Biblioteka Politechniki Krakowskiej

PIĘKNO MIAST I ZABYTKI PRZESZŁOŚCI

NAPISAŁ

LEON PINIŃSKI

SPIS ILLUSTRACYI.

LEON PINIŃSKI

NAKŁADEM KSIĘGARNI H. ALTENBERGA WE LWOWIE WARSZAWA E. WENDE & SP. (T. HIŻ & A. TURKUŁŁ)

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH

POD ZARZĄDEM KAROLA JASIŃSKIEGO

SŁOWO WSTĘPNE.

Rozprawa niniejsza jest niemal wiernem powtórzeniem wykładu publicznego, który wygłosiłem we Lwowie 20 listopada 1911 roku na zaproszenie Towarzystwa upiększenia miasta. Tern zaś tłumaczy tak krótkie i szkicowe przedstawienie przedmiotu, który wymagałby o wiele gruntowniejszego opracowania. Gdy uwagi te podaję do publicznej wiadomości, nie idzie mi, wyznaję to szczerze, o wszechstronne „ naukowe “ studyum, lecz raczej o agitacyjną, popularną broszurę w celu poparcia zasad, które co do uszanowania zabytków za słuszne uznaję.

Liczne i bardzo rozmaite ilustracye, pozbierane umyślnie z różnych krajów, a niezawsze organicznie wiążące się z urywkowym tekstem, mają na celu ożywić treść i zrobić broszurę poczytniejszą. Zależało mi specyalnie na spopularyzowaniu niektórych dawniejszych zabytków naszego kraju, które niestety zmieniono lub zniszczono, nic bowiem tak namacalnie nie ilustruje wyrządzonej przez to szkody. Z uwagi, że wykład mój odbył się we Lwowie i prze-

IV znaczony był w pierwszym rzędzie dla tutejszej publiczności uwzględniłem w reprodukcyach najliczniej widoki i pamiątki Lwowa.

Celem tej broszury jest wykazać, że nieumiejętne odnawianie zabytków, jest z reguły czemś gorszeni jeszcze, niż zupełne zaniedbanie. Pomnik historyczny z ubiegłych wieków to jakby piękny typ starczy, na którym przejścia życiowe, walki i zapasy wyryły swe ślady, podnosząc przez to wyraz duchowy i indywidualność. Typ ten zyskać nie może na piękności przez fałszowaną młodość. Róż na twarzy, farbowanie włosów lub peruka, tylko go oszpecą.

Lwów, w marcu 1912.

Autor,

Towarzystwo, na którego łaskawe zaproszenie mam się podzielić kilkoma uwagami z Szanowną Publicznością postawiło sobie za cel „ upiększenie “ miasta. Nic więc naturalniejszego, że kwestya, na czem polega estetyka miast, czem jest „piękno", do którego tu dążyć mamy, najsilniej nas tu zebranych interesuje. Czujemy wszyscy zapewne żywo indywidualnie, co nam się wydaje pięknem w każdym konkretnym obrazie miasta, a co nie, co nas pociąga i ujmuje a co odraża, lecz odpowiedź na pytanie kardynalne i ogólne, na czem tu polega piękno, nie jest przecież rzeczą łatwą.

Silić się zresztą na to, by stworzyć niejako raz na zawsze stałą formułę estetyczną dla oznaczenia „ piękności “ miast, byłoby gonieniem za mrzonką, mylnem pojmowaniem zagadnienia. Piękno, jak przy innej sposobności starałem się bliżej wykazać¹), jest wogóle pojęciem ewolucyjnem, podlegającem najrozmaitszym wpływom klimatycznym, etnograficznym,

2 kulturalnym i t. d. różnie więc pojmowanem w rozmaitych epokach i krajach.

Piękno miast żyjących i rozwijających się w ciągłych fluktuacyach ma w szczególnie wysokim stopniu ten ewolucyjny charakter. Historya wykazuje, jak często zmieniały się tu gusta i zapatrywania, jak często przeobrażenia mające na celu podniesienie piękności miast, już w następnej generacyi potępiono surowo jako błędy i wykroczenia przeciw zasadom estetyki.

Czyż mamy wskutek tego zrezygnować z odpowiedzi na nasz problemat? Nie, lecz możemy się ograniczyć tylko do pewnych wskazówek, które na podstawie obserwacyi historyi rozwoju miast i objawów obecnej chwili nasze poczucie piękna nam dyktuje.

Łatwiej tu może zresztą jest postawić pytanie w formie negatywnej i powiedzieć, co w miastach naszych jest stanowczo brzydotą i czemś nieeste-tycznem. Otóż jeżeli uznajemy element piękna prze-dewszystkiem w przyrodzie i jej swobodnych objawach życia, to musimy przyznać, że człowiek, ten najinteligentniejszy i najobrotniejszy twór przyrody siląc się o utrzymanie swej egzystencyi w klimatycznych warunkach nie odpowiadających jego naturze fizycznej stwarza sztuczne warunki bytu połączone z ciągłem wyzyskiwaniem, ujarzmianiem a temsamem oszpecaniem przyrody. Przedewszystkiem

więc aglomeracye ludzkich mieszkań, a tem właśnie 3 są miasta, wraz z niezbędnemi urządzeniami dla pomieszczenia się i wyżywienia tamże ludności, wzajemnej komunikacyi i wymiany artykułów spożywczych są z reguły czemś brzydkiem, bo wyparciem przyrody wraz z jej pięknościami i pulsującem w niej swobodnem życiem a zastąpieniem jej atmosferą sztuczną i duszną. Im więcej miasto ma charakter niejako wielkiej tylko szkatuły, w której ludzie stłoczeni razem jak w mrowisku gonią za zaspokajaniem niezbędnych potrzeb materyalnej egzystencyi, tem jest brzydszem, tem mniej interesującem. Mieszkania, kuchnie, restauracye, koleje i inne środki komunikacyi, urzęda, handle, targi, rzeźnie i szpitale to wszystko skupione na małej stosunkowo przestrzeni wywołuje wrażenie nienaturalnego przesilenia, atmosferę przesyconą niepokojem i troską, niezdrowiem tak fizy-cznem jak i moralnem.

Miasta tedy same przez się są już w swem założeniu stanowczo czemś brzydkiem, wręcz niemiłem dla natur kochających przyrodę a brzydota ta potęguje się tylko w miarę wzrostu i zagęszczenia się ludności. Muszą one tedy bronić się przeciw, że tak powiem, wrodzonej swej estetycznej ułomności, muszą walczyć i pasować się, ażeby choć w cząstce wszczepić pewien element estetyczny w swe niezdrowe, brzydotą zakażone życie.

Elementem tym będzie z jednej strony domieszka,

4 o ile możności jak najsilniejsza, przyrody i wege-tacyi w skład życia miejskiego, z drugiej zaś strony domieszka duchowych i wyższych, idealnych celów do życia czysto materyalnego. Słowem brzydota nieunikniona miast może być osłabiona dwojakim elementem: przyrodą (parki, ogrody, kwiaty) i tworami ludzkiego artyzmu służącymi celom idealnym, jak: kultu, życia umysłowego i artystycznego, które to znów o tyle bardziej zdobią i podnoszą, o ile nie są tylko dziełem chwili, lecz pomnikiem dziejowego rozwoju, tak że się w nich uwydatnia rozkwit życia duchowego całych pokoleń przeszłości.

Dochodzimy tedy do rezultatu, że mimo różnic w charakterze osiadłości miejskich stosownie do rozmaitych etnograficznych i klimatycznych warunków, pewną, relatywną piękność miast zyskuje się zdobyciem w możliwie obfitym stopniu przyrody i jej organicznego życia dla ozdoby i urozmaicenia miasta, oraz przez tworzenie w niem dzieł artystycznych i szanowanie pozostałych z dawnych epok pomników.

Problemat zdobienia miast i dbania o ich piękność niezawodnie nigdy nie był tak aktualnym jak w chwili dzisiejszej. Stowarzyszeń, któreby sobie za cel wyłączny stawiały upiększanie miast i chronienie ich przed oszpecaniem nie znano dawniej. Nie było ich też w tym stopniu potrzeba, co w obecnej chwili. Nigdy bowiem miasta nie były w takiej mierze narażone na upadek piękna i zdefigurowanie i nigdy

też, mimo rzekomego postępu, tak wiele szkody im 5 nie wyrządzano pod względem estetycznego ich wyglądu, jak w ostatnich lat dziesiątkach.

Nie mam zamiaru podawać tu historyi rozwoju miast ani opisywać ich estetycznych zalet w rozmaitych epokach. Nie chcę mówić o miastach w dziejach starożytnych. Z ruin, które nas doszły, i wykopalisk tego rodzaju, jak n. p. Pompei nie można powziąć zupełnie dokładnego wyobrażenia o estetycznych ich właściwościach w czasie, gdy miasta te żyły. Pomijam także Wschód i charakter miast tamże tak zupełnie odmienny od naszego, będący wynikiem innego klimatu i wręcz różnych obyczajów. Lecz i co do miast europejskich nie chcę sięgać w zbyt zamierzchłą przeszłość. Cofnę się tylko o parę wieków wstecz i to o tyle tylko, o ile charakter średniowieczny miast jeszcze się tu i ówdzie do pewnego stopnia utrzymał i, mimo zaszłych przeobrażeń, dotąd przebija.

Wszystkie nieco zamożniejsze miasta europejskie w średnich wiekach i aż po wiek 18 miały charakter twierdz i wszędzie starano się z największym sumptem i przepychem wystawić i ozdobić budowle przeznaczone dla chrześcijańskiego kultu. Charakter tedy tych miast, wszystkim wspólny da się łatwo określić kilkoma słowy: dom Boży stokroć wspanialszy od domostw ludzkich dominujący je rozmiarami i zwykle pozycyą, warowne mury i wały

6 dokoła miasta, wieże i bramy, często zamek obronny na wzgórzu lub skale, zresztą dla braku miejsca domostwa prywatne ścieśnione, by je łatwiej zmieścić w obrębie fortów a z pomiędzy tych niektóre o charakterze pałaców lub zamków często najeżone wieżami, — oto krótki rys wyglądu średniowiecznego grodu.

Wegetacyi w obrębie warowni było zwykle mało, lecz ta, co była, łączyła się harmonijnie z architekturą. Za to poza obrębem ciasnego miasta panowała natura swobodnie, nieoszpecona tern wszystkiem, co stanowi brzydotę naszych przedmieść i otoczenia większych miast.

Bardzo mało miast zachowało do dziś dnia średniowieczny charakter. Można je w Europie na palcach prawie policzyć. Częścią wszakże na podstawie tych niewielu przykładów, częścią zaś na podstawie licznych dawnych krajobrazowych malowideł i rycin można sobie zdać dokładnie sprawę z fizyognomii miast średniowiecznych i wydać sąd o ich estetycznej stronie. Otóż porównując je z dzisiejszemi nie możemy, mojem zdaniem, się wahać, lecz musimy przyznać, że były one stokroć razy piękniejsze, od miast, które dziś powstają, choć nie suszono sobie tak dalece głowy nad ich zdobieniem. Co w nich przedewszystkiem ujmuje, to pewien jednolity charakter, dający potężny zewnętrzny wyraz wspólności myśli, usiłowań i ideałów. Kościoły, lub jeden wielki kościół, dominowały wspaniałością budowli

i przepychem dekoracyi, domy zaś prywatne, stosun- 7 kowo skromne i stłoczone cisnęły się około świątyni garnąc się niejako pod skrzydła wyższej istoty. Majestat domu bożego, królującego nad mieszkaniami prywatnemi objawiał obrazowo idealizm uczuć i myśli ówczesnych społeczeństw. Zjednoczenie dążeń wszystkich mieszkańców, by wspólnym olbrzymim wysiłkiem wznieść wspaniały przybytek na chwałę Istoty najwyższej, którą się czci nad wszystko, to jest rys podziwu godzien, piętnujący najszlachetniejszą stronę życia średniowiecznej epoki. Oczywiście, że wspaniałość świątyni była zarazem źródłem zasłużonej dumy i sławy samegoż grodu i jego mieszkańców, dumy stokroć szlachetniejszej, niż pyszałkowate chełpienie się przepychem indywidualnym.

Niektóre mniejsze nawet i stosunkowo niezamożne grody — za przykład niech służy Orvieto lub Assisi we Włoszech, Burgos lub Leon w Hiszpanii — zdobyły się na tak imponujące świątynie, że ma się wrażenie, iż to nie zwyczajni ludzie, lecz chyba jakiś ród Tytanów nadludzką siłą zdołał stworzyć wśród skromnego i nikłego otoczenia te przepyszne podziwu godne, monumentalne gmachy.

Obok przybytku władcy dusz, domu poświęconego nadludzkiej niewidzialnej sile, cechuje średniowieczne miasta i ujmujące sprawia wrażenie widomy objaw siły doczesnej, realnej w formie górującej nad miastem twierdzy zamkowej i w murach i wa-

8 łach spajających miasto w jedną zwartą całość. Przez tę konstrukcyę, będącą widomym objawem zjednoczenia sił ku wspólnej obronie staje się warowne miasto niejako jednolitym organizmem, w którym się czuje życie, zespolone nie zaś rozbieżną egoistyczną walką o byt. Jest to wrażenie nieskończenie piękniejsze, niż owe rozlanie się domostw po szerszej przestrzeni w połączeniu z mnóstwem praktycznym celom służących, lecz brzydkich i niekształtnych budowli, które dziś w miastach a szczególnie w przed-miejskiem ich otoczeniu widzimy.

Do charakterystyki dawnych miast należy dalej nieregularność w stawianiu domów z zatrzymaniem naturalnej nierówności terenu, unikanie monotonii prostych linii ulic i placów, co wszystko razem utrudnia zapewne komunikacyę i ruch publiczności, lecz tworzy niespodziewane, oryginalne widoki, tajemnicze zaułki, obraz barwny i urozmaicony.

Domy prywatne, budowane przeważnie dla potrzeb samegoż właściciela i jego rodziny są często ubogie ciasne i skromne, lecz zawsze mają swą indywidualną fizyonomię, wolną od banalności i szablonu. Objawiają się też w nich żywo i wyraźnie różnice stanów. Tu i ówdzie obok skromnych domostw błyszczy pałac lub dom patrycyuszowski, który rozmiarami, przepychem materyału i dekoracyi wyróżnia się od otoczenia, świadcząc o zasobach i wytwornym smaku tego, który go stworzył. Często

ulice całe i place mają domy przeważnie o pałaco- 9 wym charakterze. Imponują one właśnie przez porównanie z innemi, skromniejszemi domostwami, tworząc w stosunku do nich wspaniałą „arystokracyę architektualną“. Arystokracya zaś ta dawnych pałaców nie pozorami tylko błyszczy, nie znano bowiem wówczas blichtru fałszywego przepychu i gardzono nim. Wspaniałe bloki ciosu, ozdobne odrzwia i obramienia okien, marmurowe kolumny, szerokie strojne podwórza, cenne ozdoby plastyczne, to wszystko świadczy o przepychu wytwornym i prawdziwym, wolnym od błyskotliwej, parweniuszowskiej chęci popisywania się tylko i zadziwienia innych.

Na przestronne parki i ogrody nie było dostatecznej przestrzeni w obrębie murów twierdzy. Co najwięcej grupa starych drzew stroiła plac główny lub tu i ówdzie dziedziniec pałacowy, uzupełniając malowniczo efekta architektury. Z czasem jednak, gdy mury, fosy i wały ochronne stały się rzeczą praktycznie mniej niezbędną, nieużyteczną już nawet dla celów wojennych, pokrywają się „bulwaryu t. j. wały i fosy drzewami i zielenią zmieniając w spacery, tak, iż nawet sama nazwa zatraca pierwotne znaczenie.

Z poprawieniem się nadto warunków bezpieczeństwa, kiedy już i poza fortyfikacye można było bez obawy głowę wychylić, powstają poza miastem w otoczeniu ogrodów wille i pałace a nawet kościoły pozamiejskie.

10 Jak pięknie wyglądały miasta gotyckiej i wcze-snorenesansowej epoki, wiemy z licznych współczesnych obrazów i rycin, dają nam o nich n. p. dokładne wyobrażenie tła pejsażowe w obrazach Mem-linga, Quintina, Metsysa i innych wczesnych malarzy flamandzkich lub niemieckich. O uroku zaś miast w 18 wieku, kiedyto ogrody, pałace i wille, wysunąwszy się poza wały jakby wieńcem zieleni, otaczają skroń ciasnej warowni, dają nam pojęcie n. p. pejsaże Belottfego, przedstawiające widoki Wiednia, Drezna, Warszawy i licznych innych miast.

Co za urok n. p. musiał mieć wówczas nowo wybudowany kościół św. Karola Boromeusza, efektowne dzieło Fischera von Er lach, w perspektywie bujnej zieleni wiedeńskich „Glacis“, tenżesam kościół, dla którego dziś w szczelnie wysokimi domami zabudowanej dzielnicy trudno wywalczyć, by go choć z jednej strony w awantażowny sposób można było oglądać!

W życie nowoczesnych miast wchodzą momenta, które nadzwyczaj utrudniają utrzymanie ich piękności. Możemy wprawdzie przyznać w urządzeniach miast pewien, relatywny zresztą, postęp co do czystości i porządku, ale nie możemy zaprzeczyć, że miasta nasze zbrzydły i oszpeciły się w przeciągu 19 wieku w przerażający sposób. Wskutek olbrzymiego napływu ludności do miast, faktu zresztą mało

pożytecznego dla prawdziwej kultury, a w części 11 wskutek zatarcia się stanowych różnic nastąpiła de-mokratyzacya miast społeczna a w części i towarzyska, która pociągnęła za sobą pewną demokra-tyzacyę także pod względem architektonicznym. Jeżeli jednak pierwsza mogła być objawem koniecznym a nawet poniekąd dodatnim, to ta druga stała się dla estetyki miast prawdziwą katastrofą.

Otóż przedewszystkiem napływ ludności, stosunkowo niezamożnej, a chcącej żyć blizko centrum miasta, wywołuje niesłychane podrożenie każdej piędzi ziemi i budowanie domów niekształtnie wysokich, o licznych, o ile możności, piętrach. Ogrody przedmiejskie znikają, zamieniając się w szczelnie zabudowane dzielnice, burzy się nie tylko nizkie stare domy, lecz i piękne pałacowe budowle, nie przynoszące dostatecznych zysków, a natomiast powstają zwarte i monotonne rzędy domów czynszowych, w których każdy cal przestrzeni musi być wyzyskany i spieniężony.

Nadto owe z gruntu banalne i nieinteresujące domy czynszowe dostają fizyonomię pretensyonalną, pozorny wygląd pałaców. Są one, że tak powiem, demokracyą fałszywą, pozującą na patrycyat i wielkopaństwo. Dostają ozdoby pałacowe hałaśliwe a tanie, nietrwałe i z lichego materyału: fałszywe ciosy i marmury, posągi i karyatydy z gliny, gipsu

lub blachy, tynkiem pokryte, który odrywa się i od-

2*

12 staje. Ozdoby te i cały przepych tandetny, zwykle już sam przez się pozbawiony gustu, po krótkim przeciągu czasu odziera się i kruszy. Patyna czasu, zdobiąca pałac budowany ze szlachetnego materyału, odziera z pozorów świetności owe pałace fałszywe i robi z nich szychem świecącą nędzę.

Co gorsze jeszcze, że i na cały wygląd miasta oddziałują owe niby-pałacowe budowle w sposób fatalnie niekorzystny. Nikną bowiem i maleją wobec ich rozmiarów budowle dawnej epoki, jak kościoły, kaplice i pałace prawdziwe. Wymagały one dla właściwego efektu tła skromnego, uznającego ich wyższość, szanującego ich powagę, jest im więc nieswoj-sko wobec tłumu pyszałkowatych intruzów. Cóż dopiero, jeżeli ci najnowsi przybysze lubują się, jak to ma miejsce w stylu t. zw. nowoczesnej „secesyi“, w brutalnej dekoracyi fasad, zdobionych niekształtnymi, dziwacznymi ornamentami a często kolosal-nemi rzeźbami, których twórcy rzekomą śmiałością i oryginalnością pomysłu chcą pokryć brak wszelkiego talentu i znajomości najprymitywniejszych zasad plastycznej sztuki!

Niestety w najpiękniejszych starych miastach, szczególnie niemieckich, powstały w ostatnich latach niezliczone tego rodzaju gmachy (hotele, domy czynszowe ale także ratusze, teatra, dworce kolejowe, a szczególnie olbrzymie składy towarów) w jakimś stylu barbarzyńsko-babilońskim, z którym się w dzi-

wną dysharmonię łączą niby - narodowe staroniemieckie motywa. Najpiękniejsze dzielnice historycznych grodów w ten sposób bezpowrotnie zdefigu-rowano. Wprawdzie nawet w takiem otoczeniu, bądź to banalnych bądź niekształtnych nowych wielkich budowli, odróżnia wprawne oko niektóre piękne stare domy i pałace, ale jakżeż one tracą na tern sąsiedztwie! Wyglądają jak skromny kwiat prawdziwy zestawiony z pękiem olbrzymich kwiecisk z organ-tyny lub kartonu.

Nie mam wprawdzie nic przeciw próbom nowych, chociażby nawet bardzo śmiałych i ekscentrycznych stylów i konstrukcyi budowlanych, lecz dawne dzielnice starych miast powinne być od nich wolne. Dość na nie miejsca w nowych dzielnicach, powstałych przez ciągłe rozszerzanie się miast. Niestety z jednej strony chęć zysku, z drugiej zaś fałszywy parweniuszowski przepych, są głuche na nawoływanie do pietyzmu dla historycznej przeszłości i zachodzi obawa, że wkrótce już dawne grody europejskie o najświetniejszej, kilkowiekowej tradycyi ni-czem w zewnętrznym wyglądzie nie będą się różnić n. p. od Melb urnę’u.

Dalszym powodem oszpecania się naszych miast są nowoczesne hałaśliwe formy wielkomiejskiego handlu i obrotu; mam tu zaś głównie na myśli wystawy sklepowe i, istną plagą najnowszej doby, publiczne reklamy i anonse.

14 Wystawy sklepowe są ze stanowiska estetycznego brzydką pstrokacizną, która ciśnie się natrętnie w oczy i swą błyskotliwością nie tylko odwraca uwagę od innych wytworniejszych wrażeń, ale nawet wręcz niszczy resztki wartości architektonicznej domów, sklepami upstrzonych. Nie mówię już o tern, że wystawy te obrażają często i inne nasze uczucia. Już sam fakt pchania nam w oczy w jaskrawem oświetleniu mnóstwa przedmiotów, które przyzwoitość raczej nakazałaby ukrywać w głębi garderoby, jest czemś nizkiem i pogardy godnem.

Od brzydoty wystaw nie wyłączam nawet tych, przed któremi zwykle najwięcej gromadzi się ciekawych, a więc także — niech mi panie wybaczą — wystaw strojów damskich a szczególnie kapeluszy, tego, jak się zdaje, najdonioślejszego artykułu, który w fizyonomii naszych ożywionych ulic gra pierwszorzędną rolę. Być może zresztą, że to jest u mnie pewnym rodzajem ułomności, lecz nigdy nie umiałem ocenić wartości estetycznej kapelusza damskiego, bez ładnej, lub choćby sympatycznej twarzy pod nim. Z tego zapatrywania wychodząc, mniemam, że się przecenia nieco ornamentacyjną wartość niewieściego nakrycia głowy i że przy znacznem nawet zniżeniu kontyngentu tego artykułu w obiegu i posiadaniu, płeć piękna nie poniosłaby zbyt dotkliwego uszczerbku w swym powabie.

Jeżeli wystawy sklepowe są dotkliwem wykro-

czeniem przeciw zasadom estetyki, to anonsy i re- 15 klamy są już wprost zbrodnią. Te olbrzymie podobizny artykułów toaletowych lub leczniczych, idiotyczne i trywialne napisy, lub obrazki w wrzaskliwych barwach, które drapią się po ścianach i dachach a w nocy świecą różnorodnym jaskrawym blaskiem, to wszystko tępi już do resztki wszelkie piękno i harmonię w fizyonomii ożywionego miasta. Prawdziwie, pokolenie dzisiejsze daje dowód anestezyi estetycznej, skoro się nie rewoltuje przeciw tym jarmarcznym wybrykom. Nie zapominajmy zaś nadto, że pominąwszy ich trywialność i brzydotę, nic nie daje tak smutnego świadectwa o braku inteligencyi i o łatwowierności rodu ludzkiego, jak właśnie nowoczesne reklamy i anonsy. Prześcigają je chyba tylko polityczne plakaty wyborcze!

A czy jest w tym hałaśliwym obrazie zewnętrznym nowoczesnego miejskiego życia choć odrobina czegoś, co kształci i podnosi ducha? Prawie nic.

To wszystko, czem nas karmi widok ożywionej ulicy, to przeważnie tylko rozbudzanie niezdrowej ciekawości, zalecanie bezmyślnego zbytku i fizycznego użycia, to raczej głośny apel zachęcający do popełniania wszystkich siedmiu grzechów głównych, aniżeli obraz prawdziwej kultury. Pomysłów i nowości mnóstwo, lecz nie znać w nich duchowego postępu, raczej oświatę pozorną i cywilizacyę tombakową.

Obok wspomnianych okoliczności i wogóle uje-

16 mnego wpływu przesadnego wzmożenia się ruchu i obrotu w miastach na ich stronę estetyczną, przyczyniły się niezmiernie do wyjałowienia miast z pięknych artystycznych i historycznych zabytków fałszywe idee i teorye estetyczne a nawet polityczne, panujące w ciągu ubiegłych lat kilkudziesięciu.

Jeszcze przez wiek 18 aż do początków 19 w. posiadały dawne grody przeważnie swe obronne mury i wały, choć nie miały one już wówczas strategicznego znaczenia i pokryły się w części wegeta-cyą przeznaczoną do ozdoby. Nagle, równocześnie we wszystkich krajach środkowej Europy padło hasło: „precz z murami, wałami i bramami miejskiemi, precz z tym balastem średniowiecznym i zaporą obrotu⁴! Hasło to proklamowano pod flagą ruchu wolnościowego, w imię cywilizacyi i postępu a myśl stała się niestety wnet wielce popularną. Wykonano też ją we wszystkich, najbardziej właśnie kulturalnych i zamożnych krajach z niesłychanym pośpiechem, fanatyzmem nawet. Przyczyniła się też niepomiernie do tego i ta okoliczność, że wiele osób wyzyskało popularne hasło w celach spekulacyjnych i nabyło za bezcen najlepsze grunta budowlane, powstałe przez zdemolowanie i zrównanie z ziemią fortów, murów i wałów ochronnych.

Łączenie hasła usuwanie wałów i murów z ideami wolnościowemi było wręcz rodzajem aberacyi, pozbawionej wszelkiego logicznego uzasadnienia. Mury,

wały i forteczne baszty, pozbawione zresztą wówczas 17 praktycznego znaczenia, nie były przecież wcale symbolem niewolnictwa i hańby starych grodów, lecz raczej pomnikiem ich sławy i bohaterstwa. Korzystał z nich niezawodnie niekiedy tyran dla uciemiężania ludności miejskiej, lecz o wiele częściej broniły one samoistności i swobody mieszczan przed rabunkami i najazdami z zewnątrz. Były one przez wieki w nierównie wyższym stopniu obroną wolności i kultury, niż środkiem gnębienia ich. Miały nadto, obok niezaprzeczonej estetycznej piękności i malo-wniczości, wartość nieocenioną pamiątki historycznej, żywego pomnika dawnych, bezpowrotnie minionych epok, wymowniejszego stokroć od kronik i dokumentów.

Utrzymanie też choć przynajmniej w znacznej części dawnych fortyfikacyj nie potrzebowało stać na zawadzie rozszerzaniu się miasta i nowoczesnemu rozwojowi ekonomicznemu i komunikacyjnemu. Wyjątkowo też niektóre miasta (n. p. Norymberga) umiały pogodzić utrzymanie średniowiecznych pamiątek z potrzebami nowoczesnego obrotu. Przesunięcie planu budowli nowych dzielnic poza mury i wały, oraz przecięcie niektórych arteryj dla żywszej komunikacyi i lepszego połączenia śródmieścia z zewnętrznemi dzielnicami nie były wcale zadaniem tak trudnem do rozwiązania. Niestety jednak zapanowało zaślepienie ogólne i z entuzyazmem godnym lepszej sprawy

18 odarto grody dawne w mgnieniu oka z najcenniejszej ich ozdoby.

Dziś po zbanalizowaniu naszych miast widzimy dopiero, cośmy stracili i zachwycamy się, lecz za późno niestety, temi nielicznemi, które zachowały jeszcze charakter średniowiecznych warowni. Jest ich jeszcze nieco, szczególnie we Włoszech i Hiszpanii, gdzie nie było dość pieniędzy na dzieło niedorzecznej destrukcyi a w części i zastój w rozwoju miast stanął modernizacyi na przeszkodzie. Niektóre z nich położeniem i pięknością architektury zasługują na najżywszy podziw, jak n. p. sławne San Giminiano „alle belle torre“ w Toskanii, Segovia i Avil a w Hiszpanii w Kastylii lub Carcassonne w południowej Francyi.

Inne miasta, choć obalono wiele wież i bastyo-nów, zachowały przynajmniej mury ochronne, tworzące przepyszne spacery w około miasta, n. p. Lucca we Włoszech lub York w Anglii, posiadający kilometry olbrzymiego muru warownego z prze-pysznemi bramami.

W Austryi tylko niektóre małe miasta tyrolskie i dalmatyńskie zachowały mury i forty średniowieczne, przedewszystkiem zaś pyszni się niemi urocza Ragusa. W niektórych innych miastach, a tak też jest i w Krakowie, ocalały zaledwo fragmenta i szczątki murów i bram.

W Niemczech resztki warowni miejskich są naj-

większą rzadkością. Rothenburg ob der Tauber 19 zachował je w zupełności wraz z ogólnym średniowiecznym charakterem miasta, co mu zapewnia rosnącą z każdym rokiem sławę. Norymberga zaś, ten gród, który w dziejach tyle dał świetnych dowodów umysłowej wyższości i kultury, umiał i w tym razie oprzeć się ogólnemu zaślepieniu, i mimo olbrzymiego ekonomicznego rozrostu zachować dawne pamiątki. Szczyci się on, obok innych cennych zabytków, za-chowanemi w zupełności dawnemi murami, fortami i basztami, a pomniki te sztuki i historyi czynią dziś Norymbergę niezaprzeczenie najpiękniejszem i najciekawszem miastem w całem państwie niemie-ckiem.

Za późno spostrzeżono się, ile straciły na piękności dawne miasta przez demolowanie fortyfikacyi i starych charakterystycznych budowli, prostowanie ulic i w ogóle „ modernizowanieu miast. W wielu miejscach starają się przynajmniej zachowane frag-menta utrzymać i przechować. Lecz czemże są takie odosobnione fragmenta wśród nowoczesnego otoczenia? rzeczą martwą nie dającą już wyobrażenia o da-wnem życiu i jego odrębnym charakterze.

Weźmy jako przykład Kolonię, to miasto o świetnej, najdawniejszej kulturze, które właśnie wskutek nadmiernego bogactwa zatraciło niestety i zepsuło skarby najpiękniejszych pamiątek. Tam fragmenta murów i bram w otoczeniu bogatych domów przy

3*

20 nowoczesnych „ Ringach robią wrażenie odłamków rzeźb starożytnych, które dostały się przypadkowo do lśniącego, nowoczesnego salonu jakiegoś bogatego bankiera.

Pominąwszy Włochy i Hiszpanię, gdzie wiele miast dawniej zamożnych podupadło i zamarło, a wskutek tego ma do dziś dnia, choć częścią w ruinie, dawny charakter, bardzo mało miast europejskich zachowało w całych dzielnicach niezatarty typ starożytny. Rzadkim wyjątkiem, cieszącym się też wielką sławą, jest n. p. Bruges, gdzie wskutek paro wiekowego ekonomicznego zastoju całe dzielnice mają dotąd prawie wyłącznie śliczne domy z 15 i 16 wieku.

Więcej stosunkowo pietyzmu dla dawnych budowli, niż zresztą w środkowej Europie, miano w Anglii. Przedewszystkiem nigdzie tak pięknie i z tak troskliwym pietyzmem nie umiano zakonserwować ruin dawnych zamków i kaplic, i to nie wyłączając ruin położonych w ożywionych i kwitnących miastach (n. p. Holyrood Chapel w Edin-burgu i St. Marys Chapel w Yorku). Sławne dawne pałace uniwersyteckich Colleges w Cambridge i Oxfordzie, zachowane bez zmiany w otoczeniu pysznej wegetacyi, są unikatem na świecie i słuszną chlubą Anglii. Ale i w licznych miastach prowin-cyonalnych, choć rozwijających się silnie i normalnie — za przykład niech służy n. p. urocze Can-

ten bury lub Ely o wspaniałej, jakby warownej ka- 21 tedrze — utrzymano bez zmiany całe dzielnice, złożone ze starych, często nawet drewnianych charakterystycznych domostw, dające nieporównanie harmonijny obraz. A przecież i tam niezawodnie interes osobisty przemawiał za zburzeniem dawnych domostw i postawieniem wysokich domów czynszowych. Przemógł jednak pietyzm komunalny, poparty często tradycyami dawnych rodzin mieszczańskich, które słusznie uważają to za swą chwałę, że od sze-regu generacyi zamieszkują tenże sam skromny starożytny rodzinny domek. Nieco podobnie ma się rzecz w dawnych miastach holenderskich, gdzie także charakter wielu miast lub przynajmniej dzielnic od paru wieków żadnej nie uległ zmianie.

Jeszcze zgubniej jednak od wszystkich podanych powyżej przyczyn wpłynęły na niszczenie zabytków i dzieł sztuki dawniejszych epok mylne teorye estetyczne, wytworzone w 19 wieku, które można ogólnie nazwać dążnością „stylowego odnawiania" dawnych zabytków. Odnosi się to prze-dewszystkiem do kościołów i zawartych w nich dzieł sztuki, lecz także i do dawnych zamków, pałaców, domów prywatnych, ruin i. t. d.

Początków tych nieszczęsnych teoryi należy szukać jeszcze u inicyatorów t. zw. stylu „empire" a, jak to często bywało w nauce, sztuce, a także i polityce, najszkodliwsze w swych przesadnych kon-

22 sekwencyach dążenia były pierwotnie wynikiem szlachetnych i idealistycznie pojętych zapatrywań.

W ostatnich dziesiątkach 18 wieku pojawia się u niektórych i to najznakomitszych myślicieli krajów północno - europejskich do idolatryi posunięty podziw dla świata klasycznego i sztuki starożytnej. Jako najwybitniejszych propagatorów tego kierunku wymieniam przykładowo z Niemców Lessinga, Winkelmanna i Goethego, a z Anglików Reynoldsa. Niektórzy z nich odbyli, nie bez wielkich ofiar i trudności, uciążliwą w owe czasy podróż do Włoch a szczególnie Rzymu, pojmując ją, jak to widzimy przedewszystkiem z pism Goethego, jako pielgrzymkę do jedynego czystego i prawdziwego źródła, wszelkiego artystycznego natchnienia. Zetknięcie się z pomnikami świata klasycznego na dalekiej italskiej ziemi wywarło na nich wpływ niemal magiczny i hipnotyzujący.

Inaczej poniekąd pojmowali rzecz Włosi, żyjący na klasycznej ziemi i obznajomieni codziennem zetknięciem się z relikwiami starożytnego świata. Dla nich nie miał ten świat ani w części owego przesadnego prestige, co dla pielgrzymów z północy. Wprawdzie w czasie wielkiej epoki odrodzenia włoskiego, a także i później, czerpano w rzeźbie i architekturze potężny impuls z wzorów klasycznych, lecz nie zniżano się do niewolniczej imitacyi.

Natomiast sztuka „empire", stworzona w krajach

północnych pod wpływem gloryfikacyi sztuki klasy- 23 cznej jako najwyższej, jedynej niemal sztuki prawdziwej, zasadniczo stanęła na stanowisku naśladownictwa. Proklamowano jako aksiomat, iż ta sztuka jest najwyższą, która najbardziej zbliża się do wzorów klasycznych. Po raz pierwszy to wówczas uznano zasadniczo imitacyę jako ideał sztuki a przez to nieświadomie obniżono i zdegradowano jej posłannictwo.

Zapał wyłączny dla sztuki klasycznej, jako jedynie godnej podziwu, ostygł wprawdzie i wyszedł już nieco z mody około r. 1830, ale z teoryi, na których sztuka „ empire“ polegała, pozostała jako trucizna dla przyszłych czasów zasada, że w sztuce przejęcie się wzorami artystycznemi innych epok i krajów i nauczenie się odtwarzania ich, słowem eklektyzm i naśladownictwo, może zastąpić oryginalną twórczość, zapał i natchnienie. Uwierzono w to niestety, że sztuki i produkcyi artystycznej można nauczyć się z książek i wzorków i że ta płytka wiedza może zastąpić a nawet przewyższyć oryginalność pomysłów i twórczy talent.

Kierunek romantyczny w literaturze wpłynął na to, że rozpoczęto się interesować napowrót przez wieki całe zaniedbanym stylem gotyckim dawnych zamków i kościołów oraz, że tu i ówdzie zaczęto się lubować w formach stylu wschodniego, szczególnie maurytańskiego, który, podobnie jak wschodnie podania i romanse, uważano za rzecz egzoty-

24 czną a zarazem wielce interesującą. A ponieważ wówczas powiedziano już sobie, że to nie jest tak trudnem na podstawie zachowanych wzorów odtwarzać styl dawny i robić w tym stylu nowe rzekome arcydzieła, więc pełnemi żaglami puszczono się na tory naśladownictwa i kopiowania.

Pomijam już to, iż odtwarzano dawne wzory często powierzchownie tylko, niezgrabnie i w lichym materyale. Donioślejszem jest, iż w tendencyach tych zapoznano zasadniczo, czem właściwie jest „odtwarzą n i e“ w zakresie sztuki. Kopia bowiem i imitacya mogą mieć pewne dydaktyczne znaczenie, artystycznego z reguły nie mają. Tylko płytkie umysły mogą się łudzić, że kopia zdolną jest zastąpić oryginał, chociażby tylko w architekturze, nie mówiąc już wcale o rzeźbie i malarstwie. Pominąwszy już wzgląd, że oryginał ma wartość unikatu a kopia jest przedmiotem tuzinkowym, jest to iluzyą sądzić, że kopia może być prawdziwie „ wierną“. Będąc dziełem rze-mieślniczem raczej, niż produktem twórczej myśli, przy niewolniczem nawet zewnętrznem podobieństwie z reguły pomija ona to, co jest właśnie objawieniem iskry samoistnego talentu.

Nadto, wartość dzieła sztuki należy zawsze oceniać w odniesieniu do epoki historycznej i etnograficznych warunków, wśród których powstaje. Świątynia grecka jest rzeczą niezaprzeczenie piękną, ale staje się nonsensem umieszczona wśród ciasnych

ulic północno europejskiego miasta, tak jak niedo- 25 rzecznościąby była katedra gotycka nad Nilem. Sztuka prymitywna, choć nieudolna w szczegółach, pociąga często szczerością i uczuciem, imitowana w późniejszej epoce robi podobnie niesmaczne wrażenie, jak afekta-cya naiwności dziewczęcej u starszej, przeżytej kobiety.

W połowie 19 wieku panuje duch naśladownictwa wszechwładnie w architekturze europejskiej i objawia się najsilniej właśnie w najbardziej kulturalnych miastach. Rzućmy okiem n. p. na rozwijające się w owym czasie silnie Monachium, niezaprzeczone ognisko sztuki i kultury. Tam staro-chrze-ściańska bazylika, hotele i kawiarnie maurytańskie i parodya ateńskich świątyń, wszystkie te tak różne stylem budowle trącają się prawie „łokciami“, tworząc nudny quodlibet kopii pościąganych ze wszystkich epok i krajów bez organicznego związku z ziemią, na której powstał. Przykład ten, to naj-charakterystyczniejszy objaw działalności pokolenia słabego pod względem artystycznym, którego cechą wiele wiedzy a ciasny mózg i brak iskry, już nie powiem geniuszu, lecz choćby prawdziwego talentu.

Ze studyowania i odtwarzania dawnych stylów wysnuto jednak jeszcze dalszą, najzgubniejszą kon-sekwencyę. Zaczęto odkrywać, że tu i ówdzie w dawnych budowlach, szczególnie kościołach gotyckich, późniejsze renesansowe lub barokowe zmiany, albo

26 też wstawione nagrobki, ołtarze, szczegóły dekoracyjne i t. d. nie zostają w harmonii z pierwotnym stylem całości. A ponieważ sądzono, że się już nauczono, jakie to szczegóły odpowiadają każdemu stylowi z osobna, więc zaczęto usuwać te dodatki zastępując je nowymi rzekomo „stylowymi“, odnawiając przytem całość w celu harmonijnego zlania nowych zmian z dawną budowlą.

Oto akcya, która jak lawina przeszła całą Europę, gdzie tylko znalazły się po temu materyalne środki i więcej wyrządziła szkody i spustoszenia, niż najazdy Hunów i Wandalów, fanatyzm destrukcyjny ikonoklastów wschodnich lub obrazoburców pury-tańskich w krajach protestanckich.

Kościół katolicki wytworzył najwspanialszy w dziejach świata rozwój sztuki i produkcyi artystycznej, temu nie można zaprzeczyć. Niestety, nie umiano w równej mierze szanować tego, co wytworzyły epoki poprzednie i istniała zawsze zbyt silna tenden-cya do usuwania dawnych dzieł sztuki, zmieniania ich i przeobrażania. Samo centrum katolicyzmu, Rzym, i to w najświetniejszej epoce potęgi politycznej i produkcyi artystycznej, za rządów wielkiego J u 1 i u s z a II daje nam w zburzeniu dawnej bazyliki św. Piotra dla postawienia tamże nowej świątyni watykańskiej i w połączonem z tern zniszczeniu najcenniejszych artystycznych i historycznych pamiątek, najbardziej zadziwiający przykład pogardy dawnych

zabytków, dla której „wandalizm “ jest istotnie za 27 slabem już chyba wyrażeniem. Zburzenie dawnego kościoła św. Piotra było dla dziejów świata i sztuki ciosem okropnym. Brak miejsca dla nowej budowli oczywiście kroku tego nie tłumaczy, bo ta mogła powstać opodal lub n. p. na Janiculum, podobnie jak n. p. w Salamance wybudowano potężną katedrę późno-gotycką nie burząc dawnej skromniejszej, pochodzącej z czasów romańskich.

Ażeby ocenić należycie rozmiary spustoszenia spowodowanego zburzeniem dawnego kościoła co do zabytków w nim zawartych, radzę każdemu w czasie pobytu w Rzymie zwiedzić podziemia kościoła św. Piotra, t. zw. „Grotte Vaticane“. Najwspanialsze pomniki sztuki chrześciańskiej od pierwszych jej początków aż po koniec quatrocenta, nagrobki najsławniejszych papieży, wszystko to leży tam, po części już tylko w fragmentach jak stare rupiecie bez wartości. Przez wieki nikt tych skarbów w ciemnych podziemiach nawet oglądać nie mógł i dopiero od paru lat elektryczne oświetlenie pozwala mieć o ich wspaniałości choć słabe pojęcie.

Z dawniejszych rzeźbiarzy znalazł łaskę tylko Pollaiuolo, tak iż dwa rzeźbione przez niego bron-zowe nagrobki (Inocentego VIII i Sykstusa IV) przejęto do nowego gmachu, lecz raczej z „nepo-tycznych“ aniżeli artystycznych względów, bo Sykstus IV, także della Rovere był stryjem Juliusza II

4*

28 i ten ostatni wiele mu zawdzięczał. Dwa nagrobki papieży z rodu Piccolominich (Piusów II i III) znalazły przytułek w kościele St. Andrea d e 11 a Va 11 e, resztę zaś wspaniałych pomników, które powinny były być po wieki wieków czcią otoczone, jako chluba kościoła i papiestwa, wtrącono niemiłosiernie do więziennych lochów.

Lecz okropne to dzieło zniszczenia o tyle przynajmniej się tłumaczy, że Juliusz II miał w swem otoczeniu istotnie wielkich i genialnych twórców, jak w pierwszym rzędzie Bramante i Michał Anioł, którym mógł ufać, że w miejsce tego, co zniszczą, zdołają wznieść dzieło nowe, prawdziwie imponujące. Można to, jeśli nie uniewinnieć, to przynajmniej zrozumieć, że wielka twórcza epoka ma pogardę dla wszystkiego, co stworzyły wieki dawniejsze; należy to nawet poniekąd do jej charakterystyki.

Burzyciele wszakże 19 wieku, odzierając kościoły z dawnych dzieł sztuki czynili to w tym celu, by zastąpić cenne oryginalne twory rzemieślniczemi kopiami i imitacyami. Zasługują tedy na o tyle surowsze potępienie.

O spustoszeniach wywołanych manią „stylowego" restaurowania i odnawiania możnaby pisać niezliczone tomy. Wszystkie prawie kościoły romańskie i gotyckie zamożniejszych miast środkowej Europy

przeszły tę chorobę, często ze stratą najcenniejszych 29 zabytków. Liczne dawne zamki i pałace przestały faktycznie istnieć jako pomniki przeszłości wskutek nowego pokostu oraz licznych dodatków i fałszów, wnętrza zaś ich zamieniano w coś zbliżonego do śmiesznych dekoracyi teatralnych.

Największych doznały spustoszeń katedry i kościoły gotyckie. Nieprzeliczoną ilość dawnych kościołów i to w grodach o najświetniejszej historycznej tradycyi odarto z pięknych dzieł sztuki z czasów renesansu a szczególnie baroku pod pretekstem, że dzieła te kłócą się stylem swym z charakterem samejże budowy. Zostawiono natomiast w tych kościołach pustki, lub wstawiono nowe rzemieślniczo wykonane rzeźby i ołtarze, odnawiając zarazem i polichromując pozostałe dawne zabytki w ten sposób, że nie można już ich odróżnić od nowoczesnych imitacyi i fałszerstw.

Ażeby się przekonać o skutkach tych dewasta-cyi, dość spójrzyć na liczne romańskie i gotyckie kościoły nad Renem (n. p. w Kolonii, Koblencyi i Dusseldorfie), w południowej Belgii (n. p. Liege), Francyi (n. p. w Lille, Poitiers etc.). Wiele z tych kościołów nie zachowało nic prawie z dawnych pa-

r

miątek. Świątynie te powstałe przed kilkuset laty, były przez cały ten okres czasu bogato zdobione i zawierały jeszcze w początkach 19 wieku skarby dzieł sztuki, dające niezatarty obraz ich historycznego

30 rozwoju i będące zarazem drogocennemi dziejowemi pamiątkami. Obecny ich wygląd prawdziwie do głębi zasmuca każdego, który kocha sztukę i dawne tra-dycye. Wymyte one i nowemi rekonstrukcyami oszpecone na zewnątrz. A cóż dopiero powiedzieć o wnętrzach! Zwiedzając te miasta, czyta się o wielu kościołach w podręczniku Baedeckera dobrze znaną lapidarną wzmiankę: „Inneres im Styl erneuert“. To iście złowroga wskazówka. „Lasciate ogni speranza, voi che entrate !“ można zwiedzającemu powiedzieć, bo jest rzeczą pewną, że we wnętrzu nie znajdzie się już nic prawdziwie godnego widzenia. Jeżeli się mimo tego do wnętrza wejdzie, to chyba tylko na to, ażeby się gryźć i irytować strasznem ich spustoszeniem i mieć naoczny dowód, do jakiego stopnia barbarzyńskiego zaślepienia mógł dojść, wskutek swej zarozumiałości wiek, który mniemał, iż posiadł najwyższy stopień wiedzy i cywilizacyi.

Ani śladu tam już wiekowej patyny, ściany pokryte nędzną pseudo-archaistyczną polichromią, ołtarze nowe pseudo-gotyckiego rzemiosła z nudnemi figurami słodkich, ckliwych a martwych świętych, jakich się spotyka bez odmiany prawie, bez indywidualnego piętna artysty lub choćby etnograficznego okolicy i narodu na całej przestrzeni środkowej Europy od Bayonny po Stanisławów. Gdzieniegdzie zaledwo resztka przeszłości, jakiś kamienny figuralny nagrobek, parę postaci świętych na konsolach fila-

rów lub balustradach. Ale jakżeż te pamiątki wy- 31 glądają! Dawni książęta, rycerze, biskupi i średniowieczne postacie świętych świecą nowo odzłoconemi i odsrebrzonemi koronami, mitrami lub zbrojami a ich twarze błyszczą świeżo wylakierowanym rumieńcem. Biedne ich średniowieczne głowy zunifor-mowano po kilkuset latach na wyraz stereotypowy, wręcz obcy ich charakterowi, na nudno-słodki sentymentalizm, który był w modzie temu lat 30.

Znam cały szereg sławnych w dziejach kościołów powstałych w epoce od 12 do końca 15 stulecia, po których, według ich dzisiejszego wyglądu, nawet mając wprawne w tej mierze oko poznać już wcale nie można, czy one są budowlą starą, czy imitacyą powstałą przed kilkunastu laty, tak nic autentycznego z dawnych wieków się w nich nie utrzymało.

Ze sławnych katedr niemieckich i francuskich, prawie żadna nie uchroniła się od nieszczęsnej manii stylowego przerabiania. Rzadki i o tyle cenniejszy wyjątek stanowi tum św. Szczepana w Wiedniu. Tu widzimy zachowane i nietknięte barokowe ołtarze i liczne inne szczegóły dekoracyjne z czasów pogotyckich a z pewnością nikt dziś obdarzony dobrym smakiem nie dopatruje się w tern dysharmonii z architekturą i arcydziełami sztuki gotyckiej, które kościół ten posiada.

Czyj aż jednak w tern zasługa, że to właśnie wnętrze kościelne wyjątkowo przechowano z piety-

32 zmem aż do naszych czasów i że stanowi ono prawdziwą dziś chlubę Wiednia? Śmieszne to powiedzieć, lecz tylko austryackich ministrów skarbu, którzy — a między nimi i Dunajewski — nie mogli się zdecydować na udzielenie olbrzymiej sub-wencyi na cel „zregotyzo wania⁴⁴ wnętrza św. Szczepana, czego się przez dziesiątki lat usilnie ze sfer konserwatorskich domagano. Istniały szczegółowe plany, skazujące na zagładę barokowe ołtarze i liczne inne ozdoby, niezgodne z receptą gotyckiego stylu, a tylko oszczędność, czyli, jak zarzucano, „skąpstwo⁴⁴ rządu powstrzymało na szczęście projektowane spustoszenie.

W krajach, gdzie mniej było środków materyal-nych na przeprowadzenie zgubnej manii renowacyi, utrzymały się kościoły wraz z wewnętrznem urządzeniem stosunkowo o wiele lepiej. Niszczący wpływ czasu, przy niedostatecznej konserwacyi a nawet zu-pełnem zaniedbaniu przecież o wiele mniej tam wyrządził szkody, niż gdzieindziej mylnie pojęta opieka nad zabytkami. Tak było w części we Włoszech, a przedewszystkiem w Hiszpanii, gdzie konserwowano mniej, ale też i mniej popsuto. Przepyszne katedry hiszpańskie drgają po dziś dzień życiem wieków całych i przewyższają swą pięknością, szczególnie wnętrza, nieskończenie to, co widzimy w krajach o nierównie wyższej kulturze i bogatszych zasobach. Każda bowiem epoka historyi zostawiła

w nich swe charakterystyczne piętno a wszystko to 33 zlało się w pyszną harmonię przez niezatartą patynę starości. Kto chce mieć niesfałszowany obraz sztuki chrześciańskiej od romańszczyzny aż po koniec baroku, wolny od plagiatów i podrabiania stylu, ten znajdzie go najlepiej w katedrach Hiszpanii.

Przez dziesiątki już lat trwa spór zacięty o zasady, jakich należy się trzymać co do ochrony zabytków przeszłości: czy je restaurować i uzupełniać, czy konserwować, o ile możności, w tym stanie, jak je nam zeszłe przekazały wieki. Mimo możnego poparcia pierwszego systemu, pomiędzy innymi przez obecnie panującego cesarza niemieckiego Wilhelma II, szala zwycięstwa przechyla się obecnie stanowczo w stronę przeciwną. Spustoszenia restauratorów w ostatnich dziesiątkach lat otworzyły światu kulturalnemu oczy i dziś spór nietylko teoretycznie, ale także i praktycznie, co do niektórych sławnych budowli przeszłości, zdaje się być rozstrzygnięty na korzyść konserwacyi połączonej z jak największym pietyzmem a przeciw odnawianiu i unifikacyi stylu.

Dziś jest już tedy pewnem, że się nie będzie odnawiać wspaniałej ruiny zamku heidelberg-skiego, lecz konserwować ją tylko w stanie dzisiejszym, co technicznie jest niezawodnie możliwem, podobnież, że się nie będzie przemieniać na stylowy gotyk fasady tumu medyolańskiego i że baro-

34 kowe ołtarze św. Szczepana w Wiedniu pozostaną nietknięte.

Zasady, które w kwestyi opieki nad dawnymi zabytkami odnoszą obecnie zwycięstwo, dadzą się krótko sformułować w następujące reguły:

Zabytki dawnych wieków, mające wartość pamiątkową lub artystyczną, należy konserwować, o ile możności, bez zmiany i odnawiania.

Historycznie wytworzone pomieszanie stylów różnych epok w dawnych budowlach nie należy uważać za dysharmonię, którąby trzeba usuwać, lecz przeciwnie za historycznie i artystycznie cenny objaw rozwoju i życia owych pomników przeszłości.

W nowszych ozdobach i dekoracyi, oraz dodatkach, konserwacyą spowodowanych, nie należy mieszać nowych rzeczy ze sta-remi, unikając nawet pozoru fałszowania starożytności i plagiatu.

MEML1NG, przyjazd św. Urszuli do Kolonii (z Relikwiarza św. Urszuli w Bruges)

ASSISl (Włochy-Umbria), widok ogólny

SAN GIMIGNRNO (Włochy, Toskana)

RAGUSA, widok ogólny

NORYMBERGA, mury koło Mohrenthor i widok na Zamek

ROTHENBCJRG o. d. TACIBER, widok ogólny

ROTHENBCJRG o. d. TRCJBER, mury koło Cobolzellerthor

ROTHENBGRG o. d. TflUBER, mury koło Roderthor

CflRCflSSONE (Francya), La Cite

MONT-SAINT-MICHEL, (Francya, Bretania)

11

SEGOYlfl (Hiszpania), widok ogólny

BCIRGOS (Hiszpania), widok z wzgórza ponad katedrą

SEVILLA, katedra, rzeźby wielkiego ołtarza

SEVlLLA, wielki ołtarz kościoła del Sagrario

BRUGES, widok z Quai du Rosaire

17

CANALETTO -BELOTTI, widok Wiednia z ogrodu belwederskiego (XVIII w.)

19

ELY (Anglia), widok katedry

YORK (Anglia), mury miasta z widokiem na „Minster'

21

CAMBRIDGE, Tirinity-College

CANTERBURY, West Gate

Ku końcowi mych uwag chciałbym choć na chwilę zajrzeć do naszej ojczyzny. Możemy sobie przyznać bez zarozumiałości, że niektóre polskie miasta co do piękności położenia i wartości dawnych zabytków, mogą się mierzyć z zagranicą. Pro-dukcya wprawdzie artystyczna przeważnie nie była u nas w ubiegłych wiekach rodzimą, lecz tworem sprowadzanych do kraju mistrzów zagranicznych, ale i to już wiele warte, iż ceniono sztukę i kulturę Zachodu i starano ją sobie przyswoić, udowadniając w ten sposób przynależność naszą do zachodnioeuropejskiej cywilizacyi.

W charakterze naszych dawnych grodów i ich zabytków objawiają się przedewszystkiem wpływy germańskie i włoskie, a od wieku 18 także francuskie. Poznań, Gniezno, Gdańsk i Toruń, cechują wpływy północno-niemieckiego gotyku i wczesnego renesansu, której to sztuki wiele znakomitych i cennych zabytków się dochowało. W Warszawie najbardziej uderza wpływ zachodniego baroku, choć i tu gotyk (zbyt rekonstru-

36 owany niestety) katedry św. Jana, jest pięknem świadectwem starożytności grodu.

W Krakowie, godnym mierzyć się z najsłyn-niejszemi grodami Europy, co do ilości i wartości dawnych gmachów, szczególnie kościelnych, krzyżują się i uzupełniają wzajemnie wpływ niemiecki, płynący głównie z Norymbergii z importem włoskiego renesansu z czasów najwyższego rozkwitu.

We Lwowie wreszcie niektóre kościoły z epoki późnego odrodzenia i baroku, oraz kilka dawnych pałacowych kamienic w rynku — żeby wymienić tylko rzeczy najważniejsze — świadczą o wytwornym smaku w ubiegłych wiekach i niepospolitej kulturze.

W tych dwóch ostatnich głównych miastach dzisiejszej Galicyi zatrzymujemy się jeszcze na chwilę, by wspomnieć o niektórych dokonanych zmianach, mających większe aktualne znaczenie.

Kraków błyszczy wprawdzie zawsze wspania-łemi zabytkami przeszłości, lecz najcenniejsze z nich właśnie zdefigurowano źle pojętą, ubolewania godną restauracyą. Nieszczęsna mania „odnawiania" dawnych gmachów pociągnęła i tu za sobą hekatombę ofiar.

Sukiennice rekonstruowano kilka dziesiątek lat temu, kiedyto fałszywe teorye „stylowego" odnawiania panowały jeszcze w Europie na całej linii.

Dano im niestety przez to fizyonomię taką, że obe- 37 cnie tylko ten, co zna dawne ryciny i litografie Krakowa, może w to uwierzyć, że to jest przecież w znacznej części gmach stary. Nieobeznani z historyą Krakowa, mogą je uważać za nowoczesną imitacyę dawnego stylu od fundamentów po dach, tak nic zgoła nie uszanowano w nich charakteru dawnej budowy. A przecież Sukiennice przed dokonaniem tej morderczej restauracyi były właśnie wskutek swej nieumiarowości o wiele piękniejszą i bardziej malowniczą budowlą, niż są dziś. Zniszczono je niemal jako zabytek starożytny i oszpecono zarazem.

Nie lepiej wypadła restauracya wnętrza katedry wawelskiej, choć tu pietyzm jeszcze bardziej był wskazany i choć wówczas już w ciągu restauracyi zwracano uwagę osób nią zajętych, iż należało jak najmniej w niej robić zmian i przeobrażeń. Restauracya ta, to niezawodnie jedna z najboleśniejszych kart nieuszanowania pamiątek naszej przeszłości. Jest ona typowym przykładem, jak się dawnych zabytków restaurować nie powinno. Odarcie zupełne gmachu z dawnej patyny, pomieszanie nowych dodatków krzykliwych a pozbawionych wartości z dawnemi relikwiami, usunięcie ołtarzy barokowych, słowem wszystkie śmiertelne grzechy najgorszych rekon-strukcyi spotykamy tu w całej pełni. Nie mogę wchodzić w szczegóły, ale wystarcza wspomnieć tylko o owym nieszczęsnym nowym baldachimie nad gro-

38 bowcem Łokietka, by wydać o całej restauracyi sąd wręcz potępiający. Dodatek ten hałaśliwy, błyszczący i niekształtny świadczy w równej mierze o braku pietyzmu, jak i artystycznego smaku i zasługuje prawdziwie na nazwę „gotyku kawiarnianego". W pomieszaniu nowych dodatków z dawną rzeźbą, wygląda obecnie ta najcenniejsza na ziemi polskiej relikwia Piastowska jak niezręczny humbug, w którego autentyczność, bez szczegółowej wiadomości o dokonanej tu przez nieudolne ręce profanacyi, nikt uwierzyć nie zdoła.

I co do innych kościołów krakowskich dokonano w nich o wiele za dużo zmian i odnowień, wychodzących już daleko poza granice pożytecznej konserwacyi. Z licznych nowych polichromii wnętrz kościelnych tylko polichromia kościoła Panny Maryi, dokonana przez Matejkę, w wielu szczegółach „nie gotycka" wprawdzie, ale świadcząca o potężnej indywidualności artysty, da się obronić a nawet uznać, choć i tu zdania wybitnych znawców są podzielone. Wszelkie natomiast inne nowe polichromie krakowskie są wręcz nieudane, nie wyłączając też polichromii skarbca katedry wawelskiej, oraz malowideł ściennych, wykonanych przez Wyspiańskiego w kościele OO. Franciszkanów, które odpowiednią byłyby dekoracyą dla jakiegoś ogrodowego Chalet’u lub łazienki, lecz są zdefigurowaniem starożytnego wnętrza kościelnego.

Co do charakteru miasta, ma Kraków dotąd śli- 39 czne punkta i charakterystyczne zaułki, zbliżające go do tak sławnych i pięknych miast jak Bruges lub Norymberga, ale niestety w pośród dawnych domów co chwila powstaje jakaś nowa budowla, psująca w sposób rażący ogólną harmonię. Tak n. p. śliczny widok z rynku na kościół Panny Maryi, plac Ma-ryacki i kościół św. Barbary, został świeżo oszpecony nową, ohydnie brzydką kamienicą o pretensyonalnej dekoracyi, w której na domiar nieszczęścia z poza wielkich okien popisuje się swym blaskiem jakaś pstrokata tandeta strojów damskich. Prawdziwie, niczego gorszego wymyśleć nie było można na oszpecenie tego uroczego zakątka dawnego Krakowa.

Współudział przyrody w piękności Krakowa tworzy przedewszystkiem śliczna wstęga Plant. Lecz i tu musi się z wysiłkiem bronić niemal każdej stopy kwadratowej przed zabudowaniem a broni się nie zawsze ze skutkiem. Zabudowanie i tak już wązkich Plant postępuje z roku na rok z wielką szkodą dla piękności miasta. Grozi im to, co się stało z ongi tak przepyszną Briihlowską Terasą w Dreźnie, która prawie że już przestała istnieć, przez stopniowe i ciągłe wkradanie się nowych budowli w pęk jej zieloności.

Pewien postęp w uszanowaniu starożytności daje się wprawdzie spostrzedz obecnie w Krakowie, lecz silniejszy on jest może u szerszej publiczności, ani-

40 żeli u czynników decydujących w pierwszym rzędzie o losach i wyglądzie miasta. Jak jest dotąd jeszcze niedostatecznym, o tem świadczy n. p. to, iż walkę o uchronienie „Barbakanu" od projektu panoramy wygrano tylko z największym wysiłkiem i że jedynie przemożnym wpływom zewnętrznym zawdzięczamy uratowanie od zadekretowanego już zburzenia grupy domków przy kościele św. Idziego²), która to grupa tworzy tak szczęśliwy pierwszy plan pejsażowy dla najbardziej charakterystycznego widoku na wzgórze wawelskie.

Na chwilę jeszcze wstąpmy do Lwowa. Położenie ma Lwów o tyle szczęśliwsze od Krakowa, iż liczne wzgórza dają urozmaicone widoki na miasto. Piękność tych widoków podnoszą jeszcze liczne plantacye i pozamiejskie parki. Kraków ma jedno tylko wzgórze, prawda że z Wawelem; Lwów ma ich, jak się zdaje, jeszcze więcej niż Rzym. Z niektórych rozpościerają się widoki rzadkiej piękności na miasto o licznych wieżach i kopułach w otocze-

niu bujnej zieleni. Gdyby Lwów był miastem wło- 41 skiem, gdzie lubią charakterystycznym epitetem zaznaczyć właściwość grodu, zwanoby go zapewne „Leopoli la verde“.

Wielką zasługą w ostatnich dziesiątkach lat było założenie „parku stryjskiego“ i innych plantacyi podmiejskich. Natomiast z wielkiem ubolewaniem należy skonstatować znikanie z każdym rokiem zieloności w samemże śródmieściu. Nadto przy rozszerzaniu się miasta nie umiano należycie wyzyskać szczęśliwego pagórkowatego terenu dla uratowania ślicznych widoków z wzgórz na miasto. Tak n. p. w nowej dzielnicy na pochyłości wzgórza od wylotu ulicy Kopernika ku szkole kadetów powinno było powstać quartier wil z ogrodami przy odpowiednio przeprowadzonej serpentynie na dominujące miasto wzgórze. Wobec ślicznego widoku, który stamtąd roztacza się na miasto, mogłaby była owa dzielnica stać się czemś podobnem do sławnego florenckiego Viale dei colli. Jeszcze temu lat kilkanaście można było tamże nabyć za parękroć sto tysięcy koron obszerne te-rena, na których mogło powstać przeszło dwadzieścia wil z ogródkami. Zwracałem wówczas na to uwagę czynników miejskich, lecz bezskutecznie. Obecnie stracono już bezpowrotnie tę sposobność świetnego podniesienia piękności całego miasta. Przy nowej ulicy, pnącej się ku szkole kadetów, powstaje jedna obok drugiej banalna wysoka kamienica, a za-

42 chwycający widok z wzgórza będzie za parę lat legendą tylko.

I dziś wszakże jeszcze są dwa bliskie wzgórza ponad Lwowem, których przyszła ewolucya może bądź okropnie oszpecić Lwów, bądź też niepospolicie jego piękność podnieść, mam tu na myśli stoki wzgórza św. Jura, gdzie są obecnie ogrody i place, należące do kapituły gr. kat. i wzgórze Cytadeli. Byłoby to wręcz katastrofą dla estetycznego wyglądu Lwowa, gdyby stoki św. Jura pokryły się wysokiemi domami i widok na ten tak nadzwyczaj malowniczy kościół i pałacyk arcybiskupi został od strony miasta zasłonięty. Lwów straciłby przez to najcharakte-rystyczniejszy swój pejsażowy urok.

Jest to kwestyą zapewne niedługiego czasu, kiedy wzgórze Cytadeli zostanie przez zarząd wojskowy oddane miastu. Otóż byłoby to błędem nie do darowania, gdyby nie wyzyskano tego punktu dominującego zbliska sameż śródmieście dla podniesienia piękności miasta, przez założenie tamże plantacyi, z prześlicznym widokiem na miasto. Bardzo słusznie projekt tego rodzaju propagowanym już jest od pewnego czasu u nas przez osoby interesujące się żywo pięknością miasta.

Przejdźmy jeszcze do kilku krótkich uwag o zabytkach Lwowa i losach, przez które przechodzą. Lwów ma wiele pięknych i niezwykle oryginalnych okazów architekturalnych epoki późnego odrodzenia

i baroku. Co się tyczy jednak uszanowania tych za- 43 bytków, tą właściwością niestety nie może się nasz gród poszczycić. Parę tylko przytoczę przykładów:

Jednym z najpiękniejszych zabytków Lwowa jest kościół Bernardynów wraz z całym kompleksem budynków klasztornych. Lecz jak okropnie zepsuto tę pyszną starożytną grupę przez całe otoczenie, zwężenie placu, zabudowanego obecnie wysokiemi domami i zakrycie trzypiętrową kamienicą ślicznej absydy, widzialnej dziś już chyba tylko z balonu!

Nader malowniczą częścią miasta są t. zw. „wały gubernatorskie⁴⁴ urozmaicone zielonością starych drzew, niektóremi resztkami dawnych budowli warownych i widokiem na wieże i kopuły kościołów. Niestety harmonia tej dzielnicy jest od paru lat zniszczona do szczętu gmachem Towarzystwa „Dniestr⁴⁴, który swą niekształtną budową i pstrokacizną, sit venia verbo, „stylu⁴⁴ zda się urągać pięknej, poważnej budowie „wołoskiej cerkwi⁴⁴, naprzeciwko której się rozsiadł.

Jeszcze większe przewinienie popełniono temu niespełna lat dwadzieścia na wnętrzuchóru lwowskiej katedry. Freski, pokrywające ściany wewnętrzne katedry, wymalowane około r. 1775 przez utalentowanego malarza Stroińskiego i tegoż współpracowników, nie były wprawdzie arcydziełem,

ale przecież ze wszech miar zasługiwały na posza-

6*

44 nowanie. Szczególnie freski chóru miały niezaprze-czenie znaczną wartość artystyczną a niezmiernie wielką pomnikową. Żywo mi stoi owa chwila z przed 18 może laty w pamięci, kiedyto powróciwszy do Lwowa po nieco dłuższej niebytności, z prawdziwą zgrozą dowiedziałem się, że wizerunki królów polskich, które zdobiły ścianę prawej strony presbite-ryum katedry, zdrapano bez wszelkiego pietyzmu i litości i zastąpiono owemi nędznemi, rzekomo-go-tyckiemi wzorkami tapetowemi, które tam dziś widzimy. Przyczyniłem się wówczas razem z prof. Antoniewiczem do tego, że przynajmniej portretowy fresk, znajdujący się z drugiej strony, skondemno-wany także wówczas na zagładę (Arcybiskup Sierakowski z grupą dygnitarzy i portretem samegoż artysty Stroińskiego), został ocalony. Portrety jednak en pied królów polskich, bardzo dekoratywne i historycznie niezmiernie cenne (Sobieski i August II, były to nawet artystycznie piękne postacie), zginęły bezpowrotnie i nawet nie uznano za potrzebne zrobić z nich dla pamiątki zdjęć fotograficznych. A wandalizm ten popełniono dla śmiesznej mrzonki „regotyzo wania “ gmachu, który w swem urządzeniu wewnętrznem wogóle nawet nigdy nie był gotyckim.

I w innych kościołach lwowskich przedsięwzięto w ostatnich właśnie czasach zmiany, nad któremi ubolewać należy ze stanowiska racyonalnych zasad

konserwacyi zabytków. Drobna rozmiarami, lecz 45 wielce interesująca oryginalną strukturą i położeniem katedra ormiańska, przechodzi przez gruntowną rekonstrukcyę. O ile zewnętrzna jej strona na tern zyskała, o tyle ubolewać trzeba, że harmonijne w wrażeniu całości jej wnętrze w stylu rokoko ma być zastąpione próbą nowego stylu, opartego na ormiańskich dekoratywnych wzorach, eksperyment może interesujący dla jakiejś nowo powstającej budowli, lecz nieuzasadniony, gdy się z nim łączy usunięcie cennych dawnych zabytków.

Jeszcze gorzej się dzieje we wnętrzu pięknego kościoła Dominikanów. Wnętrze to było w całości (pominąwszy dziwnie szpetne dwa boczne ołtarzyki) wcale harmonijne, a patyna starożytności pokrywała nieco braki artystyczne znajdujących się w nim rzeźb dekoratywnych. Prawdziwie trudno pojąć, co spowodowało owe dzieło zniszczenia, które się tam teraz przeprowadza za drogie zapewne pieniądze, wbrew radom i opinii konserwatorów. Pod pretekstem restauracyi oddano wnętrze kościoła jakby na miejsce popisu błyskotliwej tandety. Wprowadzono tam obok złoceń bez końca i miary istną powodź najróżnobarwniejszych fałszywych marmurów. Prawdziwie, biedaczka przyroda rumienić się musi, bo w przybliżeniu nawet takich świetności nigdy wytworzyć nie zdołała. Na widok tego spustoszenia trwogą przejmuje myśl, co się stanie z zakrytym

46 w obecnej chwili wielkim ołtarzem, który należy do najpiękniejszych figuralnych barokowych ołtarzy na polskiej ziemi?

Lecz dość już tych smutnych przykładów. Z przykrością widać w nich, że zasady racyonalnej kon-serwacyi, a przedewszystkiem poszanowania zabytków, uznane już dziś na Zachodzie, do nas jeszcze nie zdołały dotrzeć. Robimy w tym względzie wrażenie osób zacofanych, które na odległej prowincyi „wynaszają" dawne, najbardziej niegustowne mody, zarzucone już od lat w stolicy. Miejmy nadzieję, że przecież i do nas dotrą jaśniejsze promienie kultury i to o tyle w czas, iż będziemy jeszcze mieli coś do konserwowania z niezepsutych dawnych pomników.

Niezliczone przykłady nieuszanowania zabytków przeszłości zmuszają państwa do ściślejszej ustawodawczej i administracyjnej opieki. Austrya, jak na wielu innych polach życia kulturalnego, jest w tym względzie w tyle za innemi państwami zachodnio-europejskiemi, które wszystkie posiadają już odrębne ustawy o opiece nad zabytkami. Życzyć sobie trzeba, ażeby zainicyowany projekt takiej ustawy i u nas jak najprędzej wszedł w życie. Nie należy się wszakże oddawać złudzeniom, co do ogólnej skuteczności tego rodzaju przepisów, bo sama opieka państwowa czy krajowa nie pomoże. Trzeba,

ażeby społeczeństwo odczuło potrzebę szanowania 47 dzieł dawnej sztuki i pamiątek historycznych i w tych kwestyach postępowało chętnie za radą osób, które dają dowody, że sztukę i pomniki przeszłości nie-tylko kochają, ale zarazem wiedzą, jak je kochać trzeba.

POZNAŃ, ratusz przed ostatnią restauracyą

25

CANALETTO, widok Warszawy od strony Pragi (XVIII w.)

Widok Łazienek według obrazu Gisel’a (XVIII

27

WARSZAWA, katedra św. Jana    WARSZAWA, kościół Pijarów

KRAKÓW, widok Plant, wzięty z Akademii Sztuk pięknych, według akwareli Fałata

29

KRAKÓW, Rynek

KRAKÓW, Rynek

KRAKÓW, Wawel od strony Wisły

KRAKÓW, Sukiennice

LWÓW, absyda kościoła Bernardynów, obecnie prawie niewidzialna wskutek zabudowania

Widok Lwowa z „Wałów gubernatorskich", podług dawnej litografii z początku XIX wieku

LWÓW, widok Podwala przed oszpeceniem przez nowy budynek „Dniestru" według obrazu St. Batowskiego

LWÓW, starożytne domy pałacowe w Rynku

LWÓW, Katedra, widok od Rynku    LWÓW, widok Rynku ku ulicy Ruskiej

LWÓW, kościół i klasztor Bernardynów

LWÓW, Wołoska cerkiew oszpecona obecnie sąsiedztwem Tow. „Dnistr“

LWÓW, wnętrze katedry ormiańskiej, podług akwareli Fischera

¹

„Ewolucya i moda w pojmowaniu piękna", Lwów 1908, w ko' misie księgarni Gubrynowicza i Schmidta.

²

Niestety grupa kościoła św. Idziego nie ma szczęścia, zaledwie bowiem uratowano ją od zniszczenia a już „dokonano” na niej nieszczęśliwej restauracyi, niszczącej malownicze jej wrażenie. Kto mógł wpaść na nieszczęsny pomysł, by ową tak interesującą kamieniczkę przy św. Idzim pokryć krzyczącą czerwoną dachówką? Barwa dachu tej kamieniczki nie powinna żadną miarą być inną, jak kolor dachu samegoż kościółka. Obecnie domek ten nie wygląda już wcale na starożytną barokową kamieniczkę, lecz raczej na nowiuteńką stajenkę lub jakiś inny, świeżo postawiony budynek gospodarski.

SPIS ILLUSTRACYI.

str. ill.

2

3

4

5

6 7

7

8 8 9

10

11

12

13

14

15

16 16

17

18

19

20 21 21 22 22

23

24

25

26 27

27

28

29

30

31

31

32

32

33

34

35

36

37

38

39

40

40

41

41

42

42

43

Memling, przyjazd św. Urszuli do Kolonii.........1

Assisi (Włochy-Umbria), widok ogólny San Gimignano (Włochy, Toskana)

Ragusa, widok ogólny

Norymberga, mury koło Mohrenthor i widok na zamek Rothenburg o. d. Tauber, widok ogólny Rothenburg o. d. Tauber, mury koło Cobolzellerthor

Norymberga, Frauenthor.....

Rothenburg o. d. Tauber, mury koło Róderthor

Norymberga, widok murów.....

Carcassone (Francya), La Cite

Mont-Saint-Michel, (Francya, Bretania)

Segovia (Hiszpania), widok ogólny Burgos (Hiszpania), widok z wzgórza ponad katedrą Sevilla, katedra, rzeźby wielkiego ołtarza

Sevilla, wnętrze katedry, Capilla Real Sevilla, wielki ołtarz kościoła „del Sagrario"

Bruges, widok z Quai du Rosaire Bruges, Porte Ste Catherine Wiedeń, wnętrze kościoła św. Szczepana

Canaietto-Belotti, widok Wiednia z ogrodu belwederskiego Ely (Anglia), widok katedry

York (Anglia), mury miasta z widokiem na „Minster"

Cambridge, Trinity-College Oxford, Magdalen-College

Canterbrury, West Gate

Edinburg (Szkocya), Holirood-Chapel Poznań, ratusz przed ostatnią restauracyą

Toruń, ratusz......

Canaletto, widok Warszawy od strony Pragi Widok Łazienek według obrazu GiseFa Warszawa, katedra św. Jana Warszawa, kościół Pijarów

Kraków, widok Plant, wzięty z Akademii sztuk pięknych, według akwareli Fałata Kraków, Sukiennice przed restauracyą, według dawnej litografii Kraków, Grupa św. Idziego pod Zamkiem wawelskim

Kraków, Rynek .....

Kraków, Barbakan i Brama Floryańska

Kraków, Rynek .....

Kraków, kościół św. Barbary Kraków, Wawel od strony Wisły

Kraków, Sukiennice

Kraków, wnętrze kościoła Panny Maryi z ołtarzem Wita Stwosza Lwów, absyda kościoła Bernardynów, obecnie prawie niewidzialna wskutek zabudów Widok Lwowa z „Wałów gubernatorskich", podł. dawnej litografii z pocz. XIX w Lwów, widok Podwala przed oszpeceniem przez nowy budynek „Dnistru"

Lwów, starożytne domy pałacowe w Rynku Lwów, katedra, widok od Rynku Lwów, widok Rynku ku ulicy Ruskiej Lwów, kościół i klasztor Bernardynów Lwów, kościół św. Jura

Lwów, Wołoska cerkiew oszpecona obecnie sąsiedztwem Tow. „Dnistr“

Lwów, katedra Ormiańska przed restauracyą Lwów, wnętrze katedry ormiańskiej, podług akwareli Fischera Lwów, kaplica Boimów..........na okładce