sprzedawania ziemi i kopalń naftowych cudzoziemcom, jest objęcie przez kraj. regale górniczego, ale zostawmy te rzeczy Sejmowi krajowemu. Prosiłbym ograniczyć dyskusyę i rezolucyę do wskazania niebezpieczeństwa dla całego przemysłu krajowego, gdyby o ilości węgla dostarczanego Galicyi i o jego cenie stanowić mieli właściciele kopalni pruskich, gdyby oni mogli nasz przemysł węgla pozbawić lub dawać go nam po cenach, dowolnie wysokich, jakich przemysł, którego wyroby konkurują z analogicznemi dowożonymi właśnie z Niemiec nie jest w stanie opłacić. Najprostszym dziś w ręku rządu będącym środkiem jest nie nadawać żadnych kopalń cudzoziemcom lub przynajmniej możliwie im to uprawnienie utrudniać, a naturalnie żadnej nie czynić ulgi, zanim projektowana nawet przez rząd nowela do ustawy górniczej tego prawa nabywania nie ograniczy.

Kończę przemówienie prośbą abyście panowie zechcieli uchwalić rezolucyę:

Y. Zjazd polskich techników uchwala zwrócić się z odnośnem przedstawieniem do władz krajowych i reprezentacyi parlamentarnych z prośbą:

się, tak samo jak ustawy krajowe, sprzeciwiają się zawładnięciu ich przez Niemców; bylebyśmy nad tein pracowali t. j. bylebyśmy wytrwale pracowali nad badaniem nowych terenów i tworzeniem nowych kopalni, to Niemcy nie zawładną tern bogactwem.

Bylebyśmy pracowali stale i wytrwale, a nato mieli ludzi przysposobionych do stałej i wytrwałej, z miłością kraju i zamiłowaniem zawodu podjętej fachowej pracy.

Takich da nam tylko wyższa górnicza uczelnia w kraju, której kraj żąda od lat 42, a której formę jako wydział górniczo-hutniczy w lwowskiej c. k. szkole politechnicznej określił Sejm krajowy przed laty 16.

Stąd też drugą koniecznością krajową w zakresie górnictwa jest stworzenie tego zakładu, uzupełnienie nauk technicznych górnictwem i hutnictwem.

Doprawdy nie należy tracić czasu na dowodzenie, że tak jest, że tylko w kraju i w zakładzie krajowym kształceni ludzie poznają jego potrzeby, do nich się stosują i jemu większą korzyść przynoszą. Nie można ich już dziś jak przed 200 laty wypożyczać z zagranicy, nie można ich jak przed 100 laty brać z zagranicznych zakładów, ich trzeba kształcić a raczej trzeba ich postawić w warunkach odpowiedniego kształcenia się, a to tylko w kraju być może. Przykładów trudno mi cytować, bobym mógł niejednego obrazić, ale ani geologii złoży krajowych ani górnictwa naftowego nie nauczy się nikt za granicą, a najmniej przejmie się tam duchem ojczystym, bo pobyt za granicą bądź co bądź staje się nieraz jedną z form emigracyi.

a)    aby skłoniły c. k. Rząd do założenia wyższej szkoły górnictwa w Galicyi, przez uzupełnienie w najkrótszym czasie Szkoły politechnicznej we Lwowie górniczo-hutniczym wydziałem;

b)    aby skłoniły c. k. władze górnicze do tego, żeby zanim ewentualna zmiana ustawy górniczej przyzna krajowi prawo własności znajdującego się w jego obrębie węgla kamiennego, lub prawo pierwszeństwa w jego nabywaniu, nie przyznały przy udzielaniu cudzoziemcom jakichkolwiek uprawnień górniczych, żadnych ułatwień.

INŹ. STANISŁAW SZULC.

Przystosowanie dróg do ruchu automobilowego.

Przedewszystkiem wypada się zastanowić nad samym ruchem automobilowym, który posiada trzy zasadnicze typy wozów.

1.    Wozy lekkie, wagi 1—2 ton o wielkiej chyżości (w Austryi maximum 45 km na godzinę).

2.    Wozy średnie, wagi 4— 6 ton, służące do przewozu osób, o chyżości dosięgającej 18 km na godzinę (omnibusy automobilowe).

3.    Wozy ciężkie, wagi 8—20 ton o chyżości nie przekraczającej zazwyczaj 12 km na godzinę (wozy ciężarowe).

Ze zestawienia powyższych typów wynika, że automobile różnią się od wozów poruszanych siłą zwierząt bądź znacznie większą chyżością, bądź znacznie większym ciężarem ładunku. Oddziaływanie t}rch nowych czynników na drogi wymaga gruntownego zbadania.

i brak ubezpieczenia jazdy, t. j. zapór i sygnałów.

Czynniki te mogą wywierać wpływ:

A) na trasę drogi, t. j. spadki poprzeczne i podłużne, krzywizny, szerokość drogi etc.,

Z powodu braku szyn stara się automobil trzymać w liniach prostych środka drogi, gdzie nie daje się odczuć działanie spadku poprzecznego drogi, w krzywiznach stara się natomiast automobil zakreślić jak najłagodniejszy łuk i posuwa się z reguły na końcach łuku po zewnętrznej, a w środku łuku po wewnętrznej krawędzi toru. Skutkiem tego na skrętach działanie siły odśrodkowej automobilu potęguje się lub też zmniejsza zależnie od oddziaływania spadku poprzecznego. Obraz tego wzajemnego oddziaływania przedstawiony jest poniżej w tabeli obliczonej dla toru 5 m szerokiego i sześcio-procentowych spadków poprzecznych drogi, a to przy posuwaniu się automobilu wyłącznie po zewnętrznej lub wewnętrznej krawędzi toru.

B)    na nawierzchnię drogi, t. j. kon-strukcyę i utrzymanie,

C)    na objekta, t. j. obliczenie ich wytrzymałości, wybór materyału i konstrukcyę.

A. Wpływ na trasę drogi.

Wobec tego, że w wozach kolejowych mamy pojazdy zbliżone do automobilów, przeto doświadczenia przy budowie kolei uzyskane dadzą się z pewnemi zmianami zastosować przy budowie dróg, o ile tylko uwzględnimy dostatecznie różnicę tego nowego rodzaju ruchu, a mianowicie brak szyn

Promień łuku w metrach

co io S o H ca

Krawędź

wewnętrzna

Krawędź

zewnętrzna

Dopu

szczalna

chyżość

Chyżość

wywro

towa

Dopu

szczalna

chyżość

km na godzinę

47-0!)

61-6

880

1251

Chyżość

wywro

towa

56-3 2)

73-6

48-9

579

56*3

71-6

1052

1497

811    100-3

1140    141-9

9 Wypadkowa trafia tor w ¹/₆ szerokości rozstawu kół od zewnętrznego koła.

²) Wypadkowa trafia zewnętrzne koło.

b \²

₉ J = R² i daje

Z tabeli tej można wywnioskować, że przy dozwolonej chyżości 45 km na godzinę (jak w Austryi), która to chyżość niejednokrotnie bywa przekraczana, nie powinno się używać łuków o promieniu mniejszym niż 50 m, a zakręty o mniejszym promieniu wypada dla bezpieczeństwa ruchu odpowiednio sygnalizować. W tabeli powyższej nie daje się zbyt wyraźnie odczuć korzystny wpływ spadku poprzecznego drogi, wiemy jednak z praktyki, że wartość spadku poprzecznego, korzystnego, t. j. takiego, który przeciwdziała sile odśrodkowej, polega nie na nieznacznem zresztą odchyleniu wypadkowej, lecz na oporze przeciw ślizganiu się pojazdu wpoprzek drogi i z tego też powodu przy jeździe w prostej linii, gdzie automobil zmuszony jest przy wymijaniu zjeżdżać na bok drogi, a zatem trafiać zawsze na spadek niekorzystny, wskazane jest nadanie drodze jak najmniejszych spadków poprzecznych (2%—2’5°/₀).

Z tych samych względów wskazane jest użycie w lukach jednostajnego spadku poprzecznego przez całą szerokość drogi (analogicznie do przechyłki toru kolejowego).

Z powodu braku ubezpieczenia jazdy oraz sygnalizacyi powinny drogi odpowiadać pewnym wymogom:

Kierownik samochodu przedewszystkiem powinien widzieć przed sobą drogę na ściśle oznaczoną długość zupełnie dokładnie.

Długość ta (L) wynosi dla dwóch mijających się automobilów z chyżością 45—60 km na godzinę 50—100 m, bo najmniej 2—3 s e-kundy czasu potrzebne są do wzajemnego zobaczenia się i wykonania odpowiedniego ruchu kierownicą, względnie hamulcem. Powyższa długość wynosi przy przeszkodach stałych połowę poprzedniej, a więc 25—50 m, używa się jednak dla bezpieczeństwa tylko tej ostatniej t. j. 50 m i jest to zarazem ta najmniejsza odległość, w której należy przed przeszkodą ruchu umieszczać ewentualne sygnały ostrzegawcze.

Powyższa niezbędnie widoczna długość (L) jest najtrudniej do uzyskania w krzywiznach. Relacya między nią a promieniem środka toru (R) oraz szerokością drogi (b)

jest następująca (y) -f (li ~2~ dla potrzebnego L minimum (= 50 m) przy wartości R = 50 m 6 7 m, a przy R = = 30 m 13 5 m.

Ponieważ drogi ważniejsze budowane są w szerokości najmniej 7 m a zatem połowa wynosi 35 m a szerokość rowu P50, odchylenie zaś skarpy we wykopie w poziomie oczu woźnicy wynosi 1'7 m, przeto

wynosi razem 3 5 -f- P5 4- 1 7 = 6 7 m, a użycie promienia R = 50 jest również i ze względu na potrzebną przejrzystość terenu dostateczne. Przy użyciu natomiast R = 30 m

wynosi^- = 13 5 m, co we wykopie jest niemożliwe do uzyskania, a w terenie płaskim wymaga wycięcia rosnących drzew na wewnętrznej krawędzi łuku. W tym ostatnim wypadku wskazane jest nawet w razie postawienia potrzebnego sygnału równocześne zasadzenie gęsto drzew po zewnętrznej stronie łuku, które krzywiznę w widoczny sposób z daleka uwydatniają.

Wogóle są wszelkie krzywizny dla ruchu automobilowego niekorzystne, wobec czego zawsze dogodniejsze są krótkie a większe spadki, niż objazdy po serpentynach, co jest zasadniczą różnicą między wozem zwykłym a automobilem.

Wszystkie używane obecnie spadki podłużne pokonywa automobil bez trudności, dłuższe jednak przestrzenie, prowadzone w znacznym spadku, powodują silne zagrzewania się motorów benzynowych, a co za tern idzie, potrzebę zakładania przydrożnych studzien dla ich ochłodzenia, przy gołoledzi zaś mogą podobne spadki stanowić poważne niebezpieczeństwo dla ruchu.

Zbadawszy różnice automobilu w porównaniu z wozami kolejowymi, przechodzimy do ich wzajemnej analogii, a takiemi są wspomniana już przechyłka jednostronna toru w łukach z łagodnem przejściem w profilu podłużnym, zaokrągleniem zmiany spadków w niwelecie, wreszcie (jak niektórzy pragną) zakładanie na obu końcach łuku poziomych krzywych przejściowych, co jednak nie przedstawia zbytniej korzyści, zwłaszcza przy drogach dostatecznie szerokich. Rozumie się samo przez się natomiast, że wielkie przeszkody poprzeczne, t. j. wałki, rynsztoki, źle wykonywane chodniki brukowane w miastach i t. d. stanowią znaczne

drogi.

Automobile o średnim ciężarze i chyżości w granicach normalnych nie wywołują żadnych szkód na torze dobrze utrzymanym, natomiast niszczą w krótkim czasie drogę źle utrzymaną, nierówności toru wywołują bowiem uderzenia poziome i pionowe; automobil skacze i powoduje dalsze uderzenia kół, tor zrobi się falisty i niszczeje.

Automobile ciężarowe działają niekorzystnie na drogę. Obręcze prążkowane lub z wystającemi częściami na obręczach są dla toru zawsze wielce szkodliwe, a nawet obręcze gładkie mogą bardzo niekorzystnie działać, jeżeli ciężar jednostkowy jest za wielki i niema elastycznego zawieszenia. Każdy cokolwiek wystający kamyk zostaje zwykle w całości skruszony i powoduje zniszczenia wprawdzie lokalne, ale szybko postę

niebezpieczeństwo ruchu, o czem łatwo się przekonać, rozważając następujący przykład :

Przejazd przez chodnik poprzeczny 1 m szeroki a'w środku 5 cm wypukły daje się uczuć przy jeździe zwykłym wozem o chyżości 15 km na godzinę jako zwykłe wstrzą-śnienie; przy jeździe natomiast o 45 km chyżości na godzinę automobilem, a więc z chy-żością 3 razy większą, otrzymujemy takie samo zjawisko, jak gdyby podstawa przeszkody była 3 razy mniejszą, a więc w przytoczonym przykładzie 33 cm, wynik jest zatem taki sam, jakby wjechano wozem na kamień 33 cm długi a 5 cm wysoki, co musi wywołać wyrzucenie pojazdu w górę. Podobnie ma się z wjazdem na spadek niezaokrąglony tak, że spadek 7% odczuwałby się już jak 21°/₀ i t. d.

Szerokość dróg obecnie używana, t. j. 5 m toru jest również dla automobilu zasadniczo wystarczająca; ze względu na wielką chyżość, płoszenie się koni, i niechętne a zarazem zbyt powolne ustępowanie się wozów jadących zwykle środkiem drogi, wskazana jest taka szerokość, aby automobil mógł wóz taki bez ruszania go z miejsca ominąć, do czego potrzebna jest już 6-metrowa szerokość toru, nie licząc bankietów.

Z powyższych wywodów wynika, że trasa istniejących dróg da się bez zbyt wielkich trudności i kosztów dostosować do ruchu automobilowego, zwłaszcza gdy pozostawi się przeszkody zbyt uciążliwe do usunięcia, a natomiast je odpowiednio wysygnalizuje. Natomiast baczniejszą uwagę niż dotąd należy zwracać na przeszkody chwilowe, n. p.: aby szuter konserwacyjny, o ile leży w pryzmach na gościńcu nie wsuwał się w tor, zwłaszcza w krzywiznach na wewnętrznej stronie łuku (gdzie wogóle nie powinien być składany), aby objazdy w razie wykony^wania objektów były bezpieczne (zwłaszcza przy odgałęzieniach od gościńca) i aby były dostatecznie i celowo w dzień i w nocy sygnalizowane i t. d.

B. Oddziaływanie automobilu na tor

Przedewszystkiem należy wyłączyć z omówienia te szkodliwe wpływy, które mają znaczenie czasowe i przejściowe, a spowodowane są tylko złą konstrukcyą wozów, bo konstruktorowie usuwają je w miarę postępu i doświadczenia w budowie automobilów. Do tych należą: za mały odstęp wolny nad ziemią, co powoduje silny prąd powietrza i porywanie kurzu, za nizkie ułożenie środka ciężkości, co pociąga za sobą ślizganie się wozu na skrętach, niewłaściwe hamulce, które nagle zatrzymują koła, powodując ich ślizganie się w kierunku jazdy (również szkodliwe dla kół jak drogi), wreszcie złe wyrównanie mas motorów, co wraz z brakiem resorów przy wozach ciężarowych powoduje szkodliwe uderzenia i wstrząśnie-nia pionowe. Jeżeli oprócz tego zauważymy, że szkodliwe tarcie kół automobilu nie jest większe, niż wozu zwykłego konnego przy doliczeniu szkód wyrządzonych przez okute kopyta, to pozostaje do omówienia jedynie wpływ ciężaru i chyżości oraz tak zwane ssanie kół, t. j. rozrzedzenie powietrza pod kołami opatrzonymi obręczami gumowymi.

pujące.

Od postępu w budowie automobilów ciężarowych zależy, aby odnośne braki usunąć, t. j. zmniejszyć ciśnienie na jednostkę i jazdę uczynić elastyczną i bezpieczną. Udane próby w tym kierunku można już obecnie zauważyć, polegają one na zastosowaniu wielkich obręczy o kilku pasach tak, że ciśnienie rozkłada się faktycznie na całą szerokość obręczy, — na zastąpieniu kół prążkowanych przez koła gładkie z wkładkami aluminio-wemi, które bardzo znacznie zmniejszają

niebezpieczeństwo ślizgania się kół, zwłaszcza na lodzie lub śniegu.

i ochronione przed rozmakaniem. Odnośne środki są znane, a mianowicie: wprowadzenie niwelety w odpowiedniej wysokości nad okolicznym terenem, prowadzenie dróg w profilach odcinkowych w ten sposób, że nasyp przeważa nad wykopem, przez co tworzy się dość szeroki rów odwadniający, zakładanie odpowiednio głębokich rowów we wykopach. Najskuteczniejszym środkiem w terenie nieprzepuszczalnym jest użycie jako warstwy dolnej piasku 15—20 cm, ponieważ piasek posiada zawsze minimum 30% otworów i może znaczną część wody w danej chwili zamagazynować, dając jej czas do spokojnego odpływu lub wsiąknięcia w grunt. Dalszemi cennemi właściwościami piasku są te, że niweczy wstrząśnienia i uderzenia przez mechaniczną pracę ocierania się ziarnek, że jest jedynym materyałem, który w stanie mokrym jest więcej zbity i wytrzymalszy niż w stanie suchym, wreszcie to, że rozkłada bardzo równomiernie ciśnienie, wskutek czego pory powstałe w ziemi a służące do odprowadzania lub powolnego wsiąkania wody w głąb gruntu nie zasklepiają się (tak jak pod innym materyałem), a zatem mogą działać nieprzerwanie.

Warstwa średnia przyjmująca ciężary z warstwy górnej i przenosząca je na dolną, zależna jest od obu tych warstw, wobec czego jej wymiary muszą być z uwzględnieniem obu tych czynności ustalone.

Rola podkładu dolnego jest zresztą o wiele większa niżby się napozór wydawało, o czem świadczy znaczne jego zniszczenie, które dają się zauważyć przy rozbieraniu starych pokładów. Biorąc za podstawę wyniki ogłoszone w referatach kongresu Brukselskiego z r. 1910 oraz niekorzystne zachowanie się dróg, przy których użyto bardzo twardego materyału na pokład dolny, przychodzi się do przekonania, że wymaganą obecnie właściwością pokładu dolnego jest jego elastyczność i podatność.

Nie da się jednak przez samą konstruk-cyę automobilów o wielkich chyżościach zapobiedz ssaniu kół gumowych, które oga-łaca tor z lepiszcza i rozluźnia go, tutaj już trzeba szukać środków zapobiegawczych w samej konstrukcyi toru.

Z kolei zatem przechodzimy do konstrukcyi toru zostawiając na końcu omówienie oddziaływania automobilu na objekta.

Wymagania stawiane co do stanu drogi przy każdym ruchu, a przy ruchu automobilowym w stopniu znacznie zwiększonym, są następujące:

1)    Równość

2)    Trwałość

3)    Elastyczność.

Pozostawiając na boku omówienie torów wyłożonych brukiem zwykłym, małym lub drewnianym oraz tory betonowe i asfaltowe, weźmiemy pod uwagę tor najczęściej używany t. j. szutrowy wraz z nowszemi jego odmianami.

W każdym torze rozróżniamy bez względu na jego konstrukcyę trzy warstwy, odpowiednio do ich przeznaczenia:

1)    warstwa górna (podkład górny) przeznaczona na zniszczenie;

2)    warstwa średnia (podkład dolny) przeznaczona jako element dźwigający warstwę górną, oraz jako element rozkładający ciśnienie na dolną warstwę;

3)    warstwa dolna (podtorze) służąca do przyjęcia rozłożonego ciężaru ruchu i do odprowadzenia wód atmosferycznych (odwodnienia toru).

Wobec tego powinien on być wykonany z kamienia niełupliwego a większego niż podkład górny, do czego najlepiej nadaje się dobry wapień. Robota musi być staranna, bryły kamienia kładzione szeroką powierzchnię na spód i to bardzo skrupulatnie, ponieważ błędy w ro-

Wymagania jakim warstwa dolna ma czynić zadość, są bardzo uciążliwe, zwłaszcza gdy się zważy, że przynajmniej połowa naszych dróg leży w terenie nieprzepuszczalnym, że charakter podłoża jest zmienny (bo nawet ta sama ziemia we wykopie może się inaczej zachowywać niż w nasypie) dalej, że głębokość zamarzania dochodzi w naszym kraju do 70 cm i więcej, a więc zawsze obejmuje podłoże.

Ponieważ każdy najmniejszy ruch w podłożu powoduje zmiany szkodliwe w wyższych warstwach, więc podłoże musi być bezwarunkowo utrzymane w równowadze | bocie poprawić się później absolutnie nie da-

dzą i wymagają w danym razie całkowitego rozebrania i ponownego ułożenia.

Warstwa górna musi odpowiadać rozlicznym warunkom. Materyał musi być nie tylko wytrzymały na wpływy atmosferyczne ale i odporny na siły działające, a zatem w każdym poszczególnym wypadku zastosowany do jakości, ilości i ciężaru ruchu. Ponadto wymagamy od materyału jednolitości, jednostajnej wielkości ziarn oraz odpowiedniego ich wymiaru.

Jednolitość materyału pozwala na jego równomierne zużywanie się, a co za tern idzie na gładkość toru; przy konserwacyi, a zwłaszcza w chwili ewentualnej zmiany gatunku ruchu, wypada zatem pamiętać o zjawisku, że mieszanina 2 gatunków t. j. szutru lepszego z pośledniejszym jest gorsza niż sam pośledniejszy szuter bez przymieszek.

Przy poborze szutrów z kamieniołomów da się dostawy jednolitego materyału zwykle łatwo dopilnować, przy żwirach rzecznych lub ryniakach — jest to o wiele trudniejsze i wymaga nieraz opuszczenia koryta głównego rzeki a poszukiwania materyałów w bocznych dopływach, lub nawet otwarcia kamieniołomów w zboczach dopływów tam, skąd potok niesie najlepszy materyał.

Równość ziarn potrzebna jest dla poprawnego związania się szutru oraz dlatego, aby tor przy małem stosunkowo zużyciu się nie powodował już z tego powodu rozluźnień kamyków, iż najmniejsze z nich właśnie swój żywot zakończyły i wypadły. Z tern łączy się dobry kształt kamyków zbliżony do kostki, który najłatwiej uzyskać można przy tłuczeniu ręcznem siedzącem. Przy sto-jącem tłuczeniu pozostaje dużo czworościanów, a przy maszynowem dużo płytek.^

Wielkość ziarn szutru gra znaczną rolę i jest zawisła od sposobu użycia szutru.

Teoretycznie biorąc powinny być ziarna jak największe, bo i pokład z nich zrobiony może dłużej się zużywać bez wykruszenia poszczególnych kamyków i wytrzymałość pojedynczego ziarna na uderzenia stoi w prostym stosunku do jego objętości: praktycznie biorąc, trzeba zwrócić jednak uwagę na sposób ułożenia kamyków. Przy układaniu ręcznem dochodzi się aż do bruku, przy walcach ciężkich do ziarn o 4—6 cm średnicy czyli t. j. 70—100 cm³, przy pozostawieniu szutru do zajeżdżenia furą do 2—4 cm t. j. 8—30 cm³, przyczem twardsze materyały muszą mieć mniejszą objętość niż miększe.

Prawidłowe ułożenie ziarn szutru da się uzyskać tylko przez walcowanie, którego przy nowożytnej konserwacyi mimo znacznych kosztów (40—50 h od 1 m³ szutru przy walcu konnym, około 1 K 60 h przy walcu parowym) zaniechać niepodobna. Walce parowe używanych systemów do tego celu zupełnie się nadają, są jednak za kosztowe i służą tylko do walcowania dostatecznie grubej warstwy szutru. Walce o motorze ben-rynowym lub naftowym miały dać dobre rezultaty i zaczynają wchodzić w użycie. Walce konne przeważnie zadaniu swemu nie są w stanie podołać, bo wywierają za słaby nacisk.

Przy doświadczeniach z wozami ciężarowymi skonstatowano zgodnie, że ich szerokie koła działają jak walec parowy, coby wskazywało, że odpowiednie zmniejszenie średnicy walców konnych powinno ich działanie poprawić, potrzebna jest tylko do tego celu znajomość relacyi między szerokością obręczy, średnicą koła i obciążeniem.

W uchwałach kongresu paryskiego i brukselskiego przyjęto jako podstawę, że rozłożenie ciśnienia na szerokość obręczy jest równe, oraz że naciski stoją w prostym stosunku do drugiego pierwiastka ze średnic. Z innych rozumowań a mianowicie z formuł na tarcie potoczyste oraz z geometrycznej relacyi 2 kół o różnych średnicach, zagłębionych jednakowo w tor drogi, wynikałoby raczej, że ciśnienia stoją w odwrotnym stosunku do średnic, czyli że iloczyny z ciśnienia i średnicy są ilością stałą. Szerokość obręczy gra tu także pewną rolę, funkcya szerokości zdaje się być dość skomplikowana i przy szerokich obręczach mniej jednostajna jednak wpływ jej na ciśnienie zdaje się być mniejszy niż wpływ średnicy. Wobec tego możnaby za porównawcze kryte-ryum ciśnienia kół przyjąć idealny nacisk, jaki wywiera koło na przekrój poziomy prowadzony przez swój środek.

Następujące cyfry illustrują ten sposób porównania ciśnienia z przyjętem dotychczas obliczeniem ciśnienia na 1 cm szerokości obręczy.

Cisnienienalcm obręczy koła w kg (kongres paryski)

Ciśnienie na 1 cm obręczy koła o średnicy 1 melra (kongres brukselski)

Stokrotne ciśnienie idealne na przekrój koła w klg.

50

47

423

50

60

71.4

38

31

256

cm

Nowe metody ulepszenia lepiszcza polegają na pokryciu go warstwą ochronną lub zastąpieniu go materyałami bitumicznymi.

Przedmiot

Walec parowy

średnica 114 cm szerokość 114 cm waga 5⁻500 kg.

Wóz zwykły

średnica 70 cm szerokość 6 cm waga 300 kg (1200/4)

Walec konny

średnica 130 cm szerokość 150 cm waga 5000 kg

Na podstawie ciśnień idealnych lub ciśnień wedle wskazówek kongresu brukselskiego liczonych, można skonstruować walec o małej średnicy, którego działanie powin-noby być co najmniej takie jak wozu zwykłego o ciężarze 1000 kg, średnicy 75 i szerokości obręczy 7 cm (stokrotne ciśnienie idealne = 50 kg). Walec taki służyłby do ugniatania szutru używanego do konser-wacyi prowadzonej systemem łatania a byłby tańszy, niż wprowadzony obecnie w niektórych prowincyach system ugniatania szutru zapomocą wozów ciężarowych o specyalnie szerokich obręczach służących równocześnie do rozwozu szutru.

Samo walcowanie tak niezbędne do ułożenia ziarn szutru, nie jest jednak jeszcze wystarczające, tor wymaga bowiem po skoń-czonem walcowaniu jeszcze wypełnienia pozostałych otworów lepiszczem aby zapobiedz ewentualnemu ruchowi ziarn przez podparcie ich na całym obwodzie. Od lepiszcza wymagamy, aby czyniło tor nieprzepuszczalnym, aby nie zmieniało swej konsystencyi wobec mrozu, deszczu lub posuchy i aby nadawało wierzchniej warstwie własności elastyczne. Te bardzo daleko idące wymogi są przy zwykłych lepiszczach trudne do osiągnięcia, wobec tego ułożenie ziarn szutru musi być tak doskonałe, aby dodane następnie lepiszcze jak najmniej pracy wykonywało.

Najlepsze rezultaty daje przy nawierzchni z materyałów bardzo twardych użycie małej ilości żwirku z wapnia i naodwrót, przy użyciu nawierzchni z twardego wapnia użycie żwirku z porfiru (względnie podobnej skały) lub bardzo grubo ziarnistego kwarcy-towego piasku.

Użycie iłołupków i drobnego piasku z przymieszkami ilastemi może dać dobre rezultaty tylko tam, gdzie droga posiada nadzwyczaj dogodne warunki t. j. znajduje się przeważnie w stanie lekkiej wilgotności, nie będąc narażoną ani na zbytnie wyschnięcie ani rozmakanie.

Do pierwszego sposobu należy wypróbowane już dość wszechstronne smołowanie zewnętrzne (terowanie) na gorąco, które impregnując górną warstwę toru na 2—5 cm tworzy nadto nad lepiszczem powłokę grubości V₂ — 1 cm, która, o ile się wraz z postępuj ącem zużyciem warstwy szutru nie zetrze i nie skruszy, stanowi wyborny środek ochronny.

Do drugiego rodzaju należy użycie asfaltu lub jego surogatów t. j. mazi pogazowej zmienionej w rodzaj sztucznego asfaltu, a to albo przez odpowiedni proceder, lub też przez odpowiednie domieszki.

O ile doświadczenia z asfaltem wydały dobre wyniki, o lyle doświadczenia ze suro-gatami asfaltu nie dały dotąd wszchstron-nie zadawalniających rezultatów, chociaż już w niektórych wypadkach spotkały się z uznaniem.

Ten drugi rodzaj dotychczas używanego lepiszcza (asfalt i jego surogaty) spowodował jednak potrzebę użycia szutru nie o ziarnach równych, lecz przeciwnie o ziarnach wszelkich możliwych wielkości (aż do ziarn piasku) a to w tym celu, aby zmniejszyć do minimum procent otworów (analogicznie jak przy betonie), co w tym wypadku na swoje uzasadnienie, bo nawierzchnia tworzy konglomerat zupełnie jednolity i różnorodność ziarn nie może wywołać tutaj żadnych szkodliwych zjawisk.

Ponieważ te nowe sposoby wykonywania nawierzchni są stosunkowo bardzo dro-

C.

gie, przeto przy przeważnej ilości dróg pierwotny sposób konstrukcyi toru nie wyjdzie zdaje się wogóle nigdy z użycia.

Mając zatem na uwadze rozwijający się ruch automobilowy, musimy starać się dawne metody budowy i konserwacyi toru poznać do najdrobniejszych szczegółów i wyzyskać możliwie doskonale, a to wedle potrzeb miejscowych i w miarę stojących do dyspozyci funduszów.

Wkońcu wypada nadmienić, że wpływ ruchu automobilowego na objekta jest minimalny.

Automobile ciężarowe nie powodują (na objektach na ich ciężar obliczonych) żadnych zmian. Przy wzrastaniu wagi automobilu ciężarowego prędzej konstrukcya toru okaże się zanadto odporną niż objekta, co ma już obecnie swój wyraz w tern, że zaczynają konstruować lżejsze wozy, służące do prowadzenia pociągów drogowych, złożonych z jednego lub więcej wozów. Ze względów praktycznych należałoby jednak na drogach ważniejszych wykonywać już obecnie objekta

2. klasy t. j. obliczone na wozy 8. tonowe, a to nie tylko ze względu na omnibusy automobilowe, lecz także ze względu na wozy konne, służące do przewozu mebli.

Wkońcu zaś wypada zaznaczyć, że z konserwacyą mostów nie można zwlekać przy ruchu automobilowym i że mosty obecnie muszą faktycznie posiadać tę wytrzymałość, na którą są liczone, wobec czego wyczekiwanie zarządów drogowych z konserwacyą mostów obliczonych na wozy kilku, lub kilkunastu tonowe aż do tej chwili, w której już bezpiecznie mogą jeździć tylko średnio naładowane wozy wiejskie, będzie musiało ustać i z tego tylko powodu możnaby obecnie twierdzić, że ruch automobilowy zwiększa koszta utrzymania objektów.

INŻ. MIKOŁAJ CZAJKOWSKI.

Akcya kraju w sprawie regulacyi miast i znaczniejszych

miejscowości.

Wezwany jednak przez Szanowny Komitet zjazdowy — a wobec blizkiego terminu — zobowiązany do zebrania przynajmniej zasadniczych momentów w staraniach poczynionych w tym kierunku przez Stałą Dele-gacyę w myśl uchwał poprzedniego (IY) Zjazdu, byłem spowodowany do tego tern bardziej, że w czynności poprzedniej miałem sposobność brać udział w odnośnej komisyi powołanej przez lwowskie Towarzystwo politechniczne.

Zdając sobie sprawę z doniosłości rozwoju naszych miast i znaczniejszych miejscowości tworzących główne środowiska ruchu kulturalnego i ekonomicznego, nie miałem początkowo zamiaru wystąpić na Y-tym zjeździe Techników polskich z odnośnym referatem, posiadając tylko ogólne dane co do stanu dotyczącej akcyi w naszym kraju, które nadto dopiero w porównaniu z innymi krajami dachy mogły właściwy obraz zaniedbania u nas pracy społecznej na tern polu.

Za poruszeniem tej kwestyi obecnie przemawiał więc głównie wzgląd na potrzebę wykazania skuteczności zjazdów i ciągłości obywatelskich usiłowań techników polskich.

\V postąpieniu tern kierowałem się także drugim motywem więcej wewnętrznym, lecz nie mniej obowiązującym, mianowicie: potrzebą wyraźnego zaznaczenia, że krajowe Biuro drogowe (utworzone w r. 1868) jako najdawniejszy związek agendy technicznej

Wydziału krajowego¹) —nie biorąc tym razem urzędowego udziału w zjeździe i odnośnej wystawie — prócz tego, że mimo bardzo krępujących warunków wykazać się może doniosłymi wynikami w rozwoju zaniedbanej poprzednio komunikacyi drogowej, — ma i na tern polu pewne zasługi, o których nie tylko szerszemu ogółowi, ale nawet sferom zawodowym mało wiadomo, a które mogłyby być o wiele donioślejsze gdyby nie braki ustawowe i organizacyjne.

Kierując się temi pobudkami, staraniem mojem jest dać przynajmniej ogólny pogląd na obraz odnośnej akcyi w naszym kraju.

Pomimo wydania szeregu ustaw budowniczych dla gmin galicyjskich prócz osobnych dla miast Lwowa i Krakowa, a to:

1)    z dnia 28. kwietnia 1882 D. u. k. Nr. 77 dla miast większych,

2)    z dnia 4. kwietnia 1889 D. u. k. Nr. 31 dla znaczniejszych miejscowości,

3)    oraz z dnia 13. października 1899 D. u. k. Nr. 133 dla wsi i miasteczek, w których obok przepisów o wykonaniu poszczególnych budowli, uwzględniono także ogólne warunki zabudowywania i rozwoju gmin

x) Później, dopiero z rozwojem stosunków powstały inne krajowe biura techniczne (melioracyjne 1879 — kolejowe 1894 — budownicze 1900).

W związku z powyższą akcyą przystąpiono do opracowania zmian dotychczasowych ustaw budowniczych, które ujęte no-wellą do ustawy z dnia 15. maja 1907 (D. u. k. Nr. 55, 56, 57) są obowiązujące dla wszystkich gmin od połowy sierpnia 1907.

Nie rozpatrując szczegółowo zmian powyższych ustaw, stwierdzić jednak należy

przez zastrzeżenie ich regulacyi; okazało się w zastosowaniu tych ustaw wiele braków, domagających się zmian i uzupełnień.

W uznaniu tej potrzeby jakoteż wobec szybkiego rozwoju osad miejskich, podmiejskich i fabrycznych — poruszono na IV zje-ździe techników polskich sprawę czynnego wprowadzenia i uzupełnienia przepisów o regulacyi miast galicyjskich, przekazując ją Stałej Delegacyi tego zjazdu.

Wykonując powyższe zlecenie, Towarzystwo politechniczne we Lwowie wniosło w roku 1903 do Sejmu krajowego petycyę z umotywowaniem a) potrzeby zmiany odnośnych ustaw krajowych, jakoteż b) ustanowienia krajowego biura dla przeprowadzania i załatwiania spraw tego rodzaju.

W uwzględnieniu powyższych wniosków, jakoteż głównie z uwagi na częste klęski pożarów nawiedzających nasze wsie i miasteczka, oraz w uznaniu braków dotychczasowych ustaw budowniczych i policyjno-ognio-wych, podjęto równocześnie z inicyatywy czynników autonomicznych akcyę w sprawie ogniotrwałego krycia budynków we wszystkich gminach kraju, ustanawiając w tym celu krajowy fundusz pożyczkowy w kwocie 1,500.000 koron, na udzielanieReprezentacyom powiatów bezprocentowych pożyczek spła-calnych w 10-ciu latach, który ma służyć na :

a)    poręczone przez gminy bezprocentowe pożyczki dla ubogiej ludności, celem ułatwienia jej krycia dachów ogniotrwałym materyałem,

b)    zakładanie powiatowych składów dachówek glinianych i cementowych, w celu zaopatrywania ludności włościańskiej i małomiejskiej w dachówki, a to za zwrotem tylko kosztów produkcyi i dostawy,

c)    na wyrób dachówek cementowych przez te Rady powiatowe, gdzie wyrób rur betonowych jest prowadzony we własnym zarządzie, oraz na zakładanie fabryk tych wyrobów.

znaczny postęp w kierunku przyspieszenia odnośnej akcyi i zasadniczego ujęcia jej w ramy pewnego systemu i odpowiedniejszego nadzoru.

Sprawę bowiem regulacyi gmin miejskich, wyłączono z pod kompetencyi gmin, które dotąd tylko w razie klęski elementarnej (pożaru i t. p.) mogły były tylko z własnej inicyatywy podjąć akcyę regulacyjno-asanacyjną ; przydzielając natomiast odnośne agendy wyższym władzom autonomicznym (Wydziałom powiatowym), które zostały zobowiązane w terminie ustawą określonym do zarządzenia, opracowania i wydania planów regulacyi miast i znaczniejszych miejscowości, oraz zdrojowisk i stacyi klimatycznych, a nadto do wzięcia inicyatywy w uporządkowaniu innych miejscowości, których szybki rozwój ma być także ujęty w odpowiednie normy.

Prócz tego przyznano Wydziałowi krajowemu jako najwyższej władzy autonomicznej prawo czuwania nad należytem wykonaniem tych ustaw, prawo ostatecznego zatwierdzania planów regulacyjnych i rozstrzygania rekursów dotyczących spraw powyższych, w ostatniej instancyi.

Z drugiej jednak strony nowo wydane ustawy wykazują jeszcze pewne braki, które zwłaszcza w stosowaniu tych ustaw przedstawiają niejasności w interpretacyi odnośnych przepisów i luki co do norm tyczących sposobu opracowania projektów, mianowicie:

Trzymając się analogii galicyjskiej ustawy drogowej, która dotyczy tylko powiatów, obowiązującymi teraz przepisami budowniczymi nie objęto ustaw osobnych dla miast Lwowa i Krakowa a to pod względem zastrzeżenia podobnej kompetencyi Wydziału krajowego, co do ostatecznego ustalenia względnie zatwierdzenia planu regulacyjnego; mimo tego, że w istniejących obecnie odnośnych ustawach dla tych miast, jako władze powołane do czuwania nad ich przestrzeganiem wymieniony jest Wydział krajowy jako 3-cia in stancy a.

Wskutek tych niedomagań ustawowych zdarzają się w miastach naszych częste fakta dzikiej spekulacyjnej parcelacyi, przy której prócz tego, że pomijane sę zupełnie względy estetyczne, tworzone bywają ulice o niewłaściwych kierunkach, nadto często bez mo-

żności należytego połączenia, o spadkach przekraczających dozwolone normy, oraz bez uregulowania niwelety terenu, również o szerokościach ulic wogóle za małych (12 m przy budynkach, 3 i w niedalekiej przyszłości 4-ro piętrowych) przy tern niezas losowanych do kierunku światła; wreszcie o niewłaściwym typie budowy (n. p. zwartej na kresach miasta) przy zupełnem nieuwzględnieniu konfiguracyi terenu i stanu wegeta-cyi (zalesienia), tak ważnej w hygienie gęsto zaludnionych osad miejskich.

linie regulacyjne według uznania powołanych do tego czynników, które po przejściu toku określonego ustawą, miałyby być obowiązujące.

Jest to wręcz błędne zapatrywanie, dotychczasowe bowiem mapy katastralne gmin miejskich wykazujące wiele braków i niedokładności mogą być przydatne chyba do oryentacyi przy wstępnem obejściu; w powiększeniu zaś ich skali powstać mogą tylko większe błędy i niedokładności, niedopuszczalne w planie regulacyjnym.

Również nie można uznać za zupełnie właściwe odnoszenie się niektórych magistratów miast większych do państwowych władz skarbowych, w sprawie przeprowadzenia na koszt odnośnych gmin nowych zdjęć celem sporządzenia planów sytuacyjnych służących za podstawę do dalszych pomiarów i opracowania planu regulacyjnego.

Nie podając bowiem bynajmniej w wątpliwość dokładności tych pomiarów i konstatując tylko trudności w ich wykonaniu z powodu znanej powszechnie szczupłości dotyczącego etatu państwowego, która zwykle powoduje odmowę lub co najmniej znaczną zwłokę, podnieść tutaj należy szczególniej niewłaściwość tej ofiarności gmin, wobec tego, że władze skarbowe we własnym interesie t. j. w celu utrzymania dokładnej ewi-dencyi podatkowej, zwłaszcza posiadłości miejskich o stosunkowo znacznym i szybkim przyroście wartości, podlegających nadto częstym zmianom i podziałom, musiałyby rychło same przystąpić do opracowania nowych dokładnych planów sytuacyjnych i to w większej skali.

Nadto przy istniejących a nieobudowa-nych jeszcze głównych nawet ulicach miasta nie bywa wcale zwracana uwaga na uregulowanie niwelety — a linie regulacyjne dla nowych budynków, wyznacza się dowolnie bez żadnego systemu i programu.

Prócz tego zachodzą braki w ustawie o wywłaszczeniu starych (a niehistorycznych budowli) dla celów asanacyi i regulacyi miasta, która przy zastosowaniu koniecznej pe-ryodycznej rewizyi oraz przy ściśle przestrzeganych przepisach o przymusowej demolacyi, byłaby zbawiennem i koniecznem zabezpieczeniem od zdarzających się nierzadko wypadków zawalenia zamieszkałych domów.

Rozumie się, że równolegle z akcyą w tym kierunku, musi iść społeczna działalność gmin miejskich — poparta ustawowo przez wyższe władze krajowe i centralne państwowe — pod względem budowy tanich domów dla niezamożnej i ubogiej ludności, a stawianych programowo w odpowiednich dzielnicach z uwzględnieniem wszelkich warunków zdrowotnych i estetycznych.

Prócz tego zakres tych zdjęć stosunkowo kosztownych, nie odpowiada ściśle potrzebom regulacyi; o ile bowiem pomiary te wykonywane są w celach podatkowych, obejmować muszą całe terytoryum gminy, nie nadające się czasem wszędzie do zabudowania, o tyle z drugiej strony pomijają one ni-welacyę terenu, która dla regulacyi miasta jest konieczna.

Zdjęcia te zatem musiałyby być uzupełnione w tym ostatnim kierunku, krępując przytem gminę nieokreślonym terminem oczekiwania na uproszoną pracę, którą w tych

Tego rodzaju zaniedbanie miast większych prócz tego, że szkodliwie działa w ich rozwoju i spowoduje w przyszłości ogromne nakłady na ich prawidłową regułacyę — stanowi zarazem zgubny przykład dla gmin mniejszych.

Przystępując do rozpatrzenia zasadniczych usterek odnośnych ustaw pod względem systematycznej regulacyi wszystkich gmin miejskich, zaznaczyć należy przede-wszystkiem: brak bliższego określenia sposobu opracowania odnośnych projektów.

Wskutek tego bardzo wiele Wydziałów powiatowych i gmin ma przekonanie, że wystarczy w tym celu na odbitkach planu samych granicach kosztów możnaby wyko-katastralnego lub jego powiększeniu wkreślić nać w całym potrzebnym zakresie, własnym

personalem, względnie przez autoryzowanego inżyniera.

Zastrzegając się w końcu, że co do tej sprawy nie chodzi mi o sposób wykonania ale o koszt odnośnych prac, zaznaczyć muszę, że wobec milionowych zasiłków udzielonych na roboty asanacyjno-regulacyjne Wiednia, Pragi i t. p., kraj nasz stanowiąc największą prowincyę austryacką, może mieć uzasadnione prawo do żądania czynnego współudziału państwa w tej akcyi, który powinien się objawić tak ustawowemi ulgami podatkowemi w razie uskutecznionej przebudowy miast — jak odpowiednio wydatną pomocą linansową, której małym ułamkiem byłaby pomoc techniczna przy pomiarach.

W kwestyi zaś wydanych ogólnikowych tylko przepisów tyczących regulowania lub otwarcia ulic i placów, zaznaczyć należy:

1) Konieczność określenia minimum ich szerokości (bez względu na długość ulicy lub wysokość budynków) z podziałem na kate-gorye; gdy bowiem normalne warunki komunikacyjne wymagają możności mijania się przynajmniej 2-ch zaprzęgów i przytem chodników dla pieszych, a w ulicach uporządkowanych musi być to uwzględnione, to z drugiej strony należyte utrzymanie dróg nie da się pomyśleć bez poboczy (względnie chodników) rowów (czasowo) lub ścieków (w przyszłości); same tylko względy komunikacyjne stanowią podstawę do pewnej ścisłej normy.

Jeżeli uwzględnimy przytem stosunki bezpieczeństwa ogniowego, ustanawiające dzisiaj minimum oddalenia między okapami (6 m), prócz innych warunków, znajdzie się także dalszy motyw określenia szerokości; gdy nadto względy sanitarne i estetyczne wymagają także pewnej odległości domów, względnie szerokości ulicy dla światła lub powietrza, i miejsca do obsadzenia ulic drzewkami, wszystkie te warunki wywołują potrzebę określenia dozwolonego minimum szerokości ulic.

W rzeczywistości spotykamy jednak większą szerokość ulic w wiejskich koloniach niemieckich „józefińskich“ z r. 1780 niż w nowszych ulicach nawet miast większych, pomijając już miasteczka i wsie zamieszkałe przez ludność miejscową.

Jako typowo rażący przykład nadużycia pochodzącego z braku wyraźnego przepisu w tym względzie, służyć może fakt, że w parcelacyach budowlanych przeprowadzanych w gminach leżących przy samej granicy miasta — za wiedzą władz — tworzone bywają sześciometrowe uliczki!!!

2)    Równolegle z tern zachodzi konieczna potrzeba określenia największych dopuszczalnych spadków dla ulic głównych i pobocznych a to zależnie od terenu.

Jeżeli bowiem, dla publicznych dróg zamiejskich normy te w uwzględnieniu należytego wyzyskania sił pociągowych, rozwoju środków (motorów) przewozowych i bezpieczeństwa ruchu, normy odnośne w ostatnich czasach ulegają znacznemu ograniczeniu, jest to tem bardziej potrzebne w osadach miejskich, gdzie wielki ruch pieszych i zaprzęgów wymaga odpowiedniego uwzględnienia.

3)    Dalszą ważną kwestyę stanowi konieczna potrzeba ustawowego określenia m i-nimum parceli zdatnej do samoistnego zabudowania (w zastosowaniu także do różnych kategoryi gmin miejskich).

Na istniejących bowiem w miasteczkach gruntach budowlanych o powierzchni 40, 30 a nawet 20 m ², niema mowy o zastosowaniu przepisów ustawy budowniczej, co do wolnej przestrzeni na podwórza, urządzenia wychodków, dołów kloacznych i ich oddalenia od sąsiadów, skrzyń na śmieci etc.

4)    Również powinna być wyraźnie zakazana sprzedaż tylnej części parceli innemu właścicielowi pod zabudowanie, do której dostęp może być zapewniony tylko w formie serwitutu, przez bramę lub podwórze właściciela frontowej realności, co się często zdarza w mniejszych miastach.

Wszelkie zatem kupno parcel na cele budowlane winno wymagać stwierdzenia władz odnośnych, czy ze względu na obowiązujące przepisy i plan regulacyjny, grunt ten jest zdatny pod samoistną budowę, a uchroni to wielu od wyzysku spekulantów i przykrego zawodu.

5)    Celem możności stopniowego uporządkowania gmin miejskich, powinna być przymusowo wprowadzana komasacya placów budowlanych, bez czego nie jest możliwe stosowanie przepisów budowlanych ogniowych i sanitarnych; ingerencya sądu w tej

lecz nigdy w kwestyi

na podsta-

sprawie winna się ograniczać tylko do ocenienia należytości za ewentualnie zmniejszoną powierzchnię t. zw. prowizoryum o naruszenie własności, przez niezbędne przesunięcie miejsca parceli jednej na drugą.

Kwestya ta da się z łatwością przeprowadzić po ogniu i demolacyi kilku budynków przyległych. Odnośny zaś tok wywłaszczenia winien być tak unormowany (nb. bez krzywdy właścicieli), by bez względu na wspólników nieobecnych lub małoletnich sprawa ta mogła być w krótkim czasie przeprowadzona, przyczem pod prawo wywłaszczenia winny podpadać wszelkie budynki, które regulacyę utrudniają.

Również w kwestyach prawa światła, przechodu i wogóle pochodzących z tytułu t. zw. „prawa prywatnego“, nie powinna in-gerencya sądów być dopuszczalna; inaczej bowiem nie da się przeprowadzić zniesienie zaułków (ścieżek), na które zwykle okna wychodzą, a które stanowią zarazem przejścia jakoteż zlewisko nieczystości i wychodki; wtedy bowiem tylko dadzą się wytworzyć w pewnych częściach miasta zwarte grupy domów, wynikłe z konieczności wyzyskania placów i przewidziane ustawą.

6) Wreszcie także co do mniejszych osad a w szczególności gmin wiejskich zachodzi potrzeba wprowadzenia pewnych norm tyczących zabudowania tychże, prócz obowiązujących :

a) przede wszy stkiem ulice i drogi wiejskie t. zw. gminne winny posiadać także określoną minimalną szerokość, a to ze względów pod 1) podanych; w przeciwnym razie mimo ogniotrwałego krycia dachów i zachowanego oddalenia domów obok siebie położonych nie zapobiegnie się pożarowi, który przenieść się może łatwo przez wązką ulicę.

ß) Dla każdej gminy wiejskiej winien być wydany także plan regulacyjny przy utrzymaniu przynajmniej zasad stosowanych przed 150-ciu laty dla kolonii niemieckich, z uwzględnieniem naturalnie warunków miejscowych.

y) W razie parcelacyi obszaru dworskiego winna być obowiązującą równoczesna komasacya gruntów z uwzględnieniem również racyonalnego obudowania przy nowych drogach prawidłowo utworzonych.

Ö) Rozbieranie i niszczenie budynków dworskich nie powinno być dozwolone bez zbadania ich stanu; a o ile uznane jako dobre, nie mogły być użyte na gospodarcze cele gminne (spichrze, składy narzędzi i nasion i sklepy kółek rolniczych) winny być zamienione na administracyjne, kulturalne, względnie sanitarne zabudowania, niezbędne dla gmin (jak urząd gminny, składnice pocztowe lub ochronki dla dzieci i łaźnie, jakoteż czytelnie, sale zebrań, przytułki) przyczem przyległy park lub sad owocowy powinien być także ustawowo ochroniony od zniszczenia.

Żądanie to nie będzie wcale przesadne, gdy się weźmie pod uwagę, że najczęściej w gminach wiejskich niema lokalu na pomieszczenie tego rodzaju urządzeń ważnych dla rozwoju i podniesienia stanu ludności wiejskiej, a nawet urzędy gminne mieszczą się zwykle „kątem“ lub w specyalnej izdebce nawet bez podłogi.

Jedynie zabudowania dworskie jako odpowiadające w znacznej części pewnym wymogom kultury, mogą być z korzyścią w ten sposób zużytkowane, a znajduje to analogię w utrzymaniu niektórych zabytków historycznych przy użyciu ich na pomieszczenie nowożytnych instytucyi (n. p. szkoła rolnicza w zamku w Olesku).

Wziąwszy teraz pod uwagę sposób stosowania tej ustawy u nas, okazuje się, że mimo upłyńionego terminu (w r. 1909) — sprawa regułacyi miast wogóle mało postąpiła.

A jak ją rozumiano i uznano, okazuje się z tego, że przed wskazanym terminem zgłosiło się w tej kwestyi tylko kilka Wydziałów powiatowych i to bądź o informa-cyę co do skali planów, mając tylko na oku powiększenie sytuacyi katastralnych, bądź o przedłużenie terminu ustawowego do wydania i przedłużenia wymaganych planów, a nawet były i umotywowane wie dat otrzymanych rzekomo od fachowców — żądania zmiany nowo wydanej ustawy na dawniej obowiązującą a bardzo wygodną, gdyż łatwą do obejścia.

Trzeba tutaj dodać nawiasowo—w obronie ogółu, że w ustawie tej i poszczególne

Były bowiem wypadki, że koszt opracowania planu regulacyjnego miasta (dawniej) obwodowego o 6.000 mieszkańcach lub projektu regulacyi większego zdrojowiska oceniono aż na 1000 koron!, licząc przytem ewentualną czynność przy zdjęciach po 2 tygodnie.

') Izba Inżynierska z okazyi pominionej sprawy pismem z dnia 21. maja 1909 L. 3215 wyraźnie zaznacza, że „jest w kraju spora liczba ukwaliliko-wanych techników cywilnych, którzy nie znajdują zajęcia“.

jednostki fachowe nie bardzo się oryento-wały.

Z drugiej strony koszt opracowania regulacyi miasta pomienionej wielkości, także sfery zawodowe miały ocenić równocześnie na 100.000 koron, dając tym sposobem interesowanym czynnikom niefachowym poważny argument do żądania cofnięcia całej ustawy, z powodu rzekomo znacznych kosztów i braku środków na cel powyższy¹).

Tego rodzaju zapatrywania musiały powstać u nas, gdzie ledwo stolice i większe miasta (30) posiadają organa fachowe i to przeważnie do spraw konsensowo-budowla-nych, do tego nizko wynagradzane, a co najważniejsza pozbawione ograniczeniami słu-żbowemi samodzielności i inicyatywy.

Przytem brak pod tym względem prawie wszelkiej kontroli władz wyższych, gdyż według norm dotąd obowiązujących, wkraczać one mogą dopiero w razie podniesienia zarzutów przez interesowane strony prywatne; wobec czego tą tylko drogą przypadku mogą się ujawnić liczne wadliwości zarządzeń władz gminnych w sprawach technicznych, przewidziane zresztą bądź brakiem fachowych organów, bądź zupełną ich zależnością od czynników administracyjnych i wpływów miejscowych.

Cała więc ich ingerencya wynikająca z odnośnych ustaw, ogranicza się głównie do rozstrzygania rekursów i to często bez opinii technicznej, która powinna tutaj stanowić zasadniczą podstawę orzeczenia, lecz z oparciem głównie na stronie formalnej czyli t. zw. „ prawno-administracyj nej “.

Jako typowy przykład tego toku urzędowania służyć może fakt, że w jednej gminie zwanej wiejską ale leżącej przy samej granicy większego miasta, nie uwzględniono racyonalnego żądania Zwierzchności gminnej tyczącego przyjęcia przy parcelacyi znaczniejszego obszaru 10-metrowej szerokości ulic, lecz pozwolono na sześciometrową szerokość; bacząc zapewne na to, czy byli sąsiedzi przesłuchani i jak się zapatrywali na tę kwestyę, czy w terminie, względnie w jakim porządku lub komplecie Rada gminna swoje postanowienie powzięła, kierując się zatem tylko tego rodzaju wskazówkami.

Wobec takiego traktowania sprawy nie będzie dziwne, że i po terminie przepisanym powołane czynniki nie kwapiły się z dopełnieniem nowo wydanych przepisów i dopiero wskutek przedstawienia kompetentnych korporacyi technicznych¹) wezwano odnośne władze miejscowe do przedłożenia planów regulacyi wszystkich miast w ciągu 2-ch miesięcy; co znowu ze względów rzeczowych i wyżej wyjaśnionych warunków, nie było możliwe.

Skutkiem tego, prócz miasta Krakowa, które wskutek znacznego powiększenia przystąpiło w ostatnich czasach do programowej akcyi w tym kierunku, przy równoczesnem wprowadzeniu odpowiedniej organizacyi odnośnych urzędów technicznych, oraz z wyjątkiem jednego z mniejszych miast (Żywca) które przed wydaniem nowelli (z dnia 15. maja 1907 D. u. k. Nr. 55, 56, 57) poruczyło wykonanie planu regulacyjnego biuru autoryzowanego inżyniera, inne gminy miejskie nie zastosowały się dotąd do wymagań ustawy, mimo wspomnianych wezwań.

Poruszenie tej sprawy spowodowało tylko w wielu wypadkach prośbę o przedłużenie terminu, o danie potrzebnych wyjaśnień, wreszcie ze względu na brak sił własnych i małych funduszów o udzielenie fachowej pomocy ze strony Wydziału krajowego.

Władze krajowe które w uwzględnieniu sanitarnych potrzeb i finansowych warunków gmin mniejszych udzielają przez swoje biu-

Twierdzenie lo znajduje wystarczające uzasadnienie w fakcie, że grono inżynierów cywilnych składa się ze stosunkowo wielu czynnych lub emerytowanych urzędników technicznych — a jeden z najwybitniejszych inżynierów cywilnych u schyłku życia objął suplenturę na Politechnice lwowskiej na bardzo skromnych warunkach.

przez:

co ro-

ro melioracyjne pomocy technicznej do opracowania projektów kanalizacyi i wodociągów, mimo że ustawowego przymusu tych urządzeń jeszcze niema; sprawy jednak regulacyi miast, stanowiące podstawę do wszelkich inwestycyi miejskich i ustawowo obowiązujące, a przynależne do krajowego biura drogowego, w odpowiedni sposób nie traktuje, a to — z braku personalu technicznego.

Tylko w razach klęski pożaru i to na usilne prośby Zwierzchności gminnych i Wydziałów powiatowych, deleguje Wydział krajowy swoich inżynierów, którzy przy najlepszych chęciach, pod przymusem jednak konieczności i naciskiem stron, są zniewoleni do czynności doraźnej, bez możności systematycznego przeprowadzenia zdjęć i należytego zbadania warunków miejscowych; nie mogąc przytem objąć zabudowanego tery tory um całej gminy.

W wyjątkowych tylko razach pomoc taka bywa udzielana do opracowania projektów szczegółowych, regulacyi zdrojowisk i miejsc klimatycznych lub ogranicza się tylko do podania zasadniczych wskazówek przy wstępnem obejściu ¹).

0 ile delegowany inżynier był przydzielony na czas dłuższy i miał wpływ na tok odbudowy miasta, skutki tej akcyi były wielostronne i bardzo wydatne.

Celem przeprowadzania regulacyi zdrojowisk i stacyi klimatycznych powierzono inżynierom krajowym opracowanie odnośnych projektów dla gmin: Zakopane (inż. Engel), Truskawiec (inż. Piotrowski), Brzucho wice (inż. Jakubik).

Zamykając niniejszy referat zaznaczam w streszczeniu, że celem racyonalnego i skutecznego wprowadzenia w życie stałego wykonywania omawianych ustaw — zachodzi potrzeba:

x) W ten sposób (w latach między rokiem 1900 a 1910) współdziałano po pożarze w 15-stu gminach, a to : 1) w Skale (inż. Czajkowski), 2) w Buczaczu (inż. Drexler), 3) w Lubaczowie (inż. Romanowski), 4) w Oleszycach (inż. Groch), 5) w Sokalu (inż. Romanowski), 6) w Radomyślu (inż. Pielech), 7) w Kolbuszowej (inż. Żebrowski), 8) w Kulach, 9) w Złoczowie, 10) w Sokołowie (inż. Borowiczka), 11) w Dynowie, 12) w Brzesku, 13) w Leżajsku, 14) w Błażowej, 15) w Przemyślanach (inż. Jakubik).

1)    Obowiązujące obecnie przepisy t. zw. ustawy budownicze poddać zasadniczemu zbadaniu, a to w celu uzupełnienia ich:

a)    wyraźnymi przepisami co do:

a) najmniejszej dozwolonej szerokości ulic,

ß) największych dopuszczalnych spadków,

y) minimum parceli budowlanej, ó) stwierdzenia przy kupnie zdatności parceli pod samoistne zabudowanie.

e) wyraźnem określeniem kompetencyi sądów,

b)    w kwestyach wywłaszczenia oraz t. zw. „prawa prywatnego“, uznaniem możności komasacyi parcel budowlanych,

c)    objęcia także osad wiejskich odpowiednimi przepisami, które winny być uwzględnione przy komasacyi a szczególniej parcelacyi obszarów dworskich.

2)    Zapewnienia odnośnych funduszów

a) obowiązkowe wstawianie przez gminy miejskie, znaczniejsze miejscowości i zdrojowiska do budżetu cznie pewnej kwoty na cele regulacyjne (potrzebnej głównie na wykupno lub zamianę gruntów, odszkodowania i wynikłe stąd koszta prawne),

b)    utworzenie krajowego funduszu pożyczkowego (analogicznie jak dla krycia dachów), któryby służył do umożliwienia odnośnym gminom miejskim i zdrojowiskom, należytego wypełniania obowiązujących przepisów powyższych u-staw,

c)    spowodowanie poparcia w tym kierunku u c. k. Bządu:

a) przez przyznanie interesowanym właścicielom odpowiednich ulg podatkowych w razie dotyczącej akcyi, ß) przez wydatną pomoc finansową na cele asanacyjno-regulacyjne przy ewentualnem udzieleniu bezpłatnej pomocy technicznej ze strony kompetentnych władz pomiarowych.

3) Ustanowienia dot}xzących czynników wykonawczych przy władzach autonomicznych :

a) Ustanowienie fachowych organów na miejscu, a to przez zorganizowanie biur technicznych w miastach większych — polegające przytem zasadniczo na rozdziale referatu konsensowo-budownicze-go od publicznych robót gminnych komunikacyjnych wraz z regulacyą.

b) Dla agend tego rodzaju w t. zw. znaczniejszych miejscowościach (154), a względnie miasteczkach i gminach wiejskich winni być ustanowieni powiatowi inżynierowie a ewentualnie budowniczowie.

Tutaj mogłaby Izba inżynierska w porozumieniu z kompetentnemi władzami krajowemi wyznaczyć okręgi urzędowania swych członków — analogicznie jak notaryaty,

c) Utworzenie w kraj o wem biurze drogo-wem sekcyi (oddziału) dla spraw regulacyi miast, którejby bez pośrednictwa Zwierzchności gminnych podlegały fachowe organa¹) wymienione pod a) i b).

Oddział ten musiałby w zakresie swego działania uskuteczniać:

a) badania projektów regulacyi dla ich zatwierdzania,

b Jak miejskie organa sanitarne są bezpośrednio odpowiedzialne za swe zawodowe czynności wobec fachowych organów władz wyższych, bez względu na przełożone miejscowe władze administracyjne.

ß) oraz rozpatrywania odnośnych re-kursów,

y) kontrolowania z urzędu na miejscu sposobu zabudowania miast i zasadniczego stosowania się do warunków udzielanych konsensów,

4) oraz badania publicznych robót miejskich i odnośnych budżetów gminnych t. zw. miejskiego funduszu drogowego,

e) wreszcie udzielanie pomocy technicznej uboższym gminom miejskim w opracowaniu planów regulacyi (podobnie jak przy kanalizacyi i wodociągach).

Wszystkie powyższe uwagi, jakie się nasuwają przy rozpatrywaniu ważnej kwestyi rozwoju miast i większych miejscowości — przedstawiono w poglądowym zarysie celem dania materyału do dyskusyi na Zjeździe techników polskich, gdzie w zetknięciu się także z zastępcami innych dzielnic można poruszone tutaj sprawy obszerniej omówić i w porównaniu z analogicznymi przepisami i urządzeniami innych dzielnic uzyskać dane do odpowiedniego uzupełnienia i rozszerzenia, oraz poprawy ustaw u nas dotąd obowiązujących.

INŹ. FRANCISZEK JAKUBIK.

Regulacya miast i miasteczek w odniesieniu do obowiązujących obecnie ustaw: ekspropryacyjnej,komasac3^jnej i budowlanej.

gotowego

Nie o regulacyi miasteczek, czy miast naszych w Galicyi pod względem technicznym, t. j. sporządzaniu planu regulacyjnego dla miasta chcę tu mówić, ale przedewszyst-kiem o wprowadzenie danego już planu regulacyjnego miasteczka — (zatwierdzonego przez wszystkie instancye), — wprowadzenie planu takiego w życie, przez dotyczącą władzę.

Ustawodawstwo bowiem nasze tyle ma braków w ustawach mających na celu wprowadzenie w czyn nie już planu regulacyjnego, ale obowiązującej ustawy budowlanej, tyle sprzeczności negujących zbawienny skutek jednej, wprost śmiesznie nieraz praktykowaną interpretacyę ustawy drugiej, że kto miał sposobność zetknąć się z tern wszystkiem choć raz w praktyce, ten musi żądać reformy, by przepisy różnych, na terenie działania publicznego spotykających się ustaw, wzajemnie się wspierały, a nie jak obecnie nieraz akcyę utrudniały !

Oto przykład:

W miasteczku X po pożarze, wnieśli pogorzelcy: Joel Leib i Beila Salamonowie podanie wraz z planami o konsens na budowę kamieniczki murowanej mającej stanąć na ich frontowej parceli budowlanej przy ulicy głównej.

Rozprawa konsensowa według procederu przewidzianego w ustawie się odbyła, Salamonowie konsens otrzymali, w 8 dni tenże stał się prawomocnym, chcą budować — i według zatwierdzonych planów wybrali fundamenta pod ścianę boczną od sąsiada, która według ustawy z dnia 15. maja 1907 dz. u. kr. Nr. 56, i konsensu, ma przy-perać do granicy sąsiadów : Śliwińskich.

By tych ostatnich, nie dotkniętych po-żrem, więc mających więcej wolne ręce do pieniactwa i osławionego naszego „prowi-zoryum“ nie drażnić, odstępują nawet Salamonowie przy braniu fundamentów — dobrowolnie — kilkanaście centymetrów od granicznego płotu Śliwińskich.

Murują następnie ścianę „do sznura“, więc jeszcze tu i ówdzie parę cm. dalej od granicy i gdy ze ścianą swoją są już wyżej płotu Śliwińskich, który to płot wymurowana ściana ma zastąpić, stary od spodu zbutwiały płot graniczny obsunął się w słabszych miejscach ku ścianie Salamonów, a tern samem nachylił do Śliwińskich.

Śliwińscy robią sądowe „pro w i z o-ryum“,... liczna komisya z obu stron z adwokatami robi wizyę lokalną, poczem — (bez wezwania, a następnie przesłuchania wydającej konsens władzy, przeglądnięcia choćby dotyczącego protokołu spisanego w gminie ze stronami przy rozprawie kon-sensowej, mimo, że pozwani i obrona na nią się powoływali) — wyrokujący sędzia skazał Salamonów na 40 koron grzywny.

Lecz „Salamonowy“ wyrok tego sędziego nie będzie epilogiem sprawy, a przynajmniej nie musi być!

(mimo niedokładności

(przepisany

(zwy-

W rok, dwa, trzy, dziesięć, zechcą znowu Śliwińscy w miejscu starej lepianki, „willowo“, czołem do ulicy stojącej, postawić kamieniczkę murowaną przy linii regulacyjnej ulicy i w danych warunkach zmuszeni będą dobudować się zwarcie do ściany Salamonów, którzy będąc teraz pod dachem, a pamiętni choćby przegranego prowizoryum, już przy rozprawie konsensowej za ów pozostawiony kiedyś dobrowolnie kilkanaście cm szeroki paseczek obok swej ściany, postawią nie do przyjęcia wprost cenę kupna dla Śliwińskich, albo — znając moc obowiązujących ustaw, wogóle na sprzedaż się nie zgodzą.

Energiczniejsza Zwierzchność gminna, gdyby tu w dodatku w grę wchodził radny, lub choćby przyjaciel radnego, — rzadziej, aby zadość uczynić przepisom ustawy, — znając zresztą dawny konsens Salamonów, według którego ci mieli się dobudować przecież ściśle do granicy sąsiedniej, łącząc obecną rozprawę konsensową z tamtą przed laty, — nakaże Śliwińskim ścianę graniczną stawiać tuż przy ścianie Salamonów.

Ci ostatni jednak — przypuśćmy — nastraszyć się nie dali; bo zaledwie Śliwińscy zaczęli budowę, Salamonowie robią spór o własność — 90 '/„ technicznych znawców sądowych i tak małej podziałki 1 : 2880 obowiązujących hipotecznych map sądowych) — znajdzie w jakiś sposób ów 15 czy 20 cm szeroki paseczek wzdłuż ściany „powodów“ należący do „powodów“, i sędzia wyrokujący nową budowę „pozwanych“ według paragrafu, o ów pasek należący hipotecznie do „powodów“, odsunąć każe. I niema na to rady !

Szukanie w dalszych instancyach dla nas korzystnego roztrzygnięcia jest niepewne, a kosztowne, a rozciągające się na miesiące przynajmniej, jeżeli nie lata całe!

Prędzej przyjdzie „koza do woza“ t. j. przy energicznej Zwierzchności gminnej, Salamonowie z jakąś zupełnie inną prośbą przyjdą do gminy, czy gmina sama tak potrafi zaleść „za skórę“ czysto policyjno-sani-tarnymi represyami, w tym wypadku pieniaczom Salamonom, że ci — zazwyczaj za sutem wynagrodzeniem ze strony Śliwińskich — wreszcie się zgodzą !

Ale czyż takim, lub podobnym sposobem ma się dopiero przemycać obowiązującą ustawę budowlaną?

Pół biedy jeszcze przy odbudowie spalonego miasta ! — gdzie wszystko bez dachu, wstrzymywane konsensem: sąsiad z sąsiadem godzi się, bo nie czas im na pieniactwo; ale proszę mi przeprowadzić przy ulicy głównej, choćby w rynku: system zwartego budowania się w ,§ 56. wspomnianej ustawy) — przy powolnej, dziesiątki lat trwającej przebudowie miasteczka z domów drewnianych czajnie czołem do frontu, a okapami do sąsiada stojących, gdzie dwa takie sąsiednie okapy tworzą między ścianami dziurę t. zw. „miedzuch“ od 1-go metra do 2-ch, nierzadko i 5 m szeroki, zależnie od tego, czy pas taki wolny tworzy tylko skąp sąsiednich okapów, czy daje równocześnie boczne światło i wejście dla w mowie będących sąsiadów, zazwyczaj : przejście, przegon, wjazd dla nich na podwórze, a bardzo często: serwitut hipotekowany, lub 30 letnim używaniem w razie sporu według prawa przyznany serwitut: przechodu, przegonu i przejazdu dla wielu jeszcze innych w środku większego bloku budowlanego bezładnie rozrzuconych samoistnych zabudowań, których mieszkańcy jedynie tylko takimi większymi miedzuchami dostają się do siebie) — powtarzam: jak przeprowadzić można właściwie zwarte budowanie się od frontu w warunkach jak wyżej i to przy powolnem przebudowaniu się ulicy z drewnianych domów na kamienice murowane?

Jeden nie zgadzający się pieniacz, małomiasteczkowa palestra, żyjąca w ²/₃-cich częściach z głupoty i żyłki procesowej naszego chłopa, mieszczanina i żyda, staną tu — (skutkiem niejasnych określeń i nie wspomagania się wzajemnie ustaw i władz) — jak nie w ten, to w inny sposób technikowi na przeszkodzie, a jako biegli w kunszcie, potrafią sofisteryą wszędzie zrobić „z igły widły“ i sąd staje po stronie niby poszkodowanych, nie pomny, że zazwyczaj małem ustępstwem ze strony „powodów“, dopełniłoby się przepisów także ustawy budowlanej, mało znanej tym sferom, i jak z ich postępowania wnosić można, tak jakby wcale nieobowiązującej.

Ale w miastach powiatowych i miasteczkach, szczególnie przy odbudowie po pożarze, gdzie nieraz z całych dzielnic pozostaje kupa gruzów, a tylko tu i ówdzie resztki przepalonych małowartościowych rów parterowego domku, — gdzie tworzy się nowe ulice na parcelach gruntowych, — wyrównanie takie powinno być poparte ustawą, 1)0 tu i tam w ściśle ograniczonych ulicami blokach jest łatwe, a przynosi dla wszystkich niezaprzeczenie widoczne korzyści.

Celem zatem możności stosowania ustawy budowlanej, winna ustawa ekspro-pryacyjna dawać możność znoszenia tego rodzaju serwitutów, stanowiących zasadniczą przeszkodę

Temat szeroki, a w skutkach wdzięczny dla sekcyi prawno-technicznej, któraby umiała rozliczne wypadki mogące się wydarzyć w praktyce ująć w przepisy dające prawo ekspropryacyi, wykluczające możność wybiegów, a z drugiej strony nie krzywdzące interesowanych.

Więc niezbędnajest ustawa dającaim nioż-nośćzabudowania połowy swojego miedzucha, mimo, że niebudujący sąsiad na swojej połowie będzie miał węższy przechód, przegon, czy przejazd, czy wreszcie światło, które — (choćby za poniesieniem kosztów przez stronę budującą się) — nieraz bardzo łatwo dałoby się uzyskać przez zrobienie z innej strony okna.

Więc w innym wypadku: winna być możność zmuszenia właścicieli jakiegoś innego poblizkiego miedzucha wolnego, do dania przejazdu (n. b. za wynagrodzeniem), tracącym wjazd przez nową budowlę.

Więc w innej sytuacyi, potrzebna będzie możność otwarcia czasowo nowego przejazdu za wynagrodzeniem, choćby przez sąd usta-lonem, ale w jakiejś krótkiej, pewnej co do postępowania drodze; możność czasowego przejazdu na tak długo, zanim powstanie dajmy na to przewidzianą, a planem regulacyjnym objęta ulica przez] środek zbyt szerokiego, prostokątnego bloku pomyślana, dająca dostęp i front dla budowli, porozrzucanych w środku bloku, która to ulica kiedyś wszystkie te wjazdy i serwituty w lwiej części zastąpi, czyniąc je zbytecznymi.

Odnośne paragrafy ustaw budowlanych powinny szczegółowiej traktować przypadki, gdzie dla względów technicznych płynących z ustawy i ducha ustawy budowlanej, wywłaszczenie jest konieczne; przez to dopełniłyby niejako ów podstawowy co do możności ekspropryacyi: 365 paragraf¹), zasa-

6 Paragraf ów 365. brzmi: „Jeżeli „dobro ogólne“ tego wymaga, musi członek państwa za stó-sownem wynagrodzeniem, bez szkody, własność swoją dla danej sprawy odstąpić“. W oryginale niemieckim : „Wenn es das allgemeine Beste erheischt, muss ein Mitglied des Staates gegen eine angemessene Schadloshaltung selbst das vollständige Eigenthum einer Sache abtreten“.

dniczej ustawy cywilnej, jak to uczyniły pod tym względem, opierające się również na nim ustawy: drogowa, kolejowa, a przede-wszystkiem wodna, gdzie, jeżeli już nie sama ustawa, to dopełniające ją rozporządzenia ministeryalne, dają większą swobodę działania dla technika w odniesieniu do prywatnej własności.

Z praktyki i obserwacyi własnej, mógłby przecież każdy inżynier dziesiątki przytoczyć przykładów wprost śmiesznie-ukośnie do linii frontu, lub w rozmaitych łamańcach pobudowanych ścian od sąsiada, który nie budując się równocześnie, nie tylko zepsuł dany budynek, ale zaszkodził również sobie, bo w następstwie sam będzie zmuszony stosować się do tych anormalności.

Ustawa więc budowlana winna żądać, a te m samem pomagać do zmiany kształtu granic parcel budowlanych s ą s i a d ó w, celem możności prawidłowego i korzystnego z a b Lido wania tych parcel.

Trudności tu duże, ale tylko w więk-kszych miastach i to w śródmieściu, gdzie parcele budowlane są bardzo drogie, wyrównanie w zabudowanej części miasta utrudnione, a osiągnięty skutek problematyczny, — szczególnie przy większych parcelach, gdzie ostre kąty można wyzyskać architektonicznie, a stracić w korytarzach, obszernych klatkach schodowych, czy po dręczniej szych ubika-cyach.

mu-

Zajmę się teraz bliższem rozpatrzeniem samej ustawy budowlan ej, jej genezy i wykonywania jej w praktyce, a w trakcie rozważania wykażę luki, które w ustawodawstwie odnośnem należałoby wypełnić.

W gorączkowej akcyi sporządzania planu regulacyjnego dla odbudowy spalonego mia-

widzę to choćby z tego, że

(Izba inżynierska, Towarzystwo

Tak, czy siak należałoby tworzyć takie (jakkolwiek winno to być w mia-

ne)

sta, nieraz wertując i komentując obowiązujące ustawy budowlane, przychodziło mi na myśl, kto właściwie był redaktorem, twórcą takiej ustawy n. p. dla tych większych 154 miasteczek, zazwyczaj z siedzibą starostwa, a co najmniej sądu?

Że Wydział krajowy wnosi, Sejm uchwala, a cesarz zatwierdza, to każdy wie, ale kto Wydziałowi krajowemu, który departament, a w nim który oddział, czy biuro wygotowuje i jakiemi siłami fachowymi cały ów memoryał?

Czy sprawy te — (przynajmniej w ostatnich latach, odkąd do biura techniczno-dro-gowego Wydziału krajowego przyczepiono jak kopciuszka :regulacyę miast (spalonych) zawadzają o biuro techniczne, czy tylko co najwyżej idą do biura prawniczego któregoś dopartamentu, czy gdzieindziej i tam ustawy te budowlane sporządzane, czy akceptowane zostały?

Takie pytanie gwałtem mi się nieraz nasuwa, bo już w mojej praktyce widziałem, że nie wszystkie rekursy przeciw planowi regulacyjnemu, sporządzonemu przez podpisanego, rekursy załatwiane przez Wydział krajowy, dochodziły do biura techniczno-drogowego!

Ustawy te są przecież co chwila uzupełniane, — widzę to z debat i wniosków w sejmie

ustawa z dnia 4. kwietnia 1889 Dz. u. kr. nr. 31 obowiązywała jakoś 132 tych większych miasteczek, a w ostatniem wydaniu „Przepisów budowlanych“ wydanych w r. 1908, widzę tych miasteczek już 154.

Tak samo w treści jej w dalszym ciągu, dostrzegam zasadnicze zmiany tak pod względem prawnym, jak i technicznym, co wszystko na to wychodzi, że ustawa ta ulega ciągłym poprawkom.

Może to moje subjektywne zapatrywanie, ale w każdym razie ugruntowane niniejszem roztrząsaniem sprawy, gdy powiem:

a) że ustawę dla miasta Lwowa i Krakowa wygotowali fachowi (techniczno-prawni) referenci tych miast, które to przepisy przedyskutowane następnie w rozmaitych izbach i towarzystwach reprezentacyjno-fa-chowych

politechniczne), poprawione i uzupełnione poszły dopiero dalszym szimlem do uchwał i polecenia do sankcyi;

b)    że ustawa dla 29 większych miast, powstała przez okrojenie (co do wymagań) tamtych dwóch;

c)    że analogicznie ustawa dla owych 154 większych miasteczek, powstała przez okrojenie poprzedniej.

Na toby wskazywał zupełnie ten sam układ wszystkich tych ustaw, zasadzający się na tej samej prawie ilości paragrafów i to tak dla Lwowa, jak i dla ostatniej, dajmy na to: Drabinianki pod Rzeszowem, jak również na tej — trzeba przyznać planowej — degradacyi wymagań technicznych Lwowa, dla 29 większych miast, a następnie dla 154 większych miasteczek, wreszcie dla reszty miasteczek i wsi!

ustawy

rodajnych organizacyach przedyskutowa-byłoby jeszcze dla sprawy samej pół biedy, a nawet obowiązujące ustawy obecnie, wystarczałyby z biedą, gdyby referenci, twórcy, sejm, tworząc i uzupełniając je, pomyśleli, postarali się byli, mieli gwarancyę spodziewaną, ścisłości wykonywania ustaw tych w praktyce!

Bo bolesne i śmieszne, że wciąż się zmienia te ustawy budowlane, uzupełnia, poprawia, a ani pomyślą, skontrolują, w jakie mierze są one wykonywane w życiu, w praktyce do danej chwili!

I dopokąd każde z miasteczek takich nie będzie mieć inżyniera, czy budowniczego miejskiego, jak ma teraz lekarza, weterynarza miejskiego; dopokąd inżynier ten miejski — (mający prawo wolnej praktyki (jak n. p. geometra, lekarz, lub weterynarz miejski) — nie będzie odpowiedzialny, podporządkowany nie Zwierzchności gminnej, ale przez Wydział powiatowy, a jeszcze skuteczniej — praktyczniej wprost Wydziałowi krajowemu, t. j. ad hoc ustanowionemu referentowi Wydziału krajowego z kilku wyszkolonymi w tych sprawach inżynierami, — to szkoda papieru na ustawy, których nikt w gminie takiego powiatowego miasteczka, ani nie rozumie, ani też o stosowaniu ich nie myśli, a zresztą nie potrzebuje.

Z praktyki bowiem mojej widzę, że nawet wolno - praktykujący budowniczowie, czy koncesyonowani przez Namiestnictwo majstrzy murarscy, robiąc plany po tych miasteczkach, wcale, alho mało co zważają na rzeczowe, ogniochronne, zdrowotne zabudowanie parceli i kierują się tu raczej wolą właściciela domości tylko) -szym kosztem zabudować jak najwięcej swojej powierzchni bez związku, a często ze szkodą dla sąsiada.

Plan zresztą na dom, kamienicę, według brzmienia obecnie obowiązującej ustawy, nie musi robić koncesyonowany majster murarski, czy budowniczy, lecz wogóle może robić ktokolwiek; nadto plany te nie są badane, opiniowane i w wykonaniu kontrolowane przez fachowy techniczny organ gminy, odpowiedzialny przed fachową władzą wyż-(Wydział krajowy) —jak n. p. lekarz okręgowy przed Wydziałem krajowym i fizykiem.

- (nie raz złą z nieświa-który chce jak najmniej-

żynierów, względnie budowniczych, odpowiedzialnych za swoje opinie przed wyższą kontrolną władzą fachową, któraby w wypadkach nagłych odrazu, a zawsze peryodycznie sprawy budowlane—(konsens, stosowanie się do obowiązującego planu regulacyjnego) k o n tr o l o w ał a, ustawy, najidealniejsze plany regulacyjne, bo w tych obecnych warunkach plany będą leżały bezużytecznie, a w mieście będą się dokonywały rozboje budowlane, uprawnione konsensem; w większości wypadków z nieświadomości, a nierzadko ze złej woli, intrygi lub interesu.

w kraju to na nic najlepsze

szą

Organ taki winien mieć prawo: „veta“, w krótkiej drodze, po załatwieniu którego to „veta“ przez władzę kontrolną, byłby konsens dopiero prawomocny, a więc wykonalny.

Także niedopilnowanie, rozmyślne przeoczenie przez inżyniera miejskiego dostosowania się budowli do planu regulacyjnego, przez wydanie konsensu na budowę wbrew planowi regulacyjnemu, czy ustawie budowlanej i jej duchowi, winnoby podlegać kontroli władzy wyższej.

Nieznający tych stosunków, nie chciałby wierzyć, jak mało tę ustawę budowlaną znają w praktyce Zwierzchności gminne, a nieraz nawet specyalne komisye z radnych, nierzadko z prawników złożone.

Znam jedno z miast powiatowych, gdzie do niedawna wszystkie rekursy budowlane odsyłano do starostwa n. b. wbrew ustawie. Starostwo nie mając inżyniera państwowego w miejscu, załatwiało jednak te rekursy, i dopiero dalszy rekurs na orzeczenie starostwa do namiestnictwa wniesiony, otworzył wszystkim oczy: starostwu, gminie, adwokatom.

Pisząc to wszystko nie twierdzę, żeby w Zwierzchnościach gminnych nie było, jak się to mówi ani jednego sprawiedliwego! Dużo robi tu złego — w miasteczkach powiatowych

wego pouczenia, interpretowania ducha ustawy? wykazania dobrych skutków tejże pod względem estetycznym, sanitarno-ogniowym.

W miastach znowu większych, Zwierzchność gminna będąc jedyną instancyą dla swego budowniczego, nie liczy się z jego opinią, zwłaszcza, że wyższe władze (Wydział krajowy) nie lustrują z u-rzędu peryodycznie czynności magistratów z zakresu omawianej

nieświadomość, brak rzeczo-

Brak fachowego organu technicznego w gminie, brak nad tym peryodycznej kontroli władzy wyższej powodują, że nieraz Zwierzchność gminna, wydaniem jednego konsensu nieharmoniującego z planem regulacyjnym całego miasta, psuje za jednym zamachem to, co nieraz dziesiątki lat skrupulatnie przestrzegając, chroniono!

Niech to znowu przykład z natury wzięty, wyjaśni lepiej:

Jak załączony rysunek nr. 1 wskazuje, — (który przedstawia główny gościniec przy wejściu do pewnego miasta) — potrafiła Zwierzchność gminna — latami wstecz — unormować piękną szerokość dla całej tej ulicy, bo około 24 m dla odległości kamienic,

przeważnie willowo w ogródkach stojących, a 13 m szerokości dla gościńca wraz z chodnikami.

s pr a wy.

Jeżeli więc Zwierzchności gminne nie będą ustawowo zmuszone przyjąć in-

Cały ten kilkudziesięcioletni dorobek zepsuto od wschodniej strony dopiero przed kilku laty: konsensem na piętrową monu-

? ■*'

mm¹

/il

liii

''' ‘

*n

.m

r~

!F

rfhj L.

(któ-

Ićjrf

- ii

przeistoczenie domu mieszkalnego na sklepy we froncie: i—j.

W taki to sposób ulica pryncypalna mająca na całej długości 24 m szerokości (światła), przy wjeździe do rynku, gdzie skutkiem zbiegu ruchu powinna być szersza, ma 13 m, a w ostatku tylko 8 kości.

Podnałka:

30«»

10

Ponieważ w ostatnim zdaje mi się dziesiątku lat wreszcie zdobyto się na ustawę, czy rozporządzenie mini-steryalne, że kamienicy, domu, nie wolno hipotecznie dzielić¹) na parcele, tylko sporządzać „zapis“ w idealnych częściach, sprytny właściciel zaraz

mentalną¹) kamienicę na rysunku literą A oznaczoną, której front wysunięto w linię parkanów, przez co tern samem przesunięto dawną linię regulacyjną całego bloku z linii a—b, do c—d.

W ślad zatem już, pobudowano nowe kamienice: B, C.

Niepowetowany błąd w A, przeboleli ojcowie miasta z czasem; wytłomaczyli sobie to zresztą, że tak, czy siak linii regulacyjnej parkanów nie przekroczyli, więc ko-munikacyi z tej strony nie ścieśniono, zato z prawej strony postanowiono za wszelką cenę przy odbudowie ruder parterowych D i E, utrzymać linię regulacyjną; e—f ostatecznie: g—h.

Kiedy znowu właściciel rudery parterowej : D. zdołał przemycić konsens dla swej odbudowy w linii g—h, skonsternowani radcy murem stanęli już przy utrzymaniu tej linii regulacyjnej: g—h.

I rzeczywiście przez kilka lat trzymano właściciela walącej się rudery E w szachu: nie dając mu konsensu ani na zmianę dachu i pobicia go blachą, ani na otwarcie drzwi i okien w linii: i—j rych dotąd zupełnie z tej strony nie było) — paktując z nim równocześnie o wykupno partyi: gh—ji.

Sprytny właściciel przeczekał na inną Zwierzchność gminną,... wniósł znowu podanie o konsens,... przyjechał do rozprawy konsensowej nawet gospodarz dotyczącego gościńca: inżynier,... Piłaci umyli ręce, bo był przecież znawca techniczny... i zezwolono na gruntowną poprawę kompletnej rudery, wybicie drzwi, okien, a tern samem

ł) Chcę przez to wyrazić bardzo porządne budowanie, więc długotrwałość.

m szero-

Żeby już wyzyskać załączony rysunek nr. 1 objaśnię, że przy przebudowie — (w północnej połaci rynku) — długich, starych,

parterowych kamienic z zajezdnemi sieniami, przedzielonych między sobą t. zw. „miedzu-chami“, z których środkowe ubikacye czerpią światło i powietrze, a które są zarazem wychodkami dla partyi, zaraz przy przebudowie pierwszej takiej rudery, porobiono kardynalne głupstwa techniczne, które w następstwie przebudowy innych ruder mścić się będą i wywoływać nowe trudności.

¹

) Wogóle z tego tytułu możnaby także znieść przymus szkolny i t. p. ustawy kulturalne, dla których skutków niema współczynnika rentowności.

■ jr

\K\

znalazł sposób na sposób: najpierw zburzył ruderę, następnie plac podzielił katastralnie na parcele B, C, F, rozsprzedał i w ten sposób z jednego utworzył trzy ciała hipoteczne, na których stoją już dwie piętrowe kamieniczki : B, C.

Nie chodzi mi tu jednak w tym wypadku o wymiar (wielkość) tych kamieńi-

*) Zarządzenie to, jak z dalszego ciągu widać, nie zapobiega rozdrabnianiu samych parcel budowlanych.

czek, ale o sposób ich wybudowania, gdzie jako też ścisłego przestrzegania zatwierdzo-właściciel kamieniczki piętrowej C w linii nych przez Wydział krajowy planów regu-L— K od sąsiada dał w piętrze i parterze po lacyjnych miast, nie zrobiło się nic i dalej kilka okien!    prawie nic się nie robi!

Bo kiedyż Powiat, Wydział krajowy, dowiaduje się, że ten, średnią 24 m wynoszący szerokość pryncypalnej ulicy zwęził do 8-śmiu metrów?, że ów przy stawianiu piętrowej kamienicy zrobił sobie 40 cm szerokie podwórko, z którego czerpie światło i powietrze?

Wobec braku odnośnej kontroli, Wydział powiatowy i Wydział krajowy dowiadują się tylko wtedy, gdy strona prywatna: sąsiad, wniesie re k ur s!

Ponieważ zaś właściciele innych ruder, aby wyzyskać jak najkorzystniej swoje place budowlane, potworzą przy przebudowie — najprawdopodobniej w sposób zaznaczony na planie kreskami — parami wspólne podwórza i pobudują również piętrówki, kamieniczka piętrowa C będzie czerpać powietrze i światło z około 40 cm szerokiego podwórza, bo właściciel rudery 6r, przesunie przy nowej budowie — piętrową graniczną ścianę: m—n ku zachodowi, jeszcze o połowę swojego „miedzucha“ t. j. o 60 cm.

Stąd i Zwierzchności gminne wydadzą konsens na najhorendalniejszą budowę,... na najniewłaściwszy podział i zabudowanie parceli, jeżeli tylko pewne są zezwolenia sąsiadów, a tern samem, że nie będzie rekursu!; to jest przeważnie dla tej pierwszej władzy miarodajne!

Zresztą nieświadomość, nieumiejętność możności dobrego załatwienia sprawy, która tu w znacznej części wypadków ma miejsce,— niezrozumienie samej ustawy, a tern mniej jej ducha, — wprawdzie według prawa nieu-walnia od odpowiedzialności prawnej, ale znowu według naszej społecznej etyki: nieświadomość złego, nie robi grzechu!

I tu moralną odpowiedzialność za złe stosowanie ustaw budowlanych muszą przyjąć wyższe władze, które wydawszy ustawę, powinny pouczać, żądać, kontrolować, a potem dopiero za rozmyślne nadużycia pociągać do odpowiedzialności!

A pośpiech w zasadniczej zmianie postępowania przy wydawaniu konsensów budowlanych, jest ogromnie wskazany, bo z powodu coraz większego braku i drożyzny drzewa, tudzież z powodu uchwał Rad gminnych: budowania w śródmieściu tylko domów murowanych,— jeżeli zasadnicza reforma wczas nie przyjdzie, sprawy budowlane i regulacya naszych miasteczek tak się zabagnią, że nie dadzą się naprawić — bez kosztownego walenia murów łych dzielnic w ym p ożar z e!

Podobne błędy w każdem miasteczku, — mimo ustaw i wydawania konsensów — mnożą się w dziesiątki.

Odpowie ktoś: Ależ to przecie w każdej dziedzinie życia społecznego, w hygienie naszych miasteczek, w szkolnictwie, choćby w pokrewnej dziedzinie: budowy i konser-wacyi dróg i kolei znajdziesz również niedomagania. błędy i nadużycia, — bo nawet kasyerzy, na których wybiera się przecież ludzi o znanej nieposzlakowanej wartości, tu i ówdzie nadużyli zaufania!... Zgoda!,..

Ale w tych innych dykasteryach — przez peryodyczną kontrolę — znam przynajmniej każdoczesny stan rzeczy: wahania się naprzód i wstecz; — stąd mam możność zapobiegania i przez odpowiednie zarządzenia, przeciwdziałania epidemii nadużyć!

Kontrola zresztą przypomina ludziom odpowiedzialność, ho nie wszyscy spełniają swoje obowiązki uczciwie, z etycznych pobudek.

Dla hygieny miasteczka jest najpierw lekarz miejski, względnie okręgowy, następnie fizyk powiatowy i t. d.... wreszcie pro-tomedyk, który jak sam widziałem, od czasu do czasu osobiście lustruje miasta.

ca-

nawet po żywioło-

Dla każdej gminy, gdzie istnieją Kółka rolnicze, Kasy reitfeizenowskie, istnieją krajowi instruktorzy, lustratorzy, ba nawet jak bronić od ognia pouczają wędrowni nauczyciele, a wiedzę zawodową straży pożarnej miasteczek i wsi naszych i sprawność ich sikawek kontrolują peryodycznie fachowcy!

Tylko do stosowania w czynie ustawy budowlanej, propagowania znajomości jej,

wi-

k r aj owe

w tym kierunku wyszko-w 1 ec i e sporządzaliby p 1 an y

pery odycznie, referenci-

z gruntu

przypiera północno-wschod-

Chłop nasz, mieszczanin, jest pod względem budownictwa, zmiany na .jego podwórzu, strasznie konserwatywny, ale jak w dobroć zmiany uwierzy, staje się propagatorem, a nawet przesadnym zwolennikiem sprawy.

Niechętnie i pod przymusem tylko opuszczał kurne chaty, a dziś stawia wysokie izby, daje rozmiary drzwi i okien ponad wymaganą ustawowo cyfrę.

Tak samo do ścisłego wykonywania ustawy budowlanej i stosowania się do obowiązującego planu regulacyjnego, winno się zmuszać, a już nawet to samo pokolenie — widząc dobrocz3mne skutki zarządzeń, samo współdziałać zacznie.

Przykład tego mamy na miasteczkach odbudowujących się po pożarze, z współudziałem delegowanego inżyniera, gdzie — po żywiołowej katastrofie pożaru — odrazu w rok, dwa, powstaje w oczach mieszkańców regularne, szeroko-uliczne, świetlne, nowe-miasto, a powstaje z żywym współudziałem i widoczną naoczną pracą inżyniera, posługującego się sporządzonym przy ich współudziale, z nimi przedyskutowanym planem regulacyjnym!

Stąd widać chęć u takiego miasteczka dalszej akcyi w myśl planu regulacyjnego, stąd ustawicznie prośby do Wydziału krajowego o dalszą, przynajmniej chwilową pomoc dla zapoczątkowania nowej ulicy, we wskazanej w planie regulacyjnym niwelecie.

W i ęc wniosek:

D o p o k ą d miasteczko każde, 1 u b dwa, trzy razem, nie ma inżyniera, czy budowniczego o dp o wiedzial-neg o, j a k w y ż ej po w i e d z i a n o, ni en utworzyć Wydział krajowy — na ten czas przejściowy: biuro regulacyjne miast, którego in-ży n i e r zy leni,

regulacyjne, a w z i m i e jako instruktorzy pouczali w miasteczkach ewentualnie wsiach, Magistraty, Zwierzchności gminne, komisye blido wlane: objaśniali ustawę budo-w laną i wskaż y w ali programowe (n a wet w braku jeszcze s z c z e g ó ł o-wego planu regulacyjnego) — zabu-d o w y w a nie się (m u r o w an i e) m i a-s t e c z k a. W y konywanie zaś u s t a w y budowlanej, ścisłe trzymanie się zatwierdzonych przez Wydział kra-j owy, obowiązujących już planów regulacyj ny c h, ko ntro 1 uj ą — prócz tego -t e ch n i cy.

Wprowadzenie w czyn powyższego wniosku, poprawiłoby — sądzę omawiane sprawy, a tern samem przerwało dotychczasowy chaos.

Ten cały dotychczasowy chaos, mądrzejsze Zwierzchności gminne widzą, mniej roztropne nie widzą wogóle nic i dlatego — w dotychczasowych warunkach, ani tamte, ani te — nie spieszą się ze sporządzeniem planu regulacyjnego, do którego obowiązuje § 19. ustawy budowlanej z dnia 15. kwietnia 1907 r. dz. u. kr. nr. 56., który coraz częściej przypominają urgensy Wydziału krajowego!

I ja nie dziwię się temu, bo jak stoją sprawy dzisiaj — plan taki regulacyjny, co do spadków, rozszerzenia, sprostowania ulic, kreowania nowych ulic i placów, — prawie nieznacznie, bez efektu może tylko poprawić istniejący stan rzeczy, jaki dała sama natura i nieraz setki lat ustaliły. Na racyonalne naprawienie złego, — nieraz małej partyi w planie — całe dziesiątki lat czekać trzeba, w którym to czasie, coraz to nowe trudności, coraz to będą komplikować sprawę.

Żeby być zrozumianym, pozwolę sobie wziąć znowu przykład z kraj u :

W Przemyślanach do części spalonej — (na załączonym nr. 2 rys. literami a, b, c, <7, e oznaczonej) nia połać rynku: /z, g, /, k: kamienice murowane, k, j, /, c: domki drewniane.

Linie regulacjne spalonej części sięgają już i tu, tnąc p. b. 147/2 i p. b. 147.

Sama linia regulacyjna głupstwo : można postawić w narożu przy „c“ i przy studni w miejscu n. p. „/“ granitowe choćby kamienie, no i te doczekają się wymarcia tych drewnianych domów.

' Rajcy miejscy, zwyczajnie z ojca na syna, zresztą tradycyą mogą wiedzieć, że fronty przyszłych murowanych domów, mają leżeć w linii c—/“ i jeżeli burmistrza (często przychodniego: doktora, rejenta) zechcą objaśnić, a ten zechce, to linia c—f przy odbudowie domu na p. b. 147, zachowana być może.

gowej!

Ale i w danym (łatwym przypadku), powstaje trudność: parcela bowiem 147 w katastrze cała, a w hipotece idealnie rozdzielona między:

a)    Kreindlę Honig ¹/₂;

b)    Markusa Kupferschmida V₄;

c)    Esterę Kupferschmid V₄, w naturze tworzy dwa oddzielne domy, z których dom bliżej rynku zajmuje Honigową, a dalszy od rynku Kupferschmidowie.

Załóżmy, że idealni wspólnicy, rozdzielili się także katastralnie, a mogą, bo na p. b. 147 stoją dwa oddzielne domy.

DomKupferschmidów przyjmijmy, że jest a i w trybunale administracyjnym przegrają sprawę, to proszę mi powiedzieć; kto ma Kupferschmidom zapłacić za ten plac?

Odpowiedź : Gmina kupi go dla Honi-

Ale Honigową mogłaby mieć dom nowo zmurowany: 100 lat na niego czekać, kapitał dajmy na to 1000 koron — (bo tak każą sobie płacić nawet takie małe place) — 100 lat bez procentu, a takich interesów, energiczna, znająca ducha ustawy Zwierzchność gminna — (mająca już dajmy na to odpowiedzialnego przed Wydziałem krajowym inżyniera miejskiego) — taka Zwierzchność

IV

pppi

Äj

/77**AXiM i-i V rv S<‘*™r \    ’•"•>’ y«

7t«:    |

Vji |

1 U

Ir

J-

. v) • 1-v

-n<-

"//

li

•.

"r i'

ii/t-u.cuyjizLj

uf-i'ti SP-nn-n-yitoniJ

Poolxi odka.

rV*

IO 5 Q kMt4w*l

10

■1

§j

~~1

rri

s_____

rs

Si

TT

gorszy i gdy ci po pewnym czasie, zamienić go będą chcieli na murowany, to przypuśćmy, że gmina każe im postawić nowy dom we froncie linii regulacyjnej, to sprawa mimo to się bagni, bo powstał dom dziwoląg, a w dodatku murowany

Przypuśćmy w danym wypadku, mądrzejszego, patrzącego dalej burmistrza, który nie da Kupferschmidom zupełnie konsensu, twierdząc, że to za mała w głąb parcela na racyonalne zabudowanie się, przypuśćmy, że petenci nie znajdą dróg do uzyskania konsensu, nawet za innego burmistrza, nawet rekurując przez wszystkie instancye, gminna nie może, ale musi mieć przez długi szereg lat, bo może z górą pół wieku, co chwila taki, długie lata nierentujący się interes !

Która gmina zechce, która choćby chciała będzie mogła pozwolić sobie na te w krocie tysięcy mogące iść wkłady?!

Ale Kupferschmidowie — zmieńmy założenie, — przegrawszy we wszystkich in-stancyach, chcąc dokuczyć całej regulacyi, tak się zawzięli, że nie chcą gminie sprzedać owej pozostającej im resztki między linią regulacyjną, a Honigową: niech darmo plac stoi, będą uprawiać, a do Honigowej — „ich

żące parcele ność jakiejś skróconej ekspropryacyi!

Przypuszczamy, że gmina ma pieniądze i w czasie niszczenia poszczególnych tych domów drewnianych, skupiła opróżnione grunta! 1 teraz musi czekać, aż Markusowi Sparerowi (p. b. 145) właścicielowi dwóch — zupełnie murami ogniowymi oddzielonych — kamienic, bez najmniejszych podwórzy, zacznie się walić murowana kamienica — weźmy łatwiejszy przypadek: od rynku.

ta dalsza

wroga“ — niech nie przyjedzie. T niema na to rady!

Obecna ustawa ekspropryacyjna jest tak co do tych przypadków niewyraźna, że na lU-sięciu komisarzy-prawników, może jeden zrozumie rzecz i da się przekonać, że ekspro-pryacya rozciąga się też poza linię regulacyjną i na ten niebudowlany, a do racjonalnej uprawy niezdatny kawałek; dziewięciu zrozumieć nie chce, interpretuje gołą grę słów w paragrafach i pozostawia właścicielowi wązki taki pasek od frontu, przez co ten, lata całe może być niezabudowany i utrudniać sąsiadowi, jak tu Honigowej, pobudowania się od frontu.

Więc znowu wniosek:

W y s p e c y a 1 iz o w a ć i j as n o postawić ustawę wywłaszczającą i dla tych celów, podając minimum obu wymiarów mogącej się zabudować jeszcze parceli (75 m minim u m front; głębokość minimum 12 m: 9 — 10 m na budynek, ad — 2 m n a podwórze).

Na mniejsze zaś, choćby we froncie le-w mieście — winna być moż-

Bo na takie zawiłe, pełne formalistyki postępowanie jak obecnie, znowu Honigowa, chcąc się stawiać, nie będzie się mogła doczekać i prędzej znajdzie drogę do uzyskania konsensu na dom murowany na swojej parceli, niż się doczeka możności stawiania przy froncie.

Nie chcę dalszemi — możliwemi w praktyce — kombinacyami męczyć umysłu cierpliwych słuchaczy, tern bardziej, że chcę prosić o uwagę w dalszym ciągu rozumowania!

Tyle kłopotów możliwych, mogą dać dwa obok siebie niewinnie stojące domki drewniane i to bez związku do całości! A ileż dopiero przeróżnych kombinacyi, wybiegów, warcholstwa sąsiadów, da regulowanie całej tej partyi: c, h, g, f jakby to inżynier sporządzający plan regulacyjny chciał widzieć ?

Kto mi w dziesiątkach lat — bez inżyniera miejskiego — dopilnuje tak postanowionej regulacyi, a nie inaczej ?

Ale postawmy program dla tej partyi: c—h—g—f:

Sytuacya, szczupłość bloku budowlanego, średnio 45 ni szerokiego (g—f), nie zezwalają na środkową ulicę równoległą do: g—h. Frontowe więc kamienice od rynku (zmodyfikowane) zostawiamy, a tylne murowane, kiedyś w dziesiątkach lat po zwaleniu się ich, przesuniemy do linii frontowej : f—c. Na ich gruzach i części wolnego placu gminnego: j—k, potworzymy odpowiednie parami biegnące podwórza dla kamienic od rynku i nowo pobudowanych we froncie f—c.

W myśl więc takiego programu, zaznaczam w planie regulacyjnym i uchwałach: tych sześć domków drewnianych „do wymarcia“ !

Wtedy Sparer, nie dostaje konsensu na nowy budynek na tern samem miejscu, tylko nabywszy od gminy p. b. 147, na niej i na przegradzającym go placu, buduje nową kamienicę we wschodnim froncie, a grunt z pod zdemolowanego domu dzieli na 2 podwórza, jedno dla nowo postawionej kamienicy, a drugie dla starej od rynku!

Gorsza zaraz wypadłaby kombinacya, gdyby temu Markusowi Sparerowi zwaliła się najpierw ta od rynku frontowa kamienica, lub gdy takie dwie przytykające do siebie bez podwórzy kamienice — (jak obok na planie) — należą niechby tylko do dwóch różnych właścicieli!

Dodać tu zaraz muszę, że zupełna pewność przeprowadzenia założonego powyżej programu, byłaby dopiero wtedy, gdy zmieniona ustawa wywłaszczająca, — określająca minimum dla parceli budowlanej frontowej, — da możność wywłaszczenia — (dla poparcia planu regulacyjnego (programu), uchwalonego przez gminę i zatwierdzonego przez wyższe władze) — także środkowej, ale bez frontu, choćby nawet większej parceli (jak tu p. b. 148/1)!

sz e

(i to przedewszystkiem w kry-

sacyjną,

wypisać się w ustawach budowlanych, boć to dla użytku nie techników,—to już przy uzupełnieniu obecnie obowiązujących ustaw, — jak wyżej omówiono w takiem spalonem mieście!

Odpadają tu skrupuły ze spadkami, a właściwie z nasypami i wykopami; do bezładnie — w środku większych bloków budowlanych — położonych placów bez frontu, można dojść nowo kreowanemi ulicami, ostatecznie łatwiej tu przeprowadzić komasacyę bloku, a już co najważniejsze, że mniej pieniactwa, każdy do zgody skorszy, bo inaczej nie buduje, a na rekursy czasu niema! Mówię to z praktyki!

W pięciu miastach przezemnie regulowanych, nie mieliśmy — (z wyjątkiem re-kursów przeciw której z ulic, celem uchro-

Ustawę przypuśćmy mamy, Kreindlę więc Honig (1), czy Pfeffera (3) wywłaszczyć też możemy, ale tymczasem Pfeffer „nie w ciemię bity“ nim mu się dach ze starości zawali, kupuje cichaczem dom Altmana (4), Grossmana (5) i Teicha (6).

Domy te wszystkie wraz z jego w czasie — niszczeją, a on w sumie ma przy froncie teraz sam 15 X 15 = 225 m², pięknej parceli budowlanej!

Cóż z naszym programem zrobienia podwórzy w środku bloku ? Zaradzi się i w tym wypadku, że będzie znowu możność przeprowadzenia raz uchwalonego i zatwierdzonego planu regulacyjnego, ze względu na racyonalne zabudowanie się danej party i, to interesowani, nowe obejście wymyślą!

A ileżby to znowu szykan, niszczenia jednostek, robienia interesów, pociągnąć mogło za sobą postawienie takich jak wyżej programów !

Błędne koło więc przy tworzeniu ustaw; nad tern wszystkiem winni się dobrze ustawodawcy, — z silną pomocą techników — zastanowić, aby w przykładach jak wyżej dać możność poruszania się technikowi.

Tymi częścią w praktyce zaobserwowanymi, a zawsze jednak możliwymi przykładami, chciałem wykazać, że plan regulacyjny, takiego wiekami bezładnie zabudowanego miasteczka- bez pożaru — jest tak, jak niemożliwy; bo pominąwszy już — (twierdzę n a j w aż n iej-zadanie re g u 1 a c y i miasta): — racyonalne, programowe pod względem ogniowym, sanitarnym, także ze względu na sąsiada korzystne zabudowanie się bloków, pominąwszy to wszystko najważniejsze, popatrzmy na ten widoczny dla oka efekt, jaki winien dać plan regulacyjny!

Pominę sprostowanie i rozszerzenie ulic, na które — bez pożaru — 100 lat trzebaby czekać, ale wezmę zmniejszenie nieraz napotykanych: 8-śmio, 9-cio, 10-cio %-towych spadków, dość częstych nawet na bardzo ruchliwych arteryach!

Nie przy nadzwyczajnych polepszeniach spadku, ale już przy przejściu z 8% na 6%, mogą przyjść 1V₂ metrowe nasypy, a 1 metrowe wykopy; w niespalonem mieście jedni dziesiątki lat będą chodzić do nowo postawionych, w nowej niwelecie domów po 1V2 metra wysokich prowizorycznych schodach, a drudzy po takichże — (wyciętych chyba w chodniku) — schodach na dół.

Bo przecież gościńca nie można dotąd rekonstruować, dopokąd przynajmniej znaczną część

teryach stojących) domów nie przebuduje się do nowej niwelety.

Weźmy tylko 05 m nasypu, to i ten — (ze względu na założone zwykle w terenie podłogi domów) — może się okazać niewykonalnym!

Tak więc dopiero pożar — to „w nieszczęściu szczęście“ dla naszych miasteczek, może dopiero dać racyonalny plan regulacyjny nie tylko prostych, szerokich świetlnych ulic, ale co najważniejsze i racy o na ln eg o zabudowania się pod każdym względem poszczególnych bloków budowlanych.

1 tylko troszkę dać — ustawowo — władzy regulującemu inżynierowi¹), troszkę rozszerzyć, wyspecyalizować ustawę o wywłaszczeniu, stworzyć ad hoc ustawę koma-wyraźniej, a nie tak lakonicznie da się dużo zrobić

‘) Jak obecnie rzeczy stoją, to delegowany do regulacyi spalonego miasta inżynier, ma tylko głos doradczy, z którym, szczególnie przy wydawaniu konsensu, Zwierzchność gminna nie potrzebuje się zupełnie liczyć. Dużo sprytu, energii, znajomości duszy chłopa i żyda trzeba mieć, aby przy takim stanie rzeczy ująć kierownictwo wszystkiego w swoje ręce.

niema swojej parceli od zajęcia, które to rekursy wycofano prawie wszystkie) — re-kursu budowlanego już do 2-giej instancyi;— największych pieniaczy, godzi się polubownie!

Nowella do ustawy komasacyj-nej t. j. ustawowa możebność skomasowania i mniejszych bloków budowlanych w danej gminie, jest może najważniejsza, bo najpotrzebniejsza ze wszystkiego!

Dotąd radzę sobie w wypadkach takiego koniecznego skomasowania, zapisem wszystkich interesowanych na sąd polubowny, rozumie się naprzód, że na mający się w następstwie wygotować plan komasacyjny, e-wentualnie przesunięcie z jednego miejsca, na inne, podpisani godzą się bez odwołania!...

Jest to w takiem miasteczku dla obcego człowieka trudna rzecz tak sprawą pokierować, aby podpisani nie mogli w następstwie znaleźć wybiegu!

Jeden „drobinowy“ właściciel, bo posiada-

8316 tą

część¹) całej realności, n. p. małoletni, w Ameryce, nie wzięty na papier, wyszukany w następstwie przez niezadowolonych z koma-sacyi współwłaścicieli, najzwyklejszem „prowizoryum“ — (mimo, 8309 8316

dawszy podpisy, urzędownie nie remonstru-ją) — wali całą mozolnie przemedytowaną pracę! — I niema na to rady!

jący „idealnie“

że posiadający

v*fe

Gdyby ten drobinowy właściciel, chciał wyzyskać współwłaścicieli i psuł sprawę dla nich korzystną, to ci mają radę : wystawiają całą realność na licytacyę, ściągnie się V₂ roku, rok, a swojego dopną, bo kupią taką drobinę; — właściciel jej w porozumieniu z resztą bruździć może i do koma-sacyi niedopuścić.

A ot weźmy nasz przykład na załączonym rys. (nr. 2):

Przyjmuję, że blok c, /’ g, h zupełnie jest spalony i wszystkie pozostałe mury tylko do rozebrania!

Wszyscy na sąd polubowny dla skomasowania prawdopodobnie zgodzą się, z wyjątkiem Tennenbaumo-wej właścicielki p. b. 144/4, bo ta wie, że takiej parceli budowlanej nie zostawi się przy rynku; — może dostać 15—20 razy większą parcelę budowlaną na gminnym placu przy c, czy /', ale ona z tego sklepu w rynku żyła, więc na sąd polubowny dobrowolnie się nie zgodzi i cała sprawa upadnie!

Plan taki polubownego skomasowania większej partyi udało mi się przeprowadzić między innemi także i w Brzesku.

Rysunek nr. 3 uwidocznia jak było (u-liczka kręta a, b, c, d, e i parcele z nią związane), a jak jest (nowo pobudowane kamienice zaznaczono kreskowaniem) i przedstawia dosadnie korzyści!

UuHxat*. ■ Cyfry t*>    / ] ęrnrucu tyi n tnn&Mtxjot, her.lt Kaiwti.ft(*>(.*}•

lonni&tiKiortj fie ikciiuMouJcfttu fnm>\ctum4 i c fturcttt, na / Xitf. ttn<jnrt<*iif •

,    ; v    ___--    [ J r\<nftiiotnO. ä

JBtzeiHtJ.

*.*ł

** m

Hi!

o.

/v # Xv

/ «vn

»<

J-T M.,4:

rv>i X-

XTff

PoducdkoL:

sp

j»

,H

H-

mt,

C>ift

f—r~t'

y.(9

<»<■/(

ÄH,S'

;ur

jrt

ćfłcMi jiftumtjjiiy fuzrtyi rKonuUOittmml

w

JBntt-Ku

1ö

U--

t. j. prawie całość,

l) Parodya!... rzeczywiście w hipotece w Leżajsku widziałem takie idealne części w wykazie zaś Lwh 36 na całość sumowały się ułamki nawet

w rodzaju:

371

616,656 •

H?

'7 'in 7

^{-7

Tf

c9Ló: ]?f?)

Zniesiono więc do założenia się miasta diagonalnie biegnącą krętą wązką uliczkę: a, b, c, d, e, którą zastępują w ogólnie regulacyjnym planie nowo potworzone ulice. Specyalnie już przy projektowaniu pla-(dla obdzielenia fron-

nu komasacyjnego tern wszystkich na zapis polubownej koma-

n ale żało by

gdzie przez obcięcie,

sacyi, między liniami A, B, C, D, £, F wziętych właścicieli) — musiano dodatkowo utworzyć przecznicę G—H; musiano — (po całej długiej historyi kłopotliwych petrakta-cyi) — kupić od mieszczanina (!) p. gr. 226, gdyż ten na zapis polubowny nie przystał.

Z komasacyi byli wszyscy zadowoleni!; gmina nie miała już kłopotu z wykupnem pod ulicę p. b. 150/1, 150/2, 345, 167 i t. d., bo właściciele tych parcel otrzymali w planie komasacyjnym nowo potworzone parć. bud. nr. 1, 2, 3, 5 i t. d.; resztując}mii parć. budowl. nr. 14, 15 i 16. obdzieliła gmina wydziedziczonych w innej części miasta.

Z sytuacyi pierwotnej na Rys. 3 przedstawionej, widać chyba dosadnie, że pobudowanie się sąsiadów do nowo obowiązujących linii regulacyjnych, możliwe było tylko przez komasacyę!

Więc nowy wniosek:

Postarać się koniecznie o no-wellę do obowiązującej ustawy körn asa cyjn ej, któraby dawała ustawową możność zmuszenia mniejszości do przymusowego skomasowania poszczególnych — (ograniczonych dookoła ulicami, więc stanowiących dla siebie pewną organiczną całość) — bloków budowlanych.

Jasne więc chyba, że energiczną, planową akcyę winny władze krajowe podejmować przede wszyst-kiem w spało nem mieście i tej następnie nie spuszczać już z oka.

Tu powiną powstać akcya w tej sprawie na szerszą skalę!: całe krajowe biuro regulacyjne i milionowe bezprocentowe fundusze, gdyż to co rząd tu i ówdzie kapnie, jest prawie ni-czem.

Ujmuje się wody, rzeki, które robią szkody tylko materyalne, a nie dopatruje się doniosłości złego, które wprost godzi w egzy-stencye ludzkie!

Proszę cierpliwie spojrzeć na dołączoną sytuacyę (Rys. nr. 2) na dom Chaima Alt-mana (4)! Widziałem z ulicy po dachach, że tam w środku stoi osobny dom i dłuższy czas nie wiedziałem, którędy tam dostać się do środka, bo z dostępnej od północy strony, niema drzwi; dopiero przewodnik przeprowadził mnie sienią Pfefferów (3) do tej istnej nory.

To mały okaz, a takich w Galicyi: milion ! To też nie dziw, że w tych dzielnicach jednej rumianej twarzy, nawet u dziecka nie widać, a starsi zdają się być wszyscy gruż-liczniL. Kraj winien i tę zapoznaną sprawę ująć w swoje ręce!

W samej zaś ustawie budowlanej — (przechodzę pobieżnie tylko ustawę dla 154 większych miasteczek) wprowadzić choćby następujące uzupełnienia!

W paragrafach :

„Linia regulacyjna i poziom“

...„wyjednanie sobie u Zwierzchności gminnej — oznaczenia linii regulacyjnej i poziomu“, winno dotyczyć nie tylko, jak w tym §-fie: „nowych budynków“, ale i starych gruntowniej się rekonstruujących — (n. p. po pożarze) czy powiększenie budynku, może już i nowo zrekonstruowany dom stanąć w linii regulacyjnej, a przez podniesienie, czy obniżenie podłóg i t. d. stanie tern samem w poziomie zmienionej niwelety.

§ 6.

„Wywłaszczenie“

...ową „część gruntu“, którą „właściciel winien odstąpić za wynagrodzeniem mającemu się z budowlą przysunąć do linii regulacyjnej“, należałoby „ową część“, bliżej określić cyfrowo (wymiarami), aby uniknąć nieporozumienia.

Dodać tu osobno ustępy streszczone u mnie w konkluzyach:

aj na stronicy: 5-tej referatu wywłaszczenie miedzucha, serwitutu światła i t. d. :

b)    na stronicy :    6-tej... zmiana parcel

sąsiadów, n. p. z kątów bardzo ostrych, na zbliżone do prostych i t. d.;

c)    na stronicy : 22-iej... dopuszczalność wywłaszczenia środkowej, nie mającej frontu parceli budowlanej, czy gruntowej, gdy tego wymaga program planu regulacyjnego, dla danego bloku.

chyba drukarski

może podzielić

(po ustaleniu

u re-

§ 8.

„Komisyjne badanie planów“

...zagwarantować wpływ na tok łych bardzo ważnych spraw delegowanemu do odbudowy miasta — (n. p. po pożarze i — przez władzę wyższą inżynierowi, że ten „eo ipso“, jest członkiem komisy i, której czynność określają paragraf 8-my i następne, ma tu decydujący głos i ewentualne : „veto“.

§ 18.

„Zabudowanie znaczniejszego obszaru“

...umieścić ustęp, że b u d u j ą c y nowy d o m na parceli gruntowej, lub na parceli budowlanej, ale do frontu nowo tworzącej się ulicy, winien część z tych parcel¹), któreby przypadały pod tworzącą się, lub w przyszłości mającą się utworzyć ulicę,... odstąpić darmo.

§ 35.

„Kominy“

...należałoby w tej i w innych ustawach budowlanych poprawić błąd — by „wszelkie drzewo“ było „najmniej o 15 cm oddalone od zewnętrznego o b w o d u korni n a, zamiast, jak w ustawach od wewnętrznego.

§ 49.

„Mur ogniochronny“

...wstawić, że grubość tego muru musi wynosić 30 cm, t. j. długość jednej cegły.

§ 56.

„Budynki przy ulicach i placach publicznych“

...jaśniej tu traktować owo ogniochronne zwarte zabudowanie przy froncie. Czy w przyczółkowej ścianie, od której do granicy, czy ściany sąsiada pozostawiono ustawowo wymaganą 6-ścio metrową wolną przestrzeń, mogą być drzwi, czy okna, winno być dokładnie powiedziane.

') Wielka lu trudność rzeczowego ujęcia sprawy, bo właściciel znowu — zanim przystąpi do zgłoszenia o konsens na budowę przedtem w katastrze daną parcelę na mniejsze parcele budowlane.

Sądzę, że — choćby tylko ze względów ogniowych — nie! Drzwi wybije właściciel wtedy, gdy tu dostawi pokój i tem samem przerwany front wypełni. Tak samo taki przyczółek winien się kończyć: murem ognio-chronnym (a nie okapem).

Tak samo brak cyfry co do odstępu okien oficyn jednej realności, od oficyn drugiej realności — (muru ogniochron-nego, ewentualnie też frontu) — przy takich bardzo wązkich parcelach sąsiadów, daje w praktyce wiele dowolności urągającej hy-gienie i bezpieczeństwu od ognia.

§ 59.

„Chodniki“

...paragrafem tym objąć i nowe chodniki w zrekonstruować mającej się ulicy, ewentualnie w nowotworzącej się ulicy. Dodać, że kwotę przypadającą według ilości m² mającego ułożyć się chodnika przed frontem budującego, może cyfr przez Radę gminną co do szerokości chodnika i kosztu 1 m²) — Zwierzchność gminna kazać składać na swoje ręce!

Pożądanem byłoby przy takich ustawach budowlanych — dla oryentacyi Zwierzchności gminnej — dodać parę charakterystycznych typów zabudowań w różnych przypadkach, na których szkicowo (rysunkiem) wykazać, gdzie mogą być okna, drzwi, a gdzie winien być zwarty mur z murem ognio-chronnym, bez żadnych otworów, z której strony skąp, a z której mur ognio-chronny.

Wszystko to szematycznie — w różnych kombinacyach — na rysunkach zaznaczone, objaśniałoby laikom wiele rzeczy, których wyczytać z paragrafów nie są w stanie.

Poprawki powyższe, wciągnąć analogicznie i w ustawę dla 29 miast większych, a po części także miasteczek i wsi.

Zbyt może obrazowo traktowałem te sprawy, ale: wiernie, tak, jak się je w praktyce spotyka; — pewną dorywczość referatu, nieścisłe może ^pogrupowanie przed-miotu₅ niech usprawiedliwi brak czasu ferenta, który widząc nadarzającą się sposobność dyskusyi nad tak żywotną, ważną sprawą, jak regulacya miast naszych, pozwala sobie dołączyć swoje skromne uwagi bo chciałby regulacyę tę zrobić aktualną — widzieć ją w czynie, a nie jak się to mówi na papierze t. j. w ustawach, urgensach władz wyższych do niższych i sumitowaniu się i spraszaniu niższych do wyższych, bo to wszystko jest przeważnie: załatwianiem „kawałków” !

Wyzyskanie tej nadarzającej się obecnej sposobności, usprawiedliwione jest tern bardziej, że w Zjeżdzie biorą udział technicy wszystkich zaborów, analogia więc poruszonych tu spraw w innych dzielnicach Polski, może niejedną naprawę ułatwić.

ANDRZEJ KŁECZEK.

Rozszerzenie Krakowa.

Powodami najważniejszymi rozszerzenia się miasta Krakowa byłyby następujące :

jakich

Wskutek długoletnich starań zarząd miasta uzyskuje w roku 1907 przełożenie tej linii po stronie zachodniej, która się przesuwa poza klasztor Norbertanek, biegnie na północ pod kopiec Kościuszki a stąd równolegle koło drogi Łobzów-Zwierzyniec poza szkołę kadecką i koszary konnicy na północy, poza dworcem zestawczym, łącząc się ze starą linią w bastyonie Nr. IV. a.

1) Kraków zamknięty naokoło linią obronną, przestrzeniami obłożonemi zakazem budowy i „rewersami demolacyjnymi“ w ostatnich 25-u latach zaczął zdradzać objawy zastoju w swoim pochodzie gospodarczym.

2) Przedmieścia, podlegające admini-stracyi okolicznych Bad powiatowych, wzrastały co do ludności kosztem Krakowa, zabudowując się przytem zupełnie dowolnie, co mogło wstrzymać na dłuższe lata prawidłowe rozbudowanie się przyszłych dzielnic miasta.

3)    Nadzwyczaj gęste zaludnienie miasta, bo wynoszące około 16.000 mieszkańców na 1 km.³, stąd wynikła nadzwyczajna drożyzna mieszkań i zatem idąca dążność ludności i zakładów przemysłowych do wy-chodźctwa na zewnątrz.

4)    Przystąpienie c. k. Bządu do spełnienia oddawna się miastu należących budowli kulturalno-zdrowotnych jak: przełożenie ujścia Rudawy, ochrony miasta od powodzi, budowy głównych kanałów zbiorczych, budowy wielu zakładów publicznych, już to budowli przedsiębiorczych, jak: rozszerzenie dworca towarowego, zestawczego i osobowego, uspławnienie Wisły i budowy mostu trzeciego na Wiśle.

Budowle te podejmowane wszystkie dla miasta Krakowa nie mogły być wykonane na obszarach gmin obcych — jak tylko administracyjnie należących do tego miasta — można je bowiem wyraźnie nazwać odszkodowaniem za długoletnie krzywdy Kraków doznał, doznaje i doznawać będzie, dopóki zostanie twierdzą.

5)    Brak gruntów gminnych niezbędnie potrzebnych do prawidłowego prowadzenia gospodarstwa miejskiego i rozwikłania drożyzny mieszkaniowej.

6)    Wychodźctwo ludnośei wiejskiej do miasta jako środowiska życia nowoczesnego.

7)    Dzisiejszy sposób rozbudowywania się miast i zdrowotność mieszkań.

Pierwszym i najważniejszym warunkiem rozszerzenia się miasta Krakowa — było zniesienie linii obronnej. Położenie jej dotychczasowe zamykało szczupły obszar miasta, bo zaledwie wynoszący około 6 km.²; biegła ona od zachodu i północy równolegle około kolei obwodowej aż do drogi warszawskiej poza cmentarz — od wschodu zamknęła miasto prostą linią od końca ulicy Lubicz ku dworcowi grzegórzeckiemu nad Wisłą.

Miasto zyskuje nowy obszar wynoszący około 7 km.² a więc większy niż stary Kraków -nych“.

W tym wypadku poruszam tylko przygotowawcze prace w dziale inżynieryi miejskiej.

zwana

budownictwa

się na :

wolny od „rewersów demolacyj-

Dodać w tern miejscu wypada, że obszary zyskane w całej swej południowej części położone w dolinie Rudawy, jak błonia, tor wyścigowy, Park dra Jordana, Czarna Wieś, Nowa Wieś, aż ku młynówce królewskiej są podmokłe wodą gruntową 80 cm. pod terenem — będą zatem wymagały wielkich wkładów na swoje osuszenie i zamianę na tereny budowlane.

Grunta północne położone między doliną Sudoł u i Białuchy a linią ko lei północnej, najpiękniejsze, bo najwyższe, ze zwierciadłem wód gruntowych do 10 m. pod terenem, są na razie dla miasta stracone, bo jako leżące poza przesuniętą linią obronną, są obłożone nowym zakazem 1) udowy i „rewersami demolacyjnymi“.

Łącznie traktowana między c. k. Skarbem wojskowym a zarządem miasta sprawa zakupna starych fortów przychodzi w r. 1907 do skutku za okrągłą sumę 1,200.000 koron, przez co miasto nabywa w posiadanie 90 morgów t. zw. „gruntów pofortecznych“, które lukiem wprost przytykają do nowego miasta zwartym sposobem zabudowanego, a to począwszy od Wisły aż do hasty on u Nr. 3, który mimo swej nieczynności pozostaje nadal w ręku wojskowości.

W tymże samym roku c. k. Namiestnictwo rozpoczyna roboty nad przełożeniem ujścia Rudawy. Przełożenie to, to ochrona od ciągłych powodzi całej zachodniej części starego i nowego miasta, a pogłębienie i zasklepienie starego koryta — to możność odwodnienia tych dzielnic.

Równorzędnie c. k. Ministerstwo handlu, względnie c. k. Dyrekcya dróg wodnych w roku 1907 stawia na porządek dzienny uspławnienie Wisły pod Krakowem i budowę kolektorów obubrzeżnych.

Roboty rozpoczęto w roku 1909. Z tern i sprawami ściśle technicznie związaną budowę mostu Iii-go na Wiśle rozpoczyna równocześnie oddział drogowy c. k. Ministerstwa spraw wewnętrznych. Most III-ci stwarza nowe połączenie między jądrem miasta Krakowa — Podgórzem i szlakiem wielickim.

W tym czasie przechodzi Zarząd kolei północnej w ręce c. k. Rządu, który uznając szczupłość zakładów kolejowych przystępuje do rozbudowania dworca zestawczego i towarowego.

Sprawa obwałowania Wisły z powodu różnic w podstawach hydrotechnicznych przyjętych przez c. k. Władze a gminą miasta Krakowa doznaje dosyć długiej, ale może skutecznej dla dobra miasta odwłoki — wreszcie zdaje się, że tego roku ostatecznie załatwiona będzie.

Uwieńczeniem rzadkiej dla nas działalności gospodarczej c. k. Rządu miała być droga wodna. Przy tych wszystkich sprawach, któremi c. k. Rząd niejako spełniał swój udział w rozszerzeniu miasta, zastępcy Rady miejskiej, spełniali swoje obywatelskie obowiązki, pilnując zawsze stanowiska dobra przyszłego miasta i jego mieszkańców.

Ustawa z dnia 13. listopada 1909 włącza do Krakowa gminy Zakrzówek, Dębniki, Półwsie Zwierzynieckie, Zwierzyniec, Czarną Wieś, Nową Wieś, Krowodrzę, część Prądnika Białego, Czerwonego i Olszy do Białuchy, Grzegórzki i Piaski.

Rada miasta zdaje sobie sprawę z podjętego zadania i rozpoczyna pracę przygotowawczą we wszystkich kierunkach gospodarki mającego się rozszerzyć miasta.

Komisya Rady miejskiej, tak „Komisya gruntów pofortecznych“ rozpoczyna swoje prace z wiosną roku 1907.

Udziela potrzebnych kredytów i poleca oddziałowi inżynierskiemu miejskiego wykonać wszelkie przygotowawcze roboty potrzebne dla sporządzenia :

1)    planu regulacyjnego W. Krakowa,

2)    projektu kanalizacyi nowo mających się przyłączyć dzielnic i zarazem wykonać z tern związaną poprawę starej kanalizacyi miejskiej, której braki dawały się odczuwać w kierunku głębokości, pojemności i powiązania poszczególnych przewodów, celem umożliwienia jej płukania wodami młynówki.

Roboty te przygotowawcze rozpadły

połączeń,

na papierze sekcye

1)    założenie znaków ścisłej niwelacyi,

2)    przeprowadzenie niwelacyi znaków budowlanych w starem i nowem mieście,

3)    stachymetrowanie nowych obszarów,

4)    zdjęcie niwelacyjnych przekrojów po-przecznych i podłużnych istniejących ulic w mieście,

5)    zdjęcie całej istniejącej sieci kanałów w mieście pod względem przekroi, głębokości, pojemności i spadów,

6)    zdjęcie uzbrojenia sieci i bocznych

7)    zdjęcie piwnic,

8)    Wykonanie próbnych wierceń na całym obszarze W. Krakowa dla szczegółowego projektu kanalizacyi, poznania podglebia i stanu wód gruntowych.

Co do zdjęcia katastralnego, to Zarząd miasta jeszcze około roku 1901 zawarł kontrakt z Dyrekcyą skarbu i przy udziale w kosztach ze strony gminy m. Krakowa, biuro tryangulacyjne przy c. k. Ministerstwie handlu podjęło się zdjęcia katastralnego gmin przyległych i zamiany katastru miastowego ze skali 1:1440 na 1:1000.

Za udział w kosztach dostarczyło biuro to gminie miasta Krakowa kilku egzemplarzy zdjęć 1:1000 wraz ze szkicami polnymi, odpisami protokołów rzędnych, kątów i rysunków położenia punktów stałych.

Zdjęcie to Zarządowi miasta już w roku 1908 było oddane do użytku.

Prace przygotowawcze od 1) do 8) zostały rozpoczęte w połowie roku 1907, trwały przez cały rok 1908 i 1909 wraz z pracami biurowemi.

ad 1) Sieć niwelacyi ścisłej składa się z 40 znaków — poziom porównawczy związany z poziomem instytutu wojskowo-geo-graficznego we Wiedniu.

ad 2) Znaków budowlanych założono około 600 w odległości około 100 m. tak, żeby prowadzący budowę inżynier przy przenoszeniu wysokości do budowli uczynił to przy pomocy jednego stanowiska.

ad 3) Stachymetrowano około 12 km.2 terytoryów nowych, a to w granicach nowej linii obronnej, więcej bowiem przerzucić na papier zabroniła c. k. Dyrekcyą inży-nieryi wojskowej.

Warstwice wkreślono co 50 cm. Za podstawę do tachymetryi na polu posłużyły

stałe punkty założone przez biuro tryangu-lacyjne w Wiedniu tegoż biura 640/500.

Sekcya tachymetryczna kryje się z se-kcyą katastralną.

ad 4) Przekrój podłużny ulicy obejmuje 2 płaszczyzny pionowe przesunięte przez linię frontów domów, z podaniem szerokości każdej realności i niwelacyi trzech punktów — a to granic realności i wysokości progu — jako miarodajnych do zaprojektowania nowej nawierzchni ulicy.

Przekrój poprzeczny chwyta charakterystyczne punkty istniejącej nawierzchni a najważniejsze linie starych chodników.

ad 5) 6), 7). Najwięcej trudu i pracy spowodowało zdjęcie starej sieci kanałowej. Każdy bowiem przewód należało przejść, poznać jego konstrukcyę, materyał, stan i oznaczyć połączenia kanalizacyi domowej i uzbrojeń ulicznych.

Niwelacyę dna dokonywano w punktach włazów ulicznych, resztę przy pomocy łat i lihelli.

ad 8) Wierceń przy pomocy świdra belgijskiego wykonano około 240 na nowych obszarach.

Plan regulacyjny.

Równolegle do wspomnianych prac po zestawieniu planów dotyczących, zaraz przystąpiono do ogólnego projektu rozszerzenia miasta w skali 1:2880, nagliły bowiem do tego budowle c. k. Rządu — wobec których zastępcy Rady miasta musieli każdorazowo zająć stanowisko.

Przy ogólnem kreśleniu planu rozszerzenia miasta i oznaczaniu przwbliżonem wysokości ulic, okazało się, że bez zniesienia kolei obwodowej nie da się rozszerzyć miasta. O jakiemś znaczeniu tej kolei dla miasta niema i nie było mowy.

Rada miejska natychmiast poczyniła starania u władz centralnych, celem zniesienia tego wału 3—4 m. wysokiego, który zamykał miasto ze względów obronnych przez 27 lat.

Starania osiągnęły skutek dodatni z tern jednak, że dotyczące grunty, własność c. k. Skarbu wojskowego, gmina musi zakupić.

Pierwszy rzut oka na dołączoną kartę 1:10000 wskazuje przyszłe rozgrupowanie miasta.

istniejące

zdobny

Wawelu,

wody :

Obszary położone około dworca zesta-wczego i towarowego będą służyły dla dzielnicy handlowo-przemysłowej.

Wschód poniżej drogi do Mogiły aż do Wisły zamienia się już dzisiaj na dzielnicę większych fabryk. Przywołują tu fabrykantów stosunkowo tanie tereny, blizkość Wisły i linia kolejowa do Kocmyrzowa, z której łatwo rozszczepiać odgałęzienia kolejowe.

Zasiadła tu fabryka Zieleniewskiego — Wimmer ze swoją fabryką cegieł piaskowych — siadł Peterseim z fabryką wyrobów żelaznych i inni.

Zachód między Wisłą a koleją północną zajmie dzielnicę mieszkaniową, z błoniami i parkami w środku obok starego koryta Rudawy.

Niewielką część Dębnik i Zakrzówka aż do linii obronnej zajmie również dzielnica mieszkaniowa, zresztą już dziś prawie zabudowana

Pas kolei obwodowej od zachodu i od północy — od wschodu obecne forty — dają pełną możność założenia prawie równolegle do plant nowej ulicy obwodowej odpowiednio szerokiej.

Wały ochronne Wisły i Rudawy przemienić się muszą odpowiednio w szerokie bulwary nad Wisłą.

Drogi równoległe około dworca zestaw-czego i towarowego na północy drogi wojskowe, a to Łobzów-Zwierzyniec-Wisła-Dębniki-Podgórz dają drugi pierścień dróg obwodowych.

Drogi istniejące wypadowe jak szlak Grzegórzki-Mogilski -Warszawski - Prądnicki do Toń-Wrocławski-Krowoderski, aleja około Parku Jordana i Zwierzyniecki wraz ze wspomnianemi drogami obwodowemi i istniejącemi bocznemi drogami na nowych obszarach, dają nam wyraźny obraz przyszłego rozbudowania się miasta.

Ograniczony czas odczytu nie pozwala wkraczać w dalsze szczegóły przyszłego planu regulacyjnego i sposobu zabudowania, co musi uregulować przyszła ustawa budowlana.

Dość powiedzieć, że plan ten musi natychmiast odpowiedzieć na szereg pytań piekących gospodarkę miejską, a to:

1) zamiany placu Kleparskiego na plac z przeniesieniem dzisiejszego jego przeznaczenia na plac nowy w nowych obszarach,

2) to samo dotyczy placu Groble około

3)    wyszukania boisk sokolich,

4)    boisk sportowych,

5)    zarezerwowania gruntów odpowiednich pod zakłady publiczne,

6)    rozwiązanie dojazdu do przyszłej sta-cyt osobowej,

7)    rozwiązanie kwestyi placów czy budynków targowych,

8)    rozszerzenie parku Jordana,

9)    rozszerzenie parku Krakowskiego,

10)    pływalni publicznej i wojskowej,

11)    sposób uregulowania młynówki i użycia jej wód do gospodarstwa miejskiego.

12)    składy miejskie węgla,

13)    miejskie dworce robocze.

Rada miasta pomna ważności projektu rozszerzenia miasta rozpisuje konkurs, którego nadesłane prace są dowodem, że myśl polska w każdym kierunku, choć nowym, może stanąć na wysokości zadania i dorównać zachodniej zagranicy.

Nasuwa się wreszcie pytanie, czy plan regulacyjny ma być ustalony w swoich szczegółach a tern samem rozwój miasta zakuty w papier, czy też ma on służyć do wyszukiwania dobrych dróg tego rozwoju. Szybki dzisiejszy rozwój miast wskazałby na to drugie, przy uwadze, że wprowadzenie w czyn zarysu rozszerzenia się miasta przy dzisiej-szem rozbiciu własności u nas nie będzie czem innem, jak walką dobra publicznego z dobrem prywatnem.

Walką tę unormować muszą ustawy :

a)    ustawa budowlana,

b)    ustawa komasacyjna.

Pierwszym krokiem do nowej ustawy

budowlanej jest nowela do $ 16 obecnej ust. budowniczej krakowskiej z dnia 28. marca 1910, która normuje stosunek prywatnych parcelantów do gminy.

Ustawę tę uzasadniają następujące po-

1)    popadanie w długi naszych miast,

2)    nowe obszary nie mogą się budować kosztem starego miasta,

3)    wzrost wartości gruntów na nowych obszarach skutkiem kosztownej akcyi gospodarczej c. k. Rządu i gminy,

■w

PLAN POLOZfNIA

SIE0EMNA5TU GMIN OKALAJĄCYCl

KRAKOW PLAN N'l

■:\Ź:. \

-    .*%*&> t

_____i

» ■ ■ ^ g T$te

li

■ ■<a: •.

i f’Z-

KROWUOrfZA

ii

Iftfi

■x

^?:T. fim ^r~zz,

.•* f    A Cf -r-^ .’<*> sr--------.    I*,,m‘,‘"r”    \    j labukirnrl

l/f/rAszepnmttosu prjmalat 4

/ x

7/® ■

/

- < -\ :, ■ ■■•

-• /"Sr

C.

.#X/ #X

ms^0smzZML

XX#S \ '%^ę

4®xP

(Ni

/    * 'Y

/ X

/ \

’fX'

aiz?

XX i

-v‘ '    *    RAKÓW**

r.

✓T

XXj

✓»

/<■

/tz<

Piaski-

“ r X' -N-V ' XX*,r

x..... ;.. x

t /-f - x ■■■■ '

ifig    .... x«,

!    ••/-'• 3-r':>•**

y. i

r ■    Xa

»4S

7*

Wm

\ßi

. 2$

V1«

:\' gijfflgf

X

XX

.A

;x

...

fi

.v./7 - -    -••■//-ar _

/ L.....

<3

£fv

r, &

*5^-

<■

' X^y

-■J

L__ s; . '" 7>7

'V

f l;

*v

1)    Pojemność kanałów wynika z miejscowych spostrzeganych deszczów w c. k. obserwatoryum krakowskiem.

2)    Wielkie wody głównego odbiorcy Wisły zastają jeszcze opady w zlewni krakowskiej.

7)    Piwnic starych domów krakowskich głębokich od 5—6 m. nie uwzględniono.

8)    Materyał: beton 1:3:5.

9)    Wyprawa wewnętrzna szczelna ponad maxymalne zw. wody o grubości 13 vlU o stosunku 1:1.

11)    Dno kanału wyłożone kamionką.

12)    Płukanie sieci wodą z młynówki Królewskiej, częściowo rozprowadzoną grawitacyjnie, częściowo pompowaną do odpowiednio rozmieszczonych zbiorników.

4) ustawa dotychczasowa służyła dobrze budowie domów, ale nie budowie miast.

Ustawa z dnia 28. marca 1910 rozwija $ 4 i § 15 dotychczasowej ustawy budowni-czej dla miasta Krakowa z dnia 10. września 1883 (dziennik ustaw i rozporządzeń krajowych L. 63).

Kanalizacya:

Jądro miasta i pierścień o zawartem zabudowaniu posiada sieć kanałów, które powstały w latach 1880—1906.

Biorąc na uwagę z jednej strony spostrzeżenie, że człowiek w swoich siedliskach mniej dba o odprowadzenie wód przez siebie zużytych niż o ich doprowadzenie, a z drugiej strony, że miasto Kraków jest sa-morządnem miastem dopiero od lat 40-stu i że wiele miast zachodnio-europejskich w lepszych warunkach ekonomicznych te same boleści przecierpiało, nie można poprzednim Zarządom miasta Krakowa czynić wielkiego zarzutu, że w bardzo trudnych początkach swej gospodarki miejskiej budowały kanali-zaeyę miejską w miarę potrzeb rozbudowującego się miasta bez ujęcia całości, tem bardziej, że jądro miasta posiadało kanalizacyę prowadzoną przez podwórza z czasów Rzeczypospolitej Krakowskiej i Wolnego miasta, której zniesienie nawet dziś nie może prze-przeć trudności pieniężnych.

Wybudować kanał uliczny można i połączyć zewnętrzne przewody deszczowe z domu, przekształcenie jednak odwodnienia wewnętrznego zdaje się być dopiero możliwem z chwilą przebudowy starego domu krakowskiego i to nie zawsze, skoro na nim ciąży prawo przeprowadzania wprost wód i nieczystości kloacznych z niespłukiwanych, zimnych i drewnianych wychodków z szeregu innych realności.

Kanalizacya w granicach starego Krakowa z lat wspomnianych nie domaga, jak już wspomniano, pod względem głębokości, pojemności i powiązania w sieć do przepłukiwania.

Komisya też dla gruntów pofortecznych w czerwcu 1907, przystępując do projektu odwodnienia obszarów przyłączonych, stawia na porządek dzienny równocześnie poprawę istniejącej sieci kanałów ulicznych w mieście, tem bardziej, że c. k. Dyrekcya dróg wodnych objęła na siebie jako skutek prawny z ustawy z roku 1901 wraz z uspła-wnieniem Wisły budowę lewobrzeżnego kolektora.

Projekt poprawy, jakoteż projekt nowej kanalizacyi opiera się na następujących zasadach :

3)    Przy działaniu zlewni krakowskiej wybitnie występuje opóźnienie, którego liczbę w każdym poszczególnym punkcie określa stosunek maximum czynnej zlewni do przyjętego odpływu z całej zlewni.

4)    System jednolity — spławny.

5)    Przełazowość kanałów (przekrój najmniejszy 90/60).

6)    Głębokość dna kanałów zależna od średniego położenia dna piwnic i głębokości parcel, średnio 4 m. pod poziomem ulicy.

Wyjątek pod tym względem będą stanowiły niektóre istniejące kanały, które z powodu znacznych kosztów nie mogą być zupełnie wyburzane i nowymi zastąpione — (głębokość ich przeciętnie nie jest mniejsza jak 3 m.).

10) Obniżenie wód gruntowych w niz-ko położonych dzielnicach miasta przy pomocy drenów lub rur betonowych, zakładanych pod dnem kanału o możliwie wielkim przekroju.

a) Kolektor lewobrzeżny.

Projektowany i obecnie wykonywany przez c. k. Ministerstwo handlu względnie c. k. Dyrekcyę dróg wodnych, rozpoczyna się

kiedy kolektor wraz ze swymi przerwami będzie zamknięty, stanąć muszą przy ujściu kolektora urządzenia, któreby temu zadosyć czyniły.

syfonem pod przełożoną Rudawą pod klasztorem PP. Norbertanek km. Wisły 75+500, l)iegnie lewym brzegiem Wisły i wpada do Wisły km. 81+450.

Spad jego na przestrzeni od wylotu do komory burzowej Nr. 2. wynosi 1=0 00047 — na przestrzeni zaś od komory burzowej do syfonu pod przełożoną Rudawą wynosi 1=0001.

Przedłużeniem jego jest kanał położony wzdłuż prawego wału Rudawy, aż do drogi wojskowej Łobzów-Zwierzyniec, zaprojektowany i wykonany przez c. k. Namiestnictwo.

Głębokość kolektora unormowana jest położeniem najdalszych i najniższych nowych dzielnic miasta z uwzględnieniem podniesienia projektowanych tam ulic w przecięciu o 1 m. ponad obecny teren.

Kolektor wraz z przelewami burzowymi jest w stanie przeprowadzić odpływ z deszczu o natężeniu godzinnem 35 który trwał 40 minut z dnia 11. czerwca 1889.

Rez przelewów burzowych przeprowadza deszcz długotrwały przyjęty przez Ekspozyturę c. k. Dyrekcyi budowy dróg wodnych o natężeniu godzinnem 10

Delegaci gminy miasta Krakowa w swo-jem oświadczeniu komisyjnem zauważyli, że należałoby przynajmniej w tym wypadku przyjąć deszcz z dnia 10. maja 1897 o natężeniu godzinnem 13 3 %n o przypuszczalnem trwaniu 60 (tabela Nr. 1., obok).

W tym wypadku odpływ kolektorem i przelewami burzowymi przedstawiałaby tabela Nr. 2. pod poz. Nr. 2. (str. 277).

Tabela Nr. 3. (str. 278—280) dowodzi zejścia się wielkich wód Wisły pod Krakowem z czynną jeszcze zlewnią miejscową i wskazuje, że przy stanie +105 na wodo-skazie mostu Fr. Józefa tak przelewy burzowe jakoteż wylot kolektora musi być zamknięty.

Stanowi wodoskazu +105 odpowiada znamię zwierciadła wody przy ujściu kolektora 199 00, którego cofka z uwzględnieniem spadu zwierciadła wody działającego kolektora zalewa już piwnice nizko położonych dzielnic miasta.

Dla umożliwienia tedy odpływu wód użytkowych z miasta, wód przemysłowych z zakładów miejskich, prywatnych, a co najważniejsze wód opadowych ze zlewni krakowskiej podczas wielkich wód na Wiśle,

Sam zakład pomp uważam za rozwiązanie złe, nie może on bowiem działać tak, jak działa zlewnia.

Zakład pomp winien być połączony ze zbiornikiem retencyjnem i to w takim stosunku, że pojemność zbiornika oznaczy krótkotrwała miarodajna burza — a wydajność i siłę pomp oznacz)- o odpowiednim natężeniu deszcz długotrwały (Landregen).

Z jakiemi objętościami całkowitemi mielibyśmy do czynienia przy tych zakładach podczas groźnych stanów na Wiśle wykazuje tabela 4., str. 281.

Projekt tych zakładów winien uwzględnić i retencyę kanalizacyi miejskiej, w chwili bowiem, kiedy zlewnia miejska i kolektor są nieczynne, retenować może kanalizacya miejska wraz z kolektorem przy wysokości zwierciadła wody w niej się mieszczącej 201000 okrągło 54000 m.³ Wysokość ta 20100 nie sięga piwnic nawet w najniższych dzielnicach miasta. Ahy zakłady mogły korzystać z tej retencyi w chwilach krytycznych po zamknięciu kolektora, wielkie wody cofko-we będą musiały być z kolektora i z kanałów poprzednio wypompowane.

Charakterystyczny przykład konieczności pomp i zbiornika retencyjnego daje tabela 5. i tabela 6. na str. 282 i 283.

Tabela 5. kreśli przebieg powodzi z r. 1908 i podaje równoczesne opady w zlewni krakowskiej wzięte z samoczynnie piszącego ombrografu Fuessa w c. k. obserwatoryum w Krakowie.

T a b e 1 a 6. podaje krzywą przepływu deszczu z dnia 26. lipca 1908 przy +3 20 na wodowskazie mostu Franciszka Józefa.

1)) sieć przewodów w mieście.

Na dotyczącej tabeli 1. 7. na str. 284 mamy obraz przyjętego sekundowego odpływu w 1 ha. z obszaru m. Krakowa.

Przy przyjętem trwaniu deszczów opóźnienie występuje już w Il-rzędnych kanałach.

Granicę zlewni od północy zamyka dział wód między Rudawą i Wisłą a potokami Sudoł i Białuchą.

Tabela Nr. 1.

L. porządkowa

Data

opadu

Zestawienie

maxymalnych objętości odpływu w punktach głównego kanału zbiorczego dla trzech deszczów, spostrzeżonych podczas

wyższego stanu Wisły — (przelewy burzowe zamknięte).

Stan na wodoska-zie Wisły przy moście

F. Jozefa

Wy

sokość

opadu

m/m

5. Przypusz-g czalne trwanie ,5-    deszczu ¹ ²)

#    g | ? II

I rv I

Punkt

VIII

IX

głów

kanału

XI

zbiorczego

XII

XIV

Max. odpływ, sek.

—Fz ą-ip-rp

ls/ha ls ha

—F'z

'P

<P

Max.

odpływ.

¹ P'<p q-'P'<p

q-1 i>-(p ls/ha ls

ZFz tp (fi    ip’(p q ‘ip‘w

ha

ax.

tir-

-ip’z

Q’P'V

AFz

Max.

odpływ.

\p ip \p-(p qi p'(p    sek.

q-i Uxp

A'Fz ę

<p 'P'⁽t

H'iptp

Max.

odifefew UWAGA

-ZFz

ls/ha ls ha

ls/ha ls ha

i ls/ha ls

lipca

1891

+1-40    11-65

24    29-10    81

0-608 0187 15-1 10701

0-558 0-189 15-3

12208

0-510 0 179 14-5

12227

0-360

0 137 11 1 13543

0-371

0135

10-9

14552

30    23-30    65

0-795 0-245 15 9 11268

0-728 0-246 16-0

12768

0-652 0-229 149

12564

0-450

0 171 11 1 13543

0-450

0164

10-7

14285

40    17-48    49

0-939 0-289 14-2 10062

0-878 0-297 14-6

11650

0-804 0-282 13-8

11636

0-584

0-223 10-9 13299

0-575

0-209

10-2

13(517

50    13-98    39

1-000 0-308 12-0    8503

0-974 0-329 128

10214

0-893 0-313 12-2

10287

0-714

0-272 10-6 12933

0-695

0-253

9-9

13216

60    11-65    32

1000 0-308    9-9    7016

1-000 0-338 10-8

8618

0-950 0-333 10-7

9023

0-840

0-320 10-2 12445

0 815

0-297

9-5

12682

16

maja

1897

+1-80    13-30

24    33-20    92

1-608 0 187 17-2 12189

0558 0-189 17-4

13884

0 510 0179 16-5

13913

0-360

0137

12-6 15373

0-371

0135

12-4

16554

30    26-60    74

0-795 0-245 18-1 12826

0-728 0-246 18-2

14532

0-652 0-229 16-9

14251

0-450

0171

12 7 15495

0-450

0164

121

16153

40    19-95    55

0-939 0-289 15-9 11269

797-95

0-338

0-878 0-297 163

13007

843-25

0-351

0-804 0-282 15-5

13070

1220-10

0-381

0-584

0-223

12-3 15007

1335-00

0-364

0-575

0-209

11¹5

15352

50    15-96    44

1-000 0-308 13-6    9638

0-974 0 329 145

11571

0-893 0-313 13-8

11636

0-714

0-273

12-0 14641

0-695

0-253

111

14818

60    13-30    37

1-000 0-308 11-4    8079

1-000 0-338 12-5

9975

0-950

0-333 12-3

10372

0-840

0-320

11-8 14397

0-815

0-297

11-0

14685

lipca

1899

+1-75    9-10

24    22-70    63

0608 0-187 11-8    8362

0-558 0 189 11-9

9496

0-510

0179 11-3

9529

0-360

0137

8-6 10493

0-371

0135    8-5

11347

30    18-20    51

0-795 0-245 12-5    8858

0-728 0-246 125

9975

0-652

0-229 11-7

9866

0-450

0171

8-7 10615

0-450

0164

8-4

11214

40    13-65    37

0-939 0-289 10-7    7582

0-878 0-297 110

8778

0-804

0-282 10-4

8770

0-584

0-223

8-3 10127

0-575

0-209

7-7

10280

50    10-92    30

1-000 0-308    9-2    6520

0-974 0-329    9-9

7900

0-893

0-313    9-4

7926

0-714

0-272

8-2 10004

0-695

0-253

7-6

10146

60    9 10    25

1000 0-308    7-7    5457

1000 0-338    8-5

6783

0-950

0-333

8-3

6999

0-840

0-320

8 0    9761

0-815

0-297

7-4

9879

¹

Czas trwania przytoczonych deszczów nie jest zaznaczony w zapiskach obserwatoryum krakowskiego minutami, tylko okresem międzygodzinnyni.

²

(p odczytane z krzywych Tab. Nr. 5.

Tabela Nr. 2.

Zestawienie objętości odpływu kolektorem i przelewami burzowymi.

1. Z deszczu trwającego 72' o natężeniu godzinnem 23*4 ^

Nr. przelewu

Punkt kolektora

Dopływdokomoryburzowej ^

n

Odpływ z kom. burz.

z deszczu o natężeniu 23-4 m/m ls.

burzowym

kolekto-

ls.

rem ls.

Maximum z deszczu o natężeniu 13 3 <n/m Tab. Nr. 9.

ls.

Miarodajne objętości dla kinety wody

użytkowe-j-1000 + 500

U waga

ls

I.

i’.

1911

1911

824

1087

II. VIII. 14167

144

1087

15398

6650

8748

III. IX. 10900

193

12180

1500

10680

IV.

Staro

wiślna

12200

216

13503

1870

11633

V. XII. 20150

377

21614

6150

15464

XIII. 15300

392

T)

16779

XIV. 15403

394

16884

2. Z deszczu trwającego 40' o natężeniu godzinnem 344

deszczu o natężeniu 34-1 m/m ls.

I.

i’.

2797

2797

1710

1087

1087

II.

VIII.

19562

144

1087

20793

11483

9310

8079

1644

III.

IX.

12800

193

14080

2825

11255

9975

1693

IV.

Staro

wiślna

12400

216

13703

2028

11675

10372

1716

V.

XII.

23660

377

25124

9263

15861

14397

1877

XIII.

16100

392

17579

1892

XIV.

16100

394

17581

1894

3. Z deszczu trwającego 24' o natężeniu godzinnem 45ł%t.

z deszczu o natężeniu 45 m/m ls.

I.

i’.

3675

3675

2568

1087

II.

VIII.

16550

144

1087

17781

8770

9011

III.

IX.

13700

193

14980

3380

11600

IV.

Staro

wiślna

11300

216

12603

1280

11323

V.

XII.

20900

377

22364

6800

15564

XIII.

16030

392

17509

XIV.

16030

394

17511

Tabela Nr. 3.

Zestawienie wielkich wód Wisły i równoczesnych

opadów.

Rok

Miesiąc

Dzień

1872 Sierpień 17

18

Rzędna

zwierciadła

Opad Stan wody

na wodoska- wody na wo-doskazie

w 24 h

mjm

zie mostu Franc. Józefa mostu Franc.

Józefa

5315    — 0-40

3-03    + 1-84

Rzędna

wylotów

przelewów

burzo

wych

Przelewy

burzowe

Kolektor

Zwierciadło

wody

przy wylocie kolektora

Uwag a

198-563    199-60

200-803

zamknięte zamknięty

199-790

V>

19

24-50    + 2-56

201-523

200-510

20

2-76

+ 2-91

201873

200860

21

6-46

+ 3-20

202-163

201150

22

3-03    + 3-72

202-683

201-670

23

0-00

+ 2-67

201-633

200-620

24

0-00

+ 1-84

200-803

199-700

1874 Maj 16

11-57

+ 0-80

199-763    199-60

198-750

17

1-67

+ 1-44

200-403

zamknięte zamknięty

199390

18

3210

+ 1-36

200 323

199-310

19

0-00

+ 2-24

201-203

200-190

20

0-00

+ 2-37

201-333

200-320

21

2-98

+ 2-56

201 523

200-510

22

000

+ 1-68

200-643

199-930

1877 Maj

16

20-70    + 0-00

198-963    199-60

197-950

17

9-90

+ 0-95

199-913

zamknięte

zamknięty

198-900

! 18

0-00

+ 2-75

201-713

200-700

19

29-40    + 2-17

201-133

200-120

20

4-70

+ 2-05

201-013

200-000

21

6-80    + 2-05

201-013

200-000

22

22-40    + 1-85

200-813

199-80

V)

23

7-30    + 2-35

201-313

200-300

r>

24

6-40

+ 2-85

201-813

200-800

25

o-oo

+ 3-18

202-143

201130

26

0-00    + 2-65

201-613

200-600

27

3-30

+ 155

200-513

199-500

1879

Maj

11

62-70

- 0-30

198-663

199-60

12

39-70

+ 1-50

200 463

zamknięte

zamknięty

199-450

13

25-10

+ 2-20

201-163

200-150

14

0-00

+ 2-55

201-513

200-500

Rok

Miesiąc

Dzień

Rzędna

zwierciadła

Opad Stan wody W 24 h na 'VO(loska- wody na wozie mostu doskazie m/m Franc. Józefa

mostu Franc. Józefa

Rzędna

wylotów

przelewów

burzo

wych

Przelewy

burzowe

Kolektor

Zwierciadło

wody

przy wylocie kolektora

Uwaga

1879

Maj

15    0-00

+ 2-55

201-513    199-60

zamknięte

zamknięty

200-500

16 0-00

+ 152

200-963

199-950

1882 Sierpień _2£

0-90    — 0-08

198-883

O*

198-900

25

49-20

+ 0-95

199-913

zamknięte

zamknięty

198-900

26

2-10

+ 2-26

201-223

200-210

27

14-50    + 208

201-043

200-030

Y)

28

5-97

+ 1-52

201-483

199-470

1884 Lipiec 18 | 31-30

— 018

198-783    199-60

19 I 27-90    +0-30

199-263

198-270

20 I 16-80

+ 2-15

201-113

zamknięte

zamknięty

200-100

21

26-70

+ 3-00

201-963

200-950

22

8-70

+ 3-90

202-863

201-850

23

3-10    + 3-40

202-363

201-350

24

0-70

+ 2-75

201-713

200-700

1884 Maj

25

0-00

2-00

200-963    199-60

199-950

1885 Lipiec

3-40    - 0-37

198-593

46-90

+ 1 05

200-013

zamknięte

zamknięty

199-000

14-80

4 2-30

201-2(53

200-250

10 30

+ 2-90

201-863

200-850

10

3-60

+ 2-80

201-763

200 750

11

3-60

+ 2-80

201-763

200-750

12

0-00

+ 1-40

200-363

199-350

1891

Lipiec

13

10-80

0-80

198-163

199-60

14

38-10

+ 1-40

200-363

zamknięte

zamknięty

199-350

15

0-00

j 2-05

201013

200-000

16

2-20

+ 205

201-013

200-000

17

010

+ 1-20

200-1(53

199-150

1893

Lipiec

29

4-70

— 0-75

198-213

199-60

30

23-90    + 0-90

199-863

198-850

31

8-60

+ 0-80

199-763

198-750

1894

Czerwiec

14

8-20

1-28

197-683

199-60

15

20-10

+ 0-22

199183

16

30-90

+ 1-20

200-1(53

zamknięte

zamknięty

199-150

17

0-00

+ 3-00

201-9(53

i')

200-950

18

2110

+ 3-40

202-363

201-350

19

4-10

+ 3-30

202-263

201-250

Odpis z notatek obserwatoryum krakowskiego.

Przebieg deszczu w międzyczasach godzinnych.

* 1891 — 14 Lipiec: R. 12 h — 1 h — 2¹' 3 h — 4 ■' — 5»> — 6>> — 7¹’ — 8» — 9¹' — 10¹¹ — 11¹¹ — 12 •' płd.

—11-65 —7-40 —3-20 —3 (50 —9 75 —4 75 —0 05 —8-30 —0-17 —0-45 —010 =*«/«. Z = 4142

vv

1894

18 Czerwiec: R. 7h — 8h

-112 -1-67 -0-04

9 ¹¹ — 10 h — 11 ii — 12i' 0-02 —2-23

11'

2h — 3h — 4h — 5¹¹ popołd. 6-02 -9-22 -0-75 -0-07 W,„ = £ = 2M4

to

00

Rok

Miesiąc

Rzędna

zwierciadła

Dzień

Opad stan wody W 24 h na wodoska- wody na wo-'    zie mostu doskazie

mlm Franc.Józefa

mostu Franc. Józefa

Rzędna

wylotów

przelewów

burzo

wych

Przelewy

burzowe

Kolektor

Zwierciadło

wody

przy wylocie kolektora

U w aga

1894 Czerwiec 20

5-8

+ 2-45

201-413    199-60

zamknięte zamknięty

200-40

21

3-40    + 215

200113

200-100

22

14-00    +1-95

200-913

199-900

23

0-00 +1-60

200-563

199-550

1897

Maj

13

1-40    —0-30

198-663    199-60

14

0-30    + 0-50

199-463

15

18-70    + 0-90

199-863

198-850

16

19-90    4-1-80

200-763

zamknięty

199-750

17

2-30    + 2-10

201-063

200-050

18

o-oo

4 1-75

200-713

199-700

1899 Lipiec

15-90    - 0-12

198-843    199-60

32-00    + 1-75

200-713

zamknięty

199-700

10

3-00    4- 2-95

201-913

200-900

11

0-00    4 3-70

202-663

r>

201-650

12

o-oo

4 3-20

202163

201-150

13

0-00    41-15

200113

199-100

1902 Czerwiec

18

23-00    — 0-07

198-893    199-60

11

19

50-80    4 0-33

199-293

11

20

27-8

4 1-98

200-943

zamknięty

199-930

21

4 2-92

201-883

200-870

22

0-1

4 3-62

202-583

201-570

23

3-7

4 3-10

202-063

201-050

24

8-4

4 1-70

200-663

11

11

199-650

1903 Lipiec

25-85    — 0-18

198-783    199-60

11

7-35

4 1-30

200-263

zamknięty

199-250

10

67-85

4 1-96

200-923

199-910

Ił

11

22-15 I 4 3-10

202-063

201-050

12

o-oo

4 3-92

202-883

201-870

13

6-10

4 4-10

203-063

202-050

mas. 203 483 na wodoskazie

14

0-00

4 3-58

202-543

201-530

202-60 przy ujściu kolektora

15

000

4 2-90

201-863

200-850

16

0-00

4 1-30

200-263

199-250

2 h _ 3 h _ 41. 010 - 1-70 — 2-6)0

U h _ 12 h — lh 0-06

• 1897 — 16 Maj: R. 2a — 3'> — 4a — 5'’ — 6'’ — 7a — 8^ — 9h — 10h

_09Q_012

4h — 5h — 6¹¹ — 7h — 8h — 9h — 10h — 111« — 12h noc

010    0-17    0-03 — ">/m = i’ = 20-93

** 1899 — 9 Lipiec: R. 3h — 4h — 5h — 6¹¹ — 7h — 8h — 9h — 10a — llh — 12h — 1h — 2 h — 3h — 4h

0-40 0-10 0-10 1-65 — 2-00 — 2-00 — 4-40 — 9-10 — 4-30 - 2 00 — 1-10 — 0-20 — 1-70 5 h — 6 h — 7 h — 8 h 0-05 — 0-10

0-6

13-30 - 2 00 - 0 05

5h

* 1903 — 10 Lipca: od 7h rano — 2¹¹ popoł. — 9h wieczór — 7h rano ¹¹L

28-20    34-10

5-55

«n/n. = £ 67-85

1903 — 11 Lipca: od 7h rano — 2¹¹ popłd. — 9¹¹ wieczór — 7h rano ¹²/₇

6-60

3-70

11-85

m/m = £ = 22-15

Tabela Nr. 4.

f

oJvO/by^ adp,^v

VO'VC^CZC^

TAjCft. jCJVCvC

WW

bumi* o w jvi ci

Lj

JiZ2 -l 874 §Tl\i;.\xc"    QTlcj

^VWVV    n I* !<1    I3!t IMł II A U* «

-1872

-13-19 -133 Z    -188U    -1835    -1891 -!8?3    -1894    139?    1899    1902    -19Q3

gnu;

,s lolec rcjricłi

glk|

C^iifAfT Cvpj.cc mp-vcc (vvv,cc 8ijv CiwwAm/ ffilcj    Oliwicc iSip/i

i.Cw'cicc.--'-Agę t>? V9 Nom i? n «.«siM* «3031 t«.isifciv’t«‘-f<}'

'V i? ':■ \?f Cr?’’    <6

20 21 ??2i>

»W-15 161? 18 8 9 I0;n 12 13l8t9J!0 2ł?e2S> S 9 10

i- I? If

f^⁵

-T

7r

-ijWWA

Cwv*fcJwa-

ZLp.

i38'963 0

di

ni

ji

70

___

li

“li

10

S60.000 —

Miii

;■ -i

3A0.000

33UÖUÜ

nTM

50 0.000 -

i!

P8Q0OO -

C i/Ąpy y/f o6j ?/osc/

o c/a fy* ■(/.

+t

260.000 —

li

ItfOOOO -

- 20,000 yy\vj\.o\o

1+1-H

OL

_L

60009    —

2CCh) o

Mn

ii

nJ

ffl

iC

oc

ic

; teSIl,1;3 IW

Cnia27ii[icalł;i8

.s

03

fO

ro

’o

0nia26lipca 1908

C/O

Tabela Nr. 5.

«~i

ftiiaZMifitaiłCi

.1

x:

Oma Z4 lwa iffl

Ai

s;

üni3Z3lipca 1908

OL 9 ■

fßja⁷op KMfinoKij'

ienSMopo^

i«.

Od zachodu zamykają zlewnię wzgórza mydlnickie. Część zlewni zachodniej między granicami W. Krakowa a wzgórzami mydlnickiemi, która dzisiaj znajduje ujście do sztucznego koryta młynówki królewskiej, musi być odcięta od zlewni krakowskiej i podprowadzona 4-ma syfonami do zregu-lowanego koryta Rudawy.

Zlewnia ta zamienia młynówkę królewską w dzikie koryto i podnosi jego dno, a co najgorsze, byłaby nie-potrzebnem obciążeniem tak kanalizacyi miejskiej w przyszłości, jako też zakładów przy ujściu kolektora.

Sieć kanałów w istniejącem mieście musi być zrekonstruowana w myśl uprzednio przedstawionych zasad i tak powiązana, aby rozprowadzenie wód płynących nie spotkało się z większemi trudnościami.

Młynówka królewska w granicach starego miasta jest dziś odbiorcą nieczystości kloacznych, wód gospodarczych i opadowych, nie może przeto tutaj dalej pozostać jako koryto otwarte. Projekt kanalizacyi wyrzuca też ją z granic obecnego miasta, stopień istniejący przy górnych młynach przy ulicy Łobzowskiej przenosi poza kolej obwodową, a wodę wprowadza do obecnego kanału w ulicy Piotra Michałowskiego i Żabiej. Pojemność tego kanału uwolnionego całkiem z połączeń domowych wystarcza na przeprowadzenie 2600 ls. które się składają ze stałej objętości 1000 ls. z młynówki Królewskiej i około 1600 ls. ze zlewni dzielnicy XVII. Krowodrza, a to do czasu jej skanalizowania i poprowadzenia kanałów poszczególnych pod jej dno.

Przy stopniu 3-metrowym zakłada projekt turbinę a woda z młynówki jest w stanie podnieść od 19 ls. do 36 ls. na wysokość 29 m.

Powyżej stopnia młynówka jest prowadzona w projekcie w otwarty T sposób według dołączonego profilu poprzecznego. Kanały w obustronnych ulicach ujmują wszelkie wody kloaczne i gospodarcze z przyległych realności.

s?

.L

M amAj'i'lpo !.j 1/A zy ^ iJ3Ó)iVqo lawopun^sa'eip"

e^jBizpoj

(bjpi*18|0V1 jo|/m) AIX »!5Mun^M «mAhWäjiiuo^

dla deszcjf

Całkowita objętość cüntscwu 3Z796m'(wvkreölniel 52808jü= (analitycznie)

Tabela Nr. 6.

Wykre&jne wyznaczenie krzywej przepfywup^>«yoc>.kiMfar3

2 Jf>'B 25 l'PCB 19061. irxaierejc 8 o nafezenu godzi noem 77?5“u

-Czas potrzebny do przebycia drogi a-II-XIV 5551 -

-td-tł Czas frwama odpływu w punkcie XIV — 6031“

291

ooqbo*.

«100841 AI*

sekundowej objefosci odpływ '0 -'»•im*

Podzialka

M.£Qs*4B0. 21311419h. 0 354 : 32808 m’

»rwanii des -4J0-*—

:V

j;

‘M

00»

Tabela Nr. 7.

Tabela

przyjętego sekundowego odpływu z 1 ha z obszaru m. Krakowa.

Na-

Rodzaj dzielnic

Współczynniki tężenie prze- godzinne puszczał- deszfezu ności

mlm ,

Na-

tężenie godzinne w litrach opadu ha/s

Trwa-

nie

deszczu

mi

nuty

Odpływ sekundowy z ha/s

UWAGA

q. ip.

boczne

przełazowe minimalny przekrój ⁹⁰/

Jądro miasta

III-rzędne

II-rzędne

I-rzędne

kolektory

50    138

20

110

0-80

45    125

34

95

24

40

100

76

Nowe miasto o zwartem zabudowaniu

boczne

III-rzędne

II-rzędne_______

I-rzędne

kolektory

090

iO

cc

w'

4-

przełazowe minimalny przekrój ⁹⁰/₆₀

cc

oc

lO

3C

Ca:

1C

05

LC

Cn

1C

4-

cc

-1

to

Dzielnice na terytoryach przyłączonych ustawą z dnia 13. listopada 1909.

boczne

III-rzędne

II-rzędne

oe-o

I-rzędne

kolektory

przełazowe minimalny przekrój ⁹%₀

50    138    20

41

i CO

Cl

4—

Cl

cc

en

»c

CNI

cc

IC

cc

cc

Współczynnik opóźnienia występuje przy kolektorze głównym i kanałach II-rzędnych.

PROFIL POPRZECZNY ULICY NAD MŁYNÓWKĄ

PODZIALKA 1:50

Lif

Koryto    Młjrnóttki

________oc :: »H

>01* je/dnj-

•I

Xupraf i

•i

At

Zbiornik

umieszczony w najwyższym punkcie miasta około dworca zestawczego ujmie rurami szczyty kanałów.

Kanalizacya miasta:

Ranga

Kanały w części Łobzowa, Nowej Wsi i Czarnej Wsi obejmie woda prost z koryta młynówki Królewskiej.

O znaczeniu innem dla gospodarstwa miejskiego dopływu 1000 ls. wody do miasta rozwodzić się uważam za zbyteczne.

1 Radca ......

1 Starszy inżynier .    .

1 Inżynier.....

1 Asystent.....

VII.

VIII.

Biuro geometrów :

1 Starszy inżynier .    .    .

1 Inżynier......

1 Adjunkt......

HH ł—H

K> H—i

Etat służby w Budownictwie.

Z powodu rozszerzenia się miasta Rada miejska zmienia dotychczasowy ustrój Budownictwa miejskiego i rozdziela je na dwa oddziały a to :

oddział A) dla budowli lądowych i architektonicznych, oraz policyi budowniczej, i

oddział B) dla budowli podziemnych i robót inżynierskich, który składa się stępujących stanowisk:

Kierownictwo oddziału B)

1 Starszy radca Budów. . .    VI.

1 Praktykant manipul.    . .    XI.

Regulacya miasta :

Biuro drogowe :

z na-

Ranga

1 Radca ........

1 Starszy inżynier .    .    .    .

1 Inżynier.......

1 Adjunkt.......

1 Asystent.......

1 Zarządca fabryki płyt betonowych .....

1 Urzędnik rach. techniczny 1 Inspektor manip. techn. . 1 Praktykant manipulacyjny 1 Kancelista......

VII.

VIII.

IX.

X.

XL

IX.

XL

X.

XI.

« N G

O «3 F-j

"O £ .2,

Ät« C

i-i

<

>< a b

4 drogomistrzów starszych . 3 drogomistrzów młodszych

24 dróżników......

3 maszynistów.....

3 palaczy.......

XI.

Archiwum planów: 1 archiwaryusz ....

STANISŁAW KUŁAKOWSKI.

Rozwój kolei lokalnych w Galicyi.

5) Dla sprawowania agend kolei lokalnych ustanawia się w Wydziale krajowym „biuro kolejowe“.

Na podstawie ustawy krajowej przystąpił Wydział krajowy w roku 1895 do ustalenia pierwszego programu budowy kolei lokalnych. Przy wyborze kolei mających uzyskać poparcie krajowe kierował się Wydział krajowy względami na gospodarczą użyte-

Akcya kraju na polu rozwoju kolei lokalnych w Galicyi w ostatnich dwóch dziesiątkach lat opiera się na ustawie krajowej z r. 1893. Główne postanowienia tej ustawy są następujące:

1)    Kraj popierać będzie finansowo budowę tych kolei lokalnych, których użyteczność i potrzebę ze względu na ogólne interesy kraju będzie przez Sejm krajowy uznaną.

2)    Finansowe poparcie ze strony kraju nastąpić może tylko wtedy, jeżeli miejscowi interesenci i państwo przyczynią się udziałami w wysokości co najmniej ‘/a części kapitału zakładowego, potrzebnego do przyjścia do skutku danej kolei lokalnej.

3)    W każdym poszczególnym wypadku oznaczy Sejm: czy, w jakiej wysokości i w jaki sposób kraj weźmie udział w akcyi zapewnienia budowy danej kolei lokalnej.

4)    Sejmowi względnie Wydziałowi krajowemu przysługuje prawo nadzoru i inge-rencyi na budowę i eksploatacyę wszystkich przez kraj finansowo popieranych kolei lokalnych.

Etat krajowego biura kolejowego.

1)    Oddział techniczny:

a)    personal etatowy 28 posad (inż.),

b)    personal prowizoryczny według zapotrzebowania,

c)    rysownicy według zapotrzebowania.

2)    Oddział administracyjny:

a)    prawnicy 3,

b)    komercyalny referent 1,

c)    rachunkowy personal 3,

d)    manipulacyjny personal 4.

Równocześnie z uchwaleniem wymienionej na wstępie ustawy krajowej i w dalszej konsekwencyi tej uchwały — powziął Sejm uchwałę, że w celu finansowego popierania kolei lokalnych tworzy się „krajowy fundusz kolejowy“ w ten sposób, że począwszy od roku 1894 przez lat 75 przeznacza się na ten cel z funduszu krajowego roczną dotacyę w kwocie 600.000 koron. Dotacya ta podwyższona została na mocy uchwały sejmowej z roku 1899 na 750.000 koron, a później na podstawie uchwały sejmowej z roku 1908 na 900.000 koron.

„Krajowy fundusz kolejowy“ fruktyfi-kuje i administruje się oddzielnie. Oprócz wymienionej już rocznej dotacyi wpływają do tego funduszu jako dochody: procenta zapasów kasowych, roczne dochody kolei lokalnych przez kraj gwarantowanych aż do wysokości anuitetów zaciągniętych pożyczek pierwszeństwa, dywidendy i superdywidendy objętych przez kraj akcyi, kapitały uzyskane z amortyzacyi tychże akcyi, wkońcu procenty od pożyczek udzielonych kolejom lokalnym.

km.)

czność i ważność danych linii kolejowych przez państwo gwarantowane, lub w inny dla kraju, a prócz tego miarodajnym był ta- sposób poparte koleje lokalne, a mianowicie kże wzgląd na możliwie najlepsze użycie funduszu kolejowego przeznaczonego na budowę tych kolei. Wydział krajowy zatem wstawił do pierwszego programu przede-wszystkiem te koleje, przy których spodziewać się było można w krótkim czasie rentowności i tym sposobem szybkiego zwolnienia funduszu kolejowego ze zobowiązań zaciągniętych z tytułu finansowego poparcia tych kolei.

Uchwałami sejmowemi z 8. lutego 1895 r., 8. lutego 1896 r. i 15. lutego 1897 r. zapewnione zostały następujące koleje lokalne w łącznej długości 295.5 km.

1)    Borki Wielkie - Grzymałów (33.025

2)    Łupków-Cisna (wązkotorowa) (23.311

km.)

3)    Trzebinia-Skawcez linią Siersza-Trze-binia (59.263 km.)

4)    Chabówka-Zakopane (43.092 km.)

5)    Delatyn - Kołomyja - Stefanówka (112.622 km.)

6)    Piła-Jaworzno (25.835 km.)

Realizacyę tych 6-ciu projektów przeprowadził Wydział krajowy w ten sposób, że dla kolei Łupków-Cisna objął fundusz kolejowy % części kapitału zakładowego w akcyach pierwszeństwa w kwocie 1,050.000 koron, zaś dla innych 5 kolei użyczono gwa-rancyi czystych dochodów dla pożyczki pierwszeństwa w kwocie 14.858 milionów koron.

Na podstawie uchwał sejmowych z 20 marca 1899 i 13. października 1904 zrealizował następnie Wydział krajowy budowę wąz-kotorowej kolei Przeworsk-Dynów o długości 46.258 km. przy gwarancyi kraju dla pożyczki pierwszeństwa w kwocie 2,964.000 i kolej normalnotorową Tarnów-Szczucin o długości 48.690 km. przy gwarancyi pożyczki pierwszeństwa w kwocie 2,000.000 koron.

Oprócz tego przyczynił się kraj do zrealizowania budowy kolei państwowych Chodorów-Podwysokie (km. 24.255) i Przeworsk-Rozwadów (km. 74.423) subwencyą niezwro-tną w kwocie 2 5 mil. koron i subwencyo-nował przez zakupno akcyi pierwszeństwa względnie akcyi zakładowych następujące,

linie:

a)    Kraków-Kocmyrzów 18 91 km. (200.000 K.)

b)    Lwów-Jaworów 48.735 km. (300.000 K.)

c)    Tarnopol-Zbaraż 22.478 km. (600.000 K.)

d)    Lwów-Podhajce 131.1 km. (2,150.000 K.)

(Dla kolei Lwów-Jaworów udzielił rząd zwłoki w opłaceniu kosztów ruchu na korzyść oprocentowania pożyczki pierwszeństwa).

W dziesiątku lat 1897 do 1907 wykonano w Galicyi kolei lokalnych o łącznej długości 619.809 km., i w sumarycznych kosztach 58,790.000 koron (oprócz wyżej wymienionych dwóch wybudowanych przez państwo, a subwencyonowanych także przez kraj kolei lokalnych Chodorów-Podwysokie i Prze-worsk-Rozwadów). Do tych kosztów przyczyniło się państwo kwotą 27,543.000 koron (46⁻7",„) a mianowicie przez użyczenie gwa-. rancyi dochodów dla oprocentowania pożyczki pierwszeństwa w kwocie 15,235.000 kor., przez zakupno akcyi w kwocie 9,058.000 kor., wkońcu przez przyznanie zwłoki dla nale-żytości za prowadzenie ruchu na rzecz oprocentowania i umorzenia kapitałów pierwszeństwa (po myśli postanowień art. IX. ustawy z dnia 31. grudnia 1894 Dz. u. p. L. 2 z roku 1895) w kwocie 3,250.000 koron.

Udział kraju przy zrealizowaniu tych kolei lokalnych wynosi kwotę 24,708.000 K., a mianowicie:

1)    przez udzielenie gwarancyi czystego dochodu potrzebnego do oprocentowania (po 4 od sta) i prawidłowego umorzenia zaciągniętych pożyczek pierwszeństwa w łącznej kwocie 19,822.000 koron,

2)    przez objęcie akcyi w kwocie 4,566.000 koron i przez udzielenie pożyczki bieżącej w kwocie 370.000 koron jednej z gwarantowanych przez kraj kolei.

Udziały miejscowych interesentów przy realizacyi tych kolei iokalnych wynoszą kwotę 6,539.000 (11.3%) wzamian za otrzymane akcye pierwszeństwa i zakładowe.

Oprócz tego wykonało państwo własnym kosztem linię z Nowego Targu do granicy węgierskiej jako odgałęzienie (linię boczną) kolei lokalnej Chabówka-Zakopane za kwotę 2,126.000 koron.

IC

3e

cc

Łączny udział kraju koron 33,738.000. * Pożyczka 370.000 K. wpłacona przez krajowy fundusz kolejowy.

a)    Kraków-Kocmyrzów wartości imiennej K. 200.000

b)    Lwów-Jaworów

c)    Tarnopol-Zbaraż

d)    Lwów-Podhajce

„    300.000

„ 600.000

„ 2,150.000 K. 3,250.000

Ponadto przyczynił się kraj :

1)    do budowy kolei państwowych Chodorów-Podwysokie i Przeworsk-Rozwadów niezwrotnym datkiem . .

2)    objął akcye pierwszeństwa i zakładowe następujących kolei lokalnych:

Lwów-Stój anó w

Tarnów-Szczucin

Przeworsk-Dynów

Piła-Jaworzno

Delatyn-Kołomyj a-Stefanówka

Chabówka-Zakopane

Trzebinia-Skawce

Łupków w-Cisna

Borki W.-Grzymałów

kolei lokalnej

Nazwa

kapitałów budowy koi

481.027 46,728.900

97.149

27,988.000

13,058.000

5,682.900

26.672.000

1,316.0001

470.000

12,588.0001

1,164,0001

4,487.200

1910

18/10

1906

15/10

1904

8/9

1900

27/10

1899

18/10

1899

25/10

1899

15/8

1898

22/1

1897

12/8

Dzień otwarcia ruchu

86.995 11,308.700 129 985    6,480.000

4,000.000

828.400

48.636

46.248

25.835

112.622

43.092

59 263

25.311

33.925

km.

Długość

bu

dowlana

linii

3,400.000    69.829    2,000.000

4,448.400    96.186

2,279.000

a)    2,266.000

b)    698.000

a) 928.000 88.214 b) 330.000 _ c) 370.000*

9,184.000    81.557

a)    5,200.000

b)    900.000

5,800.000 134.595    2,260 000

6,928.800 116.916

1,580.000    62.423

a)    3,320.000

b)    720.000

1,800.000    54.504    1,200.000

koron

Kapitał Kapitał zakłado- zakła_

do wy na 1 km.

wy

pożyczka pierwszeństwa gwarantowana przez kraj

470.000

266.000

1,050.000

w akcyach pierwszeństwa

w akcyach ^ zakład.

^ w akcyach pierwszeństwa

900.000

500.000

1,152.000

330.000

364.800

257.200

2,002.400

1,081.600

2,600.000

470.000

1,148.800    634.000

420.000

₃ w akcyach zakła-

^ dowych

840.000

60.000

470.000

180.000

kraj u

w akcyach pierwszeństwa

w akcyach zakładowych

. . K. 2,500.000

31.700

300

59.895%

27,944%

12.161%

57.30%

35.37%

7.33%

58.83%

2.400 66.63%

29.000 71.44%

66.42%

39.00%

62.14%

66.46%

66.67°/₀

’-J

26.47%

25.90%

16.01%

21.80%

52.80%

16.59%

23.33%

a>

14.70%

°loLVL

12.550/0

11.78%

8.20%

21.27%

35.54%

10.00%

w funduszu bezzwrotnym

Udział w kapitale budowy interesentów miejscow.

państwa

kraju

państwa

o interesentów miejscowych

Zestawienie

lokalnych, popartych przez kraj na podstawie ustawy krajowej z dnia 17. lipca 1893 Dz. u. kr. Nr. 42 i stosunku udziałów

w kapitałach budowy.

Nominalne roczne obciążenie kraju z powodu finansowego popierania realizacyi kolei lokalnych wynosiło w latach 1906 i 1907 kwotę 1,048.434 K. 24 h.

Z tego przypada z tytułu gwarancyi dochodów kwota:

w roku 1906

783.082 K. 22 h.

1907

1908

872.298 K. 80 h.

1909

Dochody kolei lokalnych wynosiły: w    roku    1906    K.    694.787    h.    20    .    .    .    88.4%

„    „    1907    „    773.927    „    91    .    .    .    88.7%

„    „    1908    „    732.801    „    20    .    .    .    84.0%

„    „    1909    „    727.640    „    06    .    .    .    83.4%

Dochody brutto na krajowych kolejach lokalnych wynosiły pro 1 km. przeciętnie:

. . 6.865 K.

. . 7.389 „

. . 7.511 „

. . 7.870 „

. . 8.146 „

w roku 1905

1906 . .

1907

1908

1909 . .

4.044 K. 4.253 „ 4.492 „ 4.920 „ 5.419 ,.

Nadwyżka dochodów eksploatacyjnych wynosiła pro km.:

Koeficyent ruchu wynosił zatem:

„ 59.2%

„ 57.5%

„ 59.8%

„ 62.5%

* 66.5 %

Ten stały wzrost koeficyentu ruchu spowodowany został ciągle wzrastającymi wydatkami na personal służbowy i robotników, i podrożeniem materyałów potrzebnych do ruchu, przedewszystkiem węgla.

Ruch osobowy i towarowy na krajowych kolejach lokalnych na 1 km. długości przedstawia się jak następuje:

. . 2.821 K. . . 3.205 „

. . 3.019 „

. . 2.950 „

. . 2.726 „

. po 3.00%

•    „    3.44%

•    „    3.35%

•    „ 3.25%

•    „ 3.03%

w roku 1905 „    „    1906

1907

1908

1909

Kolej

Ruch osobowy (ilość osób) na 1 km. dług. ruch.

w całości

Ruch towarowy w tonach na 1 km. dług. ruch.

w całości

Borki Wielkie-Grzymałów . .

1905

1906

1907

1908

1909

44.022

54.518

53.218

54.550

66.230

1.351

1.703

1.637

1.673

2.033

36.576

36.508

35.744

38.163

39.984

1.124

1.120

1.099

1.170

1.228

Łupkow-Cisna (wązkotorowa)

1905

1906

1907

1908

1909

6.309

10.424

15.192

19.870

16.165

417

607

798

646

650

29.336

32.055

32.815

38.229

19.345

1.178

1.282

1.312

1.535

774

Siersza-Trzebinia-Skawce .    .

1905

1906

1907

1908

1909

45.385

46.241

60.542

62.746

72.398

756

771

1.009

1.049

1.211

518.764

434.712

472.579

660.926

598.499

8.677

7.246

7.993

11.052

10.011

Chabówka-Zakopane .    .

1905

1906

140.158

225.330

3.238

5.204

31.871

52.575

967

1214

Kolej

Chabówka-Zakopane .... 1907

1908

1909

Ruch osobowy (ilość osób) na 1 km. dług. ruch.

5.313 5.332 5.632

w całości

Ruch towarowy w tonach na 1 km. dług. ruch.

w całości

229.963

231.759

243.765

51.623

41.915

53.052

1.193

968

1.226

Piła-Jaworzno

1905

1906

1907

1908

1909

15.993

17.515

25.921

31.514

37.480

622

684

1.007

1.226

1.457

279.804

334.088

519.042

515.966

466.851

10.878

12.999

20.179

20.076

18.151

Delatyn-Kołomyja-Stefanówka 1905

1906

1907

1908

1909

163.066

164.368

194.753

208.181

215.695

1.456

1.468

1.734

1.858

1.926

82.188

98.866

99.600

91.616

131.428

734

883

888

819

1.173

Przeworsk-Dynów (wązkotor.) 1905

1906

1907

1908

1909

45.007

62.221

69.913

85.076

81.034

982

1.338

1.526

1.857

1.768

25.847

29.516

25.657

29.124

32.166

564

644

560

636

724

Tarnów-Szczucin otw. 15/101906 1907

1908

1909

118.035

140.313

165.207

2.419

2.863

3.371

39.458

50.299

52.142

805

1.026

1.064

Oprocentowanie kapitału zakładowego z

czystych dochodów wynosiło:

Kolej lokalna

Borki Wielkie-Grzymałów .    .

Łupków-Cisna.......

Trzebinia-Skawce......

Chabówka-Zakopane.....

Piła-Jaworzno.......

Delatyn-Kołomyja-Stefanówka .

Przeworsk-Dynów.....

Tarnów-Szczucin otw. 15/10 1906

1905

1906

1907

1908

1909

4.01%

3.46%

6.13%

2.44%

4.26%

2.24%

0.29%

3.16% 3.95% 6.57 % 2.70% 5.07% 3.30% 0.87%

1.40%

3.30%

5.92%

2.66%

7.88

2.83%

0.98%

4.81%

2.84%

5.03%

2.25%

7.31%

3.48%

0.83%

2.78%

Kolej miejscowa Łupków-Cisna, dla której nie zaciągnięto pożyczki pierwszeństwa amortyzuje od 1903 z czystych dochodów rocznie 111 sztuk akcyi pierwszeństwa w nominalnej wysokości 44.000 koron, nie

Kolej lokalna

płaci jednak żadnej dywidendy ani od akcyi pierwszeństwa ani od akcyi zakładowych.

Inne koleje lokalne przez kraj gwarantowane dały następujące dywidendy od akcyi pierwszeństwa i od akcyi zakładowych.

Dywidenda i superdywidenda od akcyi pierwszeństwa od akcyi zakładowych

Borki Wielkie-Grzymałów . . . 1905

1906

1907

1908

Chabówka-Zakopane .    .

Piła-Jaworzno .    .    .    .

Przeworsk-Dynów .    .

Tarnów-Szczucin .    .

Kolej lokalna Trzebinia-Skawce .

1905

1906

1907

1908

1909

Dywidenda i superdywidenda od akcyi pierwszeństwa od akcyi zakładowych

8%

8%

Chabówka-Zakopane .    .

. . 1905

1906

1907

1908

1909

9%

7.75o/₀

7.570/0

5.67o/o

4%

4%

4%

4%

3.5o/o

9%

7.75%

7.57%

5.67%

0.5o/o

Piła-Jaworzno

. 1905

1906

4%

1907

4%

1908

10%

1909

10%

Delatyn-Kołomyja-Stefanówka .    . 1906

1907

1.35%

1-00%

1908

1909

1.5%

Przeworsk-Dynów

1908

1909

T arnów-Szczucin

1908

4%

1909

0.55%

Co się tyczy gwarantowanych przez kraj kolei lokalnych zaznacza się, że z wyjątkiem kolei Tarnów-Szczucin, przy wszystkich innych kolejach zwrot dopłat gwarancyjnych do funduszu kolejowego dopiero po oprocentowaniu po 4 od sta całego kapitału akcyjnego nastąpić może.

Z końcem roku 1909 wynoszą te niespłacone zaliczki gwarancyjne przy kolei:

Borki W.-Grzymałów . . . K. 191.194 86

4.80778

Delatyn-Kołomyja-Stefanówka „ 1,519.991T1

„    526.47743

Powyższe, bezwątpienia korzystne rezultaty są najlepszym dowodem ekonomicznej wartości tej przez kraj przy współudziale państwa i miejscowych interesentów w ostatnim lat dziesiątku podjętej akcyi w sprawie rozwoju kolei lokalnych.

Z drugiej strony przypisać się musi korzystne wyniki akcyi kolejowej tej okoliczności, że galicyjska sieć kolei głównych wykazywała liczne luki i że koleje lokalne zbudowane w pierwszym okresie są właściwie uzupełnieniem sieci kolei głównych i że ze względu na swoją gospodarczą ważność i na zadania, które miały do spełnienia, po większej części jako koleje główne drugiego rzędu powinny były być budowane.

W rzeczywistości obsługują większe koleje lokalne jako łączniki szlaków kolei państwowych (ze sobą wprost nie złączonych) nietylko ruch ze swoich naturalnych obszarów atrakcyi, lecz służą także w znacznej mierze ruchowi tranzytowemu, który im przypada w myśl zasady transportowania towarów najkrótszą drogą. To korzystne położenie kolei lokalnych przyczynia się do większej rentowności tychże w znacznej mierze.

Przyznać należy zarządowi kolei państwowych, że tenże przez skierowanie powyżej przytoczonego ruchu transportowego na szlaki kolei lokalnych odwzajemnia się tym kolejom za znaczną alimentacyę ruchu na kolejach głównych, przez łączące się z niemi koleje lokalne.

Zrealizowanie budowy 619.809 km. nowych arteryi komunikacyjnych kolejowych, zwiększyło w bardzo poważnej mierze ruch na kolejach państwowych, gdyż nowe te koleje lokalne otworzyły nowe obszary atrakcyjne, których płody doprowadzają do głównych szlaków kolei państwowych, na jakich dostają się do głównych rynków zbytu.

Sieć kolejowa w Galicyi w porównaniu z ogólną siecią kolejową w Austryi przedstawia się jak następuje :

Co do stosunku długości szlaków kolejowych do liczby mieszkańców, to wypada przeciętnie we wszystkich innych krajach koronnych na 100.000 mieszkańców 82.65 km. kolei, podczas gdy Galicya ze swymi 53.32 kilometrami na 100.000 mieszkańców zajmuje 13 (przedostatnie) miejsce między krajami koronnymi Austryi.

Co do stosunku długości szlaków kolejowych do powierzchni wypada w innych krajach koronnych 72 metrów kolei na jeden kilometr kwadratowy, podczas gdy w Galicyi wypada tylko 50 metrów kolei na jeden kwadratowy kilometr. Galicya stoi przy tern porównaniu na 11-em miejscu.

Krajowe koleje lokalne służą ruchowi osobowemu i towarowemu, kolej Chabówka-Zakopane połączyła kraj z najważniejszem w kraju letniskiem, z naj piękniej szem i okolicami Tatr i stworzyła silny ruch turystyczny. Na tej linii odgrywa ruch osobowy główną rolę i jest głównem źródłem jej dochodów.

Kolej Trzebinia-Skawce i Piła-Jaworzno są kolejami węglowemi, koleje Borki-Grzy-małów, Delatyn-Kołomyja-Stefanówka, Prze-worsk-Dynów i Tarnów-Szczucin służą przeważnie do przewozu ziemiopłodów, kolej Łupków-Cisna ma charakter kolejki lasowej z ruchem publicznym tak osobowym jakoteż i towarowym.

T aryfy.

Taryfy kolei lokalnych były u na początkowo znacznie wyższe od taryf głównych linii kolejowych.

Stary, fiskalny system taryfowania uzasadnił te różnice następującem rozumowaniem :

„Barem taryfowy, czyli jednostkowe koszta transportu zależne są od jednostkowych kosztów eksploatacyi.

Na wysokość kosztów eksploatacyi, przy równych innych warunkach, wpływają głównie dwa czynniki, to jest długość i mnogość transportów. Im dłuższa droga przewozowa a większa gęstość ruchu, tern mniejsze jednostkowo są koszta eksploatacyi i odwrotnie (Preissgesetz des Verkehres).

Ponieważ szlaki kolei lokalnych z natury rzeczo są krótkie a ruch na nich, z małymi wyjątkami, o wiele mniej intenzywny niż na liniach głównych, ergo jednostkowo wyższe koszta eksploatacyi wymagają wyższego taryfowego haremu“.

Zastosowując niewolniczo powyższe prawidła, tworzono prawie dla każdej nowo powstającej kolei lokalnej osobny barem taryfowy, nie troszcząc się ani o miarodajne warunki ruchu ani o gospodarcze stosunki dotyczące okolicy.

Zdarzało się, że jedna kolej lokalna, drogo budowana w górskim terenie, z trudnymi warunkami ruchu — miała taryfę tylko o 20% droższą od państwowej, taryfa zaś drugiej kolei lokalnej, leżącej w równinie, tanio budowanej — była o 60% droższa od taryfy kolei państwowej.

Pominąwszy już utrudnienia wynikające z tych chaotycznych stosunków taryfowych, okazało się wkrótce, że drogie taryfy kolei lokalnych stoją na przeszkodzie nietylko gospodarczemu rozwojowi okolicy — ale i rozwojowi samegoż kolejowego przedsiębiorstwa. Były to czasy rozkwitu konkurencyi osiowej — a stałych niedoborów ruchu na kolejach lokalnych

Dopiero od roku 1900, gdy Wydział krajowy zajął się akcyą sanacyi — rozpoczyna się radykalny zwrot na lepsze w polityce taryfowej — odnośnie do kolei lokalnych. W tym roku, po długich pertraktacyach zgodziło się wreszcie c. k. Ministerstwo kolejowe na częściowe zaprowadzenie haremu państwowego na kolejach lokalnych podolskich i pokuckich.

O wydatności obniżenia taryfy, które wówczas nastąpiło, pomimo że tylko pierwszy, najwyższy stopień haremowej skali kolei państwowej zastosowano dla wspomnianych kolei lokalnych, niechaj świadczą na

przez wszystkie

datny.

stępujące przykłady: Koszta kolejowe przewozu obniżyły się przy transporcie wagonu zboża ze Skały do Zaleszczyk z 94 K. na 76 K., przy transporcie wagonu węgla z Tarnopola do Iwania pustego ze 102 k. na 81 K., przy transporcie wagonu drzewa opałowego z De-latyna do Horodenki z 56 K. na 30 k. i t. p. Pomimo tak wydatnego obniżenia taryfy — a raczej właśnie wskutek tego obniżenia rentowność dotyczących kolei lokalnych zaczęła się statecznie i znamiennie polepszać, bo ruch dotąd sztucznie wstrzymywany znalazł wreszcie jaką taką możność rozwoju. Po tych pierwszych pomyślnych doświadczeniach — udało się stopniowo przeprowadzić większe, obniżenie poszczególnych taryf innych kolei lokalnych — aż wreszcie z dniem 1. stycznia 1910 a więc po dziesięcioletnich zabiegach reformacyjnych — stanęliśmy przynajmuiej na tym punkcie, że na wszystkich galicyjskich kolejach lokalnych, z wyjątkiem jedynie kolei lokalnej Lwów-Jarosław, Pałahicze-Tłumacz i Kołomyjskich lokalek, obowiązuje już kompletny harem państwowej taryfy towarowej — aczkolwiek bez przerachowania. Taryfy osobo-w e galicyjskich kolei lokalnych są jeszcze wprawdzie po większej części droższe od takiejże taryfy c. k. kolei państwowej, jednakże i te różnice (mniej więcej ¹/₂ h. na kilometrze) będzie można w przyszłości wyrównać, a to tem prędzej i pewniej, gdy próby kompletnego oddzielenia ruchu osobowego od towarowego na kolejach lokalnych — dadzą pomyślny rezultat.

Na tem jednak nie kończy się jeszcze zadanie taryfowej polityki kraju. Zaprowadzenie baremu państwowego na kolejach lokalnych przynosi pożądany skutek — na razie tylko w ścisłym obrocie miejscowym, gdy jednak transport przekracza szlak kolei lokalnej, to jest gdy w przewozie jednej i tej samej posyłki biorą udział dwie lub więcej kolei lokalnych, — albo też kolej lokalna i kolej państwowa, wtenczas taryfa wskutek braku przerachowania baremu staje się stosunkowo znacznie droższą — niż na szlakach wyłącznie państwowych.

Podraża się przez to eksport i import okolicy, która tylko kolej lokalną ma do dyspo-zycyi—a warunki konkurencyjne, z wielkim uszczerbkiem dla produkcyi i handlu, stają się znacznie trudniejsze niż w innych częściach kraju.

Organizm, tylko wtenczas będzie zdrowy i krzepki, jeżeli wszystkie jego członki traktuje się z równą troskliwością i daje im możność równomiernego rozwoju.

Przemysł i handel szukają zawsze drogi najsłabszego oporu — nie osiedlą się więc w okolicy, gdzie natrafią na większy niż gdzie indziej taryfowy opór drogi żelaznej. Ogólne uprzemysłowienie kraju jest ściśle związane z ogólnem przerachowaniem taryfowego baremu. Wysiłki ku osiągnięciu tego celu czyni Wydział krajowy przy każdej nadarzającej się sposobności.

Na razie uzyskało się już przerachowa-nie baremu a mianowicie: dla węgla — przez koleje lokalne leżące w Zagłębiu krakowskiem, dla buraków cukrowych galicyjskie koleje lokalne, wreszcie dla towarów wszelkiego rodzaju w granicach taryfo wo zespolonej sieci lokalnych: Wscho-dnio-galicyjskich, nowych Bukowińskich, De-latyn-Kołomyja-Stefanówka.

Jak na początek — sukces dość wy-

Nie można jednak przemilczeć faktu, że przerachowanie baremu połączone jest z do-tkliwemi finansowemi ofiarami ze strony kolei lokalnych — a nie każdą kolej lokalną stać na takie ofiary.

Tutaj więc państwo winno przyjść z pomocą i zniżkę wynikającą z przerachowania baremu objąć na rachunek kolei państwowej.

Żądanie tego rodzaju jest zupełnie i wszechstronnie usprawiedliwione. Ofiara która może kompletnie zwichnąć finansową równowagę małej kolei lokalnej —jest wprost znikomą dla wielkiej kolei państwowej. Utrzymanie zaś finansowej równowagi istniejących już kolei lokalnych, jest niezbędne dla dalszego pomyślnego rozwoju krajowej akcyi kolejowej. Zresztą kolej główna czerpie pośrednio tak znaczne zyski z biernych arteryi dowozowych, że może i powinna wspierać je w każdy sposób.

Miejmy więc nadzieję, że wcześniej lub później — przestaną być nasze koleje lokalne surogatem nowoczesnych środków komunikacyjnych i uzyskają pełną wartość ekonomiczną dla państwa i kraju.

Koleje lokalne stały się ważnym czynnikiem ekonomicznego i kulturalnego rozwoju naszego kraju, — reprezentacya kraju świadoma jest ważności tej sprawy i w miarę możności budżetowej prowadzi dalej ak-cyę rozwoju sieci kolei lokalnych.

Koleje będące w budowie, których budowa już jest ustawowo zabezpieczona.

a) kolej Lwów-Kamionka S t r u mi-łowa-Stojanów.

Na podstawie uchwały Sejmowej z 8. marca 1907 i na podstawie udzielonej przez rząd koncesyi z 23. marca 1908 została budowa tej kolei o długości 87 km., łączącej stolicę kraju z granicą państwa w Stojano-wie zapewniona.

Kapitał zakładowy tej kolei wynosi 11,300.000 K.

Kapitał ten uzyskany został przez gwa-rancyę kraju dla zaciągniętej pożyczki pierwszeństwa w kwocie 6,480.000, przez wpłatę przez państwo kwoty 4,000.000 i przez interesentów miejscowych kwoty 820.000 wza-mian za akcye zakładowe.

Budowa tej kolei rozpoczęta została w lecie roku 1908, będzie ukończona w jesieni b. r. otwarcie ruchu nastąpi w październiku b. r.

Kolej M u szy n a-Kry nic a.

Na podstawie uchwały Sejmowej z 8. marca 1907 udzielił Sejm dla tej kolei gwa-rancyi dochodów w wysokości potrzebnej do oprocentowania i umorzenia pożyczki pierwszeństwa w kwocie 750.000. Udział państwa zapewniony został ustawą z 6 marca 1907 w sumie 550.000. Interesenci miejscowi złożyli kwotę 100.000 wzamian za akcye zakładowe. W ten sposób uzyskano potrzebny kapitał zakładowy w kwocie 1,400.000 K. Kolej ta o długości 10.3 km. łączyć będzie Krynicę, jedno z największych miejsc kąpielowych, z koleją państwową w Muszynie. Budowa rozpoczęta została w jesieni roku 1909 — termin ukończenia jej przewidziany jest na 15. maja 1911.

Kolej Drohobycz-Truskawiec.

Ustawą państwową z 6. marca 1907 i uchwałą Sejmową z 8. marca 1907 zapewniony został udział państwa w kapitale zakładowym tej kolei przez zakupno akcyi zakładowych w kwocie 750.000 względnie przez objęcie przez kraj gwarancyi dla pożyczki pierwszeństwa w kwocie 850.000 k. Besztę w kwocie 100.000 złożyli miejscowi interesenci wzamian za akcye zakładowe. — Cały kapitał zakładowy tej kolei o długości około 13 km. wynosi 1,700.000 k.

Bozdanie budowy tej kolei przewidziane jest na początek roku 1911 a otwarcie ruchu na początek r. 1912.

Kolej ta łączyć będzie miejsce kąpielowe Truskawiec i salinę w Stebniku z miastem Drohobyczem — względnie z siecią kolei państwowych.

Projektowane koleje lokalne.

1.) Wieliczka-Myślenice-Msza n a Dolna.

Na podstawie projektu generalnego wypracowanego przez kraj, biuro kolejowe i po przeprowadzeniu dotyczących pertraktacyi z Wydziałem krajowym, wniósł c. k. Bząd na posiedzeniu Izby poselskiej Bady państwa dnia 30. czerwca 1909 projekt ustawy, mocą której rząd ma być upoważniony udzielić imieniem państwa na przeciąg 75 lat, licząc od dnia wydania koncesyi na tę kolej, gwarancyi czystego dochodu potrzebnego na oprocentowanie i umożenie w tym czasie pożyczki pierwszeństwa, którą koncesyonaryusz zaciągnie w takiej wysokości, jaka będzie potrzebna do uzyskania sumy kapitałowej. Warunkiem przyznania tej gwarancyi jest 8,2500.000 K. zebranie przez kraj i interesów miejscowych udziału w wysokości potrzebnej do zebrania reszty kapitału budowy w kwocie 2,750.000 K. Cały efektywny kapitał budowy dla tej kolei wynosić będzie 11,000.000 K.

Sejm na posiedzeniu z dnia 8. lutego 1910 uchwalił upoważnić Wydział krajowy do objęcia imieniem kraju akcyi piewszeń-stwa fe olei lokalnej Wieliczka-Myślenice-Msza-na dolna w kwocie 2,263.800 koron.

Interesenci miejscowi zobowiązali się wpłacić wzamian za akcye zakładowe koron 486.200.

Wymienionym powyżej projektem ustawy wniesionym przez rząd do parlamentu 30. czerwca 1909 mają być ustawowo zabezpieczone jeszcze następujące linie kolejowe:

6.4 km.

. . 14. km.

100.000 k

870

2.    Buczkowice-Łodygowice .

3.    Złoczów-Sasów-Usznia . .    15.8 „

4.    Jasło-Żmigród . .

Te trzy koleje mają gwarancyę państwa

dla pożyczek pierwszeństwa, kraj przyczynić się ma do zrealizowania kolei Buczkowice-Łodygowice kwotą ko lei Złoczów-Sasów-Usznia kwotą 300.000 k wpłacić się mającą gotówką wzamian za akcye zakładowe, zaś do zrealizowania kolei Jasło-Żmigród przyczynić się ma kraj odstąpieniem akcyi zakładowych jednej z kolei lokalnych (już zbudowanych) będących wła-własnością kraju w kwocie 300.000.

5. Kolej lokalna Bzeszów-Kolbuszowa-Nisko o długości 82 km.

Krajowe biuro kolejowe opracowuje obecnie projekt szczegółowy tej kolei lokalnej, która ma przyjść do skutku jako kolej gwarantowana przez kraj.

Cały zakładowy kapitał potrzebny do • zrealizowania tej kolei wynosi, 9,100.000 kor. Kraj użyczyć ma gwarancyi czystego dochodu dla pożyczki pierwszeństwa w kwocie 5,250.000, państwo miałoby przyczynić się udziałem w wysokości 3,000.000 a interesenci miejscowi udziałem 850.000 wpłaconych gotówką na akcye zakładowe.

Kolej Jasł o-D ę h i ca.

Projekt szczegółowy tej kolei wypracowuje c. k. zarząd kolei państwowych. Kolej ta ma być budowana jako kolej państwowa z pewnym małym udziałem kraju i interesów miejscowych. Długość kolei wynosi 44 km. Kapitał zakładowy potrzebny do zrealizowania tego projektu wynosi 8,500.000 K.

Kolej lokalna S t a r y - S ą c z - K r oście n ko-No wy Targ.

Na mocy polecenia Sejmu krajowego wypracowało krajowe biuro kolejowe w roku 1909/1910 projekt generalny dla tej kolei.

Długość tej kolei wynosi od Starego Sącza do Krościenka (Szczawnicy) 38.210 km. od Krościenka do Nowego Targu 34.74 t. j. razem 72.95 km.

Kolej ta ma przeważnie charakter kolei górskiej — na 53. kilometrach długości leży trasa w ciasnej dolinie Dunajca i Krośnicy.

a dział wód między Krościenkiem a Czorsztynem przekracza tunelem o długości 2.660 m. Maksymalne spadki na tej części linii wynoszą 25%. Od Czorsztyna do Nowego Targu t. j. na 20 km. dłg. jest teren łatwiejszy i prócz wykonania dwóch wielkich mostów na Dunajcu nie przedstawia większych trudności.

Nadmienia się, że dla przestrzeni Czor-sztyn-Krościenko opracowane także waryant doliną Dunajca przez Pieniny. Alternatywa ta przedłużyłaby linię o 7 km. i wymagałaby wykonania 2 tuneli (pod Sokolicą i Trzema Koronami) o łącznej długości 2.044 m. tunel pod Trzema Koronami 1.174 „    „    Sokolicą

2.044

Warunki ruchu na tym waryancie byłyby korzystniejsze, gdyż spadki są łagodne, a przedwszystkiem ominęłoby się spadek 25% zastosowany dla głównej linii między Krościenkiem — podczas gdy zresztą na całej linii spadki nie przekraczają 15„/°.

Waryant na Pieniny miałby dla transportu towarów z Węgier większe znaczenie.

Z tego co przedstawiłem wynika, że kolej w mowie będąca będzie bardzo kosztowna — i z tego powodu realizacya jej napotka na wielkie trudności, tem bardziej, że kolej ta chociaż bardzo potrzebna i pożądana, zapowiada tylko małą rentowność.

Spodziewać się jednak można, że w bliz-kiej przyszłości przynajmniej linia Stary Sącz-Szczawnica doczeka się realizacyi.

Kolej lokalna Przemyśl-Rymanów.

Projekt dla tej kolei jest również w opracowaniu. Długość kolei wynosi około 120 km.

Pertraktacye z rządem co do zabezpieczenia jej budowy są w toku, lecz terminu, w którym wykonanie budowy nastąpi, obecnie jeszcze przewidzieć nie można.

Kolej ta przyjść ma do skutku jako kolej gwarantowana przez państwo, to jest przy gwarancyi czystego dochodu potrzebnego do oprocentowania i prawidłowego umorzenia zaciągnąć się mającej pożyczki pierwszeństwa i przy 25%-ym udziale kraju i interesentów miejscowych wzamian za akcye zakładowe.

INŻ. KAZIMIERZ DREWNOWSKI.

O wytwarzaniu kwasu azotowego z powietrza sposobem

J. Mościckiego.

(Na podstawie referatu inż. Maryana Lutosławskiego *).)

I tak można na 100% powietrza otrzy-

1928

0,5

ratury.

Łączenie się azotu z tlenem podczas wyładowań elektryczności atmosferycznej stwierdzili już w II. połowie XVIII. wieku Priestley i Cavendish. Zjawiskiem tern zajmowało się później wielu badaczy, jednak tylko z punktu widzenia naukowego, chemicznego. Na stronę praktyczną wskazali dopiero Crookes i Nernst z końcem ubiegłego stulecia.

Badania Nernsta stanowią obecnie główną podstawę technicznego zastosowania problematu wytwarzania kwasu azotowego z powietrza zapomocą płomienia elektrycznego..

Według Nernsta spalanie się azotu odbywa się już przy zwykłej temperaturze, tylko bardzo powoli; ze wzrostem temperatury wzrasta chyżość reakcyi, co pozwala na zwiększenie się procentowej wydajności tlenków azotu z powietrza, czyli t. zw. kon-centracyi.

mać przy temp. 1500° C — 0,1% tlenków azotu

2202

*) Referat ten tylko w ogólnych zarysach kryje się z referatem p. Lutosławskiego; w rzeczy samej został napisany jako streszczenie z odczytu sprawozdawcy wygłoszonego na zebraniu sekcyi mechaników i elektrotechników Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie.

przy temp. 2403° C — 1,5% tlenków azotu 2571 2854 3103 3327

Wyższej koncentracyi już osiągnąć nie można, gdyż chyżość reakcyi na to nie pozwala; jest ona bowiem taka sama dla łączenia się azotu, z tlenem (N₂-f0₂=2NO), jak i dla rozpadania się tlenków azotu na azot i tlen; n. p. przy 2900° C wynosi 3,45.10 5 sek. Ażeby zaś zapobiedz ponownemu rozpadaniu się, trzeba tlenki azotu oziębić bardzo szybko do temperatury, w której chyżość reakcyi jest dostatecznie mała, to jest do 1200° C; wtedy łączą się z tlenem na dwutlenki azotu (N0-j-0=N0₂).

Na tej zasadzie mamy więc następujące podstawowe warunki technicznego zużytkowania tego problemu:

1. Ogrzanie do bardzo wysokiej tempe-

2. Bardzo szybkie ochłodzenie.

Do spełnienia pierwszego warunku nadaje się obecnie tylko płomień elektryczny; do drugiego potrzeba wielkiej chyżości przepływu powietrza przez płomień, a więc małego przekroju kanałów powietrznych.

Proces odbywa się w t. zw. piecach elektrycznych. Pomysłów takich pieców było bardzo dużo, do praktycznego zastosowania

Koncentracya przy tym systemie wynosi ok. 1,5%; cyfra ta jest niewielka z powodu małej chyżości przepływu powietrza przez płomień o dużej średnicy.

Techniczne zastosowanie sposobu Birkelanda i Eydego odbywa się głównie w Norwegii, gdzie mają do dyspozycyi bardzo tanie siły wodne. Obecnie jest w ruchu kilka fabryk kwasu o sile około 50.000 SK, z kapitałem zakładowym ok. 60 mil. k.

dis che Anilin- und

Pierwszy piec składał się z bębna opatrzonego kolcami, rotującego wewnątrz cylindra również kolczastego. Między kolcami następowało wyładowanie w kształcie iskier elektrycznych, które skutkiem bardzo szybkiej rotacyi tworzyły jedną powierzchnię płomienną. Wydajność tego pieca okazała się małą.

doszły tylko trzy: Birke łan da i Eydego Schönherra i Mościckiego.

Sposób Birkelanda i Eydego polega na zjawisku, że płomień elektryczny, powstający skutkiem wyładowania między dwiema elektrodami, a znajdujący się w sil-nem polu magnetycznem rozciąga się prostopadle do linii sił w kształcie półkola — jeżeli to jest prąd stały, a w kształcie całej tarczy przy prądzie przemiennym. Tarcza ta składa się właściwie z łuków płomiennych ciągle przerywanych (do 1000 razy w sekundzie). Przez taką tarczę płomienną o średnicy ok. 2 m przepuszcza Birkeland powietrze, którego azot się spala na tlenki azotu. Przez szybkie ochłodzenie tlenków tworzą się dwutlenki azotu i te przepuszcza się przez wieże absorbcyj-ne, gdzie łączą się z wodą na 30—40"/o kwas azotowy HN()₃. Kwas azotowy rozcieńczony leje się na wapno, odparowuje, stęża i miele na t. zw. saletrę wa-wapienną.

SposóbSchonherra. Płomień w piecu Schönherra pali się spokojnie, przybierając jednakowoż kształt spiralny o długim kroku. W ten sposób można zabezpieczyć jego stałość nawet przy bardzo długim płomieniu (5 m przy piecach 600 SK, a 7 m przy 1000 SK). Ruch spiralny otrzymuje się przez styczne doprowadzenie powietrza do płomienia.

Ten sposób zużytkowuje tow. akc. Ba-

S o d a f a b r i k w Ludwigshafen. Przed niedawnym czasem połączyła się ta fabryka z towarzystwem nor-weskiem Birkelanda i Eydego i sposób Schönherra ma być obok tamtego systemu stosowany.

Sposób Mościckiego. Dzisiejszy system pieca Mościckiego przeszedł różne fazy pomysłów, różniących się, co do samej istoty.

Inny system polegał na wyładowaniach oscylacyjnych zapomocą kondensatorów o Wysokiem napięciu. Ponieważ podówczas nie było kondensatorów, któreby wytrzymywały trwale ponad 10.000 V., Mościcki zajął się ulepszeniem ich i stworzył nowy typ kondensatorów cylindrycznych, mogących pracować przy napięciu 60.000 Y. Fabryczka o sile ok. 100 SK, która wytwarzała kwas azotowy, pracowała przez jakiś czas w Vevey w Szwajcaryi (6—7000 okr. 50—75000 V) z wydajnością kwasu azotowego ok. 43 gr. 1 KW godz.

Przy użyciu płomienia spokojnie się palącego — jak u Schönherra — otrzymał M. wydajność około 40 gr na 1 KW godz.

Także system płomienia w polu magnetycznem, w którem przybierał on kształt elipsoidu, był zastosowany przez M., z gorszym jednak wynikiem niż ostatni system jego pieca, w którym płomień odbywa ruch rotujący.

Piec o rotującym płomieniu polega na następującem zjawisku, obserwowa-nem przez Mościckiego: Iskra elektryczna w kształcie płomienia zachowuje się w polu magnetycznem jak przewód metalowy zamknięty, przez który przepływa prąd, czyli zaczyna obracać się podobnie jak motor e-lektryczny. Botacya jest tern większa, im silniejsze jest pole magnetyczne, tak że powstaje płomień w kształcie tarczy, o temperaturze bardzo wysokiej, gdyż skutkiem szybkiej rotacyi tarczę tworzą same iskry elektryczne, a nie gazy; poznać to można po kolorze płomienia.

Skutkiem tego średnica płomienia, a więc i kanałów powietrznych musi być wszędzie dostatecznie mała, aby otrzymać wielką szybkość przepływu powietrza przez płomień.

Gazy opuszczają piec już z temperaturą około 1200° C. Stąd i koncentracya tlenków azotu jest większa niż przy innych systemach i wynosi ok. 3%. Wydajność procesu wynosi 65 gr. na 1 KW godz.

Również część chemiczna przy systemie Mościckiego różni się od innych. Przez założenie wież absorbcyjnych w ten sposób, że gazy przechodzą przez naczynie z kwar-cytem w kierunku poziomym, a woda przepływa przez te naczynia pionowo, otrzymuje się dla przejścia gazów bardzo duży przekrój i powolny przepływ, co zwiększa absorbcyę i zmniejsza kilkakrotnie wielkość wież absorbcyjnych. Jako produkt dostajemy odrazu 60%-wy kwas azotowy, nadający się doskonale do transportu.

Ten system Mościckiego nabyło szwajcarskie towarzystwo Aluminium In d u -strie A.-G. w Neuhausen. Obecnie jest już w ruchu od roku fabryka na 2500 KW w G h i p p i s nad Rodanem a w budowie tamże fabryka na 50.000 SK.

Jest nadzieja, że i w Galicyi stanie niedługo fabryka kwasu azotowego systemu Mościckiego. Niedaleko Szczawnicy w Jazowsku na Dunajcu ma powstać zakład wodno-elektryczny na 15.000 SK (81,₅ m spadu, 18,₅ m³ wody).

Koncesyę na wybudowanie tego zakładu otrzymał prof. dr. St. Ossowski z Krakowa. Energia użytkowa — ok. 100 mil. KW godz. — ma być przeniesiona w ¹/₁₀ do Krakowa i okolicy (ok. 80 km), a reszta zużyta na wytwarzenie kwasu azotowego.

IXŻ. K. OBRĘBOWICZ.

Miarkowanie zespolone (centralne) ogrzewań parowych

i parowo-woclnych.

Zamiennym jest objawem, że ogrzewanie wodne, aczkolwiek w urządzeniu od 25 do 40°/₀ droższe od ogrzewań parowych, mimo to wypiera je coraz bardziej, zwłaszcza w zastosowaniu do mieszkań. Rzecz prosta, iż przyczyną tego objawu są pewne, w dotychczasowych wykonaniach jeszcze usunąć się nie dające niedostatki ogrzewań parowych; a jednak, gdyby przez zaradzenie owym niedomaganiom ogrzewania te dały się doprowadzić do takiej samej doskonałości, jaką odznaczają się ogrzewania wodne, to techniczny postęp tego rodzaju stanowiłby zarazem i poważny krok naprzód pod względem ekonomicznym, pozwalając corocznie zaoszczędzać miliony, tracone obecnie na urządzanie droższych ogrzewań wodnych, zamiast tańszych parowych.

Aby sobie uprzytomnić, że oszczędności wspomniane mogą dosięgać istotnie sum bardzo pokaźnych, dostatecznem będzie wskazanie na tę okoliczność, że n. p. w Niemczech budują corocznie ogrzewań skupionych (centralnych) za około sto milionów marek, a obrót handlowy Królestwa Polskiego w tej gałęzi techniki dosięga bądź co bądź paru milionów rocznie. Doprowadzenie ogrzewań parowych do istotnej doskonałości mogłoby z sum powyższych zaoszczędzać chociażby po kilka procent, przedstawia ono zatem sprawę ekonomicznie dostatecznie doniosłą, aby nią zająć Panom te czterdzieści minut czasu, jakie przewodniczący na mój odczyt wyznaczył.

Dotychczasowe ogrzewania parowe obarczone są trzema wadami, a mianowicie:

1. Nie można w nich zmieniać wydajności wszystkich grzejników sposobem zespolonym, t. j. centralnie, lecz tylko dla każdego grzejnika oddzielnie. Skutkiem tego braku pokoje przegrzewają się bardzo często ponad istotną potrzebę, albowiem mieszkańcy zauważają zazwyczaj zbyt późno taki nadmiar wydajności grzejnika, t. j. zauważą go dopiero wtenczas, gdy mieszkanie jest już przegrzane i gdy nadmiar ciepła staje się już dokuczliwym. Tego rodzaju przegrzewanie mieszkań jest nie tylko szkodliwe dla zdrowia mieszkańców, ale nadto powoduje ono bardzo znaczne marnotrawstwo paliwa, skutkiem którego tańsze w urządzeniu ogrzewanie parowe staje się ostatecznie bardziej koszto-wnem od wodnego, albowiem nadmiar zużywanego paliwa pochłania już w przeciągu kilku zim oszczędności na urządzeniu pier-wotnem. Dopiero usunięcie tego braku mogłoby znów uzdolnić ogrzewania parowe do skutecznego spółzawodnictwa z ogrzewaniami wodnemi.

2. Powierzchnie grzejników są znacznie bardziej gorące, aniżeli w ogrzewaniach wodnych, albowiem nawet przy wydajności grzejnika, zmniejszonej przez przymknięcie kurka grzejnikowego, para, wstąpiwszy do grzejnika, wypełnionego częściowo powietrzem, unosi się (jako lżejsza) w górne części grzejnika, skutkiem czego górne części po-

wierzchni zagrzewają się bez mała do 100° C, podczas gdy dolne pozostają prawie chło-dnemi. Tej wadzie można już zaradzić środkami znanymi, t. j. przez należyte przemie-szywanie pary z powietrzem we wnętrzu grzejnika, albo też sposobem prostszym, który podam pod koniec odczytu; a jeżeli przez zastosowanie takich sposobów ciepło, przynoszone przez parę do grzejnika, rozłoży się możliwie równomiernie na całą jego powierzchnię, to temperatura tej powierzchni będzie znacznie niższa i pozostanie naogół poniżej granic, stawianych przez zdrowotni-ków (hygienistów).

kurka grzejnikowego, albo innego przyrządu, miarkującego wydajność ciepła, lecz dopiero po upływie dość znacznego czasu.

Zresztą jeżeli chodzi o zapas ciepła na kilka godzin nocnych, podczas których palacz powinien korzystać z zupełnego odpoczynku, to dobre ustroje kotłów o paleniskach zasypnych mogą pracować bez wszelkiej obsługi, a więc nawet bez przeczyszczania rusztów, zależnie od chwilowego natężenia, przez 4 do 8-miu godzin, a więc przez taki sam okres czasu, na jaki oblicza się zazwyczaj zapas ciepła w ogrzewaniach wodnych w Rosyi.

Widzimy zatem, że wady, poruszone pod 2 i 3, są raczej tyko niedostatkami, które dają się łatwo usunąć i że istotną i najważniejszą wadą ogrzewań parowych w do-tychczasowem ich wykonaniu jest li tylko niemożliwość należytego miarkowania zespolonego wydajności ciepła z grzejników.

Jedynie przy bardzo silnych mrozach, gdy para musi wypełniać prawie cały grzejnik, aby dostarczyć potrzebną ilość ciepła, temperatura powierzchni grzejnikowych może się znów zbliżać do 100° C. Jednakże wypadki tego rodzaju zdarzają się nie często, albowiem owe mrozy najsilniejsze, na jakie

obliczamy ogrzewania, pojawiają się zaledwie    Dlatego też już od dawna silą się na

przez kilka dni co parę lat, a nieco za wy- obmyślenie takiego miarkowania zespo-soka temperatura powierzchni, zdarzająca lonego: wszelkie jednak dotychczasowe wy-się tak izadko i wyjątkowo, nie mogłaby już I    w tym kierunku pozostawały bez po-

przewodzie parowym, zmieniać w j e d n a-kowym s t o s u n k u wydajność wszystkich przyłączonych grzejników. Skutek zawodził, ponieważ opory ruchu pary między kotłem a poszczególnymi grzejnikami nie tylko że nie są jednakowe, lecz co ważniejsza, nie pozostają one ze sobą nawet w niezmiennych stosunkach wzajemnych: stosunki te zmieniają się w miarę ilości pary przepływającej przez przewody (n. p. skutkiem skraplania się pary w tych przewodach). Starano się opory ruchu do poszczególnych grzejników otrzymać możliwie jednakowe, przez nadanie stosownych wymiarów rur, a skraplaniu zapobiegać wedle możności przez staranne otulenie rur od strat ciepła, wszystkie te wysiłki i próby nie doprowadziły jednak do pożądanych wyników. Główną przyczynę tych zawodów widzę przedewszystkiem w tej okoliczności, że czynnikiem miarkującym miały być zmiany prężności tej samej pary, której ilości przepływu do poszczególnych grzejników miały być miarkowane, czyli in-nemi słowy, że ta sama para, której ilości

chyba przemawiać przeciw zastosowywaniu żądanego skutku, zdaje się, głównie z tego ogrzewań parowych. Zresztą, powiększając powodu, że chciano przez stosowne zmiany stosownie powierzchnie grzejników (a więc prężności pary w kotle, albo w głównym i koszt urządzenia), moglibyśmy zapobiedz nawet tej, już mniej doniosłej niedogodności.

3. Zapas ciepła na czas przerwy w opalaniu kotła jest w ogrzewaniach parowych znikomo mały, w ogrzewaniach wodnych natomiast może on być bardzo znaczny, a więc przy zastosowaniu kotłów o wielkiej pojemności, albo oddzielnych zasobników ciepła, t. j. zbiorników wody ciepłej, przyłączonych do sieci rur.

Pod tym względem zdania są jednak podzielone: w Rosyi n. p., odznaczającej się ostremi zimami (gdzie, gdy mróz raz schwyci, trwa on zazwyczaj dłuższy okres czasu bez przerwy), zapas ciepła w ogrzewaniu uważa się sa przymiot prawie niezbędny. Naodwrót w krajach o zimach bardziej zmiennych, zapas taki bywa naogół mniej ceniony, a nawet znaczny zapas ciepła w wodzie, zawartej w samym grzejniku, uważa się poniekąd za wadę, albowiem przy nagłych zmianach temperatury zewnętrznej pożądana natenczas zmiana wydajności grzejnika następuje nie natychmiastowo po stosownem przestawieniu

śnień między powietrzem w sieci a atmosferą będzie na wszystkich piętrach jednakowa, a jak się następnie przekonamy, ta właśnie różnica ciśnień jest czynnikiem miarkującym.

miały być miarkowane, miała jednocześnie sama być przenośnikiem zamierzonego miarkowania z punktu centralnego do poszczególnych grzejników.

By uniknąć tego błędu zasadniczego, starczy zastosować zupełnie oddzielny czynnik miarkujący, niezależny od czynnika miarkowanego, a wedle możności taki czynnik, któryby po drodze od miejsca centralnego do poszczególnych grzejników albo wcale zmianom nie podlegał, albo przynajmniej tylko zmianom jednakowym dla wszystkich grzejników. Na taki czynnik miarkujący nadaje się zatem n. p. ciśnienie powietrza, prąd elektryczny i t. p.

Z czynników możliwych wybrałem ciśnienie powietrza (albo innego gazu), które z punktu centralnego, skąd się miarkowanie ma nastawiać, przenosi się stosowną siecią przewodów do wszystkich tych punktów (grzejników), gdzie miarkowanie wydajności ma się uskuteczniać. Gdy zmienimy ciśnienie, to w punkcie centralnym rozpoczyna się chwilowy ruch powietrza po sieci, który wszakże niebawem ustaje, gdy tylko nastąpi nowy stan ustalenia, a natenczas ciśnienie we wszystkich punktach sieci powietrznej będzie znów jednakowe, a przynajmniej praktycznie jednakowe. Drobne bowiem uchybienia, wynikające z wagi słupów powietrznych w przewodach pionowych, są raczej pożyteczne, a bynajmniej nie szkodliwe albowiem skutkiem nich właśnie różnica ci-

Ciśnienie powietrza, nastawione w miejscu centralnem stosownie do chwilowego zapotrzebowania ciepła, przenosi się zatem do grzejników i przeciwstawia się tam ciśnieniu pary, a mianowicie albo bezpośrednio ciśnieniu pary w grzejniku, albo też pośrednio poprzez przeponę, która natenczas przejmuje na siebie dalszą czynność miarkowania¹).

Każda zmiana ciśnienia powietrza w miejscu centralnem wywoła zatem jednakowe

Ł) Patent niemiecki nr. 229132; w innych państwach patenty zgłoszone.

zmiany ciśnienia przy wszystkich grzejnikach, a przeciwstawienie tych jednakowych ciśnień powietrza ciśnieniu pary w grzejnikach (albo przed nimi) przy stosownym układzie, może spowodować zmiany wydajności poszczególnych grzejników, proporcyonalne do ich wydajności największej, a takie właśnie miarkowanie zespolone jest pożądane. Miarkowanie to nie tylko że nie ustępuje w niczem zespolonemu miarkowaniu w ogrzewaniach wodnych, ale przewyższa je nawet pod dwoma mianowicie względami:

Z powodu dość znacznego zapasu ciepła w grzejnikach i sieci ogrzewań wodnych potrzeba też dość znacznego okresu czasu, zanim skutek zamierzonego zmiarkowania nastąpi. W grzejnikach parowych natomiast ów zapas ciepła jest nader mały, tak, że skutek zmiarkowania nastąpi prawie natychmiastowo.

W ogrzewaniu wodnem, gdy, po cen-tralnem zmiarkowaniu pożądanej wydajności grzejników, zamkniemy n. p. kurki przy pewnej liczbie grzejników, to przymknięcie takie spowoduje zwiększenie wydajności u grzejników pozostałych, a więc zmieni wydajność, na jaką zostały zespolenie nastawione. W projektowanym natomiast sposobie miarkowania zespolonego ogrzewań parowych każdy poszczególny grzejnik będzie działał niezależnie od przymykania lub odmykania kurków u grzejników pozostałych, a wydajność jego pozostanie niezmiennie taką, na jaką ją zespolenie nastawiono, dopóki nie przymkniemy lub odemkniemy kurka przy danym grzejniku, a więc dopóki sami nie pożądamy zmiany owej wydajności.

Jeżeli zatem zwykłe, parowe ogrzewanie nizkoprężne, gdyż o takiem tylko tu mowa, zaopatrzymy w omówione miarkowanie zespolone, a nadto grzejniki jego tak urządzimy, aby ciepło doprowadzane rozkładało się możliwie równomiernie po całym obszarze ich powierzchni, to otrzymamy ogrzewanie nie tylko w niczem nieustępu-jące ogrzewaniom wodnym, ale jeszcze je pod wielu względami przewyższające: koszt urządzenia będzie bowiem mniejszy, dokładność miarkowania większa, a skutek jego następować będzie wcześniej, zamarzanie w czasie dłuższych przerw będzie prawie wykluczone, a pęknięcia rury lub grzejnika nie będzie groziło zalewem, jak w ogrzewaniu wodnem. Takie ogrzewanie parowe będzie zatem zdolne do zwycięzkiego spółzawodnictwa z ogrzewaniami wodnemi.

Jak już wspomniałem, do pożądanego zespolonego miarkowania wydajności ogrzewań parowych możemy ciśnienie powietrza przeciwstawiać ciśnieniu pary albo bezpośrednio, albo też pośrednio. Każdy z tych sposobów omówię oddzielnie, następnie przedstawię zastosowanie tych samych zasad do miarkowania temperatury zdała w podgrzewaczach ogrzewań parowo-wodnych, wreszcie wspomnę pokrótce o środkach możliwie równomiernego rozłożenia ciepła na całą powierzchnię grzejnika parowego, w celu otrzymania możliwie łagodnej temperatury na tejże powierzchni.

I. Miarkowanie przez bezpośrednie prze= ciwstawienie ciśnienia powietrza ciśnieniu pary.

Sposób ten polega na bezpośredniem wprowadzeniu ciśnienia powietrza do wnętrza grzejników, przyczem ze względów oszczędności wskazanem jest, posiłkować się powrotną siecią ogrzewania do rozprowadzania ciśnienia powietrza. W rys. 1 i 2 przedstawiam schematycznie zład ogrzewania paro-wietrzną P i z kurkiem odpowietrzającym L. Złączywszy zbiornik powietrza z siecią powrotną ogrzewania, otrzymamy już urządzenie do zespolonego miarkowania wydajności, jednakże urządzenie, którego działanie nie byłoby jeszcze dostatecznie dokładne.

Rys. 1 przedstawia ogrzewanie, którego główna sieć przewodów powrotnych leży powyżej poziomu, do jakiego podnieść się może woda pod wpływem ciśnienia pary w kotle, a w takiem urządzeniu na złączenie sieci ze zbiornikiem potrzeba tylko krótkiej rur\" łączącej, oznaczonej w rysunku linią przerywaną. Jeżeli jednak woda może się podnieść wyżej niż o li ponad poziom wody w kotle, to główna sieć rur powrotnych byłaby zalana, a w takim przypadku połączenie zbiornika z siecią należy wykonać w sposób wskazany w rys. 2, również liniami przery-wanemi, przyczem wypada nadto połączyć nawzajem ze sobą wszystkie piony powrotne ponad najwyższym możliwym poziomem wody oddzielnymi, cienkimi przewodami powietrznymi.

Jeżeli w urządzeniu, czy to podług rys. 1, czy też podług rys. 2, nastawimy raz na zawsze kurki grzejnikowe w sposób ogólnie stosowany, t. j. tak, aby przy pełnem otwarciu kurka para wypełniała właśnie cały grzej-

w/fdM 'MAA yAAĄAm^Ą

II

---

JL

JQ

Oj

r=

[t

y •( J”J/V ~T" /■"' '/Tęr Z'y,y w • '/> ■

§j¥

Rys. 1.

wego z kotłem K i ze zwykłą siecią przewodów, oraz z grzejnikami. W miejscu cen-tralnem dodajemy jednak nadto: zbiornik powietrza Z z manometrem M, z pompą po-

Rys. 2.

nik, nie przedostając się jednak do przewodów powrotnych, gdy przewody wkońcu wspomniane łączą się z atmosferą, lub raczej w naszem urządzeniu, gdy w zbiorniku po-wietrzą i sieci powrotnej panuje ciśnienie równe atmosferycznemu, to każde następne podwyższenie ciśnienia w zbiorniku Z, podwyższyć również musi ciśnienie we wszystkich grzejnikach, a więc ciśnienie, przeciw któremu para wpływa do grzejnika. Jasnem przeto jest, że każde takie podwyższenie ciśnienia w zbiorniku musi z konieczności zmniejszać ilości pary, dopływające do każdego poszczególnego grzejnika. Im wyżej nastawimy owo ciśnienie w zbiorniku centralnym, tern bardziej zmniejszymy ilości pary, dopływającej do grzejników, a gdy ciśnienie w zbiorniku doprowadzimy do wysokości ciśnienia pary w kotle to, rzecz prosta, że pod takie ciśnienie para wogóle do grzejników wpłynąć nie zdoła, czyli że natenczas dopływ pary zmniejszy się we wszystkich grzejnikach do zera.

Mamy zatem już miarkowanie zespolone, jednakże miarkowanie jeszcze niedoskonałe, albowiem, przy danem podwyższeniu ciśnienia w zbiorniku, ilości pary, dopływające do poszczególnych grzejników, nie będą bynajmniej proporcyonalne do ilości największych, przeznaczonych dla każdego z tych grzejników. Ciśnienie bowiem pary przed poszczególnymi grzejnikami nie jest jednakowe, a im większem będzie to ciśnienie przed danym grzejnikiem, tern stosunkowo mniejszem okaże się zmniejszenie ilości pary dopływającej i naodwrót.

Aby wszystkie te zmniejszenia ilości pary dopływającej pozostawały w jednakowym stosunku wzajemnym, dostatecznem będzie, utrzymywać przed wszystkimi grzejnikami jednakowe, stałe ciśnienie pary, a cel ten da się osiągnąć, n. p. przez wstawienie na rurze dopływowej przed kurkiem każdego poszczególnego grzejnika (albo też stosownej grupy, złożonej z kilku takich grzejników) czuło działającego, maleńkiego miarkownika prężności pary.

Dodanie tych małych miarkowniczków, nader prostego ustroju, nie podroży bynajmniej urządzenia, albowiem w zamian można zaoszczędzić odwadniaczy Heinz’a lub pokrewnych przyrządów, jakie się zazwyczaj stawiają przy każdym grzejniku w celu nieprzepuszczania pary do rur powrotnych. Gdy zaś ciśnienie pary przed grzejnikiem będzie stałe, przyrządy te są zupełnie zbyteczne, ponieważ przy takiem stałem ciśnieniu pary nietrudno kurek grzejnikowy nastawić tak, aby para właśnie wypełniała cały prawie grzejnik, a jednak do rur powrotnych się jeszcze nie przedostawała.

Przy zastosowaniu wspomnianych miar-kowników prężności pary całe urządzenie będzie już w pełni odpowiadało zadaniu. Jeżeli bowiem miarkowniki te będą utrzymywały przed każdym z grzejników stałe nadciśnienie pary, n. p. 100 kg/m² (100 mm słupa wodnego), to kurki grzejnikowe należy raz na zawsze tak nastawić, aby przy prze-ciwciśnieniu powietrza w zbiorniku, równa-jącem się atmosferycznemu, przez kurek zupełnie odemknięty przepływało właśnie tylko tyle pary, ile jej dany grzejnik jeszcze skroplić zdoła. W tym stanie para wpływa do każdego z grzejników pod różnicą ciśnienia 100 kg/m². Jeżeli następnie, nie przestawiając kurków grzejnikowych, powiększymy ciśnienie powietrza w zbiorniku, n. p. do 75 kg/m² nadciśnienia, to takie samo ciśnienie zapanuje i w grzejnikach, do których para natenczas wpływać będzie pod różnicą ciśnień: 100—75 = 25 kg/m²¹), a więc 4 razy mniejszem niż poprzednio. A że otwory przepływów w kurkach pozostały bez zmiany, więc obecnie do każdego z grzejników dopływać będzie dokładnie dwa razy mniejsza ilość pary. Wogóle każdemu dowolnie nastawionemu ciśnieniu w zbiorniku odpowiadać będzie dopływ pary do każdego z grzejników, równający się jednakowemu ułamkowi pierwotnej ilości największej.

W ten sposób osiągamy zatem dokładne miarkowanie zespolone, a dokładność jego zależeć będzie przedewszystkiem od czułości i dokładności działania owych małych miar-kowników prężności pary, ustawionych na dopływach, przed kurkami grzejnikowymi. A że przy dzisiejszym rozwoju techniki wytwórczej wyrób takich dokładnych a niedrogich miarkowniczków nie przedstawia znaczniejszych trudności, więc całe urządzenie powinno działać bez zarzutu.

Ł) Rozumie się z zaniedbaniem oporu ruchu we wnętrzu samego grzejnika, który to opór zresztą n. p. w radiatorach jest prawie znikomo mały. Natomiast w grzejnikach, złożonych z ciasnych wę-żownic, miarkowanie nie byłoby tak dokładne, a to z powodu znacznego oporu wewnętrznego.

O ile waga własna grzybka z wrzecionem i przeponą nie starczy na zrównoważenie normalnego ciśnienia pary na spodnią powierzchnię przepony, to należy przeponę tę naciążyć dodatkowo, bądź to jakimkolwiek ciężarem stałym, bądź też naciskiem sprężyny.

Miarkownik działa pod wpływem zmniejszonej już prężności pary, której ciśnienie ma dążność do uniesienia przepony

Zmiany ciśnienia powietrza w zbiorniku możemy uskuteczniać albo w sposób poprzednio już wspomniany, t. j. przez dopom-powywanie, względnie wypuszczanie powietrza ze zbiornika, albo też w sposób jeszcze prostszy, jeżeli zamiast zamkniętego zbiornika powietrza zastosujemy zbiornik bez dna, pływający w wodzie na wzór znanych zbiorników gazu, a więc w rodzaju zbiornika przedstawionego na rys. 3.

W otwartem naczyniu A, napełnionem częściowo wodą, pływa bezdenny zbiornik B, zaopatrzony u swego dolnego kraju w pierścień iaste naczynie pływakowe C. Do wnętrza zbiornika sięga rura D, łącząca się z przewodami powrotnymi ogrzewania.

Gdy wypór wody, wypartej przez zanurzoną część zbiornika, równa się wadze zbiornika (wraz z naczyniem pływakowem), natenczas panuje w zbiorniku ciśnienie równe atmosferycznemu.

-D

Rys. 3.

Jeżeli jednak taki pływający zbiornik naciążymy następnie dodatkowo, n. p. nakładając nań ciężary Eu E₂, to ciśnienie w nim zwiększy się i będzie tern większe, im więcej nałożymy owych naciążków E. Zamiast na-ciążków stałych możemy też stosować naciąż wodny (balast wodny), który możemy do-pompowywać względnie wypompowywać, n. p. z naczynia pływakowego C.

Urządzenie z takim zbiornikiem pływającym jest bardzo podobne do znanego ogrzewania parowego systemu Käutfer’a, którego prawidłowe działanie sprawdziło się już wieloletnią praktyką. Dochodzą tu wszakże jeszcze dwa czynniki dodatkowe, które jednak nie mogą wpłynąć na mniej doskonałe działanie, a które umożliwić właśnie mają miarkowanie zespolone, mianowicie: celowe zmiany ciśnienia w zbiorniku i utrzymywanie stałej prężności pary przed grzejnikami. Niedogodnością ogrzewań systemu Käuffer’a były nader wielkie wymiary owych zbiorników pływających, które musiały módz w sobie pomieścić całą zawartość powietrza, jakie wypełniało zimne grzejniki, przewody parowe, a nawet parową przestrzeń kotła. W urządzeniu projektowanem można uniknąć wspomnianej niedogodności, ponieważ zbiornik powietrza może tu służyć raczej tylko do wyrównywania i utrzymywania ciśnienia, a przy jego zmianach można powietrza do-pompowywać względnie je wypuszczać ze zbiornika.

Wobec nader małych ciśnień powietrza w zbiorniku można tu jako pompy powietrzne stosować, n. p. smoczki parowe dla urządzeń większych, a mieszki, w rodzaju kowalskich, dla urządzeń małych.

Ustrój miarkowników prężności pary przed kurkami grzejnikowymi może być rozmaity, a jako przykład takiego ustroju niechaj posłuży miarkownik przedstawiony w rys. 4., z którego jednak trzebaby opuścić rurkę powietrzną /, zastępując ją prostym otworem, łączącym przestrzeń ponad przeponą f swobodnie z atmosferą.

Miarkownik ten wstawiony w przewód dopływowy d grzejnika o, przed jego kurkiem a, składa się ze skrzynki c, wieka g, przepony f, grzybka podwójnego b, osiadającego na przynależnych siodłach zaworu, stanowiącego niejako kadłub całego rniar-kownika. Grzybek b jest za pośrednictwem wrzeciona e stale przyczepiony do przepony /, tak że się wznosi się, względnie opada wraz z nią.

w górę, przyczem musi ono równoważyć siły działające w dół, a więc wagi przepony, wrzeciona, grzybka i dodatkowego naciążu przepony, o ile go zastosowano.

Jeżeli zmniejszona prężność pary wzrośnie ponad normę, to ciśnienie pary podnosi przeponę, a wraz z nią i grzybek, który przymyka dopływ pary.

Jeżeli naodwrót owa prężność pary spadnie poniżej normy, to przepona wraz z grzybkiem opada, a przepływ pary zostaje ponownie otwarty.

Naogół przepona wraz z grzybkiem zaworowym będzie się znajdowała w położeniu pośredniem, przy którem przepływ pary będzie tylko o tyle otwarty, aby wobec odpływu pary, jaki się w danej chwili ustalił, normalna prężność pary była właśnie zachowana.

zwyczaj nawet mniej niż urządzenie zwykłego ogrzewania parowego nizkoprężnego:

1. Kotły, grzejniki wraz z zaworami grzejnikowymi, oraz sieć przewodów powrotnych są dla obydwóch urządzeń jednakowe.

2. W urządzeniu tu projektowanem należy dodać opisane poprzednio miarkowniki, a mianowicie, bądź to przed każdym grzejnikiem oddzielnie, bądź też przed stoso-wnemi grupami grzejników. Z powodu ich małych wymiarów, koszt tych miarkowników nie będzie znaczny, a zrównoważy się on, może nawet z nadmiarem, przez zaoszczędzenie odwadniaczy Heinz’a lub t. p. przyrządów za grzejnikami na rurach powrotnych, ponieważ przyrządy te, niezbędne w dotychczasowych ogrzewaniach parowych, tu, z powodu utrzymywania stałej prężności pary

->

4l

------~ .

nr

i?

cl

Rys. 4.

AL

Wymiary tych miarkowników, a więc i ich koszta będą stosunkowo bardzo małe, albowiem dla największego z używanych zazwyczaj grzejników, jakie się jeszcze stawia w mieszkaniach, starczy w zupełności średnica otworów przepływu w zaworze około 10 mm, dla której skok grzybka byłby tylko 2,5 mm, czyli potrzebne odchylenie przepony od jej położenia środkowego tylko po 1,25 mm w każdą stronę.

Opisane co dopiero urządzenie ogrzewania, nie mówiąc już o oszczędnościach na opale, będzie kosztowało nie tylko nie więcej, ale za-przed grzejnikami, stają się zupełnie zbytecznymi.

3. Koszty centralnego urządzenia dodatkowego, a więc zbiornika powietrza z przynależnościami, równoważą się z nadmiarem oszczędnością na przekrojach przewodów parowych.

Wiadomo bowiem, że gdy się pojawił}7 ogrzewania parowe, nizkoprężne, trzymano w ich kotłach prężność pary znacznie większą niż obecnie. Jednakże przy stosowanych naówczas prężnościach 2 do 3-ech metrów słupa wodnego pozostawał przed grzejni-

Skutkiem tego 4 do 5-cio krotnego podwyższenia prężności, sieć parowa otrzymać może znacznie mniejsze średnice, a oszczędności tern wywołane będą tak znaczne, zwłaszcza w urządzeniach rozleglej szych, że koszt zbiornika centralnego, wraz z przy należnościami, w stosunku do tych oszczędności będzie względnie bardzo niewielki i że pozostanie zawsze jeszcze znaczna oszczędność na czyste. W urządzeniach bardzo małych rzecz jasna, że oszczędność ta nie może być znaczna, albowiem w takich urządzeniach cały koszt przewodów parowych wogóle nie jest wielki, a więc i oszczędność na takiej niewielkiej sumie nie może być znaczna. Zawsze będzie ona dostateczna, aby pokryć nieznaczne też naówczas koszta małego zbiornika centralnego z przynależnościami.

r»j

'i

Igi:......

El

7ff//'srrr'7f

kami, zwłaszcza przed bliższymi, taki nadmiar ciśnienia, że miarkowanie wydajności kurkami grzejnikowymi było prawie uniemożliwione. Dlatego też zmniejszano stopniowo prężność pary w kotle, która obecnie bywa ponajczęściej tylko 0,5 do 0,6 m słupa wodnego, skutkiem czego, z natury rzeczy, przewody parowe muszą otrzymywać znacznie większe średnice.

Gdy jednakże za pośrednictwem owych miarkowników utrzymywać będziemy przed wszystkimi grzejnikami stałą a niezbyt wielką prężność pary (n. p. 0.1 m słupa wodnego), natenczas powyższy wzgląd obniżania prężności pary w kotle odpada w zupełności i możemy znów utrzymywać w kotle taką prężność, na jaką dozwalają warunki miejscowe, zwłaszcza różnica poziomów między najniżej leżącym grzejnikiem a poziomem wody w kotle, a więc możemy ponajczęściej znów powrócić do owych dawniej stosowanych prężności 2 do 3-ech metrów słupa wodnego.

II. Miarkowanie wydajności przez pośrednie przeciwstawienie ciśnienia powietrza ciśnieniu pary.

I w tym przypadku ustawiamy centralny zbiornik powietrza z przynależnościami, jednakże o wymiarach wiele razy mniejszych, i znów od tego zbiornika rozprowadzamy ciśnienie powietrza aż do wszystkich grzejników, jednakże powietrza tego nie wprowadzamy bezpośrednio w grzejniki, lecz działa ono przy każdym poszczególnym grzejniku (względnie przy stosownej grupie grzejników) na przepony, które dopiero rozrządzają dopływem pary do grzejników. Dlatego też do rozprowadzania ciśnienia powietrza nie możemy tu stosować sieci przewodów powrotnych samego ogrzewania, lecz musimy (jak to zaznaczono liniami przery-wanemi w rys. 5.) założyć oddzielną sieć, rozprowadzającą owo ciśnienie powietrza. Sieć ta jednakże, jako służąca nie do przeprowadzania znaczniejszych ilości powietrza, lecz li tylko do zrównania ciśnienia nad poszczególnymi przeponami (przy grzejnikach) z ciśnieniem w zbiorniku centralnym, może być stosunkowo bardzo cienka, a więc

JI

7&kS7///S/,

Rys. 5.

złożona n. p. z cynowanych rurek ołowianych, o średnicy 4 na (i mm lub jeszcze mniejszej, stosowanych ongi szeroko do dzwonków pneumatycznych.

Pozornie najprostszy układ takiego urządzenia otrzymalibyśmy, gdybyśmy, wzorując się na znanem miarkowaniu samoczynnem systemu Johnson’a, ciśnieniem powietrza poruszali owe przepony, a przeponami, za pośrednictwem wrzecion, przesuwali grzybki zaworów grzejnikowych, przyczem ruch przepony musiałby przezwyciężać pewien opór (n. p. sprężyny) jednakowy dla wszystkich grzejników. Otrzymane w ten sposób miarkowanie zespolone nie byłoby wszakże jeszcze dokładnem, albowiem prężność pary przed poszczególnymi grzejnikami byłaby niejednakowa, jako zależna od oporów ruchu w przewodach parowych, a nadto musielibyśmy stosować znów względnie niewielkie prężności pary w kotle, aby i przed grzejnikami prężność nie była za wielka, t. j. aby nie uniemożliwiała należytego miarkowania.

Dlatego też właściwszem będzie, szukać innego, doskonalszego rozwiązania. Pozostawiając kurki, względnie zawory grzejnikowe, znów wyłącznie do nastawiania miejscowego, ustawiamy przed każdym z nich (albo przed stosowną grupą grzejników) oddzielny miar-kownik prężności, poprzednio opisanego ustroju (p. rys. 4 na str. 7), przyłączony jednakże za pośrednictwem rurki powietrznej Z do sieci, rozprowadzającej ciśnienie od zbiornika centralnego. W opisanem poprzednio działaniu miarkownika zaszłaby obecnie tylko ta zmiana, że z wierzchu działałoby na przeponę nie stałe ciśnienie atmosferyczne, lecz dowoli nastawiane ciśnienie powietrza ze zbiornika. Jeżeli miarkowniki te będą tak zbudowane, względnie wyregulowane, aby przy atmosferycznem ciśnieniu w zbiorniku, prężność pary przed wszystkimi grzejnikami była jednakowa, to każda następna zmiana ciśnienia w zbiorniku spowoduje jednakowe zmiany prężności pary przed wszystkimi grzejnikami, a im większem będzie ciśnienie w zbiorniku, tern też większą będzie owa prężność pary. Kurki grzejnikowe należy zatem nastawić przy najwyższej prężności pary, t. j. przy najwyższem ciśnieniu w zbiorniku, a mianowicie tak, aby natenczas przy zupełnie odemkniętym kurku przechodziło do grzejnika tyle pary, ile on tylko skroplić zdoła, aby jednakże para mimo to nie ulatywała do przewodów powrotnych, które w tym przypadku najdogodniej pozostawić w otwartem połączeniu z atmosferą. Ponieważ i w tern urządzeniu różnice ciśnień pary przed kurkiem grzejnikowym i powietrza w grzejniku są dla wszystkich grzejników jednakowe, więc dla dowolnego ciśnienia w zbiorniku, o ile kurków grzejnikowych nie przymkniemy, ilości pary, wpływające do poszczególnych grzejników, będą dla nich wszystkich jednakowym ułamkiem ilości największej, na jaką nastawiono raz na zawsze ów kurek.

Koszt takiego urządzenia nie różni się znacznie od kosztu urządzenia poprzednio omówionego. Wprawdzie dochodzi tu oddzielna sieć powietrzna, lecz sieć ta, jak już zaznaczyłem, składa się z rur tak cienkich, iż koszt jej nie będzie znaczny, a w zamian centralny zbiornik powietrza z przynależno-ściami będzie tu o wiele mniejszy, a więc i znacznie tańszy, albowiem pojemność jego nie potrzebuje być większa od sumy objętości przestrzeni między przeponami i ich pokrywami, a więc może być stosunkowo bardzo mała. Obydwa urządzenia dają jednakową możność podwyższenia prężności pary w kotle, a więc i osiągnięcia wynikających z tego oszczędności na przewodach parowych.

III. Miarkowanie zdała temperatury w ogrzewaniach parowo = wodnych.

Zwykły, parowy grzejnik pokojowy oddaje swe ciepło powietrzu pokojowemu, a więc powietrzu o temperaturze w przybliżeniu stałej. Wężownica natomiast w podgrzewaczu ogrzewania parowo-wodnego oddaje swe ciepło wodzie podgrzewacza, której temperatura zmienia się w bardzo szerokich granicach. Dlatego też grzejnik pokojowy, wypełniony parą danej prężności, posiada przybliżenie stałą wydajność ciepła, podczas gdy wężownica w podgrzewaczu, również wypełniona parą jednakowej prężności, posiadać będzie wydajność bardzo zmienną, gdyż n. p. para stustopniowa do wody 40° C oddawać będzie około trzy razy więcej ciepła, aniżeli gdy woda ta zagrzeje się już do 80° C. Ta zmienność wydajności podczas działania wężownicy parowej w podgrzewaczu wymaga też zastosowania odmiennych środków dla miarkowania zespolonego temperatury w takich podgrzewaczach.

Gdybyśmy do wężownic podgrzewaczo-wych zastosowali bezpośrednie przeciwstawienie ciśnienia powietrza ciśnieniu pary we wnętrzu wężownicy w sposób pokrewny, jaki zastosowaliśmy do grzejników zwykłych, to moglibyśmy wprawdzie przez stosowne nastawienia ciśnienia powietrza w zbiorniku osiągnąć ustalenie się pewnej, pożądanej wydajności z owej wężownicy, lecz przez to nie rozwiązalibyśmy bynajmniej zadania właściwego, które polega na osiągnięciu i na-stępnem utrzymywaniu pożądanej temperatury wody w podgrzewaczu, a do tego celu

posłuży nam lepiej sposób pośredniego przeciwstawienia ciśnienia powietrza ciśnieniu pary.

=gT

Rys. 6. przedstawia takie urządzenie: Jeżeli z niego opuścimy części oznaczone literami P, P i X, to po? ostanie tylko podgrzewacz parowo-wodny ze znanym miar-kownikiem temperatury (termostatem) pomysłu amerykańskiego. Wężownica P, T — zasilana parą z rury dopływowej S przez zawór Z, którym rozrządza miarko wnik samoczynny — ogrzewa wodę w podgrzewaczu A, przyczem woda skraplająca się z pary spływa przez rurę U do sieci powrotnej. Woda, ochłodzona w ogrzewaniu, powraca do podgrzewacza rurą W, zagrzewa się o wę-

'da

incirlrir

Z

Rys. 6.

żownice 7’, T i wzposi się rurą B z powrotem do ogrzewania. W rozszerzenie D wspomnianej rury B wstawiono naczynie zamknięte E, które, wraz z rurą E i skrzynką G nad przeponą /, napełnione jest wodą (lub inną cieczą). Woda ta ciśnie na wierzchnią powierzchnię przepony 1 w dół, podczas gdy na dolną powierzchnię ciśnie w górę ciśnienie atmosfery. Do tej przepony /, za pośrednictwem wrzeciona N, przyczepionym jest grzybek podwójny zawora Z, a na wspomniane wrzeciono N ciśnie nadto dźwignia Af, obciążona naciążkiem X, a spoczywająca w przegubie L. Dopóki nie dodamy części

P, R i X, dopóty na przeponę I działać tylko będą: w górę ciśnienie atmosfery, w dół zaś ciśnienie słupa wody o wysokości h, wagi własne przepony, wrzeciona i grzybka, wreszcie nacisk dźwigni M na wrzeciono N, odpowiadający nastawionemu położeniu na-ciążka K na dźwigni.

W naczyniu E panować zatem musi pewna próżnia, którą możemy w danych granicach zmieniać dowoli przez stosowne przesunięcie naciążka K na dźwigni M. Im większą będzie próżnia w naczyniu E, tern wcześniej, t. j. przy tern niższej temperaturze, wrzeć będzie woda w naczyniu E. Temperatura ta jest zarazem temperaturą krańcową zagrzewania się wody w rozszerzeniu 7), albowiem, gdy tylko woda w naczyniu E zaczyna wrzeć, tej chwili wytwarzająca się z niej para ciśnie na powierzchnię wody w P, a ciśnienie to przenosi się na przeponę /, która opada, a wraz z nią opada też i grzybek zaworowy i zamyka dalszy dopływ pary do wężownicy. Gdy natomiast, skutkiem zamknięcia dopływu pary, temperatura w podgrzewaczu, a więc i w rozszerzeniu D, znów opadnie poniżej punktu wrzenia wody w naczyniu E, para w niem skrapla się powrotnie, iej ciśnienie ustaje, a przepona podnosi się ponownie, wraz z nią zaś i grzybek zaworowy, otwierając znów dopływ pary do wężownicy.

Temperaturę graniczną wrzenia wody w P, a więc i temperaturę krańcową zagrzewania wody w podgrzewaczu, nastawiamy w pewnych granicach dowoli przez stosowne przesunięcie naciążka K na dźwigni M, ponieważ przez takie przesunięcie zmieniamy siłę, z jaką dźwignia odciąga przeponę w dół. Aby osiągnąć miarkowanie temperatury zdała, zamiast zdała przesuwać ów naciążek X, dogodniej będzie dźwignię M naciążać dodatkowo, względnie odciążać za pośrednictwem oddzielnej przepony P, umieszczonej na skrzynce X, którą w tym celu należy złączyć rurką R ze zbiornikiem powietrznym w miejscu centralnem. Przy takim układzie należy naciążek K nastawić raz na zawsze na dźwigni M, najlepiej tak, aby przy atmosferycznem ciśnieniu w zbiorniku dopływ pary się zamykał, gdy temperatura wody w podgrzewaczu dosięgnie najwyższej temperatury krańcowej, z jaką ogrzewanie wogóle ma działać.

-4«-

Dopóki w zbiorniku powietrza panuje ciśnienie atmosferyczne, przy którem nastąpiło wspomniane nastawienie naciążka, urządzenie to (termostat) utrzymywać będzie temperaturę krańcową w granicy nastawionej. Gdy jednak powiększymy ciśnienie w zbiorniku, natenczas przepona P będzie dodatkowo unosiła w górę lewe ramię dźwigni M, która odpowiednią siłą dodatkową ściągać będzie swem prawem ramieniem przeponę I w dół, skutkiem czego obniży się punkt wrzenia w naczyniu E, a więc i temperatura krańcowa w podgrzewaczu. Rzecz prosta, że, im wyższe będzie ciśnienie w zbiorniku, tem niższą być musi owa temperatura krańcowa, i naodwrót. Gdybyśmy w zbiorniku wywołali pewną próżnię, to temperatura krańcowa stałaby się nawet wyższą, aniżeli nastawiona pierwotnie przez ustawienie naciążka na dźwigni przy ciśnieniu atmo-sferycznem w zbiorniku.

Sposobem opisanym można zatem z jednego centralnego zbiornika nastawiać zdała temperatury krańcowe w dowolnej liczbie podgrzewaczy, rozmieszczonych n. p. po oddzielnych pawilonach rozległego zakładu szpitalnego lub t. p., a nastawianie to dostosowywać do zmian pogody. Można jednak naodwrót każdy poszczególny taki podgrzewacz zaopatrzeć w miejscu centralnem w oddzielny, mały zbiorniczek powietrza, połączony oddzielnym przewodem powietrznym z przynależnym podgrzewaczem, i w ten sposób miarkować jego temperaturę niezależnie od podgrzewaczy pozostałych, a to stosownie n. p. do utrzymywanych sygnałów termometrów sygnalizujących, lub w dal wskazujących.

W rys. 6 podałem tylko jeden z wielu sposobów możliwych takiego miarkowania. W rys. 7 podaję sposób pokrewny, aczkolwiek w ustroju nieco prostszy. W rysunku tym poszczególne części oznaczono literami odmiennemi, nie będę jednak szczegółowo powtarzał opisu samego przyrządu i jego działania, zwrócę tylko uwagę na zasadnicze różnice: Na wrzeciono s działa tu nie dźwignia, lecz wprost druga przepona u, o średnicy większej (względnie mniejszej) od średnicy przepony zasadniczej m. Jeżeli ze zbiornika centralnego rurką / doprowadzimy do wnętrza skrzynki v pewne nadciśnienie, to działać ono będzie na obydwie przepony. Ponieważ jednak obszar powierzchni przepony u jest większy niż przepony m, więc rzecz prosta, iż siła wynikowa nacisków na obydwie przepony będzie skierowana w dół, a więc będzie ona dodatkowo ściągała przeponę m ku dołowi, czyli obniży temperaturę krańcową w naczyniu o, a więc i w podgrzewaczu z, powodując wcześniejsze przymknięcie grzybka zaworowego t.

J.*

Ji

, i-

jO-fXjj-. irT^/ni— i

Rys. 7.

IV. Równomierny rozdział ciepła, dostarczanego z parą, na cały obszar powierzchni grzejnika.

Niedość jest zmiarkować zespolenie wydajność grzejników parowych, dalszem zadaniem będzie jeszcze, ciepło dostarczone w ten sposób grzejnikowi rozłożyć możliwie równomiernie na cały obszar powierzchni grzejnikowej, aby osiągnąć możliwie łagodną temperaturę tych powierzchni.

Do tego celu służyć mogą znane już sposoby mieszania pary z powietrzem, znaj duj ą-cem się w grzejniku, a polegające na wstrzykiwaniu pary z wielką prędkością, a więc przez stosunkowo ciasne otwory lub przez dyszę smoczka. Wielka prędkość wlotu jest potrzebna dla należytego zmieszania się pary z powietrzem; za wielka prędkość wlotu jednak spowodowałaby pewien szum, bądź co bądź nieprzyjemny i mogący nawet denerwować. Aby uniknąć wszelakiego szumu, należy wpuszczać parę z względnie małą prędkością, a więc n. p. w sposób, który objaśnię na przykładzie:

Grzejnik niechaj będzie kształtu walca pionowego, składającego się zatem tylko z płaszcza, dna i wieka. Jeżeli do takiego grzejnika wpuszczać będziemy ilości pary, mniejsze aniżeli te, któreby grzejnik mógł skroplić, to, chociaż pozostanie w nim pewna ilość powietrza, powietrze to nie będzie się mieszało należycie z parą, która (jako lżejsza) od wlotu podąży wprost pod wieko grzejnika i zagrzewać je będzie silnie, jak również i przyległe, górne części płaszcza, podczas gdy dolne jego części wraz z dnem pozostaną względnie chłodnymi.

Jeżeli jednak w grzejnik ten, a mianowicie w dolną jego część, wstawimy naczynie bębnowate, bez dna, lecz z wiekiem, o średnicy nieco mniejszej od średnicy wnętrza grzejnikowego i wstawimy je tak, aby spodnia jego krawędź była niezbyt odległa od dna grzejnika, to wpuszczając parę nie bezpośrednio w przestrzeń właściwego grzejnika, lecz w owo naczynie, otrzymamy pożądany rozdział ciepła na cały obszar powierzchni grzejnikowej.

Para, wstępując w owo naczynie, wypycha z niego powietrze, które z pod dolnej krawędzi przelewa się niejako w przestrzeń właściwego grzejnika, a nadmiar powietrza tego uchodzi przez przewody powrotne. Gdy się już całe naczynie wypełni parą, natenczas zaczyna i ona przelewać się niejako po przez spodnią krawędź naczynia w przestrzeń grzejnikową, a jako lżejsza od powietrza, wypełniającego grzejnik, unosi się w górę pod wieko grzejnika, przyczem jednak musi ona opłókiwać wnętrze płaszcza grzejnikowego i zagrzewa je, zwłaszcza też jego części niżej położone, a więc właśnie te, które zazwyczaj pozostają chłodnemi. Część pary, która nie skropli się na tych niższych częściach powierzchni płaszcza, podąża dalej w górę i zagrzewa wyższe jego części i wieko. Najsilniej zagrzeje się, rzecz prosta, samo naczynie; temperatura jego byłaby nawet zbyt wysoka, gdyby powierzchnie jego stanowić miały część zewnętrznej powierzchni grzejnika, będącej w zetknięciu z powietrzem pokoju ogrzewanego. Ta wysoka temperatura naczynia jest jednakże nie tylko nieszkodliwa, ponieważ powierzchnie naczynia nie stykają się z powietrzem pokojowem, ale nawet bardzo pożyteczna. Ciepło z powierzchni naczynia przechodzi i promieniuje na całą wewnętrzną powierzchnię grzejnika, przyczem znów bliższe, a więc dolne części grzejnika, które zazwyczaj bywają za chłodne, zyskują najwięcej. Reszta ciepła z tego naczynia przechodzi na otaczające je powietrze, które, zagrzawszy się o ścianki tego naczynia, unosi się w górę, a skutkiem tego ruchu miesza się z parą. Otrzymujemy zatem dodatkowo nawet i krążenie powietrza po wnętrzu grzejnika.

Wynikiem ostatecznym wszystkich, opisanych co dopiero przejawów, będzie względnie bardzo równomierny rozdział ciepła na całą powierzchnię grzejnikową.

Zasada ta, tak prosta dla grzejnika o postaci słupa walcowego, da się z pewnemi modyfikacyami przystosować i do wielu innych grzejników, n. p. do radiatorów. Naczynie bębnowate należałoby tu jednak zastąpić odwróconem korytem, wsuniętem w dolny kanał podłużny, przechodzący poprzez wszystkie działki radiatora. Zamiast takiego wsuwania owego koryta odwróconego w radiator już gotowy, możnaby je dogodniej może wytworzyć przez stosowne dodatki (dolewki) w odlewie każdej działki, w ten sposób, aby po złożeniu działek w całość radiatora wytworzyło się w nim z owych dolewków pożądane koryto odwrócone, pozostawiające wązkie tylko szczeliny między swemi krawędziami spodniemi a dnem radiatora. Jednakże działki końcowe radiatora musiałyby otrzymać dolewki nieco odmiennie ukształtowane, a mianowicie takie, aby końce koryta z obydwóch stron były zamknięte ściankami pionowemi, któreby nie pozwoliły parze, wlatującej do tego koryta, ulatywać wprost do przewodów powrotnych, lecz zmuszały ją do tego, iżby się zbierała w korycie i z niego dopiero przelewała się poprzez jego krawędzie spodnie do kanałów pionowych w poszczególnych działkach i aby mimo to prawidłowy odpływ wody, skraplającej się w grzejniku, był zapewniony.

Fig. B.

a '?!

hs

[tu

TT

usTi

t,

Ii

O ■ Ln

aisy*

HÄir

r\*    ^ w

®"t- n

>0 -

f4

>Ho

Rg

GH

HH.. Ü....."VI_________UitV

1.

" -?T

#< y

Di

"O

!/•te ~ ~

miii

1 1 ;

'•X

ÜF

j-fi

-1

<§>-

o^J

Ä-

isśu

je

I®

<• 2&

hiiZS

[«to

'JS-

..... '..:'.r

.jK

-■^1

-räTT

ąf rar,

£ -siri

H[ü

MXÜcij

I CM

j5]

j_

-i--

3fc

.. 71 '

50

ft=444=Ä (i

•i

lT';: :'i!

fcSü

*~0

cr5y

;U?

⁰⁰ 3

r*

... Sj

1=1

<N*

VO

•i

vT

W-S

MW 9,

6*i

I!

^sni

M-

SI

rh

-i-

ov

IM

HI

frr-

iko

jbi.

S-Jh

;35@9zn

Fig. e.

<*J

Fig. A.

Si

ÄI

-fi

............~lir;

tjzlz

trW

'Ö

ys—J

«O

1T

iN

DRUKARNIA T, HIESZKOWSKltQO, SENATORSKA Jf? 17.

JAN PROCNER.

Krótki opis czterech turbin parowych systemu własnego¹)

(opatentowanych we wszystkich państwach przemysłowych).

1. Turbina parowa nawrotna z dyszami wi-rującemi (przedstawiona z pewnemi zmia= nami na dołączonej tablicy lit. A do D).

Zadaniem tej turbiny jest wykonywanie w obydwu kierunkach ohrotu pracy z jednakową siłą, jednym wirnikiem, przy takim rozchodzie pary, jaki ma równie silna nawrotna maszyna parowa tłokowa.

Wirnik składa się, stosownie do oznaczonej z góry normalnej liczby obrotów, z kilku do kilkunastu (na Tah. z trzech) krążków turbinowych, przyczem liczba krążków, wraz z przynależną do każdego z nich oddzielną komorą turbinową, stanowi liczbę stopniowańciśnienia pary; prócz tego, w każdym stopniu ciśnienia jest jeszcze jedno do trzech stopniowań chyżości pary (na Tab. dwa). Każdy krążek składa się z piasty wydrążonej (Fig. B III.) i stosownie do mocy turbiny, z dwu do ośmiu szprych, czyli ramion wydrążonych (Fig. A 8, 14, 20) — i dysz, osadzonych na końcach tychże (9, 15, 21), odwracanych wraz z ramionami odpowiednim mechanizmem (IX., VIII.) o pół ohrotu w obsadzie piasty, podczas zmieniania kierunku obrotu turbiny. Poniżej dyszy

są do każdego ramienia współśrodkowo przytwierdzone wycinki kół łopatkowych wirujących (11, 17, 23), stanowiące wzmiankowane wyżej stopniowania chyżości pary. Przynależne do nich pełne koła łopatkowe kierujące (10, 16, 22), przytwierdzone są nieruchomo do płaskich ścian wewnątrz komór turbinowych, po jednej stronie dla jednego kierunku ohrotu, po drugiej dla drugiego. Gdy przy zmianie kierunku ohrotu wirnika odwracają się dysze, to wraz z niemi przestawiają się wycinki kół łopatkowych na jedną luh drugą stronę między koła łopatkowe kierujące.

Parę doprowadza się do dysz pierwszego krążka (XII., 4, 5) przez wydrążony wał 6, piastę 7 i ramiona (szprychy) 8. Wychodząca z dysz pierwszego krążka para, zbiera się w pierwszej komorze 1 i dostaje się do dysz następnego krążka tak samo przez wał 12, drugą piastę 13 i szprychy tejże 14, — zbiera się w drugiej komorze 2 i t. d. aż dojdzie do kondensatora. Pracujące strumienie pary przelatują po promieniu koła w kierunku dośrodkowym i działają na obrót wirnika odporem pary wylatującej z dysz i naporem jej na wycinki kół łopatkowych wirujących.

na

Nastawianie kierunku obrotu turbiny odbywa się zapomocą kółka ręcznego 25, suwaka IX., tłoka parowego 28 i trzonu jego 29, przeprowadzonego współśrodkowo przez wał wydrążony do wszystkich krążków turbinowych i działającego na odpowiedni mechanizm, umieszczony w piaście wydrążonej — tak, że przesunięcie owego tłoka parowego nastawia wyloty wszystkich jednocześnie dysz na prawo lub na lewo przez obrot ramion z dyszami o 180°.

Można więc zarówno w biegu — jak w spoczynku turbiny, przestawiać momentalnie jej kierunek obrotu i przepuszczać przez dysze większe lub mniejsze ilości pary, stosownie do obciążenia turbiny i do potrzebnej liczby obrotów. Raz nastawiony stosunek ciśnienia pary między wszystkiemi stopniowaniami ciśnienia pozostaje przy wszystkich zmiennych obciążeniach turbiny bez zmiany, jak również bez zmiany chyżość pary przy wylocie z dysz; rozchód pary

ij

m

iiiii

11«

mvf . .

Fmn

ii

Ki

Rysunek 1.

Regulacya pary jest ściśle ilościowa i odbywa się przez zwiększanie lub zmniejszanie wylotów jednocześnie u wszystkich dysz, mający przekrój prostokątny. Zapomocą kółka ręcznego 40 i śruby, przesuwa się trzpień współśrodkowy 41 po osi wiernika, przeprowadzony przez wszystkie krążki turbinowe i działa na umieszczony w piastach i ramionach wydrążonych mechanizm (49 do 57), przesuwający jeden bok w każdej dyszy (58, 59, 60).

na jednostkę siły i czasu jest zatem przy tej regulacyi prawie jednostajny przy wszelkich obciążeniach, oraz przy danej normalnej liczbie obrotów, — i znacznie mniejszy niż przy zwykłej, jakościowej regulacyi, zdławiającej główny strumień pary przed turbiną. Przy zmniejszonej liczbie obrotów, zwiększa się w tej turbinie, jak w maszynie parowej rozchód pary na jednostkę siły i czasu.

Turbina ta jest przedstawiona na rysunku 1, str. 312.

tylko

Turbina ta może być stosowana z korzyścią do siły 4000 koni — dla statków parowych, ewentualnie w miejsce maszyn do-bywczych (wyciągarek) i do pędzenia walcowni nawrotnych — zajmuje bowiem znacznie mniej miejsca niż maszyna parowa.

Z turbiną nawrotną tego typu, lecz bez stopniowania ciśnienia chyżości pary, o jednym krążku, ze zwyczajną jakościową regu-lacyą pary i ręcznem przestawianiem kierunku obrotu, o sile 100 koni przy 1100 obrotach na min. wykonaną w Warszawie, robiono w Pabjanicach różne próby i pędzono ją z początkowem ciśnieniem pary = 15 atm. przy temperat. = 320° C. z opornikiem powietrznym 100-konnym w obie strony obrotu, oraz z hamulcem w jedną stronę, z kon-densacyą, z wydmuchem pary w powietrze i z przeciwciśnieniem = 2 atm. w rurze wylotowej.

II. Turbina parowa okrętowa z włączanemi międzykomórkami.

Zadaniem tej turbiny jest wykonywanie pracy zawsze z jednakowym najmniejszym rozchodem pary, względnie paliwa, na jednostkę siły i czasu, mimo zmiennych warunków zarówno pod względem obciążenia jak i liczby obrotów.

Znany jest w marynarce fakt, że na okrętach turbinowych jest najmniejszy rozchód paliwa na koniogodzinę przy najszybszej jeździe, a największy przy najpowolniejszej jeździe, i to nawet znacznie większy, niż na okrętach tej samej wielkości, opatrzonych w maszyny parowe tłokowe dla tejże samej, różnej szybkości jazdy. Jeżeli okręt zaopatrzony jest w kilka śrub okrętowych, to przy najszybszej jeździe muszą wszystkie śruby pracować, przy najpowolniejszej jedna śruba. Każdą śrubę pędzi inna turbina parowa. Turbiny te są tak z sobą pokombinowane, że można przepuszczać parę przez nie równolegle lub częściowo równolegle i także z jednej do drugiej dla wywołania różnej szybkości jazdy, przy użyciu regulacyi jakościowej, zmieniając zarówno ciśnienie początkowe, jak końcowe. Tylko w jednym wypadku, t. j. przy najszybszej jeździe, pracują te turbiny ekonomicznie, ponieważ zachodzi w nich prawidłowy stosunek chyżości pary pracującej dla chyżości obwodowej łopatek wirujących, oraz właściwy stosunek szybkości obwodowej śruby okrętowej do szybkości jazdy. Im zaś powolniejsza ma być jazda, przez tern większą liczbę zeskładów turbinowych powinna para przechodzić, by mogła ekonomicznie pracować i tern powolniej powinny się śruby okrętowe obracać. Dzieje się jednak w rzeczywistości przeciwnie; przy najpowolniejszej jeździe, gdy tylko jedna śruba okrętowa i jedna turbina pracuje, ma para najmniejszą liczbę zeskładów turbinowych do przebie-żenia; jedna zaś kompletna turbina, z całą ekspansyą pary, wypada dla tej jednej śruby zwykle stosunkowo za mała — dlatego, że część turbiny dla nizkiego ciśnienia pary musiałaby mieć — z powodu małej liczby obrotów za duże koła łopatkowe, nie możliwe do pomieszczenia. Wytwarza się więc kompromis między stosunkami prędkości: pary i łopatek wirujących oraz śruby okrętowej i jazdy samej — tak, że ostatecznie wirnik obraca się stosunkowo za prędko, przepuszczając przytem parę niezupełnie wy-ekspandowaną do kondensatora — sprawiając stratę na parze, czyli na paliwie — a niekorzystny stosunek szybkości obwodowej śruby okrętowej do szybkości jazdy, stanowi stratę na pracy, czyli także na paliwie. Na okrętach turbinowych składają się zatem przy powolnej jeździe i dotychczasowych turbinach, wszystkie warunki na jak najniekorzystniejszy rozchód paliwa.

W marynarce wojennej n. p. pracują zarówno maszyny — jak i turbiny parowe najczęściej i stosunkowo najdłużej z małą liczbą obrotów; jest więc pożądana taka turbina okrętowa — jak niżej opisana — która przy najniższej liczbie obrotów zużywa jej tyle na koniogodzinę przy najpowolniejszej jeździe, co inne turbiny przy najszybszej jeździe.

Turbina ta (jeden z jej typów przedstawia rysunek 2, nastr. 4) może być ośna, jednego ze znanych typów, podzielona na kilkanaście stopniowań ciśnienia pary — lub promieniowa, swoistego typu, ze stopniowaniami ciśnienia i chyżości pary (podobnie jak Fig. 1 i 2),

jako turbina podwójna na

We wszystkich razach jest zastosowana ręczna ilościowa regulacya pary (fig. 6 i fig. 3) i parę doprowadza się z zewnątrz każdej komory pojedynczemi rurami do dysz lub wycinków kół łopatkowych kierujących, ujętych w oddzielne przygródki. Każde koło łopatkowe (5 fig. 1) wirnika obraca się w oddzielnej komorze turbinowej (I. do VIII.), z której odprowadza się parę rurami na zewnątrz. Zapomocą swoistego mechanizmu ręcznego (fig. fi do 9) można kierować parę

wszelkie liczby obrotów między ustanowioną z góry najwyższą i najniższą. Komory turbinowe, pierwsza i ostatnia, należą do tych, które zawsze są czynne, gdy turbina pracuje; pierwsza jest stale połączona z dopływem pary (7), ostatnia stale z kondensatorem (62). Omawiana turbina okrętowa może być budowana podług zwykłego typu turbin okrętowych wspólnym wale, jedna do jazdy naprzód — druga dojazdy wstecz, dla równej lub mniej-

^9’ i-

-CT»™gn|gglp^plBplp4;ip^lt].OI18^;

7 V WsłFWTTfltiä IiwTi TTfWiTT 1 fwilTtf+WiTi

76. Ji

67

Ficr.Z.

G0FŹ,76(F„ ³lZ*fMFs

b4T «

77

8J

8-

14

13

⁷H f

47f-

FF

16

47°-.

76a>

-e 3

L3:EJ

U j r

rJi—

eJ IJPJ I [§U HSpdx

Jü-h-

W\

<57

37-

31

13 X/a

³³ l\\ Wb. \«7

xr

IS

-1

s~v 1 ['H'

37

»r rT

7&e

\47e\

30

io i A.

'S

\5$

4\ 47l

76⁶ r75

\13-

.6

\15~

LI]

36

6.

67 X\⁰

41

J30-

1[deT*

)%S} 19

35JÜ&

⁵*\t[78

Z8

83

p4=

-61-

76d'

y-

67

⁶¹ 47/67\

75

58

di 79

57

Fig. 3.

19

zo

24

Fig.4 ajgjip0 ⁵⁵ x^al|l

Fiff.ó.

\ cs

67    --x^-W 63

74 ex “

Fig.7.

43‘ -

22

-78

43

75-

.„ <4fefca:g°' „

64

49

ICH

16

69

2S 11—Ą. 4

77 t

43

72

I-

Fig. 8.

l0i8Mk

70

Ww

Iss

|Wla7J

65

41

Fig. 6.

71

■-40

4Z abcdef fe'd'ctia! 4Z‘ „

'r~st³

.41

szej siły, ze wspólnym wylotem pary i wspólnym kondensatorem.

Turbina główna, do jazdy naprzód, ma w każdej komorze obszar wlotu pary podzielony na kilka części n. p. na sześć. Turbina do jazdy wstecz może być o jednym,

JB.

Rysunek 2.

na koła łopatkowe wirnika tak, żeby pracowało n. p. tylko co drugie koło łopatkowe, co odpowiada wówczas najwyższej liczbie obrotów turbiny; gdy zaś wszystkie koła łopatkowe pracują jedno za drugiem, odpowiada to najniższej liczbie obrotów. Można więc zapomocą tego stawidła wyłączać j całkowitym obszarze wlotu pary wykonana, z pod działania pary lub włączać pojedyn- gdy siła jej jest mniejsza od siły turbiny czo co drugą komorę turbinową między głównej. Komory turbiny głównej są na pracujące komory i osiągać tym sposobem zewnątrz opatrzone pierścieniowemi rurami

Dla uniknięcia wytwarzania próżni w komorach turbinowych, chwilowo nie pracujących, można pomieścić w nich koła turbinowe luźne na wale wirnika, lecz zahaczające się z wałem w chwili puszczenia na nie pary.

parowemi, połączonemi z wnętrzem komory w jednem miejscu u góry a z boku są te rury pierścieniowe opatrzone w dwa razy tyle wylotów, na ile jest obszar wlotu pary podzielony. Wyloty w rurach pierścieniowych łączą się zapomocą obładowanych wentyli wpustowych (fig. 3) z obszarami wlotu komory następnej i komory pozana-stępnej — tak, że n. p. z pierwszej komory turbinowej można przepuszczać parę do komory drugiej lub trzeciej, z trzeciej zaś komory można przepuszczać parę do czwartej albo do piątej, z piątej do szóstej albo do siódmej i t. d. stosownie do tego, z jaką prędkością ma się jazda odbywać. Połączenie między komorą turbinową i zewnętrzną rurą pierścieniową jest zawsze otwarte dla wylotu pary z komory turbinowej. Wentyle wpustowe, łączące parową rurę pierścieniową jednej komory z obszarami wlotu pary u komory następnej lub pozanastępnej, zaopatrzone są w górnej swojej części w tłoczki i sprężyny naciskające na tłoczki dla przymykania wentyli. Wentyle wpustowe otwierają się pod wpływem działania próżni na tłoczek. Ponieważ kondensatory turbin okrętowych mają własne silniki a próżnię wytwarza się przed puszczeniem w ruch turbiny okrętowej — więc próżnia jest zawsze do dy-spozycyi. I)o przepuszczania próżni na tłoczki wentyli wpustowych, służą ręczne suwaki tłoczkowe zrównoważone (fig. 6 do 9), poruszane zapomocą dźwigni stawidłowej, zahaczanej klamką na kabłąku grzebieniowym w punkcie martwym i po otworzeniu się każdego rzędu wentyli wpustowych wzdłuż turbiny. Takich stawideł jest kilka, ustawionych przed turbiną w jednym szeregu pod ręką maszynisty. Pierwszem stawidłem, głównem, otwiera się parę do każdego obszaru wlotu komory pierwszej i ostatniej oraz wszystkich tych pośrednich, które mają pracować przy najszybszej jeździć naprzód; to samo stawidło służy też do puszczania w ruch turbiny do jazdy wstecz. Liczba następnych stawideł dodatkowych odpowiada liczbie komór turbinowych, mających się włączać i wyłączać między komorami pracującemi turbiny głównej. Gdy się włącza którą komorę turbinową między dwie pracujące, to nastawia się odnośną dźwignię stawidła dodatkowego na

ten sam numer karbu w kabłąku, na jakim stoi dźwignia stawidła głównego; przez to otwiera się w danej komorze ta sama liczba wentyli wpustowych. Gdy po włączeniu wszystkich wszystkich komór turbinowych trzeba jeszcze więcej zmniejszyć szybkość jazdy, to zmniejsza się zapomocą dźwigni stawidło wych liczbę pracujących wentyli wpustowych w każdej komorze, poczynając zawsze od głównego stawidła. Suwaki stawideł dodatkowych mają z próżnią takie połączenia, że stojąc na martwym punkcie, łączą odnośną komorę turbinową, która na razie nie pracuje, z próżnią, by wirujące bez pary koło łopatkowe miało jak najmniejszy opór.

Zamiast rury pierścieniowej na zewnątrz każdej komory turbinowej, mogą być przy komorach przymocowane skrzynki wentylowe dla pewnej grupy wentyli wpustowych.

W turbinie omawianej — mogą być wszystkie koła łopatkowe wirnika jednakowej średnicy, tylko przekroje łopatek odmienne, przystosowane do gęstości pary w danej komorze. Wynika to z zastosowania regulacyi ilościowej i utrzymania jednakowej we wszystkich stopniowaniach chyżości pary.

Sprawność turbiny zależna jest w pewnych granicach od stosunku chyżości pary

do chyżości obwodowej wirnika    Przy

stałej chyżości pary (c) a zmniejszonej chyżości obwodowej wirnika (u), zwiększy się rozchód pary; chcąc więc temu zapobiedz, należy przy zmniejszeniu liczby obrotów zmniejszyć w odpowiednim stosunku chy-żość pary pracującej, co osiąga się właśnie przez powiększenie liczby pracujących kół turbinowych, włączając koło chwilowo nie pracujące między koła pracujące od początku. Wynika z tego następujący korzystny skutek : Zmniejszając liczbę obrotów turbiny okrętowej, zmniejsza się zarazem obciążenie tejże; przy tern zmniejszonem obciążeniu, zwiększa się stosunek chyżości obwodowej wirnika do chyżości pary, przez co zwiększa się również stopień sprawności turbiny, czyli zmniejsza rozchód pary na koniogodzinę. Oprócz tego, przy najmniejszej liczbie obro-

Opisana powyżej turbina okrętowa, pracuje więc pod każdym względem korzystniej od dotychczasowych turbin okrętowych. Uwidocznia to najlepiej następujący

'*!...........r.........T

500

%«

-6-

łr<W

■ i........ii..........I

300 O-'

........I......~

H :

Ii-i-i—

7'

........i...........]...........;______4_........

•ó----¹----ę>--—j—*    - —f-

'"'i..........i...........j......................!----------r"””'"

A.....1.....ÄJ......A......I..........,A

I jl \ y; I 4Z .i \j/ I

2 CO

i.....

.......i-

"f

...i

te Cü

5..

te

te * i

-i

i ss

i...........i -

c i ¹

.sod *%.r\

]...........‘i...........;

1.......■']...........r........r..........j...........i-.......j...........]■.........T..........r.....7......™

i Wykres B.

-i...........j...........i...........

i...........i...........f-

ć-

MO ;

¹.........¹........i

rr-.O

?*

-■Ö--

t'/

H.Ä Hr śO m

ODO

IIL.U. 0-127]

•;..........t'"

j..........i..........i...........i.........

ó- — —»    i    i

T

4...........i~.....4-

-i-

4-

■T

..»f.

umTT

"i

J’i

i..........u

.....L'

.....j...........f..........t---------1--------t

fsi iii n tó 49

Rysunek 3.

Wykres A. odnosi się do turbiny okrętowej z włączanemi międzykomórkami —

tów turbiny, pozostaje najkorzystniejszy sto- przykład z dwoma wykresami porównaw-sunek szybkości obwodowej śruby okręto- czerni (rys. 3). wej do szybkości jazdy bez zmiany, tak że stąd nie wynika żadna strata.

2 m i jednakowy

od któ-

— jest więc niższy od danego

1230 koni siły. Tur-

czyli do kompletu turbinowego A. wyżej opisanego; wykres B. do turbiny okrętowej z przyłączoną na początku dwustopniową turbiną wysokiego ciśnienia, czyli do kompletu turbinowego B. typu dotychczasowego.

Obydwa wykresy wzięte są z projektu turbiny okrętowej, obliczonej dla projektowanego parowca nadbrzeżnego o dwu śrubach, każda po 2000 koni siły, mającego kursować między wyspami morza Północnego, więc często śród mgły i z małą szybkością jazdy. Wykresy te przedstawiają chy-żość pary pracującej w całym jej przebiegu przez wszystkie stopniowania (komórki) w turbinie i obliczony z średniej wypadkowej tej chyżości stosunek t. j. średniej

chyżości obwodowej wirnika do średniej chyżości pary dla trzech różnych liczb obrotów i odnośnych sił, przyjmując na razie dla obydwu turbin jednakową przeciętną średnicę wirnika D rozchód pary na jednostkę czasu, pomimo że w rzeczywistości wyniknie rozchód pary

niejednakowy, ponieważ stosunek

rego zależna jest sprawność turbiny a zatem i rozchód pary, wypadnie u turbiny A korzystniejszy niż u turbiny B.

Przy 600 obrotach na min. ma wywiązywać każda z turbin = 2000 koni siły, przy 535 obrotach 1420 koni siły, przy 512 obrotach 1230 koni.

Przy największej sile = 2000 koni i największej prędkości = 600 obrotów na min. pracuje turbina A dziesięcioma, a turbina B dziewięcioma głównymi zeskładami, — czyli stopniowaniami ciśnienia z chyżością pary c — 410 m/sek. przy zużyciu pary = 3,42 kg/sek. W obu turbinach jest c w każdym zeskła-dzie jednakowe, wszystkie jego punkty leżą na linii prostej, którą przedstawia linia I

w każdym z wykresów i stosunek ~ — 0,15,

jednakowy dla obydwu turbin, daje więc jednakowe zużycie pary na koniogodzinę w obydwu turbinach.

Linia II. w obu wykresach przedstawia chyżość pary przy zmniejszonej liczbie obrotów turbin do u = 535 na min., przy której każda z turbin wywiązuje 1420 koni siły, przy równem — jak przyjęto z góry — zużyciu pary po 2,43 kg/sek. Podług wykresu A pracuje turbina A wszystkimi dwudziestoma zeskładami; turbina B z przyłączoną turbiną wysokiego ciśnienia. W turbinie A leżą wszystkie punkty chyżości c znowu na

U

linii prostej i stosunek — = 0,188. Na wykresie B leżą punkty chyżości c turbiny głównej na linii krzywej i średni stosunek

— = 0,133, c

stosunku w turbinie A; zatem turbina B zużywać będzie przy danej sile i danej prędkości jazdy więcej pary niż turbina A.

Linia III. przedstawia w obu wykresach chyżość pary c przy z góry przyjętym jednakowym rozchodzie pary po 2,11 kg/sek i jednakowej prędkości obu turbin po 512 obrotów na min. Turbina A pracuje przytem — jak przyjęto w wykresie A — pełnym obszarem wlotu pary w głównych zeskładach b i cząstkowym obszarem wlotu pary w międzykomórkach a. Obraz chyżości pary c daje w tym wypadku linię łamaną,

przyczem stosunek — = 0,188 bez zmiany,

a turbina wywiązuje bina B pracuje w tym samym wypadku z przyłączoną turbiną wysokiego ciśnienia i zdławianą w niej parą. Obraz chyżości pary w turbinie głównej daje tu linię krzywą,

przyczem średni stosunek = 0,127, — t. j.

mniejszy niż w danym razie w turbinie A; więc i w tym razie będzie turbina B więcej pary zużywała niż turbina A, przedewszyst-kiem zaś więcej, niż w wypadku II. tejże turbiny Ii, przyczem w wypadku III. może turbina B wywiązać tylko 1200 koni siły.

Z wykresu A pokazuje się dalej, że po włączeniu wszystkich komórek dla osiągnięcia najniższej liczby obrotów turbiny, można zmieniać obszar wlotu we wszystkich komórkach lub tylko w pewnej części komórek pracujących — i że manipulacya ta, nie

wpływa na zmianę średniego stosunku

jak również, że ten stosunek jest wyższy przy najniższej liczbie obrotów niż przy najwyższej — zatem i zużycie pary na koniogodzinę będzie turbina A miała mniejsze przy najniższej liczbie obrotów niż przy najwyższej. Zamierzony wynik jest więc szczęśliwie osiągnięty i jest wprost odwrotny w stosunku do tego wyniku, jaki dają dotychczasowe turbiny okrętowe typu B.

Turbina okrętowa z włączanemi między-komórkami jest więc obecnie jedyną, która ma zużycie pary na koniogodzinę przy najniższej liczbie obrotów mniejsze niż przy najwyższej.

III. Turbina parowa przeciwpręinaze zmien= ną liczbą pracujących kół łopatkowych.

Ze zwykłej turbiny przeciwprężnej, służącej n. p. głównie do wytwarzania siły i dodatkowego wyzyskiwania z niej pary wylotowej do celów fabrykacyjnych, zbudowanej dla pewnego spadku ciśnienia pary, odchodzi para wylotowa w pewnej stałej ilości do komunikacyi parowej nizkiego ciśnienia, z której czerpie się parę na potrzeby fabrykacyi. Ze zwiększeniem się zapotrzebowania tej pary, maleje ciśnienie pary w komunikacyi nizkiego ciśnienia; wówczas otwiera się automatyczny wentyl i przepuszcza parę wysokiego ciśnienia z przed turbiny wprost do komunikacyi nizkiego ciśnienia za turbiną, oczywiście bez wyzyskania danego spadku ciśnienia na wytworzenie siły; traci się więc tę siłę. Gdy zapotrzebowanie pary w fabrykacyi maleje, wzrasta ciśnienie pary w komunikacyi nizkiego ciśnienia; wówczas otwiera się wentyl bezpieczeństwa i wypuszcza parę w powietrze. Stąd wynika oczywiście strata ciepła i mały stopień sprawności całego urządzenia.

Jeżeli wytwarzanie siły i rozchód pary na fabrykacyę mają być od siebie niezależne i w szerokich granicach zmienne, to instaluje się w takich razach zwykle t. z. turbinę paroupustną, pracującą z kondensacyą. Z takiej turbiny może wychodzić prawie cała para na fabrykacyę, lub tylko mała jej część, reszta par}^ skrapla się w kondensatorze. Sprawność cieplna tej turbiny jest stosunkowo nizka ze względu na istnienie kondensacyi.

Opisana zaś poniżej turbina przeciw-prężna (podobna do podstawionej na rys. 4, str. 9) może, w tych granicach, dla których jest zbudowana, wytwarzać dowolne ilości siły napędnej i oddawać dowolne ilości pary wylotowej o nizkiem ciśnieniu w zupełnej niezależności wzajemnej — bez tych strat, jakie zachodzą w przytoczonych powyżej dwu turbinach, przeciwprężnej zwykłej i paro upustn ej.

Zadaniem turbiny niżej opisanej jest — dodatkowe wyzyskiwanie energii z pary, przeznaczonej do zużycia w fabrykacyi (n. p. w farbierniach, blicharniach, papierniach, cukrowniach, fabrykach farb i t. p., mianowicie do suszenia, gotowania, naparzania, ogrzewania i t. d.), t. j. w takich urządzeniach fabrycznych, w których zarówno siła napędna jak i zużycie pary są w szerokich granicach zmienne i od siebie niezależne. Turbina ta składa się z kilku stopniowań ciśnienia pary pracującej, n. p. z trzech (na rys. 4 z czterech) odpowiednio do danego spadku ciśnienia. Wirnik ma więc trzy koła łopatkowe, z których każde obraca się w oddzielnej komorze. Średnice tych kół są różnej wielkości; od strony wlotu pary jest koło najmniejsze, od strony wylotu największe (na rys. 4 są równe). Przekroje łopatek kierujących i wirujących są również coraz większe w kierunku przelotu pary. Turbina ta może być rozmaitej konstrukcyi; w danym przykładzie jest ośną o pełnym obszarze wlotu (na rys. 4 cząstkowym) pary i ma jakościową regulacyę (na rysunku ilościową). Regulator obrotów zwęża lub rozszerza strumień pary przy wlocie do turbiny i zmienia ciśnienie początkowe pary pracującej. Dalszy mechanizm stawidłowy jest tego rodzaju, że może: 1) przepuszczać parę świeżą na pierwsze koło łopatkowe, najmniejsze i wówczas para pracuje kolejno na wszystkich kołach; albo 2) z ominięciem pierwszego koła przepuszcza świeżą parę wprost na drugie koło i wówczas para pracuje tylko na dwóch ostatnich kołach; 3) w trzecim wypadku przepuszcza świeżą parę wprost na trzecie koło łopatkowe z ominięciem pierwszych dwóch kół. We wszystkich razach pozostaje początkowe ciśnienie pary wchodzącej do turbiny pod wpływem regulatora obrotów. Nastawianie przepuszczania świeżej pary na pierwsze koło łopatkowe, drugie lub wprost na trzecie, uskutecznia automatyczny regulator przeciwciśnienia, czyli końcowego ciśnienia w turbinie (fig. 3). Gdy ciśnienie pary w rurze wylotowej maleje, to reguła* tor przeciwciśnienia wyłącza pierwszą komorę turbinową i ewentualnie drugą z pod działania pary; para wchodzi wówczas większym obszarem wlotu do turbiny i turbina morek turbinowych, wskutek czego zmniejsza się zużycie pary na koniogodzinę, a do komunikacyi nizkiego ciśnienia wchodzi mniejsza ilość pary. Podczas włączania i wyłączania komórek usiłuje turbina zmniejszać

-Fig.l.

c/i

=L M

Fig. Z.

-L

n°‘

£j.Cv

o

ci

-8

10 IZ

17j&7\

Ti

s-

-n (gy²

10

9!

10

70

'im m m

/fflyii i

>?X

ii

IZ

13

is:

:::

:s:

Isi

w

7* S tu 1/ u/ LJC

Fig. 6.

RgA.

Fig. 3.

fi

rW

(W;

:'o;

\-e

LU

,x'

Lj

|!

tesssS

28'

jSir w

T.

c:5

V-

31

26

ES

25

'd'

IjLpr®

i-ßjßLg

T'

Fg.5.

C‘

23

B'

rt

\—p

21

20

30

23“

>vM

Ls.sy/3

fĘM®r~23

16

18

17

zzzs.

1777//

7yr

Rysunek 4.

zużywa większą ilość pary na jednostkę siły i czasu; wypuszcza więc na zużycie w fabry-kacyi większą ilość pary. Gdy ciśnienie pary w rurze wylotowej rośnie, wówczas automat przepuszcza parę na większą liczbę ko-

lub zwiększać liczbę obrotów, zapobiega temu jednak regulator obrotów, nastawiając większe lub mniejsze początkowe ciśnienie pary pracującej. Automatyczny regulator przeciwciśnienia stanowią w danym przykładzie dwa cylindry z tłokami na wspólnym trzonie. W jednym z cylindrów (parowym Fig. 3 e), działa ciśnienie pary wychodzącej z turbiny na jedną stronę tłoka a na drugą jego stronę działa powietrze i sprężyna. W drugim cylindrze, (olejnym Z) znajduje się zrównoważony suwak tłokowy o niewielkim skoku. Cylinder ten wypełniony jest olejem pod ciśnieniem kilku atmosfer, wy-tworzonem specyalną pompką poruszaną od wału turbinowego. Suwak rozdziela olej w jednym kierunku do jednego wylotu r, w drugim zaś kierunku do trzech wylotów A, B, C kolejno, przymykając je lub otwierając. Przy komorach turbinowych znajdują się na zewnątrz zrównoważone wentyle parowe, stawidłowe fig. 5, mające na końcu trzonu tłoczki 19 do automatycznego ich otwierania i zamykania. Z jednej strony tych tłoczków działa powietrze i sprężyna, z drugiej ciśnienie oleju. Przy pierwszej komorze turbinowej jest jeden wentyl stawidłowy do wpuszczania świeżej pary na pierwsze koło i jeden do wypuszczania pary wylotowej na drugie koło łopatkowe. Przy drugiej komorze jest jeden wentyl stawidłowy do wpuszczania świeżej pary wprost na drugie koło i jeden do wypuszczania pary na trzecie koło łopatkowe. Na trzeciej komorze jest tylko jeden wentyl stawidłowy do wpuszczania świeżej pary wprost na trzecie koło łopatkowe. Wylot pary jest otwarty.

Połączenia rurowe olejne między regulatorem przeciwciśnienia i automatycznymi wentylami stawidłowymi są tak wykonane, że w chwili zmniejszania się ciśnienia w rurze wylotowej turbiny, przesuwa się tłok parowy pod ciśnieniem sprężyny, wskutek czego odkrywa się w cylindrze olejnym pierwszy wylot, z którego wypływa olej i przymyka w pierwszej komorze turbinowej wlot i wylot pary, otwierając jednocześnie wlot świeżej pary do drugiej komory. Przy dalszem przesunięciu się tłoczka parowego w tym samym kierunku w regulatorze przeciwciśnienia (fig. 3) odsłoni się następny wylot oleju i przez to zamkną się wentyle stawidłowe dla wlotu i wylotu pary przy drugiej komorze, a jednocześnie otworzy się wentyl przepuszczający świeżą parę wprost na trzecie koło łopatkowe. W chwili zwiększenia się ciśnienia pary w rurze wylotowej turbiny, przesuwa się tłoczek parowy regulatora przeciwciśnienia w przeciwną stronę i wywołuje odwrotne działanie wentyli sta-widłowych. Drugą swoją krawędzią przymyka lub odsłania suwak olejny jeden wylot, przepuszczający olej pod ciśnieniem na tłoczek automatycznego wentyla, umieszczonego na rurze wylotowej turbiny i służącego do przepuszczania świeżej pary o Wysokiem ciśnieniu wprost do rury o nizkiem ciśnieniu. Wentyl ten otwarty jest przed puszczeniem w ruch turbiny, dla napełnienia rury wylotowej do ciśnienia z góry oznaczonego; otwiera się również w wyjątkowym razie, gdy turbina pracuje z największą siłą i największym rozchodem pary na koniogodzinę i gdy mimo tego nie starczy pary wylotowej na potrzeby fabrykacyi.

Ta turbina przeciwprężna może jako turbodynamomaszyna pracować sama na własną sieć przewodników, ponieważ we wszystkich kombinacyach rozchodu siły i pary wylotowej może się sama regulować. Mianowicie: 1) Jeżeli obciążenie wzrasta a rozchód pary maleje, to przeciwciśnienie rośnie a liczba obrotów maleje. Wówczas regulator obrotów zwiększy ciśnienie początkowe a regulator przeciwciśnienia zwiększy liczbę pracujących komórek turbinowych: wskutek tego wyrówna się liczba obrotów na normalną i zmniejszy się rozchód pary na koniogodzinę.

2)    Jeżeli obciążenie maleje a rozchód pary wzrasta, to liczba obrotów wzrasta a przeciwciśnienie maleje. Wówczas regulator obrotów zmniejszy ciśnienie początkowe a regulator przeciwciśnienia zmniejszy liczbę pracujących komórek turbinowych; wskutek tego wyrówna się liczba obrotów na normalną i zwiększy się rozchód pary na koniogodzinę.

3)    Jeżeli obciążenie wzrasta i rozchód pary wzrasta, to maleją i liczba obrotów i przeciwciśnienie. Wówczas regulator obrotów zwiększy ciśnienie początkowe a regulator przeciwciśnienia zmniejszy liczbę pracujących komórek turbinowych; wskutek tego wyrówna się liczba obrotów i zwiększy się rozchód pary na koniogodzinę.

4)    Jeżeli obciążenie maleje i rozchód pary maleje, to wzrasta zarówno liczba obrotów jak i przeciwciśnienie. Wówczas regu-

lator obrotów zmniejszy początkowe ciśnienie a regulator przeciwciśnienia zwiększy liczbę pracujących komórek turbinowych ; wskutek tego wyrówna się liczba obrotów i zmniejszy się rozchód pary na koniogo-dzinę.

a może

jak i oddawanie

o ciśnieniu 5 atm.

Rb. 14,50 na godz. gnie się jednak 600 koni siły na godzinę. Koszt własny wytworzenia siły jednej konio-godziny w elektrowni fabrycznej za pomocą turbiny lub maszyny parowej, pracującej parą przegrzaną i z kondensacyą, wynosi 2 do 2.5 kop. — Licząc tylko po 2 kop. konio-godzinę, przedstawia siła 600 koniogodzin — wartość Rb. 12,00 na godzinę. Łącznie z poprzednim zyskiem, wymikającym pośrednio z instalacyi turbiny, zyskuje się na zastosowaniu turbiny przeciwprężnej w fabryce, zużywającej do swej fabrykacyi na godzinę przeciętnie 14000 kg. pary o ciśnieniu 5 atm, i temper. 240° C. — przeciętnie Rb. 26.50 na godzinę. Zysk ten, pokrywa w ciągu niespełna jednego roku koszty przeróbki całego napędu fabrycznego ze zwykłego mechanicznego na elektryczny — oraz instalacyę takiej turbiny przeciwprężnej, która niezależnie i bez strat pracuje.

Oprócz tego, w fabrykach takich, jak farbiarnie, blicharnie, fabryki barwników, cukrownie, papiernie i t. p. potrzeba wielkich ilości wodyr do fabrykacyi; zapasu tej

Z powyższych przykładów widoczne jest, że taka turbina przeciwprężna pracuje zawsze z jednostajną liczbą obrotów i jed-nostajnem przeciwciśnieniem zmieniać w jak najszerszych granicach zarówno wytwarzanie siły pary wylotowej na zużycie jej w fabrykacyi, w ilościach od siebie zupełnie niezależnych i tylko tak wielkich, jak wielkiem jest zapotrzebowanie tychże w każdej chwili. Z tego więc względu pracuje ona zupełnie bez strat zarówno na sile jak na parze — a sprawność zarówno turbiny^ samej, jak całego urządzenia jest wysoka, przewy ższa bowiem kilkakrotnie sprawność wzmiankowanych na początku: zwykłej turbiny^ przeciwprężnej i turbiny paroupustnej.

Jak wielka jest korzyść z zastosowania takiej turbiny przeciwprężnej do pędzenia fabryki, niechaj wyjaśnią następujące cyfry z praktyki wzięte: Jeżeli fabryka zużywała przed zainstalowaniem turbiny^ przeciwprężnej przeciętnie 20.000 kg. paryr nasyconej na godzinę w kotle — to w komunikacyi parowej, rozprowadzającej parę do poszczególnych maszyn roboczych, miała ta para temperaturę niższą od temperatury nasycenia (157° C. przy 5 atm. nadm. ciśn.). Po zainstalowaniu turbiny przeciwprężnej wchodzi do tejże komunikacyi para również o ciśnieniu 5 atm. — lecz z temperaturą okoła 240° C — ponieważ do pędzenia turbiny używa się pary przegrzanej o wysokiem ciśnieniu, wychodząca więc z turbiny para jest jeszcze przegrzana. Wskutek stosunkowo wysokiej temperatury paryr wylotowej zmniejsza się rozchód pary w fabrykacyi o 28 do 33°/₀. Fabrykacya zuży^wa więc po zainstalowaniu turbiny przeciwprężnej przeciętnie tylko 14.000 kg. paryr na godzinę przy tejże wielkości produkcyi co dawniej. Z tej ilości pary można wytworzyć za pomocą turbiny przeciwprężnej — jak wyżej opisana — około 600 koniogodzin. Siła ta, jest uzyskana prawie darmo. Ażeby módz pędzić z taką korzyćcią turbinę prze-ciwprężną, trzeba wytworzyć parę, przeznaczoną na zużycie w fabrykacyi, umyślnie o wysokiem ciśnieniu i Wysokiem przegrzaniu, aby z danego spadku ciśnienia i temperatury wytwarzać siłę. Dla wytworzenia pary o ciśnieniu 15 atm. w kotle i temperaturze 350° C, trzeba spalić pod kotłem tylko około 10% więcej węgla ponad to, co się spaliło do wytworzenia pary nasyconej o 5 atm. ciśnienia w kotle. Na wytworzenie 100 kg. pary nasyconej o ciśnieniu 5 atm. trzeba spalić węgla przeciętnie za Rb. 1,60 — w fabrycznym okręgu łódzkim. Przy pędzeniu fabryki bez turbiny przeciwprężnej wychodziło węgla na godzinę za 1.60X20 = Rb. 32.00 na samą fabrykacyę. Rozchód pary na 500 konną maszynę parową z kondensacyą wynosił 500X0=4500 kg; koszt tej pary= 4.5X1 60=Rb. 7.20 na godzinę; razem więc z poprzednim=32,00 -j~7,20=Rb. 39,20 na godz. Przy użyciu turbiny przeciwprężnej wychodzi pary na godzinę za 1.60X14=Rb. 22,40. Zysk z tej pozycyi wynosi Rb. 16,80 na godz. Dla pędzenia turbiny przeciwprężnej trzeba z tego jednak wydać na podwyższenie z 5 na 15 atm. i na przegrzanie pary dla 14000 kg.= Rb. 2.30 na godzinę; pozostanie więc zysk=

Za owe Rb. 2,30 osią-

Su>v**a ycsux, b«

hm

I*

JWty tlA'C&l'TVU'.T

±L_    f*

if

T?!!

t'XtyuXokn ‘Uo*c%ouhj|-

więc

JLZ

'U--1-------- -j. —

ffoitWMÜcaa iLmvwmJioc^<x

/i:

-)

Rysunek 5.

wody nie uszczupla więc pędzenie turbiny parowej przeciwprężnej, ponieważ pracuje ona bez kondesacyi; stąd wynika również znaczna korzyść dla danej fabryki.

IV. Turbina parowa przeciwprężna o stałej liczbie pracujących kół łopatkowych.

Zadaniem tej turbiny jest jak największe wyzyskanie energii z pary przeznaczonej do zużycia w takich fabrykach, w których potrzebna jest napędna siła elektryczna i jednocześnie para o nizkiem ciśnieniu do suszenia, gotowania, naparzania i t. p. w wielkich ilościach zmiennych. Turbina ta buduje się jako turbodynamomaszyna, odpowiadająca wielkością swoją największej ilości pary, mającej zużywać się na godzinę w fabrykacyi , przy danym spadku ciśnienia i temperatury pary. Przez turbinę tę, przechodzi zawsze tylko tyle pary, ile jej się zużywa w fabrykacyi ilość zmienna. Ponieważ ta turbina pracuje zawsze z jak największym rozchodem pary na koniogodzinę, więc i wytworzona siła jest proporcyonalnie zmienna. Z tego względu nie może ta turbo-dynamo pracować samodzielnie na własną sieć przewodników elektrycznych, tylko równolegle z inną maszyną, która wytwarza prąd niezależnie, pracując z kondensacyą i która może w danych momentach wytwarzać mniej siły, w których ta turbodynamo przeciwprężna wytwarza jej więcej — i odwrotnie.

Regulacja tej turbiny przeciwprężnej jest kombinacyą regulacyi ilościowej i jakościowej dla podtrzymywania stałej liczby obrotów i stałego przeciwciśnienia przy zmiennej ilości pary, przechodzące] przez turbinę i wytworzonej proporcyonalnie zmiennej ilości siły.

Konstrukcya turbiny samej może być każdego ze znanych ustrojów. W danym przykładzie jest to turbina ośna o trzech sto-pniowaniach ciśnienia pary, z cząstkowym — względnie pełnym obszarem wlotu; każde z trzech kół łopatkowych wiruje w oddzielnej komorze i strumienie pary pracującej przelatują zawsze przez wszystkie trzy koła. Koła łopatkowe są różnej średnicy. Od strony wlotu pary jest koło mające najmniejszą średnicę, od strony zaś wylotu największą; załączony rys. 5 przedstawia schematycznie cały mechanizm stawidłowy. Wszystka para wchodząca do turbiny, podlega wpływowi regulatora obrotów przez przydławianie, które dopiero wówczas następuje, gdy turbina przekracza normalną liczbę obrotów o 5%. Obszar

wlotu pary na pierwsze koło łopatkowe podzielony jest na kilka części n. p. na siedm (a rys. 5. na sześć). Jedna, największa część, odpowiadająca najmniej szej ilości pary zużywanej zawsze w fabry-kacyi, jest stale otwarta dla przelotu pary. Reszta obszaru wlotu, zamknięta, podzielona w danym razie na sześć równych części (na rys. 5. na pięć), podlega regulatorowi ilościowemu, działającemu pod wpływem przeciwciśnie-nia. Gdy zapotrzebowanie pary w fabrykacyi wzrasta, to maleje przeciwciśnienie w rurze wylotowej za turbiną. Wówczas regulator ilościowy otwiera automatycznie jedną lub więcej przegródek zamkniętego obszaru wlotu, dopóki ciśnienie końcowe nie dosięgnie normalnej wysokości — i naodwrót, gdy przeciwciśnienie rośnie, wskutek małego zużycia pary w fabrykacyi, to zamyka się dopływ pary do tych przegródek po kolei. Gdy po zamknięciu tych sześciu przegródek nie zmniejszałoby się ciśnienie końcowe, t. j. gdyby w fabrykacyi zużywano mniej pary niż przewidziane minimum, dla którego turbina zbudowana, wtedy turbina usiłowałaby prędzej się obracać — wskutek czego regulator obrotów zmniejszyłby początkowe ciśnienie w turbinie i przez to zmniejszałaby się chyżość pary przechodzącej przez turbinę, względnie — wychodziłoby z niej mniej pary.

Regulator ilościowy składa się z dwu mechanizmów, wzajemnie na siebie działających. Pierwszy znich, to cylinder parowy z tłoczkiem, o małym skoku, na który to tłoczek działa z jednej strony ciśnienie pary z komory wylotowej na turbiną — a z drugiej strony równoważy je sprężyna i ciśnie-wlotu — tak, że obszar wlotu pary powiększa się o jedną, dwie, trzy i t. d. przegródki aż do pełnego obszaru wlotu — lub zmniejsza się stopniowo. Pod wpływem regulatora ilościowego znajduje się także wentyl automatyczny, przepuszczający parę świeżą o Wysokiem ciśnieniu z przed turbiny do rury wylotowej za turbiną, jedynie w dwóch następujących wypadkach: 1) Dla napełnienia komunikacyi pary nizkiego ciśnienia przed puszczeniem w ruch turbiny — i 2) gdy nie wystarcza dla potrzeb fabrykacyi ta ilość

l/m

Rysunek G.

sięgając 80o/₀.

nie powietrza. Trzonem tego tłoczka i dźwignią, łączącą obydwa mechanizmy regulatora ilościowego, porusza się zrównoważony suwak do przepuszczania oleju pod ciśnieniem kilku atmosfer nad tłoczek lub pod tłoczek drugiego mechanizmu, składającego się z cylindra olejowego z tłoczkiem o większym skoku, i suwaka parowego tłoczkowego zrównoważonego, poruszanego trzonem tłoczka olejowego. Suwak parowy przepuszcza wieloma krawędziami swojemi parę kolejno do każdej przegródki zamkniętego obszaru

pary, która przechodzi przez turbinę przy zupełnie otwartych wszystkich częściach obszaru wlotu. Zapomocą więc opisanych mechanizmów regulujących i wspólnego ich oddziaływania na początkowe i końcowe ciśnienienie pary, utrzymuje się w danej stałej mierze zarówno liczba obrotów turbiny — jak i przeciwciśnienia.

Sprawność cieplna tej turbiny prze-ciwprężnej dochodzi do najwyższego stopnia swojej wartości Turbiny parowe przeciwprężne są zatem

dżina = 75 X 3600 = 270000 mkg. Ilość ta, prze-

270000

632 ka-

427

632

r = 0,063 ko-

czyli na 1 koniogodzinę prze-

do teoretycznej ilości jest to

czyli turbina ta zamienia, przy danem obciążeniu, 79°/o ciepła na pracę.

Turbina ta przedstawiona jest na rysunku 6, strona 13.

= 0,79,

najlepszymi sinikami cieplnymi, dotychczas znanymi.

Sprawność cieplna turbiny przeciw-prężnej tego typu, ze stawidłem wyżej opisa-nem, pracującej w Pabjanicach od połowy 1910 r., mającej 900 koni siły przy 3000 obrotach na min. o ustroju kół łopatkowych syst. Zoelly, zbudowanej w Zgorzelicy (Görlitz) przedstawia się w rzeczywistości jak następuje: Początkowe ciśnienie pary = 15atm. absol. ciśn.; początkowa temperatura pary = 340° C, końcowe ciśnienie pary = 6 atm. abs.; końcowa temperatura pary — 250° C. Podług powyższych danych i tabeli Molliera, wynosi ilość ciepła wchodzącego do turbiny w 1 kg. pary —748 kaloryi, ilość ciepła wychodzącego z turbiny w 1 kg. pary = 708 kaloryi; na pracę zamienia się więc teoretycznie (748 — 708) = 40 kaloryi z 1 kg. pary. Zważywszy, że kalorya = 427 mkg. — siła 1 konia zaś = 75 mkg. na sek. —to 1 koniogo-liczona na ciepło, daje

loryi; czyli 632 kalorye odpowiadają sile 1 koniogodziny. Z 1 kg. pary powinno więc

wytworzyć się teoretycznie ^ nia rzecz w warunkach powyżej przytoczonych, — albo dla wytworzenia 1 koniogodziny powinno się zużyć teoretycznie : —^ =

15,8 kg. pary. W rzeczywistości wytwarza ta turbina z 16000 kg. pary na godzinę 800 ko-niogodzin,

chodzi przez nią 20 kg. pary; w stosunku

15.8 20

WACŁAW LESNIAŃSKI.

Zastosowanie indyga i barwników indygoidowych w farbowaniu

i drukowaniu tkanin.

W ostatnich dziesięciu latach powstała i rozwinęła się odrębna gałęź przemysłu farbiarskiego, chemia barwników kąpielowych. Prototypem tego działu barwników jest od dawna znany błękit indygowy. Charakterystyczną cechą barwników kąpielowych jest, obok ich nierozpuszczalności w wodzie, zdolność tworzenia przy redukcyi w roztworach alkalicznych rozpuszczalnych hydro-związków, posiadających powinowactwo do włókien przędzalnych. Owe produkty redukcyi, zabsorbowane przez włókno, przechodzą pod wpływem tlenu powietrza na pierwotne nierozpuszczalne barwniki. W ten sposób otrzymane wyfarbowania są bardzo trwałe na wpływy zewnętrzne.

Znane dotąd barwniki kąpielowe dadzą się podzielić na dwie grupy; na barwniki o budowie analogicznej do indyga, czyli barwniki indygoidowe i na pochodne antracenu, barwniki indantrenowe.

Wspólną cechą barwników indygoido-wych¹) jest grupa chromogenowa:

r-CO

's

n ft

c=c

CO\,

NH

i drugi z budową niesymetryczną, jak u indi-rubinu:

,/CO

"'NH

co,

c=c

NH

Następująca tablica¹) na stronie 2-giej uzmysławia podział barwników indygoido-wych.

-C0\

c= c

CO-

\Y-

Obok wymieniomxh przedstawicieli każdego działu znane są liczne ich pochodne, jak n. p. chlorowane i bromowane indyga (od jedno- do czterochlorowcopochodnych) przewyższające znacznie błękit indygowy czystością i żywością barwy. [Indyga MLB z markami; Indyga BASF z markami etc.].

Drugą klasę stanowią pochodne, otrzymanego przez P. Friedländer a, tioin-dyga.

gdzie X i Y oznaczają grupy NH, S, C i t. p. Należące tu barwniki można podzielić na dwa działy: pierwszy o budowie symetrycznej, którego przedstawicielem jest indy go:

Obok chlorowco-pochodnych znajdują się w handlu też pochodne z grupami alko-ksylowemi, alkyltioksylowemi i aminowemi [barwniki Helindonowe fabryki MLB w Höchst nad Menem].

Do trzeciej klasy należą chloro- i bromo-pochodne Fioletu Ciba A. (Fabr. Tow. dla przemysłu chem. w Bazylei).

l) P. Fried land er, Ber. 41. 773.

') R. Bohn, Ber. 43. 987.

Budowa symetryczna:

Budowa niesymetryczna:

-COn

c=c"

co-

-co

Y-

c=

III.

IV

VI.

Typ mieszany

-co,

CO-

-CO

co-

-co

co-

c=c

-s

s-

I ndygo

lioindygo B.

— N H''

Fiolet-Ciba A.

^coN ,coN

c=c

v fi H '

Indirubi n

riH

„-cot

s 5^    \ s ^

Szkarłat-Ciba 6

c~ c

/COv

Typ mieszany

/CO /CO,

c-c

Szkarłat tioin-dygówy R

z™

Jedynym przedstawicielem czwartej klasy są Heliotropy Ciba B, bromopo-chodne indirubinu.

Także piątą klasę reprezentuje jeden tylko barwnik, pochodny acenaftenu, Szkarłat Ciba G:

vc=c

s' \

Przedstawicielem szóstej klasy jest Szkarłat tioindygowy B (fabr. Kalle & Co. w Biebrich nad Benem) i jego bro-mopochodne etc.

Jak widać z tego przeglądu, istnieje w handlu obok indyga, bardzo wiele analogicznych barwników, które tworzą szeroką skalę barw. Wyróżniają się one z pośród innych barwników organicznych prostym sposobem użycia i bardzo wielką trwałością na działanie światła, wody, chloru i t. p. czynników.

Wobec wzmożonych dążeń do wytwarzania możliwie trwale ubarwionych włókien, wróżą te cenne własności wielką przyszłość barwnikom indygoidowym (obok indantrenowych).

Indygo i analogiczne mu barwniki służą zarówno do jednostajnego farbowania włókien, jak również i do topicznego farbowania, czyli do drukowania.

Dla wprowadzenia barwnika na włókno przeprowadza się go, zapomocą redukcyi alkalicznej, w formę rozpuszczalną, w leuko-związek. Leukozwiązki barwników indygoidowych, w przeciwieństwie do indantrenowych, rozpuszczają się już w słabo-alkalicz-nych płynach, co umożliwia stosowanie ich również do nieznoszących silnie zasadowych cieczy, włókien zwierzęcych. Proces farbowania przebiega w dwóch stadyach; w pierw -szem napaja się włókno roztworem soli leukozwiązku, w drugiem wystawia się go na działanie powietrza, przyczem przechodzi leukozwiązek w nierozpuszczalny barwnik, który osadza się wewnątrz i na powierzchni włókna.

Jako czynników redukcyjnych dla spo-rz ądzenia kąpieli (Küpe) używano głównie siarczanu żelazawego lub pyłu cynkowego w obecności wodnika wapniowego. Pierwotniejszą jeszcze jest kąpiel fermentacyjna, gdzie proces redukcyi odbywa się pod wpływem mikroorganizmów. W nowszych czasach wprowadzono prostszy i ekonomiczniej-szy środek redukcyjny, mianowicie hydro-siarczyn sodowy Na₂ S₂ 0₄.

Dzięki jednak szybkiemu rozkładowi tej soli, może mieć zastosowanie tylko w tych farbiarniach, gdzie farbowanie indygiem prowadzi się bez przerwy, przez co straty czynnika redukcyjnego są niewielkie. Dla nowych barwników indygoidowych opracowano przeważnie tylko metodę hydrosiar-czynową.

Oprócz tkanin jednostajnie indygiem ubarwionych sporządza się też tkaniny wzorzyste, w pewnych tylko miejscach przykryte farbą. Metody do wytwarzania takich wzorów służące można podzielić na następujące typy:

Odrębną metodę utrwalania indyga podał Dr. Elbers; sposób ten polega prawdopodobnie na sublimowaniu barwnika do wnętrza włókna pod wpływem przegrzanej pary wodnej. Tworzą się jednak przy tern nie błękitne lecz popielate wzory (Indigograu).

1.    metody utrwalania indyga w pewnych miejscach tkaniny,

2.    metody rezerwowania pewnych miejsc tkaniny przed wyfarbowaniem jej błękitem indygowym,

3.    metody wywabiania barwnika z tkaniny jednostajnie ufarbowanej.

Utrwalanie barwników indygoidowych da się uskutecznić rozmaitymi sposobami. Najprostszą jest metoda druku bezpośredniego. W metodzie tej wprowadza się na pewne miejsca tkaniny odpowiednio zagęszczony barwnik, przemienia go w formę rozpuszczalną celem napojenia tych miejsc leukozwiązkiem i ponownie utlenia na nierozpuszczalny barwnik.

Do niedawna istniał tylko sposób Schliepera i Bauma¹), dość uciążliwy i długi. Jako czynnik redukcyjny służy tu glukoza. Materyał napojony jej roztworem zadrukowuje się zagęszczoną mieszaniną indyga i silnego ługu sodowego, poczem poddaje krótkiemu działaniu pary wodnej dla całkowitego przeprowadzenia redukcyi; wytworzona leukoindygotyna wnika w pory włókien i po utlenieniu w powietrzu utrwala się w zadrukowanych miejscach. Niedawno dzięki odkryciu²) stałych sulfoksylatów formaldehydu, jak rongalitu |Na HS0₂ + CHa 0 + H₂ OJ i t. p. udało się uprościć druk bezpośredni. Rongalit nie reaguje z indygiem poniżej 60° (i, dopiero w wyższej temperaturze rozkłada się redukując indygo. Dlatego farba drukarska może obok indyga wzgl. analogicznego barwnika i ługu zawierać równocześnie środek redukcyjny t. zn. rongalit. Odpada tu więc kosztowne preparowanie materyału glukozą; zresztą postępowanie jest analogiczne, jak w sposobie poprzednim.

Z innych metod utrwalania przytoczę sposób syntetyczny firmy Kalle. Materyał zadrukowuje się solą indygową T t. j. związkiem kwaśnego siarczynu sodowego z ketonem kwasu ortonitro fenylo mlekowego, a następnie przeciąga przez gorący, stężony ług sodowy. Na włóknie zachodzi konden-zacya z wytworzeniem indyga. Metoda ta jest jednak zbyt kosztowna, by mogła znaleść

!) Buli. de la soc. ind. de Mulhouse 1883.53.585. ²) Bau m an u, Thesmar, Frossar d, Ibid. 74. 348. — Re i nk i ng, Dehnel, Labhardt. Ber. 38. 1069.

szersze zastosowanie. Także dla niektórych barwników indygoidowych opatentowano analogiczne sposoby n. p dla wytwarzania na włóknie Szkarłatu Ciba G z mieszaniny karbonowego kwasu ortofenylotiogly-kolu ze dwusiarczynowym związkiem ace-naftenchinonu.

Metody rezerwowania pewnych miejsc tkaniny przed jej wyfarbowaniem należą do najdawniej znanych sposobów wytwarzania barwnych wzorów. Metody te uległy nieznacznym tylko zmianom w ciągu lat ostatnich; można je stosować zarówno do indyga jak i jego analogów.

Natomiast najwięcej zdobyczy przyniosły ostatnie lata w dziale metod wywabiania indyga, gdzie chodzi o usunięcie barwnika z pewnych miejsc tkaniny jednostajnie nim ufarbowanej. W tym celu trzeba w pewnych miejscach tkaniny zniszczyć utrwalony tam barwnik, przeprowadzić w związek rozpuszczalny i odmyć. Praktycznie możliwe są tu dwa sposoby, utleniający lub redukcyjny. W pierwszym przeprowadza się indygo głównie w izatynę, w drugim w leukoindygotynę. — Metody utleniające są już od dawna znane; najstarszą z nich jest chromianowa. Przez zadrukowanie tkaniny dwuchromianem i przeciągnięcie przez rozcieńczony kwas siarkowy wytwarza się wolny kwas chromowy i utlenia indygo na bezbarwną i rozpuszczalną izatynę. Cokolwiek późniejszą jest metoda chloranowa, gdzie czynnikiem utleniającym są tlenki chloru. Złą stroną metody chromianowej jest niekorzystne działanie kwasów na tkaninę bawełnianą.

Metoda chloranowa jest lepszą pod tym względem, nie pozwala jednak na łatwe wytwarzanie barwnych wzorów, zwłaszcza zapomocą nierozpuszczalnych barwników azowych. Ostatnie lata przyniosły w dziale metod utleniających bardzo ważne ulepszenie. Dyrektorowi M. F r e i b e r g e r o w i (Budapeszt) udało się rozwiązać praktycznie

Dr. Fr. E r b a n, Oesterreich’s

służy rongalit. Ten sam więc związek, którego używa się do utrwalania indyga, nadaje się w sposobie rongalitowym do usuwania utrwalonego barwnika, przy innym oczywiście toku postępowania i warunkach, jak koncentracyi etc.

Sam rongalit nie dawał jednak zadowalających wyników; dopiero w obecności pewnych przenośników, jak antrachinonu, szkarłatu indulinowego i t. p. daje dobre rezultaty.

problem wywabiania indyga zapomocą tak silnego środka utleniającego, jakim jest kwas azotowy. Przy metodzie azotanowej¹) składa się farba drukarska z odpowiednio zagęszczonych azotanów wzgl. azotynów. Zadrukowany nią materyał przeciąga się szybko przez gorący i dość stężony (40° Be) kwas siarkowy. Co jest tu czynnikiem utleniającym, czy wolny kwas azotowy, czy azotawy, czy nitrozylosiarkowy, niepodobna z całą pewnością rozstrzygnąć. Prawdopodobnie od grywają tu wielką rolę niższe tlenki azotu i działają do pewnego stopnia jako katalizatory. Przypuszczenie to stwierdzają poniekąd doświadczenia M. Worożcowa²) (Tomsk). Wykazał on bowiem, że dodatek pewnych redukcyjnych środków do farby drukarskiej powoduje lepsze wywabianie indyga; najkorzystniej działają niewielkie ilości siarczanu żelazawego i olejku terpentynowego. — Jakkolwiek w sposobie azotanowym poddaje się bawełnę działaniu silnych kwasów, nie tworzy się tu szkodliwa oksycelluloza osłabiająca wytrzymałość ma-teryału. Pozatem sposób ten pozwala na kombinacye wywabów z równoczesnem utrwalaniem innych barwników, zwłaszcza azowych, co przedstawia wyższość nad metodą chloranową. Sposób azotanowy pozwala wreszcie na kombinacyę wywabów utleniających z równoczesnem utrwalaniem wzgl. wywabianiem niektórych barwników zapomocą czynników redukcyjnych, jak rongalitu etc. Zapomocą jednej więc farby drukarskiej można wywabiać równocześnie indygo i n. p. nierozpuszczalne barwniki azowe. Te cenne własności metody azotanowej obok nizkich kosztów jej stosowania zapowiadają sposobowi M. Freibergera wielką przyszłość.

Praktyczne zastosowanie metod redukcyjnych należy do najnowszych prawie zdobyczy techniki farbiarskiej. Polegają one przeważnie na przeprowadzeniu indyga w leukozwiązek i odmyciu go na gorąco z włókna, w podwyższonej bowiem temperaturze ma biel indy go wa mniejsze powinowactwo do bawełny. Jako środek redukcyjny

‘) Zgłoszenie patentu niem. F. 25674 KI. 8 n z 20 czerwca 1908.

Wollen u. Leinen-Industrie (Reichenberg) 1910. Nr. 13.

²) Doniesienie prywatne.

Sposób rongalitowy przedstawia jednak znaczne trudności techniczne, gdyż wywabianie musi przebiegać w atmosferze beztlenowej, aby utworzona leukoindygotyna nie utleniała się ponownie na włóknie z wytworzeniem nierozpuszczalnego barwnika.

Przeszkody te udało się usunąć w bieżącym roku badeńskiej fabryce aniliny i sodj^ (B. A. S. F.) przez użycie soli wywabowych t. zw. leukotropów O (orange) i W (weiss). Nowy sposób leukotropowy¹) powstał dzięki studyom nad wywabianiem pewnych nierozpuszczalnych barwników azowych, które (n. p. bordeaux a — naftylaminowy) opierają się działaniu rongalitu. Okazało się, że barwniki te wywiabiają się znacznie łatwiej w obecności małych ilości antrachinonu a zwłaszcza pewnych czwartorzędnych zasad amonowych, jak n. p. chlorku dwu-metylofenylobenzyloamonowego. Przy stu-dyach nad działaniem tych zasad na przebieg wywabu rongalitowego na indygiem wyfarbowanych tkaninach, zauważono tworzenie się żółtych wzorów w miejscach zadrukowanych. Wytworzony tak żółty barwnik odmywa się bardzo trudno i co najważniejsze nie zmienia się na powietrzu. Jeżeli jednak reakcyę tę prowadzi się w obecności tlenku cynkowego, tworzy się piękny pomarańczowy barwnik, zupełnie w wodzie i ługach nierozpuszczalny.

Z prób tych okazało się, że tworząca się przy redukcyi leukoindygotyna reaguje z zasadami amonowemi, dając w obecności tlenków metalicznych nierozpuszczalne pomarańczowe laki. Dalsze badania wykazały, że własność tworzenia takich nierozpuszczalnych połączeń mają tylko te zasady amo-

>) Dr. Reinking. Referat na II. Zjeździe chem.-kolorystów w Frankfurcie n. M. Maj 1910 Färber-Ztg. 1910. 243.

0-Zn'/2

-C

NH

nowe, które zawierają grupę alkarylową — CH₂ — R, gdzie R oznacza resztę aromatyczną. Stwierdzono wreszcie, że rzeczywiście tylko ta grupa wchodzi w reakcyę z leuko-indygotyną; otrzymano bowiem ów pomarańczowy związek zapomocą samego tylko chlorku benzylowego.

Rudowa pomarańczowego laku da się zatem przedstawić prawdopodobnie wzorem:

O - CH2-C6Hs

H

Dalsze prace doprowadziły do odkrycia metody białych wywabów. Do tego celu służy leukoirop W, zasada następującej budowy :

-CH 3

Cl—N -c*HH5

--CH2. CłH^ SO3H.

Przy użyciu leukotropu W ob ok tlenku cynkowego i rongalitu, tworzy się również barwnik pomarańczowy, który jednak dzięki obecności grupy sulfonowej rozpuszcza się w płynach ługowych pozostawiając na tkaninie wzór biały. Dodać wreszcie należy, że metoda leukotropowa nadaje się też do wywabiania innych barwników indygoidowych, a nawet indantrenowych, co wobec faktu, że wywaby utleniające nie działają na analogi indyga, każe spodziewać się szerokiego zastosowania nowego sposobu.

Obecnie prowadzą się wciąż prace w dziale indyga; usiłowania te dążą z jednej strony do otrzymania nowych odcieni, tak trwałych i cennemi własnościami wyposażonych barwników kąpielowych, a z drugiej do uproszczenia i wydoskonalenia metod ich farbowania i drukowania. Barwniki indygoi-dowe obok indantrenowych przewyższają pod wielu względami barwniki innych klas, otwiera się więc przed nimi szerokie pole zastosowania w technologii farbowania włókna.

Uprzejmości zarządów wielu fabryk zawdzięczam liczne bezinteresownie nadesłane wzory barwników, przepisy i próby wyfar-bowań, które posłużyły do illustracyi referatu. Szczególniej zobowiązany jestem p. R. Rohnowi, dyrektorowi badeńskiej fabryki aniliny i sody w Ludwigshafen nad Renem, oraz dyrekcyom fabryk barwników: Meister Lucius & Brüning w Höchst nad Menem, Fr. Bayer w Elberfeldzie, Kalle & Co. w Biebrich nad Renem, fabryki dla przemysłu chemicznego w Bazylei (Chem. Industrie, Basel), oraz dyrektorowi M. Freiberge-rowi z Budapesztu.

f in

¹

Na V. Zjeździe Techników Polskich we Lwowie miał być wygłoszony referat o tych turbinach, nie doszedł jednak do skutku z przyczyny od Komitetu Zjazdu niezależnej. Wynalazca, obecny na Zjeździe, mając inny referat do wygłoszenia, nie mógł z powodu braku czasu przychylić się do życzenia wyrażonego posiedzeniu sekcyi mechanicznej, by chociaż pobieżnie zaznajomił Zjazd ze swoimi, nader ważnymi dla przemysłu i marynarki wynalazkami. Komitet redakcyjny Pamiętnika uprosił jednak wynalazcę (wychowanka lwowskiej Politechniki) — by dostarczył przynajmniej krótkiego opisu swych turbin parowych do Pamiętnika Zjazdu.

i p

■

Spis rzeczy.

Słowo wstępne .... Kronika Zjazdu:

Pierwszy dzień obrad Referaty sekcyjne Drugi dzień obrad i uchwały Bankiet ....

Str«

iii

IV

XIV

Polskie stowarzyszenia techniczne ..........

Skład Stałej Delegacyi IV. Zjazdu ..........

Skład Prezydyum Komitetu wykonawczego ........

Skład Prezydyum V. Zjazdu ...........

Skład Stałej Delegacyi V. Zjazdu ..........

Spis uczestników Zjazdu ..........

Sprawozdanie z czynności Stałej Delegacyi IV. Zjazdu .....

E. Hauswald: „Zasady kształcenia techników“ .......

M. Pożaryski: „Wykształcenie elektrotechników w Królestwie Polskiem“ .

Wniosek Stowarzyszenia Techników w Warszawie......

K. Stadtmüller: „W sprawie wydania Słownika technicznego“ ....

W. Klatecki: „Jakimi środkami można poprzeć dotychczasowe usiłowania w prac nad słownikiem polskim“ .    .    .    .

S.    Stobiecki: „W sprawie krajowego muzeum przyrodniczego“ ....

Ił. I urczynowicz: „Kwestya utworzenia polskiej sekcyi międzynarodowego Instvtuti Techno-Bibliograficznego“

H. Turczynowicz: „O potrzebie stacyi doświadczalnej melioracyjnej“ .

A. Wierzbicki: „Melioracye rolne w Galicyi“ .......

K. Pomianowski: „Kanalizacya miasta Lwowa“ .......

K. Pomianowski; „Siły wodne w Galicyi“........

M. Altenberg: „Siły wodne w Galicyi“.........

K.    Drewnowski: „Kondensatory elektryczne Mościckiego i ich zastosowanie“

T.    Gajczak: „Zastosowanie motorów Diesla w elektrowniach“

J. Madeyski: „Racyonalne opalanie parowozów płynnem paliwem“

A. Müller: „Opalanie lokomotyw ropą“ .........

L.    Rospendowski: „Instalacye mechaniczne dla automatycznego przesuwania wago

nów z linii wązkotorowych na szerokotorowe i naodwrót“ ....

R. Riegeleisen: „Obecny stan techniki ogrzewania i wentylacyi“

J. Krause: „Fabrykacya maszyn rolniczych i warunki jej rozwoju u nas“

E. Libański: „Współczesne lotnictwo i przemysł lotniczy“ .....

J.    Procner: „Najskuteczniejsze środki zmniejszenia kosztów wytwórstwa ze szczegól-uwzględnieniem przemysłu włóknianego i chemicznego“

A Trojanowski: „Historya rozwoju przemysłu bawełnianego w Królestwie Polskiem¹

K.    Weigel: „Wykreślny sposób rozwiązywania równań normalnych“

L.    Rospendowski: „Synteza kwasu azotowego z powietrza i jej znaczenie dla prze

mysłu i rolnictwa E. Zieleniewski:

XXIV

XXVI

XXVIII

XXIX

XXIX

XXX

XXXI

-i i;' 4-

X CC OS 4*. cc ts2 IC tc KC

CC O H >c CM CO iO >-C

nem

X CC >-C IG CD

„Znaczenie prywatnej przedsiębiorczości dla społeczeństwa i jej stosunek do przedsiębiorstw gminnych i państwowych“ .    .    .    .

184

332

R. Battagiia: „Służba techniczna we władzach politycznych“ .    .    .

R. Battaglia: „Kapitał obcy w naszym przemyśle“ ......

B. Pawlewski: „Stan i potrzeby Politechniki lwowskiej“ .....

K.    Biły: „Polityka szkolnictwa przemysłowego“ .......

L.    Syroczyński: „Konieczności krajowe w zakresie górnictwa“ ....

H. Szulc: „Przystosowanie dróg dla ruchu automobilowego“ ....

M.    Czajkowski: „Akcya kraju w sprawie regulacyi miast i znaczniejszych miejsc«

wości“ .    .    .    .    .    .    .    .    .    .    .    .

F. Jakubik: „Regulacya miast i miasteczek w odniesieniu do obowiązujących obecn ustaw: ekspropryacyjnej, komasacyjnej i budowlanej“. ....

A. Kłeczek: „Rozszerzenie Krakowa“ .........

St. Kułakowski: „Rozwój kolei lokalnych w Gałicyi“ ......

K. Drewnowski: „O wytwarzaniu kwasu azotowego z powietrza sposobem J. M< ścickiego“    .    .    .    .    .    ...

K. Obrębowicz: „Miarkowanie zespolone (centralne) ogrzewań parowych i parow< wodnych“ .............

J. Procner: „Krótki opis czterech turbin parowych systemu własnego“

W. Leśniański: „Zastosowanie indyga i barwników indygoidowych w farbowani i drukowaniu tkanin“

Str.

220

223

226

230

238

241

248

C rH ^

tO l" cc

CM CM CM

296

cc ic

as

325

.:C %

■

Ważniejsze omyłki druku.

Str.

33 szpalla 1 wiersz 14 od dołu po wyrazie „słowa“ dodać: „znaczeniu“.

„ zamiast „pozyskał“ ma być: „ofiarował“.

2    „    16 i 17 od dołu zam. „melioracyjnych“ ma być: „meliorowanych“.

1 od góry zamiast „Rozdział“ ma być: „Udział“.

„    176 odsyłacz (u dołu) zamiast „Pisownia“, ma być: „Pisownię“.

33

36

37

S.Ö&.

;4

4.

/ jpmmmmm***-*--

o

V,

:;vc;

•4'

•r fff.

T‘

U

'Jk

r«

mmmm

BIBLIOTEK/ GŁÓWKA Politechniki I akowskiej

i 38 29

s^üüüülS

£g

/>/

5-'-

jjg

iii

r:

Sggg

-■

-5§

=-: W;

• -fegsss

„ilslfes«

§g%|li%S£jg

j|§gg|§|g§§

5-->

- • £SiK:iSäp»@»3S*®S

sööö&s

ag£i

7;

gg

®P

asjg

ÄffiH

^;kv>K'^w>x;ä:;;:

^V^V»V»V;VAV^ fÄV

V ^=5*?»?5*SSB^y55SS

v;. * i V; % -: v*^r - >yw,w»vł^ % % %%wAn**wwtiN*;v^y^

'■timb

/' * j    Ł /»jj

vl ;1~V>V’ //* ; —    ’o'>:

//A//*'/-f->S:'/_/"//*'

«OCSC

wÄ

:=y

ŹS?

ggKSSs»

gsgjggf

■^88

ur^rp^H. ••;

©ÜS3S3C

~gg~ §g§

■■I

PS

mm

Ipggg

. .

ggsga

5ÖS

~nsgpggr

^^SggUg^l^

tM1§S8OTi

5.::

SjjS.,

M&mHP

fMpr

iiiiiiillgllii

i?

3-2

1»

ilÄ

W

nm

v V“

QQC

J§|K

■-*

::

JSi*

fig

BkSb

ć*

35

§sssg§§|§si

gggggi

««ä

yj^:-

—*x--v ä:

r^S?

iste

rjf-t

iS?

ÜSÜ

lig

gglgg«

SSSSw

B3SC3

'M

§§fy§&^&tr

wsssmwsis

rpBMBBMBpi

fi

sÄggass:^aags8iS5

«II

WBB

■■

::-~ '-:-v

■»»»»

SS

llS

SOOCNaOM

gg||§g

i-

ooSS

salgi

: :-

as

rg?c=

s§*

to

Hf

ggggg

.V ,*.w

^^wyy^v&s«ł^v%sa.

J(Ä^W81

«„JllinL

H

ü/

A®

lüg

z-~

Z ’C*/Cr2

r^R

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

kkSS

:m§mM

'xicÄtäS;'.

igßm

00000231616

Wcw*.