;..

iK

⁷

w:r-

jfjqC

it

■M$£ÿ

.

.

-

- ;

»I

;.l

••:

:

'

«

'

: •; Si:

m

■ ;

S

1

M

m

■ ::

:

; ;

: - -

;

■

i

ï

-

i

.

: : ;•

it

r

••

J ;•

rf

v-tv

V-

*■

je

>v

\.

Ń.,.

-~&¥ć /

-vy / < / ;

"'H

G?

§goj

>y

■Æ

.hyr

"v

Bank krajowy

Królestwa Galicyi i Lodomeryi j z W. Księstwem Krakowskiem. .

•V

. Pamiętnik

/O

’<k,k

"L

><V

00

en

r\

jr.

--y

Vi

za pierwsze 25 lat istnienia.

pr

^ LWÓW.

<ł à ¹

Z drukarni i litografii Pillera^ Neumanna i Spółki.

1909.

âmw$m

-\r

V <.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

#•

Bank krajowy

Królestwa Galicy! i Lodomeryi z W. Księstwem Krakowskiem.

(j

1883 -1908.

Pamiętnik za pierwsze 25 lat istnienia.

LWÓW.

Z drukarni i litografii Pillera, Neumanna i Spółki.

rO

:o

■ i

<i5

h'^Sn I

.

i

* UV~

I ?

i - !

- ï I i

i ; ï ■

*

: «

f

’

r

/H'W

: ~

X

%

•V-*'

Alce. Nr,!'

,Ü

¥

^§§p

mm

vÆmÈÈ

ry!.^

IVHj

mSÊSm

yj

>*

Przedmowa.

nowionem

bJehwalą Sejmu krajowego z dnia 21 października 1881 posta-zostało założenie Banku krajowego Królestwa Galicyi i Lodomeryi z W. Ks. Krakowskiem, wyposażonego z funduszów krajowych kapitałem zakładowym jednego miliona guldenów.

Dnia 2 łipca 1 883 r. złożył Wydział krajowy wobec notaryusza powyższą sumę jako kapitał zakładowy Banku krajowego, i w tym też dniu Bank otwartym został.

Minęło przeto 25 lat istnienia i działalności Banku krajowego, i obecnie wyjdzie z druku 25-te roczne sprawozdanie.

przebieg całego 25-lecia, na rezultaty,

na

dalsze działanie.

Za przykładem licznych innych instytucyj uznał i Bank krajowy za słuszne, aby po tych 25-ciu latach przedłożyć nie tylko zwykłe roczne sprawozdanie, lecz dać pogląd doświadczenia, prace i zawody. Pogląd taki daje nietylko znajomość historyczną jak się rozwijała instytucya, ale daje i naukę na

Znajomość ta rozwoju i z niej płynąca nauka są zawsze i wszędzie cennemi, stąd mówią też historia magistra vitae; większego jeszcze nabierają one znaczenia w naszych stosunkach, gdzie jasny program ekonomicznej pracy, zarówno jak zrozumienie jej znaczenia i wytrwałość jej prowadzenia, są stosunkowo nowe i rzadkie, gdzie tak często jeszcze po przelotnych chwilach uniesienia i zapału rychło przychodzi zwątpienie

i zniechęcenie.

Pierwsze roczne sprawozdanie Banku wykazuje czynności oddziałów : hipotecznego, bankowego, komunalnego zarobkowych i gospodarczych. Pierwotne te ramy rozszerzyły się stopniowo

oraz

oddziału dla stowarzyszeń

znacznie przez wprowadzenie udziału Banku w przedsiębiorstwach, oddziału kolejowego, pożyczek gotówkowych, udzielania kredytu instytucyom autonomicznym i publicznym za pomocą- pożyczek skryptowych i eskontu subwencyj krajowych, dalej przez zarząd stałymi funduszami krajowymi, przemysłowym, przemysłowo-rolniczym, hodowlanym, pożyczkowym dla kółek rolniczych oraz pożyczkowym dla wiejskich spółek oszczędności i pożyczek; przybyła dalej poręka za podatek spożywczy, udzielana tak Wydziałowi krajowemu (sól), jak stronom prywatnym, wreszcie stworzony w r. 1907 i oddany w zarząd Banku krajowego Fundusz inwestycyjny.

Wprowadzenie nowych działów było jedną drogą rozszerzania działalności Banku, drugą zaś był rozrost działów pierwotnych ; a mianowicie z roku na rok wzrasta liczba miejscowości, w których Bank udziela miejskich pożyczek hipotecznych, zniżono granicę dopuszczalnych pożyczek hipotecznych włościańskich, powiększono znacznie liczbę zastępstw Banku i stowarzyszeń akredytowanych, rozszerzono zakres podmiotów mogących korzystać z kredytu komunalnego, również jak jego podstawy, uwzględniając obok siły podatkowej i majątkowej także rentowność zamierzonych inwestycyj.

Wspomnieć również potrzeba o podjęciu przez Bank krajowy likwi-dacyi dawnego Banku włościańskiego i Zakładu kredytowego ziemskiego.

Rozrost ten działalności Banku skłonił też Dyrekcyę do podjęcia kroków celem dalszego zasilenia kapitału zakładowego. Uchwałą Sejmu z dnia 7. października 1907 r. podwyższono kapitał zakładowy do 1 5 milionów koron ; wpłata nastąpiła dnia 2. sierpnia 1908 r. w formie pożyczki krajowej, której oprocentowanie i amortyzacyę Bank wziął na siebie.

Szczegółowy obraz rozwoju każdego działu i cyfrowe zestawienia są podane w poszczególnych rozdziałach niniejszej książki. Kto uważnie rozdziały te przeczyta, zauważy, jak wielkie częstokroć i szybko po sobie następujące były niejednokrotnie różnice zewnętrznych żądań, stawianych co do metod i zakresu działania Banku, jak w obec tego stanu psychicznego ważnem jest, aby instytucya prowadzoną była podług jednego planu, baczyła na wszystkie strony każdej sprawy i swego zadania. Dalszym wynikiem tych rozważań jest, że jedynie biorąc na siebie zadanie odpowiednio do swych sił można utrzymać instytucyę i spełnić podjęte zadanie.

1908 100 °/₀ ; w obiegu krajowym przeważały wtedy

w r.

o>

Zewnętrznie najwyraźniejszem świadectwem wpływu istnienia Banku to stopa procentowa krajowych emisyj. W r. 1884 był kurs listów Banku 4'/a °/o 91.25°/,

4 V2 i 5-cio °/₀ papiery, dziś 4°/₀. Na rezultat ten wpłynęły i liczne inne czynniki, ale był tu i ważny wpływ Banku krajowego.

Organizacya kredytu nabiera coraz większego znaczenia w obecnym ustroju gospodarczym świata. Ona ułatwia gromadzenie oszczędności kół, niemogących bezpośrednio produkcyjnie użyć swych nadwyżek dochodowych, ona dostarcza potrzebnego kapitału produkcyi kraju. Stąd też skuteczność organizacyi kredytowej zależy w życiu nie tylko od niej samej i jej kierowników, ale i od faktu, aby w kraju było wiele świadomej, wytrwałej, technicznie i ekonomicznie rozumnej pracy. Dostarczyć dogodnego kredytu dla takiej pracy jest zadaniem organizacyi kredytowej, zapewnić taką pracę jest rzeczą społeczeństwa; instytucya kredytowa może w tym względzie tylko działać pośrednio, zachęcająco i wycho-wująco.

Istnienie dobrej organizacyi kredytowej jest warunkiem i czynnikiem rozwoju produkcyi i dobrobytu kraju. Tą myślą byli ożywieni twórcy i obrońcy idei założenia Banku krajowego, jako ważnego składnika naszej organizacyi kredytowej, jako czynnika ekonomicznego rozwoju kraju. Urzeczywistnienie tej myśli stanowi ich historyczną zasługę.

Wiernym tej myśli był przez cały ten okres czasu Sejm i Wydział krajowy, wiernie ją wykonywać starał się zarząd i funkcyonaryusze Banku.

Okres dwudziestupięciu lat, krótszy niż życie pokolenia, nie mógł jeszcze nadzwyczajnych okazać rezultatów. Niemniej stwierdza jednak, że wytrwała i wierna służba przynosi owoce, że to droga najpewniejsza, aby usuwać dawne niedostatki, lepsze dziś i jutro gotować. Dwadzieścia te i pięć lat dały organizacyę, doświadczenie, stosunki, zasoby. Jest więc już na czem i dalej i szerzej budować.

i

■ .*

\

•    •• î. iVi); ;. ; ; y ^

7 :

! / ' • ' ! • ; • !'

7

7 7 7 w- \ ■: i, h. . .

'

ł

7 7;y777 j.;.ł >7 ;

■, ■ i : ;

: J

;7 ’ -i,/’ .,7yy7y 7 •;

• ' ;    ‘7.77

,.rbv

. V • '■ 7>77,7 ■/;    i ą

;7'

.»i

. .-.-O

7'\

» î

:• ■ i •<

* . !

v-7 ' -    • -i, ;    7

777 *’•>;    ■ v7* 7

; • -< î »

■ ■

; 1

:■ i ’

y ' /

ïü--.>h

r

liü.ii

; / i * ■

V ■

,47

t

47

; y 5 :    ;

î

7

<

.. *

7;

7/

;

i

.

7

7

'

■

l

1

••‘‘i

■

M V

• - 7 -

JÂ

,i

/I

Pü

|3

.4

Mâ

PöSsEöS iifeSgSkf^

WSLa&t!.

f/

■S/v.A

S^arg

V5

•B*» »'

....

rig

llllH

%-st¹

^T'

Æ*

"X

«Ksf

:i:S

11«

ZÜF

; hW^g^Ut^

t-

2L ^ËÊËI>&%£k

fâs

^P?:K

SSrPâ

tjgrr'Trr

'W' ’Sfr]

X -r~ '*

>¥

*jn

I*

’ i.;.,:-«

' - «+-j

;r.

„ JL*.1

üÿ:

—^ .    ■[* *" i

H⁴^^- -B*' . »

*t -■- iJH

ïllSii

4j

ii

X1P

wJ

igs*' ~ yx i»

fl®«    ir ‘ S -ar* \

Hf*xl

Gmach Banku krajowego.

.Vvs'-:

-rri-

I. Historya założenia Banku krajowego.

Myśl założenia Banku krajowego w Galicyi nie zrodziła się nagle, ani też w jednym roku w życie wprowadzoną została, przeciwnie, instytucya ta powstała na podstawie długich badań, przeprowadzonych przez Wydział krajowy, a została otwartą dopiero po wyczerpujących dyskusyach sejmowych w ciągu lat kilku. Utworzenie Banku krajowego było spowodowane potrzebą kraju i z historyą jego ekonomicznego rozwoju w ścisłej pozostaje łączności; kto tę historyę poznał, obznajomił się też dokładnie z dziejami i celem założenia Banku i naodwrót, kto sposób powstania Banku krajowego badać będzie, zapozna się szczegółowo z historyą ekonomiczną kraju od połowy ubiegłego stulecia.

Galicya przed 1848 rokiem była krajem wyłącznie rolniczym, wielki przemysł fabryczny nie istniał wcale, handel nader tylko słabo był rozwinięty, a stan t. z. średni przez bardzo szczupłe grono ludzi był przedstawiony, gdyż składał się z urzędników i nielicznych zamożniejszych mieszczan. Kupcy więksi i bieglejsi rzemieślnicy skupiali się w kilku większych miastach, podczas gdy przemysł drobny domowy, jakoteż i drobne rzemiosła, służące do zaspakajania koniecznych potrzeb i na wsi były uprawiane, lecz miały przeważnie cechę produkcyi na własne potrzeby, bo wytwory, co najwięcej u nielicznych sąsiadów lub znajomych zbyt znajdywały.

Górującą warstwą społeczną w kraju była szlachta, posiadająca grunta t. z. dominikalne. Właściciel takiego majątku mając zwierzchnictwo nad najliczniejszą klasą ludności t. j. włościanami, którzy przynależeli do ziemi i nie posiadali pełnych praw obywatelskich, winien był udzielać swoim poddanym opieki i pomocy, zwłaszcza w razie klęsk elementarnych lub nieszczęścia. Obrót gotówki w kraju był mały, gdyż w wielu wypadkach zastępywano ją swoimi produktami, nawet i handel zamienny w wielu miejscowościach przy drobnych transakcyach był we zwyczaju.

Nagłe zniesienie stosunków poddańczych w 1848 r. wywołało gwałtowny, a nader niekorzystny przewrót w stosunkach ekonomicznych Galicyi, stwarzając zupełnie odmienne warunki gospodarcze, które spowodowały konieczność przejścia z gospodarstwa naturalnego na gospodarstwo pieniężne, bez poprzedniego przygotowania i stosownej organizacyi. W następstwie tego powstała nagląca potrzeba kredytu dla wszystkich warstw ludności w kraju. Właściciel

- 10 -

Rze-

dóbr tabularnych, mając obniżone dochody, którego to uszczerbku kupony od obligacyj indemnizacyjnych nie pokrywały, szukać musiał kredytu, aby gospodarstwo swoje do nowych zastosować warunków, aby zakupić inwentarze, opłacać robociznę lub wreszcie by przez ulepszenia podnieść wydatność ziemi. Niemała też potrzeba gotówki i kredytu powstała stąd, że właściciele dóbr tabularnych musieli w znacznej części zaprzestać wytwarzania u siebie ze swych surowych materyałów wyrobów na domowe i gospodarcze cele. mieślnicy, wykształceni dawniej z ojca na syna z pomiędzy poddanych, po uzyskaniu wolności za wysokie już powodowali koszta produkcyi, właściciele dóbr byli więc zmuszeni wszystkie wytwory do domowego i gospodarczego użytku zakupywać za gotowiznę. Właściciele dóbr tabularnych mieli wprawdzie dogodne źródło długiego kredytu hipotecznego w istniejącym od 1841 roku Towarzystwie kredytowem ziemskiem, a po części i w Galicyjskiej Kasie oszczędności, założonej w 1844 r., lecz w razie zapotrzebowania mniejszej krótkoterminowej pożyczki w braku kredytu, z wielką stratą sprzedawać musieli obligacye indemnizacyjne po niskim kursie.

Włościanie równocześnie z uzyskaniem swobody utracili prawo do opieki i pomocy, mieli zarządzać samoistnie majątkiem t. j. wydzielonymi sobie gruntami bez potrzebnych do tego wiadomości, doświadczenia i kapitału, zrodziła się też i dla nich potrzeba kredytu. Włościanin szukał kredytu na zakupno narzędzi rolniczych, zasiewu i inwentarza, czy też na wystawienie budynków, spłaty rodzinne lub ulepszenie gospodarstwa. Pożyczki drobniejsze mógł włościanin spłacić w czasie stosunkowo krótkim z zarobków swej pracy, lecz pożyczki znaczniejsze wymagały rozłożenia na dłuższy plan umorzenia, aby bez uszczerbku dla dłużnika mogły być spłacone.

Z różnorodnej natury tych potrzeb okazuje się jasno, że kredyt włościański powinien być oparty na różnych podstawach, gdy tymczasem jedynem źródłem kredytu dla włościan po zniesieniu stosunku poddańczego byli prywatni kapitaliści, którzy w rażący sposób wyzyskiwali nieświadomość ludu, obcho dząc podstępnie obowiązującą jeszcze ustawę przeciw lichwie.

Gdy w 1866 r. odpadły wszelkie ograniczenia co do wysokości pobieranych procentów, lichwa występuje już jawnie i rozszerza się coraz bardziej. Lichwiarze jednak jeszcze nie mogli nabywać gruntów włościańskich, gdyż im ustawy stały na przeszkodzie, pobierali natomiast wszystkie dochody z gruntu i pracy dłużników, dopiero gdy w 1868 r. zniesiono wszelkie ograniczenia dzielenia i łączenia gruntów, niesumienni wierzyciele nabywali swobodnie posiadłości dłużników za wygórowane swe pretensye, pozbawiając niejednokrotnie włościan całego ich mienia; lichwa stała się już wtedy plagą ekonomiczną kraju.

Ażeby złemu zaradzić przez dostarczenie włościanom taniego i dogo-dnego kredytu, uzyskał Wydział krajowy w Namiestnictwie w 1868 r. zatwierdzenie wzorowego statutu dla gminnych kas pożyczkowych i od tego czasu instytucye te bardzo dotąd nieliczne, za inicyatywą Wydziału krajowego rozpowszechniać się poczęły i doszły do poważnej cyfry 2.809 z kapitałem 8,206.000 złr. Fundusze dla gminnych kas pożyczkowych uzyskano z likwi-dacyi dawnych spichrzy gminnych, ze sprzedaży gruntów, z pieniędzy za pregrawacye, z kar i innych gminnych pieniędzy. Przy stosownem rozprzestrzenieniu się, gminne kasy pożyczkowe udzielając kredytu członkom danej

— 11

gminy, mogły w kraju doniosłe spełnić zadanie, lecz po niedługim czasie na niczem spełzły nadzieje, które w tych kasach pokładano. Przekonano się niebawem, że gminne kasy pożyczkowe w ogromnej większości były niedołężnie lub wprost źle administrowane, pożyczek udzielano z protekcyi, często nie żądano nawet skryptu dłużnego, nie dbano o spłatę długu, przytem nierzadko w zarządzie trafiały się nadużycia. Próbowano wady te i nieprawidłowości usunąć przez zaprowadzenie kontroli Wydziałów powiatowych, lecz kontrola ta okazała się niedostateczną i bardzo utrudnioną, wykazała jednak, że bardzo wielu gminnym kasom pożyczkowym groziła zupełna utrata kapitału, przeto Wydział krajowy zaniechał dalszego popierania tych instytucyj, w następstwie zaś tego ustał także ich rozwój.

Zbliżony do kas gminnych ustrój miały powiatowe kasy pożyczkowe. Nieliczne te instytucye, od swego założenia nie posiadały warunków żywotności ani rozwoju, oparte tylko na szczupłej dotacyi powiatu, chromały z powodu braku kapitału, przytem sprawowany przez Wydziały powiatowe zarząd bywał zwykle niedołężny i niefachowy. Powiatowym kasom pożyczkowym należy się przecież wzmianka a to z tego powodu, że czyniono bardzo poważne usiłowania, aby tych kas użyć do wybitnych ekonomicznych celów, mając bowiem na względzie publiczny ich charakter, zamierzano stworzyć z nich odpowiedzialnych szafarzy kapitałów krajowych; zamiary te jednak nie zostały wykonane z powodu braków i błędów wykazanych powyżej, to też powiatowe kasy pożyczkowe do szerszego nie doszły znaczenia.

Również w 1868 r. powstały we Lwowie dwa różnorodne Banki mianowicie Akcyjny Bank hipoteczny i Zakład kredytowy włościański, a prócz tych koncesyonowano w 1872 r. Zakład kredytowy ziemski w Krakowie i w 1873 r. Ogólny Zakład rolniczo-kredytowy dla Galicyi i Bukowiny we Lwowie. Z tych instytucyj, istniejący do dzisiaj Bank hipoteczny nie udzielał prawie pożyczek włościanom, zasilając natomiast kredytem hipotecznym nieco szczodrzej właścicieli domów i posiadłości miejskich na prowincyi.

Z wymienionych powyżej zakładów na szerszą wzmiankę zasługuje jedynie Zakład kredytowy włościański, zwany też potocznie Bankiem włościańskim lub rustykalnym, bo on jeden z powodu wielkiego swego rozwoju wywarł piętno na stosunkach kredytu włościańskiego, przez co zaznaczył się głęboko, chociaż nader ujemnie w historyi ekonomicznej kraju. Zakład kredytowy włościański, założony na zdrowych podstawach, był oparty na zasadzie wzajemności w połączeniu z typem instytucyi wydającej listy zastawne Z początku swego istnienia wydawał Bank włościański listy dłużne, lecz przemienił potem swe emisye na listy zastawne. Włościanom udzielał Zakład pożyczek począwszy od 100 złr. w listach zastawnych do spłaty w ratach na dłuższy okres czasu, pożyczki wyższe przyznawane były w kwotach przez sto po-dzielnych. Gdy księgi gruntowe dla posiadłości włościańskich rozpoczęto zakładać dopiero w 1875 roku, więc aż do tego czasu pożyczki Banku włościańskiego były wydawane na akta notaryalne i zastawnicze opisy posiadłości. Każdy dłużnik Zakładu włościańskiego przy zaciąganiu pożyczki uiścić musiał wpłatę na rachunek swego udziału, który co najmniej 10 złr. wynosił, zyski zaś Zakładu przeznaczone były do równego podziału między posiadaczy listów zastawnych, a właścicieli udziałów. W zasadzie mógł Zakład włościański

— 12 —

udzielać także i krótkoterminowych pożyczek drobnych w gotowiźnie na podstawie specyalnej organizacyi kółek kredytowych na prowincyi, lecz z powodu braku odpowiedniego kapitału suma przyznanych tego rodzaju pożyczek była tylko bardzo nieznaczną, niebawem też Zakład zaprzestał zupełnie udzielać pożyczek gotówkowych. Procent od pożyczek długoterminowych wynosił 10 do 12%, prócz tego dłużnik Zakładu musiał opłacać udział i inne koszta; pożyczka więc była drogą a niski kurs listów zastawnych czynił ją jeszcze droższą, mimo tego wszystkiego pożyczka w Zakładzie włościańskim przedstawiała się jeszcze dosyć korzystnie wobec wysokośei procentów i wymagań lichwiarzy, nie w tern więc szukać należy powodów, dla których działalność Zakładu dla kraju stała się szkodliwą.

Tak zwany Bank rustykalny, mając we Lwowie swoją siedzibę niemiał z ludnością włościańską żadnego kontaktu; uchwalając pożyczki we wielkiej ilości, nie mogła się Dyrekcya troszczyć o to, czy cel tych pożyczek był produktywny, nie była też w możności badać, czy zachodziła istotna potrzeba zaciągania długu. Liczni wysoko płatni ajenci dostarczali Bankowi rustykalnemu podań o pożyczki, we własnym swym interesie nakłaniając włościan do zaciągania długów, bez względu na potrzebę lub niewytwórczość ich celu, nie troszczyli się też bynajmniej, czy otrzymana waluta użytą została właściwie i pożytecznie. Zdârzali się także często i nieuczciwi agenci, którzy raty pożyczkowe, a nawet walutę pożyczek sobie przywłaszczali, stąd też przy wielkiej pochopności włościan do zaciągania długów, pożyczki Banku rustykalnego zaciągnięte zostały we wielkiej części lekkomyślnie, a gotowiznę z pożyczek przeważnie zmarnowano. Prócz tego Zakład włościański nie przestrzegał punktualnej spłaty rat pożyczkowych, aby sztucznie zyski swoje powiększyć w stosunku do wykazanych rachunkowo lecz niezrealizowanych korzyści.

Zakład wypłacał właścicielom listów zastawnych i udziałów przynależne im na podstawie statutu dywidendy i superdywidendy, pozbawiając się w ten sposób gotowizny. Gdy po pewnym czasie suma zaległości była już bardzo znaczna i następnie z roku na rok wzrastała coraz bardziej, poczęto w drodze przymusowej ściągać zalegające raty wraz z narosłemi pretensyami i kosztami sądowymi, co nowy i to niemały ciężar zwaliło na barki opieszałych dłużników. Na poparcie tych wywodów przytoczę choćby przykładowo wyjęte ze sprawozdań statystycznego biura krajowego niektóre cyfry; i tak: w 1874 r w 633 miejscowościach przeprowadzono 1024 egzekucyj, w roku zaś 1877 dokonanych egzekucyj było już 2139 w 1209 miejscowościach. Na ogólną powyżej wykazaną ilość najznaczniejsza część egzekucyj przez Zakład włościański została spowodowaną."") Gdy nieoględny dłużnik dopuścił do zaległości w ratach od pożyczki Zakładu, suma dłużna wzrastała szybko wskutek wysokich procentów zwłoki, tak dalece, że po pewnym czasie te zaległości przewyższały częstokroć wysokość pożyczki, nieraz nawet w wartości gruntu nie miały już pokrycia. W następstwie tego dłużnik nie był w możności uiszczenia tak powiększonej wierzytelności i ulegał wywłaszczeniu i w ten to sposób wielu

*)■ W 1874 r. licytacje gruntów włościańskich spowodowane przez Bank rustykalny wynosiły 26% ogólnej cyfry licytacyi, a w 1877 r. licytacye na rzecz Banku włościańskiego doszły juz do tego, że stanowiły 41% wszystkich licytacyi w kraju.

— 13 —

włościan popadło w nędzę, utraciwszy podstawę swego bytu, Z biegiem lat udzielał Bank rustykalny corazto mniej pożyczek, gdy natomiast przymusowe ściągania wierzytelności mnożyły się w ogromnej liczbie, wreszcie masowe wywłaszczenie włościan do szerszego już doszło znaczenia. Na posiedzeniach sejmowych pojawiały się stale od 1878 r. liczne skargi włościan, określające w bardzo dosadnych wyrazach działalność Banku rustykalnego, skargi te były przedmiotem obrad sejmowej komisyi prawniczej i w 1882 r. wywołały uchwałę Sejmu, wzywająca Rząd do przyspieszenia rewizyi tego Banku.

3,161.271 zł. 99 ct.

2,507.118 „ 58 „ 1,382.517 „ 25 „ 429.918 „ 20 „

Dokładny obraz zaległości Banku rustykalnego przedstawiają cyfry zaczerpnięte z jego ostatniego bilansu z dnia 31. grudnia 1883 r. Suma nie-zapadłych jeszcze pożyczek wynosiła dnia tego podczas gdy kapitał w zaległych ratach wykazany został w kwocie .    .    .    .    .

zaległe procenta w kwocie ..... a nabyte przez Bank grunta sumy .    .

dosięgały; cyfry te są tak wymowne, że nie potrzebują chyba komentarzy. Z początkiem 1884 r. wskutek trudności finansowych popadł Zakład kredytowy w stan likwidacyi i przestał istnieć, a zakończona w lat 16 pomyślnie, bez przewrotów likwidacya wykazuje, że nader niekorzystny wpływ, wywarty przez Zakład kredytowy włościański na rozwój ekonomiczny stanu włościańskiego w Galicyi przypisać należy nieprzezornej gospodarce tego Zakładu.

Ogólny Zakład rolniczo kredytowy dla Galicyi i Bukowiny we Lwowie miał bardzo rozległy, bankowy zakres czynności. Liczni włościanie i właściciele domów w miasteczkach na prowincyi korzystali z pożyczek wydawanych przez ten Zakład w listach zastawnych w dosyć niekorzystnych warunkach. Z powodu wielu nadużyć w Zarządzie popadł Ogólny Zakład roku 1886 w li-kwidacyę, a likwidacya ta jeszcze nie została ukończona. Działalność Zakładu rolniczo kredytowego, równie może szkodliwa, jak działalność Banku włościańskiego, mniej jednak była w kraju głośną i osławioną.

Zakład kredytowy ziemski w Krakowie udzielał pożyczek w listach zastawnych na posiadłości włościańskie i domy w małych miastach w Galicyi i na Bukowinie. Likwidacya, w którą popadł Zakład w 1889 r. bez straty zakończoną została w r. 1903.

U właścicieli domów we Lwowie, Krakowie i w kilku większych miastach kraju, potrzeba kredytu nie przybrała ostrzejszej formy, oni również w danym razie u prywatnych kapitalistów czerpać musieli, lecz nie dawali się tak rażąco wyzyskiwać. Od 1868 r. właścicielom tym udzielał Bank hipoteczny na domy pożyczek w spłatach ratalnych, później udzielały im kredytu różne instytucye, a z tych jedna, mianowicie Towarzystwo kredytowe miejskie oparte na udziałach, upadło po krótkiem istnieniu już w roku 1878, narażając na straty swoich członków.

W miasteczkach mniejszych, właściciele domów niełatwo dogodny dłuższy kredyt otrzymać mogli. Bank hipoteczny po części udzielał im kredytu na nieruchomości, potem od r. 1872 dostarczał im takiego kredytu Zakład Kredytowy Ziemski, później także w pewnej mierze niektóre Kasy oszczędności, lecz po likwidacyi Zakładu kredytowego ziemskiego i Ogólnego Zakładu roi-— 14 —

niczo kredytowego, do dzisiaj nie we wszystkich miasteczkach Galicyi właściciele domów korzystać mogą w całej pełni z kredytu hipotecznego na długi plan umorzenia.

W jeszcze trudniejszem położeniu znajdowali się przemysłowcy i rzemieślnicy, gdyż oni prawie wyłącznie osobistego kredytu szukać musieli. Potrzebie tej próbowano zaradzić przez zastosowanie zasad asocyacyi, lecz te usiłowania zrazu tylko nieznaczne dawały wyniki, bo teorye o stowarzyszeniach przez pewne sfery z nieufnością były przyjmowane i ściągały na siebie podejrzenie przewrotowych dążności, dlatego z początku asocyacyjna działalność ekonomiczna kryła się pod pozorami dobroczynności. Pierwszem tego rodzaju Stowarzyszeniem było założone w 1861 r. „Towarzystwo wzajemnej pomocy rękodzielników, mieszczan lwowskich“, a za tym przykładem powstało także i na prowincyi kilka podobnych towarzystw.

Pierwszemi stowarzyszeniami o wyraźnym ekonomicznym celu, były założone na zasadach Schultze - Delitzscha Towarzystwa zaliczkowe w Oleszycach i w Brzeżanach, w obec jednak uprzedzenia towarzystwa te, mimo pożytecznej działalności rozwinąć się nie zdołały Rezultatem dalszych prób w tym kierunku było założenie Stowarzyszenia „Gwiazda“ we Lwowie 1867 r. i następnie w kilku miastach na prowincyi. Towarzystwa tego typu miały na celu wspólne kształcenie się członków, wspólną rozrywkę, a także i ubezpieczenie na starość, zasilanie zaś kredytem swoich członków, złożonych przeważnie z rękodzielników, uprawiały dopiero w drugim rzędzie, jako cel uboczny.

Rok 1870 był początkiem nowej ery dla stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych, w tym bowiem roku Towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń w Krakowie założyło w tern mieście Towarzystwo zaliczkowe, otwierając mu kredyt do 20 tysięcy złr. ; lecz nie dość na tern, Towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń przez swoje organa zachęcało do zakładania towarzystw zaliczkowych w kraju, a każdemu nowopowstałemu towarzystwu udzielało taniego kredytu do spłaty w 3 i pół latach. Od tego to czasu mnożyć się poczęły towarzystwa zaliczkowe ; za staraniem reprezentanta Towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń w r. 1871 powstało Towarzystwo zaliczkowe we Lwowie i równocześnie prawie wskutek zabiegów agenta tegoż Towarzystwa powstało kilka towarzystw zaliczkowych na prowincyi. Ustawa z 9. kwietnia 1873 r. unormowała stosunki prawne stowarzyszeń, rozwinęły się też one pomyślnie po uzyskaniu prawnej podstawy; w 1878 r. istniało już 96 towarzystw w kraju, a z tych 79 ogłosiło sprawozdania. Ze sprawozdań tych okazuje się, że towarzystwa owe łącznie posiadały w tym czasie 1,772.000 złr. kapitału własnego, kapitały obce wykazane zostały w okrągłej cyfrze 3,876.000 złr. a suma udzielonych pożyczek wynosiła 7,569.000 złr.

Widzimy przeto, że już wtedy towarzystwa zaliczkowe potrafiły sobie zjednać zaufanie kapitalistów i poczęły przedstawiać bardzo poważne źródło kredytu dla tych warstw ludności, które dotąd prawie zupełnie kredytu były pozbawione. Towarzystwa zaliczkowe były oparte na zasadzie wzajemnej poręki, ograniczonej do wysokości jednego lub kilku udziałów, albo też i nieograniczonej, w zastosowaniu jednak, pierwszy rodzaj gwarancyi przeważał bardzo znacznie. Aby przystąpić do towarzystwa zaliczkowego, należało wpłacić przynajmniej jeden udział, w stosunku też do udziału pobierano dywidendę

— 15 -z wykazanego rocznego zysku. Zadaniem towarzystw zaliczkowych jest udzielanie swoim członkom kredytu pod przystępnymi warunkami; potrzebne do tego zasoby czerpią towarzystwa z udziałów, z wkładek i innych lokacyj, a wreszcie także używają kredytu, zasługują zaś na kredyt w miarę ilości członków, rozwoju interesów i w końcu w miarę przezorności i sprężystości zarządu. Do towarzystw zaliczkowych i gospodarczych przystępywali jako członkowie ludzie wszystkich warstw i zawodów, więc właściciele dóbr tabularnych, mieszczanie, urzędnicy, przemysłowcy, rzemieślnicy i włościanie, w tern też upatrywać należy powód ogólnego rozwoju i znaczenie tych towarzystw. Członkom swoim udzielały towarzystwa pożyczek począwszy od 20 złr. na spłaty tygodniowe, miesięczne, lub półroczne, do zwrotu najpóźniej w Bch latach. Pożyczek długoterminowych towarzystwa zaliczkowe przyznawać nie mogły, bo swych obowiązków terminowych przestrzegać musiały. Z początku swego istnienia pobierały towarzystwa wysokie, bo dochodzące 3 2 °/₀ i wyżej odsetki, z czasem jednak procenta te nieco się obniżały i przez niektóre towarzystwa nawet do 6 od sta zostały zredukowane; również i dywidendy od udziałów wynosiły przeciętnie 10 do l2°/₀.

Działalność towarzystwa była ograniczoną na pewien niezbyt rozległy rejon teiytoryalny, przez co i zarząd mógł bez trudności przekonywać się o wartości kredytowej członków towarzystwa, dlategoto straty z reguły bywały nieznaczne. W miarę swego rozwoju potrzebowały towarzystwa corazto wyższego kredytu, aby swym celom uczynić zadość, tymczasem tani kredyt uzyskały dopiero od 1876 roku i to w bardzo niedostatecznej wysokości w niektórych większych kasach oszczędności, w Ranku narodowym i kilku insty-tucyach na zyski nieobliczonych, musiały przeto towarzystwa zasilać się droższym kredytem u prywatnych kapitalistów; to też towarzystwa dążyły stale do zapewnienia sobie pewnego i obfitego źródła dogodnego kredytu, a te usiłowania zaznaczyły się nawet echem w rozprawach sejmowych. Prócz wkładek w kwocie 2,290.000 złr. miały towarzystwa w roku 1876 tylko 922.000 złr obcych kapitałów, co byto kwotą wcale niedostateczną. Aby dać obraz rozwoju stowarzyszeń, podajemy niektóre cyfry porównawcze — tak: w 1874 r. liczyło 85 towarzystw 13.496 członków z udziałami w okrągłej sumie 708.000 złr., podczas gdy w r. 1888 liczba towarzystw, które ogłosiły bilanse, wzrosła do 162, wykazując 97.070 członków i 4,095.000 złr. udziałów; wydanych pożyczek wykazują bilanse z r. 1874 sumę 1,838.000 złr., gdy w r. 1888 udzielone pożyczki doszły już do 15,792,000 złr.; z tych cyfr przekonać się można o ogromnem znaczeniu towarzystw w kraju, jak niemniej o wielkiej pożyteczności stowarzyszeń już w pierwszych latach ich istnienia.

Do rzędu instytucyj finansowych, które w rozwoju ekonomicznym kraju ważny wzięły udział, należą również kasy oszczędności. Najdawniejszą z nich jest Galicyjska Kasa oszczędności, założona w 1844 r. za inicyatywą Stanów galicyjskich, ze skromnym kapitałem złożonym z prywatnych datków. Dla ciekawości przytaczamy § I. statutu Galicyjskiej Kasy oszczędności, który w naiwnych słowach określa cel instytucyi: „oszczędnością zamiłowanie do pracy i uczciwego zarobku, oraz obyczajność i ład domowy popierać, gdy w Instytucie tym szczególnie mniej zamożnym klasom, rzemieślnikowi, robotnikowi fabrycznemu, włościaninowi, najemnikowi dziennemu, słudze, w ogóle każdej

16 -

pilnej i oszczędnej osobie, bez różnicy wieku, płci, stanu, religii i narodowości, daną jest sposobność odłożenia ze swego zarobku, lub oszczędności od czasu do czasu małego kapitału i pomnażania go przez oprocentowanie, by go w przyszłości módz użyć do polepszenia sobie bytu, wyposażenia, poratowania w chorobie i na starość lub wreszcie na jakikolwiek inny dobry cel.“ Galicyjska Kasa oszczędności rozwijała się powoli, wkładki z wykazanej w 1844 r. kwoty 1,092.000 złr. obniżyły się w r. 1865 do połowy, lecz następnie stan wkładek powiększał się już stale i w r. 1873 wynosił kwotę 3,291.000 złr. złożoną przez 22 897 stron interesowanych Zyski swoje obracała kasa w pierwszym rzędzie na powiększenie kapitału rezerwowego a następnie i na różne humanitarne cele, miała więc poniekąd cechę instytucyi filantropijnej. Wkładki lokowała Galicyjska Kasa oszczędności z początku przeważnie w pożyczkach na dobra tabularne, później zaś i na domy udzielała pożyczek, należała też do szczupłego grona instytucyj, które kredytem zasilały rozwój stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych.

Kasy oszczędności spełniać mają zadanie społeczne, popierając z jednej strony zapobiegliwą gospodarkę, udzielając z drugiej strony środków do wytwórczej pracy przez fruktyfikacyę nagromadzonych wkładek, zarówno więc ze stowarzyszeniami rozwinęły i kasy oszczędności pożyteczną działalność w społecznym organizmie kraju, były jednak nader tylko nieliczne. Do 1861 r. prócz Galicyjskiej kasy oszczędności, nie istniała w Galicyi żadna podobna instytucya, dopiero od tego roku we większych miastach powstają kasy oszczędności oparte na gwarancyi gminy; do 1879 r. powstało kas takich 15, dawały one pożyczki na domy i udzielały kredytu osobistego. Krakowską Kasę oszczędności założyło Towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń w r. 1866, a dopiero w r. 1873 przeszła ona pod zarząd gminy. Pierwszą powiatową kasę oszczędności z gwarancyą powiatu otworzono w 1876 r. w Wadowicach, po krótkim czasie rozwinęła się ta kasa i wzrosła tak dalece, że całemu powiatowi wielkie oddawała usługi przez uwalnianie z rąk lichwiarzy zubożałej części ludności Do 1883 r. powstało jeszcze pięć instytucyj tego typu, liczono więc do tego roku ogółem 22 kasy oszczędności w Galicyi.

Do bardzo znacznych instytucyj finansowych w kraju, zaliczyć należy zawiązanie w 1861 r. w Krakowie Towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń Towarzystwo to, chociaż założone do specyalnych bardzo doniosłych ekonomicznych celów, działało dodatnio także w innym kierunku i jak wykazano wzięło na siebie inicyatywę w zakładaniu towarzystw zaliczkowych, zasilało też powstające towarzystwa wydatnym i tanim kredytem. Nie na tern jednak ograniczyła się szersza działalność Towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń, bo po przejściu Krakowskiej Kasy oszczędności pod zarząd gminy, przystąpiło ono w 1874 r. do założenia dla swoich członków w ogóle, a w szczególności dla „rolników większych obszarów ziemi“ Towarzystwa wzajemnego kredytu, „aby im zapewnić tani kredyt osobisty.“ Oto są słowa, któremi Dyrekcya Towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń uzasadnia potrzebę Towarzystwa wzajemnego kredytu: „Wiadomo, że rolnik należy do tej warstwy społeczeństwa naszego, która największe ponosząc ciężary, niema dotąd legalnie przyznanego kredytu osobistego dla uzyskania kapitału obrotowego. Wszystkie banki i kasy oszczędności opierały kredyt na firmach handlowych“, a weksle przez nich podpisane „chętnie eskontowały, statuta zaś kas oszczędności wyraźnie przepisują, że przynajmniej jeden podpis na wekslu musi być w sądzie handlowym protokołowany, stąd to wynika, że rolnik posiadający często nawet znaczny majątek w ziemi, nie może znaleźć niewielkiej kwoty na opędzenie żniwa lub innych koniecznych wydatków w porze dla rolnika najtrudniejszej.“ Towarzystwo wzajemnego kredytu, pożyteczną swą działalność rozwija i prowadzi do dnia dzisiejszego.

Aby uzupełnić przedstawienie stosunków kredytowych dodać należy, że we Lwowie i Krakowie miał swoje filie Bank narodowy, bank ten udzielał pożyczek wekslowych, na lombard efektów, a także w znacznej mierze przyznawał pożyczki hipoteczne na dobra tabularne. Będąc powołanym do regu-lowania wysokości stopy procentowej, nie mógł Bank narodowy spełniać skutecznie tego zadania w Galicyi, a to z powodu zbyt szczupłego wymiaru kredytu. Od 1876 słyszeć się wprawdzie dawały w Sejmie energiczne głosy, dopominające się od rządu pomnożenia ilości filii bankowych w kraju, jak niemniej rozszerzenia i ułatwienia bankowego kredytu, lecz głosy te przez czas dłuższy nie zostały uwzględnione, to też stopa procentowa w kraju była wysoką. W końcu dodać należy, że do roku 1883 istniały w Galicyi prócz wzmiankowanych instytucyj jeszcze 2 na zysk obliczone banki akcyjne¹); wywarły one również pewien wpływ na stosunki ekonomiczne kraju.

Powyższe przedstawienie wykazało, że od 1865 r. powstawały w Galicyi corazto nowe instytucye finansowe, mające zaspokajać petrzebę kredytu, wywołaną przez zmianę warunków gospodarczych i społecznych. W zakładaniu instytucyj kredytowych nie widzimy ani łączności, ani też z góry obmyślanego jednolitego planu; były to po większej części luźne usiłowania, w celu wyzyskania potrzeby kredytu dla materyalnej korzyści. Wyjątek w tej mierze stanowią starania Wydziału krajowego około organizacyi kredytu włościańskiego przez zakładanie gminnych kas pożyczkowych, następnie świadoma celu działalność Towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń w popieraniu towarzystw zaliczkowych, a wreszcie utworzenie w 1874 r. Związku Stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych, były to jednak tylko częściowe próby organizacyi stosunków kredytowych.

Gdy zastanowimy się nad pytaniem, czy wskutek otworzenia się nowych źródeł kredytu w ekonomicznem położeniu kraju zaszły jakie zmiany, czy powstały nowe wartości, czy bogactwo kraju wzrosło, dochodzimy do przeświadczenia, że odpowiedzieć na to pytanie wypada wręcz przecząco, bo ekonomiczny stan kraju w tym czasie nie polepszył się wcale i owszem z roku na rok się pogarszał. Można stwierdzić, że produkcya krajowa w latach 1848 — 1873 wzrosła bardzo tylko nieznacznie, obszar gruntów pod kulturą prawie się nie powiększył, a sposób prowadzenia gospodarstwa tak u włościan, jak nawet u większej części właścicieli dóbr tabularnych był przestarzały i niewydatny. Przeważną część produkcyi krajowej stanowiły płody rolnicze, rolnicy też co do liczby przedstawiali około 80% całej ludności. Produkcya górnicza mało tylko była uprawianą, dopiero od 1874 r. produkcya nafty i wosku ziemnego szersze przybrała rozmiary. W owej epoce nie istniał w kraju przemysł

fabryczny, założono wprawdzie prawie równocześnie cztery cukrownie, lecz one zostały wkrótce zamknięte. Z zakładów przemysłowych najwięcej liczono młynów w kraju, były to jednak prawie wyłącznie małe młyny wodne, które służyły do zaspakajania lokalnej potrzeby. Liczba gorzelni z 1.198 w 1848 r. spadła w 1873 na 598 przy 4.792 obszarach dworskich, tartaków poruszanych siłą wody liczono 402, wreszcie browary znajdowały się w ilości z górą 200. Surowych produktów w kraju prawie nie przerabiano, wszelkie tedy towary sprowadzano z zagranicy. Istniał wprawdzie w kraju t. z. przemysł domowy, był on jednak uprawiany w sposób nieodpowiedni, piękne wyroby z gliny i drzewa, tkaniny i koszyki sporządzano tylko ręcznie w porze zimowej, pro-dukcya ta nie miała cechy stałości, ani zorganizowanych dróg zbytu, nie posiadała też wielkiej ekonomicznej doniosłości, dopiero po lwowskiej wystawie z 1879 r. zwrócono baczniejszą uwagę na tę gałąź przemysłu. O handlu w kraju dadzą wyobrażenie cyfry z 1883 r., które wykazują, że na ogólną liczbę 21.843 kupców i handlarzy w Galicyi, handlujących mięsem i wiktuałami było 1342, kramarzy środkami żywności 10²588, handlarzy płodami rolnymi, drzewem i węglem 2.936, a 1661 szynkarzy.

Wskutek powtarzających się od 1866 r. prawie rok rocznie klęsk elementarnych, nieurodzaju i pomoru bydła, właściciele dóbr znaleźli się w trudnem położeniu, lecz u włościan położenie materyalne było już wprost rozpaczliwem, wyzyskiwani przez lichwiarzy, gnieceni ciężarami publicznymi, w końcu wskutek nieurodzaju pozbawieni nawet żywności, popadli oni we wielką nędzę z której własnymi środkami wydobyć się nie byli w stanie. Aby zaradzić opłakanym tym stosunkom, uciekano się kilkakrotnie do pomocy państwowej, rząd i kraj udzielali tej pomocy we formie t. z. głodowych pożyczek procentowych, bezprocentowych a nawet bezzwrotnych, lecz ten środek chwilowy tylko odnosił skutek, był przytem niemoralny, bo zachęcał niejako do próżniactwa, w oczekiwaniu ratunku od społeczeństwa. Upadek materyalny kraju doszedł do szczytu, gdy w 1873 r. wybuchła cholera, która się gwałtownie rozszerzać poczęła, a w końcu gdy pamiętny roku tego nagły spadek wartości papierów spekulacyjnych, pozbawił całego mienia wiele zamożnych nawet rodzin.

W tym czasie ubóstwo ogarnęło wszystkie warstwy ludności i groziło krajowi ogólną klęską, poczęto tedy zastanawiać się poważnie nad sposobem zaradzenia złemu² badano powody upadku ekonomicznego i radzono nad środkami przywrócenia ogólnego dobrobytu. Epoka ankiet, sprawozdań i dyskusyj sejmowych nad piekącą tą kwestyą trwała dosyć długo, bo do roku 1881. Sejm uchwala różne wnioski o społecznem znaczeniu, dążono do umoralnienia ludu przez oświatę i powstrzymanie od pijaństwa, uchwalono ustawy zmierzające do podwyższenia produkcyi, do popierania przemysłu, do usunięcia lichwy przez zapewnienie szerokim warstwom taniego i dogodnego kredytu^ środkiem zaś do osiągnięcia tego celu miała być uchwała Sejmu, orzekająca założenie Banku krajowego.

Inicyatorem tej społecznej i ekonomicznej akcyi był poseł Bartoszewski,3²) który dnia 14. stycznia 1874 na posiedzeniu sejmowęm, postawił

poparty podpisami 38 posłów³) wniosek opiewający jak następuje: „Wysoki Sejm poleci Wydziałowi krajowemu, aby przyczyny gwałtownie postępującego zuborzenia ludności rzemieślniczej i rolniczej w kraju naszym, w drodze właściwej, zapomocą swego biura statystycznego, za pośrednictwem władz rządowych i autonomicznych,, oraz w innych właściwych drogach zbadał i odpowiednie wnioski Wysokiemu Sejmowi na najbliższej sesyi przedłożył.“ (Stenogr. z spraw. Sejmowe z 1873 — 1874 str: 460). Wniosek ten został przez Sejm uchwalony. P. Bartoszewski wymienił wprawdzie w swym wniosku tylko ludność rzemieślniczą i rolniczą, lecz wniosek ten nabrał wkrótce ogólnego znaczenia, gdyż badania Wydziału krajowego objęły już wszystkie warstwy ludności i odnosiły się do wszystkich gałęzi produkcyi, zbytu i konsumcyi. Wniosek p. Bartoszewskiego spowodował cały szereg sprawozdań, badań i ankiet, z których po latach kilku wyłoniła się myśl utworzenia Banku krajowego Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem.

Aby wypełnić polecenie Sejmu, musiał Wydział krajowy ująć treść uchwały powziętej na podstawie wniosku p. Bartoszewskiego w pewne ramy i obmyśleć plan działania. Sposób w jaki zamierza wyjaśnić powody zubożenia ludności, wyłuszcza Wydział krajowy w sprawozdaniu przedłożonem Sejmowi w jesieni 1874 r. Jest to sprawa nader ważna, lecz zarazem trudna i wymagająca wiele czasu, Wydział krajowy ma zamiar postępować za pomocą ankiet ustnych i pisemnych, na podstawie szeregu pytań przedłożonych Wydziałom rad powiatowych, Oddziałom towarzystw rolniczych, burmistrzom, duchowieństwu i osobom prywatnym. Z powodu krótkości sesyi i nawału czynności pytania jeszcze nie zostały ułożone, że jednak od trafności ułożenie tych pytań zależy pomyślny wynik, do tej czynności zwoła Wydział krajowy ankietę, złożoną z ludzi znających stosunki w różnych okolicach kraju. Projekt tych sformułowanych pytań jeszcze w czasie kadencyi z 1874 r. miat być posłom rozdany i rozesłany po kraju, cały zaś materyał w ciągu roku 1875 zebrany. (Al. do posiedź. Sejmu z 1874 r. X. str. 24). Zamiary te niezupełnie się jednak spełniły, bo Wydział krajowy w sprawozdaniu śwojem z 1875 r. podaje Sejmowi do wiadomości, że krajowe biuro statystyczne, ułożyło już wprawdzie kwestyonaryusz do ankiety w sprawie zubożenia ludności, zestawiono też materyały służące do ocenienia stosunków ludności wiejskiej i małomiejskiej, lecz zwołanie ankiety dla obrad nad tą sprawą, zapowiada Wydział krajowy dopiero po zamknięciu sesyi (Al. II. str. 8. z 1875 r.)

To oświadczenie Wydziału krajowego nie zadowoliło Izby poselskiej, gdyż na posiedzeniu Sejmu dnia 22. maja 1875 r. interpelował p. Antoniewicz zapytując dlaczego poruczone Wydziałowi badanie pewnych niedostateczności w stosunkach krajowych tak wolno postępuje, p. Antoniewicz wskazuje na lichwę i pijaństwo jako na powody zubożenia ludności wiejskiej (St. spr. sejm. z 1875 r. str. 606). Imieniem Wydziału krajowego odpowiedział na tę inter-pelacyę p. Skwarczyński prostując twierdzenie p. Antoniewicza, jakoby wniosek p. Bartoszewskiego odnosił się tylko do pewnych „niedostateczności⁴⁴, i wywodząc, że uchwała Sejmu poleciła Wydziałowi dochodzić przyczyn zubożenia ludności wiejskiej i małomiejskiej, a w dalszem swem przemówieniu przedstawia p. Skwarczyński cały tok czynności Wydziału krajowego w tym kierunku.

Przedewszystkiem śledzi Wydział, w jakiej formie i w jakim względzie objawia się to zubożenie. Jest to pracą trudną i niejednolitą, bo powody ma-teryalnego upadku ludności pozostają w ścisłym związku z ogółem niedoma-gań społecznych, a więc ze stanem sanitarnym, z oświatą, ze środkami komu-nikacyi, z prawodawstwem, kredytem i t. d. Krajowe biuro statystyczne zestawia wykazy przeprowadzonych licytacyj, zbiera daty o ilości szynków w kraju, o udziale kraju w budżecie państwa i o podatkach państwowych, jako-też autonomicznych. Wydział krajowy w duchu rezolucyi Sejmu, wzywającej rząd do ograniczenia stopy procentowej, w swoim zakresie przeciwdziała lichwie przez zakładanie kas zaliczkowych i gminnych kas pożyczkowych, jakoteż przez udzielanie kasom tym kredytu. Wydział przeprowadza studya nad ustawą o wolności obrotu własności ziemskiej, działa też bezpośrednio w kierunku podniesienia dobrobytu, wypracowując ustawę rolniczą i o chowie bydła. W końcu podnosi p. Skwarczyński, że Wydział krajowy dwukrotnie przedstawiał Sejmowi wniosek na wykupno prawa propinacyi i uregulowanie szynków, wnioski te jednak nie uzyskały poparcia. (Sten. spraw. Sejmu z 1875 r. str. 613). Na tern zakończyła się w 1875 r. dyskusya sejmowa o zubożeniu ludności.

Sprawozdanie Wydziału krajowego przedłożone Sejmowi w 1876 r. zawiera także ustęp odnoszący się do uchwały na wniosek p. Bartoszewskiego powziętej, a w tym ustępie oświadcza Wydział, że zastanawianie się nad powodem zubożenia ludności wchodzi stale w program prac jego. Wydział stara się o zakładanie nowych kas zaliczkowych, czuwa nad istniejącemi, dozoruje mienia gmin i gminnych zakładów, zwraca przytem baczną uwagę na kulturę kraju. Z prac biura statystycznego w toku będących, wylicza Wydział zestawienie wiadomości odnoszących się do przemysłu domowego, prace o położeniu ludności wobec nieurodzaju i braku paszy, tudzież zbieranie dat o targach i jarmarkach. (Al. III. str. 47. z 1876 r.).

Po ogólnym nieurodzaju, głód nawiedzał niektóre okolice kraju w początkach 1876 r. Sejm pragnąc klęskę tę złagodzić, wybrał specyalną komisyę głodową. Komisy a ta postawiła 3 wnioski: pierwszy, aby zaciągnąć pożyczkę krajową w wysokości 300.000 złr. na wypadek, gdyby przyznane przez Radę państwa kwoty nie wystarczyły do usunięcia klęski, drugi wniosek odnosił się do ulg podatkowych dla ludności. Nie poprzestała jednak Komisya na tej doraźnej pomocy, uważając za swój obowiązek wniknąć głębiej w powody złego, aby częstym nieurodzajom, jakoteż za tern idącym głodom o ile możności prewencyjnie przeciwdziałać. Dążność ta przebija się z obszernego sprawozdania Komisyi (Al. XLII. z 1876 r.) i krystalizuje się w trzecim jej wniosku, przedstawionym Sejmowi dnia 27. marca 1876 przez sprawozdawcę Komisyi p. Abrahamowicza. Wniosek ten przez Sejm przyjęty opiewa: „Poleca się Wydziałowi krajowemu, aby dla zbadania przyczyn zubożenia powszechnego kraju i zwiększającego się upadku gospodarstw wiejskich, tudzież obmy-

- 21

ślenia środków podźwignięcia kraju ż tego smutnego stanu, zwołał ankietę i wynik jej czynności przedłożył pr zyszłemu Sejmowi“. (Sten. spraw. Sejm. z 1876 str. 204. 220. 230.).

Jako dyrektywę dla ankiety, na wniosek posła Zyblikiewicza Sejm uchwalił dodatkowo polecić Wydziałowi krajowemu, aby popierał zakładanie i rozwój powiatowych kas zaliczkowych przez udzielanie pożyczek i zasiłków. Minimum pożyczek przyznawać się mających powiatom na założenie kas zali-czkowych określono na 5000 złr., a gdyby fundusze na ten cel przeznaczone były niedostatecznymi poseł Zyblikiewicz we wniosku swym poleca Wydziałowi krajowemu, aby wpłynął na Towarzystwo kredytowe ziemskie, na Towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń, tudzież na Gal. Kasę oszczędności, aby te instytucye ze swej strony przyszły z pomocą Radom powiatowym (St. spraw. Sejm. z 1876 r. st. 220, 230). Uzasadniając swój wniosek poseł Zyblikiewicz zaznacza, że nierad byłby temu, gdyby Sejm albo Wydział krajowy funkcyo-nował jako bankier.

Wydział krajowy załatwiając polecenie Sejmu, wydane na wniosek Komisyi głodowej w 1876 r., zastosował się też równocześnie do poprzedniej uchwały Sejmu, powziętej na wniosek posła Bartoszewskiego, gdyż oba te wnioski były co do treści bardzo do siebie zbliżone, różniły się zaś tylko pod tym względem, że wniosek Komisyi był szerszym, a przytem był bardziej ściśle i szczegółowo sformułowanym.

Niemal równolegle z tą akcyą jeszcze w 1875 r. zwołał był Wydział krajowy ankietę dla kredytu rolniczego, zapraszając do jej składu pp. Piotra Grossa, Dr. Ferdynanda Krattera, Józefa Pajączkowskiego, Dra Tadeusza Piłata, Dra Tadeusza Skałkowskiego, Dra Alfreda Zgórskiego i Dra Józefa Wereszczyń-skiego, członka Wydziału krajowego jako przewodniczącego. Prace jednak tej ankiety wskutek wielu przeszkód znacznie się opóźniły, tak, że cały elaborat wykończono i oddano Wydziałowi dopiero w czerwcu 1877 r.

Sprawozdanie ankiety nawiązuje swe czynności do odbytego w 1873 r. we Wiedniu kongresu rolniczego, który się zajął także i kwestyą kredytu i w memoryale swoim do Ministra rolnictwa podaje dwa sposoby ułatwienia kredytu dla gospodarstw rolnych. 1) Zakładanie krajowych instytutów kredytowych ziemskich, pod zarządem Wydziałów krajowych i gwarancyą krajów, instytucye te, wydając listy zastawne oprocentowane i amortyzowane w brzęczącej monecie, mogłyby ściągnąć z zagranicy tanie kapitały. 2) Zakładanie stowarzyszeń kredytowych (zaliczkowych) na zasadzie przyjętej w krajach nadreńskich u stowarzyszeń Raiffeisena dla mniejszych gospodarstw wiejskich.

Uwzględniając ten memoryał, Minister rolnictwa uznał potrzebę zbadania stosunków kredytu rolniczego oraz działalności instytucyj kredytowych ziemskich i stowarzyszeń kredytowych (zaliczkowych) w każdym z krajów koronnych, polecił tedy Namiestnikowi Galicyi, aby w porozumieniu z Wydziałem krajowym zdał mu sprawę o kredycie rolniczym, a w szczególności o wpływie galicyjskiego Towarzystwa kredytowego ziemskiego na ten kredyt. Na wezwanie Namiestnictwa zwołał Wydział krajowy ankietę, przekazując jej do zbadania, o ile źródła kredytu hipotecznego są przystępne dla własności ziemskiej, czy jest pożądanem utworzenie nowego zakładu hipotecznego i w jaki sposób należałoby urządzić taki zakład a mianowicie, czy galicyjskie

Towarzystwo kredytowe ziemskie nie mogłoby zaspakajać w zupełności wszelkich potrzeb kredytu ziemskiego. Dalsze przedłożone ankiecie pytania, odnosiły się do kwestyi, czy projektowane przez kongres stowarzyszenia kredytowe zdołają w istocie przyczynić się do przysporzenia tanich kapitałów dla produkcyi rolniczej, jaką należałoby dać im organizacyę i wreszcie czy, lub w jakim stopniu miałby się kraj przyczyniać do utworzenia odpowiedniej liczby tych instytucyj i do ułatwienia im działalności.

Wobec tych zagadnień, podzieliła się komisya ankietowa na dwa sub-komitety, aby traktować sprawy kredytu większej własności, oddzielnie od spraw kredytowych mniejszych właścicieli ziemi. Oba te subkomitety miały swoje prace przedłożyć pełnej komisyi ankietowej. Rozpaczliwe stosunki kredytowe mniejszej własności ziemskiej w 1876 r. spodowały Ministra rolnictwa do wysłania do Galicyi profesora Dra Marcheta z poleceniem, by się porozumiał z osobami znającemi stosunki miejscowe, w celu obmyślenia środków zaradzenia złemu. Członkowie ankiety brali udział w obradach z Drem Mar-chetem a w rezultacie komisya ankietowa przyjęła trzy referaty wraz z zawartymi w nich wnioskami i następnie referaty te przedłożyła Wydziałowi krajowemu (Al. 8. B. z 1877 r.)

Pierwszy referat dra Krattera przedstawia obszernie i szczegółowo historyę kredytu hipotecznego dla większej własności ziemskiej i dochodzi do następujących konkluzyi: I. Założenie krajowego Banku hipotecznego dla wielkiej posiadłości ziemskiej pod gwarancyą kraju nie jest potrzebnem. II. Wydawanie listów zastawnych, opiewających na srebro lub złoto byłoby nie od-powiedniem. III. Galicyjskie towarzystwo kredytowe ziemskie jest najzupełniej w stanie zadośćuczynić potrzebom kredytu właścicieli większych posiadłości tabularnych naszej prowincyi. IV. Do osiągnięcia tego celu potrzebną jest niezbędnie odpowiednia reforma statutów i instrukcyi tego zakładu (zamierzone reformy są wyszczególnione). Aby zaspokoić potrzeby osobistego kredytu większych właścicieli ziemskich, w referacie swym proponuje dr. Kratter udzielanie tym właścicielom pożyczek przez Bank narodowy, za pośrednictwem nieokreślonego bliżej Banku krajowego (Al. 8. B. sub. al. I. z 1877 r.).

Drugi referat przyjęty przez komisyę ankietową, został wypracowany przez Dra Skałkowskiego, referat ten traktuje o sposobie ułatwiania kredytu dla mniejszej własności ziemskiej i wyjaśnia pytania, czy źródła kredytu hipotecznego są dla tej własności przystępne, oraz czy utworzenie nowego zakładu hipotecznego byłoby pożądanem, czy i o ile spółki kredytowe (towarzystwa zaliczkowe) są zdolne do zaspakajania potrzeb kredytu rolniczego mniejszei własności, a w końcu, w jaki sposób kraj miałby się przyczynić do ich rozwoju, dr. Skałkowski, w gruntownie opracowanym, długim referacie przechodzi szczegółowo historyę rozwoju kredytu włościańskiego w Galicyi, przyczem rozróżnia kredyt osobisty drobny, przy którym na osobę pożyczającego głównie zważać trzeba, od pożyczek wyższych ponad 500 złr. wymagających dłuższego okresu umorzenia. Na podstawie swych wywodów twierdzi dr. Skałkowski, że tak pod względem wysokości stopy procentowej, jak sposobu udzielania i spłaty pożyczek, stowarzyszenia są najodpowiedniejszem źródłem drobnego kredytu rolniczego, stąd też założenie centralnej instytucyi finansowej dla udzielania kredytu stowarzyszeniom, uważa referent za pożądane. Ponadto jeszcze u włościan posiadających rozleglejsze gospodarstwa, zachodzi nieraz potrzeba zaciągania pożyczek wyższych na długoletnią spłatę. Potrzebę tę odczuwają również i właściciele domów w małych miastach, a nawet i właściciele dóbr w celach komasacyjnych, lecz istniejące Banki i Zakłady hipoteczne są niedostateczne i niedogodne. .

7 O/MU?) '

Okazuje się tedy konieczność utworzenia zakładu hipotecznego, któryby udzielał pożyczek anuitetowyeh począwszy od 500 złr. na grunta rustykalne i domy w miasteczkach na prowincyi. Wykazując, że akcyjny zakład tego rodzaju, jako na zysk obmyślany byłby za drogim, forma zaś towarzystwa opartego na wzajemności nie byłaby również właściwą, dochodzi Dr. Skałko wsk i do wniosku, że najodpowiedniejszą instytucyą do udzielania tego rodzaju pożyczek byłby Zakład hipoteczny utworzony przez jreprezentacyę kraju i oparty na krajowej gwarancyi, na wzór Banku hipotecznego król. czeskiego z odpowiedniemi zmianami. Taki krajowy zakład służyłby tylko dla majętności nie będących przedmiotem tabuli krajowej, bo Towarzystwo kredytowe ziemskie, zaspakaja potrzeby większej własności, listy zastawne zakładu, jako przez kraj poręczone, miałyby kurs dosyć wysoki mimo niskiego oprocentowania, więc i pożyczki byłyby tanie. Bank hipoteczny, utworzony przez reprezentacyę kraju, zostawałby pod zarządem i kontrolą Sejmu a względnie Wydziału krajowego. Dyrekcyę mianowałby Sejm na wniosek Wydziału krajowego. Kontrolę nieustanną wykonywałby Wydział krajowy i delegowałby jednego z członków swoich do podpisywania listów zastawnych z klauzulą stwierdzającą, że list wydany został na podstawie prawnie nabytej hipoteki. Naczelny nadzór przysłużałby Sejmowi, któremuby Wydział krajowy przed kładał sprawozdania z corocznej działalności zakładu. Na kapitał obrotowy banku wypadałoby przeznaczyć z funduszu krajowego pewną sumę tytułem pożyczki na lat kilka za spłatą częściową w miarę tworzącego się funduszu rezerwowego, oprócz tego mógłby Wydział krajowy lokować w kasie zakładu zbędną chwilowo gotówkę na rachunek bieżący. Bank eskontowałby własne wylosowane listy zastawne i udzielałby zaliczek na te listy, trudniłby się za-kupnem własnych listów zastawnych i przyjmowałby lokacye publiczne na rachunek bieżący. Dalej udzielałby Bank krajowy kredytu towarzystwom zaliczkowym, bądź to na weksle, bądź też w rachunku bieżącym, spełniając w ten sposób funkcye centralnego zakładu finansowego dla stowarzyszeń. Pożyczki hipoteczne w listach zastawnych począwszy od 5Q0 złr. przyznawałby bank na zapisane w księgach gruntowych realności rustykalne i miejskie^ w miastach ponad 5000 mieszkańców jia domy czynszowe z pupilarnem bezpieczeństwem, kraj poręczałby za zobowiązania zakładu. Referat o kredycie dla mniejszej własności ziemskiej kończy się wyrażeniem przekonania, że przez uchwalenie takiego krajowego zakładu, reprezentacya kraju przyczyni się najskuteczniej do podniesienia ogólnego dobrobytu. (Al. 8. B. subal. II. z 1877 r.).

Referat Dra Skałkowskiego szczególny przedstawia dla nas interes, bo w nim po raz pierwszy poruszono myśl założenia banku krajowego w Galicy i, myśl ta, przyjęta przez Komisyę ankietową i przedłożona Sejmowi wraz ze sprawozdaniem Wydziału krajowego, przybrała urzędową niejako cechę i bez echa nie przebrzmiała.

— 24 -

W trzecim referacie Komisyi ankietowej, przedstawia dr Piłat wyczerpująco historyę. gminnych kas pożyczkowych, jako dalszego źródła kredytu włościańskiego. Podnosząc wielkie wadliwości gminnych kas pożyczkowych, proponuje dr. Piłat różne zarządzenia, mające na celu zabezpieczenie normalnego funkcyonowania tych instytucyj, oraz zabezpieczenia kapitałów gminnych od zmarnowania (Al. 8. B. subaL III. z 1877 r

Niezależnie od ankiety dla kredytu rolniczego, w styczniu 1877 r. zwołał Wydział krajowy drugą ankietę i przekazał jej do rozpatrzenia odpowiedzi, które otrzymał na rozesłane po kraju pytania, odnoszące się do Stosunków większej własności, włościan, ludności przemysłowej i handlowej w myśl wniosku komisyi głodowej. Ponadto ankieta miała za zadanie zbadać dodatkowy wniosek posła Zyblikiewicza.

Na* członków Komisyi ankietowej zaprosił Wydział pp. dra Leona Bilińskiego (rektora uniwersytetu)* Piotra Grossa, Ottona Hausnera, Maryana Hoppena, Zdzisława Marchwickiego, Józefa Pajączkowskiego, dra Tadeusza Piłata i dra Tadeusza Skałkowskiego, przewodnictwo powierzone zostało członkowi Wydziału krajowego dr. Józefowi Wereszczyńskiemu.

Powodów zubożenia ludności nie mogła wyjaśnić Komisya ankietowa, a to z tej przyczyny, że nadeszła tylko niedostateczna ilość odpowiedzi na rozesłane pytania, gdy badanie tych długich i różnorodnych odpowiedzi wiele wymagało czasu. Czynność tę miało wykonać biuro statystyczne, Komisya zaś ankietowa zastrzegła się, że dopiero później przedłoży Wydziałowi krajowemu opinię swoją w tej mierze. Nad wnioskiem posła Zyblikie-wicza zastanawiała się ankieta dokładnie i wyraziła przekonanie, że dla rozwoju stowarzyszeń zaliczkowych byłoby w wysokim stopniu pożądanem, aby kraj ze swych fundmszów przyszedł im z pomocą, lecz pomoc ta powinna być udzieloną za pośrednictwem instytucyi centralnej, a nie w proponowanej przez p. Zyblikiewicza formie pożyczek rozdzielanych przez kraj powiatom. Członkowie wybranego przez ankietę subkomitetu uczestniczyli we walnem zgromadzeniu Związku stowarzyszeń, lecz w tej mierze nie doszło do porozumienia ze stowarzyszeniami.

Komisya ankietowa, przyjęła wypracowany przez dra Bilińskiego projekt podkomitetu, który wskazuje spółkę akcyjną jako najstosowniejszą formę centralnego zakładu dla stowarzyszeń, lecz wobec trudności udzielania taniego kredytu przez spółkę akcyjną, komisya ankietowa podniosła z uznaniem projekt dra Skałkowskiego, przyjęty przez ankietę dla kredytu rolniczego i projekt ten w pierwszym rzędzie poleca, obok proponowanej przez dra Bilińskiego formy spółki akcyjnej. W motywach swoich zaznacza Komisya ankietowa, że krajowy zakład hipoteczny* mógłby z wielką korzyścią funkcyonować, jako zakład centralny dla stowarzyszeń zaliczkowych i tanio pośredniczyć w udzielaniu im kredytu z funduszów krajowych, bo zysk z interesu hipotecznego mógłby w części wpływać na obniżenie stopy procentowej. Ze względu jednak na okoliczność, że powstanie instytucyi dla stowarzyszeń, czy to we formie spółki akcyjnej, czy też krajowego zakładu hipotecznego, dłuższego wymagać będzie czasu, Komisya ankietowa przyjęła projekt dra Piłata, aby na razie aż do powstania takiej instytucyi, kraj udzielał stowarzyszeniom zaliczkowym pożyczek na podstawie opinii komitetu cenzorów (Al. 8. A. 1877 r.).

Z przedstawionego powyżej wątku prac Sejmu i Wydziału krajowego jasno wypływa, że pierwsza myśl założenia Banku krajowego była wynikiem usiłowań, aby zubożałą ludność włościańską i małomiejską z ekonomicznego dźwignąć upadku; to byJo bezsprzecznie głównym celem projektowanego Banku. Do tego celu miał Bank krajowy dążyć w dwóch kierunkach, najpierw przez udzielanie pożyczek hipotecznych na grunta rustykalne i posiadłości miejskie a następnie jako centralny zakład dla stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych przez pośredniczenie pomiędzy krajem a stowarzyszeniami, przy rozdziale pożyczek. Takie pojęcie organizacyi Banku krajowego było bardzo' trafne, bo odpowiadało ówczesnym warunkom i potrzebom kraju, obejmując jako zakres działania pomoc dla ludności małomiejskiej, posiadającej nieruchomości i dla całej wiejskiej ludności rolniczej, prócz właścicieli tabularnych. Orga-nizacya taka za pośrednictwem towarzystw zaliczkowych, mogła zbawiennie działać na handel i przemysł na prowincyi. Ze zmianą i rozwojem stosunków ekonomicznych, musiało też i pojęcie Banku krajowego uledz zmianie, przekształcić się musiał i rozszerzyć jego późniejszy zakres działania, niemniej jednak zaznaczyć należy, że słowa uznania wypowiedziane przez ankietę kredytową dla projektu dra Skałkowskiego zupełnie były uzasadnione.

Przedłożone Sejmowi dnia 9. sierpnia 1877 r. oba elaboraty ankiety kredytowej i ankiety rolniczej wraz ze sprawozdaniem Wydziału krajowego na wniosek p. dra Wereszczyńskiego odesłano do komisyi administracyjnej, lecz wnioski tej komisyi nie przyszły już pod obrady Sejmu (St. Spraw. Sejm. z 1877 r. st. (JO).

Rok 1878 wielkie dla historyi Banku krajowego przedstawia znaczenie, sprawa założenia Krajowego Banku stała się więcej aktualną i poczęła ogólny budzić interes, zajmowano się nią żywiej w prasie i stanowiła przedmiot obrad sejmowych, jakkolwiek jeszcze realnych nie przybrała kształtów.

Z bardzo ciekawym, szczegółowo opracowanym i umotywowanym projektem Banku krajowego wystąpił pierwszy poseł August Gorayski w artykule zatytułowanym , Do reformy stosunków wiejskich“, umieszczonym w lipcowym zeszycie „Przeglądu Polskiego“ z 1878 r. Przytaczamy słowa, któremi p Gorayski określa cel swego wystąpienia: „Więcej niż ciężary publiczne, gniotą nas drobne i rozbite stosunki kredytowe, lichwiarskie i wyzyskujące procenta, którym gospodarstwo wiejskie nigdy, choćby ono o wiele więcej niż u nas posiadało sił produkcyjnych podołać nie może. Upatrując to największe w tej chwili gospodarstwu wiejskiemu grożące niebezpieczeństwo, gdy długi obarczające ziemię wzrastają w najgroźniejszy sposób, przedsięwziąłem pracę, mającą na celu wynalezienie środków uregulowania u nas stosunków kredytowych i obniżenia stopy procentowej ⁴. Poseł Gorayski proponuje założenie ogólnego Krajowego Zakładu kredytowego, opartego na wzajemności, a przez kraj poręczonego. Siedzibą Zakładu wedle propozycyi jest Lwów z filią stałą w Krakowie, a w miarę potrzeby z filiami w innych miastach kraju. Za zobowiązania Zakładu odpowiadają członkowie swymi udziałami do podwójnej wysokości, gdyby się to okazało niedostatecznem, poręcza kraj. Celem Zakładu jest dostarczenie pieniędzy na umiarkowany procent, a mianowicie: 1. na hipoteki, 2. na zastawy : a) papierów wartościowych i monet, b) nieruchomości jak : posiadłości gruntowych, domów, fabryk, c) ruchomości, jak: zboże, inwentarze

26 —

i t. d. 3. na kredyt melioracyjny, czy to na podstawie ustawy z I860 r. czy przez zabezpieczenie hipoteczne lub zastawnicze do % wartości. 4. na kredyt osobisty. Fundusze Zakładu składają się: 1. z u działów członków, 2. z pożyczki 1 miliona złr. przez kraj udzielonej na lat 30, 3. z bieżących funduszów krajowych, umieszczanych na książeczki wkładkowe lub rachunek bieżący, 4. z funduszów propinacyjnych, w miarę uiszczonych opłat i taks wpływać mających, 5. z wkładek na książeczki i rachunki bieżące, 6. z pożyczek zaciąganych w innych instytucyach, 7. z funduszu rezerwowego. Jednego dyrektora mianuje Wydział krajowy na 6 lat, dwóch zaś dyrektorów na tenże okres czasu wybiera ogólne zgromadzenie członków. Rada nadzorcza składa się z 24 członków, wybieranych przez ogólne zgromadzenie. Delegat Wydziału krajowego bierze udział w posiedzeniach Rady nadzorczej i ogólnego zgromadzenia z głosem doradczym, może jednak zawiesić uchwałę, któraby się sprzeciwiała duchowi statutu. Procenta pobierane przez Zakład tylko o 1% przewyższać mogą stopę procentową Banku narodowego. Różnica między wypłacanymi, a pobieranymi odsetkami nie może być wyższa jak 1 °/₀. Wysokość dywidendy wypłacanej od udziałów, nie może przenosić wysokości pobieranych odsetek. Każdy zaciągający pożyczkę musi być członkiem Zakładu, udział równa się 10 °/0 pożyczki i wynosi najmniej 50 złr., a najwięcej 10.000 złr. Dopiero udział 500 złr. daje głos na zgromadzeniu, lecz jedna osoba nie może mieć więcej jak 5 głosów. Gdyby w początkach dochody nie wystarczały na pokrycie kosztów administracyi, w pierwszych trzech latach zostanie ten niedobór wciągnięty do budżetu krajowego.

Przedkładając swój projekt do publicznej oceny, tak o nim pisze sam poseł Gorayski: „Plan mój nie uważam za ostatnie słowo, lecz może przynajmniej za pierwsze, nie w dziedzinie ogólnikowych żądań i zachcianek, lecz na polu praktycznych usiłowań w stanowczo oznaczonym kierunku i celu“. Cały artykuł kończy się słowami : „Sejm ma wielkie zadanie, które na tej lub owej drodze spełnić powinien i spełni mam w Bogu nadzieję“. Wywody i wnioski posła Gorayskiego doznały życzliwej oceny prasy, tylko Czas krakowski z ostrą wystąpił krytyką ; podobnie też organ Związku stowarzyszeń rzeczowe przeciw projektowi przedstawił zarzuty,⁴⁵) stwierdzić przeto należy, że artykuł posła Gorayskiego wielkie wywołał zainteresowanie i ogólną zwrócił uwagę.

Niezałatwione w 1877 r. przez Sejm wnioski komisyi administracyjnej, aby użyć rozporządzalne fundusze pożyczki z 1873 r. na udzielanie pożyczek towarzystwom zaliczkowym, podjął częściowo i rozszerzył Wydział krajowy w przełożonem Sejmowi w 1878 r. sprawozdaniu o niesieniu pomocy ludności,

27 -

wyzyskiwanej przez lichwę i podźwignięciu jej z ekonomicznego upadku. Sprawozdanie wykazuje, że ludność ekonomicznie zupełińe jest wyczerpaną, przyczem okazują się objawy fizycznego upadku. Ludność Galicy i przedstawia największą w całej Monarchii ilość, niezdatnych do. służby wojskowej, statystyka wykazuje również niekorzystne cyfry zawartych małżeństw i urodzin, wzrastają natomiast cyfry chorób, śmiertelności i zbrodni. Ustawy przeciw pijaństwu i przeciw lichwie częściowo zaradziły złemu, lecz ustawa o lichwie inny wywołała skutek, a mianowicie, że znaczną ilość kapitałów prywatnych wycofano z obiegu, kapitały te zastąpić przeto należy. Wydział krajowy uznaje przyjętą przez Komisyę administracyjną zasadę pomocy własnej i wyraża zapatrywanie, że dążyć należy do podniesienia ogólnej produkcyi, do rozpowszechnienia oszczędności, trzeba stworzyć źródła taniego i dogodnego kredytu. Przy panujących smutnych stosunkach ludność niezbędnie potrzebuje pomocy, z tego to powodu Wydział kraj. powziął myśl zorganizowania taniego kredytu, nie proponuje jednak utworzenia osobnej instytucyi finansowej, tylko ogranicza się na pośredniczeniu. Wydział stawia wniosek na zaciągnięcie krajowej pożyczki w sumie 5 milionów złr. wyłącznie na udzielanie pożyczek powiatom pod ich gwarancyą. Powiaty mają jedynie i wyłącznie użyć tych funduszów do zasilania towarzystw zaliczkowych w powiecie przez lokowanie kapitałów, jak niemniej do udzielania pożyczek powiatowym Kasom pożyczkowym. Towarzystwa zaliczkowe, które z funduszów tych chcą korzystać, mają oznaczyć maximum pobieranych przez siebie procentów i ubocznych opłat a powiatowe Kasy pożyczkowe powinny mieć statuta zatwierdzone przez Namiestnictwo, przysługiwać im przytem będzie prawo politycznej egzekucyi. (Al. 7. z 1878 r.)

Równocześnie proponował Wydział krajowy zaciągnięcie drugiej 5cio milionowej pożyczki w celu podniesienia produkcyi, przez udzielanie pożyczek spółkom wodnym, tudzież poszczególnym właścicielom gruntów, na uregulowanie biegu wody niespławnej, wykonanie robót chroniących od wylewów, osuszanie przez rowy lub dreny i nawodnianie gruntów. (Al. 8. z 1878 r.).

Dnia 12. września 1878 r. przedstawił Sejmowi dr. Wereszczyński sprawozdanie Wydziału z wnioskiem na odesłanie do Komisyi budżetowej, lecz na wniosek p. Reya odesłano to sprawozdanie do osobnej Komisyi pożyczkowej, złożonej z 9 członków (St. Spr. Sej. z 1878 r. str< 8. 23). Przy tej sposobności w krótkiem przemówieniu żądał p. Krukowieęki, aby Komisya zbadała sprawę wszechstronnie i wskazał na broszurę p. Gorayskiego, zawierającą projekt krajowej instytucyi finansowej.

Referent komisyi pożyczkowej p. Henryk Wodzicki przedstawił sprawozdanie tej komisyi na posiedzeniu Sejmu z 8 października 1878 r. (St. Spr. Sejm. z 1878 r. str. 351).

Komisya pożyczkowa zmieniła zupełnie wniosek Wydziału krajowego, bo nietylko projektowaną 5 milionową pożyczkę zredukowała do pół miliona, lecz zmieniła także sposób rozdziału pomocy dla stowarzyszeń a nawet od mienne wprost przyjęła zasady. Komisya uznała za przedmiot swych obrad „ulepszenie stosunków drobnego kredytu“ i główną wagę skierowała na drobnych przemysłowców i rzemieślników, podczas gdy Wydział krajowy dążył szczególnie do uwolnienia włościan z rąk lichwiarzy.

Na wstępie sprawozdania swego stwierdza Komisya na podstawie faktów, ankiet, sprawozdań Wydziału krajowego, uchwał sejmowych itd., że stosunki

kredytowe w kraju są złe i groźne, kraj musi dążyć do poprawy tych stosunków, przyczem jednak przyjąć należy zasadę pomocy własnej. Kraj posiada materyalne i moralne środki do podźwignięcia się i do prowadzenia lokalnych instytucyj finansowych, potrzebną jest tylko pierwsza pomoc i pierwszy impuls, należy przeto tworzyć w kraju instytucye, budzące zaufanie kapitalistów a za ich pomocą ułatwić kredyt tym, którzy na kredyt zasługują. Pomocy najbardziej potrzebują włościanie, jako też drobni przemysłowcy i rzemieślnicy. Komisya wyraża zapatrywanie, że trzeba się ograniczyć do pomocy dla tych warstw najbiedniejszych, poprzestając na wspieraniu drobnego kredytu, tu więc leży powód zredukowania propozycyi Wydziału, bo Komisya mniema, że do zamierzonego celu pół milionowa pożyczka jest wystarczającą. W końcu sprawozdania oświadcza komisya, że wniosków swoich nie uważa za rzecz doskonałą, są one raczej wyrazem pierwszej próby, która nawet w razie nieudania się służyć będzie za dowód, że Sejm w obecnym składzie zajął się losem włościan i drobnego przemysłu.

Komisya pożyczkowa wnosi projekt ustawy, upoważniającej Wydział krajowy do zaciągnięcia 500.000 złr. pożyczki, mającej służyć do udzielania pożyczek towarzystom zaliczkowym za ubezpieczeniem, a dalej kasom oszczędności i powiatom za gwarancyą, w celu rozdawania pożyczek towarzystwom zaliczkowym, powiatowym kasom oszczędności i powiatowym kasom pożyczkowym, do zwrotu najpóźniej \ÿ rok przed umorzeniem pożyczki przez kraj zaciągnąć się mającej. Prócz ustawy, przedstawia Komisya Sejmowi pięć re-zolucyj, będących w związku z ustawą, rezolucye te opiewają: a) Wzywa się Rząd, aby wyjednał lokowanie kapitałów sierocińskich w obligach tej pożyczki.

b) . Wzywa się Wydział krajowy, aby wziął pod rozwagę, czy wobec zaprowadzonych ksiąg hipotecznych włościańskich byłoby pożądanem i już teraz na czasie stworzenie instytucyi hipotecznej dla posiadłości włościańskich.

c) . Wzywa się Wydział krajowy, aby zbadał środki założenia instytucyi centralnej finansowej, przeważnie dla towarzystw zaliczkowych i kas oszczędności powiatowych i aby z rezultatu swych badań zdał Sejmowi sprawę, d) Poleca się Wydziałowi krajowemu, aby wszedł w rokowania z Bankiem Austro-Węgierskim celem otworzenia kredytu towarzystwom zaliczkowym i powiatowym kasom oszczędności, e) Wzy wa się Wydział krajowy, aby nakłaniał gminy, do powierzania swych kapitałów instytucyom na zaufanie zasługującym. (Al. 101. z 1878 r.). Dyskusya nad wnioskami komisyi pożyczkowej zapełniła prźez dwa dni posiedzenia sejmowe i zakończyła się 10. października 1878 r. uchwaleniem tak ustawy jak i rezolucyi.

W dyskusyi ogólnej pierwszy zabrał głos poseł Dr Biliński, wykazując w pięknej swej mowie, że rezolucye b) i c) są zbyt ogólnikowe, a nawet i zbędne. Dr. Biliński przypomina wyniki pracy obu zwołanych przez Wydział krajowy Koinisyj ankietowych, które orzekły, że krajowy zakład hipoteczny mógłby działać korzystnie także jako centralny Zakład dla stowarzyszeń; Wydział krajowy nie potrzebuje dalej badać i rozważać tej sprawry, gdyż jest już o niej dokładnie poinformowany. Zamiast rezolucyi b) i c) byłoby raczej wskazanem, polecić Wydziałowi krajowemu, aby na przyszłej sesyi sejmowrej przedłożył projekt Banku krajowego.

- 29 -

Wedle określonego przez Dra Bilińskiego ogólnego zarysu czynności, Bank krajowy winien emitować hipoteczne listy zastawne, kapitały prywatne gromadziłby Bank na wkładki oszczędności, rachunki bieżące i w innych różnych formach, a Wydział krajowy umieszczałby w tym Banku reszty kasowe ; w ten sposób miałby Bank krajowy możność zaspakajania krótkiego i długiego kredytu. Długoterminowych pożyczek udzielałby Bank krajowy w listach zastawnych tylko na majętności nietabularne, grunta włościańskie i domy, bo większa własność posiada już swoją wystarczającą iństytucyę, krótkiego zaś kredytu udzielałby Bank stowarzyszeniom, stałby się więc dla nich instytucyą centralną. Pożyczka półmilionowa proponowana przez Komisyę jest niewystarczającą i służyć może jedynie jako pomoc tymczasowa, to też Dr. Biliński oświadcza, że się na nią godzi tylko pod tym warunkiem, jeżeli wnioski Kó-misyi pożyczkowej w ścisłym pozostawać będą związku ze sprawą założenia Banku krajowego. (St. Spr. Sejm. z 1878 r. str. 353).

Dalszy przebieg dyskusyi ogólnej nad wnioskami Komiśyi pożyczkowej bardzo był ożywiony, między innymi przemawiał p. Krukowiecki, przedstawiając potrzebę założenia Banku krajowego, opartego na udziałach, na wzór Banku na Węgrzech Poseł Krukowiecki oświadcza, że sam choć bankrut subskrybuje na udział 1000 złr. i stawia wniosek : „Wysoki Sejm raczy uchwalić: Ponieważ Wydział krajowy miał czas przekonać się, że Bank centralny krajowy jest potrzebny, przeto Sejm poleca Wydziałowi krajowemu, aby za przyzwaniem ludzi kompetentnych wypracował statut i na przyszłej sesyi sejmowej go przedłożył“ (St. Spr. Sejm z 1878 r. str. 373—5). Gdy było jeszcze wielu zapisanych do głosu posłów obrano p. Dra Piłata na generalnego mówcę za przedłożeniem Komisyi.

Opisując historycznie obdłużenie włościan w kraju, mówca generalny zastosowuje do Galicyi zdanie wypowiedziane o Bukowinie : „Nicht Kredit-, sondern bewucherungsfähig“. Nawet przy bardzo niskiej stopie procentowej, gdy pożyczka została zaciągniętą na niewytwórcze cele, skutki jej równie są zgubne, jak przy lichwie, upâdék tylko jest mniej szybki i mniej rażący. Ustawa przeciw lichwie okazała się pożyteczną w pewnym kierunku, lecz spowodowała wycofanie kapitałów i prawie zupełne zamknięcie prywatnego kredytu. Masowe wykupywanie ludności wiejśkiej z rąk lichwiarzy, przedstawia wielkie trudności, przyniosłoby zresztą głównie korzyść samym lichwiarzom, przytem i na to pamiętać należy, że prócz włościan potrzebują kredytu także drobni kupcy i przemysłowcy, a towarzystwa zaliczkowe posiadają wszelkie warunki, aby pośredniczyć przy rozdzielaniu pożyczek z funduszów krajowych. W końcu dr. Piłat popiera myśl utworzenia krajowego zakładu hipotecznego, nieobliczonogo na zyski i nieopartego na wzajemności, bo ta forma przy wielkiej ilości udziałów nie byłaby odpowiednią. (St. Spr. Sejm. z 1878 r. str. 376 — 80).

Poseł dr. Zyblikiewicz żąda, aby cała akcya opierała się, w myśl wniosków Wydziału krajowego, na instytucyach powiatowych, gdyż tylko ten sposób postępowania zdoła wzbudzić ogólne zaufanie i zdoła „wydobyć dla celów publicznych pieniądze, ukryte pod strzechą“ (St. Spr. Sejm. z 1878 r. str. 380). Referent wniosków Wydziału krajowego poseł dr. Wereszczyński objaśnia, że w przedłożeniu swojem, Wydział dążył istotnie do wydobycia ludności wiejskiej

- 30 -z rąk lichwy, w tym celu należałoby badać stosunki włościan w każdej gminie i przeprowadzać ugody z lichwiarzami, jest to raczej opieka, jak operacya finansowa, dlategoto nie namierzał Wydział krajowy użyć do, tego towarzystw zaliczkowych, lecz oparł się na Wydziałach powiatowych i powiatowych insty-tucyach, którymby przysłużało prawo politycznej egzekucyi. Referent obstaje przy. wyrobieniu tego prawą, godząc się na wysokość proponowanej przez Ko-misyę pożyczki. :,(St. Spr. Spjm. z 1,878 r._ str. 382). Sprawozdawca Komisy i pożyczkowej p. Henryk Wodzicki, zbijając zarzuty przeciwników zaznacza, żp nie było zadaniem Komisyi wypracować statut Banku, Komisya przeto ograniczyła się do postawienia rezolucyi b) i c) pozostawiając Wydziałowi krajowemu ocenienie, czy załpżenie Banku teraz już jest pożądanem. (St. Spr. Sejm z r. 187,8 str. 384).

Dyskusya szczegółowa nad ustawą i rezolucyami Komisyi pożyczkowej szerokie przybrała rozmiary, liczni posłowie żądali bądź to zmiany wnioskó.w, bądź też. stawiali poprawki. Przy dyskusyi szczegółowej nad rezolucyą b) w nieobecności dra Bilińskiego, zgłosił poseł Gross jako swój własny, obszernie umotywowany wniosek: „Wzywa się Wydział krajowy, aby na najbliższej sesyi wniósł projekt utworzenia Banku krajowego, któryby fundusze swoje czerpał z emisyi listów zastawnych, z wkładek prywatnych i rozporządzanych funduszów .Wydziału krajowego, zaś udzielał pożyczek na nieruchomości nietabularne i stowarzyszeniom zaliczkowym, utworzonym na podstawie ustawy z 9. kwietnia 1873 r.“ (St. Spr. Sejm. z 1878 r., str. 426).

W ciągu dalszej dyskusyi nad rezolucyą c) wnosi dr. Żywicki: „Wzywa się Wydział krajowy, aby na najbliższej sesyi przedłożył Sejmowi statut dla instytucyi finansowej dla całego kraju, na wzajemności opartej a przez kraj gwarantowanej“. Poseł dr. Żywicki wywodzi, że tę instytucyę przedstawia sobie Jako wielkie towarzystwo zaliczkowe ogólno - krajowe, zgwarancyą członków i kraju, ma zaś na myśli głównie tani osobisty kredyt dla rolników. (St. Spr. Sejm. z 1878 r. str. 428).

Po przybyciu na salę posiedzeń przemówił poseł dr. Biliński, wykazując potrzebę krajowego zakładu finansowego poparł wniosek dra Żywickiego, gdy natomiast sprzeciwił mu się p. Męciński dowodząc, że założenie centralnej instytucyi krajowej nie jest zadaniem kraju, ani po wołaniem jego reprezentacyi i wnpsi poprawkę do rezolucyj c): „Aby Wydział krajowy uzyskał poparcie poważnych krajowych instytucyj finansowych nie akcyjnych, w celu założenia centralnej instytucyi, przeważnie dla towarzystw zaliczkowych i powiatowych kas oszczędności“. Centralny taki Zakład zdaniem p. Męcińskiego wzbudziłby zaufanie do swego kierownictwa, gdyby był założony przez Towarzystwo kre dytowe ziemskie, Towarzystwo wzajemnych ubezpieczeń i Galicyjską Kasę oszczędności.

Wszystkie te wnioski nie uzyskały poparcia a p. Krukowiecki wniosku swego wśród dyskusyi szczegółowej nie podnosił, uchwalono tedy większością 90 głosów przeciwko 7 z małemi zmianami proponowaną przez Komisyę ustawę, wraz z pięcioma rezolucyami.

A więc uchwalono zaciągnąć 500.000 złr. pożyczki krajowej, która miała służyć wyłącznie na cele pożyczek, a) dla towarzystw zaliczkowych, za ubezpieczeniem, przez Wydział krajowy za dostateczne uznanem, o ile towa-

rzystwa poddadzą się kontroli Wydziału krajowego, b) kasom oszczędności powiatowym, c) powiatom pod ich gwarancyą, na udzielanie pożyczek towarzystwom zaliczkowym, kasom oszczędności powiatowym i kasom powiatowym pożyczkowym, lub na zakładanie takich intytucyj. Z uchwalonych reżolucyj pierwsza ä) odnosi się do możności lokowania funduszów pupilarnych w obli-gacyach tej pożyczki. Szczególnie ważne są dla nas rezolucye b) i o) które w uchwalonym tekście tak opiewają: b) „Wzywa się Wydział krajowy, aby wziął pod rozwagę, czy wobec naprowadzonych ksiąg hipotecznych włościańskich byłoby pożądanem i już teraz na czasie, stworzenie instytucyi hipotecznej dla posiadłości włościańskich, c) Wzywa się Wydział krajowy, aby zbadał środki założenia instytucyi centralnej finansowej, przeważnie dla towarzystw zaliczkowych i kas oszczędności powiatowych i aby z rezultatu swych badań zdał Sejmowi sprawę na najbliższej sesyi sejmowej.“ Rezolucya dj poleca Wydziałowi krajowemu wdrożenie rokowań z Bankiem austro-węgierskim, celem otworzenia kredytu towarzystwom zaliczkowym i powiatowym kasom oszczędności a wreszcie rezolucya e) wzywa Wydział krajowy, aby nakłaniał gminy do lokowania swych funduszów w instytucyach godnych zaufania. (St. Spr. Sejm. z 1878 r. str. 441 i 442).

I tak zakończyła się w 1878 r dyskusya sejmowa nad przedłożeniem Komisyi pożyczkowej „o polepszeniu stosunków drobnego kredytu*, spowodowana sprawozdaniem Wydziału krajowego „o niesieniu pomocy ludności, wyzyskiwanej przez lichwę“. Obie te sprawy, jak to z poprzedniego przedstawienia wynika, w ścisłym pozostają związku z wnioskiem p. Bartoszewskiego, bo są oczywiście jego skutkiem i następstwem. Przy tej dyskusyi wyłoniła się podniesiona po raz pierwszy w Sejmie konieczność założenia Banku krajowego i stawiano wnioski, które temu Bankowi różną pragnęły nadać formę; żaden w prawdzie z tych wniosków uchwalonym nie został, myśl jednak sama wyszła z dyskusyi zwycięzko, bo rezolucye Komisyi przez Sejm przyjęte, mieściły w sobie niejako postanowienie założenia Banku krajowego. Od tej chwili tak w Sejmie, jak i w społeczeństwie ustaliło się przeświadczenie, że Bank krajowy byłby skutecznym i potężnym środkiem do dźwignięcia kraju z upadku ekonomicznego, że mógłby się .stać źródłem ogólnego dobrobytu. Upłynęło jeszcze potem lat kilka, zanim powzięto w Sejmie stanowczą uchwałę, zastanawiano się głęboko, radzono długo, lecz narady nad poprawą stanu ekonomicznego miały już pewien wytknięty kierunek, zmierzały bowiem do utworzenia Banku krajowego, a omawiano tylko jego formę i zakres działania.

Wkrótce po zamknięciu kadencyi Sejmu, przystąpił Wydział krajowy do wykonania uchwat z 9. października 1878 r. w sprawie zaciągnięcia półmilionowej pożyczki oraz rezolucyi postawionych przez komisyę pożyczkową. Ustawę o pożyczce przedłożył Wydział krajowy do najwyższej sankcyi, a chcąc zasiągnąć opinii fachowych mężów powołał ankietę do zbadania środków założenia instytucyi centralnej finansowej, przeważnie dla towarzystw zaliczkowych i kas oszczędności powiatowych (rezolucya c). Ankieta obradowała 3. i 4. grudnia 1878 r. i oświadczyła się jednomyślnie przeciw założeniu centralnej instytucyi finansowej dla towarzystw zaliczkowych a to z powodu, że „towarzystwa zaliczkowe nie przedstawiają jeszcze dobrego materyału“ należałoby poprzednio przeprowadzić zmiany w ustroju tych towarzystw, w celu uzyskania

- 32 —

większej rękojmi dobrego zarządu i umożliwienia należytej kontroli organów dp tego powołanych“. Natomiast w myśl rezolucyi d) zaleciła ankieta, aby Wydział krajowy rozpoczął rokowania z Bankiem austro - węgierskim, w celu spowodowania rozszerzenia w tym Banku kredytu dla towarzystw zaliczkowych. Sprawę kredytu dla powiatowych kas oszczędności pominęła ankieta w zupełności wychodząc z tego założenia, że kasy oszczędności mają na celu gromadzenie zasobów pieniężnych przez przyjmowanie wkładek a następnie tak uzbierane kapitały korzystnie lokować, na tern też kasy oszczędności ograniczyć się powinny.

Rokowania Wydziału krajowego o zaciągnięcie półmilionowej pożyczki spełzły na niczem, lecz w zamian za to, zabiegi o rozszerzenie kredytu dla towarzystw zaliczkowych nie pozostały bez dodatniego wyniku. Na zaproszenie Wydziału krajowego ankieta zebrała się ponownie dnia 6. lutego 1879 roku i uznała za właściwe, aby Wydział krajowy „w wyczerpującym memoryale przedstawił Bankowi austro-węgierskiemu stosunki i potrzeby kredytowe galicyjskich towarzystw zaliczkowych“* a równocześnie ankieta nie odradzała Wydziałowi wdawać się w dalsze pertraktacye o zrealizowanie pożyczki. (Al. 28 z 1880 r. A. B. C.). Przychylając się do żądań, wyrażonych w memoryale Wydziału wydał Bank austro - węgierski nowe organiczne postanowienia, obowiązujące od 1, lipca 1879 r , mocą których mogą towarzystwa zaliczkowe, pod pewnymi warunkami korzystać z kredytu austro-węgierskiego Banku w dosyć znacznej mierze, głównym zaś warunkiem zdolności do uzyskania taniego kredytu przez towarzystwa zaliczkowe, jest wedle tych organicznych postanowień dobry zarząd towarzystwa. (Al. 28 z 1880 r. D. E. F.).

Pożyczki półmilionowej nie zaciągnął już Wydział wcale, opierając się na zasadzie, że wedle intencyi Komisy i, pożyczka ta miała służyć „tej klasie ludności, której potrzeby są zaspakajane przez towarzystwa zaliczkowe“. Z chwilą więc, gdy towarzystwa otrzymały obfite źródło taniego kredytu w Banku austro - węgierskim, odpadła już potrzeba zaciągania na ten cel pożyczki krajowej. Wskutek tego rezolueya a) o lokowaniu kapitałów pupilarnych w obli-gach tej pożyczki stała się bezprzedmiotową, podczas gdy rezolueya f) o lokowaniu funduszów gminnych w instytucyach, zasługujących na zaufanie, załatwioną została przez departament gminny Wydziału.

W podobny sposób, jak przy badaniu potrzeby centralnej instytucyi dla towarzystw zaliczkowych, przystąpił Wydział krajowy do wykonania rezolucyi b) w sprawie utworzenia instytucyi hipotecznej dla posiadłości włościańskich. Wydział krajowy powołał również ankietę złożoną z „mężów, których światła i na długich doświadczeniach oparta rada, dawała najsilniejszy punkt oparcia, przy wypracowaniu i przedstawieniu dodatnich wniosków“. Do ankiety zaproszono: Posła Henryka hr. Wodzickiego, jako przewodniczącego, a jako członków: posła dra Piotra Grossa, Dyrektora Towarzystwa kredytowego ziemskiego, posła i Dyrektora Towarzystwa kredytowego ziemskiego hr. Włodzimierza Russockiego, posła dra Arnolda Rappoporta, posła i prof. Uniwersytetu dra Tadeusza Piłata, posła i Dyrektora Towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń Henryka Kieszkowskiego, adwokata krajowego dra M. Gnoińskiego i posła Augusta Gorayskiego. Posiedzenia ankiety odbyły się lß, i 17, grudnia 1878 r.

7. i 8. kwietnia i 16. czerwca 1879 r. przy współudziale Marszałka krajowego hr. Ludwika Wodzickiego i członka Wydziału krajowego dra Józefa We-reszczyńskiego, protokołował koncepista Wydziału krajowego dr. Bronisław Łoziński.

Na pierwszem posiedzeniu zastanawiała się ankieta nad przedłożonem jej pytaniem: „czy wobec zaprowadzonych ksiąg hipotecznych włościańskich byłoby pożądanem i już teraz na czasie stworzenie instytucyi hipotecznej dla posiadłości włościańskich“ i zaraz na początku posiedzenia uchwaliła ankieta jednogłośnie, na to pytanie potwierdzającą wyrazie odpowiedź. Poczem wywiązała się ogólna dyskusya nad zasadami nowo założyć się mającej instytucyi, a w końcu poruczono trzem członkom ankiety posłowi Gorayskiemu, Dyrektorowi Pajączkowskiemu i posłowi Rappoportowi sformułowanie kwestyi poruszonych w dyskusyi. Kwestyonaryusz zawierający dwanaście zasadniczych pytań, przedłożonym został przez tych trzech członków pełnej ankiecie już dnia 17. grudnia i te pytania były dnia tego substratem obrad ankiety. 1. Na pierwsze pytanie: „czy zachodzi potrzeba założenia instytucyi hipotecznej dla posiadłości włościańskich, ze względu na zaprowadzające się księgi hipoteczne dla gruntów włościańskich“ odpowiedź opiewa: „ankieta uznaje założenie instytucyi hipotecznej dla posiadłości włościańskich, księgami gruntowemi objętych, za potrzebne i już obecnie pożądane“, przytem orzekła ankieta, że oznaczenie minimum gruntu, na który można udzielać pożyczek nie należy do statutu, lecz winno wejść do regulaminu zakładu. Pytanie 2. „czy należałoby rozciągnąć działalność tej instytucyi na realności miejskie“, otrzymało odpowiedź: „instytucya powinna rozciągnąć działalność swoją na realności w miastach i miasteczkach, z ograniczeniami, w statucie wskazać się mającemi, w szcze gólności co do kategoryi miast, w których i realności, na które pożyczki mają być udzielane“. Z powodu zasadniczego sprzeciwiania się niektórych członków, uchwaliła ankieta usunąć pytanie 8. kwestyonarza, wyeliminowone to pytanie opiewa: „czy należałoby rozszerzyć działanie tej instytucyi także na posiadłości większe, czyli tabularne“. Ustęp 4. kwestyonarza zawiera pytanie i „czy celem fruktyfikacyi gotówki należałoby także nadać instytucyi prawo udzielania zaliczek na listy zastawne i obligacye krajowe, oraz na papiery państwowe na giełdzie notowane“, ankieta na to uchwaliła: r instytucyi należy nadać prawo udzielania zaliczek na listy zastawne i obligacye krajowe, tudzież ich nabywania, oraz prawo udzielania zaliczek na papiery państwowe, urzędowo notowane, wedle instru-kcyi wydać się mającej“. Pytanie 5. r,czy instytucya ta nie miałaby także wejść w stosunek z towarzystwami zaliczkowemi i w jaki“ i pytanie 6. „czy instytucya ta ma mieć także prawo eskontowania weksli i jakich“ załatwiła ankieta większością głosów łącznie w ten sposób, że się oświadczyła za przyznaniem instytucyi prawa eskontowania weksli wogóle bez bliższego ich oznaczenia. W rozprawie nad 7. punktem kwestyonarza: „czy instytucya ta ma być założoną i poręczoną przez kraj, czy też kraj ma tylko zainieyować utworzenie takiej instytucyi ze subwencyą krajową“ objaśnia dr. Wereszczyński, że jakkolwiek niema upoważnienia do wydania oświadczenia imieniem Wydziału krajowego, osobiście przecież sądzi, że „nowa instytucya powinna być zakładem krajowym, skoro fundusze krajowe mają być w niej angażowane“. Po krótkiej dalszej dyskusyi ankieta oświadczyła się jednomyślnie za tern, aby nowa instytucya hipoteczna

była zakładem krajowym. Ósme pytanie tak było stylizowane: „Jeżeli insty-tucya ma być krajową, jakie mają być jej fundusze i jaka ma być na początek jej dotacya Z funduszów krajowych“. Na to pytanie odpowiedziała ankieia: „na pokrycie pierwszych potrzeb nowej instytucyi udzielone będą z funduszu krajowego oprocentowane zaliczki, które zwrócone zostaną temu funduszowi z pierwszych dochodów instytucyi“. W odpowiedzi na ustęp 9 kwestyonarza: „czy instytucya ta ma mieć tylko prawo wydawania listów zastawnych, czy też ma oraz mieć prawo przyjmowania kapitałów na książeczki i na rachunek bieżący“ ankieta uchwala, że nowej instytucyi służyć ma prawo przyjmowania kapitałów na książeczki i rachunek bieżący. Kwestyę 10. „czy instytucya ta ma mieć tylko zakład centralny, czy też ma także mieć prawo ustanawiania w miarę potrzeb filij w kraju“ rozstrzygła ankieta uchwałą, że nowej instytucyi przyznać należy prawo ustanawiania filij w kraju w miarę potrzeby, Dłuższą dyskusyę wywołało pytanie 11 : „jakie ma mieć organa swoje instytucya równie dla oznaczenia wartości przedmiotu, wysokości pożyczki jak i środków ściągania należytości“.

W toku rozpraw poruszono sposoby, mogące ułatwić instytucyi udzielanie pożyczek włościanom, proponowano utworzenie różnych pośredniczych organów, a między innymi zalecał dyrektor Pajączkowski towarzystwa zaliczkowe, które przez szeroką swą klientelę i dokładną znajomość stosunków lokalnych, byłyby najodpowiedniejszymi organami instytucyi na prowincyi. Myśl ta przez ankietę nie została uwzględniona, lecz w następnych latach słuszność twierdzenia dyrektora Pajączkowskiego okazała się w całej pełni, gdyż po dzień dzisiejszy towarzystwa zaliczkowe, jako zastępstwa stanowią podstawę organłzacyi kredytowej Banku krajowego w całym kraju. Odpowiedź uchwalona przez ankietę na pytanie jedenaste opiewa, że „celem uproszczenia postępowania przy udzielaniu pożyczek włościanom, ustanowi zarząd instytucyi, za zatwierdzeniem Wydziału krajowego odpowiednie organa pomocnicze“. Wreszcie zastanawiała się ankieta nad 12 ustępem kwestyonarza : „jakich przywilejów ma się kraj domagać dla takiej instytucyi od Rządu czy : a) egzekucyi politycznej, b) uwolnienia kuponów od listów od podatku dochodowego, c) uwolnienia wszystkich pism i dokumentów od stemplów, d) pod względem postępowania sądowego, e) co do możności lokowania kapitałów pupi-larnych i kaucyjnych w listach zastawnych i książeczkach zakładu“. Sprawę tę załatwiła ankieta, godząc się na wnioski w pytaniu zawarte, z tym wszakże dodatkiem, że egzekucya polityczna ograniczyć się winna do ściągania hipotecznych zaległości i że w sprawie uproszczenia postępowania sądowego domagać się należy od Rządu jak najdalej idących koncesyj.

Poza kwestyonaryuszem poruszył jeszcze hr. Henryk Wodzicki sprawę zarządu instytucyi, przyczem ankieta wyraziła opinię, że dyrekcya instytucyi powinna być mianowana przez Wydział krajowy, który jest władzą nadzorczą i kontrolującą, Wydział winien też przedkładać corocznie sprawozdania Sejmowi krajowemu. Co do zysku, zgodnie z przedstawieniem Marszałka hr. Ludwika Wodzickiego objawiła ankieta zdanie, że instytucya na żaden zysk niema być obliczona, że zatem przewyżki dochodów mają .służyć do utworzenia funduszu rezerwowego, a jeżeli fundusz ten dojdzie do oznaczonej w statucie wysokości, dalsza nadwyżka dochodów zostanie użytą na zniżenie stopy procentowej, albo na cele odpowiadające założeniu instytucyi (Al. 28 z 1880 r. G). Wydział krajowy nie czuł się krępowanym opinią ankiety i przy układaniu statutu nowej instytucyi nie we wszystkiem kierował się jej zdaniem, to też przedłożony ankiecie projekt różni się w kilku zasadniczych punktach od uchwał powziętych przez ankietę. Nad projektem statutu obradowała ankieta 7. 8. kwietnia i 16. czerwca 1879 r. i uchwaliła tylko niewielkiej wagi zmiany lub poprawki (Al. 28 z 1880 r. H. I. K).

W roku 1879 Sejm nie został zwołany, z tego to pow

III. Zakres działania i organizacya Banku krajowego.

2. baczyła na to, ażeby przy parcelacyach przez Ba

W późniejszych latach dokończono wprawdzie linie k

W r. 1898 wziął Bank krajowy udział w powstaniu G

Zarazem uchwalił Sejm potrzebne zmiany statutu Ban

Ruch pożyczek kolejowych od r. 1897 do r. 1908.

¹

Gral. Bank kredytowy we Lwowie i G-al. Bank dla handlu i przemysłu w Krakowie.

²

Karol Bartoszewski c. k. Notaryusz, poseł miasta Jarosławia.

³

Nazwiska posłów, którzy podpisali wniosek posła Bartoszewskiego są: Firlej, Fruełitman, Garbaczyński, A. Golejewski, Kirclimajer, Dzwonkowski, Józef Baum, Męcinski. Szaszkiewicz, Spławiński, Kocyłowski, Bodnar, Dąbrowski, Wesołowski, Jasiński, Weigel, Agopsowicz, Czajkowski^ Antoniewicz, Pawlików, Kazanowicz, Madejski, Szumańczowski, Szczepański, Pohorecki, M. Popiel, Kaszewko, Słonecki, A. Łoś, Tyszkowski, Fecak. Dunajewski, Kamiński, Wereszczyński, Chrzanowski, Pietruski, J. Szujski, Kowalski.

3³

⁴

Zarzuty podniesione przez Czas (Nr. 188 z 1878 r.) są: Za wielki zakres działania, gwarantowanie przez kraj za pewną liczbę interesowanych, mały wpływ kraju na tok interesów, zakładanie kosztownych a trudnych do kontrolowania filij i agencyj, Ustanowienie stopy procentowej z góry, uważa Czas za niemożliwe do przeprowadzenia a oznaczony termin 6cio miesięczny dla kredytu rolniczego nazywa Czas zbyt dowolnym. Związek (Nr. 25 z 1878 r.) godzi się w części z tymi zarzutami, podnosząc jeszcze ze swej strony, że projekt posła Gorayskiego ma na oku jedynie korzyści dla rolników, zawiera wprawdzie wzmiankę o „przemysłowcach i zarobkujących“, lecz zdaniem Związku, ustęp ten umieszczony został niejako od parady. W końcu zaznacza artykuł Związku, że projekt posła Gorayskiego nie jest oryginalny, gdyż zbyt żywo przypomina projekt Węgierskiego krajowego związku kredytowo rustykalnego i połączonych z tymże stowarzyszeń zaliczkowych rolnych.

W roku 1879 Sejm nie został zwołany, z tego to powodu sprawozdanie Wydziału krajowego odnoszące się do wykonania uchwał z 9. października 1878 roku co do półmilionowej pożyczki i rezolucyi Komisyi pożyczkowej, rozdane zostało posłom dopiero w czasie posiedzenia Sejmu w 1880 r. Sprawozdanie to przedstawia sposób zwołania obu ankiet i ich uchwały oraz opisuje szczegółowo przebieg rokowań Wydziału z austro - węgierskim Bankiem.

W dalszym ustępie sprawozdania wyjaśnia Wydział powody, które go skłoniły do zaniechania zaciągnięcia pożyczki podnosząc, że pożyczka ta byłaby tak drogą, iżby nie przedstawiała dla towarzystw zaliczkowych, a temsamem i dla ludności wiejskiej lub drobnego przemysłu żadnej korzyści. W zamian za to wpłynął Wydział na Galicyjską Kasę oszczędności, aby podniosła fundusz przeznaczony na pożyczki dla towarzystw zaliczkowych, a co najważniejsze uzyskał Wydział krajowy w Banku austro - węgierskim znaczne i wydatne udogodnienia kredytowe dla towarzystw. Gdy ponadto i w projekcie statutu nowej instytucyi hipotecznej, kredyt dla towarzystw zaliezkowych został także uwzględnionym, doszedł Wydział krajowy do przekonania, że wszystkie te nowe źródła taniego i dogodnego kredytu dla towarzystw zaliczkowych korzystnie zastąpić mogą drogi z konieczności kredyt z pożyczki krajowej, uznał tedy Wydział krajowy zaciąganie półmilionowej pożyczki krajowej za nie odpowiednie i za zbędne, wskutek czego pożyczki tej wcale nie zrealizował. Omawiając czynności ankiety w przedmiocie założenia krajowej instytucyi hipotecznej dla włościan, uzasadnia Wydział w swem sprawozdaniu potrzebę takiego zakładu. Wydział wykazuje, że w skutek ustawy wydanej przeciw lichwie, wycofuje się znaczna ilość kapitałów z obiegu, przy czem lichwiarze są skłonni do daleko idących opustów, byleby się nie narażać na prawne następstwa karygodnego procederu, należy tedy dać włościanom możność zastąpienia lichwiarskich długów taniemi pożyczkami hipotecznemi. Obliczone na zyski zakłady, nie mogą udzielać pożyczek na niski procent, ani też pod dogodnymi warunkami, powi-tanoby zatem jako środek zbawienia ekonomicznego zakład, który mając charakter instytucyi krajowej i zrzekając się zysków, mógłby o wiele łagodniejsze stawiać warunki ludności, szukającej taniego kredytu.

Termin założenia nowej instytucyi nie może być zależnym od zaprowadzenia ksiąg hipotecznych dla posiadłości włościańskich w całym kraju, byłoby to bowiem z krzywdą tych gmin, które takie księgi już posiadają. Zaprowadzenie ksiąg hipotecznych, mogłoby się przyczynić do łatwiejszego wywłaszczania obdłużonych włościan, gdyby się im nie dało możności korzystania z taniego kredytu hipotecznego a zresztą od uchwalenia do otwarcia nowej instytucyi upłynąć musi czas pewien, przez co powiększy się niewątpliwie ilość gmin, dla których księgi gruntowe będą już zaprowadzone, gdyż i Rząd na wezwanie Sejmu przyspieszył swe czynności w tym kierunku. Wydział

krajowy w projekcie statutów oznaczył nowej instytucyi hipotecznej szerszy zakres działania, opierając się na poczynionych już doświadczeniach przez krajowe zakłady w innych krajach monarchii, zwłaszcza na Szląsku, dokąd dla badania stosunków i organizacyi tamtejszego Banku krajowego wydelegowano członka ankiety profesora dra Piłata. Rozszerzył tedy Wydział, zgodnie z opinią ankiety działalność nowej instytucyi na posiadłości w miastach i miasteczkach, bo pożyczki tej kategoryi są nader utrudnione i dla pożyczających niekorzystne, projekt statutu zawiera jednak, co do wysokości pożyczek i sposobu szacowania pewne ograniczenia, za niezbędne uznane.

Obszernie przedstawia sprawozdanie powody, które skłoniły Wydział krajowy do rozciągnięcia działalności kraj. zakładu hipot. także i na większe posiadłości tabularne₅ przemawia za tern okoliczność, że przez zaprowadzenie ksiąg gruntowych, różnica między posiadłościami wiejskiemi a majętnościami tabularnemi utraciła swą prawną podstawę i społeczną raczej przybrała cechę, taka zaś różnica ze stanowiska finansowego nie powinna być uwzględnioną, wykluczenie zatem całej, bardzo poważnej kategoryi hipotek ze strony instytucyi przez kraj założonej i gwarantowanej, tern mniej dałoby się uzasadnić.

Zarzut jakoby krajowy zakład, udzielając pożyczek na majątki tabularne miał czynić konkurencyę Towarzystwu kredytowemu ziemskiemu uchyla sprawozdanie jako bezpodstawny. Towarzystwo kredytowe ziemskie na zysk nieobliczone, posiada przywilej politycznej egzekucyi, ma więc możność udzielania równie tanich pożyczek jak zakład krajowy, nie Towarzystwu kredytowemu ziemskiemu konkurencyę więc czynić będzie nowa instytucya, lecz tym wszystkim zakładom na zysk obliczonym, które z tego powodu wysokie pobierają procenta i zaległości swoje w kosztownej drodze egzekucyi sądowej ściągać muszą. Nowa instytucya łącznie w tym kierunku pracować będzie z Towarzystwem kredytowem ziemskiem dla dobra kraju, współzawodnicząc z niem tylko w chęei niesienia jak najdalej idących ulg, potrzebującym kredytu hipotecznego właścicielom dóbr tabularnych. Znamiennym jest także w tej mierze przykład innych, zamożniejszych od Galicyi krajów, które się nie ograniczają do jednego źródła kredytu, ani też do pewnej kategoryi hipotek i pouczającego tego przykładu lekko pomijać nie należy. Za udzielaniem pożyczek na majętności tabularne przemawiają i dalsze okoliczności a mianowicie, że koszta administracyi, rozłożone na większą sumę interesów w mniejszym stopniu pożyczki obciążać będą, przytem i kurs listów zastawnych korzystniej się ułoży, jeżeli te listy zostaną ufundowane nietylko na posiadłościach włościańskich, lecz także i na większych majątkach ziemskich opierać się będą. Zaraz więc w początku swego istnienia będzie zakład krajowy w możności udzielania włościanom pożyczek hipotecznych pod najdogodniejszymi warunkami i ten ostatni wzgląd, zgodny z intencyą Sejmu i duchem instytucyi zniewolił Wydział krajowy do objęcia pożyczek dla większej własności ziemskiej w ramy projektu statutu utworzyć się mającego krajowego hipotecznego zakładu.

Szczególnie żywotną dla nowego zakładu kwestyą było ustalenie eskontu weksli. Potrzeba reeskontowania weksli towarzystw zaliczkowych nie nasuwa żadnych wątpliwości, inaczej jednak przedstawiała się sprawa eskontu weksli prywatnych, która wielu liczyła przeciwników, lecz Wydział był zdania, że eskont weksli prywatnych powinien się mieścić w atrybucyach krajowej instytucyi,

podnosi więc z naciskiem w sprawozdaniu ważne względy, które go do tego skłoniły. Właściciele większych posiadłości walczyć muszą z wielkiemi trudnościami przy ubieganiu się o krótki kredyt wekslowy, bo Bank Austror węgierski tylko protokołowanym firmom udziela tego kredytu, inne zaś banki większym właścicielom wygórowane stawiają warunki; zaradzić temu należy przy obmyślaniu przepisów dla krajowego zakładu. Największe instytucye finansowe uprawiają eskont wekslowy na szeroką skalę i obfite ztąd czerpią zyski, chroniąc się pr^ed stratami oględnie i ściśle ułożoną instrukcyą, można więc bez obawy powierzyć projektowanej instytucyi prowadzenie całego interesu eskontowego z tern zastrzeżeniem, że odpowiednia instrukcyą zostanie ułożoną i surowo przestrzeganą. Potrzeba kredytu specyalnego u właścicieli dóbr objawia się nietylko dla celów ściśle gospodarskich, lecz niemniej także na cele melioracyi gruntów, a Wydział krajowy przypisując melioracyom doniosłe znaczenie wyraża w swem sprawozdaniu nadzieję, że projektowany zakład hipoteczny stanie się podporą finansową dla tej ważnej krajowej sprawyu. Udzielanie zaliczek na płody rolnicze, na podstawie listów składowych (warranté w), wystawianych przez zarządy składów publicznych, uznał Wydział krajowy zgodnie z opinią ankiety, zwołanej przez JE. Namiestnika, za jeden z najważniejszych środków podniesienia handlu zbożowego, czynność ta umieszczona przeto została w projekcie statutu. Po załatwieniu statutu przez ankietę dodał jeszcze Wydział postanowienie, mocą którego krajowy zakład hipoteczny udzielać będzie pożyczek gminom i powiatom, jest to wynik potrzeby, o której się Wydział dowodnie przekonał. Ustawa gminna i ustawa o reprezentacyi powiatowej dają zupełną rękojmię bezpieczeństwa dla tego rodzaju pożyczek.

Poprzednie wywody przedstawiają szczegółowo główne zasady statutu, określają również podstawy krajowego zakładu, dalsze przepisy nie zawierają zasadniczych postanowień, omawiają tylko bliżej każdy rodzaj czynności i sposób prowadzenia poszczególnych agend oraz formę zarządu. Projekt statutu ułożył Wydział krajowy na wzór statutów innych instytucyj finansowych, działających w kraju i innych częściach Monarchii ze szczególnem uwzględnieniem Banku austro- węgierskiego, projekt ten zawiera 72 paragrafy i dzieli się na ośm rozdziałów, tytuły tych rozdziałów są: 1. Utworzenie zakładu i jego zakres działania (§§ 1 — 3). 2. Pożyczki hipoteczne: A. Udzielanie pożyczek (§§ 4 — 13). B. Stosunek dłużnika hipotecznego do zakładu (§§ 14 — 25). 3. Listy zastawne (§§ 26 — 40). 4. Interes eskontowy i zastawniczy (§§ 41 — 48). 5. Przyjmowanie pieniędzy na wkładki, asygnaty kasowe i rachunki bieżące (§§ 49 — 52).    6. Fundusz umorzenia, fundusz rezerwowy, bilans (§§ 53 - 57).

7. Zarząd i nadzór ;§§ 58 — 71). 8 Zmiana statutu i zwinięcie zakładu (§ 72).

Sprawozdanie Wydziału krajowego streszcza się w końcowym wniosku: „Wysoki Sejm raczy uchwalić: 1. Sejm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wiel-kiem Księstwem Krakowskiem uchwala, że ma być założony zakład kredytowy, na zysk nie obliczony pod nazwą: Galicyjski krajowy zakład hipoteczny, z po-ręką funduszu krajowego za wszelkie zobowiązania. Do zakresu działalności: Galicyjskiego krajowego zakładu hipotecznego należeć ma: a) udzielanie pożyczek hipotecznych, ratami umarzanych i wydawanie na tej podstawie listów zastawnych, b) nabywanie wierzytelności hipotecznych i umawianie się z dłużnikami o ich spłatę w ratach, c) nabywanie i sprzedawanie własnych listów

— 38 -zastawnych oraz obligacyj krajowych, d) cskontowanie wylosowanych własnych listów zastawnych oraz kuponów od tych listów, c) udzielanie zaliczek na notowane urzędownie na giełdzie listy zastawne i listy zastawne istniejących w kraju zakładów hipotecznych, na krajowe obligacye i papiery państwowe, f) eskontowanie weksli w szczególności reeskontowanie weksli, przedłożonych przez towarzystwa zaliczkowe lub Koła kredytowe, z zachowaniem ostrożności przepisanych instrukcyą, g) przyjmowanie gotówki na książeczki oszczędności, asygnaty kasowe i na rachunek bieżący, h) udzielanie zaliczek na płody rolnicze na podstawie listów składowych (warrantów), wystawionych przez zarządy składów publicznych, i) udzielanie pożyczek gminom i powiatom, 2.. Sejm upoważnia Wydział krajowy do wydania statutu dla „Galicyjskiego krajowego * zakładu hipotecznego“, na podstawie załączonego (AL K.) projektu i do przeprowadzenia rokowań z c. k. Rządem, celem wyjednania zatwierdzenia, przy-czem w razie, gdyby się to w toku rokowań niezbędnem okazało, Wydział krajowy upoważnionym jest poczynić w projekcie statutu zmiany, nie naruszające zasad. 8. Na pierwsze potrzeby połączone z założeniem i wprowadzeniem w życie „Galicyjskiego zakładu hipotecznego“ wstawia się w budżet kwotę 50.000 złr. jako pożyczkę trzyprocentową, którą zakład ten z pierwszych dochodów swoich zwrócić ma funduszowi krajowemu“ (Al. 28 z 1880).

W ten to sposób powstał pierwszy konkretny projekt statutu Galicyjskiego krajowego zakładu hipotecznego, który nosił na sobie wszelkie cechy i atrybucye Banku krajowego, odmiennie tylko został nazwany. Prócz działu hipotecznego, źostał Galicyjski krajowy zakład hipoteczny uposarzony przez ankietę w oddział ściśle bankowy, nazwa więc zakładu hipotecznego niezupełnie była zgodną z jego zakresem działania. Wszystkie przedstawione powyżej wnioski sejmowe, wszystkie obrady zwołanych ankiet i usiłowania Wydziału krajowego zmierzały stale, choć różnemi drogami do dwóch głównych celów, wytkniętych żywotną potrzebą kraju, starano się zapobiedz nędzy u włościan przez oswobodzenie ich z rąk lichwiarzy za pomocą taniego kredytu hipotecznego, a z drugiej strony dążono do zaspokojenia potrzeb kredytowych drobnych przemysłowców i rzemieślników, przez popieranie organizacyi towarzystw zaliczkowych. Oba te cele choć w nierównym uwzględnione stopniu widnieją w przedłożonym Sejmowi w 1880 r. projekcie statutu krajowego zakładu. Zamierzona pierwotnie centralna instytucya dla towarzystw zaliczkowych nie przyszła do skutku, odstąpiono nawet od pierwotnej myśli dra Skałkowskiego, aby te funkeye spełniał krajowy zakład hipoteczny, stworzono natomiast nowe obfite źródła kredytu dla towarzystw, między innemi i projekt statutu Galicyjskiego krajowego zakładu mieści w sobie przyjmowanie weksli towarzystw zaliczkowych w drodze reeskontu, lecz się już na tern ogranicza i żadnych dalszych towarzystwom zaliczkowym nie przyznaje korzyści. W daleko znaczniejszej mierze uwzględnił projekt statutu potrzebę kredytu hipotecznego dla włościan, bo tu jedyną granicę stanowi wartość hipoteki, podczas gdy przy posiadłościach miejskich inne jeszcze poczyniono zastrzeżenia, ze względu na bezpieczeństwo pożyczki. Pierwotny plan i zakres zakładu już to uchwałami ankiety, już to z inieyatywy Wydziału krajowego znacznie został rozszerzony, myśl jednak przewodnia wniosku p. Bartoszewskiego i referenta komisyi głodowej p. Abrahamowicza tj. zamiar dźwignięcia kraju z ekonomicznego upadku,

Sprawozdanie Wydziału krajowego wraz z wnioskami Wydziału na założenie Galicyjskiego krajowego Zakładu hipotecznego przedłożył Sejmowi dr. Wereszczyński na posiedzeniu z 9. czerwca 1880 i na jego wniosek wybrano Komisyę bankową z 9 członków dla rozpatrzenia tej sprawy (Sten. Spr. Sejm. z lS80 r. str. 15, 40), lecz ta Komisya nie ułożyła sprawozdania, ani też żadnych Sejmowi nie postawiła wniosków, sprawa więc założenia Banku krajowego nie przyszła już w 1880 roku na porządek dzienny obrad sejmowych i przez to dalszej doznała zwłoki.

w projekcie Galicyjskiego krajowego zakładu hipotecznego prześwieca w całej pełni.

W 1881 r. sprawa Banku krajowego na nowe, pomyślniejsze wstąpiła tory, gdy z początkiem tego roku po ustąpieniu hr. Ludwika Wodzi-ckiego Marszałkiem krajowym został zamianowany dr. Mikołaj Zyblikiewicz, który był poprzednio przeciwnikiem założenia Banku krajowego, jako zwo lennik udzielania pożyczek z funduszów krajowych powiatowym kasom pożyczkowym. Przekonawszy się niebawem o potrzebie i pożyteczności krajowej instytucyi finansowej, jako marszałek stał się dr. Zyblikiewicz gorącym jej zwolennikiem, dzięki też jego energii i wytrwałości, mimo trudności i przeszkód myśl założenia krajowego finansowego zakładu w życie wprowadzoną została i w tern leży wielka jego zasługa. Tej to okoliczności przypisać należy, że dra Zyblikiewicza, poniekąd .słusznie uważano powszechnie za twórcę Banku krajowego. W owym czasie poczęto ogólniej i żywiej nieco zajmować się sprawami ekonomicznemi w literaturze i prasie, przyczem kładziono nacisk na rozwój handlu i przemysłu w kraju, podając za wzór stosunki w Królestwie Polskiem za ministerstwa ks. Lubeckiego i organizacyę Banku Polskiego. Powszechne to dążenie przebija też wyraźnie w sprawozdaoiu Wydziału krajowego, przedłożonem Sejmowi w 1881 r. „w przedmiocie utworzenia Kraj. Zakładu kredytowego“.

Sprawozdanie Wydziału z 1881 r. wychodzi z zupełnie nowego i odmiennego założenia, jak sprawozdanie z lat ubiegłych w sprawie zubożenia kraju, uwolnienia ludności z rąk lichwy, lub w sprawie poparcia drobnego przemysłu, stosownie tedy zmienionym i rozszerzonym został projekt i statut Gal. Kraj. Zakładu hipotecznego z 1880 r. Wydział w tern sprawozdaniu przedstawia zupełny obraz potrzeb ekonomicznych kraju wraz ze szeroko pojętym projektem finansowym, mającym służyć do rozbudzenia wszelkich gałęzi pro-dukcyi a zarazem do rozbudzenia i poparcia handlu i przemysłu. Kreśląc obraz prac swoich na polu ekonomicznem, Wydział krajowy wykazuje dowodnie, że we wszystkich dziedzinach gospodarstwa krajowego usiłowania jego rozbiły się o brak zasobów materyalnych, pozostały w zakresie prób i badań wskutek braku centralnej krajowej intytucyi finansowej. W kierunku niesienia pomocy zubożałej ludności wiejskiej i usunięcia lichwy, przeprowadzono szczegółowe dochodzenia przyczyn i środków zaradczych, lecz nic pozytywnego nie uczyniono, pośrednio tylko dopomożono częściowo włościanom, drobnym przemysłowcom i rzemieślnikom przez interwencyę Wydziału krajowego w Banku austro- węgierskim na rzecz towarzystw zaliczkowych.

Po odrzuceniu przez Sejm projektowanej pięciumilionowej pożyczki na cele melioracyjne, ogranicza się Wydział na udzielaniu rad i wskazówek za

pomocą krajowego biura melioracyjnego, które wypracowuje plany i kieruje robotami, lecz właściciele gruntów muszą się uciekać do bardzo.kosztownych i uciążliwych pożyczek, aby uzyskać potrzebne na melioracye kapitały, podobnie też dzieje się z właścicielami dóbr tabularnych, gdy są zmuszeni zaciągać krótkoterminowe pożyczki na cele gospodarskie. W dziale górnictwa używa Wydział szczupłych subwencyj krajowych do badań naukowych głębokich pokładów naftowych i innych produktów górniczych, podczas gdy krajowa Rada górnicza i krajowy Komitet dla podniesienia przemysłu naftowego z powodu braku środków, poprzestać muszą na teoretycznem rozpatrywaniu potrzeb tej nader ważnej gałęzi produkcyi krajowej.

Również i przemysłu nie mógł Wydział krajowy popierać skutecznie, nie mając do tego potrzebnych środków, a kuratorya dodana Wydziałowi jako organ doradczy, nie zdołała swej działalności rozprzestrzenić poza obręb roz-patrywań stosunków i potrzeb przemysłu. Coroczne dotacye Sejmu na cele przemysłowe są tak szczupłe, że wystarczają zaledwie na poparcie niektórych gałęzi przemysłu domowego, uprawianego przez ludność wiejską, jako zarobek uboczny, podczas gdy Wydział nie ma nawet możności podnoszenia poziomu nauki przemysłu, przez zakładanie szkół fachowych, bez przyczynienia się gminy lub Państwa. Koniecznym warunkiem podniesienia przemysłu domowego, jest zorganizowanie handlu dla jego produktów i zapewnienie dróg zbytu bez nadmiernych kosztów pośrednictwa. Niemniej też i przemysł większy rozwinąłby się pomyślnie, gdyby otrzymał* korzystne rynki zbytu towarów, wtedy to możnaby korzystnie przerabiać krajowe produkta surowe, które obecnie zasilają fabryki zagraniczne i jako wyroby gotowe powracają do kraju. I na tern polu występuje jasno potrzeba finansowego zakładu „któryby przyjął na siebie misyę finansowo - organizacyjną, popierał i inicyował tworzenie spółek dla produktów krajowych“, celem zdobycia dla nich naturalnych dróg zbytu, „gdyż bez tego nie da się pomyśleć trwałe podniesienie produkcyi przemysłowej“.

Reasumując swoje wywody w sprawozdaniu, wyraża Wydział krajowy to przekonanie, rże uczyniono już wszystko pod względem fachowego rozpatrywania i zbadania potrzeb, oraz ułożenia planów potrzebnej akcyi i obmyślenia środków zaradczych“, z powodu jednak braku odpowiednio zorganizowanego kredytu, żadnych praktycznych rezultatów nie osiągnięto, teraz nadeszła pora do działania, należy wprowadzić w czyn#to, co za konieczne uznano, przyszedł czas na „stworzenie krajowego instytutu kredytowego, który stałby się nie chciwym zysku, lecz oddanym potrzebom kraju wykonawcą finansowych usiłowań Reprezentacyi krajowej“.

Założenie takiej instytucyi nie naraża bynajmniej kraju na jakiekolwiek straty, „bo tu chodzi tylko o impuls do utworzenia i wprowadzenia w ruch uśpionych dotąd czynników produkcyi ekonomicznej, która sowicie opłaca wszystkie nakłady ", z drugiej również strony krajowy instytut na zyski nie obliczony dodatnio działać będzie, jako regulator stopy procentowej. Wnioski Wydziału krajowego z 1880 r. były tylko wykonaniem uchwały Sejmu z 9. października 1878 r., polecającej zbadanie kwestyi : „czy wobec zaprowadzenia ksiąg hipotecznych włościańskich byłoby pożądanem i już teraz na czasie utworzenie instytucyi hipotecznej dla posiadłości włościańskich“. Projekt z 1881 r.

— 41

nadaje krajowemu zakładowi atrybucye, zmierzające do rozbudzenia i poparcia handlu i przemysłu, dlatego to projekt „Gal. krajowego Zakładu hipotecznego“ został zmieniony i znacznie rozszerzony. Wnioski umieszczone na końcu sprawozdania Wydziału z 1881 r. tak opiewają: „Wysoki Sejm raczy uchwalić: „Sejm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem uchwala :

I. Celem podniesienia dobrobytu w kraju, mianowicie celem podniesienia ludności wiejskiej z upadku ekonomicznego, rozwinięcia i popierania produkcyi rolnej i przemysłowej oraz hahdlu, ma być założony zakład kredytowy na zysk nie obliczony pod nazwą : „Krajowy zakład kredytowy“ z po-ręką funduszu krajowego za wszelkie zobowiązania. Do zakresu działalności „Krajowego zakładu kredytowego“ należeć ma: a) udzielanie pożyczek hipo tecznych ratami umarzanych i wydawanie na tej podstawie listów zastawnych,

b)    nabywanie wszelkich wierzytelności i ściąganie tychże na własny i obcy rachunek, umawianie się z dłużnikami i wierzycielami o ich spłatę w ratach,

c)    nabywanie, i sprzedawanie własnych listów zastawnych oraz obligacyj krajowych, d) eskontowanie wylosowanych własnych listów zastawnych oraz kuponów do tych listów, e) udzielanie zaliczek na notowane urzędownie na giełdzie listy zastawne i listy zastawne istniejących w kraju zakładów hipotecznych, na krajowe obligacye i papiery państwowe, f) eskontowanie weksli, w szczególności reeskontowanie weksli przedłożonych przez towarzystwa zaliczkowe lub koła kredytowe, z zachowaniem ostrożności przepisanych instrukcyą, g) przyjmowanie gotówki na książeczki oszczędności, asygnaty kasowe i na rachunek bieżący, h) udzielanie zaliczek na płody rolnicze, górn cze i przemysłowe na podstawie listów składowych (warrantów), wystawionych przez zarządy zakładów publicznych, oraz udzielanie pożyczek na zastawy ruchome i nieruchome, i) udzielanie pożyczek gminom i powiatom, kasom pożyczkowym gminnym i powiatowym oraz kołom kredytowym na skrypty notaryalne,

k)    zakładanie, nabywanie, wspieranie oraz prowadzenie pod własnym zarządem i na własny rachunek przedsiębiorstw przemysłowych, rolniczych i innych,

l)    kupowanie i sprzedawanie na rachunek własny lub obcy rzeczy ruchomych, wszelkiego rodzaju towarów, płodów surowych i wyrobów przemysłowych.

II.    Sejm upoważnia Wydział krajowy do wydania statutu dla „Krajowego zakładu kredytowego“ na podstawie powyższych zasad i do przeprowadzenia rokowań z c. k Rządem celem wyjednania zatwierdzenia statutów

III.    Na pierwsze potrzeby połączone z założeniem i wprowadzeniem w życie „Krajowego zakładu kredytowego“ wstawia się w budżet 50.000 złr. w. a. jako pożyczkę trzyprocentową, którą zakład ten z pierwszych dochodów swoich zwrócić ma funduszowi krajowemu (Al. 25 z 1881 r.)“.

Wnioski te Wydziału krajowego przedłożył Sejmowi dnia 21. września 1881 r. Dr. Wereszczyński, z propzycyą odesłania ich do Komisyi bankowej (Sten. Spraw. Sejm. z 1881 r. str. 84). W sprawie tej przemawiał poseł Hr. Golejewski, żądając pomnożenia Komisyi z 9-ciu na 12 tu członków, .ponieważ to jest Komisya, w której zechcą wziąć udział wszystkie odcienia przekonań Wysokiej Izby“ (Sten. spraw. Sejm. z 1881 r. str. 8e>). Po uchwa-

leniu tego wniosku na członków Komisyi bankowej wybrano posłów : Bielińskiego , Dydyńskiego, Hallera, Koziebrodzkiego hr. Szczęsnego, Koziebrodz-kiego hr. Władysława, Madejskiego, Merunowicza, hr. Russockiego, Simona, Wernickiego, Wodzickiego hr Ludwika i Dr Żywickiego (St spr. Sejm. z 1881 str. 87). Komisya ukonstytuowała się wybierając hr. Szczęsnego Koziebrodzkiego na prezesa, hr. Russockiego na wiceprezesa, a posła Merunowicza na sekretarza (Str. spr. Sejm. z 1881 str. 92)..

Sprawozdanie Komisyi bankowej, datowane z 10. października 1881 r., zostało ułożone przez hr. Russockiego,, jest ono krótkie i nie zaw»era ani ekonomicznych teoryj, ani też historycznych wywodów, czem się rażąco różni od poprzednich sprawozdać komisyjnych i wydziałowych. Wiele zasadniczych nawet zmian proponuje Komisya, lecz powody tych zmian uzasadnia w sprawozdaniu tylko pobieżnie, często nawet jako jedyny motyw czytamy, że „Ko misya uznała za stosowne taką powziąć uchwałę“. Na wstępie udowadnia sprawozdanie potrzebę utworzenia Banku krajowego i w zasadzie popiera usilnie wnioski Wydziału i wykazuje potrzebę zmiany stylistycznej ustępu, w którym Wydział określił cel zakładu. Z projektu Wydziału zatrzymała Komisya rozdział czynności Banku na oddział hipoteczny i bankowy, jednak co do sposobu zaopatrzenia instytucyi w kapitał zakładowy, przyjmuje Komisya zupełnie odmienne zasady, bo gwarancyę kraju ogranicza jedynie do interesu hipotecznego, przeznaczając natomiast dla działu bankowego dotacyę jednego miliona złr. W dziale hipotecznym oznacza sprawozdanie minimum pożyczki na posia dłość włościańską na kwotę 100 złr. i podnosi z naciskiem, że Bankowi krajowemu musi przysłużać prawo politycznej egzekucyi przy ściąganiu należy tości, z tytułu pożyczek hipotecznych ciążących tak na dobrach, jak i na posiadłościach miejskich i włościańskich. Dalej wylicza sprawozdanie agendy zakresu działania ściśle bankowego, przy pożyczkach na weksle i skrypta nota-ryalne zaznacza Komisya, że jednem z głównych zadań przyszłego Banku będzie otworzyć swem pośrednictwem przystęp do kredytu w Banku austro-węgier-skim „ziemiaństwu, zdrowym przedsiębiorstwom handlowym i przemysłowym, kasom oszczędności, kasom pożyczkowym gminnym i powiatowym, kołom kredytowym i towarzystwom zaliczkowym“. Komisya wyraża przytem przekonanie, że wszystkie te instytucye, pośredniczyć dalej będą między Bankiem krajowym a ludnością wiejską, dla której „nie tyle kredyt hipoteczny, jak raczej rozsądnie udzielany kredyt osobisty jest najodpowiedniejszym“.

Do zakresu działania Banku zalicza sprawozdanie, zgodnie z projektem Wydziału, także popieranie przemysłu i rękodzielnictwa, oraz konwersyę wysoko oprocentowanych długów hipotecznych, a dalej udzielanie pożyczek na zastawy, przyjmowanie wkładek oszczędności i depozytów, jak niemniej prowadzenie interesów komisowych w dziale zleceń na rachunek trzecich osób Wnioski Wydziału odnoszące się do lombardu zostały zmienione, Komisya bowiem ograniczyła prawo Banku przyjmowania w lombard efektów na własne listy zastawne i papiery pupilarne, „aby uniemożliwić nadużywanie Zakładu krajowego do gry giełdowej“. „Aby Bankowi krajowemu odjąć wszelki charakter ryzyka“ skreślono z przedłożenia Wydziału ustępy i), k) „nabywanie, wspieranie oraz prowadzenie na własny rachunek i pod własnym zarządem przedsiębiorstw przemysłowych, rolniczych i innych“, również i „kupowanie

- 43 —

i sprzedawanie na rachunek własny ruchomości, wszelkiego rodzaju towarów, płodów surowych i wyrobów przemysłowych*. Umieszczono natomiast w propozycyi Komisyi upoważnienie dla Banku, do pośredniczenia w zakładaniu i wspieraniu przedsiębiorstw rolniczych, przemysłowych i handlowych oraz udzielanie im pożyczek.

Jako jedno z ważnych zadań utworzyć się mającego Banku wymieniono w sprawozdaniu dawanie pożyczek na przedsiębiorstwa melioracyjne, ułatwianie tworzenia się spółek i wykonywanie robót melioracyjnych na rachunek osób trzecich. Z przedłożenia Wydziału krajowego usunęła Komisy a słowa : „na zysk nie obliczony“ ponieważ żywi przekonanie, że pewien zysk potrzebnym jest niezbędnie do powiększenia kapitału zakładowego Banku i do utworzenia funduszu rezerwowego Tłumacząc szczupłość proponowanej do-tacyi działu bankowego wywodzi Komisya, że Bank krajowy będzie mógł korzystać ze znacznego kredytu w austro - węgierskim Banku, prócz tego zaś potrafi on pewnie ściągnąć rozprószone po kraju kapitały prywatne, dotacya więc jednego miliona zł. może być wystarczającą. Projektu do statutu Banku krajowego Komisya nie ułożyła a to z tego powodu, że określiwszy dokładnie zasady Banku, ułożenie statutu uważa już tylko za formalność, przekazuje więc to zadanie Wydziałowi krajowemu. Opracowanie statutu przez Wydział krajowy byłoby pożądanem i z tego względu, że statut przez Sejm uchwalony mógłby u rządu natrafić na trudności, coby całą sprawę opóźniło. W końcu formułuje Komisya bankowa następujące wnioski : „I. Wysoki Sejm raczy powziąć uchwały A. B, C oraz uchwalić projekt ustawy D. II. Niniej-szem sprawozdaniem zostają zarazem załatwione petycye wniesione do Wysokiego Sejmu w sprawie utworzenia Zakładu hipotecznego, oraz petycye c. k. Gal, Towarzystwa gospodarskiego we Lwowie i zarządu stowarzyszenia „Spójnia* w sprawie przemysłu tkackiego. A). W celu podniesienia dobrobytu w kraju, a w szczególności dla popierania rozwoju rolnictwa, przemysłu i handlu, ustanawia się Zakład kredytowy pod nazwą: rBank krajowy Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem“. I. Zakres działania Banku obejmować ma: a) dział hipoteczny, b) dział bankowy, ad a). Dział hipoteczny. Bank będzie udzielał w listach zastawnych pożyczki hipoteczne, spłacalne ratami. Listy zastawne wydawane będą pod gwa-rancyą kraju do wysokości sumy udzielonych pożyczek Pożyczki hipoteczne mogą być udzielane najwyżej do wysokości oznaczonego ustawą bezpieczeństwa pupilarnego. Pożyczki mniejsze niż sto zł. udzielane nie będą. Ad b). Dział bankowy. Do tego działu należeć ma: a). Nabywanie wierzytelności i ściąganie tychże na własny i obcy rachunek, umawianie się z dłużnikami i wierzycielami o ich spłatę w ratach, b) nabywanie i sprzedawanie własnych listów zastawnych oraz obligacyj krajowych, c) eskontowanie wylosowanych własnych listów zastawnych oraz kuponów od tych listów, d) udzielanie zaliczek na własne listy zastawne, na urzędownie na giełdzie notowane listy zastawne innych w kraju istniejących zakładów hipotecznych, na krajowe obligacye i w ogóle na papiery wartościowe, w których kapitały pu-pilarne lokowane być mogą, e) eskontowanie i reeskontowanie weksli przedkładanych przez kasy oszczędności, powiatowe i gminne kasy pożyczkowe, stowarzyszenia zaliczkowe, jak również koła kredytowe, f) udzielanie poży-

czek gminom, powiatom, kasom oszczędności, kasom pożyczkowym gminnym i powiatowym, stoworzyszeniom zaliczkowym oraz kołom kredytowym na skrypta notaryalne, g) udzielanie zaliczek na płody rolnicze, górnicze i przemysłowe na podstawie listów składowych (warrantów) przez zarządy zakładów publicznych wystawione oraz udzielanie pożyczek na zastawy, h) przyjmowanie gotówki na książeczki oszczędności, asygnaty kasowe i na rachunek bieżący, i) przyjmowanie depozytów, k) prowadzenie interesów komisowych, 1) pośredniczenie w zakładaniu i prowadzeniu przedsiębiorstw rolniczych, przemysłowych i handlowych oraz udzielanie im pożyczek, m) udzielanie pożyczek na przedsiębiorstwa melioracyjne, ułatwianie na drodze kredytu tworzenia się spółek melioracyjnych, a względnie wykonywanie robót melioracyjnych na rachunek osób trzecich. II Kraj wyposaża dział bankowy kapitałem zakładowym w ilości jednego miliona zł. w. a* III. Z czystego zysku wynikającego z obrotów¹ Banku użyte będą 30% na utworzenie funduszu rezerwowego, dalsze 70% służyć mają do pomnażania zakładowego majątku Banku krajowego. Gdy majątek Banku krajowego dojdzie do wysokości dwóch milionów zł. w. a. Sejm zyskami jego dowolnie zarządzać może. IV. W razie rozwiązania Banku krajowego cały jego majątek przechodzi na własność kraju. V. Na potrzeby połączone z założeniem i wprowadzeniem w życie Banku krajowego wyznacza się kwotę 25.000 zł. w. a. VI. Zwierzchniczy nadzór nad Bankiem krajowym wykonywa Reprezentacya kraju, t. j. Sejm, a w jego zastępstwie Wydział krajowy. VII. Kontrolę nad Bankiem wykonywa Rada nadzorcza i czuwa nad bezpieczeństwem tegoż VIII. Rada nadzorcza składać się ma z dziewięciu na przedstawienie Wydziału krajowego przez Sejm wybranych członków, jakoteż czterech zastępców. IX. Dyrekcyę mianuje Wydział krajowy na przedstawienie Rady nadzorczej X. Bank krajowy ma prawo zakładać filie w Kraju. XI Sejm upoważnia Wydział krajowy do wydania statutu dla Banku krajowego Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Ksi.stwem Kra-kowskiem, do przeprowadzenia rokowań z c. k. Rządem, celem wyjednania zatwierdzenia statutów, do wydania postanowień wykonawczych, oraz instrukcyj wykonawczych i do wprowadzenia zakładu w życie. XII. W celu uzyskania potrzebnych środków pieniężnych na zaopatrzenie Banku krajowego w fundusz zakładowy i na koszta założenia (II. V.) ma być zaciągnięta pożyczka krajowa w myśl załączonego pod D. projektu ustawy.

B)    Uchwała. Kraj poręcza za dotrzymanie zobowiązań z wydawania listów zastawnych przez Bank krajowy Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem wynikających.

C)    Uchwała. Wzywa się c. k. Rząd, ażeby w drodze właściwej wyjednał prawo egzekucyi politycznej dla hipotecznych należytości Banku krajowego Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem, jak również zwolnienie tegoż zakładu od podatków i należytości stemplowych.

Dj Ustawa z dnia

o zaciągnięciu pożyczki na rzecz Banku krajowego Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem.

Za zgodą Sejmu Mojego Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem postanawiam co następuje. Art. 1. Na założenie i wyposażenie Banku krajowego Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem upoważniam Wydział krajowy do zaciągnięcia imieniem kraju po-

źyczki 1,025.000 złr. w. a. pod warunkami najmniej uciążliwymi. Art. 2. Wykonanie tej ustawy polecam Moim Ministrom skarbu i spraw wewnętrznych. (Al 103 z 1881 r.).

Gdy porównamy projekt Wydziału krajowego z wnioskiem Komisyi bankowej, wielkie między nimi spostrzegamy różnice. Wydział krajowy zakreślił krajowemu zakładowi kredytowemu bardzo obszerne pole działania, wytyczył mu jaknajszersze ramy i uposażył go w gwarancyę kraju, obejmującą ogół jego czynności. Komisya bankowa przeinaczyła zupełnie propozycye Wydziału a zmiany te nie tyczą się tylko firmy zakładu, nie formalną jedynie noszą na sobie cechę, lecz sięgają głęboko w same podstawy instytucyi i zasadnicze mają znaczenie.

Postawioną zasadę, że Zakład krajowy nie jest na zysk obliczony, wyjaśnia Wydział w swem sprawozdaniu słowami: ^Zakład krajowy nie goniłby za zyskiem w pospolitem, banko wem tego słowa znaczeniu tj. za zyskiem jednostek, lecz pracowałby dla dobra kraju, podniósłby jego produkcyę, jego bogactwa, wyzwoliłby go z zależności finansowej od obcych przedsiębiorców i kapitałów, stworzyłby nowe źródła dobrobytu“ sam więc Wydział nie wykluczał możności wszelkiego zysku, nie zaliczył go tylko do celów Zakładu.

Odmienne w tej mierze zapatrywanie wyraziła Komisya bankowa, kreśląc słowa „na zysk nieobliczony“ przez co odstąpiła ona od zasady przyjętej przez ankiety, zmieniła na zewnątrz myśl przewodnią krajowej instytucyi i odjęła jej widoczne znamię bezinteresowności, choć moralnego tego obowiązku pozbawić jej nie mogła i pewnie nie chciała. Komisya bankowa ograniczyła w znacznej mierze proponowany przez Wydział zakres działania krajowego Zakładu, lecz najdonioślejszą zmianę w przedłożeniu Wydziału przeprowadziła Komisya przez ograniczenie gwarancyi kraju jedynie na oddział hipoteczny, przy dotowaniu działu bankowego kapitałem jednego miliona złr. Okazuje się tedy, że projektowany przez Komisyę Bank krajowy Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiemu, tak co do swej podstawy, jak i co do czynności różni się zasadniczo od zamierzonego przez Wydział, Krajowego Zakładu kredytowego

Sprawozdawca komisyi bankowej hr. Russocki przedstawił jej wnioski Sejmowi na posiedzeniu z dnia 17. października lS81.poczem przystąpiono do ogólnej dyskusyi nad tymi wnioskami (Sten Spraw. Sejmu z 1881 r. str 407). Szereg przemówień rozpoczął poseł Erazm Wolański, który występując stanowczo przeciw przedłożeniu Komisyi jakkolwiek-sądził, że „rosprawa jest już prze sądzoną“ twierdzi, że regulacya stopy procentowej przez Bank krajowy, przy tak szczupłych środkach jest iluzyą. Poseł Wolański wywodzi, że łatwość dostania pieniędzy w drodze pożyczki, zachęca tylko włościan do lenistwa, włościanie nie potrzebują pożyczek, bo ich kapitałem jest praca i do pracy należy ich moralnie zmuszać. Będąc przeciwny działowi hipotecznemu, nie wierząc przy tern w skuteczność kontroli Wydziału krajowego nad działem bankowym, nie-godzi się poseł Wolański z całym projektem i wnosi: „Wysoki Se m uchwali; nad sprawozdaniom Komisyi bankowej przechodzi się do porządku dziennego“. Natomiast „Kraj przeznacza milion złr. w. a. w celu przyjścia w pomoc przez udzielanie pożyczek 4°/₀ kasom oszczędności, kasom pożyczkowym gminnym i powiatowym, kołom kredytowym, towarzystwom zaliczkowym, spółkom roi-niczym i zdrowym przedsiębiorstwom handlowym i kredytowym“ do wniosku tego dołączonym został projekt ustawy (Sten. Spr. Sem 1881 r. str. 468 t* 472). Poseł hr. Henryk Wodzicki oświadczył się za projektem Komisyi, krytykując tylko niektóre postanowienia W mowie swojej wyraża hr. H. Wodzicki życzenia, aby świadomość granic była nietylko u kierowników Banku, ale objawiała się również i w całym kraju „aby nie łudzono się nadzieją, że Bank wszystko za wszystkich robić będzie, że kredyt każdego zaspokojonym zostanie, choćby na to nie zasługiwał, że każde przedsiębiostwo, choć niemające racyi bytu ani przyszłości będzie wspomożonem“. „Świadomość granic jest tern bardziej wskazaną, że w Galicyi jest więcej pieniędzy jak zasługujących na kredyt“. W końcu występuje hr. Wodzicki przeciw porównywaniu Galicyi do Królestwa Polskiego w latach 1815 — 1880, bo stosunki w tych obu krajach są tak odmienne, że porówna ie nie jest wprost możliwem (St. Spr. Sejm. z 1881 r. str. 472 - 475).

Z kolei przemawiał zapisany do głosu przeciw wnioskom Kom syi poseł Abrahamowicz, który wykazał historyczne przyczyny tych wniosków w następujących słowach: „Jeżeli sięgniemy pamięcią do uchwał tej Wysokiej Izby, jej poleceń wydanych Wydziałowi krajowemu zarówno w przedmiocie badan a przyczyn upadku materyalnego ziemian naszych, jak też środKÓw, za pomocą których groźnie objawiający się upadek materyalny włościan naszych powstrzymany by być mógł, to ostatecznie przyjdziemy do przekonania, że przedłożenie Komisyi załatwia wszystkie polecenia i uchwały w tym kierunku przez Wysoką Izbę powzięte i że jest ono odpowiedzią na ów kwestyonaryusz, który po całym kraju rozesłaliśmy i ujęciem wszystkich zdań, jakie w tej mierze przez ankiety i inne fachowe ciała wypowiedzianemi zostały*. Krytykując ostro sprawozdanie Komisyi oświadcza się poseł Abrahamowicz za przystąpieniem do dyskusyi szczegółowej i zapowiada liczne poprawki, a w końcu podnosi, że „sprawę założenia Banku i jego zakres działania nie ocenia jedynie ze stanowiska finansowego i że łączy z pomyślnym lub nieszczęśliwym rozwojem tej instytucyi, także stronę moralną i polityczną, że przeto powodzenie lub niepowodzenie tej instytucyi odbije się nietylko materyalnie lecz oraz moralnie i politycznie“ „Straty materyalne jakkolwiek byłyby dotkliwe pokryć możemy, strat jednak moralnych i politycznych nie pokryjemy już dodatkami do podatków“. (St. Spr. Sejm z 1881 r. .str. 475 — 479).

Za przedłożeniem przemawiał następnie poseł dr. Goldman wykazując jednak, że wytknięty Bankowi zakres czynności wymaga nierównie większego kapitału zakładowego (St. Spr. Sejm. z lb8l r. str. 479 — 481).

Poseł dr. Dobrzański przemawiał ^po rusku) przeciw propozycyi Komisyi i długą swą mowę zakończył wnioskiem „Wysoki Sejm raczy uchwalić: Przedłożenie Komisyi bankowej odsyła się do Wydziału krajowego z poleceniem, aby wypracował i na najbliższym Sejmie przedłożył statut krajowego Zakładu kredytowego, ze szczególnem uwzględnieniem potrzeb stanu włościańskiego (St. Spr. Sejm. z 1881 r. str. 4SI — 486*.

Następnie za projektem Komisy] przemawiali posłowie Merunowicz, hr. Ludwik Wodzicki, hr. Krukowiecki, Dr Skałkowski, a przeciw projektowi poseł Żurowski. Po zamknięciu dyskusyi ogólnej zabrał głos poseł Dr. Wereszczyński imieniem Wydziału krajowego i hr. Russocki jako

- 47 —

sprawozdawca Komisyi, poczerń wnioski posłów E. Wolańskiego i Dr. Dobrzańskiego zostały przez Sejm odrzucone (St. Spr. Sejm z 1881 str. 505).

Dyskusya szczegółowa nad wnioskami Komisyi bankowej bardzo szerokie przybrała rozmiary, stawiano liczne poprawki, poprawki te wprawdzie nie utrzymywały się po większej części, lecz spowodowały nieraz długie polemiczne mowy przeciwników. Zmiana proponowana przy pierwszym ustępie działu hipotecznego przez posła Dr. Dobrzańskiego upadła prawie bez dysku-syi, podczas gdy dalsza poprawka posła Abrahamowicza do tego ustępu licznych napotkała oponentów. Wedle tej poprawki ustęp pierwszy o dziale hipotecznym miał opiewać : „Pożyczki hipoteczne udzielane będą Î. na majętności ziemskie, II na domy murowane, mieszkalne w miejscowościach podlegających podatkowi domowo czynszowemu“. „Pożyczki udzielane być mają tylko do wysokości pierwszej połowy wartości hipoteki i tylko na takie posiadłości, których ogólna wartość hipoteki przynajmniej 600 złr. wynosi“ przytem zatrzymał poseł Abrahamowicz dalszy ustęp Wniosku Komisyi: „Pożyczki mniejsze niż 100 złr. udzielane nie będą“. Poseł hr. Henryk Wodzicki żąda, by pożyczki nie były udzielane na mniejszą wartość hipoteki jak 1000 złr. Przeciw wnioskowi posła Abrahamowicza przemawiał poseł hr. Kruko-wiecki, dalej zaś przeciw ograniczeniu pożyczek na domy do miejscowości podlegających podatkowi domowo-czynszowemu wystąpił poseł Spławiński wykazując, że przyjęcie tego ograniczenia pozbawiłoby '272 miasta w Galicyi prawa korzystania z pożyczek hipotecznych w Banku krajowym. W tym samym duchu przemawiał poseł Dr. Max i postawił poprawkę zgodną w części z wnioskiem posła Abrahamowicza : „Pożyczki hipoteczne mogą być udzielane najwyżej do połowy wartości hipoteki“.

Podobnie i poseł Dr. Skałkowski wystąpił przeciw ograniczeniu pożyczek, udzielanych na domy, przyczem żądał jeszcze oznaczenia minimum pożyczki hipotecznej na 500 złr., bo pożyczek niższych mogą udzielać towarzystwa zaliczkowe.

Poprawka Dr. Maxa została uchwalona, inne zaś proponowane zmiany upadły, jak niemniej wniosek posła Abrahamowicza, postawiony po odrzuceniu jego poprawki, określający minimum pożyczek hipotecznych na 200 złr. oraz wniosek posła hr. Henryka Wodzickiego, który żądał, by pożyczki hipoteczne niżej 800 złr. nie były udzielane. Przy dziale bankowym wnosił poseł hr. Gołejewski, aby ustępy a) do m) przyjąć „en bloc“, lecz z powodu wielu zgłoszonych poprawek przeprowadzono dyskusyę nad każdym z tych ustępów z osobna. Po odrzuceniu poprawki posła Abrahamowicza, uchwalono ustępy a), b), c), d), g), i), k), 1), m, wedle wniosku Komisyi. Ustępy e), f) przyjęte wedle wniosku posła Dr. Goldmana opiewają : ust. e) „eskontowanie weksli, a w szczególności weksli przedkładanych przez kasy oszczędności powiatowe i gminne kasy pożyczkowe, stowarzyszenia zaliczkowe i inne, oparte na ustawie z 9. kwietnia I 878 r., jak również przez koła kredytowe, tudzież reeskon-towanie weksli" ; ust f) „udzielanie pożyczek gminom, powiatowym kasom oszczędności, kasom pożyczkowym gminnym i powiatowym, stowarzyszeniom zaliczkowym i innym, opartym na ustawie z 9. kwietnia 1878 r. oraz kołom kredytowym na skrypta notaryalne“. Ustęp h) przyjęty został wedle propozy-

W dyskusyi nad tym wnioskiem i nad dalszymi ustępami przedłożenia Komisyi spierano się, żądając zmian w dwóch kierunkach, najpierw żądano ustalenia „naczelnego nadzoru“ reprezentacyi kraju, a następnie umożliwienia przez stosowne zmiany przyspieszenia terminu otwarcia Banku.

cyi Komisyi, z dodaniem na wniosek posła Romanowicza po słowach „asy-gnaty kasowe ' słowa „czeki“.

Dalsza dyskusya toczyła się na popołudniowem posiedzeniu Sejmu dnia,18. października 1881 r. i była również bardzo ożywiona. Po uchwaleniu ustępów IL i III. przedłożenia Komisyi, przyjęto poprawkę posła hr. H. Wo-dzickiego, aby do ustępu IV do słów: „W razie rozwiązania Banku krajowego, cały jego majątek przechodzi na własność kraju% dodać słowa: „co za uchwałą Sejmu nastąpić może“, ustęp V. uchwalono bez zmiany. Ciekawa wywiązała się dyskusya przy ustępie VI. nad poprawką postawioną przez posła hr. H. Wodzickiego, który wnosił, by ustępy VL, VIL, VIII. i IX. przedłożenia Komisyi traktować łącznie, zastępując je słowami :, „Statut obmyśli najodpowiedniejszy sposób zapewnienia kontroli reprezentacyi kraju nad zakładem“.

Hr. Wodzicki wyraził zdanie, „że Bank krajowy wedle projektu Komisyi ma za wiele władz przełożonych, bo posiada Dyrekcyę, Radę nadzorczą, Wydział krajowy, Sejm, a zapewne i Marszałek krajowy zechce także mieć wpływ na tok interesów i kierunek Banku, uprościłoby sprawę, gdyby Dyre-kcya miała prowadzić interesa, Rada nadzorcza interesa te kontrolowała, ą Wydział krajowy nie był osobną władzą, tylko żeby mógł w połączeniu z Radą nadzorczą decydować p ważniejszych sprawach“. (St. spr. Sejm. z lb81 str.. 529).

Przeciw poprawce hr. Wodzickiego podniesiono zarzut, że przyjęcie jej wywoła opóźnienie wprowadzenia Banku w życie, prócz tego podnoszono, że ta poprawka dąży do osłabienia kontroli reprezentacyi kraju. Poseł Grocholski wywodził, że naczelny nadzór Wydziału kraj. i Sejmu nad Bankiem nie jest potrzebnym, a może się nawet stać szkodliwym. Przeciw temu twierdzeniu wystąpił poseł Dr. Gross w tych słowach: „Bank ten, którego Sejm przez uchwałę nazywa bankiem, bo innej nazwy temu dziecku nie dano na razie, ależ to nie bank, to jest zakład publiczny utworzony dla dobra kraju, utworzony dlatego, żeby walczyć z innymi bankami/ które eksploatują ten kraj, żeby pobudzić przemysł, rolnictwo i tym sposobem podnieść dobrobyt kraju, a Sejm i Wydział krajowy wyrzec się nie mogą tego dziecka, które tylko pod ich nadzorem wypielęgnowane może wyróść dla dobra kraju / Kończąc swą mowę poseł Dr. Gross wnosi, aby do ustępu XI. dodać jeszcze Wy działowi krajowemu upoważnienie, „do pierwszego wyboru Rady nadzorczej i Dy rek cyi, oraz do wprowadzenia Zakładu w życie i do zamianowania fun-kcyonaryuszów w poprzednich punktach ustanowionych, aż do najbliższego zwołania Sejmu“ (St. Spr. Sejm. z 1881 str. 534)

Ażeby Bank zaraz już mógł wejść w życie proponował poseł Dr. Ra-poport, by do ustępu VII. dodać słowa : „aż do zamianowania Rady nadzorczej wykonywa tę kontrolę Wydział krajowy“ (St. Spr. Sej. z 1881 str. 536). Ten sam cel miał na oku poseł Męciński i wnosząc, aby ustępy VI., VII., VIII., IX. zastąpić słowami: „Poleca się Wydziałowi krajowemu wypracowanie statutu, w którym obmyślaną będzie organizacya władz zakładu i sposób wykonywania kontroli przez reprezentacyę kraju nad zakładem“. „Pierwszą Dyre-kcyę i pierwszą Radę nadzorczą na czas #do najbliższego zebrania się Sejmu zamianuje Wydział krajowy“ (St. Spr. Sej. z 1881 str. 537—538). Występując przeciw temu wnioskowi zabrał głos poseł Romanowicz. Przytaczamy tu charakterystyczny ustęp jego przemówienia: „Nie mogę sobie wyobrazić“ — mówił poseł Romanowicz — „aby Komisya stawiając punkt VI. przypuszczała, że Wydział krajowy będzie miał bezpośrednią jaką ingerencyę w czynności Dy-rekcyi. Dyrekcya nie może stać pod wpływem innego ciała jak tylko Rady nadzorczej, bo gdybyśmy ją pod wpływ dwóch ciał postawili, to czynności tego Banku mogłyby się, że tak powiem, rozejść“. Kończąc swe wywody stawia poseł Romanowicz wniosek, aby do ustępu IX. dodać słowa: „Sejm poleca Wydziałowi krajowemu, aby jeszcze w ciągu bieżącej sesyi przedstawił Sejmowi kandydatów do pierwszej Rady nadzorczej, która po zatwierdzeniu statutu, prowizorycznie urzędować będzie, do zebrania przyszłej sesyi sejmowej“ (St. Spr. Sej. z 1881 str. 538, 539). W sprawie wyboru Rady nadzorczej wniósł poseł Dr. Skałkowski poprawkę proponując, aby ustęp VIII. opiewał: „Rada nadzorcza składa się z 9 członków i 4 zastępców, których wybiera Sejm z podwójnej liczby kandydatów przedstawionych przez Wydział krajowy“ (St. Spr. Sej. z 1881 str. 539, 540).

Do ustępu XI. proponował poseł Grocholski, aby zamiast słów : „do wydania postanowień wykonawczych oraz instrukcyj wykonawczych“ umieścić słowa : „Sejm uchwali na przedstawienie Wydziału krajowego instrukcye wykonawcze“, w końcu zaś do tegoż ustępu wnosił poseł Abrahamowicz, aby po słowach : „i do wprowadzenia zakładu w życie“ dodać słowa „skoro egze-kucya polityczna dla wierzytelności hipotecznych przyznaną będzie“ (St. Spr. Sej. z 1881 str. 545).

Przy głosowaniu upadły wszystkie te stawiane przez posłów poprawki, uchwalono tedy ustępy IL —XII., a dalej powzięto uchwały B) i C) jako też ustawę D) wedle tekstu, proponowanego przez Komisyę bankową (St. Spr. Sej. z 1881 str. 548A

Całe przedłożenie Komisyi bankowej z uwzględnieniem przyjętych zmian, uchwalono na posiedzeniu Sejmu z 21. października 1881 r. w trzeciem czytaniu.

Tak więc po tylu badaniach, ankietach i dyskusyach uchwalono założyć Bank krajowy, ale wykonanie tej uchwały nierychło miało nastąpić, bo upłynęły jeszcze prawie dwa lata do chwili otwarcia Banku.

Sejm upoważnił Wydział krajowy do ułożenia statutu i do wprowadzenia Banku w życie, lecz w samej już uchwale sejmowej z 21. października mieściły się powody zwłoki. Ustęp VIII. uchwały sejmowej postanawia, że Radę nadzorczą wybiera Sejm na przedstawienie Wydziału, podczas gdy w myśl ustępu IX. Dyrekcyę mianuje Wydział krajowy na propozycyę Rady, gdy jednak Sejm w 1881 nie dokonał wyboru Rady nadzorczej z powodu, że ukonstytuowanie się Rady przed zatwierdzeniem statutu uznano za niewłaściwe, przeto Wydział krajowy nie był w możności mianowania Dyrekcyi bez pro-pozycyi a przez to samo, przed zebraniem się Sejmu w 1882 r. nie mógł Zakładu wprowadzić w życie. Zadanie Wydziału było tedy ograniczone do uło-żenią statutu, do czego też przystąpił zaraz po ukończeniu sesyi sejmowej z 1881 r. przybrawszy do pomocy fachowych znawców.

Projekt statutu został przesłany 3. marca 1882 r. do zatwierdzenia Rządu i był rozbierany przez kompetentny organ rządowy t. z. Vereinskommission przy współudziale Marszałka krajowego i Referenta Wydziału dr. Wereszczyńskiego. Z powodu ograniczenia poręki kraju tylko do działu hipotecznego, okazała się potrzeba przeprowadzenia pewnych zmian w projekcie statutu. Prócz kilku zmian stylistycznych domagał się Rząd zasadniczych zmian w § 3., a mianowicie wykreślenia prawa przyjmowania wkładek na książeczki oszczędności, ogra-nicżenia do 1 miliona prawa wydawania asy gnat kasowych, oraz dokładniejszego określenia interesu komisowego jako towarowego. Wydział krajowy przyjął wskazane przez rząd zmiany i przedłożył ponownie c. k. Ministerstwu stosownie przerobiony projekt statutu.

Odezwą z 7. maja 1882 r. L. 4562/pr. doniosło prezydyum Namiestnictwa, że uchwalone dnia 21. października 1881 r. rezolucye A. i B. o przyjęciu przez Kraj poręki za zobowiązania wynikające z wydania listów zastawnych, oraz projekt ustawy D. upoważniającej Wydział krajowy do zaciągnięcia pożyczki 1,025.000 złr. najwyższem postanowieniem z 25. kwietnia 1882 r. zostały zatwierdzone. Ta sama prezydyalna odezwa Namiestnictwa zawiadomiła Wydział, że c. k. Ministerstwo spraw wewnętrznych reskryptem z 2. maja 1882 L. 6646 zatwierdziło statut Banku krajowego— z wyjątkiem jedynie postanowień §. 20 statutu odnoszących się do egzekucyi politycznej dla należytości hipotecznych, które to postanowienia, aż do wydania potrzebnej ku temu ustawy pozostają w zawieszeniu, również i ogłoszenie statutu zastrzeżonem zostało do chwili w której ta ustawa przyjdzie do skutku. (Sprawozdanie Wydziału krajowego 1882 r. str. 16. 17. Al. 1. 2. 3).

Statut Banku krajowego zawierał 77 paragrafów, ugrupowanych w sześć tytułów: 1. Cel, firma i zakres działania (§ 1 — 3),    2. Interesa hipoteczne (§§

4 — 35). 3. Interesa bankowe (§§ 36 — 60). 4. Bilans i fundusz rezerwowy (§§ 61 — 63).    5. Zarząd i nadzór (§§ 64 — 75). 6. Zmiana statutów i zwinięcie

Zakładu (§§ 76 — 77).

Zanim jeszcze Sejm w 1882 r. rozpoczął dyskusyę o Banku krajowym, żądał poseł Merunowicz rozszerzenia jego zakresu działania stawiając wniosek, aby Bank krajowy udzielał pożyczek w obligacyach szkolnych na długoletnie termina umorzenia, na budowę szkół i wyposarzenie ich w sprzęty i przybory naukowe (Spr. St. Sejm. z 1882 r. str. 123. 153. Al. 54). Wniosek ten załatwiony został przez przyjęcie wniosku Komisyi budżetowej: „Sejm uznając, że kredyt amortyzacyjny, udzielany gminom lub powiatom na budowanie budynków szkolnych jest pożądany, odstępuje sprawę Wydziałowi krajowemu do właściwego postąpienia*⁴ (Sten. Spr. Sejm. z 1882 r. str. 352, 353. Al. 98).

Wykonując polecenie Sejmu zmierzające do wprowadzenia Banku w życie, ułożył Wydział propozycye na wybór dziewięciu członków Rady nadzorczej i czterech ich zastępców, na członków Rady przedstawił Wydział pp. 1. Hipolita Bochdana właściciela dóbr ziemskich, 2. Michała Dymeta kupca i wiceprezydenta Izby handlowo-przemysłowej we Lwowie, 3. Edwarda Jędrzejowicza, właściciela dóbr ziemskich i posła na Sejm krajowy, 4. Henryka Kieszkow-skiego, Dyrektora Towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń w Krakowie, 5. Dra

Józefa Malinowskiego, adwokata krajowego we Lwowie, 6. Stanisława Markiewicza, kupca we Lwowie, 7. Józefa Męcińskiego, właściciela dóbr ziemskich i posła na Sejm krajowy, 8. Emila Torosiewicza, właściciela dóbr ziemskich i posła na Sejm krajowy, 9. Piotra Falkenhagen Zaleskiego, kapitalistę. Na zastępców członków Rady proponował Wydział pp. 1. Zygmunta Augustynowicza? właściciela dóbr ziemskich, 2. Ignacego Drexlera, kupca we Lwowie, 3. Augusta Gorayskiego, właściciela dóbr ziemskich i posła na Sejm krajowy, 4. Józefa Pieńczykowskiego, właściciela dóbr ziemskich. (Al. z 1882 r. L. 144). Tę pro-pozycyę Wydziału przedłożył Sejmowi dr. Wereszczyriski na posiedzeniu z 18. października 1882 r. z wnioskiem, by Sejm przystąpił do wyboru Rady nadzorczej na jednem z najbliższych posiedzeń (St. Spr. Sejm. z 1882 r. str. 612).

Wybory do Rady nadzorczej zostały postawione na porządek dzienny posiedzenia Sejmu z 19. października 1882 r., lecz jeszcze przed rozpoczęciem głosowania przemawiał poseł Abrahamowicz wykazując, że statut nie zawiera postanowienia na jak długo mają być wybrani Członkowie Rady, piastowaliby tedy godność tę dożywotnie. Poseł Abrahamowicz uważał to za niewłaściwe i postawił wniosek: „Wysoki Sejm raczy uchwalić: Wzywa się Wydział krajowy, aby przedłożył na najbliższej sesyi sejmowej projekt do zmiany § 71. statutu Banku krajowego, oznaczający ściśle czas trwania mandatu członków Rady nadzorczej na pewien okres lat“. Ponieważ Komisya bankowa nie została wybrana, po uchwaleniu nagłości odesłano ten wniosek do Wydziału krajowego jako komisyi z poleceniem, aby jeszcze w ciągu tej sesyi złożył sprawozdanie (Sten. Spr. Sejm. z 1882 r. str. 668 — 671). Już dnia 20. października przedłożył Sejmowi poseł dr. Wereszczyński sprawozdanie Wydziału jako komisyi dla wniosku posła Abrahamowicza. Wniosek Wydziału brzmi jak następuje „Wysoki Sejm raczy uchwalić : Sejm upoważni Wydział krajowy do uzupełnienia § 71. statutu Banku krajowego następującemi postanowieniami: 1. Członkowie Rady nadzorczej Banku krajowego i ich zastępcy wybierani będą na lat 6. 2. Z pomiędzy członków Rady nadzorczej ustępuje co dwa lata trzecia część w .sposób następujący: z upływem pierwszych dwóch po pierwszym wyborze, a następnie drugich dwóch lat urzędowania rozstrzyga los, którzy członkowie ustąpić mają, następnie zaś ustępować będą ci, którzy sześć lat urzędowali. 3. Z pomiędzy zastępców członków Rady nadzorczej ustępuje co trzy lata połowa w ten sposób, że z upływem pierwszych trzech lat urzędowania los rozstrzyga, którzy zastępcy ustępują, a następnie zaś ustępować będą ci, którzy sześć lat urzędowali. 4. Dopóki nowo wybrani członkowie i zastępcy nie wejdą w urzędowanie, urzędują dotychczasowi członkowie i zastępcy, chociaż zostali wylosowani. 5. Występujący członkowie Rady nadzorczej i zastępcy mogą być napowrót wybrani“. (Al. 150 z 1882 r.). Wnioski te Wydziału zostały bez dyskusyi uchwalone. (St. Spr. Sejm. z 1882 roku str. 722 - 723).

Zmiana § 71. statutu nie opóźniła bynajmniej wyboru Rady nadzorczej, ale na posiedzeniu z 19. października z dziewięciu proponowanych przez Wydział krajowy wybrano tylko sześciu, mianowicie : pp. Henryka Kieszkowskiego, Hipolita Bochdana, Józefa Męcińskiego, Edwarda Jędrzejowicza, Emila Torosiewicza i Michała Dymeta (St. Spr. Sejm. z 1882 r. str. 671). Dalszy uzupełniający wybór trzech członków Rady i 4 zastępców nastąpił dnia 20. paź-

7*

dzicrnika na podstawie zmienionej propozycyi Wydziału (AL 151 z 1882 r.). Na Członków Rady wybrano pp. Augusta Gorayskiego, Wacława Dąbrowskiego, Prezydenta miasta Lwowa i dr. Klemensa Żywickiego, adwokata krajowego (St. Spr. Sejm. z 1882 r. str. 731). Zastępcami członków Rady obrano pp. Scipiona hr. Karola, właściciela dóbr ziemskich i posła na Sejm krajowy, Pieńczykowskiego Józefa, Drexlera Ignacego, Augustynowicza Zygmunta (St. Spr. Sejm. z 1882 r. str. 754).

Sesya sejmowa w 1882 r zamkniętą została 21. października, wkrótce też potem rozpoczął Wydział krajowy prace nad organizacyą Banku krajowego i przygotowanie do wprowadzenia w życie tego Zakładu. O dokonanym przez Sejm wyborze Rady nadzorczej, Wydział krajowy w pierwszym rzędzie zawiadomił jej członków i ich zastępców i jakkolwiek na mocy § 71. statutu Wydział krajowy był upoważnionym do mianowania prezydyum Rady bez wszelkiego ograniczenia, wezwał członków Rady, aby się zebrali w celu porozumienia się, w sprawie nominacyi przewodniczącego i zastępcy przewodniczącego. Zgromadzeni dnia 7. listopada 1882 r. członkowie Rady wskazali jako najodpowiedniejszych ze swego grona kandydatów p. Hipolita Bochdana na przewodniczącego a na zastępcę jego p. Wacława Dąbrowskiego.

Zgodnie z tą propozycyą powziął Wydział krajowy swą uchwałę, wystawił dekrety nominacyjne i powiadomił o tern Prezydyum c. k. Namiestnictwa ze względu na zastrzeżony § 73. statutu nadzór rządowy nad oddziałem ściśle bankowym.

Dnia 8. listopada 1882 r. przedstawiła Rada nadzorcza w myśl § 66. statutu na posadę Dyrektora p. Antoniego Wrotnowskiego, właściciela dóbr, „którego długa i rozległa działalność na ekonomicznem i finansowem polu rozciągała się na Królestwo Polskie“. Prócz p. Wrotnowskiego zaproponowała Rada na dyrektorów Banku p. Frańciszka Slęka, Dyrektora Kasy oszczędności w Krakowie i p. Władysława .Smolkę, Dyrektora Kasy zaliczkowej w Gorlicach. W myśl tych propozycyj, dnia 12. grudnia 1882 r. zamianował Wydział dyrektorami Banku krajowego p. Wrotnowskiego z pensyą roczną 8000 zł. i dodatkiem 2000 zł. i p. Smolkę z pensyą roczną 4000 zł. Gdy p. Slęk ofiarowanej mu posady dyrektora Banku przyjąć nie chciał a Rada innego nie przedstawiła kandydata, powołał Wydział krajowy w myśl § 65. statutu stale do składu dyrekcyi członka Rady Nadzorczej Michała Dymeta. Zaraz po nominacyi oświadczył Dyrektor Wrotnowski że: .,wobec trudności przy organizowaniu i początkowych działaniach każdej instytucyi finansowej nieuniknionych a wpływających ujemnie na cyfrę czystego jej dochodu w pierwszym roku istnienia, poczytuje za obowiązek nie korzystać w ciągu tegoż roku z dodatku osobistego w kwocie 2000 złr.u.

Dyrektorowie Wrotnowski i Smolka objęli urzędowanie z dniem 1. stycznia 1883 r. do pomocy w czynnościach biurowych przydzielono im prowizorycznie buchaltera p. Aleksandra Morawskiego, sekretarza p. Włodzimierza Milowicza, praktykanta p. Andrzeja Lefkiego i od 1. marca 1883 r. p. Romana Łozińskiego. Komisarzem rządowym dla Banku zamianowano c. k. Radcę dworu Frańciszka Karasińskiego a zastępcą komisarza rządowego starszego Radcę skarbowego Karola Kunza. Na komisarza krajowego przy Banku powołał Wydział krajowy swego członka Dr. Józefa Wereszczyńskiego, ustana-

- 53

wiając jego zastępcą Radcę Wydziału p. Edmunda Mochnackiego (Al. 18. z 1883 r.).,

Ułożeniem regulaminu dla Banku krajowego zajął się Wydział krajowy wspólnie z Dyrekcyą, na podstawie projektu, opracowanego przez Dr. Frańciszka Piekosińskiego. Regulamin ten, uchwalony przez Wydział 7. i 8. kwietnia 1883 r. został podany do wiadomości Dyrekcyi z oznajmieniem, że jego przepisy „stanowić mają, zarówno ze statutem obowiązujące normy dla postępowania Dyrekcyi“, równocześnie też poruczył Wydział Dyrektorowi Wrotnowskiemu przewodniczenie i naczelne kierownictwo w Dyrekcyi.

Przy organizacyi kasowości i buchalteryi zasięgnął Wydział rady i pomocy Dyrektora Slęka i p. Jaworskiego, naczelnego buchaltera Banku bialskiego. Osobną prowizoryczną instrukcyę kasową uchwalił Wydział krajowy dnia 8. kwietnia 1883. — Kasa Banku została na razie połączoną z kasą krajową, przyczem powierzono kasyerowi i kontrolorowi Kasy krajowej pełnienie funkcyi instrukcyą wskazanych aż do dalszego zarządzenia.

Rada nadzorcza zebrała się na pierwsze, formalne posiedzenie dnia 10. lutego 1883 r., pierwsze zaś posiedzenie Dyrekcyi odbyło się dnia 25. kwietnia tegoż roku. Prace Rady nadzorczej i Dyrekcyi zmierzały do tego, aby Bank krajowy mógł rozpocząć swe czynności z początkiem drugiego półrocza 1883 r., chociaż w jednym tylko dziale ściśle bankowym, bo dział hipoteczny miał wejść w życie dopiero dnia 1. stycznia 1884 r. Czynności organizacyjne Banku postępowały raźno, uchwalono potrzebne przepisy i instrukcyę, załatwiono cały szereg spraw administracyjnych, ustalono tekst rozesłać się mających okólników i ogłoszeń i zaprotokołowano firmę Banku krajowego. Przed przystąpieniem do mianowania urzędników postanowiła Dyrekcyą przedstawić Wydziałowi krajowemu, że poczytuje czas do końca 1883 r. za peryod organizacyjny, Dyrekcyą ma tedy zamiar nie ustanawiać na ten czas pensyi stałych, ale jedynie zamierza wypłacać urzędnikom co miesiąc wynagrodzenie w formie dyet. Wydatki na ten cel czynione w okresie do otwarcia Banku miała Dyre-kcya pokryć z funduszów, przeznaczonych na koszta organizacyi, wypłaty zaś dyet od dnia otwarcia Banku aż po koniec r. 1883, kontowane będą na koszta administracyi. Dyrekcyą uchwaliła z końcem 1883 r. przedstawić Radzie nad zorczej (§ 70. ust. 12. statutu) a następnie Wydziałowi (§ 71. ust. 9. statutu) etat prowizoryczny na rok 1884, a dopiero pouczona doświadczeniem, przed upływem tegoż roku przedstawi do zatwierdzenia etat normalny na r. 1885. Poglądy te i uchwały Dyrekcyi zatwierdził Wydział krajowy i z tego powodu odroczył uchwalenie norm służbowych dla dyrektorów i urzędników Banku, chcąc uzyskać przez doświadczenie pewne konkretne podstawy, przyczem Wydział wychodził z założenia, że normy służbowe urzędników krajowych nie mogły tu wejść w zastosowanie, bo różnica w rodzaju i trybie czynności, pod niejednym względem wyklucza wszelką analogię (Al. 18. 1883 r. str. 3).

W ramach przyjętego prowizorycznego etatu Dyrekcyą uchwaliła przedstawić Wydziałowi jako kandydata na posadę naczelnego buchaltera p. Aleksandra Morawskiego, poczem zamianowała korespondentem handlowym p. Bogusława Longhamps de Beriers, Syndykiem Dr. Ernesta Tilla, sekretarzem p. Włodzimierza Milowicza i dyurnistami pp. Romana Łozińskiego, Antoniego Matkowskiego, Andrzeja Lefkiego, Waleryana Erlachera, Jana hr. Drohojowskiego,

- 54 —

Leona Kozakiewicz, Jozefa Sobka i Andrzeja Romaszkana. Woźnymi zamianowała Dyrekcya Piotra Żarskiego, Szymona Tuszewskiego i Jana Ruczaja a stróżem fgnaeego Wernikowskiego. Woźnych postanowiła Dyrekcya umundurować.

Program przyszłej działalności Banku skreślił naczelny Dyrektor Wrotnowski w memoryale wniesionym do Wydziału krajowego dnia 25. maja 1883 r, Memoryał ten na wstępie wskazuje na rolnictwo, jako najgłówniejszą podstawę bogactwa kraju, popieranie tedy rolnictwa stanowić będzie jedno z głównych zadań Banku. Bezpośredni wpływ na rozwój rolnictwa wywrzeć mogą tylko wspólne usiłowania całego stanu rolniczego, Bank zaś tylko pośrednio działać.może przez polepszenie warunków pracy, za pomocą taniego kredytu rzeczowego. Tani kredyt rzeczowy zależy od wysokiego kursu listów zastawnych i od nizkiego oprocentowania, przyczem ze względu na słabą rentowność ziemi bardzo jest pożądanem, aby raty annuitetowe były jak najmniejsze, co osiągnąć można przez rozłożenie spłaty pożyczki na długoletni okres umorzenia. Usiłowania zmierzające do zapewnienia stałego zbytu a przez to i korzystnego kursu dla listów zastawnych Banku napotkały na nieprzezwyciężone trudności, lecz mimo tego działać będzie Bank krajowy w kierunku potanienia kredytu rzeczowego, gdyż to poczytuje za jeden z pierwszych swych obowiązków; Z kredytu hipotecznego w Banku krajowym korzystać będą bezpośrednio więksi i średni właściciele ziemscy, oraz właściciele nieruchomości w większych miastach. Inaczej rzecz się przedstawia przy mniejszej własności ziemskiej i nieruchomościach w miastach mniejszych, gdyż przy tej kategoryi pożyczek, uciekać się należy do pośrednictwa tych, którzy z tego rodzaju właścicielami w bliższej pozostają styczności, wymagają tego względy tak na bezpieczeństwo Banku, jak i na interes zaciągających pożyczki.

Prace podjęte w celu podniesienia produkcyi ziemi pozostawia memoryał Dyrektora Wrotnowskiego prywatnej inicyatywie, bo przy statutowem ograniczeniu obciążenia ziemi do połowy wartości Bank nie będzie mógł w dziale hipotecznym zaspokajać potrzeb kredytu melioracyjnego, byłoby to możliwem tylko wtedy, gdyby Bank uzyskał prawo emitowania obligacyj melioracyjnych. Z działu ściśle bankowego podnosi memoryał prawo wydawania przez Bank krajowy obligacyj komunalnych i zaznacza wielką doniosłość pożyczek: tego rodzaju w różnych kierunkach.

Program Banku w dziedzinie innych jego czynności działu bankowego określa memoryał dosyć ogólnikowo, tak bowiem pisze o tern Dyrektor Wrotnowski : „Bank krajowy stanie się instytucyą rzeczywiście użyteczną, o ile zdoła za pomocą czynionych przez siebie ułatwień rozbudzić inicyatywę prywatną“. „Nie na to bowiem został utworzonym, aby inicyatywę tę zastępując, sam stawał się fabrykantem lub handlującym“. „Nie ma Bank zajmować się bezpośrednio produkcyą krajową, ale winien jej jedynie pomoc przez udzielanie kredytu“, „Pozostając po za sferą spekulacyi Bank krajowy winien nieść wszelkie ułatwienia kredytowe każdej gałęzi przemysłu, wszelka więc inicya-tywra prywatna w dziedzinie ekonomicznej winna znaleść w Banku pomoc kredytową, miarkowaną jedynie względami na jego bezpieczeństwo“, „Powyżej zakreślone granice, w których Bank krajowy rozwijać winien swą działalność nie zaspokoją bezwątpienia tych, którzy mniemają, że jakakolwiek instytucya'finansowa lub kredytowa, przez sam fakt swego istnienia stanie się źródłem, z którego wytryśnie ogólny dobrobyt, — którzy przeto z utworzeniem Banku krajowego zbyt przesadne łączą nadzieje“.: „Dobrobyt zawsze i wszędzie był i jest nagrodą oszczędności i pracy jednostek, tworzących społeczeństwo. Na pierwszą Bank krajowy nie będzie miał żadnego wpływu, drugiej zaś nie zastąpi, chociaż ułatwienia kredytowe, jakie ma czynić, po\vin-neby stawać się jej bodźcem. Wyciągnięcie większego lub mniejszego pożytku z istnienia tej instyiucyi, będzie przeto zależnem od samego społeczeństwa krajowego“ (Al. 18. subal. 5. z 1883 r.).

Zastanawiając się nad tym memoryałem nasuwa się uwaga, że jego punkt ciężkości leży w pierwszej części, omawiającej oddział hipoteczny, w tym też kierunku oznaczonym został dokładnie program Dyrekcyi. Dalsza część programu postępowania w dziale ściśle bankowym nosi na sobie cechę wielkiej ostrożności, jest to raczej program negatywny, podnosi bowiem czynnością których Bank spełniać nie będzie, ograniczając przyszłą działalność Banku do popierania inicyatywy prywatnej przez udzielanie kredytu Takie przedstawienie rzeczy spowodowało, że memoryał Dyrektora Wrotnowskiego został nie bardzo życzliwie przyjęty.

Subskrypcya na pożyczkę krajową, której waluta miała stanowić fundusz Banku, odbywała się w dniach 9. 10. i 11. maja 1883, poezem przeprowadzona została redukcya kwot subskrybowanych i ogólny obrachunek, na podstawie którego Wydział krajowy mógł wydzielić kwotę jednego miliona złr., przeznaczoną uchwałą Sejmu z 21. października 1881 r. na dotaeyę dla Banku krajowego.

Otwarcie Banku krajowego nastąpiło dnia 2. lipca 1883 r. przez samo przyjęcie od Wydziału krajowego tego miliona złr., bez żadnych dalszych uroczystości lub formalności, nawet czasopisma współczesne o doniosłym tym fakcie krótką, tylko kilkuwierszową umieściły wzmiankę. Nieco szczegółów podaje nam w tej mierze poświadczenie notaryalne ; przytaczamy tedy dosłownie ciekawsze ustępy tego poświadczenia: „Protokół spisany przez podpisanego Stanisława Nowaka substytuta Juliana Szemelowskiego, c. k. notaryusza we Lwowie w Galicyi, na dniu drugim lipca tysiąc ośmset ośmdziesiątego trzeciego roku, w gmachu sejmowym, w sali posiedzeń Wydziału krajowego w przedmiocie stwierdzenia okoliczności wypłacenia przez Wys. Wydział krajowy Dyrekcyi Banku krajowego sumy (1,000.000) jeden milion zł. a. w. Na wezwanie JW. Dra Mikołaja Zyblikiewicza, Marszałka krajowego, udał się podpisany substytut c. k. notaryusza do gmachu sejmowego, do sali posiedzeń Wydziału krajowego, gdzie zastał zgromadzonych JW. Dr. Mikołaja Zyblikiewicza, Marszałka krajowego, Dra Józefa Wereszczyńskiego, Władysława hr. Hadeniego, Waleryana Podlewskiego i Dra Frańciszka Hoszarda, członków W ydziału krajowego^ JW. Franciszka Karasińskiego c. k. Radcę dworu, jako komisarza rządowego, tudzież JWnych Hipolita Bochdana Prezesa Rady nadzorczej, Antoniego WTotnowskiego naczelnego Dyrektora, Władysława Smolkę Dyrektora, Michała Dymeta Zastępcę Dyrektora, Juliana Horoszkiewicza pro-kurzystę i Aleksandra Morawskiego głównego Buchaltera Banku krajowego, wszystkich podpisanemu osobiście znanych. Po zagajeniu posiedzenia przez JW. Dr. Mikołaja Zyblikiewicza Marszałka krajowego i oznajmieniu przez niego obecnym celu zebrania, mianowicie wypłaty przez Wydział krajowy Dyrekcyi Banku krajowego sumy (1,000.000) jeden milion zł. w. a. stosownie dó uchwały Wysokiego Sejmu z dnia 21. października 1881, wezwał JW. Dr. Zyblikiewicz Marszałek krajowy, wszystkich obecnych, aby celem uskutecznienia tej wypłaty udali się do głównej kasy krajowej w gmachu sejmowym się znajdującej. Wskutek tego wezwania udali się wszyscy wyżwymienieni zgromadzeni wraz z podpisanym substytutem c. k. notaryusza do głównej Kasy krajowej, gdzie Wydział krajowy wypłacił i oddał Dyrekcyi Banku krajowego Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem księstwem Krakowskiem i Dyre-kcya tegoż Banku odebrała sumę (1,000.000) jeden milion zł. a. w. Następnie złożono powyższą sumę w skarbcu Banku krajowego pod 3 klucze, miano wicie: Wgo Władysława Smolki, jako mającego kierować oddziałem kasowości i kontroli, odpowiednio do uchwały przez Dyrekcyę Banku powziętej, Wgo Juliana Horoszkiewicza i Wgo Aleksandra Morawskiego, którym też klucze oddano“.

Po otrzymaniu kapitału zakładowego, Bank krajowy zaraz wszedł w życie i rozpoczął swe czynności na zewnątrz w dziale bankowym, bo otwarcie działu hipotecznego na razie jeszcze odroczono do zupełnego ukończenia organizacyi. Następnie w dalszym ciągu swego istnienia, tak jak każdy zdrowy organizm rozwijał się Bank krajowy i wzmagał ciągle, aż do obecnego doszedł znaczenia.

Dziś, gdy od chwili otwarcia Banku krajowego upłynęło już ćwierć wieku, świadkowie założenia tej instytucyi nie są już liczni, a okoliczności towarzyszące jej powstaniu zacierają się w pamięci. Zestawienie faktów i wydarzeń, które tworzą historyę założenia Banku krajowego służyć tedy może do przypomnienia dla tych, którzy w tych czasach żyjąc, przyczynili się sami do tego dzieła. Dla młodszych dzieje Banku zawierać będą naukę, że myśl zdrowa i pożyteczna nie idzie na marne, że myśl taka mimo trudności i przeszkód wszelkie pokona zapory i jak zdrowe ziarno, choćby po latach głęboko zapuści korzenie, aby się bujnie rozkrzewić i obfite wydać owoce, niechaj więc odczytywanie historyi założenia Banku krajowego posłuży jako bodziec i zachęta do pożytecznej dla kraju pracy.

Jan lir. Tarnowski.

Eustachy ks. Sanguszko.

Dr. Mikołaj Zykhkiewkz.

m.

J*

1;

Stanisław hr. Badeni.

Andrzej hr. Potocki.

Marszałkowie kraju od 1883 do 1908 roku.

>

•r-

.

4

V

;.'V

.<v

■/

>!■ .

■:<

* --

; Â,

r v

■ .*

V;

.s£n-

.

i*⁻' '■

*

'ft

î

J

Hf

VV

'.-A- ■■

-,

■ * - ’

.

.*■ -

< .

.

#

■r

*

■#

i-

v

!? 'V

'

*

?

II. Zarząd Banku krajowego.

Członkowie Rady nadzorczej od I883 do 1908 roku.

Eok

1.    Bochdan Hipolit (Prezes)

2.    Dąbrowski Wacław (Wice-Prezes)

3.    Dymet Michał .

4.    Gorayski August (Wice-Prezes od 1891 r.

Prezes od 1908 r.) .

5.    Jędrzejowicz Edward (Wice-Prezes od 1888)

6.    Kieszkowski Henryk .

7.    Męciński Józef (drugi Wice-Prezes od 1899)

8 Torosiewicz Emil    .

9. Dr. Żywicki Klemens .

10.    Scipio hr. Karol .

11.    Dr, Zyblikiewicz Mikołaj

12 Badeni hr. Kazimierz (Wice-Prezes w 1888 r.)

wstąpienia Eok ustąpienia do Eady.    z Eady.

1882 1908

1882

1882

1882

1882

1882

1882

1882

1882

1884

1886

1887

1887

1889

1890

1894

1895

1897

1898

1898

1900

1903

1904

1908

1908

1887

1886

obecnie urzęduje 1890 1897

1901

1884

1894

obecnie urzęduje

1887

1888 1893 1903

1898 1897

obecnie urzęduje 1908

obecnie urzęduje

1899

obecnie urzęduje

T)

8*

— 60 —

Zastępcy Członków Rady nadzorczej od 1883 do 1908 roku.

1.    Augustynowicz Zygmunt

2.    Drexler Ignacy

3 Pieńczykowski Józef

4.    Scipio hr. Karol .

5.    Kiselka Karol

6.    Dr. Kraiński Władysław

7.    Dr. Krzyżanowski Stanisław

8.    Łubieński hr. Roger

9.    Brunicki br. Adolf

10.    Schayer Karol

11.    Mikolasch Juliusz

12.    Niezabitowski Stanisław

13.    Dr. Fedak Stefan .

14.    Dr. Łoziński August

15.    Moysa Rosochacki Stefan

16.    Schulz Jan .

17.    Schnell Oskar

Rok wstąpienia do Rady Nadz.

1882

1882

1882

1882

1885

1887

1888

Jlok ustąpi z Rady N

1885

1887

1889

1884

1887

ienia

adz*

1894

1898

1888

1892

1892

1895

1895

1898

1901

1902

1902

1892

obecnie urzęduje 1895

1901

1902 1900

obecnie urzęduje 1908

obecnie urzęduje

1908

??

Dyrektorowie od 1883 do 1908 roku.

Wrotnowski Antoni Smolka Władysław Dr. Zgórski Alfred Dr. Domaszewski Wacław Dr. Milewski Józef

Rok nominacyi.

1882

1882

1883

1887

Rok ustąpienia.

1888

1887

obecnie urzęduje

11

Rada nadzorcza

BANKU KRAJOWEGO 1883-1908.

Hipolit Bochdan.

ßtmrn

tę*

,'yj jmku

IC* :

Michał Dymet.

August Gor ay ski.

Edward Jędrzej owicz.

sti

Henryk Kieszkowski.

Józef Męciński.

Emil Torosiewicz.

Dr. Klemens Żywiecki.

1

jh

«

ti

3

;

r;••

•-

;

ł

;

i

/-

a

.

i

?

!

i

ï

?

i-

>•

i

i

!

*

:

>' "

■f;

!

;

V

* .»•

■«*

:

;**

t;

II

w.

Karol hr. Scipio.

Kazimierz hr. Badeni. Dr. Mikołaj Zyblikiewicz.

Karol Kiselka.

W-

. i.

vt,

'V.

r ■»

. ir

Dr. Gustaw Romer.

Adam Jędrzejowicz.

Dr. 'Władysław- Kraiński.

Karol Schayer.

Üà.. 4 '

C'A

1 r

Dawid Abrahamowicz.

Dr. St. Krzyżanowski. Stanisław Jędrzej o wicz.

Dr. Stefan Fedak.

**v

lé

ilVa

Kazimierz Laskowski. Dr. Frań. Paszkowski. St. Moysa Rosochacki. Dr. Henryk Kolischer.

m

I'

f

!

■

:• '

. :

.

:

Ś.

■

i

t

••

)

r

.

*

;

%

;

S§

ik

Antoni Wrotnowski.

Dr. Władysław Smolka.

}M

I "

iï'

Dr. Alfred Zgórski.

m

E\

lijk'v '1

jy

Dr. Józef Milewski.

Dr. Wacław Domaszewski.

Dyrektorowie Banku od 1883 do 1908 roku.

j

t

1

r

\

£■

*

V;'

i

V

'■}.

•i';

.<■

;

;

«

“■

>

‘V

■

f :

$

:

;■ ₍

Î

Î

-•    ■■ -w

■

.

>'

. ■ ‘

..

;Â*Î

>

i

\

À’t-

1

'

UaOÏ ROon ? R‘: o

;- O    ONO.«

N

III. Zakres działania i organizacya Banku krajowego.

Bank krajowy, obejmujący z początku dwa oddziały: hipoteczny i bankowy, składa się obecnie z czterech oddziałów : hipotecznego, komunalnego, kolejowego i bankowego, poza tern zaś zawiaduje Bank funduszem inwestycyjnym, tworzonym z części włanych czystych swoich zysków i pięciu krajowymi funduszami pożyczkowymi, dotowanymi z funduszu krajowego. W ten sposób objął Bank krajowy, oprócz czysto spekulacyjnych, wszystkie niemal czynności, wchodzące w ogóle w zakres bankowości. Bliższe określenie działań poszczególnych oddziałów i rezultaty dotychczasowej dwudziestopięcioletniej działalności Banku zawierają następne rozdziały tej publikacyi.

Naczelny nadzór nad Bankiem sprawuje Sejm, a z jego umocowania Wydział krajowy, w drugiej zaś linii Rada nadzorcza, która dotąd składała się z 9 członków i 4 zastępców; uchwałą Sejmu z 12. października 1908 liczba członków Rady nadzorczej od r. 1909 podwyższoną została na 12 członków, liczba zastępców niezmienioną. Członków Rady nadzorczej i ich zastępców wybiera Sejm, kadencya każdego członka Rady nadzorczej i zastępcy trwa lat 6.

Dyrekcya składa się z trzech dyrektorów, których mianuje na podstawie przedstawienia Rady nadzorczej Wydział krajowy.

Naczelnego buchaltera i kasyera mianuje Wydział krajowy na przedstawienie Dyrekcyi, resztę urzędników mianuje Dyrekcya z zastrzeżeniem zatwierdzenia nominacyi przez Radę nadzorczą. Ustanowienie i zmiana etatu urzędników następuje za uchwałą Wydziatu krajowego, powziętą na podstawie wniosków Rady nadzorczej.

Pierwszy etat złożony został z końcem r. 1884 i składał się z 22 urzędników. Rozrost Banku i jego agend wymagał prawie corocznego zwiększania personalu urzędniczego który obecnie znów jest niewystarczającym i zwiększenia dalszego wymaga.

Do 22 etatowych posad z r. 1884 przybyło w r. 1885 posad 3, w roku 1886 dalszych 3, w r. 1887: 4, w r. 1889: 3, w r. 1890: 1, w r. 1892: 1, w r. 1893: 6 w r. 1894: 6, w r. 1895:11, w r. 1896: 6, w r. 1900 : 6, w r. 1901: 5, w r. 1902 : 4, w r. 1904: 10, w r. 1907: 9; obecny więc etat Banku wynosi 100 urzędników. Dla pomocy prawnej Dyrekcyi fungował pierwotnie jeden, obecnie od r. 1901 dwóch Syndyków.

Oprócz urzędników pracuje obecnie praktykantów, dyurnistów i manipulacyjnych fimkcyonaryuszów 36.

- 68 -

Bank krajowy ma prawo zakładania filij, oraz ustanawiania prowin-cyonalnych organów pomocniczych w kraju.

Dotąd otworzył Bank krajowy dopiero jednę Filię w Krakowie

w r. 1895.

Do zakresu działania Filii należą :

Kupno i sprzedaż emisyj bankowych i obligacyj krajowych; eskont wylosowanych własnych listów i obligacyj oraz kuponów od

tychże ;

udzielanie pożyczek na papiery wartościowe po myśli przepisów

bankowych ;

eskont weksli i przyjmowanie warranté w;

przyjmowanie pieniędzy na książeczki wkładkowe, asygnaty kasowe, rachunki przekazowe i bieżące;

przyjmowanie depozytów zachowawczych ;

przyjmowanie podań o pożyczki hipoteczne, komunalne i kolejowe i opiniowanie tychże dla Dyrekcyi ;

wypłata pożyczek hipotecznych, komunalnych i kolejowych oraz in-

kasso rat ;

wykonanie wszelkich innych zleceń i komisów Zakładu Centralnego, a za przyzwoleniem Dyrekcyi Banku także innych komitentów.

Zarząd Filii składa się z Komitetu nadzorczego, złożonego z 3 członków i 1 zastępcy, wybieranych na 6 lat przez Radę nadzorczą Banku i ustanowionego przez Dyrekcyę Naczelnika Filii.

Księgi główne dla Filii prowadzi Zakład Centralny, zaś księgi podręczne prowadzi Filia.

W ciągu 14 lat swego istnienia oddała Filia krakowska znakomite usługi Bankowi i przyczyniła się w wysokim stopniu do rozszerzenia działalności Banku w Krakowie i okolicy, zjednała zaś sobie takie na miejscu zaufanie, iż gromadzone we Filii kapitały wkładkowe w zupełności wystarczały na operacye Filii, ba nawet przekazywała Filia część zebranych u siebie funduszów do Zakładu Centralnego, nieraz w kwotach wcale poważnych.

Całkiem samoistnie¹) pomyślaną jest organizacya zastępstw Banku krajowego, którą rozpoczęto w r. 1884. Zastępstwami Banku są stowarzyszenia zaliczkowe lub powiatowe Kasy oszczędności, które nie tracą swej samoistno-ści, nie stają się ekspozyturami Banku krajowego, ale w drodze komisowej za opłatą skromnej prowizyi pośredniczą między ludnością miejscową a centralnym Zakładem Banku. Liczba zastępstw Banku wzrasta systematycznie, iżby Bank za pośrednictwem zastępstw mógł wniknąć w najdalsze okolice kraju.

Do 43 zastępstw zorganizowanych z r. 1884 przybyło w r. 1885: 5, w r. 1886: 1, w r. 1888: 1, ₍wr. 1889: 1, w r. 1890: 3, wr. 1893: 1, w r. 1894: 4, w r. 1895: 1, w r. 1896: 2, w r. 1897 : 3, w r. 1900: 2, w r. 1901: 1, w r. 1903: 2, w r. 1904: 2, a wreszcie w r. 1906: 1, obecnie więc jest 73 zastępstw Banku w kraju.

— 69 -

Zastępstwa Banku zajmują się pośrednictwem w eskońcie weksli dla Banku, wszelkiego rodzaju inkassem na rzecz Banku, przyjmowaniem lokacyj na książeczki oszczędności, asygnaty kasowe i rachunki bieżące w Banku, pośredniczą w kredycie hipotecznym włościańskim Banku przez wnoszenie podań, wypłatę pożyczek i odbiór rat hipotecznych, zaś na specyalne zlecenie Banku trudnią się także poborem rat hipotecznych miejskiej i większej własności, jak niemniej rat komunalnych.

Niektóre zastępstwa zajmują się sprzedażą komisową emisyj bankowych, a bialskie zastępstwo bezpośrednim eskontem weksli na rzecz Banku.

Aby do pewnego stopnia działalności zastępstw, a tern samem i Banku poddać pod nadzór autonomiczny, ustanowiono dla każdego zastępstwa komisarza bankowego i tegoż zastępcę, których na wniosek dotyczącego Wydziału powiatowego mianuje Bank krajowy.

Ponadto poddają się zastępstwa kontroli i rewizyi Banku, której celem również jest udzielanie rad i wskazówek w kierunku pożytecznego i obywatelskiego traktowania spraw kredytowych.

W zamian za świadczenia zastępstw udziela im Bank możliwie taniego kredytu w reeskońcie, załatwia ich wszelkie interesa bankowe na głównych i filialnych jakoteż obcych placach bankowych.

Obrachunki z zastępstwami są codzienne, względnie w ślad każdej transakcyi, wykazujące w każdej korespondencyi saldo wzajemnych pretensyj pod nazwą: dotacyi kasowej.

Coroczne bilanse Banku wykazują obroty Banku z zastępstwami, które dochodzą do cyfr bardzo poważnych, jak to wykazuje końcowa tabela statystyczna.

•*

.

i.

»►

■J

■■

T .

-

; • : -l • •

'. i

,

. i

s, '

■ ■

s ■ . * ■;

->'* ■

>■

-

. y

■'3 :

■

-

■

■

ï

■ *

I

i

* >

ê

§

%

i*

K«*'i

ii

TĄ

Michał Majewski.

Dr. Aleksander Małaczyński.

/<

!>

Józef Padewski.

Ludwik Stachiewicz.

Leon Kozakiewicz.

<>r «X

sil

.

* - • &ÆLÊÊÊà>.*!t.i

mi

'i:;

0%

:x

¥i *

mm-

Dr. Jan hr. Drohojowski.

Roman Łoziński.

Walery Erlacher.

Najstarsi rangą i czasem służby urzędnicy Banku

od 1883 do 1908 roku.

I

v . •

:

9

'*    t,-

y..

4

3

a

: -

r ■'

*s.

i

, ■ ;

■

-y-.

■

r

A*

>

y

V .y ■*'

-... •-«r'

i

i

V

.

i

À

1

ï

••

.

?

i

ï

;

X

V. ...

:: ' K

y

• ;fv

«T-..

;

j

?

.4

I

:*•- •

i

t i

: ■

• ■

y y;

.

«

•r

■

j_'*y

.

.

... >

*

â?

J

<

:

i

v ^'vs-

ya

tr’.:*'

■

y-

!

\

* • -•

‘ '"r> .

y.

...

%:

î. ‘

y

y;

* ~

-4-

y : .y

;

■ï

f

!, ;

5

f ;

: y

-    - v.

\

i

*

' i-r

V&% •*»*>?-y

■ H «

V-

U pli i.iÆ

ï

’ î i /

/

• * ' Ć

; * f ■ ' i .,

;èV

IV. Oddział hipoteczny.

JDwudziestopięciolecie działalności Banku krajowego na polu kredytu hipotecznego ubiega dopiero 1. lipca 1909, gdyż oddział hipoteczny Banku kra-jowego otwarty został 1. lipca 1884, w rok po otwarciu Banku. Cyfry jakie przytoczyć możemy w treści -niniejszego szkicu, oraz w tabelkach doń dołączonych obejmują tedy czas 24V₂ lat, gdyż cyfry ostatnie odnoszą się do 31. grudnia 1908.

Skoro już o cyfrach tych wspominamy, niechżeż wolno będzie od razu tu podnieść, iż dołączone tabele ruchu pożyczek hipotecznych dają same przez się należyte pojęcie o bardzo poważnych rozmiarach interesu hipotecznego, do jakich się tenże rozwinął w przeciągu lat niespełna 25.

Suma 233,741.200 koron 20.808 sztuk wypłaconych pożyczek hipotecznych, stan tychże pożyczek w dniu 31. grudnia 1908 wynoszący 14.604 sztuk w sumie 141,753.862 K 88 hl. — oto cyfry końcowe działu hipotecznego w roku jubileuszowym Banku krajowego.

Lecz ani te cyfry, ani proporcye, w jakich one rozdzielają się w poszczególnych latach między trzy gałęzie interesu hipotecznego (pożyczek na dobra, domy i posiadłości wiejskie), nie stanowią same w sobie punktu ciężkości rzeczy. Bank krajowy założony został przez Kraj dla uzdrowienia stosunków kredytowych — sedno rzeczy stanowić tedy musi odpowiedź na pytanie, czy Bank krajowy w dziedzinie kredytu hipotecznego spełnił zadanie sobie zakreślone?

Ażeby na to pytanie odpowiedzieć, musimy sobie uprzytomnić pewne wskazania podstawowe, wynikające dla polityki bankowej już ze samej struktury Banku krajowego, przywołać na pamięć stosunki, wśród jakich Bank rozpoczął działanie na polu kredytu hipotecznego, poznać intencye założycieli Banku, a wreszcie poznać i ocenić wszelkie okoliczności zewnętrzne, wśród jakich Bank swój interes hipoteczny prowadził i rozwijał..

Jest rzeczą nie wymagającą chyba bliższego uzasadnienia, iż na rozwój interesu hipotecznego, uprawianego przez instytucyę emitującą listy zastawne, wpływać muszą nietylko fakty i przejawy ewolucyj wewnętrznego życia ekonomicznego kraju, ale także w równej, jeżeli nie wyższej jeszcze mierze zmiany w ustawodawstwie państwowem i krajowem, polityczne koniunktury międzynarodowe i stosunki światowego targu pieniężnego.

— 74 -

A jednak szeroki ogół nie zawsze zdaje sobie sprawę z tego, jak potężnie owe czynniki zewnętrzne wpływać muszą i wpływają w interesie hipotecznym na wysokość udzielanych pożyczek, a nawet na tempo w jakiem podania o pożyczki bywają załatwiane. Ci którzy byli zajęci w Banku krajowym od pierwszych dni otwarcia oddziału hipotecznego, byli przez ten długi szereg lat świadkami, jak nietylko okoliczności zewnętrzne sensu stricto, ale jak niemal każdy głos krytyki w Sejmie, a nawet i w Komisyi bankowej odbijał się na polityce Banku przy udzielaniu pożyczek hipotecznych.

Bank krajowy udziela pożyczek hipotecznych w listach zastawnych, a zarazem jest jednym z nielicznych banków krajowych, które obok udzielania pożyczek hipotecznych, komunalnych i kolejowych uprawiają inne rodzaje kredytu. Emitując listy zastawne a więc będąc niejako pośrednikiem między biorącymi pożyczkę, a między kapitalistami, szukającymi lokacyi dla swego kapitału, musi Bank krajowy dbać także o interes i bezpieczeństwo posiadacza listu zastawnego. W interesie tego bezpieczeństwa i renomy listu zastawnego musi Bank baczyć na to, jaką ilość listów okoliczności danej chwili pozwalają umieścić na targu walorów i w tym samym interesie musi zastosowywać nader skrupulatnie wymiar pożyczek do statutem dozwolonych granic obciążenia hipoteki.

Leży to zresztą pośrednio i w interesie zaciągających pożyczki, gdyż od kursu, jaki mają w chwili zaliczenia pożyczki listy zastawne, zależy wysokość waluty pożyczkowej. Ostrożność jest tern bardziej wskazaną, iż Bank uprawiając inne gałęzie kredytu, musi się liczyć z wrażliwością kursu swych listów zastawnych na wypadek jakiegokolwiek niepowodzenia w innych działach swej agendy bankowej. Nie ulega kwestyi, iż dla instytucyi emisyjnej uprawianie innych gałęzi kredytu nie pozostaje bez wpływu, jak i na odwrót dział bankowy takiej instytucyi jest skrępowany względami na działy emisyjne — ale skoro Bank krajowy wszystkie te działy razem w sobie łączy, musi on liczyć się ciągle z konsek\vencyami swej struktury.

Ażeby sobie uprzytomnić i zrozumieć w jakich warunkach Bank krajowy rozpoczynał swą działalność na polu kredytu hipotecznego, musimy się cofnąć myślą do początku lat ośmdzie-siątych ubiegłego stulecia, kiedy nie tylko organizacya kredytu hipotecznego, ale kredytu w ogólności w kraju naszym znajdowała się zaledwie w niedostatecznych zaczątkach. Większa własność posiadała w Towarzystwie kredytowem ziemskiem, założonem w r. 1841, instytucyę hipoteczną odpowiadającą znakomicie swemu celowi, a obok tego udzielały pożyczek hipotecznych na dobra ziemskie, tak pozakrajowe instytucyę hipoteczne, jak i założony w r. 1868 Galicyjski akcyjny Bank hipoteczny we Lwowie, założony w r. 1872 Zakład kredytowy ziemski w Krakowie, oraz kasy oszczędności. Na realności miejskie udzielały pożyczek hipotecznych oprócz instytucyj poza-krajowych i oprócz kas oszczędności : Bank hipoteczny we Lwowie, Zakład kredytowy ziemski w Krakowie i założony w roku 1873 Ogólny Zakład rol-niczo-kredytowy dla Galicyi i Bukowiny we Lwowie (popadł w likwidacyę w r. 1886). Towarzystwo kredytowe miejskie we Lwowie, założone w r. 1878 upadło po bardzo krótkim czasie. Najgorzej sytuowaną była mała posiadłość wiejska. Wprawdzie, o ile chodziło o włościański kredyt krótko -

- 75 -

terminowy, uprawiały go (od r. 1868) gminne kasy pożyczkowe i nieliczne powiatowe kasy, oraz rozwijające się znakomicie (od r. 1870) towarzystwa zaliczkowe, lecz kredyt hipoteczny długoterminowy był niemal zmonopolizowany w smutnej pamięci „c. k. uprzywilejowanym galic. Zakładzie kredytowym włościańskim“ we Lwowie, założonym w r. 1868, gdyż tylko wspomniany już poprzednio „ogól. Zakład rolniczo-kredytowy dla Galicyi i Bukowiny“ we Lwowie (1873—1886) na polu pożyczek hipotecznych włościańskich robił mu pewną konkurencyę, zaś Zakład kredytowy ziemski“ w Krakowie (1873—1886) w tym względzie prawie w rachubę wchodzić nie może.

W chwili otwarcia oddziału hipotecznego Banku krajowego, minimalna stopa procentowa pożyczek hipotecznych wynosiła 5%, a była tak niską tylko w towarzystwie kredytowem ziemskiem, a więc tylko dla pożyczek na wielkie posiadłości, podczas gdy inne instytucye pobierały od pożyczek na dobra 5.72%, 6%, 7% a nawet 8% od sta! Stopa procentowa pożyczek w Zakładzie kredytowym włościańskim wynosiła 10—12%, zaś pożyczki hipoteczne miejskie zajmowały pod tym względem pośrednie miejsce między pożyczkami na dobra, a pożyczkami rustykalnemi.

Obecna generacya tak mało ma już zrozumienia owych czasów i spotykamy coraz częściej młodszych kolegów zawodowych, którzy tak mało wiedzą o sławnym w owych czasach „Banku włościańskim“, iż dla charakterystyki epoki nie możemy się oprzeć pokusie dosłownego przytoczenia uwagi, jaką umieszczał Zakład kredytowy włościański na każdym planie umorzenia. A więc na planie pożyczki (L. kwitaryusza 67.868) 1500 zł., której rata półroczna przy spłacie 19^₂ lat wynosiła 100 złr., (I. rata obejmowała 10% odsetki : 75 złr., na poczet kapitału : 13 złr. 20 ct., asekuracya : 9 złr. 30 et.), czytamy : „Do uwzględnienia Spłaty mają być jak najsumienniej dotrzymane, gdyż inaczej od każdej opóźnionej spłaty kwot ratalnych i od dodatku asekuracyjnego trzeba będzie zapłacić 10% jako odsetki za zwłokę. Ten, który otrzymał pożyczkę, powinien okazać się godnym położonego w nim zaufania, uwzględnić, iż jego opieszałość w oddaniu długu byłaby krzywdą, wyrządzoną swym współobywatelom, gdyż z tej przyczyny byłby Zakład zmuszony odmówić udzielenia pożyczki innym ubiegającym się o nią, potrzebne w tej mierze fundusze bowiem mogą być pozyskane tylko przez punktualne oddawanie pożyczek. Imieniem wszystkich właścicieli mniejszych posiadłości, upomina się przeto każdego dłużnika jak na j uroczyściej, aby spłaty rat swoich uiszczał punktualnie w wyznaczonym dniu i tym sposobem starał się o utrzymanie dobrej sławy stanu swego, gdyż inaczej nie tylko, że dłużnik utrącą prawo do każdej dalszej pożyczki, ale nadto musianoby zaległy kapitał wraz odsetkami i kosztami sądowymi i egzekucyjnymi poszukiwać na wszystkich solidarnie do poręki zobowiązanych członkach“.

Jeżeli to patryarchalne „upomnienie“, połączone z groźbą 10% odsetek zwłoki, przy pożyczce — której normalne odsetki już 10% wynosiły — zestawimy z cyframi ostatniego bilansu Zakładu włościańskiego z przed tegoż likwidacyi, tj. za rok 1885 (suma pożyczek 3,161.271 złr. 99 ct., zaległy kapitał 2,507.517 złr. 25 ct., zaległe odsetki 1,382.517 złr. 25 ct., wartość nabytyefr gruntów 429.918 złr. 20 ct.) i jeżeli rzucimy okiem na ówczesne numera „Gazety lwowskiej⁴, której całe szeregi stronic roiły się od edyktów licytacyjnych Zakładu

- 7é -włościańskiego, będziemy mieli w przybliżeniu obraz rozpaczliwego „nastroju“ owych czasów. To też nie możemy się dziwić, że zanim decydujące czynniki w kraju zdobyły się na postanowienie założenia Banku krajowego, ociągały się z tern długo, gdyż mimo poczucia konieczności uzdrowienia kredytu hipotecznego, a szczególniej włościańskiego, stało wszystkim przed oczyma widmo Zakładu włościańskiego i obraz spustoszenia, przez tę instytucyę spowodowanego. Dziś, gdy Bank krajowy przez prawie 25 lat kultywowania włościańskiego kredytu hipotecznego udowodnił, że kredyt ten bez straty dla instytucyi hipotecznej, a z pożytkiem dla włościan może być uprawiany, nie umiemy sobie wytłumaczyć owej trwożliwej powolności, z jaką dyskutowano nad tą sprawą. Widocznie zapomnieliśmy, iż wówczas pod bezpośredniem wrażeniem klęski, sprowadzonej na ludność włościańską przez niewłaściwe udzielanie kredytu hipotecznego, głoszono powszechnie, iż kredyt hipoteczny jest dla włościanina w ogóle zgubny, a ze stanowiska instytucyi kredytowej niemożliwy do przeprowadzenia !

Nie da się wprawdzie zaprzeczyć, iż w czasach, kiedy dla braku ksiąg hipotecznych (rozpoczęto je zakładać dopiero w r. 1875) prawo zastawu opierać musiano o nie zawsze idealnie pewne „opisanie zastawnicze“ posiadłości włościańskiej, udzielanie kredytu hipotecznego było trudne i ryzykowne ; jednakże nie można z drugiej strony zapominać o błędach, które już wprost i wyłącznie Zakładu włościańskiego dotyczą. Udzielano bowiem pożyczek hipotecznych w kwotach niskich (od 100 złr.) nie bacząc na to, czy cel tychże pożyczek kwalifikuje je jako długoterminowe hipoteczne, udzielano pożyczek za pośrednictwem ajentów, którzy tylko prowizyę pośrednika jako jedyny cel mieli na oku, a wreszcie nie przestrzegano punktualnego płacenia rat ze strony dłużników i t o 1 er u j ąc zaległości, doprowadzano potem przez spóźnioną egzekucyę do wywłaszczenia dłużnika. Musieliśmy z naciskiem podnieść te ujemne strony włościańskiego kredytu hipotecznego, udzielanego przez Zakład włościański gdyż doświadczenie płynące z odstraszającego przykładu tej instytucyi stało się przestrogą dla Banku krajowego przy udzielaniu pożyczek włościańskich i niewątpliwie wyłynęło na organizacyę tego kredytu w naszej instytucyi.

Intencye, jakie założyciele Banku krajowego mieli na polu kredytu hipotecznego, poznajemy studyując historyę powstania Banku krajowego. Kto ją uważnie przeczytał, musiał przyjść do przekonania, ii jak z jednej strony pierwotne projekty organizacyi Banku krajowego obejmowały jako główne jego zadanie kredyt hipoteczny, tak z drugiej strony ograniczały go w pierwszym rzędzie do kredytu włościańskiego. Myśli te uległy następnie w toku dyskusyi zmianom i przeobrażeniom, nadały jednak na długi szereg lat po wejściu w życie Banku krajowego decydujący kierunek polityce Banku.

Jeżeli szukamy za pierwotną skrystalizowaną myślą założenia „banków krajowych“, to znajdujemy ją niewątpliwie w uchwałach odbytego w r. 1873 we Wiedniu kongresu rolniczego. Kongres ten podał dwa sposoby ułatwienia kredytu rolniczego :    1) zakładanie krajowych instytucyj kredytowych

ziemskich i 2) zakładanie instytucyj kredytowych na zasadach Reiffeise-nowskich. Gdy więc upadek ekonomiczny, jaki w kraju naszym osiągnął punkt kulminacyjny około r. 1873 i późniejsza klęska głodowa w r. 1876 domagały się koniecznie środków zaradczych i gdy w ankietach i komisyach,

— il -powoływanych przez Sejm, .względnie przez Wydział krajowy radzono nad środkami zaradczemi, to wszędzie przejawia się suggestya kongresu rolniczego. Na zrealizowanie u nas drugiej inicyatywy kongresu, t, j. na założenie u nas sieci spółek Reiffeisenowskich czekać trzeba było aż do r. 1899, natomiast myśl założenia krajowej instytueyi hipotecznej znalazła swój wyraz już w referacie posła Dr. Tadeusza Skałkowskiego, opracowanym dla zwołanej przez Wydział krajowy w r. 1875 ankiety dla kredytu rolniczego. Podczas gdy Dr. Ferdynand Kratter w referacie swym dochodzi do konkluzyi, iż wobec istnienia Gal Towarzystwa kredytowego ziemskiego dla w ięk s z ej własności nie ma potrzeby zakładania krajowego Banku hipotecznego, to referat Dr. Tadeusza Skałkowskiego kończy się wyraźnem uznaniem konieczności utworzenia krajowego zakładu hipotecznego, któryby udzielał pożyczek annui-tetowych począwszy od 500 złr., a to na grunta rustykalne i domy w miasteczkach prowincyonalnych. Według referatu Dr. Skałkowskiego miał krajowy Zakład hipoteczny być zarazem centralną instytucyą dla stowarzyszeń zarobkowych. Tc myśli zawarte w referacie Dr. Skałkowskiego,* znalazły zupełne uznanie także w Ko misy i ankietowej, powołanej w r. 1877 przez Wydział krajowy do rozpatrzenia odpowiedzi na rozesłany jeszcze w r. 1875 kwestyonaryusz. Także krajowy Zakład kredytowy, którego stworzenie zaprojektował szczegółowo poseł August Gorayski w swym artykule rDo reformy stosunków wiejskich“ (Przegląd polski. Lipiec 1878). miał w pierwszym rzędzie udzielanie pożyczek hipotecznych na celu. I chociaż po debatach sejmowych w r. 1878 i wyczerpujących długich naradach ankiet późniejszych, Wydział krajowy przedłożył Sejmowi w r. 1880 projekt założenia krajowej instytueyi kredytowej o dość rozległym zakresie działania, to jednak już w samej projektowanej nazwie „Galicyjskiego krajowego Zakładu hipotecznego“ i W zaprojektowanym statucie, zaznaczono kredyt hipoteczny jako pierwszy cel instytueyi.

Z obrad ankiety dla zbadania sprawy utworzenia instytueyi hipotecznej dla posiadłości włościańskich : (1878 i 1879) wypada tu zaznaczyć dwa momenty, które wywarły decydujący wpływ na organizacyę kredytu hipotecznego w późniejszym Banku krajowym, a to : 1) decyzyę ankiety, iż krajowy zakład hipoteczny ma obejmować obok udzielania pożyczek włościańskich także pożyczki na realności miejskie, oraz 2) inieyatywę Dyrektora Pajączkowskiego, iżby jako pośredniczących organów przy udzielaniu pożyczek hipotecznych włościańskich, użyć towarzystw zaliczkowych z ich dokładną znajomością stosunków lokalnych. Tę ostatnią inieyatywę należy uważać za embrio pó źniejszych „Zastępstw“ Banku krajowego. Myśl ta bowiem podjęta została następnie przez Dyrekcyę Banku krajowego i jakkolwiek w naradach wspólnych Rady nadzorczej i Wydziału krajowego się nic utrzymała (Aleg 18 Sprawozd. Sejm 1883 r.) to jednak jeszcze przed otwarciem oddziału hipotecznego wywalczyła sobie zwycięstwo.

Projekt Wydziału krajowego z r. 1880 założenia „galicyjskiego krajowego Zakładu hipotecznego“ obejmuje już nietylko pożyczki włościańskie i pożyczki miejskie, lecz przewiduje udzielanie pożyczek na większe posiadłości, motywując to potrzebą konkurencyi wobec instytucyj na zysk obliczonych, oraz korzyściami płynącemi ze szlachetnej emulacyi z Towarzystwem kredytowem ziemskiem.

O wiele szerzej pojął zadania krajowej instytucyi kredytowej projekt przedstawiony w sprawozdaniu Wydziału krajowego z r. 1881, opracowany pod ożywczą inicyatywą ówczesnego marszałka krajowego śp. Mikołaja Zy-blikiewicza, lecz również i ten projekt stawia w pierwszym rzędzie zadań instytucyi krajowej udzielanie pożyczek hipotecznych i wydawanie na tej podstawie listów zastawnych. Komisya bankowa w swem sprawozdaniu oznacza minimum pożyczki hipotecznej na 100 złr. i podnosi konieczność uposażenia „Banku krajowego ‘ w egzekucyę polityczną przy ściąganiu rat pożyczek udzielanych na dobra, posiadłości miejskie i wiejskie. Niepodobna wchodzić w szczegóły ciekawej dyskusyi, jaką nad tą sprawą przeprowadzono w Sejmie, — w szczególności także co do minimum pożyczki hipotecznej — faktem jest jednak, iż dyskusya ta w późniejszych obradach Wydziału krajowego, Rady nadzorczej i Dyrekcyi Banku nad organizacyą oddziału hipotecznego wielokrotnie donośnem odbiła się echem.

Przedłożenie Komisyi bankowej uchwalono 21. października 1881, — a chociaż Bank krajowy otwarty został 2. lipca 1883, zaś oddział hipoteczny dopiero o rok później, to jednak sprawą organizacyi kredytu hipotecznego zajmowała się Rada nadzorcza Banku krajowego już na pierwszych swych posiedzeniach.

W dniach 19 i 20. października 1882 dokonał Sejm wyboru Rady nadzorczej, zaś już dekretem z dnia 12. grudnia 1882 zamianował Wydział krajowy na podstawie propozycyi Rady dyrektorami pp. Antoniego Wrotnow-skiego i Władysława Smolkę.

Otóż już na drugiem posiedzeniu Rady nadzorczej z dnia 12. lutego 1883 przeprowadziła Rada w obecności Dyrekcyi dyskusyę ogólną o kredycie hipotecznym. Tak główne momenta tej dyskusyi, jak i w ogóle dyskusyę, na dalszych posiedzeniach Rady nadzorczej musimy zarejestrować bodaj pobieżnie, gdyż daje nam ona obraz zapatrywań, jakie wówczas w decydujących sferach panowały i pod wpływem których Dyrekcya Banku kredyt hipoteczny w życie wprowadziła.

Na wspomnianem posiedzeniu Rady nadzorczej z dnia 12. lutego 1883 zaznaczył poseł Gorayski, iż pragnie, aby Bank krajowy uważał kredyt hipoteczny dla małej własności i dla miast za główne swe zadanie. Poseł Józef Męciński i Dyrektor Kieszkowski podnieśli, iż Bank nie powinien wkraczać w zakres działania gal. Towarzystwa kredytowego ziemskiego, co jednak nie wyklucza uczciwej konkurencyi będącej bodźcem do czujności i postępowego rozwoju ; przykład Banku przyczyni się do reformy Towarzystwa, kredyt włościański jest głównem, chociaż wielce trudnem zadaniem Banku. Poseł Dr. Żywicki zalecał jako środek do ułatwienia kredytu włościańskiego wciągnięcie do akcyi Wydziałów powiatowych, przestrzegając przed agencyami prowincyonalnemi na wzór Zakładu włościańskiego.

Ta ostatnia kwestya była przedmiotem długich dyskusyi. W „sprawozdaniu Wydziału krajowego z czynności wskazanych celem wprowadzenia w życie Banku krajowego“ z dnia 4. IX. 1883 (Al. 18. Spr. Sejm. 1883) zaznacza Wydział krajowy, mówiąc o sposobie udzielania pożyczek hipotecznych na posiadłości włościańskie, że tak Dyrekcya, jak Rada nadzorcza Banku krajowego i Wydział krajowy na wspólnej konferencyi uznały niezbędną potrzebę

79 -

ustanowienia organów pośredniczących. Centralizacya czynności w tym dziale interesów hipotecznych nietylko uniemożliwiałaby dokładne zbadanie wartości hipotek włościańskich i przekonanie się o ekonomicznym celu każdej z żądanych pożyczek, lecz nadto komplikacya agend podniosłaby koszta zarządu, że albo racyonalna konwersya długów włościańskich zostałaby zakwestyonowaną, albo Bank krajowy naraziłby się na znaczne straty. W kwestyi komu pośredniczenie w tej gałęzi interesów hipot. ma być powierzone, wniosek Dyrekcyi oświadczający się za towarzystwami zaliczkowemi nie utrzymał się na wspólnej konferencyi Rady nadzorczej i Wydziału krajowego, a natomiast jednomyślnie uznano, że tak względy na same warunki kredylu, jak i względy społeczne zalecają poruczenie Reprezentacyom powiatowym tej ważnej czynności.

Programową niejako enuncyacyę Dyrekcyi Banku krajowego stanowi memoryał Dyrektora Wrotnowskiego z dnia 25. maja 1883, w którym tenże jako główne zadanie Banku wskazuje popieranie rolnictwa zapomocą taniego kredytu rzeczowego, oraz zaznacza przy pożyczkach rustykalnych i małomiasteczkowych konieczność pośrednictwa tych, którzy z właścicielami hipoteki w bliższej zostają styczności.

W kwestyi spornej, komu zastępstwo Banku na prowincyi powierzyć należy, Radom powiatowym, czy towarzystwom zaliczkowym, zadecydowała niewątpliwie mowa Dra Alfreda Zgórskiego wygłoszona na zgromadzeniu delegatów Związku towarzystw zaliczkowych w dniu 28. września 1883, domagająca się wciągnięcia tych towarzystw do akcyi w charakterze Zastępstw Banku krajowego. Odbiła się ona donośnem echem w prasie i w całym kraju.

Na posiedzeniu Rady nadzorczej z dnia 21. października 1883 poruszył poseł hr. Scipio potrzebę wejścia w kontakt ze stowarzyszeniami zaliczkowemi, a Dyrektor Kieszkowski uzasadniał wbrew opinii Dyrektora Wrotnowskiego że przed otwarciem oddziału hipotecznego należy rozwinąć na szeroką skalę stosunki ze stowarzyszeniami zarobkowemi, ażeby za ich pośrednictwem obsługiwać kredyt hipoteczny dla drobnej własności.

Po zamianowaniu Dra Alfreda Zgórskiego Dyrektorem Banku krajowego (20. listopada 1883) organizacya Zastępstw postępowała raźno, tak, że na posiedzeniu Rady nadzorczej z dnia 6. lutego 1884 mogła Dyrekcya skonstatować istnienie 15 Zastępstw, zaś na posiedzeniu z dnia 9. sierpnia skonstatowano już istnienie 41 Zastępstw. O działalności Zastępstw wyraża się sprawozdanie Wydziału krajowego z dnia 3. czerwca 1884 (Al. 11) jak następuje

„Organizacya Zastępstw Banku krajowego na prowincyi przebyła ze skutkiem pomyślnym już jedną próbę w tak ważnej sprawie rozwikłania inte-resówr rozwiązanego Banku włościańskiego.

Że rozwikłanie to sprowadzone być mogło na tory spokojnej i wobec obowiązków ciężących na 40.000 zadłużonych włościan pożądanej likwidacyi, to w znacznej części stanowi zasługę Banku krajowego, który najpierw sw^oją chwilową pomocą zapobiegł ogłoszeniu niewypłacalności w chwili najkrytyczniej-szej t. j. w styczniowym terminie płatności kuponów i wylosowanych listów dłużnych, a następnie wraz ze swojemi organami pomocniczemi i wykonawr-czemi oraz z pomocą innych towarzystw zaliczkowych ułatwił spłatę długówr włościańskiah w sposób najkorzystniejszy.

— '80 —

• Użyteczna dla zadłużonych włościan akcya Banku krajowego uwydatni się w dalszym przebiegu likwidacyi Banku włościańskiego, gdy otwarcie Oddziału hipotecznego (1. lipca 1884) pozwoli Bankowi krajowemu podjąć dzieło poprawienia stosunków kredytowych w szerszym zakresie“.

Przepisy o udzielaniu pożyczek hipotecznych uchwaliła Rada nadzorcza na podstawie projektu Dyrekcyi na posiedzeniu z dnia 6. lutego 1884, a 8. lutego 1884 zostały one przez Wydział krajowy zatwierdzone. Główne postanowienia’ tychże przepisów były :

1)    stopa procentowa 4¹/₂'7f, dodatek administracyjny półrocznie 1/8%

przy pożyczkach bezpośrednio udzielanych a 3/8% przy pożyczkach udzielanych za pośrednictwem instytuoyj lokalnych;,    -

2)    procent za zwłokę: po 15 dniach zwłoki 6°/₀₇ po 3 miesiącach 7% po dalszych 3 miesiącach 8 %

3)    domy, na które Bank krajowy udziela pożyczek hipotecznych i budynki gospodarcze, których wartość uwzględniono' przy udzielaniu pożyczki na posiadłość ziemską muszą być zabezpieczone od ognia w Towarzystwie wzaj ubezp. w Krakowie w sposób § 6. śtat. Banku wskazany.

Oddział hipoteczny otwarto 1. li pc a 1884. Referat pożyczek, na dobra i domy objął Dyrektor Wrotnowski, referat pożyczek włościańskich Dyrektor S m o 1 k a. Funkcye konceptowe pełnili pod rewizyą Syndyka adw. Dr. Ernesta Ti 11 a 3 prowizoryczni funkeyonaryusze, referat szacunkowy objął śp. Jul. Thielsch — manipulacyę oddziału prowadził 1 dyetaryusz.

Już w pierwszym miesiącu weszło podań 124 na sumę 1,061.950 złr., odmówiono 26 petentom, wydano 32 promes na 167.350 złr. i zrealizowano 2 pożyczki na 17.500 złr. Pierwszy kurs 4¹ /v% listów zastawnych wynosił 91.-92% (protokół posiedzenia Rady nadzorczej z dnia 9. sierpnia 1884).

Zaraz na następnej sesyi Sejmu sprawa o rg ani żacy i kredytu włościańskiego odbiła się silnem echem w dyskusyi nad sprawozdaniem Komisyi bankowej „o przedłożeniu Wydziału krajowego w przedmiocie przyjęcia na kraj gwarancyi za zobowiązania wypływające z I. emisyi obligacyj komun. Banku krajowego do wysokości zł. 5,000.000“.

Na posiedzeniu z dnia 16. października 1884 r. ks. Adam Sapieha zaznacza, „że nie powinniśmy włościanina nigdy wprowadzać w stosunki finansowe inne, jak tylko z takimi, którzy go znają dokładnie osobiście, którzy wiedzą, ile mu dać można, pod jakimi warunkami, z jakimi kautelami i na jaki termin. Szablonowe traktowanie włościanina w sprawach kredytowych jest dla niego zgubnem, zabójczem. Bank włościański tego dowiódł“.

Poseł Łazarski dowodzi faktami, „jak niebezpiecznem jest zaciąganie długów przez włościan w kasach czyli tzw. towarzystwach zaliczkowych. Na licytacyi w sądzie żywieckim sprzedano na żądanie Kasy zaliczkowej w Białej 3 gospodarstwa włościańskie w Jeleśni, jedno za 1 zł. 50 ct. drugie za 2 zł. 10 ct. trzecie za 2 zł. 90 ct. Procent od pożyczek wynosi nieraz 12%, a razem z odsetkami zwłoki do 20%“.

Hr. Ludwik Wodzicki podnosi, że „Komisya bankowa uważa kwe-styę łatwego udzielania kredytu włościaninowi za rzecz taką, której tylko z największą ostrożnością jąć się godzi. Jednem z największych niebezpie-

— 81

czeństw przy udzielaniu kredytu włościaninowi jest to, że włościanin bywa zbyt pochopny do korzystania z kredytu, czy jest do tego rzeczywista potrzeba, czy jej nie ma, że raz pożyczywszy, o terminie zapomina, nie myśli nawet, że trzeba procent zapłacić, albo dług ratami zwrócić. Z tego powodu wszelki kredyt, udzielany włościanom inaczej jak przy egzekucyi politycznej, już dlatego samego jest niebezpieczny. Jeżeli jednakże będzie on wiedział, że jest instytucya, która daje na tani procent w dobrych warunkach, to pewnie będzie się starał w tej instytucyi pożyczać, a ta instytucya może go otoczyć ojcowską opieką, za pośrednictwem Wydziałów powiatowych i innych organów pośredniczących może wiedzieć, w jakich warunkach się znajduje, co z tymi pie-niądzmi zamierza zrobić, może go od lekkomyślnego pożyczania i marnowania pożyczonych pieniędzy uchronić. Jest to trudne, ale bardzo ważne zadanie, jest to obowiązkiem wskazanym, przyjętym na siebie, ciężkim, ale obowiązkiem, od którego Sejm i przez Sejm stworzona instytucya cofnąć się nie powinna, a może na tern polu zrobić wiele dobrego, a wiele złego usunąć“.

Wnikając w intencye Sejmu, Dyrekcya Banku w pierwszym sprawozdaniu rocznem za 1883/4 zaznacza wyraźnie, iż Bank traktuje hipoteczny kredyt włościański w sposób opiekuńczy i dlatego udziela go jedynie za pośrednictwem swoich Zastępstw, które mają możność nadzorowania włościanina i przyuczania go do korzystnego spożytkowania udzielonej mu pożyczki.

Ażeby oświetlić jeszcze lepiej kwestyę kredytu hipotecznego włościańskiego, która jak widzimy stanowiła oś dyskusyi tak w Dyrekcyi jak i Radzie nadzorczej oraz w Komisyi bankowej i w Sejmie, przytaczamy ważniejsze ustępy z mowy Dyrektora Wrotnowskiego, wygłoszonej na posiedzeniu Sejmu z dnia 23. stycznia 1886 r. w obronie Banku krajowego, gdyż słowa te najlepiej cały stan ówczesny tej kwestyi objaśniają:

„Poczytuję za mój obowiązek odpowiedzieć na zarzuty, podniesione przez poprzedniego mówcę (hr. Koziebrodzkiego) przeciw dotychczasowej działalności Banku krajowego, zarzuty, spieszę to zaznaczyć, nacechowane widoczną życzliwością. Pierwszy zarzut ma na celu wykazać, że Bank krajowy nie dość rozwinął czynność obsługiwania włościan pożyczkami hipotecznemi.

Może Panów zadziwił stosunek podań odmówionych do podań przez Dyrekcyę Banku przyjętych. Odmawianie pożyczek było jednak koniecznością z kilku powodów. Wiadomo Panom, że regulacya ksiąg gruntowych jest obecnie przeprowadzaną. Otóż znaczna liczba podań musiała być pozostawioną bez skutku, albo z powodu nieistnienia tych ksiąg, albo z powodu nieprawomocności wykazów hipotecznych, albo wreszcie z powodu niezgodności tychże wykazów z arkuszami katastralnymi, w takich zaś razach pożyczki nie mogły być udzielane.

Zgłaszali się także z żądaniami o pożyczkę tacy włościanie, których osady obciążone są długami na rzecz Banku rustykalnego, lub kryłoszańskiego tak bardzo wysokiemi, iż Bank krajowy bez widocznego niebezpieczeństwa nie był w możności udzielić pożyczkę hipoteczną, wystarczającą na skonwer-towanie rzeczonych długów.

Wpływały wreszcie żądania ze strony takich włościan, o których Zastępstwo Banku przestrzegało, iż są nałogowymi pijakami, albo ludźmi nierządnymi. Dyrekcya była zmuszona takich żądań nie uwzględniać, pomna na to,

że niejednokrotnie Wysoki Sejm dawał poznać, iż jego jest intencyą, aby kredyt udzielany włościanom nosił zawsze cechę kredytu opiekuńczego. Szanowny hr. Koziebrodzki zwrócił zarazem uwagę na to, iż wedle intencyi Wysokiego Sejmu Bank krajowy ma udzielać pożyczki 100-guldenowe. Dyrekcya Banku krajowego mniema, że intencyą ta z litery przepisów statutu bankowego nie może być wywodzoną, przepisy te bowiem dozwalają jej, lecz nie nakazują bynajmniej udzielania pożyczek 100-guldenowych, oznaczają najniższą dla nich skalę, lecz ocenienie bezpieczeństwa Banku pozostawiają bezwarunkowo uznaniu samejże Dyrekcyi. Przyjęła zaś ona za regułę udzielać pożyczki dopiero od 500 złr, a tylko wyjątkowo w celu przeprowadzenia konwersyi długów Banku rustykalnego obniżać tę skalę do 300 złr., a nawet w razie koniecznej potrzeby do 200 złr.

Jakoż udzielanie pożyczek hipotecznych na okres kilkunastoletni rujnowałoby włościan kosztami przy każdej takiej pożyczce nieuniknionymi. Włościanin potrzebujący małego kredytu, ma taki kredyt dostępnym i nieko-sztownym w instytucyi lokalnej na weksel z drugim podpisem lub z dwoma podpisami.

Włościanin chcący otrzymać pożyczkę 100 guldenową na hipotekę swej posiadłości, musiałby zaś zebrać i przedstawić Bankowi wszystkie dowody, od każdego zaciągniętego długu przez regulamin i przez instrukcye bankowe

wymagane.

Otóż obliczenie poucza, że przedstawienie tych dowodów, wykazów hipotecznych, aktów notaryalnych, kwitów, wpisów do ksiąg gruntowych, łącznie ze stemplami i opłatami intabulacyjnemi, kosztuje od 12 do 15 złr., pytam się więc, ileż zostanie dla włościanina z tej 100 guldenowej pożyczki? Pożyczka ta musiałaby przeto wypaść mu za drogo, co jest jednym z powodów, które skłoniły Dyrekcyę Banku do ustanowienia innego minimum, wyższego od 100 złr przez wzgląd na interes samychże włościan.

Udzielanie pożyczek 100-guldenowych stałoby się zarazem rujnującem i dla Banku krajowego, skoro pobierana przezeń opłata na koszta admini-stracyi jest tak drobną, że tu nie tylko schodziłaby do zera, ale nawet obciążałaby Bank bardzo znacznymi kosztami Bez wątpienia Bank, jako krajowy, mógłby dopłacać do tych kosztów z innych źródeł dochodów, aby zadanie filantropijne spełniać, gdyby nie stawały temu na przeszkodzie donioślejsze względy ekonomiczne i finansowe, gdyby mianowicie drobne posiadłości włościańskie, wartości 200 lub 300 złr. przedstawiały warunki dla długoletniego kredytu hipotecznego, gdyby na takie posiadłości można udzielać kredytu z niewątpliwein bezpieczeństwem. Tak jednak nie jest. Podstawą dla kredytu hipotecznego, długoletniego, może być tylko taka posiadłość włościańska, która jest jednostką tworzącą małe gospodarstwo rolne.

Czy dwa lub trzy morgi gruntu tworzą taką jednostkę, dającą podstawę do bezpiecznego kredytu hipotecznego? Właściciel 2 lub 3 morgów gruntu może z tego gruntu zebrać zaledwie tyle, aby zapłacić podatki i wyżyć, całą jego siłą jest więc praca jego dziesięciu palców

Żadna instytucya finansowa nie może opierać bezpieczeństwa dla pożyczek hipotecznych na pracy człowieka, niknącej z jego śmiercią, a więc nie będącej dostateczną rękojmią zapłaty i dlatego wszystkie instytucye oznaczają pewne minimum pożyczek poza które nieschodzą. Pod tym względem możemy przedewszystkiem powołać się na stan rzeczy w Wielkiem Księstwie Poznań-skiem, gdzie przecież włościanin stoi wyżej i lepiej niż włościanin galicyjski. Wiadomo Panom, że istniejące tam Towarzystwo kredytowe ziemskie odłączyło ze swego funduszu rezerwowego kapitał 100.000 talarów i kapitałem tym wyposażyło instytucyę, utworzoną w celu specyalnym udzielania pożyczek hipotecznych amortyzacyjnych na własność włościańską i w regulaminach dla tejże instytucyi postawiło zasadę, że najniższa pożyczka wynosić ma 1.000 talarów, że więc tylko jednostka gospodarcza, wartości conajmniej 2.000 talarów może być dopuszczoną do kredytu hipotecznego. A chociaż na Walnem Zebraniu tego Towarzystwa 1883 roku stawianym był wniosek o zniżenie owego minimum z 3.000 marek do 2 000 marek, wniosek ten nie zyskał większości głosów i zasada ogólna nie uległa zmianie. Słusznie bowiem uznawano, że kredyt hipoteczny powinien mieć podstawę w takiej własności, która ma cechę małego gospodarstwa rolnego.

W Królestwie Polskiem minimum pożyczki Towarzystwa kredytowego ziemskiego wynosi 1.000 rubli, we Francyi „Credit-Foncier“ nie udziela pożyczek niższych od 5.000 fr.

W każdej dziedzinie, a szczególnie w sprawach finansowych na teorye abstrakcyjne należy spoglądać z niedowierzaniem i obawą i korzystać raczej z doświadczenia nabytego przez innych. Takie właśnie doświadczenie, które powinniśmy spożytkować dał nam upadły Bank rustykalny.

W chwili swego upadku liczył on 36.000 dłużników, z których przeszło 12 000 było takich, którzy zaciągnęli pożyczki 50-guldenowe. Te drobne pożyczki były głównym powodem upadku owego Banku ; po troskliwem zbadaniu jego działalności doszedłem do przekonania, iż gdyby był pobierał od pożyczek przez siebie udzielanych taki procent, jaki jest oznaczony dla listów zastawnych Banku krajowego, Bank rustykalny byłby upadł o 6 lat wcześniej, gdyż pomimo pobierania 12% nie był w możności pokrywać kosztów swej administracyi, wynoszących 200.000 złr. rocznie. A jednak płacił ‘ procentu tylko 6%, połowę tego, co od włościan ściągał.

Więc Bank krajowy byłby tern bardziej w niemożności pokrywania kosztów, gdyby udzielał pożyczki 100-guldenowe, pobiera bowiem bardzo skromną opłatę na koszta administracyi.

Mniemam przeto, że czyni zadość myśli, która jego założeniu towarzyszyła, gdy z jednej strony ułatwia stowarzyszeniom zaliczkowym udzielanie pożyczek drobnych, dając tym instytucyom kredyt z owego pół miliona złr., a z drugiej zaś strony, przyjmując za podstawę kredytu hipoteczuego posiadłości, przedstawiające wartość przynajmniej 1.000 złr.

Że Bank krajowy nie będzie włościan zachęcać do zaciągania pożyczek nawet przewyższających 500 złr., już miałem sposobność nadmienić, obdłuże-nie bowiem małej własności poczytuję nie za Eldorado, którego włościanom życzy ćby wypadało. Obsłuży ich kredytem hipotecznym wT razie rzeczywistej potrzeby : konwersyi uciążliwych długów, przykupna gruntów, ułatwienia działu spadków itp, nie odmówi udzielenia pożyczki temu, kto jej zażąda, lecz żadnych kroków zachęcających do brania pożyczek nie rozwinie“

Doczekała się też Dyrekcya wkrótce słów uznania.

11*

— 84 —

W subalegacie do sprawozdania Wydziału krajowego o Banku krajowym z 3. grudnia 1886 tj. w sprawozdaniu Rady Nadzorczej Banku krajowego 1. 13.143 do Wydziału krajowego, podnosi Rada nadzorcza, iż „pożyczki hipoteczne, których Bank krajowy udziela i działalność, którą w tym względzie Bank krajowy rozwinął, pojedyńczym bezpośrednio, a pośrednio krajowi na pożytek wypaść muszą : Bank krajowy pierwszy w kraju wprowadził 4V₂ % listy zastawne, które przez kapitalistów w kraju, a nawet i za granicą dobrze przyjęte zostały i to właśnie dało pochop do tego, że nasza wielka instytucya krajowa tj Galicyjskie Towarzystwo kredytowe ziemskie tak oprocentowane listy zastawne u siebie przyjęła, wydawanie wyżej oprocentowanych pożyczek zamknęła, a przez to stopa procentowa pożyczek hipotecznych w całym kraju zniżoną została. Konkurencya Banku krajowego przy udzielaniu pożyczek hipotecznych na dobra nie była zatem szkodliwą dla Towarzystwa kredytowego ziemskiego, lecz przeciwnie jak każda konkurencya, wskazała nowe drogi niesienia pomocy właścicielom ziemskim. Coraz więcej pożyczek hipotecznych domagają się nasze miasta na swoje realności, dotąd prawie nie mieliśmy instytucyi w kraju, z którejby właściciele realności w miastach pożyczki hipoteczne po umiarkowanej stopie procentowej zaciągnąć mogli. Bank krajowy ją utworzył. Było wielu co wątpiło, jakoby udzielanie pożyczek hipotecznych włościanom na ich grunta mogło być z ich pożytkiem połączone, jakkolwiek nie jest zadaniem niniejszego sprawozdania sprawę tę rozstrzygać to jednakże już sama likwidacya Banku rustykalnego okazała konieczną potrzebę pożyczek włościańskich ; gdyby nie było Banku krajowego, lub gdyby tenże nie posiadał tej atrybucyi udzielania włościanom pożyczek hipotecznych na ich grunta, potrzebaby było utworzyć taką instytucyę. Bank krajowy udzielając włościanom pożyczki na konwersyę należytości Banku rustykalnego, przyczynia się zapewne do spokojnej likwi-dacyi Banku rustykalnego. Rzeczywiście nasi włościanie obecnie jakby już pouczeni o istocie pożyczek hipotecznych wiedzą, że co pożyczyli, oddać są obowiązani, spłacają regularnie raty amortyzacyjne od tych pożyczek, a tego dowód w zamknięciu rachunkowem z końcem r 1885. Od 235 pożyczek włościanom na ich grunta w łącznej ilości 223.150 złr. w. a. udzielonych, tylko z trzech pożyczek zaległy raty w łącznej sumie 206 złr. 35 ct.“

Rozwój interesu hipotecznego w latach pierwszych a to tak ilość podań o pożyczki, jak i ilość zrealizowanych pożyczek wskazują na to, jak bardzo potrzebnym był Bank krajowy ze swoim oddziałem hipotecznym. Rozwój tego interesu w ciągu lat 25 ilustrują załączone tabele II., III. i IV.

Niepodobna na jednej tablicy skoncentrować cyfr zbyt rozlicznych, których wysokość jednak nawzajem od siebie jest zawisłą. W tabeli II. zestawiono tedy według kategoryi pożyczek chronologiczny wykaz podań o pożyczki hipoteczne wniesionych. Pendant do tej tabeli stanowi tabela III, wykazująca znów kategoryami pożyczek ilość i sumę pożyczek hipotecznych w każdym roku wypłaconych.

Tabele II. i III. obejmują tedy dwa krańcowe momenta sprawy pożyczkowej : podanie o pożyczkę i realizacyę promesy ; pośrednie stadya, jako rzeczy zbyt komplikujące musiano pominąć. Natomiast w tab. IV. wykazano raz jeszcze ilość i sumę wypłaconych w danym roku pożyczek (osobno 4% i 472%)

— 85 —

zestawioną ż kursem pieniężnym listów zastawnych, notowanym z końcem danego roku, oraz ze stanem emisyi tychże listów i z cyfrą niesprzedanego z końcem roku zapasu wszystkich listów zastawnych Banku krajowego.

Z uważnego porównania cyfr tych tabel między sobą łatwo dostrzedż, jak zły rok wpływa na zwiększenie zapasa emisyj własnych, na kurs listów zastawnych i redukcyę interesu pożyczkowego.

Otóż z tabëlami rzeczonemi pod ręką chcemy bodaj pobieżnie przejrzeć rozwój interesu hipotecznego w ciągu lat 25, dotykając tylko najważniejszych faktów, które dłarozwoju tego interesu miały znaczenie.

W latach 1883 do 1886 Dyrekcya konstatuje w rocznych sprawozdaniach stały rozwój interesu hipotecznego, podnosząc żarazem, iż „w interesie bezpieczeństwa Banku zachowywała przy przyznawaniu pożyczek staranną ostrożność". Raty pożyczkowe wpływały dobrze. Z końcem roku 1886 Stan emisyi listów zastawnych wynosił już 8,663.200 złr. w. a , a kurs listów (4% wobec łatwego ich zbytu podniósł się z pierwotnego (1884) 91—92 na 97.75—98.75.

W roku 1887 zaszły ważne z mi any : w składzie Dy rek c y i: dekretem z dnia 25. października 1887 przyjął Wydział krajowy reźyghacyę Dyrektora A. Wrotnowskiegö, przeniósł Dyrektora W. Smolkę z powodu słabości w stan spoczynku i zamianował Dyrektorem Dr. Wacława Do ma szewski ego, który odtąd objął w Dyrekcyi referat pożyczek hipotecznych wszelkiego rodzaju.

Rok 1887 był rokiem mniej pomyślnym, gdyż zmiana sytuacyi politycznej i wynikające stąd zaniepokojenie targu utrudniało zbyt listów, co też w kursie końcowym tego roku (95.50—96.50) znalazło swój wyraz

Depresya ta trwała dalej w r. 1888, a zły zbyt listów (kurs końcowy 95.25—95.75) spowodował znaczny zastój w rozwoju interesu hipotecznego

Dopiero rok 1889 zaznaczył się zwrotem ku lepszemu i tak jak w in- , nych działach tak i w dziale hipotecznym zapoczątkował ruch nowy. Kurs listów zastawnych Banku krajowego podniósł się z końcem róku 1889 na 98—98.50.

■>. v>i.

Na ten rok przypadają dwie ustawy bardzo doniosłe : ustawa państwowa z dnia 9. marca 1889 1. 30 dz. u. p., przyznająca ulgi na-leżytościowe przy konwersyach długów hipotecznych na niżej oprocentowane, oraz ustawa z dnia 22. kwietnia 1889 1. 30 dz. u. i r. kraj. o wykupnie p r a w a p r op in a c y i. Podczas gdy pierwsza ustawa o ulgach konwersyjnych zainicyowała bardzo silny ruch w kierunku przemiany długów hipotecznych na niżej oprocentowane, druga z tych ustaw sprowadziła również daleko idące skutki ekonomiczne. Kapitały, pochodzące z indemnizacyi propi* nacyi nie tylko pozwoliły wielu właścicielom majątków obdłużonych doprowadzić interesa do równowagi, ale nadto znaczne sumy tej indemnizacyi (kapitał wykupna wynosił 62,200.000 złr.), szukające lokacyi najbardziej korzystnej, ułatwiały zbyt walorów emisyjnych instytucyj krajowych, zwiększały popyt za ziemią i podnosząc jej cenę, dały impuls do niepożądanej spekulacyi. Tern się da tedy wytłumaczyć paradoksalne zjawisko, iż cena majątków, od których objekt wartościowy, t j. prawo propinacyi oddzielono, w obrocie nie tylko nie spadła, lecz nawet się podniosła.

Bank krajowy nie mógł naturalnie przy udzielaniu pożyczek na dobra kierować się ceną ziemi, jaka wynikła z chwilowej konjunktury, gdyż udzielając pożyczek na długi okres spłaty, musiał się zawsze liczyć z rentownością hipoteki. Wykupno prawa propinacyi było tylko pierwszym impulsem do podniesienia cen ziemi w naszym kraju. Następne lata dziwnym zbiegiem okoliczności przynosiły jedne za drugiemi nowe tego rodzaju impulsy. Ruch par celacyjny, który z żywiołową siłą objawił się w różnych częściach kraju, a pośrednio zwiększany był stale przez emigracyę sezonową do Niemiec i zamorską do Ameryki, powodującą napływ pieniądza za granicą zapracowanego, a obok tego niepewne stosunki w sąsiedniem państwie rosyjskiem, skąd emigrujące kapitały szukały u nas w kraju lokacyi, oto powody dalszej podwyżki cen ziemi. Toż dopiero wielki krach amerykański i co za tern poszło, redukcya milionów zapracowanego pieniądza, który corocznie z Ameryki do kraju wpływał, spowodowały w ostatnich czasach zmniejszenie popytu za ziemią, znaczne zmniejszenie ruchu parcelacyjnego i wreszcie pewne opamiętanie w ciągiem nienaturalnem podnoszeniu cen ziemi.

Ustawa o wykupnie prawa propinacyi z r. 1889 przysporzyła czynności oddziałowi hipotecznemu, gdyż wymagała interwencyi biura przy rozprawach sądowych, dotyczących indemnizacyi propinacyi w majątkach w Banku krajowym obciążonych. Również i ustawa o ulgach konwersyjnych sprowadziła wzmożenie czynności biurowych i to nie tylko przez sam zwiększony napływ podań pożyczkowych. Ustawa ta czyniła bowiem ulgi konwersyjne zależnemi także i od tego, aby pożyczka konwersyjna nie przenosiła resztującej sumy pożyczki konwertowanej, skutkiem czego dla każdej niemal pożyczki, zaciągniętej w Banku krajowym, gdzie chodziło o konwersyę, wydawać musiano dwie promesy i dwa wzory skryptów, uskuteczniać dwie wypłaty i t. d. Stan ten zmieniły dopiero późniejsze ustawy konwersyjne z dnia 26. grudnia 1893 1. 209 dz. u. p., względnie z dnia 27. grudnia 1899 1. 262 dz. u. p., nie mówiąc już o ostatniej ustawie z dnia 22. lutego 1907 1. 49 dz u. p., która sprawę ulg na zupełnie odmiennej oparła konstrukcyi, przerzucając cały ciężar ewi-dencyi i odpowiedzialności na instytucyę konwertującą.

Lata 1890 i 1891 wykazują znaczny rozwój interesu hipotecznego. Kurs 4¹/₂°/o listów zastawnych Banku krajowego 98.50—99 obok udałej emisyi 4% obligacyj propinacyjnych i 4% pożyczki krajowej z r. 1891 zdawał się wyraźnie zapowiadać trwałą zniżkę stopy procentowej i domagać emisyi 4% listów zastawnych.

W roku 1892 napotykamy w Sejmie ożywioną dyskusyę w sprawach Banku krajowego dotyczących, a zanotować musimy dwa szczególniejsze z niej momenta. I tak przedewszystkiem poruszył na posiedzeniu Sejmu z dnia 23 marca 1892 poseł Merunowicz sprawę zniżenia minimum pożyczek włościańskich w Banku krajowym: „Wydział krajowy odniósł się w tej sprawie do Rad powiatowych a z 66 oświadczyło się 55 za zniżeniem minimalnej kwoty kredytu. Kredyt w towarzystwach zaliczkowych jest krótkoterminowy, najwyżej 3 letni, więc uciążliwy. Dyrekcya Banku w wyjątkowych wypadkach, gdy chodzi o konwersyę odstępuje od zasady (500 złr.), ale możność takich wyjątków nie jest oftcyalnie przyznana.* Poseł Merunowicz postawił tedy wniosek, który też Sejm uchwalił:

- 86 —

Bank krajowy nie mógł naturalnie przy udzielaniu pożyczek na dobra kierować się ceną ziemi, jaka wynikła z chwilowej konjunktury, gdyż udzielając pożyczek na długi okres spłaty, musiał się zawsze liczyć z rentownością hipoteki. Wykupno prawa propinacyi było tylko pierwszym impulsem do podniesienia cen ziemi w naszym kraju. Następne lata dziwnym zbiegiem okoliczności przynosiły jedne za drugiemi nowe tego rodzaju impulsy. Ruch par celacyjny, który z żywiołową siłą objawił się w różnych częściach kraju, a pośrednio zwiększany był stale przez emigracyę sezonową do Niemiec i zamorską do Ameryki, powodującą napływ pieniądza za granicą zapracowanego, a obok tego niepewne stosunki w sąsiedniem państwie rosyjskiem, skąd emigrujące kapitały szukały u nas w kraju lokacyi, oto powody dalszej podwyżki cen ziemi. Toż dopiero wielki krach amerykański i co za tern poszło, redukcya milionów zapracowanego pieniądza, który corocznie z Ameryki do kraju wpływał, spowodowały w ostatnich czasach zmniejszenie popytu za ziemią, znaczne zmniejszenie ruchu parcelacyjnego i wreszcie pewne opamiętanie w ciągłem nienaturalnem podnoszeniu cen ziemi.

Ustawa o wykupnie prawa propinacyi z r. 1889 przysporzyła czynności oddziałowi hipotecznemu, gdyż wymagała interwencyi biura przy rozprawach sądowych, dotyczących indemnizacyi propinacyi w majątkach w Banku krajowym obciążonych. Również i ustawa o ulgach konwersyjnych sprowadziła wzmożenie czynności biurowych i to nie tylko przez sam zwiększony napływ podań pożyczkowych. Ustawa ta czyniła bowiem ulgi konwersyjne zależnemi także i od tego, aby pożyczka konwersyjna nie przenosiła resztującej sumy pożyczki konwertowanej, skutkiem czego dla każdej niemal pożyczki, zaciągniętej w Banku krajowym, gdzie chodziło o konwersyę, wydawać musiano dwie promesy i dwa wzory skryptów, uskuteczniać dwie wypłaty i t. d. Stan ten zmieniły dopiero późniejsze ustawy konwersyjne z dnia 26. grudnia 1893 1. 209 dz. u. p., względnie z dnia 27. grudnia 1899 1. 262 dz. u. p., nie mówiąc już o ostatniej ustawie z dnia 22. lutego 1907 1. 49 dz u. p., która sprawę ulg na zupełnie odmiennej oparła konstrukcyi, przerzucając cały ciężar ewi-dencyi i odpowiedzialności na instytucyę konwertującą.

Lata 1890 i 1891 wykazują znaczny rozwój interesu hipotecznego. Kurs 4¹/₂°/o listów zastawnych Banku krajowego 98.50—99 obok udałej emisyi 4% obligacyj propinacyjnych i 4% pożyczki krajowej z r. 1891 zdawał się wyraźnie zapowiadać trwałą zniżkę stopy procentowej i domagać emisyi 4% listów zastawnych.

W roku 1892 napotykamy w Sejmie ożywioną dyskusyę w sprawach Banku krajowego dotyczących, a zanotować musimy dwa szczególniejsze z niej momenta. I tak przedewszystkiem poruszył na posiedzeniu Sejmu z dnia 23 marca 1892 poseł Merunowicz sprawę zniżenia minimum pożyczek włościańskich w Banku krajowym: „Wydział krajowy odniósł się w tej sprawie do Rad powiatowych a z 66 oświadczyło się 55 za zniżeniem minimalnej kwoty kredytu. Kredyt w towarzystwach zaliczkowych jest krótkoterminowy, najwyżej 3 letni, więc uciążliwy. Dyrekcya Banku w wyjątkowych wypadkach, gdy chodzi o konwersyę odstępuje od zasady (500 złr.), ale możność takich wyjątków nie jest oficyalnie przyznana.“ Poseł Merunowicz postawił tedy wniosek, który też Sejm uchwalił:

„Poleca się Wydziałowi krajowemu, ażeby przyprowadził do skutku zniżenie minimalnej kwoty pożyczek hipotecznych w Banku krajowym na włościańskie posiadłości ziemskie z 500 zł. na 200 ewentualnie na 300 złr.“ Załatwiając tę uchwałę sejmową Rada nadzorcza Banku na posiedzeniu z 11. lipca 1892 powzięła uchwałę, iż „Bank krajowy udzielać będzie na grunta włościańskie pożyczki hipoteczne począwszy od 300 zł. w. a., jeżeli wartość posiadłości włościańskiej, na hipotekę ofiarowanej, kwotę przynajmniej 1000 zł przedstawia“.

Motywem głównym tej uchwały Rady nadzorczej był wzgląd, iż jako objekt pożyczki hipotecznej kwalifikować się może tylko gospodarstwo dające możność wyżywienia rodziny i pokrycia rat, a więc gospodarstwo rolne o wartości minimalnej 1000 zł. Uchwałę tę podał do wiadomości Sejmu Wydział krajowy w swem sprawozdaniu z dnia 14. kwietnia 1893 r. (Al. 107).

Drugą sprawą w r. 1892 w Sejmie poruszoną i szeroko omawianą, była sprawa parcelacyi, której problem stanął na porządku dziennym dyskusyi publicznej. Sprawa ta stanowi odtąd aż do dzisiaj oś wszelkich dyskusyj o Banku krajowym w Sejmie prowadzonych i budziła także w roku 1908 w debatach sejmowych największe zainteresowanie.

Od szeregu lat parcelacya większych posiadłości stosowaną, była sporadycznie jako środek ratunku tam, gdzie właściciel majątku długami przeciążony, chcąc uniknąć ruiny przez sprzedaż licytacyjną, odsprzedawał część lub nawet cały majątek miejscowej lub okolicznej ludności włościańskiej. Momentem decydującym była tu zawsze okoliczność, iż ziemia przedstawia wyższą wartość w ręku małego właściciela, aniżeli w ręku posiadacza większej własności. Moment ten stał się jednak wkrótce podnietą do osobnej spekulacyi parcelacyjnej, właśnie o tę różnicę wartości roli opartej. Parcelacya spekulacyjna znachodziła tern łatwiejsze pole popisu, iż z jednej strony głód ziemi objawiający się u włościan a z drugiej strony niemożność prowadzenia parcelacyi dla braku gotówki przez samego zadłużonego właściciela majątku, oddawały rzecz całą w ręce ludzi, dla których zysk materyalny był jedynym motywem działania.

Że ruch parcelacyjny już w latach ośmdziesiątych w kraju uczuwać się dawał, dowodem tego fakt, iż już w r. 1886 spotykamy się w Sejmie z pety cyą Towarzystwa wzajemnego kredytu w Bieczu o założenie Banku parcelacyjnego. Wyraźnym śladem rozwoju akcyi parcelacyjnej jest uchwała Sejmu z dnia 29. listopada 1890 r., polecająca Wydziałowi krajowemu, aby wziął pod rozwagę sprawę utworzenia przy Banku krajowym oddziału parcelacyjnego. Od tego czasu sprawa parcelacyi łączy się niemali stale w dyskusyach sejmowych ze sprawą kredytu włościańskiego, przez Bank krajowy udzielanego, a gdy dyskusya ta wpływa bezpośrednio na stanowisko, jakie Dyrekcya Banku zajmuje wobec parcelacyi, musimy zaznaczyć rozmaite fazy zapatrywań, jakie ta sprawa przeszła kolejno w obradach Reprezentacyi kraju.

W sprawie utworzenia oddziału parcelacyjnego przy Banku krajowym rozwinęła się szersza dyskusya na posiedzeniu Sejmu 23. marca 1892 r. Poseł Struszkiewicz zaznaczył, „iż utworzenie takiego działu mogłoby być wprost forsowaniem rozdrabniania i sprowadziłoby Bank do konieczności udzielania daleko drobniejszych pożyczek, jak p. Merunowicz żądał“. Poseł Gorayski podniósł, iż „parcelącya nigdy zapomocą kolonizacyi i odwrotnie przeprowadzona nie będzie. Jest, ona tylko tam możebna, gdzie miejscowe czynniki są dość silne i bogate, ażeby rozkupiły te grunta, któreby posiadłość większa miała zamiar rozdrobić. Większa własność jest warownią dla naszych stosunków ekonomicznych, społecznych i narodowych“. Zanotować wreszcie należy głos Dra Rutowskiego, który podniósł, iż „z kwestyą parcelacyi łączy się bezpośrednio sprawa ęmigracyi, sprawa zatrzymania tej ludności, która zmarnuje się całkiem i sprawa wyzyskania tej części ęmigracyi, która poszła do Ameryki i wróciła z pieniądzmi, sprawa zwrócenia jej na drogę racyonalną kolonizacyi wewnętrznej ; jednym z środków w tym kierunku byłoby zorganizowanie kredytu połączonego z organizacyą parcelacyi%

W końcu uchwalono rezolucyę hr. Klemensa Dzieduszyckiego : „Sejm poleca Wydziałowi krajowemu, aby ponownie sprawę utworzenia w Banku krajowym oddziału parcelacyjnego wziął pod rozwagę i na najbliższej sesyi zdał Sejmowi sprawę“,

W tej sprawie odniósł się Wydział krajowy o. objawienie opinii do obu Towarzystw rolniczych w kraju i do Banku ziemskiego w Poznaniu, Mate-ryały przesłał Wydział krajowy Dyrekcyi Banku krajowego do zbadania. Dy-rekcya zdała sprawę relacyą z 26. grudnia 1891 r. L.8958/91, w której zaznacza, „iż po rozpatrzeniu się w materyale, nabyła przekonanie, że jakkolwiek zaprowadzenie oddziału parcelacyjnego w Banku krajowym ze stanowiska czysto finansowego byłoby możliwem, to jednakże ze względu na cel akcyi parcela-cyjnej w kraju, nie odpowiadałoby naturze interesu parcelacyjnego Jak bowiem uczą doświadczenia, nie jest korzystnem zcentralizowanie interesu parcelacyjnego w ręku jednej, choćby silniejszej i zasobnej instytucyi. Rozpoznanie czy w danych przypadkach zachodzą warunki pożytecznej parcelacyi, jest jedynie zadaniem i udziałem instytucyj lokalnych. Gdy jednak parcelacya większych obszarów wymaga zwykle środków pieniężnych takich, jakiemi lokalne instytucye nie rozporządzają, Bank krajowy gotów jest udzielać im swej pomocy kredytowej, które to zadanie może spełniać w ramach dotychczasowej swej organizacyi“.

Rada nadzorcza Banku zgodziła się z powyższem zapatrywaniem (uchwała z 11. lipca 1892 r.).

Wydział krajowy podzielając motywa powyżej wyłuszczone (Al. 120 z 1893 r.) nie przedłożył tedy Sejmowi wniosku o utworzenie oddziału parcelacyjnego, uznając za wskazane ograniczenie działalności Banku krajowego w interesach parcelacyjnych do dostarczania kredytu hipotecznego dla cząstkowych nabywco w, do pośrednictwa przy konwer-syi długów na parcelowanych majątkach ciężących, wreszcie ewentualnie do niesienia pomocy w granicach statutem dozwolonych spółko m parcelacyjnym.

W r. 1894 Wydział krajowy ponowił sprawozdanie przedłożone w ubiegłej sesyi, a niezałatwione przez Sejm w sprawie zorganizowania oddziału parcelacyjnego w Banku krajowym. (Aleg. 32. z r 1894). Sprawozdanie

to przekazał Sejm uchwałą z 11. stycznia 1894 r. Komisyi gospodarstwa krajowego, nie było ono jednak na tej sesyi przedmiotem obrad. Komisya gospodarstwa krajowego wygotowała w tym przedmiocie dwa sprawozdania, przedstawiające zapatrywanie większości i mniejszości. Wydział krajowy otrzymawszy te sprawozdania odniósł się do Dyrekcyi Banku krajowego, aby odnośnie do zdania większości swoją i Rady nadzorczej opinię przedłożyła. Rada nadzorcza i Dyrekcya wyraziły znów przekonanie, że w granicach dotychczasowej orga-nizacyi Banku a zwłaszcza w ramach §§ 95 i następ, statutu Barku krajowego pos ada dostateczną możność popierania akcyi parcelacyjnej w kraju.

W sprawozdaniu Wydziału krajowego o Banku krajowym z 31. 12. 1894 r. (Al. 46. z r. 1894/5) Wydział krajowy wypowiada zdanie, że ułożenie norm o popieraniu spółek parcelacyjnych byłoby przed-wczesnem. Komisya bankowa tego zapatrywania w swem sprawozdaniu z 6. lutego 1895 r. (Al. 210) nie podziela, owszem wyraża przekonanie, że byłoby wskazanem zastanowić się już teraz nad sprawą parcelacyi i popieraniem jej przez Bank krajowy, jako nad jedną z najważniejszych spraw kraju i społeczeństwa. Komisya uznaje tylko parcelacyę częściową za odpowiednią. Przez zajęcie stanowiska wyczekującego mogłoby kierownictwo tej akcyi wpaść w ręce niepowołane i dalszy rozwój sprawy przybrałby ten-dencye i rozmiary z rzeczywistem dobrem kraju niezgodne. Komisya nie postawiła żadnych wniosków, a zakończenie sprawy było takie, iż na posiedzeniu z 8. lutego 1895 roku uchwalił Sejm wniosek Klemensa hr. Dzieduszy-ckiego: „Poleca się Wydziałowi krajowemu, aby w porozumieniu z Dyrekcyą i Radą nadzorczą Banku krajowego przedłożył projekt norm i warunków, pod jakiemi Bank krajowy mógłby przychodzić w pomoc spółkom parcelacyjnym w takich interesach, których celem byłoby jedynie częściowe parcelowanie dóbr ziemskich, o ile korzystnie wpłynąć może na interesa rolnicze i społeczne kraju“.

Podczas dyskusyi toczących się w Sejmie i w publicystyce nad sprawą parcelacyi i gdy, jak widzieliśmy, sprawa cała nie mogła wyjść ze stadyum rozpraw i projektów, żywe życie biegło swoim torem, a ruch parcelacyjny obejmował coraz to dalsze okolice kraju.

Bank krajowy już przed r. 1892 brał udział pośredni przy parcelacyi licznych majątków, lecz udział jego polegał zgodnie z zapatrywaniem Rady nadzorczej na dostarczaniu pożyczek hipotecznych dla cząstkowych nabywców rozparcelowanych gruntów i na pośrednictwie przy konwersyi długów hipotecznych, na parcelowanych majątkach ciężących. Na tern stanowisku wytrwał też Bank krajowy aż do r. 1897 t. j. aż do chwili, kiedy pod wpływem uchwał ankiety agrarnej, odbytej w jesieni r. 1897, Wydział krajowy polecił Bankowi krajowemu zorganizowanie osobnego organu parcelacyjnego

W r. 1892 skonstatować można stały rozwój interesu hipotecznego przy jak najlepszej konjunkturze targu walorów. Listy zastawne 4¹/₂°/₀ dosięgły z końcem roku 1892 kursu 99—99.50. a gdy w roku następnym 1903 stanęły wyżej pari, przystąpił Bank krajowy na podstawie uchwały Wydziału krajowego z dnia 31. marca 1893 r. do wydawania pożyczek hipotecznych w 4% listach zastawnych, a z końcem r. 1893 wobec

12

kursu 4¹/₂°/o listów 100.50 — 101, oraz wobec kursu 4°/₀ listów zastawnych 97.25 — 97.75 zupełnie zaprzestał wydawania promes 4V₂ procentowych.

W owym świetnym finansowo roku 1893, gdy dokonano konwersyi galicyjskich obligacyj indemnizacyjnych na 4% pożyczkę krajową w sumie 29,425.000 złr. i gdy galicyjskie Towarzystwo kredytowe ziemskie przeprowadziło przymusową konwersyę wszystkich swych 4¹/₂*,/o pożyczek na4°/p, Bank krajowy nie dał się porwać gorączce konwersyjnej. Bank konwertował jedynie wszystkim zgłaszającym się o to klientom pożyczki na 4%:, - Wydawał od końca r. 1893 nowe promesy tylko na 4% pożyczki, ale nie zamknął stanowczo emisyi 4J/₂% listów zastawnych. Kto wówczas w epoce najświetniejszych konjunktur targowych byłby przepowiadał, że za lat 15 wypadnie powrócić do 4¹/₂% listu zastawnego, jako do jedynego środka zaradczego w ciężkich czasach powszechnej depresyi kursu, byłby uważany za nieuleczalnego pesymistę.

W roku 1894 postanowił Wydział krajowy uchwałą z dnia 1. czerwca 1894 r, iż dla zadośćuczynienia przepisowi, iż budynki służące za hipotekę dla pożyczek Banku krajowego mają być ubezpieczane w jednym z krajowych Towarzystw, wolno je asekurować w Towarzystwie wzajemnych ubezpieczeń „Dniestr“ we Lwowie. Dotąd w myśl uchwały Wydziału krajowego z dnia 29. stycznia 1884 r., mogły one być ubezpieczane tylko W krakoWskiem Towarzystwie wzajemnych ubezpieczeń.

Lata 1893 i 1894 wykazują z powodu ruchu konwersyjnego zwiększony napływ podań o pożyczki hipoteczne, oraz nader wysoką sumę wypłaconych pożyczek. Znaczną w tej ostatniej mierze redukcyę wykazuje rok 1895, ciężki dla rolników i bardzo trudny pod względem pieniężnym. Odbija się to także na roku następnym (1896), kiedy zapanował zastój na targu efektów, tak, iż zapas własnych efektów wzrósł z końcem roku 1896 do 4,087.800 złr. Echem tej sytuacyi jest zmniejszona suma wypłaconych w następnym roku 1897 pożyczek, chociaż ten rok właśnie cechuje napływ gotówki i łatwy zbyt efektów. Jeżeli rzucimy okiem na cyfry tabel II, III, IV, przekonamy się dowodnie na latach 1896 -1898 o oddziaływaniu stosunków targu pieniężnego na ruch pożyczek hipotecznych.

W r. 1895 na Wniosek Dyrekcyi i Rady nadzorczej Wydział krajowy reskryptem z dnia 19. lutego 1895 r. obniżył procenta z włoki od rat hipotecznych (z dotychczasowych 6, 7 i 8 °/₀) na 50/₀ za pierwsze trzy i 6% za dalsze miesiące zwłoki. Dla ścisłości wypada tu także zaznaczyć, iż rok 1896 przyniósł nam nową ordynację egzekucyjną z dnia 27. maja 1896 1.78 i 79 Dz. u. p., która pociągnęła za sobą liczne zńiiany także na polu egzekucyi nieiuchomości.

Z końcem r. 1897 Bank krajowy idąc za wolą Sejmu, względnie Wydziału krajowego zorganizował w oddziale hipotecznym osobny referat parcelacyjny, który jak później zobaczymy nie ostał się zbyt długo.

W tym też roku poruczył Sejm na wniosek posła Paszkowskiego Wydziałowi krajowemu zbadanie sprawy połączenia kredytu hipotecznego z ubezpieczeniem życiowe m. Ta kombinacya ma na celu zapewnienie dłużnikowi spłaty kapitału pożyczki hipotecznej, resztującego w chwili śmięrci dłużnika, zapomocą ubezpieczonego na wypadek śmierci kapitału, Ponieważ uzyskanie specyalnej taryfy asekuracyjnej (na wzór bawarskiego banku hipotecznego i wekslowego) trafiło w Austryi na nieprzezwyciężone tyudnośei, załatwił Bank krajowy tę sprawę przy pomocy obowiązujących taryf asekufacyi życiowej krakowskiego Towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń,, Odnośne przepisy wydane po przeprowadzeniu długich pertraktacyj dopiero w r. 1903, przyznają pożyczkom hipotecznym połączonym z asekura-cyą życiową dłuższe, aniżeli normalne plany umorzenia, ażeby zniżając przez to kwotę raty półrocznej, umożliwić dłużnikowi opłatę premii asekuracyjnej. Nadzieje przywiązywane do tej na pozór tak doniosłej pod względem ekonomicznym kombinaCyi kredytu hipotecznego zawiodły w praktyce nie tylko u nas, ąle; tąkżp i w Baivaryi i dotąd Bank krajowy wypłacił jedynie 3 pożyczki hipoteczne ; włościańskie,, z'.ubezpieczeniem życiowem połączone.

V“

Od roku l'899 rozpoczyna się serya lat ciężkich. Zbyt emisyj staje się coraz-bapdziej’trudny i,to nie tylko ze względu na stosunki w kraju, ale z. powodu iogólnegó pogorszenia- sytuacyi na targu światowym. W miarę zwiększania się trudności w zbycie; emisyj i spadku kursu listów zastawnych Banku krajowego, redukuje się w latach 1900 i 1901 bardzo znacznie ilość wypłaconych pożyczek hipotecznych i po wraca przejściowo panowanie ty.p u 4'/i % pożyczek Dopiero rok 1902, bardzo znów korzystny dla Banku i.będący początkiem ogólnego polepszenia sytuacyi, stanowi w tej mierze punkt zwrotny o : :

Ciężką sytuację lat 1899—1901 ilustruje najlepiej sprawozdanie sejmowej Komisy! bankowej z dnia 2. lipca 1901, w którem Komisya konstatuje z Zadowoleniem roztropną powściągliwość Dyrekcyi przy udzielaniu pożyczek i podnosi-z naciskiem, „że wygórowane pożyczki hipoteczne niszczą właściciela-majątku. a Bank narażają na poważne straty“.

•Si:

!. ;..W roku J899 Bank - przystąpił z udziałem do tworzącego się wówczas Bianki! pąrcelacyjnCgt), wobec czego mógł powrócić do dawnego sposobu ' pośredniego uczestniczenia w parcelacyach przez udzielanie pożyczek hipotecznych parcelacyjnym nabywcom, oraz przez spłatę długów obciążających majętność parcelowaną. Zanotować także wypada, że w dziale pożyczek na większą własność udzielał Bank od szeregu lat celem umożliwienia melio-racyi pożyczek hipotecznych dodatkowych z uwzględnieniem wzrostu wartości majątku, powstającego skutkiem melioracyi Działo się to z powodu, iż ustawa melioracyjna z dnia 6. lipca 1896 dla trudności formalistycznej natury w praktyce prawie wcale zastosowania nie znalazła. Z chwilą założenia (przy udziale Banku krajowego) Banku melioracyjnego w roku 1902, objął tenże znaczną część akcyi na polu melioracyi, którą Bank krajowy obecnie znów intenzywniej popierać może przy pomocy wprowadzonych w r. 1904 pożyczek gotówkowych.

W miarę ogólnego polepszenia sytuacyi w kraju i zagranicą spostrzegamy w ciągu lat 1903 do 1906, mimo wstrząśnień skutkiem wypadków dziejowej doniosłości, stały wzrost interesu hipotecznego. W latach tych wypłacone pożyczki wykazują ciągłą i stale zwiększającą się przewagę typu 4°/₀, W roku 1906 typ 4°/₀ panuje już prawie wyłącznie, a dopiero rok 1907, nacechowany niebywałą światową drożyzną pieniądza, ogólnem podnie-12*

— 92 —

sieniem stopy procentowej i spadkiem kursu walorów lokacyjnych (listy 4 j/₂% Banku krajowego notują z końcem roku 1907 100.50—101, zaś 4% 94.90— 95.80), zniewala Bank do ponownego wydawania hipotecznych promes w 4¹/₂°/₀ listach zastawnych. Przy ciągłym spadku kursów w roku 1908 i wobec nacisku ze strony klienteli, która w innych instytucyach hipotecznych z kredytu hipotecznego w zwykłej mierze korzystać nie może, Bank krajowy wydaje dalej 4¹/₂% promesy, gdyż niepodobna zamknąć zupełnie kredytu hipotecznego bez wywoływania poważnych następstw ekonomicznych.

Wnikając w intencye Sejmu, wyrażone w uchwale z dnia 8. lutego 1895, Dyrekcya Banku krajowego wobec rosnących dochodów z interesu hipotecznego, wystąpiła w roku 1906 z wnioskiem zniżenia na przyszłość dodatku administracyjnego przy pożyczkach włościańskich z dotychczasowych 3/4% rocznie na 1/4% rocznie. Nadto Dyrekcya wystąpiła z projektem możliwego dopuszczania, aby dłużnik zaciągający pożyczkę na tabularne posiadłości ziemskie, przez pierwszych dziesięć lat spłacał tylko procenta i dodatek administracyjny, podczas gdy amortyzacya kapitału rozpoczynałaby się dopiero z jedenastym rokiem od zaciągnięcia pożyczki. Motywem tej ostatniej propozycyi był wzgląd, iż przy wysokich cenach ziemi oprocentowanie inwestowanego w majątek ziemski kapitału, a więc i możliwość opłacania rat hipotecznych staje się właścicielom mianowicie nowo nabytych lub odziedziczonych majątków coraz bardziej uciążliwem, zwłaszcza, że inwestycye dopiero w późniejszych latach przynoszą rezultaty. Dotyczące zmiany przepisów o udzielaniu pożyczek hipotecznych zatwierdziła Rada nadzorcza 21. lipca 1906, Wydział krajowy zaś zatwierdził je reskryptem z 4. września 1906 L. 78.004 Zniżenie dodatku administracyjnego odbiło się także na Zastępstwach Banku krajowego, które dawniej w dodatku administracyjnym partycypowały w stosunku %% rocznie, odtąd zaś tylko 1/8% rocznie otrzymywać miały. Dlatego podnieść się tu godzi, że ta redukcya dodatku administracyjnego tylko przy obywatelskiej ofiarności Zastępstw do skutku dojść mogła.

Przebiegając kronikę oddziału hipotecznego ostatniego dziesięciolecia, pozostawiliśmy rozmyślnie na uboczu sprawę kredytu włościańskiego, oraz sprawę parcelacyi, ażeby omówić nieco szerzej przebieg dyskusyi, prowadzonej w Sejmie nad temi sprawami.

Sprawą organizacyi kredytu włościańskiego zajmował się Sejm w latach 1895 aż do chwili obecnej bardzo gruntownie, a widomymi rezultatami tej pracy są 1) zmiana statutu Banku krajowego, umożliwiająca udzielanie pożyczek komunalnych powiatom i miejskim kasom oszczędności oraz towarzystwom zaliczkowym celem umożliwienia im wydatnego uprawiania kredytu włościańskiego, 2) utworzenie krajowego funduszu pożyczkowego dla wiejskich spółek rolniczych, 3) wprowadzenie instytucyi włości rentowych, oraz 4) wprowadzenie włościańskich pożyczek gotówkowych w Banku krajowym.

Początek w tej mierze stanowiła uchwała Sejmu, powzięta na posiedzeniu z 8. lutego 1895, którą Sejm polecił Wydziałowi krajowemu a) aby zbadał dokładnie obecne warunki kredytu włościańskiego, zabez*

pieczonego hipotecznie, udzielanego przez Bank krajowy i i n s t y-tucye lokalne, bądźto zostające w stosunkach z Bankiem, bądź też podlegające ingerencyi Wydziału krajowego i reprezentacyi powiatowych, b) obmyślił środki zmierzające do tego, iżby kredyt włościański uczynić tańszym pod względem stopy procentowej, dogodniejszym pod względem terminów spłaty i ułatwionym przez rozpowszechnienie instytucyi 1 o k a 1 n y c h5 zajmujących się tym działem kredytu nie w celach spekulacyjnych, lecz dla zaspokojenia rzeczywistych potrzeb ludnośęi.

Idąc za motywami uchwały sejmowej z dnia 8. lutego 1895 Komisya bankowa w swem sprawozdaniu „w przedmiocie organizacyi kredytu włościańskiego i stosunku Banku krajowego do spółek parcelacyjnyeh“ z 22. stycznia 1896 snuje dalej myśl przeniesienia punktu ciężkości kredytu włościańskiego na instytucye lokalne : „Doświadczenia, poczynione przy udzielaniu włościanom kredytu hipotecznego przez instytucyę centralną, działając za pośrednictwem filij i ajencyj po kraju rozrzuconych, są w świeżej jeszcze pamięci. Dotychczas trwa jeszcze likwidacya Banku rustykalnego, a tylko przez połączone usiłowania władz autonomicznych, instytucyj finansowych i ofiarnych obywateli zażegnaną została katastrofa, jaką mógł sprowadzić na kraj konkurs Banku i "połączone z tern egzekwowanie k ilkudziesięciu tysięcy włościan. Niepodobna przeto żądać, aby Bank krajowy udzielał kredytu hipotecznego włościanom z równą ł a t w oś c ią, jak niegdyś Bank rustykalny, a także dla dłużników zbyt wielkie ułatwienie im hipotecznego kredytu byłoby niebezpiecznem. Wiadomo, że znaczne sumy z pożyczek, przez Bank rustykalny udzielonych, wprost zmarnowane zostały. Ta okoliczność wielce wpłynęła na wypłacalność dłużników. Dla Banku udzielającego kredytu na cały kraj, niemożliwem jest badać i sprawdzać, na jaki cel włościanin zaciąga pożyczkę, tudzież czuwać nad tern, aby jej użył produktywnie. Takiego zadania mozolnego — lecz dla dobra ludu wielce pożytecznego — może się podjąć tylko instytucya lokalna, nie operująca na zysk i w tern właśnie spoczywa główna waga dobroczynnego wpływu powiatowych instytucyj kredytowych, jak to oddawna w całym kraju powszechnie uznano“.

Z przytoczonych tu motywów sprawozdania Komisyi bankowej i idąc za jej wniOwSkami polecił Sejm uchwałami z 28. stycznia 1896 Wydziałowi krajowemu: 1) sprawę organizacyi lokalnych instytucyj, mających wśród ludności włościańskiej spełniać zadanie źródeł zdrowego i taniego kredytu, tudzież 2) zapewnienie środków, któreby umożliwiły Bankowi krajowemu spełnianie fun key i instytucyi centralne j, mogącej dostarczać instytucyom lokalnym zasobów, potrzebnych dla obsługiwania tego kredytu. Co do drugiego zadania wskazano dział komunalny w Banku krajowym, jako źródło, z którego instytucye lokalne czerpać mają.

Pierwsza z tych uchwał stała się powodem akcyi, jaką Wydział krajowy wdrożył w roku 1896 w kierunku stworzenia źródeł zdrowego kredytu włościańskiego przez powoływanie do życia powiatowych kas oszczędności, oraz towarzystw zaliczkowych w tych powiatach, w których najbardziej tego zachodziła potrzeba. Druga sprawa doczekała się ziszczenia dopiero w uchwale 17. stycznia 1898, zmieniającej statuty Banku krajowego w tym kierunku, iż pożyczki komunalne mogą być udzielane nie tylko powiatom i gminom,

ale także powiatowym i miejskim kasom oszczędności i towarzystwom zaliczkowym za poręką powiatów, względnie gmin. Jakkolwiek sprawa ta nie dotyczy bezpośrednio oddziału hipotecznego Banku krajowego, poruszamy ją tu jednak najpierw dlatego, aby nie pominąć żadnego ważniejszego momentu w akcyi Sejmu, dotyczącej organizacji kredytu włościańskiego, a powtóre dlatego, ażeby zaznaczyć, jak akcja owej chwili zmierzała do tego, iżby powiatowe kasy Oszczędności, oraz towarzystwa zaliczkowe, które dotąd skutecznie konkurowały z towarzystwami spekulacyjnemi, zaspakajając potrzeby krótkotrwałego kredytu włościańskiego,, mogły dostarczać włościanom także pożyczek -długoterminowych.

*9

il

W roku 1899 zapadła w Sejmie uchwała dla organizacyi kredytu włościańskiego bardzo doniosła, a mianowicie uchwalił Sejm 16. marca 1889 utworzenie stałego funduszu pożyczkowego dla wiejskich s pó i e k oszczędnoś ci i pożyczek, które następnie w krótkim stosunkowo czasie tak znakomicie w kraju naszym «się rozwinęły.

; ; Wprost już sprawy kredytu włościańskiego w Banku krajowym dotyczył wniosek ks> Stojałowskiego, przydzielony Komisyi bankowej uchwałą Sejmu z 17. września 1903. Wniosek ten domagał,się „polecenia Wydziałowi krajoweńm, raby łącznię z Dyrekcyą; Banku krajowego wziął pod rozwagę zmianę warunków w udzielaniu; pożyczek na grunta włościańskie w tym kierunku, żeby oszacowanie gruntów⁴ nie opierało się na samym iloczynie poda--tkowym, ale uwzględniało też wartość gospodarstwa włościańskiego w danych-- przez stosunki i ceny miejscowe ziemi — warunkach, tudzież, aby te pożyczki rozkładane być mogły na dłuższy, niż dotychczas szereg lat por dobnie, jak pożyczki miejskie lub udzielane obszarom dworskim-. Komisya bankowa w swem sprawozdaniu zx dnia 1. października 1903 r. zaznacza» iż szacowanie gruntów na podstawie miejscowej, bardzo nie.ra^ .wysokiej, ceny ziemi, zdaniem Komisyi nie jest wskazane w interesie bezpieczeństwa pożyczek i Komisya tego doradzać nie może., Kwestya rozkładania amortyzacyi poży-* czek włościańskich na dłuższy, niż dotąd szereg lat jest przedmiotem badań i znajduje się w stadyum przy goto wawczem z okazyi zamierzonego wprowadzenia nowego typu pożyczek hipotecznych, połączonych z ubezpieczeniem na 4 życie, przyczem przyjęteby były dłuższe okresy amortyzacyi, niż dotąd praktykowane. Dlatego nie widzi Komisya na razie potrzeby przedkładania Sejmowi w sprawie pożyczek włościańskich jakichkolwiek pozytywnych wniosków.

Ażeby nie pominąć żadnego ważniejszego faktu, który bezpośrednio, czy pośrednio wpływa na działalność Banku krajowego na polu włościańskiego kredytu hipotecznego, wypada zaznaczyć, iż w roku 1906 weszła w życie ustawa krajowa o włościach rent owy c h z dnia 17. lutogo 1905 1. 40 dz. u. kr. Działanie Komisyi rentowej nie może pozostać bez wpływu na dział pożyczek włościańskich w Banku krajowym, gdyż z jednej strony stosunkowo wyższe pożyczki rentowe, jakie Komisya rentowa na podstawie ustawy o włościach rentowych — już chociażby przez uwzględnienie wartości budynków — udzielać może, powodować muszą konwęrsyę licznych pożyczek hipotecznych w Banku krajowym zaciągniętych, z drugiej zaś strony konkureneya istytucyi włości rentowych odbiera Bankowi na przyszłość pewną ilość hipotek, które byłyby się zgłaszały do Banku o kredyt hipoteczny.

— 95 -

Naturalnie odnosi się to tylko do gospodarstw włościańskich pewnego typa, odpowiadającego wymogom ustawy o włościach rentowych.

Mówiąc o tej konkurencji w pożyczkach włościańskich nie możemy pominąć milczeniem, iż w latach ostatnich dają się także spostrzegać w Banku sporadyczne wypadki spłaty pożyczek włościańskich przez Kasy sieroce, przez ruskie Towarzystwa ochrony ziemi, oraz przez ruską Kasę oszczędności w Przemyślu.

Mimoto wzrost podań o pożyczki w łoś c i a.ń s k i.e j es t stały, a niezwykłe zwiększenie się ilości tych podań, trwające od przeszło półtora roku da się wytłumaczyć brakiem gotówki w prowincyońalnych insty-tucyach kredytowych, redukcyą przypływu pieniędzy z zarobków zagranicznych, a zwłaszcza zamorskich, a wreszcie i klęską gospodarczą ostatniego roku.

Z kolei wypada nam skreślić przebieg sprawy parcelacji w o s t al n i e m d z i e s ię c i o l ec i u.

Nawiązując do uchwały Sejmu z dnia 8; lutego 1895 n, którą polecono Wydziałowi krajowemu przedłożenie projektu norm i warunków, pod jakiemi Bank krajowy mógłby przychodzić w pomoc. spółkom parcelacyjnym przy częściowej parcelacyi majątków, sprawozdanie Komisyi bankowej z dnia 22. stycznia 1896 r. stwierdza, iż o stosunku Banku krajowego do spółek p a r c e 1 a c y j n y c h przedłożył Wydział krajowy w sprawozdaniu swójem tekst postanowień zasadniczych, które stosunek ten normnją. Według tych postanowień Bank udzielać bedzie kredytu, spłacalnego w 15 do 20 ratach kwartalnych spółkom parcelacyjnym, które mają na celu parcelacyę częściową dóbr tabularnych, z uwzględnieniem kra owych interesów rolniczych i społecznych, założone są racyonalnie i posiadają, dostateczne siły finansowe. Nadto może Bank spółkom parcelacyjnym, na poparcie zasługującym, udzielać pomocy przez dostarczenie kredytu hipotecznego dla nabywców rozparcelowanych gruntów, pośredniczyć przy konwersyi długów, ciążących na majątkach rozparcelowanych, tudzież ułatwiać działalność tychże spółek przez otwarcie im wekslowego kredytu. Komisya bankowa, powołując się na zeszłoroczne; sprawozdanie swoje, w którem wykazała potrzebę i pożytek parcelacyi częściowej ponownie zaznacza, r że wielce trudnem jest położenie większej własności ziemskiej, coraz więcej przyciśniętej długami hipotecznymi, a uszczuplonej w dochodach przez powszechne w całej środkowej Europie przesilenie rolnicze, że zatem w wielu wypadkach parcelacja częściowa może być dla właścicieli przeciążonych majątków tabularnych z b a w i e n n ą, zaś włościanom nastręczy pożądaną sposobność nabycia kawałka ziemi-⁴.

Sprawę udziału Banku krajowego w parcełacyaeh dokonywujących się w kraju podniesiono następnie w czasie obrad konferencÿi agrarnej, która na wezwanie Wydziału krajowego zebrała się w dniù 20. i 31» października 1897 r., a zajęła się wśród innych kwestyj, także omówieniem ustawodawczego unormowania warunków przeprowadzanych w kraju parcelacyj i reformy obecnie istniejących stosunków kredytu parcelacyjnego. W dyskusyi podniesiono obok daleko idących wniosków, domagających się utworzenia już to osobnej instytucyi kredytowej dla parcelacyi i kolonizacyi wewnętrznej, już to odrębnego oddziału dla kredytu parcelacyjnego w Banku krajowym, także szereg postulatów dotyczących działalności Banku krajowego na tern polu, a zmierzających do zmian w postępowaniu tej instytucyi w tym kierunku, iżby mogła skuteczniej niż dotąd przychodzie z pomocą takim interesom parcelacyjnym, które zasługują zarówno pod względem społecznym, jak i gospodarczym na poparcie kraju. Podniesiono równocześnie, iż byłoby nader pożądanem, aby Bank krajowy przy interesach parcelacyjnych prowadzonych na zdrowych zasadach, dających rękojmię rzetelnego prowadzenia sprawy, odstąpić mógł od żądania spełnienia pewnych dla stron uciążliwych formalności, podrażających bardzo stosunkowo znacznie i opóźniających przeprowadzenie parcelacyi I tak po pierwsze domagano się, aby Bank w interesach takich nie żądał od każdego nabywcy parcel, przed przyznaniem pożyczki na nowo powstającą posiadłość, przedłożenia nowego dla niej wygotowanego arkusza gruntowego i jej mapki w 3 egzemplarzach ²), lecz iżby się zadawalniał przedłożeniem mapy całego majątku będącego przedmiotem parcelacyi i zestawienia porównawczego nowych i dawnych jego parcel. Powtór® podnoszono żądanie, aby Bank w takich wypadkach nie wymagał przedkładania wykazu numerów kon-skrypcyjnych dla nowych domów mających powstać na gruntach rozparcelowanych tudzież aby nie wymagał przedkładania dla każdej nowej, wskutek parcelacyi powstać mającej posiadłości gruntowej zupełnych wyciągów hipotecznych, lecz zadawalniał się stwierdzeniem ze strony urzędów hipotecznych tych tylko dat o stanie hipoteki, które dla Banku mają znaczenie i wartość, a które stwierdzić na żądanie stron urzędy mają prawo i obowiązek, przezcoby się uwolniło strony od ponoszenia opłat, połączonych z uzyskaniem wyciągów. Nakoniec podniesiono, iż byłoby nader pożądanem, aby Bank w tych wypadkach, gdzie może to uczynić bez narażenia się na straty i ryzyko, eskontował wcześniej i częściowo, w miarę postępu i potrzeby interesu promesy pożyczek hipotecznych, które ma udzielić, iżby w ten sposób umożliwić szybsze rozwikłanie interesów połączonych z dokonywaną parcelacyą. Wydział krajowy, wychodząc z zapatrywania, iż głosy domagające się utworzenia czyto odrębnej instytucyi dla kredytu parcelacyjnego, czy choćby tylko odrębnego oddziału parcelacyjnego w Banku krajowym, nie znalazły wśród zebranych na konferencyi ogólnego poparcia, tudzież, że utworzenie, czy odrębnej instytucyi, czy odrębnego oddziału w Banku krajowym dla parcelacyi, nie odpowiada potrzebie kraju i obecnym jego stosunkom, uważał jednak za pożądane bliższe zbadanie powyżej streszczonych żądań tudzież zastanowienie się nad kwestyą, czy nie należałoby stworzyć w Banku krajowym organu, któryby miał za zadanie zająć się interesami parcelacyjnemi, o ile tego rodzaju interesa opierają się o tę instytucyę w granicach jej dotychczasowego zakresu działania i postanowień jej statutu. W myśl tego wezwał Wydział krajowy pismem z dnia 25² października 1897 roku L. 66322 Dyrekcyę Banku krajowego, aby zarówno powyżej przytoczone żądania, jak i myśl utworzenia specyalnego w Banku krajowym organu dla interesu parcelacyjnego wzięła pod bliższą rozwagę i wnioski swe po porozumieniu z Radą nadzorczą Banku Wydziałowi krajowemu przedłożyła. Wezwaniu temu uczyniła Dyrekcya zadość sprawozdaniem z dnia 16. listopada 1897 r. L. 70116. W myśl tego sprawozdania uznała Rada nadzorcza Banku uchwałą

— 97 -

z dnia 10. listopada 1897 r* potrzebę utworzenia w Banku organu, któryby się specyalnie sprawą parcelacyi zajmował i upoważniła Dyrekcyę : 1) do przydzielenia ukwalifikowanemu potemu urzędnikowi referatu parcela cyjnego, 2 do przydzielenia syndykowi Banku zastępcy, który się będzie specyalnie kwestyą parcelacyi zajmować, 3) do pozyskania odpowiedniej ilości geometrów, aby ich użyć można w okolicach, gdzie potrzebnych zdjęć i map nie można dokonać siłami miejscowemi. (Sprawozdanie Wydziału krajowego o Banku krajowym z dnia 23. listopada 1897 r.).

Wykonując to polecenie Dyrekcya Banku zorganizowała w ramach oddziału hipotecznego referat parcelacyjnyi wydała okólnik z dnia 1. stycznia 1898 r. L. 649 do Zastępstw Banku, w którym zakreśla granice, w jakich Bank krajowy działalność swą w tej akcyi zamknąć zamierza, przychodząc z pomocą interesowanym w 3 kierunkach : pod względem prawnym, technicznym i finansowym. Komisya bankowa uznała w swem sprawozdaniu z dnia 12. lutego 1898 r. ten sposób załatwienia sprawy za odpowiedni i z naciskiem sprzeciwiła się tworzeniu odrębnego oddziału parcelacyjnego.

Na tern samem stanowisku stanęło sprawozdanie Komisyi bankowej o Banku krajowym za rok 1900: „Odnośnie do czynności parcelacyjnej Banku ponawia Komisya tylekrotnie objawione zapatrywanie, że organizacya odrębnego działu parcelacyjnego w Banku krajowym nie jest wskazana i że parce-lacyę tylko wówczas popierać należy, jeżeli jest zdrową pod względem ekonomicznym i społecznym, tj. jeżeli kupujący wychodzi z całej operacyi ekonomicznie silny, a sprzedający gospodarczo uzdrowiony. Niestety Bank krajowy ma na plan i tok akcyi parcelacyjnej tylko wówczas wpływ, jeżeli par-celacya bez jego pomocy finansowej odbyć się nie może, ale przynajmniej w takich wypadkach Bank, jako instytucya krajowa, powinien objąć krytycznie całość planu parcelacyjnego i baczyć na to, aby nie nastąpiło drogą parcelacyi zupełne niszczenie większej własności i aby z drugiej strony parcelując, tworzono tylko takie jednostki gospodarcze, które są w stanie utrzymać się samoistnie“.

Jak już wyżej nadmieniono, działalność referatu parcelacyjnego, utworzonego w oddziale hipotecznym, ustała sama przez się, gdy Dyrekcya Banku, ażeby zachować pewien wpływ na rosnącą coraz bardziej w kraju parcelacyę i za; obiedz spekulacyjnej i dzikiej parcelacyi, wzięła udział w założeniu w r. 1899 Banku parcelacyjnego we Lwowie, oraz poparła w ciągu r. 1902 otwarcie podobnego zakładu „Towarzystwa wzajemnej obywatelskiej pomocy^ w Krakowie. Cała jednak ingerencya Banku krajowego na polu parcelacyi ograniczała się do współudziału w zarządach tych instytucyj i do udzielania im kredytu pod zwykłymi warunkami. Dotykając tej sprawy Komisya bankowa w sprawozdaniu z dnia 1. października 1903 konstatuje, iż „za szkodliwą dla stosunków gospodarczych i społecznych uważać musi Komisya bankowa taką parcelacyę, która prowadzi do zupełnego zniszczenia całych warsztatów gospodarczych i marnowania znacznej części kapitałów, uwięzionych w budynkach folwarcznych. A gdy przeprowadzeniu takich parcelacyj bez odpowiednich reform ustawowych zapobiedz się nie da, musi jednak Komisya wyrazić życzenie, aby to przy pomocy Banku krajowego i patronowa

ła

nych przezeń instytucyj się nie zdarzało“. Komisya bankowa podnosi, iż ruch parcelacyjny zwłaszcza w zachodniej części kraju rozszerza się w ostatnich czasach niepomiernie i konstatuje z ubolewaniem wzrost spekulacyi parcela -cyjnej : „Odbywające się u nas parcelacye nie mają niestety cechy rozumnej i dobrze obmyślanej akcyi społeczno-agrarnej, lecz cechę przypadkowości; najczęściej ze strony sprzedających mają one cechę chwytania się tonącego ostatniej deski ratunku“, ze strony kupujących zaś nie rzadko cechę „namię^ tnego, nie liczącego się nieraz z realną wartością pożądania ziemi“. Gdy już szerzącego się z żywiołową siłą ruchu parcelacyjnego wstrzymać, ani ograniczyć się nie da, ruch ten należy starać się skierować na takie tory, aby postępujący niewątpliwie upadek jednej klasy społecznej, tj. większych właścicieli ziemskich nie pociągnął za sobą ekonomicznego upadku całego naszego rolniczego społeczeństwa, aby nie pociągnął za sobą zmniejszenia się naszej produkcyi rolniczej i osłabienia naszej siły społecznej“.

Komisya ograniczyła, się do samego skonstatowania faktów i nie stawiając żadnych wniosków, widzi środki zaradcze tylko w ustawodawcze m uregulowaniu parcelacyi i w po wystać mającej instytucyi włości rentowych.

Uchwałą z dnia 26. października 1903 polecił Sejm Wydziałowi krajowemu przedłożenie projektu ustawy względem unormowania parcelacyi.

Nigdy jednak sprawa parcelacyi nie zajmowała umysłów tak gorąco, jak w jesieni r. 1905, kiedy pod obrady Sejmu przyszły sprawozdania Korni-syi bankowej o Banku krajowym i sprawozdanie Komisyi agrarnej o sprawie unormowania parcelacyi. Sprawa parcelacyi dominowała w dyskusyi na kilku z rzędu posiedzeniach, lecz musiała się znów ograniczyć do krytyki akcyi parcelacyjnej w kraju. W sprawozdaniu komisyi bankowej w przedmiocie sprawozdania Wydziału krajowego o Banku krajowym za rok 1904 z dnia 27. października 1905 wspomina u wstępu Komisya, iż już kilkakrotnie wskazywała na cały szereg ujemnych ekonomicznie i groźnych społecznie następstw obecnego rozwoju ruchu parcelacyjnego. „Obecnie należy jeszcze zwrócić uwagę na ten pośredni wpływ, jaki Bank krajowy przez patronowane przez siebie instytucye parcelacyjne w dziedzinie tego ruchu wywiera. Młodsza z tych instytucyj „Towarzystwo Wzajemnej Obywatelskiej pomocy w Krakowie“ nie jest wyłącznie parcelacyjną, posługując się przedsięwzięciem częściowych parcelacyj tylko w razie koniecznej potrzeby chwycenia się i tego środka pomocniczego dla sanacyi i uregulowania interesów majątkowych swych członków. Inaczej ma się rzecz z drugą, starszą instytucyą : Bankiem parcela* cyjnym we Lwowie, który parcelacyę postawił sobie za główne swe zadanie“ Krytykując bardzo ostro działalność tego Banku zaznacza Komisya, iż „z całej działalności Banku parcelacyjnego jeden tylko niezaprzeczony płynie pożytek, że Bank ten chroni istotnie mających z nim do czynienia parcelantów od wyzysku, na któryby byli narażeni, gdyby zamiast Banku parcelacyjnego działali sami tylko prywatni spekulańci. Lecz ten fakt, że bez Banku parcelacyjnego działoby się jeszcze gorzej, nie usprawiedliwia jeszcze tego poparcia i tej wydatnej obecnie przeszło półtoramilionowej pomocy kredytowej, jakiej Bank krajowy tejże instytucyi udziela. Komisyi bankowej znanemi były

— 99 —

uchwały jakie w kwestyi dalszego popierania działalności Banku parcelacyj-nego na posiedzeniu Rady nadzorczej Banku krajowego w dniu 22. września 1905 r. zapadły . Uchwały te brzmią: Rada nadzorcza poleca Dyrekcyi, ażeby :

1.    popieranie Banku parcelacyjnego udzielaniem kredytu czyniła zależnem od działalności jego korzystnej dla kraju pod względem społecznym i ekonomicznym, a spekulacyę wykluczającej ;

¹

Zasady tej organizacyi zawierał program Dr. Zgórskiego, który tenże przy powołaniu go na dyrektora Banku w r. 1883 przedłożył Wydziałowi krajowemu, a który następnie przyjęty został przez Eadę nadzorczą Banku i Wydział krajowy.

²

tego Bank nigdy nie wymagał.

2.    baczyła na to, ażeby przy parcelacyach przez Bank parcelacyjny przeprowadzanych o ile możności nie znikała zupełnie własność średnia, a tworzone nowe jednostki gospodarcze były ekonomicznie zdrowe;

3.    stanowczo doprowadziła do zniżenia pobieranych przez Bank parcelacyjny prowizyj, procentów i innego rodzaju opłat przez sprzedających i kupujących wnoszonych ;

4.    wpływała na możliwe zaniechanie podejmowania parcelacyi na własny rachunek, tak przez sam Bank parcelacyjny, jak i przez zawiązywanie na ten cel spółek.

Z uchwałami pod 1, 2, 3 Komisya bankowa najzupełniej się zgadza. Komisya jednak sądzi, że Dyrekcya instytucyi finansowej, jaką jest Bank krajowy, nie jest kompetentną i nie może być obarczaną kolidującym z jej wła-ściwem zadaniem obowiązkiem oceniania, kiedy i pod jakimi warunkami może być dana parcelacya pod względem społecznym i ekonomicznym mniej lub więcej szkodliwą lub użyteczną.

Do tego powołaną jest raczej Rada nadzorcza Banku, będąca emanacyą Sejmu i powołana do strzeżenia nie tylko finansowych interesów instytucyi, ale i ekonomicznych interesów kraju.

Po bardzo długiej dyskusyi zapadła dnia 7. listopada 1905 następująca

uchwała :

„Sejm poleca Wydziałowi krajowemu spowodować Zarząd Banku kraj owego, aby przy udzielaniu kredytu instytucyom i przedsiębiorstwom parcelacyjnym trzymano się następujących zasad:

1.    pożyczki mogą być udzielane, jak dotąd, tylko na każdy poszczególny interes parcelacyjny z osobna ;

2.    pożyczki mogą być udzielane tylko w razie przedłożenia Dyrekcyi zatwierdzonego przez Radę nadzorczą, względnie ustanowiony przez nią organ planu pa r c e la cyj n e go, skreślonego na podstawie zgłoszeń osób mających chęć parcelować;

3.    Rada nadzorcza Banku krajowego odmówi z reguły zatwierdzenia przedłożonego jej planu parcelacyjnego, jeżeli z niego okazuje się:

a) że zamierzoną jest doszczętna parcelacya obszaru dworskiego bez pozostawienia odpowiedniej do budynków folwarcznych wielkości reszty folwarcznej,

b) że przeważająca część czyto nowo powstać, czy powiększyć się mających gospodarstw nie może mieć warunków zdrowego i samodzielnego gospodarczego bytu.

Uchwała Sejmu z 7. listopada 1905 r. jest prawie dosłownem powtórzeniem wniosków Komisyi z drobnemi poprawkami hr. Stanisława Pinińskiego i p Stanisława Jędrzejowicza.

- 100 —

Bezpośrednio potem przystąpił Sejm do dyskusyi nad sprawozdaniem Komisyi agrarnej o przedłożeniu Wydziału krajowego w przedmiocie unormowania parcelacyi z dnia 28. października 1905 r.

Sprawa uregulowania ruchu parcelacyjnego w drodze ustawo dawczej nie wyszła była dotychczas poza sferę badań i projektów. Uchwałą sejmową z 26 października 1903 r. polecono Wydziałowi krajowemu przed-. łożyć projekt ustawy względem unormowanie parcelacyi, lecz Wydział krajowy, wobec obawy zakwestyonowania kompetencyi Sejmu, postanowił projekt ustawy przedłożyć najpierw c. k. Rządowi, a poprzestał w sprawozdaniu swojem z dnia 26. września 1905 r. L. 90.408 na przedłożeniu Sejmowi wyniku studyów nad tym przedmiotem, tudzież na streszczeniu zasad ustawy parcelacyjnej, oraz przedstawieniu projektu parcela-cyjnych spółek włościańskich, które miały objąć ten ruch parcelacyjny w swoje ręce pod patronatem Wydziału — jednak bez konkretnych w tej sprawie wniosków. Wydział krajowy był bowiem tego zdania, że w sprawie tak ważnej, a trudnej należy najpierw przeprowadzić w Sejmie dyskusyę zasadniczą i do tego celu zmierza wspomiane przedłożenie.

Wydział krajowy jakkolwiek żadnych wniosków do uchwalenia Sejmowi nie przedłożył, ułożył jednak szczegółowy projekt orgnizacyi parcelacyjnych spółek włościańskich, a mianowicie przygotował statut wzorowy dla spółek i plan ich zakładania przez biuro Patronatu, tudzież zasilania ich obfitym kredytem.

Według tego planu Patronat, utworzony dla kas systemu Reiffeisena miałby rozszerzyć swój zakres działania na całą rozległą sferę interesów parcelacyjnych a mianowicie: zakładać włościańskie spółki parcelacyjne, wygotowywać dla nich parcelacyjne plany i załatwiać czynności prawne, pośredniczyć między właścicielami, mającymi ziemię na sprzedaż a włościanami poszukującymi ziemi, utrzymując w tym celu biuro ewidencyjne i korespondencyjne, wyrabiać dla spółek pożyczki z 30 milionowego funduszu w Banku krajowym na ten cel wyznaczonego.

Komisya agrarna uznaje szkodliwe skutki spekulacyjnej parcelacyi, przedstawione w sprawozdaniu Wydziału, nie uważa jednak organizacyi parcelacyjnych spółek włościańskich pod patronatem Wydziału jako środek skuteczny do uregulowania ruchu parce-lacyjnego w sposób korzystny dla pierwszorzędnych interesów społecznych.

Spółki włościańskie załatwiałyby dla członków swoich interesy parcelacyjne lepiej i taniej, aniżeli to czynią spekulańci, lecz działalność spekulantów odbywałaby się bez przerwy dalej, chociaż zapewne z mniejszym dla nich zyskiem, a to nadzwyczajne pomnożenie ilości biur, zajmujących się parcelacyą obszarów dworskich, przyspieszyłoby niepomiernie podział folwarków na drobne parcele i zanik średniej własności ziemskiej. Łatwo przewidzieć, że pod wpływem wiadomości o postanowionej przez Sejm organizacyi włościańskich spółek parcelacyjnych i uchwalonych na ten cel milionowych funduszach, ruch parcelacyjny ogarnąłby nawet te powiaty, gdzie dotychczas jeszcze nie istnieje. Ogranicza się przeto Komisya agrarna do przedłożenia rezolucyi względem ustawy parcelacyjnej, a mianowicie o obowiązkowem przedkładaniu planu parcelacyjnego w razie wydzieleń z posiadłości, obejmujących przynajmniej 60

hektarów Komisya uważa bowiem istnienie średniej własności jako kwestyę doniosłości pierwszorzędnej i uznaje konieczną potrzebę dołożenia wszelkich starań, aby ta własność, choćby w rozmiarach uszczuplonych, utrzymaną została.

Komisya agrarna wniosła zatem uchwalenie następujących rezolucyj :

I. Poleca się Wydziałowi krajowemu, aby odnośnie do rezolucyi sejmowej z dnia 26. października 1903 r. przedłożył projekt ustawy p ar ce lac y jnej, któraby, mając na oku potrzebę utrzymania średniej własności ziemskiej, zaprowadziła obowiązkowe przedkładanie planu parcelacyj-nego w myśl zasad następujących :

1.    plan parcelacyjny będzie wymaganym przy wydzieleniach z posiadłości ziemskiej, obejmującej przynajmniej 60 hektarów;

wydzielenie hipoteczne z takich posiadłości nastąpić może tylko na podstawie planu parcelacyjnego, zatwierdzonego przez c. k. Namiestnictwo w porozumieniu z Wydziałem krajowym;

2.    zatwierdzenie planu parcelacyjnego należy odmówić :

a)    jeżeli jest zamierzona doszczętna parcelacya, bez pozostawienia odpowiedniego obszaru gruntu przy istniejących budynkach gospodarczych, względnie rolniczo-przemysłowych,

b)    jeżeli widocznem jest, że parcelacya zagraża zniszczeniem gospodarstwa leśnego,

c)    jeżeli dla powstać mających gospodarstw nie zabezpieczono odpowiednich dojazdów,

d)    jeżeli przy podziale projektowanym dla powiększenia gospodarstw istniejących, stosunki komasacyjne zostały pogorszone.

II. Poleca się Wydziałowi krajowemu, aby celem uregulowania stosunków, powstałych wskutek parcelacyi. wziął pod rozwagę kwestyę zmiany odnośnych ustaw.

Wnioski Komisyi uchwalono na posiedzeniu 11. listopada 1905 r. z dodatkiem posła Męcińskiego ad I. 1 w myśl którego przedkładanie planu jest niepotrzebne, jeżeli wydzielenie nie przenosi x/₅ części majątku, oraz z dodatkiem posła Gnoińskiego ad IL: „tudzież aby rozpatrzył kwestyę zabezpieczenia ciężarów wynikających z tytułu prawa patronatu, świadczeń w naturze i t. p. danin“.

W wykonaniu uchwał Sejmu z dnia 7. listopada 1905 r. Wydział krajowy wezwał Dyrekeyę Banku, aby wzięła pod rozwagę sprawę przeprowadzenia tych uchwał. Rada nadzorcza Banku na posiedzeniu z dnia 20. stycznia 1906 r. po szczegółowej i wyczerpującej dyskusyi przyszła do konkluzyi, że wobec jasno wypowiedzianej intencyi Sejmu nie zachodzi potrzeba wydawania jakichkolwiek specyalnych przepisów co do ograniczenia kredytu parcelacyjnego w Banku krajowym i ograniczyła się do powzięcia uchwały : „Rada nadzorcza upoważnia swego delegata, aby imieniem Rady nadzorczej zatwierdzał plany parcelacyi odpowiadające uchwale sejmowej z 7. listopada 1905 r., w razie zaś wątpliwości co do zatwierdzenia sprawę Radzie nadzorczej przedstawił do rozstrzygnięcia“.

Delegatem Rady wybrano Radcę Dworu posła Kazimierza Laskow

skiego.

102

W następstwie uchwał Sejmu z dnia 7. listopada 1905 r. Wydział krajowy w swem sprawozdaniu z dnia 26. maja 1908 r podaje do wiadomości Sejmu, iż w roku 1907 wniesiono do Banku trzy podania o kredyt parcela-cyjny — Bank zaś przyznał kredyt tylko w jednym wypadku na częściową parcelacyę.

W niespełna trzy lata po uchwałach Sejmu z dnia 7 listopada 1905 r. przyszła znów sprawa parcelacyi na porządek obrad sejmowych, a to z okazyi sprawozdania Komisyi bankowej o Banku krajowym. Debaty nad tern sprawozdaniem prowadzono na trzech z rzędu posiedzeniach 1. 3. i 5. października 1908 r. i znów obok innych ważnych rzeczy omawiano najszerzej sprawę kredytu włościańskiego, oraz sprawę parcelacyi Co do tej ostatniej sprawy to cała dyskusya sejmowa od r. 1892 i uchwalone w końcu 5. października 1908 na wniosek posła Stapińskiego rezolucye stanowią jeden dowód więcej, że „tempora mutantur et nos mutamur in illistt. Wnioskodawca i referent Komisyi poseł Hupka, który bronił w roku 1905 proponowanych wówczas rezo-lucyj, zgodzili się na jedno, że rezolucye z roku 1905 „spowodowały tylko to, że znaczna część instytucyj pośrednictwa parcelacyjnego wycofała się z Banku krajowego i poszła szukać kredytu gdzieindziej, przez co cała akcya wymknęła się z pod kontroli llanku krajowego i z pod oceny Sejmu“. (Stenograficzne sprawozdanie z 5. października 1908 str. 499) i że wobec ciągle rosnącej podaży gruntów wielkiej własności i trwającego u włościan głodu ziemi „czas już skierować tę parcelacyę na zdrowe tory, a to nietylko przez zarządzenia administracyjne i ustawy, ale także pośrednio przez to, jeśli się dobrej parcelacyi ułatwi kredyt tańszy, niż gdzieińdziej, w Banku krajowym*. Uchwalono tedy 5. października 1908 r. dwie rozolucye p. Stapińskiego (drugą z poprawką p. Sprawozdawcy komisyi) : I. ..Sejm poleca Wydziałowi krajowemu, ażeby w porozumieniu z Dyrekcyą Banku krajowego wydał niezwłocznie zarządzenia w celu ułatwienia działającym w myśl uchwał Sejmu insty-tucyom pośrednictwa parcelacyjnego korzystania z kredytu w Banku krajowym i II. „Sejm stojąc in merito na stanowisku uchwalonych przez siebie w sprawie kredytu parcelacyjnego w dniu 7. listopada 1905 r. rezolucyj, poleca Wydziałowi krajowemu zbadać, czy na podstawie dotychczasowych doświadczeń nie byłoby pożądaną rewizya tych rezolucyj pod względem przepisanych tam formalności i ewentualne wnioski w tej sprawie w tej jeszcze sesyi przedłożyć“. Sprawa oczekuje tedy załatwienia i jakkolwiek zgodne zdania wnioskodawcy i sprawozdawcy zdają się wskazywrać sposób załatwienia, to jednak pod względem meritum będzie prawdopodobnie stać wszystkim decydującym czynnikom przed oczyma zdanie, wypowiedziane przez posła Dr. Milewskiego, że p rz y trak to w a n i u tak doniosłego p r o b 1 e m u, j a k im jest parcelacya, „nie można patrzeć jedynie na to, że jest włościanin chcący nabyć i obszarnik mający sprzedać, ale też jest ktoś trzeci: tospo-łeczeńs two“.

W sprawie organizacyi kredytu włościańskiego głównym impulsem do obszernej dyskusyi był wniosek posła Dr. Stefczyka. Dr. Stefczyk podnosi w motywach, iż „dostarczenie włościanom taniego i dogodnego kredytu hipo-potecznego za spłatą rozłożoną na dłuższy szereg lat, a z możliwością rychlej-szego umorzenia jest piekącą potrzebą i nieodzownym warunkiem uregulowa-

nia majątkowych stosunków w gospodarstwach włościańskich, jakoteż podjęcia nieodzownych inwestycyj dla powiększenia dochodu z tych gospodarstw. Bank krajowy jest ze swego założenia powołany do zaspakajania tej potrzeby, lecz organizacya kredytu hipotecznego w tym krajowym zakładzie kredytowym czyni go dla włościan trudno dostępnym i niedogodnym. Wskutek tego są pospolicie zmuszeni zastępować kredyt realny, długoterminowy, kredytem osobistym krótkoterminowym, nie mówiąc już o częstem wyzyskiwaniu tych nieuregulowanych stosunków przez prywatnych wierzycieli i przez lichwiarskie lub na zysk obliczone instytucye i przedsiębiorstwa kredytowe“.

Z uwagi zatem na ten stan rzeczy żądał wnioskodawca polecenia Wydziałowi krajowemu, aby w porozumieniu z Dyrekcyą Banku krajowego przedłożył jeszcze w bieżącej sesyi sejmowej wnioski, zmierzające do takiej zmiany przepisów Banku krajowego, iżby ułatwionem zostało właścicielom gospodarstw włościańskich korzystanie w tym krajowym zakładzie kredytowym z długoterminowego kredytu hipotecznego, zwłaszcza przy użyciu stosownego pośrednictwa spółek oszczędności i pożyczek (Al. 125 z r. 1908).

Komisya bankowa omawiając w swem sprawozdaniu sprawę reorgani-zacyi Zastępstw Banku krajowego jako takich i rozszerzenia ich sieci, aby potrzebie kredytu hipotecznego dla włościan można było w wydatniejszej, niż dotąd mierze odpowiedzieć, podnosi, że nie wszystkie Zastępstwa należycie obsługują włościan w ich potrzebach kredytowych i że dzieje się to najczyściej z powodu nieumiejętności. Pożądanem więc jest wysyłać ukwalifiko-wanych w tym kierunku urzędników Banku na dłuższy pobyt do poszczególnych Zastępstw jako instruktorów.

Odpowiednio pouczeni przez delegowanych ad hoc urzędników Banku kierownicy i urzędnicy Zastępstw, mogliby potem posługiwać się przy zasiąganiu informacyi i przy ściąganiu rat dłużnych niektóremi spółkami oszczędności i pożyczek na wsi i zarządy tych spółek ze swej strony odpowiednio pouczać. *

W ten sposób każde z Zastępstw Banku krajowego mogłoby mieć swe organa pomocnicze po wsiach, które wyszkolone należycie mogłyby wchodzić stopniowo w bezpośredni z Bankiem krajowym stosunek i stawać sie w dziale włościańskich pożyczek hipotecznych Zastępstwami Banku, co Komisya przy stopniowym, a ciągłym rozwoju spółek oszczędności i pożyczek nie uważa w przyszłości za wykluczonew#

Po bardzo gruntownej i bardzo ciekawej dyskusyi, uchwalił Sejm na posiedzeniu z 5. października wniosek Komisyi bankowej : „Sejm poleca Wydziałowi krajowemu, aby w porozumieniu z Dyrekcyą Banku krajowego postarał się jak najrychlej o taką zmianę przepisów i urządzeń Banku krajowego, któraby ułatwiła właścicielom mniejszych gospodarstw rolnych korzystanie z długoterminowego kredytu hipotecznego, w szczególności przy użyciu też stosownego pośrednictwa spółek oszczędności i pożyczek“.

Z ostatniej dyskusyi „bankowej“, przeprowadzonej w Sejmie w r. 1908 musimy na tern miejscu wspomnieć o jeszcze jednej rezolucyi, która dotyczy kredytu hipotecznego w Banku krajowym. Jest nią rezolucya posła Meruno-wicza, uchwalona przez Sejm 5. października, która brzmi: „Poleca się Wy-

— 104 —

działowi krajowemu, ażeby w porozumieniu z Dyrekcyą Banku krajowego obmyślił taką zmianę przepisów o udzielaniu pożyczek hipotecznych w listach zastawnyah Banku krajowego, któraby umożliwiła udzielanie takich pożyczek w zdrojowiskach i miejscach klimatycznych nawet na domy drewniane, jeżeli są kryte ogniotrwałym materyałem i ubezpie czone od szkód pożarowych“.

W powyższym szkicu historycznym staraliśmy się przedstawić zupełnie objektywnie w chronologicznym porządku najważniejsze fakty, uchwały sejmowe, oraz motywa Komisyj sejmowych, które wpływały na tok spraw hipotecznych w Banku krajowym od czasu otwarcia oddziału hipotecznego do chwili obecnej. Unikaliśmy rozmyślnie wszelkich uwag subjektywnych, by nie być pomówionymi o chęć polemizowania. Przytoczone fakty, uchwały i motywa same za siebie mówią dość wyraźnie o tern, dla jakich powodów Dyre-kcya Banku krajowego przy kredycie hipotecznym w danym okresie czasu trzymała się ściśle pewnych udzielonych jej przez decydujące czynniki nad zorcze wskazówek.

Dla zamknięcia obrazu działalności oddziału hipotecznego niech nam wolno będzie dotknąć tu pokrótce jeszcze sprawy egzekwowania zaległych rat hipotecznych.

Ściąganie zaległych rat hipotecznych przeprowadza Bank krajowy w dwojaki sposób : drogą egzekucyi politycznej z mocy ustawy z dnia 21 czerwca 1882 1. 81. Dz. u. p oraz drogą egzekucyi sądowej. Egze-kucya polityczna została z biegiem lat w interesie dłużników tak zorganizowaną a zwłaszcza co do pożyczek włościańskich uproszczoną, iżby jej koszta jak najmniej dłużnika obciążały. Raty zaległe wykazuje Bank krajowy władzom politycznym w ten sposób, iż dłużnicy w terytoryum każdego urzędu podatkowego są objęci osobnymi wykazami. Ażeby nie dopuścić do zaległości, które, jak doświadczenie pouczyło, prowadzi często do wywłaszczenia dłużnika, Rada nadzorcza i Dyrekcyą czuwały zawsze nad tern, aby egzekucya zaległych rat była rychłą i sprężystą.

Tak egzekucyę polityczną jak i sądową prowadzi biuro oddziału hipotecznego własnemi siłami, nie odstępując egzekucyi kancelaryom adwokackim, co wpływa również na umniejszenie kosztów egzekucyi.

Dołączona tablica V. uprzytomnia stan zaległości ratalnych każdego roku według trzech kategoryj pożyczek hipotecznych, oraz umożliwia porównanie z cyfrą stanu tych pożyczek z końcem danego roku. Obok tego zamieszczono, znów według 3 kategoryj pożyczek, cyfry ruchu egzekucyi sądowej, która bywa stosowaną, jeżeli egzekucya polityczna nie daje pomyślnego rezultatu. O doświadczeniach lat blisko 25, zebranych przy egzekucyi rat hipotecznych, możnaby napisać osobne studyum, tu jednak musimy się ograniczyć jedynie do kilku drobnych uwag. Zaległości ratalne (według sprawozdań rocznych) w pierwszych latach istnienia oddziału hipotecznego były bardzo nieznaczne, a nawet (z wyjątkiem roku 1890) aż do roku 1895 zwykle nie sięgały wyżej aniżeli 2 lub 3 lata wstecz, oczywiście w nielicznych najstarszych zaległościach. Dopiero w latach 1895 do 1901 stan zaległości znacznie się pogarsza, a w r. 1899 mamy nawet zaległość (u 1 dłużnika) 8 lat wstecz wynoszącą. Od roku 1902 zaległości wracają do normy zwykłej i wahają się między 2 do najwyżej 4 lat wstecz. Uważne porównanie tablicy V. z tabelami IL, III. i VI. dowodzi jak lata gospodarcze złe odbijają się na stanie zaległości ratalnych, oraz później nieco na stanie zwiększonym egzekucyj sądowych.

Jak widać z tab. IV. wdrożył Bank w ciągu 25 lat 1.548 egzekucyj sądowych.

W ciągu tego czasu doprowadziła egzekucya sądowa przez Bank wdrożona w 152 wypadkach do sprzedaży licytacyjnej, z czego 16 większych posiadłości, 62 hipotek miejskich i 74 posiadłości włościańskich. Dla pokrycia swej wierzytelności zmuszony był Bank krajowy w całem ubiegłem dwudziesto pięcioleciu rabyć sam tylko 1 większą posiadłość, 4 hipoteki miejskie i 12 realności włościańskich. Ilekroć Bank nabył realność miejską lub posiadłość większą, mógł ją zawsze bez straty odsprzedać, przy pożyczkach włościańskich z reguły odsprzedawał Bank tylko tyle gruntu, aby pokryć swą wierzytelność, resztę zaś gruntu wraz z budynkami odstępował tytułem darowizny dawnemu właścicielowi, względnie jego rodzinie. Obecnie nie posiada Bank krajowy żadnej nieruchomości licytacyjnie nabytej.

Trzymając się przyjętego w tej pracy sposobu przedstawienia rzeczy, przytoczymy tu głosy Komisyi bankowej, dotyczące zaległości rat hipotecznych, oraz ściągania onych przez Bank krajowy, a to właśnie z epoki najwyższego stanu tych zaległości.

I tak w sprawozdaniu Komisyi bankowej za rok 1896 z dnia 12. lutego

1898 czytamy:

„Rozpatrując stan zaległości pożyczek hipotecznych doszła Komisya do następującego rezultatu :

Z końcem roku 1896 zalegały raty hipoteczne w łącznej kwocie 302.697 złr. 06j/₂ ct.

Z sumy tej przypada kwota złr. 453*36 na rok 1892, złr. 8205*23 na rok 1893, złr. 13.912*50 na rok 1894, złr. 58.084*60V₂ na rok 1895, a złr. 222.021*37 na rok 1896. Z tej łącznej sumy zaległości ratalnych złr. 302.677*06¹/₂ wypada na zaległe odsetki 220.699 złr., co w stosunku do ogólnej kwoty odsetek od emitowanych listów zastawnych, t. j. złr. 1,565.571 stanowi 14%.

Jeżeli się nadto zważy, że wedle powyższego zestawienia przeważąjąca część zaległości pochodzi z roku 1896, t. j. z bieżącego roku bilansowego — może Komisya stan ten uważać za pomyślny.

Inaczej przedstawia się sprawa oceniając zaległości porównawczo. W tym wypadku okazują cyfry statystyczne, że zaległości pożyczek, udziela nych na grunta włościańskie, stanowczo przeważają i to z każdym rokiem wzrastają. Biorąc cyfry porównawcze z lat ostatnich 1896, 1897, okazuje się, że w roku 1896 było razem egzekucyj sądowych 192, z których 157 przypada na pożyczki drobne włościańskie, a w roku 1897 było takich egzekucyj razem 202, z których przypada na pożyczki drobne włościańskie 163. Ilość rat egzekwowanych w drodze politycznej wynosiła w roku 1897 razem 3634, z czego ilość 3194 przypada na raty pożyczek udzielanych na grunta rustykalne. Tylko 10% okrągło kapitałów, na hipotekę ulokowanych, przypada na grunta włościańskie a zwyż 80% egzekucyj przypada na pożyczki ulokowane na tych gruntach. Zaznaczyć wszakże wypada, że wielka ta ilość egzekucyj jest w pierwszej linii wynikiem zdrowej, a pod względem ekonomicznym, edukacyjnie działającej zasady Banku, że nie dopuszcza do szkodliwego dla

14

106 -

ludu gromadzenia zaległości. Niemniej zaznaczyć należy, że Dyrekcya Banku znalazła formę korzystania z przywileju egzekucyi politycznej, która stosunkowo bardzo nieznaczne pociąga za sobą koszta, a tern samem dłużników możliwie oszczędza. Fakta cyframi powyższemi objęte stanowią dalszy dowód, że przy udzielaniu długotrwałego kredytu hipotecznego na realności włościańskie u nas jeszcze wielka ostrożność jest wskazaną i że taki kredyt z niewątpliwą korzyścią tylko tam jest połączony, gdzie się rozchodzi albo o spłatę celem utrzymania w jednym ręku większych jednostek gospodarczych, albo też o zakupno nowych gruntów zapomocą pożyczonych funduszów, a więc w pierwszym rzędzie przy parcelacyi“.

W sprawozdaniu Komisyi bankowej za rok 1897 z dnia 20. marca 1899 znajdujemy następujące uwagi:

„Z pożyczek hipotecznych przez Bank krajowy udzielonych zalegały z końcem roku 1897 raty w łącznej kwocie 265.675 złr 92 V₂ ct. u 1136 dłużników, u których suma dotyczących resztującyGh kapitałów pożyczkowych wynosiła 4,037.486 złr. 78¹/₂ ct.

Z porównania z ogólnym stanem pożyczek hipotecznych okazuje się, że 90% wszystkich dłużników hipotecznych Banku krajowego płaci swe raty jak najregularniej i że tylko 10% dłużników dopuszcza się zwłoki.

Postępowanie z dłużnikami hipotecznymi, popadłymi w zaległości jest zarówno roztropne, jak oględne. Wprawdzie skonstatować można, iż Bank nie czeka, nie dopuszcza do wielkich zaległości ratalnych, ale w tern właśnie widzi Komisya dodatnią, niejako wychowawczą działalność Banku. Ścisłość i punktualność jest nieodzowną w kwestyach finansowych, a zbytnie pobłażanie wierzyciela doprowadza często tylko do tern pewniejszej ruiny dłużnika. Natomiast nastąpiła w roku 1897 ulga dla dłużników Banku przez obniżenie procentu zwłoki.

W najliczniejszych wypadkach zwłoki, stosuje Bank tylko egzekucyę polityczną, co zupełnie uwalnia dłużników od kosztów, mimo, że korespon-dencya z władzami i ich urgowanie personal bankowy nadmiernie pracą obciąża. Wyjątkowo konieczne egzekucye sądowe prowadzi Bank również przez swój oddział hipoteczny, zatem z jak najmniejszemi dla dłużników kosztami. W drodze egzekucyjnej sprzedaży nabył Bank na własność 7 hipotek włościańskich, wstawionych w bilansie z kwotą 1161 złr. 03 ct., z których tylko tyle gruntów i to bez budynków pozbywa, ile jest koniecznie potrzebnem dla pokrycia pretensyi bankowej, resztę zaś odstępuje dawnemu właścicielowi wraz z budynkami, a w ten sposób formalną egzekucyę zamienia faktycznie poniekąd w pomoc obywatelską“.

W sprawozdaniu za lata 1898 i 1899 z dnia 30. kwietnia 1900 podnosi również Komisya bankowa, że postępowanie Dyrekcyi wobec dłużników hipotecznych w zaległości popadłych było zarówno energiczne, jak roztropne. Z jednej strony Dyrekcya popierała kroki egzekucyjne z należytą starannością, a z drugiej strony baczy na to, aby jak najmniejsze dla dłużników spowodować koszta.

Z uznaniem podnosi też Komisya, „że w tych wypadkach, w których Bank był zmuszony nabyć na własność nieruchomości, stanowiące hipotekę — a wypadki te nieliczne dotyczyły wyłącznie mniejszych posiadłości — nie do

puściła Dyrekcya także w ubiegłych dwóch latach do eksmisyi dłużników, lecz wdrażała gorliwą, a zawsze skuteczną akcyę, zmierzającą do tego, aby przez sprzedaż części gruntu pokryć zaległości, a resztę realności odstąpić napowrót właścicielowi“.

Już w tem sprawozdaniu z roku 1900 wspomniała Komisya o trudnościach, wynikających z nowej ordynacyi ekzekucyjnej. Do tej samej sprawy wraca Komisya bankowa w sprawozdaniu za rok 1900 z dnia 2. lipca 1901, a omawiając z zadowoleniem roztropną powściągliwość Dyrekcyi przy udzielaniu pożyczek, podnosi niebezpieczeństwo wysokich pożyczek ze względu na przepisy ordynacyi egzekucyjnej : „Dochodząc pretensyi pożyczkowej w drodze przymusowej, musi się przy licytacyjnej sprzedaży uzyskać ofertę, równającą się ²/₃ wartości szacunkowej Gdy zaś wysoka pożyczka wymaga wysokiego szacunku, przeto przy dochodzeniu wierzytelności na podstawie takiego szacunku zmniejsza się koło reflcktantów i prawdopodobieństwo sprzedaży w warunkach ustawą przepisanych. Udzielając tedy wygórowanych pożyczek, narażałby się Bank na alternatywę ewentualnego nabycia majętności, przezeń hipotecznie obciążonej, za cenę przewyższającą jego wierzytelność, albo też na konieczność sądowego ocenienia celem uzyskania niższego szacunku, a więc w najlepszym wypadku co najmniej na poświęcenie korzyści, jakie płyną mocą jego przywileju z szybszego postępowania egzekucyjnego. Tak doprowadza udzielanie wygórowanych pożyczek w praktyce do ubezwładnienia przywileju bankowego“.

Według intehcyj założycieli i według głosów jakie powyżej dla zrozu* mienia tych inbncyj przytoczyliśmy, miał Bank krajowy dostarczyć posiadaczom nieruchomości zdrowego i taniego kredytu długoterminowego, miał co do większej posiadłości przez szlachetną emulacyę z galicyjskiem Towarzystwem kredytowem ziemskiem wskazać nowe drogi niesienia pomocy właścicielom ziemskim, miał dostarczyć na umiarkowany procent kredytu hipotecznego właścicielom miejskich hipotek i stworzyć źródło długoterminowego kredytu hipotecznego dla włościan.

Widzieliśmy z chronologicznego opisu działalności oddziału hipotecznego, iż Bank krajowy starał się usilnie o rzetelne spełnienie swego posłannictwa, iż dostrajał się do potrzeb danej chwili, iż szedł zawsze za głosem Reprezentacyi kraju, a jeżeli zmieniał z czasem pierwotnie obrane drogi, to czynił to dla tego, iż z biegiem lat nowe warunki ekonomiczne, nowe potrzeby i konjunktury tej zmiany się domagały.

Przypadek zdarzył, iż właśnie w roku 1908 w kilka miesięcy po 25 letniej rocznicy założenia Banku krajowego nowo obrany Sejm zgromadzony na I. sesyę IX. peryodu, przeprowadził na trzech posiedzeniach (1. 3. i 5. października) o Banku krajowym tak obszerną i gruntowną dyskusyę, jakiej od czasu debat nad założeniem naszej instytucyi nie pamiętamy. Wśród tej dy-skusyi mówiono znów najwięcej o działalności Banku na polu kredytu hipotecznego i znów najwięcej o kredycie włościańskim. Sądzimy więc, iż obierzemy najwłaściwszą, drogę jeżeli przytoczymy w krótkiem streszczeniu zarzuty, jakie Bankowi krajowemu pod względem pożyczek hipotecznych wśród ostatniej

14*

108 -

dyskusyi poczyniono, rejestrując jednak także fakty, jakie postępowanie Dy-rekcyi tłumaczą, oraz głosy, jakie z uznaniem dla postępowania Banku wśród tej dyskusyi się odezwały.

Wyjątek uczynimy co do jednego szczegółu, mianowicie co do s p o-wodowanego przez Bank krajowy obniżenia stopy procentowej pożyczek hipotecznych. Jestto powszechnie uznaną zasługą Banku krajowego, której mu nikt zaprzeczyć nie może i którą zresztą podniósł na posiedzeniu Sejmu z dnia 5. października 1908 poseł Kozłowski. Faktem jest, iż najstarsza i największa krajowa instytucya hipoteczna o charakterze obywatelskim t. j. galicyjskie Towarzystwo kredytowe ziemskie pobierało w chwili otwarcia Banku krajowego 5% odsetki i że pod wpływem 4V₂% pożyczek Banku krajowego w roku 1890 przeprowadziło Towarzystwo konwersyę na 4*/₂ °/o' a później, gdy Bank krajowy rozpoczął emisyę 4% listów zastawnych — skonwertowało w roku 1893 swe pożyczki na 4%. Wpływ Banku krajowego na obniżenie stopy procentowej pożyczek miejskich był oczywiście tern większy, nie mówiąc już o wprowadzeniu przez Bank krajowy 4¹/₂ % pożyczek włościańskich w miejsce oprocentowanych dotąd po 10 — 127₀ pożyczek rustykalnych.

Idąc kolejno według rodzaju hipoteki, zaznaczamy, iż co do pożyczek na dobra nie podniesiono przeciw Bankowi krajowemu wogóle żadnego zarzutu i tylko w obronie pożyczek włościańskich zaznaczono, iż w stosunku do pożyczek na dobra i posiadłości miejskie są pożyczki włościańskie w zaniedbaniu (poseł Lewicki Sten. Spr. str. 393). Co do pożyczek miejskich podniesiono konieczność obmyślenia taniego kredytu hipotecznego dla właścicieli domów w małych miasteczkach (posełMoysa Sten. Spr. str. 397), oraz sprawę udzielania pożyczek hipotecznych na domy drewniane ogniotrwałe pokryte w zdrojowiskach i miejscach klimatycznych (poseł Merunowicz Sten. Spr. str. 399).

W myśl statutu udziela Bank krajowy pożyczek hipotecznych na domy murowane, ogniotrwałe kryte, mogące podlegać podatkowi domowo-czynszowemu, a położone w miejscowościach, które Wydział krajowy oznaczy. Otóż początkowo takich miejscowości było 24 (w r. 1884) obecnie zaś po 24 latach mamy już 111 takich miejscowości, w których na domy murowane może Bank krajowy udzielać pożyczek w listach zastawnych Podniósł tedy słusznie poseł Dr. Milewski (Sten Spr. str. 413), iż z roku na rok rozszerza się koło miasteczek, korzystających z kredytu w Banku krajowym — i że skoro raz Sejm uznał koniecznem krycie ogniotrwałe dachów, to tak samo o tej zasadzie pamiętać należy przy rozprawie nad kwest} ą udzielania pożyczek hipotecznych na domy drewniane. Jest kwestyą, czy taki kredyt nie powstrzymałby i nie opóźnił zmiany pożądanej w systemie budowania mieszkań w zdrojowiskach. Zgodnie z posłem Dr. Milewskim zaznaczył Sprawozdawca poseł Hupka, iż nie uważa za bardzo pożądane popieranie kredytem budowy domów drewnianych i że sprawa wymaga bardzo poważnego zastanowienia się Wydziału krajowego i Dyrekcyi Banku krajowego. (Sten. Spr. str. 498)

Zarzuty podniesione przeciw Bankowi krajowemu w sprawie pożyczek włościańskich są dwojakiej natury : jedne dotyczą strony merytorycznej, drugie strony formalnej.

Wspomnieliśmy już wyżej, że skarżono się na zaniedbanie pożyczek włościańskich w stosunku do pożyczek na dobra i domy, gdyż z końcem roku 1907 wynosiły pożyczki na dobra przeszło 42,000.000 K, na domy 71,000.000 K, a na posiadłości włościańskie tylko 15,000 00 K. (Stenogr. Spr. str. 393). Inaczej oczywiście przedstawia się porównanie według ilości pożyczek, gdyż wówczas się okaże, że na dobra udzielono tylko 5%, na domy 22°/₀, a na posiadłości włościańskie 73% ogółu pożyczek (Stenogr. s. str. 406). Nie można także odmówić racyi argumentowi płynącemu z cyfr przytoczonych przez posła Dr Milewskiego, iż Dyrekcya uwzględniła pizy podaniach o pożyczki na dobra 3574% odmówiła 64%%, na realności miejskie przyznała 45%, odmówiła 55%, a na realności włościańskie przyznała 49%% odmówiła 50%%, a więc najwyższa procentowa suma p zyznanych pożyczek była przy włościańskich, a najmniejszą załatwiono odmownie (Stenogr. Spr. str. 414). Nie można tedy mówić o upośledzeniu, czy zaniedbywaniu pożyczek włościańskich, skoro są one traktowane najprzychylniej ze wszystkich. Nie jest już winą Banku, jeżeli, jak dotąd, stosunkowo największą cyfrę wypłaconych pożyczek stanowią hipoteki miejskie, a stosunkowo najmniejszą (na kwotę pożyczek) pożyczki włościańskie.

Godzi się tu zresztą przytoczyć wyrażone kilkakrotnie zapatrywanie Komisyi bankowej, które znajdując aprobatę Sejmu, było miarodajne dla Dy-rekcyi Banku. Najdokładniej określa to stanowisko sprawozdanie Komisyi bankowej za rok 1896. Komisya udowadnia cyframi, że po roku 1889 powstał w kraju wir interesów o kupno i sprzedaż majątków tabularnych, że własność większą w znacznej części formalnie uruchomiono, robiąc z ziemi przedmiot zgubnej spekulacyi i że w celu przeprowadzenia tych transakcyj, przy niedostatecznym kapitale własnym, kupione dobra nadmiernie obciążano. Że Dyrekcya Banku krajowego starała się możliwie uniknąć popierania tego rodzaju interesów, poczytuje jej Komisya bankowa za obywatelską zasługę. Ponawiając swe zapatrywanie, że nie jest powołaniem Banku krajowego konkurować z innemi krajowemi instytucyami w dziale kredytu hipotecznego na dobra ziemskie, wyraża Komisya nadzieję, że wobec powyżej określonego stanu rzeczy i wobec nadmiernych trudności, połączonych wskutek przepisów nowej ustawy egzekucyjnej odtąd z egzekucyą nieruchomości ziemskiej, Dyrekcya w przyszłości tern silniej trwać będzie przy dotychczasowej przezorności i ostrożności w udzielaniu takich pożyczek hipotecznych. Natomiast Komisya z zadowoleniem podnosi fakt, że Dyrekcya szczególną zwraca uwagę na udzielanie pożyczek na realności miejskie. Podczas kiedy pożyczka hipoteczna, udzielona na majątek ziemski, wobec ograniczonej przez naturę ilości ziemi, przedstawia się w przeważnej ilości wypadków jako istotne obciążenie ziemi i jej wartości i prawie zawsze jest ciężarem nie tylko hipotecznym lecz także ekonomicznym, przygniatającym właściciela i jego gospodarstwo rolne to kredyt hipoteczny, udzielany na realności budowlane, często się przyczynia do tworzenia nowych wartości ekonomicznych. Działalność Dyrekcyi Banku krajowego na polu hipotecznego kredytu miejskiego tern bardziej jest wskazaną, że w dziale tym wypełniając lukę w krajowej organizacyi tego kredytu może wpłynąć i wpływa też dodatnio na obniżenie stopy procentowej od pożyczek na realności miejskie, a Komisya bankowa z tern większem uzna-— 110 -

niem śledzi rozwój tej działalności, że Dyrekcya i Rada nadzorcza Banku krajowego umiały dotąd zachować i w tym kierunku należytą miarę, trzymając się zdała od popierania przesadnego ruchu budowlanego, mogącego się przerodzić w niezdrową spekulacyę budowlaną.

Widzimy tedy, że Dyrekcya Banku uprawiając kredyt miejski działała tylko w myśl intencyj Sejmu, znajdujących wyraz w enuncyacyach Komisyi sejmowej.

Jeżeli chodzi o pozorną dysproporcyę pożyczek hipotecznych na rozmaite rodzaje hipoteki udzielanych, wypada również podnieść słuszne uwagi posłów Moysy i Dr. Milewskiego, iż porównując cyfry pożyczek hipotecznych, nie brano oczywiście w rachubę udzielanych przez Bank krajowy pożyczek komunalnych, które służyły do spłaty uciążliwych pożyczek hipotecznych włościańskich nie tylko w poszczególnych gminach, ale w całych powiatach (Stenogr. Spr. str. 397 i 414).

Ze sprawą tą wiąże się podniesiony przez posła Dr. Stefczyka zarzut niedostępności kredytu hipotecznego dla włościan. Jakkolwiek dotyka to sprawy Zastępstw Banku krajowego omówimy ją na tern miejscu, chociaż ona jako do formalnej strony rzeczy się odnosząca, powinna być na innem miejscu traktowaną Jak wiadomo, pożyczki włościańskie udzielane bywają za pośrednictwem Zastępstw których Bank obecnie posiada 73 a które zorganizowane zostały właśnie w celu ułatwienia włościanom przystępu do Banku krajowego i w celu uchronienia włościanina od kosztownego pośrednictwa przy wyrabianiu pożyczek. Przeciw tej organizacyi wystąpił z bardzo ostrą krytyką poseł Kędzior, zarzucając gównie uciążliwość opłat na rzecz Zastępstw (l°/₀ prowizyi przy doliczaniu pożyczki i dawniejszy dodatek administracyjny od resztującego kapitału ³/₈% półrocznie). Również bardzo ostro krytykował działlność Zastępstw poseł ks. Stojałowski (Stenogr. Spr. str. 503 i 510). Zarzuty te odparł poseł Dr. Milewski, podnosząc, iż gdyby Zastępstw nie było, to zapędziłoby się włościaństwo w ręce pośredników, którzyby nie jak Zastępstwa za unormowaną taksę, lecz za dowolnie umówione wynagrodzenie sprawy pożyczkowe załatwiali. Można mówić o tern, czy ta taksa jest odpowiednią lub nie, ale nie można żądać, by Zastępstwa pewne czynności objęły za darmo. (Stenogr. Spr. str. 505).

W sprawie reorganizacyi Zastępstw odwołujemy się do sprawozdania Komisyi bankowej, które już wyżej streściliśmy. Wniosek Komisyi co do projektowanego przez posła Dr. Stefczyka użycia stosownego pośrednictwa spółek oszczędności i pożyczek został przez Sejm uchwalony, a gdy wniosek ten żąda dalszej decentralizacyi właśnie w tej samej intencyi zbliżenia się do włościanina, z jakiej powstała organizacya Zastępstw, zdaje się nie ulegać kwestyi, iż Wydział krajowy i Dyrekcya Banku załatwią tę sprawę idąc za wskazówkami zawartemi w wywodach Komisyi bankowej. Przy-tem jednak nie można zapominać, że jeżeli Komisya bankowa podniosła, iż nie wszystkie Zastępstwa należycie obsługują włościan i że dzieje się to najczęściej z powodu nieumiejętności, to ta przeszkoda będzie trudniejszą do usunięcia u spółek oszczędności i pożyczek, aniżeli u dzisiejszych Zastępstw.

Najliczniejsze skargi podniesieno wśród dyskusyi na zanadto niski szacunek hipotek włościańskich, względnie na za niski wymiar po-— Ill — życzek. Poseł Kędzior podniósł mianowicie, iż należy o wiele wyżej oceniać wartość gruntów włościańskich, aniżeli gruntów dworskich, a to bez obawy smutnych doświadczeń i zawodów, gdyż włościanin nie liczy wcale własnej pracy. Zarazem podniósł, iż niskie oszacowanie utrudnia włościaninowi kupowanie ziemi, gdyż jeżeli on płaci 800 guldenów za mórg, a dostaje pożyczki tylko 100 guldenów w Banku, to kupno ziemi jest dla niego wprost niemożliwe. (Stenogr. Spr. str. 504). Podobne skargi podniósł poseł Staruch (Ste-nogr. Spr. str. 509). Przed takiem przecenieniem ziemi przestrzegał poseł Dr. Łoewenstein podnosząc, iż rezultatem takiej akcyi będzie większe zadłużenie i ponowne podniecenie ducha spekulacyjnego, który niestety od lat zapanował w Galicyi. Do wyższego szacowania ziemi w kraju nie ma żadnej rzeczowej przyczyny. Chwilowa potrzeba, łaknienie ziemi, sacra terrae fames może być przemijającym objawem a nie może być podstawą do udzielania pożyczek na okres długi. Poseł Dr. Milewski przypomniał smutne straty ziemi w Poznańskiem i że największy procent był tych, co w złudnej nadziei trwałego wzrostu dochodów z ziemi, kupowali obszary z małemi siłami ekonomicznemi, a z za wielkiemi długami. Obliczanie wartości ziemi według tej miary, gdy sam właściciel na niej pracuje,, nie dopisuje już z chwilą, kiedy włościanin dokupi tej ziemi więcej i musi już opłacać robotnika. Nie leży w interesie gospodarstw włościańskich, żeby podnosić granice zadłużenia gruntów włościańskich, Dla ułatwienia chwilowego interesu Bank krajowy nie może akceptować cen, w których trwałość ekonomiczną nie wierzy, bo Bank może stać tylko na stanowisku, że wartość i cena jest zależną od rentowności. (Stenogr. Spr. str. 415, 458 i 506).

Wniosek posła Dr. Stefczyka, a względnie sprawozdanie Komisyi ban kowej o tym wniosku dało powód do podniesienia już i w dawniejszych latach podnoszonej skargi na formalistykę i powolność w załatwianiu podań pożyczkowych. Już niejednokrotnie, a między innemi i w sprawozdaniu za rok 1897 Komisya bankowa zaznaczyła, iż jakkolwiek uznaje, że przy kredycie hipoteczzym nie tylko wymiar pożyczek, ale i szybkość ich udzielania ważną odgrywa rolę, to przecież wobec żalów na pewne opóźnianie w załatwianiu interesów hipotecznych przez Bank krajowy, zauważyć musi, że najczęstszą i najgłówniejszą przyczyną zwłoki jest nienależyte adstruowanie wnoszonych podań, nie odpowiadające przepisom Banku krajowego W obronie Banku krajowego podniósł też poseł Moysa na posiedzeniu Sejmu z dnia 1. października 1908 r., iż jeżeli w czemkolwiek jest baczność, dokładność i punktualność konieczną, to w sprawach pieniężnych A jeżeli Bank krajowy jest w badaniu hipotek dokładnym i skrupulatnym w żądaniu alegatów, to czyni zadość tylko swemu obowiązkowi. Poseł Moysa na podstawie swych długoletnich spostrzeżeń podnosi jako uznanie dla Banku, że czyni owe badania nadzwyczaj skrupulatnie i dokładnie.. Z doświadczenia wie, że podania o pożyczki włościańskie są zwykle wnoszone „w ostatniej chwili“ zapotrzebowania i źle allegowane. Słusznie też zwrócił uwagę poseł Moysa na drugą stronę kwestyi, a mianowicie na wzgląd na listy zastawne, w których pożyczki bywają udzielane i o których kurs Bank troszczyć się musi. (Stenogr. Spr. str. 396 i 398). Do wywodów posła Moysy przytoczył poseł Dr. Milewski fakta, dowodzące, iż w Banku zaległości i opóźnionych załatwień niema. Istotnie trzeba przez długie lata badać skargi na rzekomą powolność, aby się przekonać, iż prawie zawsze wina leży po stronie starającego się o pożyczkę. Niejednokrotnie urgują peteńci załatwienie podań, które wcale jeszcze przez Zastępstwo nie zostały Bankowi przedłożone, a Zastępstwo pociągnięte do odpowiedzialności wykazuje, iż petent nie dostarczył żądanych alegatów lub wyjaśnień. Obok tego przy znanej niedokładności ksiąg hipotecznych trafiają się liczne niezgodności z arkuszami posiadłości i t p. przeszkody, których usunięcie, a nawet samo wyjaśnienie wymaga czasu. W ten sposób istotnie niektóre sprawy przeciągają się bardzo długo, lecz nie z winy Banku i tegoż organów. Jeżeli podanie jest dobrze adstruowane, to od chwili jego wejścia do Banku aż do chwili kiedy po sesyi odchodzi promesa, upływa zwykle miesiąc. Niewątpliwie dałby się i ten czas jeszcze o połowę skrócić, lecz przy tak silnem jak obecnie przeciążeniu personalu dałoby się to uskutecznić tylko przez wydatne jego pomnożenie. Tyle co do powolności załatwień. Co do tak zwanej formalistyki to możemy z czystem sumieniem zapewnić, iż jest ona zredukowaną do tego koniecznego minimum, poniżej którego w interesie bezpieczeństwa listu zastawnego schodzić nie wolno.

Przytoczone powyżej zarzuty jako głosy godziwej, a koniecznej krytyki nie przynoszą ujmy działalności Banku krajowego na polu kredytu hipotecznego, a niech nam wolno będzie żywić przekonanie, iż wyrazy gorącego uznania, jakie wśród tej debaty jubileuszowej wygłosili liczni znakomici mówcy dla dobrej i przezornej gospodarki Banku krajowego — odnoszą się także i do jego agend hipotecznych.

Jak u wstępu podniesiono, wypłaciliśmy do końca 1908 r. 20.808 sztuk pożyczek hipotecznych na ogólną sumę 233,741.200 Koron; stan pożyczek wynosił z końcem 1908 r 14.604 sztuk ze sumą dłużną 141,753.862 K 88 h.

Bardzo znaczną część pożyczek hipotecznych przez Bank krajowy udzielanych stanowią pożyczki konwersyjne t. j, używane na spłatę wyżej oprocentowanych wierzytelności hipotecznych Pomijając dawniejsze lata w któ rych największa część pożyczek służyła temu celowi, także w latach ostatnich około połowa sumy wypłaconych pożyczek obracana była na spłatę wyżej oprocentowanych wierzytelności: w r. 1905 wypłacono K. 15,431 100, z tego użyto na konwersyę K. 7,151.800, w r. 1906 wypłacono K. 16,364.000, z tego na konwersyę K. 9,410.800, w r. 1907 wypłacono K. 14,824.700, z tego na konwersyę K. 7,062.900 wreszcie w roku 1908 wypłacono K. 17,707.700, z tego użyto na spłatę wyżej oprocentowanych wierzytelności K. 8,398.500. O doniosłości ekonomicznej tej akcyi mówią cyfry same.

Rezerwa oddziału hipotecznego wynosi z końcem r. 1908 K. 2,235.633 12 W ciągu 24¹/₂ lat nie poniósł oddział hipoteczny żadnej straty.

Oczywiście doskonałem nie może być żadne dzieło ludzkie i przyznając racyę każdemu uzasadnionemu zarzutowi racyonalnej krytyki, musimy starać się wszelkiemi siłami o to, aby co tylko można ulepszyć i udoskonalić. Pamiętać musimy przy tern, jak powiedziano słusznie w ostatniej debacie bankowej, „że osiągnąć można wielkie rezultaty tylko jeżeli się podejmiemy zadania nie ponad siły. Te zadania trzeba podejmować ostrożnie, ale z wiarą i odwagą, że się im da radę“.

I chociaż może się z daleka wydawać, że załatwiając sprawy pożyczkowe, organa Banku działają tylko jak koła wielkiego maszynowego organizmu^ możemy o sobie bez przechwałek ale z męską otwartością powiedzieć, że wśród stosów podań pożyczkowych mamy pełną obywatelską świadomość, iż pracujemy dla kraju i pamiętamy zawsze o zdaniu Supińskiego, „że ludzie, w których ręku jest ziemia narodu, stają się panami losów narodu“, a także o zdaniu hr. Stanisława Tarnowskiego, „że każda morga ziemi przez chłopa kupiona, każde jego gospodarstwo zaokrąglające się’ lub rozszerzające, jest jakby małym szańcem polowym, usypanym na obronę Rzeczypospolitej.“

15

V. Oddział komunalny.

W dziedzinie komunalnej gospodarki dają się współcześnie zauważyć dwa bardzo doniosłe zjawiska. Jednem z nich jest ogromne rozszerzenie zakresu działania i zadań ciał komunalnych, drugiem znacznie szersze użycie kredytu.

Wzrost wymogów społecznych co do wielu dziedzin życia, jak szkolnictwo, komunikacya, zdrowie i t. d. tłumaczy nam przyczynę wzrostu działalności komunalnej i wynikający stąd znaczny wzrost komunalnych wydatków. Zarazem we wzroście tym tkwi przyczyna szerszego użycia kredytu. Wpłynęło na to z jednej strony, że zwyczajne dochody gospodarki komunalnej okazywały się zwykle niedostateczne i trzeba było, wobec trudności uzyskania wyższych dochodów zarobkowych — pomyśleć o stworzeniu nowych własnych dochodów zarobkowych, z drugiej zaś strony publiczne zadania komunalne domagały się rozlicznych nowych budowli, na które sumy potrzebne dawały się jedynie w drodze kredytu odpowiednio zapewnić. I tak kredyt ten zatracał coraz więcej swą cechę jedynie nadzwyczajnego środka pomocy w epoce budżetowych niedoborów, a stawał się normalnym środkiem prowadzenia przewidującej gospodarki komunalnej.

Oba fakty powyższe, zarówno wzrost zadań i działań ciał komunalnych, jak i coraz częstsza konieczność posługiwania się kredytem, zaznaczyły się w życiu naszego kraju. U nas potrzeba ta kredytu występuje z tern większą siłą, że publiczne dochody naszych ciał komunalnych opierają się przeważnie na nieelastycznych dodatkach do podatków — dalej, że wyposażenie kraju w materyalne inwestycye było w epoce dawniejszych rządów zupełnie niedo-statecznem i w ciągu stosunkowo krótkiego czasu kraj stara się i starać się musi dogonić różne zaniedbania przeszłości.

Potrzeba kredytu komunalnego w kraju zjawiła się rychlej, niż jego odpowiednia organizacya. Stąd też od samego początku działania Banku krajowego, Sejm uznał jako jedno z jego zadań obsługę kredytu komunalnego. Doniosłość tego działu wzrasta w miarę zrozumienia potrzeb nowożytnej administracyi, która zarówno starać się musi o dobre spełnienie swych zadań, o dobre wykonanie potrzebnych ku temu budynków, dróg, zakładów, jak i o odpowiednie z celami gospodarki komunalnej związane podwyższenie własnych dochodów.

Aż do założenia Banku krajowego nie było w Galicyi żadnej organi-zacyi kredytu komunalnego.

Pożyczki komunalne miały wejść do kraju jako nowość. Urządzenie i wprowadzenie w życie obsługi kredytu dla gmin i powiatów, było pierwszą czynnością instytucyi, stworzonej przez kraj i wyposażonej z jego funduszów. Niewątpliwą była potrzeba takiego kredytu, bo on dostarczając gminom i powiatom środków pieniężnych na dzieła produkcyjne, miał wpływać dodatnio na autonomię jednych i drugich, a więc wychodzić na pożytek ekonomicznej i administracyjnej działalności kraju.

Bank krajowy przez otwarcie i wprowadzenie w życie w swych agendach działu pożyczek komunalnych, podjął się zaspakajać potrzebę organizacyi kredytu komunalnego w kraju.

Rozwój dotychczasowy tego działu stwierdza, jak potrzebną i doniosłą jest bankowa organizacya kredytu komunalnego.

W uchwalonym dnia 9. października 1878 projekcie do ustawy, Sejm po raz pierwszy wypowiedział zamiar otworzenia kredytu dla gmin i powiatów za pomocą funduszów krajowych. W moc tej ustawy Sejm upoważnił Wydział krajowy do zaciągnienia pożyczki w kwocie pół miliona złr, w celu ulepszenia drobnego kredytu w kraju, a w § 2. c. orzekł, iż z funduszu uzyskanego za pomocą tej operacyi kredytowej mają być dawane pożyczki powiatom, pod ich gwarancyą, na udzielanie pożyczek towarzystwom zaliczkowym, powiatowym kasom oszczędności i powiatowym kasom pożyczkowym, lub na zakładanie takich instytutów.

Wskutek tej uchwały Wydział krajowy zwołał dwie ankiety i na podstawie obrad przeprowadzonych w tych ankietach wniósł następnie do Sejmu projekt utworzenia krajowego zakładu kredytowego, do którego zakresu działania miało także należeć udzielanie pożyczek powiatom i gminom.

Na podstawie tego projektu i wniosków Komisyi bankowej Sejm dnia 21. października 1881 uchwalił zarys statutu Banku krajowego i do zakresu działania tego Banku zaliczył także udzielanie pożyczek gminom, powiatom, kasom oszczędności, kasom pożyczkowym gminnym i powiatowym, stowarzyszeniom zaliczkowym i innym, opartym na ustawie z dnia 9. kwietnia 1873, oraz kołom kredytowym, a to na skrypta dłużne notaryalne. Tą samą uchwałą Sejm upoważnił Wydział krajowy do wydania statutu dla Banku krajowego i do wprowadzenia zakładu w życie.

W moc tego upoważnienia i w rozwinięciu uchwały sejmowej Wydział krajowy ułożył § 39. 40 i 41. statutu Banku krajowego.

W §§ 39. i 40 jest mowa tylko o pożyczkach, które w dziale intere-sób bankowych udzielane być mają w gotowiźnie gminom i powiatom.

§ 41. postanawia, iż na podstawie pożyczek, udzielonych powiatom i gminom, Bank krajowy może wydawać obligacye komunalne, i że za opłatę procentów i spłatę kapitału tych obligacyi ręczy Bank krajowy przedewszystkiem pożyczkami powiatowemi i gminnemi, dalej funduszem rezerwowym i aktywami swemi.

Tym sposobem powstał obok dwóch pierwotnych działów czynności Banku krajowego t. j działu hipotecznego i działu bankowego w ścislejszem znaczeniu, dział trzeci t. j, dział pożyczek komunalnych.

Dla tego działu czynności bankowych wydał Wydział krajowy dnia

24 kwietnia 1883 r. osobną instrukcyę i upoważnił Bank krajowy do wyda-

15*

- 116 —

nia I. emisyi 5% obligacyj komunalnych w ilości 5 milionów złr. w. a. z terminem zamknięcia tej emisyi 31. grudnia 1888 r. Obligacye emitowane aż do zamknięcia emisyi mają być przez Bank spłacone do dnia 30. czerwca 1909 r.

Z końcem 1883 r. weszły w obieg 5% obligacye komunalne Banku krajowego I. emisyi, wydawane na podstawie pożyczek udzielanych gminom i powiatom.

Obligacye te znalazły od razu na krajowych targach pieniężnych taki popyt, że kurs ich dorównał zupełnie oczekiwaniom i nie zachwiał się ani na chwilę mimo, że wniesiona przez Dyrekcyę Banku krajowego, a poparta przez Wydział krajowy prośba o wyjednanie dla obligacyj komunalnych charakteru walorów pupilarnych nie została na razie przez Rząd centralny uwzględniona.

W marcu 1884 r. wniosła Dyrekcya Banku krajowego do Wydziału krajowego przedstawienie w sprawie wyjednania u Sejmu krajowego gwarancyi kraju za dopełnienie zobowiązań, wypływających z I. emisyi obligacyj komunalnych w sumie 5 milionów zł. w. a.

Wydział krajowy uznając w zupełności motywa, któremi Dyrekcya Banku krajowego uzasadniała potrzebę gwarancyi krajowej dla tych obligacyi przedstawił Sejmowi wniosek przyznania gwarancyi kraju obligacyom komunalnym Banku krajowego I. emisyi w sumie 5 000.000 zł.

We wniosku swym przedstawił zarazem Wydział krajowy projekt zmian w statucie Banku krajowego odnośnie do działu, mającego traktować o po-życzkach komunalnych.

Na podstawie tego projektu i wniosków Komisyi bankowej Sejm dnia 21. października 1884 r. uchwalił przyjęcie gwarancyi kraju za dopełnienie zobowiązań, wypływających z wydania obligacyj komunalnych Banku krajowego pierwszej emisyi aż do wysokości pięciu milionów złr. w. a. wartości imiennej, przyczem równocześnie uchwalił projekt zmian i uzupełnień w dotychczasowym statucie Banku krajowego, wprowadzających między innemi szczegółowe postanowienia o pożyczkach komunalnych jako osobny oddział komunalny pod napisem: „III. Pożyczki komunalne“:

Wedle projektu statutu zmienionego i uzupełnionego wspomnianą uchwałą Sejmu krajowego, a w szczególności wedle § 36. statutu tego Bank krajowy został uprawnionym do udzielania pożyczek w obligacyach komunalnych gminom i powiatom :

a)    na spłatę lub ułatwianie spłaty wysoko oprocentowanych długów powiatów, gmin i członków gminy;

b)    na inwestycye i przedsiębiorstwa produkcyjne oraz na zakładanie lub zasilanie powiatowych kas pożyczkowych;

c)    na cele użyteczności publicznej, nie wchodzące w zakres bieżącej gospodarki gminnej.

W myśl przepisów o wydawaniu przez Bank krajowy pożyczek w obligacyach komunalnych I. emisyi ustało wydawanie pożyczek tych z dniem 31. grudnia 1888. Ponieważ stosownie do § 2. wspomnianych przepisów przygotowano obligacyj komunalnych I. emisyi na łączną sumę 5,000.000 złr. w. a., zaś z tego zapasu emitowano po dzień 31. grudnia 1888, celem wypłaty udzielonych pożyczek komunalnych, obligów na łączną sumę w nominalnej wartości 1,521.600 złr. w. a. ; zatem resztę przygotowanych, a nieużytecznych już obligów, opiewających wedle nominalnej wartości na sumę 3,478.400 złr. w. a., oddał Bank krajowy Wydziałowi krajowemu do dyspozycyi, poczem Wydział krajowy polecił Dyrekcyi Banku w myśl § 5. przepisów wyżej wspomnianych zniszczenie bezwartościowych papierów.

W powyższym okresie lat dział komunalny Banku krajowego nie rozwijał się odpowiednio do potrzeb gmin i powiatów, a to skutkiem niekorzystnych dla stron a zbyt przezornych kauteli, jakimi przy nadaniu gwarancyi krajowej na I. emisyę obligacyj komunalnych, wydawanie tych pożyczek obostrzono. Jednej z głównych przyczyn tego zastoju szukać należy w uchwale Sejmu z 21. października 1884 zastrzegającej, aby wszystkie pożyczki komunalne ponad 100.000 złr. w. a. tylko za zezwoleniem Sejmu były udzielane.

Także wpływ ujemny na rozwój działu tego wywierała konkurencya naszych kas oszczędności, a także instytucyj finansowych wiedeńskich, którym Bank krajowy w tym względzie nie mógł dorównać. W danych jednak ramach znalazły gminy i powiaty skuteczną z tego działu pomoc, której byłyby gdzieindziej nie znalazły, bo gminom miejskim i małomiasteczkowym kredyt ten w drobniejszych rozmiarach był wszędzie, prócz w Banku krajowym zamkniętym.

Na posiedzeniu z dnia 14. września 1888 r. powziął Sejm w załatwieniu sprawozdania Komisyi bankowej szereg uchwał w przedmiocie zmiany statutu Banku krajowego w dziale pożyczek komunalnych.

Gdy jednak uchwały te nie uzyskały Najwyższej Sankcyi ze względu na nie dość ścisłe określenie gwarancyi kraju zaś wydawanie pożyczek komunalnych w obligacyach I emisyi z dniem 31. grudnia 1888 r. zostało zamknięte, musiał cały odnośny dział czynności bankowych, począwszy od 1. stycznia 1889 r. zaprzestać funkcyonować, co pociągnęło za sobą dotkliwą szkodę dla gmin i powiatów, któreby były mogły i chciały zaciągać pożyczki komunalne.

Dopiero dnia 8. października 1889 r. Wydział krajowy był w możności przedstawić Sejmowi nowy projekt zmian statutu Banku krajowego, ułożony wedle uchwał Sejmu w dniu 14. września 1888 r. powziętych, z uwzględnieniem postulatu c. k. Rządu co do ścisłego określenia gwarancyi kraju.

Na podstawie tego projektu Wydziału krajowego i wniosków Komisyi bankowej Sejm uchwalił dnia 21. października 1889 r. zmiany §§ 3. B. 7. 25. 36. 37 62. 65 69 i 73. ust 13. dotychczasowego statutu Banku krajowego, tudzież przyjęcie gwarancyi kraju za dopełnienie zobowiązań wypływających z wydania obligacyj komunalnych pierwszej i następnych emisyj aż do wysokości 5,000.000 złr w. a. wartości imiennej w ten sposób, iż regularną opłatę procentów i spłatę kapitału posiadaczom obligacyj komunalnych poręcza w pierwszym rzędzie specyalny fundusz rezerwowy, utworzony dla obligacyj komunalnych, następnie Bank krajowy całym swoim majątkiem, a dopiero, o ileby fundusze wyżej wymienione nie pokryły zobowiązań wynikłych z wydania obligacyj komunalnych, wchodzi w zastosowanie gwarancya kraju.

Na podstawie tej uchwały Sejmu tudzież w zastosowaniu do zmienionego § 36, statutu Banku krajowego, wydał Wydział krajowy dnia 8. marca

118 -

1890 r. L. 9081. przepisy o udzielaniu przez Bank krajowy pożyczek w 5°/0 obligacyach komunalnych II. emisyi.

Zmiana obligacyi komunalnych I. emisyi na takież obligi II. emisyi tudzież połączone z tern zmiany odnośnych postanowień statutu Banku krajowego, jakkolwiek stopa procentowa pozostała niezmieniona, przecież miały dla dłużników z pożyczek komunalnych między innemi, te ulgi i korzyści, że Bank nie pobierał już 3% rezerwy, ściąganej od dłużników przy zaciąganiu pożyczek komunalnych I. em. od imiennej wartości zaciągniętej pożyczki; dalej wprowadzone zostały w plan umorzenia tych pożyczek raty amortyzacyjne, które przez cały okres amortyzacyi zostały równe, podczas gdy przy

I.    emisyi były zmienne, płynąc w stosunku degresyjnym t. j. zmiejszające się w miarę spłat kapitału ; wreszcie dotychczasowi dłużnicy komunalni Banku w razie konwersyi pożyczki komunalnej I. emisyi na II. emisyę mieli także i tę jeszcze korzyść, że równocześnie następywał nowy rozkład amortyzacyi niespłaconej jeszcze reszty pożyczki I. emisyi, który w częstych wypadkach był znaczną ulgą dla dłużnika w spłacie wierzytelności.

W 1890 r. c k. Ministerstwo skarbu zezwoliło, aby obligacye komunalne II. emisyi były notowane w dzienniku urzędowym giełdy wiedemskiej. Ogólna zniżka stopy procentowej w latach 1893/4, spowodowała Radę nadzorczą Banku krajowego, do wyrażenia życzenia, aby Dyrekcya Banku wzięła pod rozwagę potrzebę zniżenia stopy procentowej pożyczek komunalnych i aby wybrała chwilę, w której do emisyi obligacyj o niższej stopie procentowej będzie można przystąpić.

Okoliczność jednak, że obligi komunalne nie mające pokupu poza granicami kraju i nie posiadające charakteru pupilarności, jedynie wyższej stopie procentowej zawdzięczają wysoki swój kurs, utrzymujący się od dłuższego czasu ponad wartość imienną, nakazywała Dyrekcyi Banku być przezorną i wstrzymywać się z wprowadzeniem w formę projektu wyrażonego życzenia Rady nadzorczej. Dopiero wniosek posła Merunowieża, przedstawiony Sejmowi w styczniu 1895 r. na ustanowienie drugiego typu obligacyj komunalnych Banku krajowego, oprocentowanych w stosunku 4% rocznie, zwrócił uwagę Repre-zentacyi kraju na tę kwestyę.

Komisya bankowa Sejmu w sprawozdaniu swem z dnia 6. lutego 1895 r. wyraziła zdanie, że przy utrzymującej się stale nizkiej stopie procentowej w kraju i wysokim kursie 4% efektów krajowych nadeszła już stosowna pora, aby zamknąć emisyę 5% obligacyj komunalnych, a uznawszy wniosek posła Merunowicza jako będący na czasie przedstawiła Sejmowi odpowiednią rezolucyę do uchwalenia, aby tenże polecił Wydziałowi krajowemu wziąć pod rozwagę w porozumieniu z Zarządem Banku kwestyę zamknięcia emisyi 5 °/0 obligacyj komunalnych Banku krajowego i wprowadzenia emisyi obligacyj niżej oprocentowanych.

Rezolucya ta została przyjęta przez Sejm na posiedzeniu z 8. lutego 1895 r. W wykonaniu powyższej uchwały Sejmu Zarząd Banku krajowego przedstawił Wydziałowi krajowemu wniosek zamknięcia z dniem 1 października 1895 r.

II.    emisyi 5% obligacyj komunalnych i zaprzestania dalszego wydawania pożyczek w tych obligach, a otwarcia z dniem 1. października 1895 r. emisyi III. 4V₂ °/o obligów komunalnych. W załatwieniu tego wniosku wydał Wydział krajowy stosownie do zawartego w powyższej uchwale Sejmu polecenia przepisy o udzielaniu przez Bank krajowy pożyczek komunalnych III. emisyi.

W przepisach tych ustanowił Wydział krajowy na mocy postanowienia § 37. statutu Banku krajowego stopę procentową dla obligów komunalnych

III. emisyi na 4*/₂ od sta rocznie, dalej przyjął jako maksymalny termin wycofania tychże obligów z obiegu okres 42-letni, wreszcie oznaczył wysokość pobieranego przez Bank dodatku na pokrycie kosztów administracyi na l/s°/0 półrocznie od każdoczesnego stanu długu udzielonej pożyczki kumunalnej. Ustanawiając dla obligów tuj nowej emisyi obligacyj komunalnych stopę 4i/₂ od sta, powodował się Wydział krajowy, podobnie jak i Zarząd Banku krajowego, względem na tę okoliczność, iż w tym stosunku oprocentowany papier może liczyć na łatwiejszy zbyt na targu pieniężnym, co znowu umożliwia zaliczanie pożyczek powiatom i gminom po kursie pari, a więc bez straty dla nich, a co przy przyjęciu typu papierów 4% byłoby niemożliwem ze względu na naturalną konkurencyę, którąby 4% obligacyom komunalnym czyniły 4°/₀ listy zastawne Banku krajowego.

Kwestya organizacyi kredytu włościańskiego w kraju była od całego szeregu lat przedmiotem troski Reprezentacyi kraju. Nie było prawie jednej sesyi sejmowej; na której po wyczerpującej dyskusyi nie byłyby powzięte uchwały Sejmu polecające Wydziałowi krajowemu badanie warunków kredytu włościańskiego i obmyślanie środków, któreby ten kredyt uczyniły tańszym, dogodniejszym i ułatwionym przez zakładanie i rozpowszechnianie odpowiednich instytucyj lokalnych.

Przeprowadzone w r 1895 badania wykazały, że dwudziestoletnia praca organizacyjna na polu kredytu włościańskiego nie doprowadziła jeszcze do urzeczywistnienia tego, co wielokrotnie uznano jako postulat konieczny, t. j. aby w każdym powiecie istniała odpowiednio wyposażona instytucya, udzielająca ludowi wiejskiemu kredytu nie w celach spekulacyjnych, lecz w interesie ogólnego dobra.

Sieć instytucyj kredytowych lokalnych była dotychczas niezupełną, a także istniejące już takie instytucye wymagały wydatnego zasilenia kapitałami. Uznano, że przedewszystkiem w tym kierunku należy przystąpić do energicznej akcyi, gdyż rozwiązanie problemu kredytu włościańskiego nie daje się przeprowadzić przez Zakład kredytowy centralny, lecz tylko przez liczne a sprawne zakłady lokalne, oczywiście nie w celach zysku tylko operujące Obok innych środków do tego celu prowadzących, — o których nie tu miejsce mówić — zwrócono trafnie uwagę na dział komunalny Banku krajowego. Pożyczki w obligacyach komunalnych są szczególnie dogodne dla zasilania powiatowych zakładów, uprawiających kredyt włościański, daleko dogodniejsze, niż wypowiedzialne dotacye z funduszów wkładkowych lub krótkoterminowy reeskont wekslowy. Z pożyczek komunalnych tanich, długoterminowych, ratami umarzalnych zasilane towarzystwa zaliczkowe lub kasy oszczędności mogą rozwinąć swobodną akcyę na polu kredytu włościańskiego i dostosować ją skutecznie do jego potrzeb.

Powrócono więc do myśli już w r. 1882 przy tworzeniu Banku krajowego podjętej, lecz niezrealizowanej w praktyce, udzielania pożyczek komunalnych towarzystwom zaliczkowym i powiatowym lub gminnym kasom oszczędności i pożyczkowym, za poręką powiatów lub gmin.

Uchwała Sejmu z 28. stycznia 1896 tworzy punkt wyjścia dla reformy działu komunalnego w tym kierunku. W uchwale tej Sejm polecił W ydziałowi krajowemu, aby ułożył normy udzielania towarzystwom zaliczkowym tudzież powiatowym i gminnym kasom oszczędności pożyczek w obligacyach komunalnych Banku krajowego, za poręką powiatów lub gmin i aby przedłożył Sejmowi wnioski do potrzebnych w tym celu zmian statutu bankowego. Uchwały sejmowe z r. 1897 i 1898 wprowadziły reformę działu komunalnego w faktyczne wykonanie. Potrzebną była do tego przedewszystkiem stosowna zmiana statutu Banku krajowego. W tym celu Wydział krajowy w wykonaniu uchwały Sejmu z dnia 28. stycznia 1896 wezwał Zarząd Banku krajowego do wygotowania projektu odpowiednich zmian statutu. Dyrekcya Banku krajowego oświadczyła się za zmianą §§ 3. lit. B., 36 al 1., 36. al. 3. statutu Banku krajowego w tym duchu, aby statut ten pozwalał udzielać pożyczek w obligacyach komunalnych także stowarzyszeniom zaliczkowym, opartym na ustawie z dnia 9. kwietnia 1873 Nr. 70. dz. u. p., dalej powiatowym i gminnym kasom oszczędności, a to za poręką powiatów i gmin, w celu uposażenia funduszu obrotowego tych instytucyj, szczególnie dla udzielania pożyczek na grunta włościań" skie, pod warunkami potrzebie kredytu włościańskiego odpowiadającymi. Równocześnie zwróciła Dyrekcya Banku uwagę że w razie przyjęcia proponowanych zmian zajdzie potrzeba podwyższenia granicy emisyi zakreślonej dotychczas obowiązującemi uchwałami Sejmu dla działu komunalnego Banku i zaproponowała podwyższenie wspomnianej granicy o sumę 10,000.000 złr., aby razem z dozwoloną już gwarancyą kraju emisyą 5,000,000 złr. wynosiła łączna suma wszystkich emisyj obligów komunalnych 15,000.000 złr. Na koniec podniosła Dyrekcya fakt, iż obligi komunalne Banku nie mają dotąd przyznanego charakteru walorów pupilarnych, pomimo, iż objekcye, jakie przeciwko nadaniu im tego charakteru w r. 1883 podniesiono, odpadły — odkąd kraj przyjął za nie gwarancyę

Wydział krajowy podzielając w całej pełni zapatrywania, wyrażone w relacyi Dyrekcyi Banku, a motywujące jej wnioski, przedstawił Sejmowi sprawozdaniem z dnia 11. grudnia 1896 szereg wniosków, zawierających pro-jekta : 1) uchwały gwarancyjnej za emisye obligacyj komunalnych, 2) zmiany dotyczących postanowień statutu, 3) rezolucyi do c. k. Rządu, aby w drodze ustawy przyznał obligacyom komunalnym Banku krajowego emisyi III. i następnych prawo, iżby mogły być używane na lokacyę kapitałów fundacyjnych, kapitałów zakładów zostających pod dozorem pnblicznym, tudzież funduszów publicznych i depozytowych, dalej, żeby służyć mogły wedle kursu giełdowego jako kaucye w stosunkach służbowych i kontraktowych i jako zabezpieczenie wojskowych kaucyj małżeńskich.

W myśl powyższych wniosków Wydziału krajowego, Sejm na posiedzeniu z dnia 13. lutego 1897 powziął przedewszystkiem szereg uchwał zmieniających postanowienia statutu Banku krajowego, dotyczące oddziału komunalnego w tymże Banku, w tym duchu, iżby Bank, udzielając pożyczek

121 —

komunalnych za poręką gmin i powiatów stowarzyszeniom zaliczkowym, tudzież powiatowym i gminnym kasom oszczędności na cele kredytu dla włościan mógł stać się dla tych instytucyj źródłem taniego a na dłuższe okresy czasu przyznawanego kredytu, któryby za ich pośrednictwem i pod ich odpowiedzialnością mógł być dalej przyznawanym i rozdzielanym między ludność rolniczą, potrzebującą kredytu. Dalej powziął Sejm uchwały, z których jedna przyjmowała na kraj gwarancyę za emisyę obligów komunalnych pierwszej i następnych emisyj do wysokości kwoty łącznej wszystkich emisyj piętnastu milionów złr. w. a. ; druga wzywała c. k. rząd, aby obligacyom komunalnym przyznał charakter walorów pupi-larnych, kaucyjnych i depozytowych ; obie zaś miały na celu stworzenie dla emisyj obligacyj komunalnych, środków — umożliwiających dostarczanie lokalnym instytucyom kredytowym funduszów do obsługiwania kredytu włościańskiego.

Ponieważ rząd podniósł szeręg zarzutów i wątpliwości przeciw wciąganiu powiatowych i gminnych kas oszczędności do zamierzonej akcyi na polu kredytu włościańskiego — i żądał w tym względzie pewnych modyfikacyj co do proponowanych zmian w odnośnych postanowieniach statutu Banku, jakkolwiek w zasadzie zgadzał się na rozszerzenie działalności działu komunalnego na stowarzyszenia, akcya rozszerzenia działu komunalnego musiała uledz zwłoce i dopiero na następną sesyę Sejmową mógł Wydział krajowy przedłożyć nowe wnioski oparte wprawdzie na zeszłorocznej uchwale sejmowej, ale zmodyfikowane odpowiednio do wymagań rządu, przeważnie tylko pod względem stylistycznym.

Gdy powzięte przez Sejm na posiedzeniu z dnia 17. stycznia 1898 nowe uchwały uzyskały moc ustawy — zostało wreszcie otwarte w Banku krajowym nowe obfite źródło dogodnego długoterminowego kredytu w obligacyach komunalnych. W ten sposób centralna instytucya kredytowa, Bank krajowy, spełniła swój cel, swoje zadanie, a biorący pożyczki t. j. gminy i powiaty w znacznej mierze korzystały ze sposobności uzyskania taniego kredytu komunalnego, jakto wykazują cyfrowe zestawienia ruchu pożyczek komunalnych.

Aby ten kredyt uczynić jeszcze tańszym i dla interesowanych gmin i powiatów przystępniejszym, postanowił Zarząd Banku na podstawie uchwały Rady nadzorczej z 29. października 1898, przystąpić do IV. emisyi obligów komunalnych, oprocentowanych w stosunku 4°/₀ od sta i rozpocząć wydawanie pożyczek komunalnych w tychże obligach. Przyznany tym papierom charakter walorów pupilarnych uzasadniał nadzieję osiągnięcia dla 4% obligów komunalnych kursu, odpowiadającego ówczesnemu kursowi 4% listów zastawnych Banku

krajowego.

Gdy jednak równocześnie zachodziła wątpliwość, czy kurs tych papierów zaraz dosięgnie pari, czy więc zaciągający pożyczkę w 4% obligacyach komunalnych nie będzie musiał pewną, acz nieznaczną stratę z różnicy kursu ponosić, której nie ponosił zaciągając pożyczkę w 472% papierach wartościowych, mających kurs równy nominalej wartości, postanowił Zarząd Banku, mimo przystąpienia do IV. emisyi 4% obligacyj, nie zamykać III. emisyi 47₂% obligacyj komunalnych, aby w ten sposób pozostawić powiatom i gminom możność zaciągnięcia pożyczki w jednej lub drugiej emisyi w miarę tego, jaką uważają dla siebie za korzystniejszą. Decydującym czynnikiem, który wpłynął

— 122 -

na to postanowienie Dyrekcyi Banku, było doświadczenie zrobione co do chwiejności stopy procentowej, które nauczyło, że tworzenie papierów jednego typu nie zawsze okazuje się odpowiedne ze względu na zmianę konjunktury co do stopy procentowej.

W dwa lata później okazała się potrzeba ponownego rozszerzenia działu komunalnego, tym razem w dziedzinie zupełnie innej, bezpośrednio z podniesieniem produkcyjności ziemi związanej.

Chodziło o kredyt dla spółek wodnych. Specyalny fundusz pożyczkowy dla spółek wodnych przez Sejm utworzony był już w r. 1898 niemal zupełnie wyczerpany, a że bieżące wpływy w tym funduszu z powodu nisko, procentowego (3°/₀) i długo - terminowego kredytu, były nieznaczne, okazała się niezbędną potrzeba otwarcia nowego źródła kredytowego dla tych korporacyj, dla rozwoju produkcyi rolnej pierwszorzędnego znaczenia. O konieczności tego nie było dwu zdań, trudność leżała w wynalezieniu odpowiednich form kredytu długoterminowego z umiarkowanym procentem. Wydział krajowy zwrócił się z tą sprawą do Banku krajowego, który wykazał, że zasilanie spółek wodnych z zapasów gotówkowych działu bankowego jest wykluczonem, że niezbędnem jest szukać zasobów w drodze emisyjnej.

Stosunki jednak na targu pieniężnym były tego rodzaju, że o wypuszczeniu nowego typu papierów (w rodzaju „obligacyj melioracyjnych“) bez znacznej straty dla dłużników, nie można było myśleć.

Reprezentacya kraju akceptowała wobec tego projekt Banku, aby potrzeby kredytowe spółek wodnych zaspokajać pożyczkami w obligacyach komunalnych. Chociaż bowiem pożyczki komunalne z natury swojej służą prze-dewszystkiem gminom i powiatom, to jednak nie było zasadniczej przeszkody rozciągnięcia ich także na spółki wodne.

Spółki te bowiem :

a)    są związkami prawno-publicznymi (opartymi o ustawę państwową z r. 1869 i krajową z r. 1875);

b)    służą celom dobra publicznego;

c)    należytości od członków spółki ściągają wprost urzędy podatkowe, ewentualnie w drodze egzekucyi politycznej ;

d)    należytości te, o ile zalegają dłużej niż przez rok, mogą być z urzędu hipotecznie zabezpieczone i mają przywilej pierwszeństwa na równi z podatkami.

W ten sposób więc bezpieczeństwo obligów komunalnych w niczem nie mogłoby być naruszonem i jest najzupełniej tak samo zagwarantowane, jak przy pożyczkach gminom lub powiatom udzielanych.

Wydział krajowy mając powyższe względy na oku, wezwał Zarząd Banku krajowego, aby przedłożył projekt takich zmian postanowień statutu Banku, traktujących o pożyczkach komunalnych, iżby z kredytu komunalnego mogły korzystać także spółki wodne.

Na podstawie projektu przez Zarząd Banku wypracowanego Sejm na posiedzeniu z d. 5. maja 1900 r. uchwalił rozszerzyć dział pożyczek komunalnych także na spółki wodne, utworzone na podstawie ustawy państwowej z 30. maja 1869 r. Nr. 93 Dz. p. p. i ustawy kraj. z d. 14. marca 1875 Nr. 34 Dz. u. kr. na cele wskazane statutem spółki. Odnośna zmiana statutu Banku

123 —

zawiera także postanowienie, że pożyczka nic może przekraczać wysokości kosztu robót, na których pokrycie ją zaciągnięto z tem dalszem zastrzeżeniem, iż w wypadku, gdy spółka wodna otrzymała subwencyę od państwa lub kraju, pożyczka nie może przekraczać reszty kosztów, subwencyą nie pokrytych.

W tym specyalnie dziale pożyczek komunalnych nie ma większego ruchu co wyjaśnia się najprzód tem, że w naszych sferach ziemiańskich a zwłaszcza włościańskich nie ma jeszcze dostatecznego zrozumienia korzyści me-lioracyi gruntowych, a następnie, że w społeczeństwie naszem nawet wyżej inteligencyą stojące jednostki bardzo niechętnie biorą udział w jakichkolwiek współdzielczych przedsiębiorstwach.

W dziale tym zrobił Bank krajowy to również niekorzystne doświadczenie, że* gdy raty od innych pożyczek komunalnych stosunkowo bardzo regularnie wrpływają, to wr ratach od pożyczek komunalnych spółkom Wodn}mi udzielonych, prawie ciągle są zaległości. Przyczyna tego leży w tem, że te same urzędy podatkowe, które w ściąganiu podatków i należytości skarbowych aż nadto są gorliwe, ze ściąganiem i rozłożeniem datków konkurencyjnych od członków spółek w⁷odnych bardzo wolno postępują.

Natomiast dział pożyczek komunalnych w ogólności wzmógł się w r. 1900 znacznie, udzielono bowiem w roku tym 26 pożyczek w obligacyach komunalnych w łącznej kwocie 5,100.400 K, co stanowiło do tego czasu najwyższą cyfrę udzielonych w jednym roku pożyczek w tym dziale. Wzrost tego działu jest objawem postępujących inwestycyj, które poczyniły przeważnie miasta na cele asanacyjne.

Niestety zaraz w dwóch następnych latach dział komunalny wTykazuje coraz większy zastój. Podczas gdy w r. 1900 udzielił Bauk pożyczek w obligacyach komunalnych na sumę 5 100.400 K, to w r. 1901 udzielił ich tylko w sumie 1,556.200 K, zaś w r. 1902 zaledwie 867.600 K.

Gdy się zważy, jak bardzo jeszcze jesteśmy w tyle pod względem inwestycyj komunalnych poza innymi krajami, to mimowoli szuka się przyczyny tego smutnego stanu rzeczy i tego zastoju. A przyczyny tego zastoju nie można szukać w obwinianiu Panku, bo braku inicyatywy ze strony gmin Bank jako taki usunąć nie jest w stanie. Przyczyny tej szukać raczej należy w samym tak z gruntu wadliwym naszym ustroju gminnym, w finansowej i społecznej słabości naszych maleńkich gmin wiejskich, która to słabość i szerząca się świadomość niemożności osiągnięcia jakichkolwiek wydatniejszych rezultatów, powoduje u organów gminnego samorządu ogólne opuszczenie rąk i zniechęcenie.

Tem też po większej części należy tłumaczyć ten objaw, że z ogólnej sumy udzielonych pod koniec r. 1902 przez Bank krajowy pożyczek komunalnych w kwocie 22,076.200 K przypada na wszystkie gminy wiejskie w kraju zaledwie 1,293.200 K.

Następne rozszerzenie działu komunalnego datuje się z czasów najnowszych, a mianowicie z r. 1907. Genetycznie związane ono jest z wnioskiem posła Merunowicza (z r. 1904), który zainicyował akcyę reprezentacyi kraju w przedmiocie budowy gmachów publicznych. Tkwił w tem i poważny interes publiczny, który wymagał, aby urzędy i zakłady publiczne pomieszczane były

IG*

- 124 —

w budynkach odpowiadających swemu przeznaczeniu jak niemniej interes ekonomiczny, leżący w ożywieniu przemysłu budowlanego, zasileniu przedsiębiorczości, podniesieniu zdolności konkurencyjnej krajowych przedsiębiorców z obcymi.

Dla podkreślenia tego ekonomicznego znaczenia tej sprawy warto przytoczyć, że w r. 1905 suma czynszów opłacanych za wynajem lokalów na pomieszczenie niektórych państwowych urzędów i zakładów (starostw, sądów, urzędów podatkowych, szkół średnich) wynosiła poważną kwotę przeszło 2,200.000 kor., co odpowiada skapitalizowanej wartości około 45 milionów koron. Cyfrę tę trzebaby co najmniej podwoić, gdyby się wzięło pod uwagę jeszcze liczne inne zakłady państwowe i szkoły, powyżej nie wymienione.

Rozszerzenie działu komunalnego w Banku krajowym z tej okazyi i z tej myśli powzięte poszło faktycznie znacznie dalej, a w szczególności w trzech kierunkach :

a)    rozciągnięto kredyt komunalny na państwo i fundusz krajowy;

b)    na wszystkie te w kraju istniejące prawno-publiczne korporacye, które są wyposażone w prawo nakładania danin dla pokrycia swoich potrzeb (n. p. gminy wyznaniowe, izby handlowe, izby adwokackie, lekarskie i t p.), przyczem ad

a) i b) nie ograniczono bynajmniej prawa do kredytu komunalnego specyalnie na cel wzniesienia budynków, lecz owszem dopuszczono go w ogóle na cele użyteczności publicznej z zakresu działania tych związków wynikające;

c)    wreszcie dozwolono Bankowi krajowemu emitować obligi komunalne na zasadzie nabytych od osób trzecich przez Bank w drodze cesyi pretensyi przysługujących im od któregokolwiek z prawno-publicznych związków (państwa, kraju, gminy i t. p.), mogącego być samoistnym dłużnikiem w dziale komunalnym. I tutaj niema ograniczenia specyalnie do kredytu budowlanego, gdyż rodzaj pretensyi i jej tytuł prawny nie zostały wcale w statucie Banku bliżej określone, tak, iż przedsiębiorca, któremu z jakiegokolwiek tytułu przysługuje pretensya do jednego z wyż wymienionych związków pra-Wno-publicznycb, może ją cedować Bankowi i w ten sposób sfinansować dane przedsiębiorstwo. Oczywiście w praktyce najczęściej chodzić będzie o budowę gmachów publicznych, obok tego jednak także o inne roboty publiczne, n. p, wodne, melioracyjne i t. p., nie dające się wyczerpująco wyliczyć, ani nawet przewidzieć. Jasncm jest także, że tylko wtedy przedsiębiorca będzie korzystał z tego kredytu, gdy jego pretensya polegać będzie na annuitetach płatnych w długim okresie czasu, które będzie mógł .skapitalizować, biorąc pożyczkę komunalną (stąd utarta nazwa „interesy annuitetowe“).

W tym dziale podjął Bank krajowy bardzo ważną akcyę ekonomiczną, która w stosunkach finansowych naszego państwa i kraju jest wręcz niezbędną. Jeszcze przed laty za inieyatywą obecnego Ministra skarbu J. E. Dr. Bilińskiego powziął był rząd centralny myśl emitowania w formie renty państwowej, wielkiej pożyczki inwestycyjnej, któraby dała państwu możność pobudowania własnymi środkami potrzebnych budowli na pomieszczenie licznych urzędów i instytucyj państwowych, które dotychczas w najętych od osób prywatnych, a celowi nieodpowiednich budynkach są umieszczane. Wskutek nieudolności Rady państwa do przeprowadzenia jakiejkolwiek ważniejszej ustawy, a tern samem podjęcia jakiejkowiek akcyi finansowej w wyższym stylu, program ten nie został wykonany.

- 12S -

Gdy jednak wskutek mnożenia i rozszerzania urzędów i wielu insty-tucyj państwowych i gdy wskutek słusznych narzekań tak urzędników, jak i publiczności dalsze posługiwanie się najętymi lokalami okazało się wręcz niemożliwe, zaczął rząd centralny radzić sobie w ten sposób, iż budowę gmachów publicznych oddaje instytucyom lub osobom prywatnym do wykonania za wynagrodzeniem płatnem ratami przez pewien szereg lat. W tych ratach mieści się zwrot kapitału należnego przedsiębiorcy za wykonanie budowy, tudzież procent z tytułu późniejszej wypłaty całego wynagrodzenia.

Zrozumiałem jest, że żaden przedsiębiorca nie mógłby podjąć się wykonania budowy za wynagrodzeniem płatnem w annuitetach, gdyby nie miał zapewnienia, a co najmniej widoku, że owe annuitety potrafi w odpowiedni sposób sfinansować. W ten sposób otworzyło się w Austryi dla instytucyj bankowych szerokie pole działania, na które i Bank krajowy wstąpił z konie-cznem uznaniem potrzeby przyspieszenia i ułatwienia budowy tak wielu w kraju potrzebnych gmachów publicznych.

Jeżeli Bank krajowy na razie mógł tylko w kilku wypadkach finansować annuitety przez udzielanie pożyczek komunalnych, to winę w tern ponosi rząd centralny, który annuitety obligacyj pragnął obliczać na podstawie stopy procentowej 4-10⁰/o’, tymczasem Bank krajowy po najskrupulatniejszych obliczeniach przyszedł do przekonania, żę jeżeli do danego interesu nie ma dopłacać, rto musi pobierać oprócz 4% równających się 4°/₀ oprocentowaniu emitowanych w tym celu obligacyj komunalnych, co najmniej ¹/₈°/₀ czyli 0125°/₀ rocznie tytułem dodatku administracyjnego. Ponadto zachodzi jeszcze ta trudność, że rząd centralny przy obliczaniu wysokości annuitetów nie chce, czy nie umie zrozumieć, że przedsiębiorca finansujący annuitety musi ponieść znaczne koszta, a mianowicie musi zapłacić prowizyę wpisową, koszta konfekcyi obligów i ponieść stratę na kursie, co wszystko razem z interka-laryami przez czas od rozpoczęcia budowy do chwili sfinansowania annuitetów, w wysokości tychże annuitetów należyty wyraz znaleść powinno. Dopiero więc wtedy, gdy powyższe okoliczności znajdą u rządu centralnego należyte uwzględnienie i gdy organa rządowe w szybszem tempie jak dotychczas, będą odnośne sprawy zatatwiały, można będzie mieć nadzieję, iż coraz więcej przedsiębiorców będzie się podejmowało robót publicznych za spłatą wynagrodzenia w annuitetach i że Bank krajowy na tern tak ważnem polu intenzywniejszą działalność będzie mógł rozwinąć.

Odpowiednie zmiany statutu Banku krajowego uchwalił Sejm na posiedzeniu z dnia 11. marca 1907, a dalej podniósł granicę emisyi obligów komunalnych do wysokości 50 milionów koron.

Na podstawie tej uchwały Sejmu i w zastosowaniu do przeprowadzonych tą uchwałą odpowiednich zmian statutu Banku krajowego, odnośnie do działu pożyczek komunalnych, wydał Wydział krajowy nowe przepisy o udzielaniu przez Bank krajowy pożyczek w obligacyach komunalnych III. i IV. emisyi.

Przepisy te, poza zmianami statutowemi, obejmują jeszcze dwie dalsze zmiany nadzwyczajnej doniosłości, które w wysokim .stopniu ułatwiają głównie gminom, zwłaszcza finansowo słabszym, korzystanie z kredytu komunalnego.

- 126 -

Pierwsza zmiana polega w tem, że rozszerzono podstawy, na których Bank może opierać obliczenie wysokości pożyczki. Mianowicie dotychczas brał Bank jako podstawę siły kredytowej gminy wyłącznie jej siłę po^ datkową, w ten sposób, że wysokość mającej się gminie udzielić pożyczki komunalnej zawisłą była od tego, czy i o ile roczne annuitety od tej pożyczki mieć będą dostateczne pokrycie w 50% przeciętnej rocznej siły podatkowej gminy, po potrąceniu dodatków gminnych już zużywanych na pokrycie bieżących wydatków administracyjnych. O ile gmina na mocy san-kcyonowanej uchwały sejmowej miała prawo nakładania dodatków gminnych ponad 50%, brano oczywiście za podstawę tę wyższą stopę procentową.

Obecnie w tych wszystkich wypadkach, w których pożyczka komunalna ma być użytą na produktywne inwestycye, zapewniające gminie wedle wszelkiego prawdopodobieństwa podniesienie własnych dochodów gminy, może Bank przy wymiarze pożyczki uwzględnić i spodziewaną zwyżkę siły kredytowej gminy, doliczając do jej dochodów ze źródeł podatkowych odpowiednią kwotę dochodów z inwestycyj.

Druga zmiana, może jeszcze więcej doniosłego znaczenia, odnosi się do okresu amortyzacyjnego pożyczek komunalnych.

Aż do roku 1907 najdłuższy okres amortyzacyjny dla 4%% pożyczek komunalnych wynosił lat 41%, zaś dla 4% pożyczek komunalnych wynosił lat 44.

Obecnie przedłużono okresy umożenia przy 4¹/₂°/o pożyczkach komunalnych o lat blisko 10, t. j. aż do 51 lat, zaś przy 4% pożyczkach komunalnych o lat 13, t. j. aż do 57 lat

Skutkiem tego obniża się znacznie półroczna rata amortyzacyjna, a za tem także decydujące dla zaciągającego pożyczkę roczne obciążenie budżetu ; korzyść jest poważna, gdyż ilość lat, przez ciąg których spłacaną być ma pożyczka, jest dla związku prawno-publicznego, mającego trwały byt, rzeczą drugorzędną, natomiast korzystniejszym jest dla niego jak najmniejszy wydatek bieżący, wynikający z tytułu ratalnej spłaty pożyczki. W tym też kierunku szły liczne żądania z kraju.

Równocześnie wspomnieć należy o wprowadzonej zmianie tego samego charakteru, która wyszła na korzyść wszystkich gmin miejskich i wiejskich. Pierwo-gminy wiejskie mogły zaciągać pożyczki komunalne co najwyżej na lat 19 (4%%), względnie na lat 22 (4%), zaś gminy miejskie (prócz Lwowa i Krakowa) co najwyżej na lat 33 (4%%), względnie na lat 34% (4%), a tylko powiaty i miasta o własnym statucie mogły uzyskać maksymalny okres amortyzacyjny na 41 %i względnie 44 lat. Obecnie od roku 1908 o długości okresu umorzenia rozstrzyga wyłącznie wysokość pożyczki, tak, że nawet gminy finansowo słabsze mogą korzystać łatwiej z długiego okresu umorzenia, skoro tylko wysokość a więc i cel ich pożyczki na to zezwala.

Przez wprowadzenie tych zmian Zarząd Banku krajowego usunął przeszkody, które dotychczas utrudniały ciałom komunalnym zaciąganie potrzebnych pożyczek komunalnych w Banku krajowym, a co gorsza, zmuszały zwłaszcza gminy miejskie do szukania kredytu u obcych zagranicznych instytu-cyj finansowych.

127 —

Streszczając powyższy historyczny wywód, dochodzimy do następują

cych zasad :

1.    Dłużnikiem w dziale komunalnym Banku krajowego może być tylko związek prawno-publiczny, a to bądź bezpośrednio, bądź to subsydyarnie jako ręczyciel (przy pożyczkach udzielanych towarzystwom zaliczkowym, powiatowym lub gminnym kasom oszczędności).

2.    Dłużnikiem może być każdy związek prawno-publiczny pod warunkiem, że wyposażony jest w prawo nakładania danin na pokrycie swych potrzeb (państwo, kraj, powiat, gmina, spółka wodna, izba handlowo-przemysło-wa i t. p.).

Ręczycielem instytucyj kredytowych może być jednak tylko powiat lub gmina (teoretycznie mógłby nim być także kraj, państwo lub inna korpo-racya publiczna, jednak tej zmiany w statucie Banku krajowego nie przeprowadzono).

3. Stosunek kredytowy między związkiem prawno-publiczny m a Bankiem krajowym może się zawiązać w trojaki sposób:

a)    przez bezpośrednie zaciągnięcie pożyczki;

b)    przez porękę ;

c)    przez cesyę pretensyi osoby trzeciej do związku prawno-publiczne-go na rzecz Banku krajowego (interesa anuitetowe).

4. Ze względu na cel ma kredyt komunalny tę cechę charakterystyczną, że związany jest zawsze z pewnym interesem publicznym, i to wyróżnia go wybitnie od innych działów bankowych.

Przeznaczenie pożyczki komunalnej t. j. cel, na który wolno jej Bankowi krajowemu udzielać, może być bardzo różnorodne, a w szczególności :

a) odnośnie do państwa, kraju, powiatu i gminy eel pożyczki może być albo kredytowy, albo inwestycyjny. Kredytowy może być dwojaki: albo konwersya dawnych wysoko oprocentowanych długów, albo założenie względnie zasilenie funduszem obrotowym powiatowego lub gminnego zakładu kredytowego. Inwestycye mogą być również dwojakiego typu : albo produkcyjne t. j. przynoszące bezpośredni dochód, albo niedając3 bezpośredniego dochodu, jednak użyteczne ze stanowiska interesu publicznego, byle nie takie, które będąc wynikiem bieżącej gospodarki powinny być z bieżących dochodów pokrywane; .

b)    odnośnie do towąrzystw zaliczkowych i kas oszczędności powiatowych i gminnych, celem pożyczki jest zasilanie ich kapitałem obrotowym, a to przelewszystkiem dla rozwinięcia kredytu włościańskiego;

c)    przy spółkach wodnych celem pożyczki jest zawsze dostarczanie funduszu na pokrycie kosztów robót melioracyjnych spółki:

d)    przy innych korporacyach prawno-publicznycb, wyżej nie wymienionych, cel pożyczki nie jest w statucie Banku krajowego wyraźnie określony, wynika on jednak zawsze z natury rzeczy, musi bowiem służyć celom, dla których spełnienia dana korporacya jest w myśl ustawy powołaną. Również przy interesach anuitetowych, obojętnym jest, jak to już wyżej wyjaśniono tytuł prawny, na którym opiera się cedowana pretensja, ale i tu również oczywistem jest, że pretensya ta powstała z pewnego interesu użyteczności publicznej n p. budowa gmachu publicznego przez prywatnego przedsiębiorcę.

W ciągu 25 lecia, objętego niniejszem sprawozdaniem, udzielił Bank krajowy pożyczek komunalnych sztuk 670 na kwotę 40,243200 koron.

Badając rozwój tego działu ’w kolejnych pięcioleciach otrzymujemy następujący obraz:

na kwotę koron

Pięciolecie

pożyczek

I.

1883 — 1888

117

3,004.000

II.

1889 — 1893

Ol ;

<1

5,221.200

III.

1894 — 1898

128

4,315.800

IV.

1899 — 1903

121

12,094.600

V.

1904 - 1908

147

15,607.600

razem

670

40,243.200

Uderzającym jest silny rozwój w IV. i V. pięcioleciu. W IV. mianowicie udzielono pożyczek na 12 milionów koron, to jest tyle, co przez poprzednich lat 15 razem. Stoi to w widocznym związku z emisyą 4% obligacyj komunalnych, którą rozpoczęto w r. 1899. W ostatnim pięcioleciu osiągnięto cyfrę 15 milionów koron, co świadczy o znacznym i wydatnym rozwoju działu komunalnego w czasach najnowszych.

Gdy weźmiemy pod uwagę, kto korzystał z kredytu komunalnego i w jakim stopniu, dojdziemy do następujących wyników:

dłużnik

pożyczek

na kwotę koron

o/

/ o

przeciętna wysokość _pożyczki_

kraj

22

4,963.800

12

226.000

powiaty

gminy

miejskie

gminy

wiejskie

inni

136

277

231

8,341.400

24,136.000

1,885.000

917.000

21

60

61.000

87.000

8.000

229.000

Razem

670

40,243.200

100

60.000

- 129 -

Najwydatniej korzystały z kredytu komunalnego w Banku krajowym miasta, na które łącznie przypada więcej niż połowa (60%) ogólnej cyfry, a to przeszło 24 milionów koron. Natomiast skromnym jest udział gmin wiejskich (5%), które wprawdzie zaciągnęły 231 pożyczek komunalnych, lecz w kwotach niewielkich, przeciętnie po 8000 koron w ogólnej sumie na niecałe dwa miliony koron. Słabe tempo rozwoju gmin wiejskich i słabe ich siły finansowe oraz ich niedostateczna organizacya zjawisko to dostatecznie tłumaczą. Na powiaty przypada okrągło % część ogólnej sumy t. j. około 8 Vs miliona koron — a 136 pożyczek przeciętnie po 61000 koron. Udział kraju wynosi 12% na około 5 milionów koron.

Z poprzednich wywodów wynika, że dopiero w ostatnich latach (od r. 1903) może także kraj zaciągać pożyczui komunalne w Banku krajowym, któremu zresztą stoją otworem inne źródła kredytowe, a przedewśzystkiem emisya własnych obligów. Na innych dłużników przypadają tylko 4 pożyczki na jeden milion koron. Jestto dział otwarty dopiero w ostatnich latach (spółki wod,ne i inne związki publicznej, tego więc działu rozwój należy do przyszłości-

nJ

, rtci

Ogólna przeciętna wysokość pożyczek wynosi 60,000 koron. Właściwy obraz daje jednak dopiero następująca tabelka:

*i

nt

V* i

/*

Oi

Vl

wysokość pożyczki

do 5.000 K

■r

10 000 K

50.000 K

100 000 K

:.0 oïon;, n*

ilość pożyczek

150

co

. oo.

°l

lo

22

VO

10f*; CM J f

/i.

239

. :00

36

'fi-UI’ïb

i—«.

co

-,

V/ -s-

„    .500.000 K

J : 1 1 1 i flv.< fi ? / O

V) ft

•p

/% M-M' ł

..

■vO

ïl. j? i ::0

VO

*83 j.

or

: ft ’’ ••

0 ‘1 ':vi„

CO

t,

Razem

a\

.* zt

«i

Rzućmy jeszcze okiem na przeznaczenie zaciągniętych w tern 25 leciu pożyczek. Podział ich z tego punktu widzenia nie jest łatwym — chyba tworząc zbyt wiele poddziałów, co jednak zaciera pogląd.

Rezygnując z zupełnej dokładności, dzielimy pożyczki ze względu na ich cel, na 4 kategorye.

17

— 1?0 -

ilość pożyczek

przeznaczenie pożyczki

■    *;    , .    . -Tl • .    /

kwota koron

• o/ lo

.à:; T

128

a) oddłużenie

ko..

.f r.

12,819.800

■ . ■ -y ’ :?

< w"

to.

U J,

ri.

in}

kO

b) zakładanie i zasilanie zakładów kredytowych

1,794 000

, co

to

CJt

g) inwestycye niezarobkowe

15,254.400

CO

GO

201

d) inwestycye zarobkowe

10,375.000

26

razem

Hi 'in ■»

40,243.200

100

>/    7 Wtźt

AV siÛK. UVuUjrv

ii js Na ’ pierwszy plan l wysuwają Się inwestycye niezarobkowe, to jest takie;‘któfe nie dają b-eż p ośr edn i e^go dochodu, jakoto : budowa szkół kościołów i cerkwi, dróg, móstów, asanacya, kanalizacya etc. Na takie i t ïp. cele obrócono 235 pożyczek na kwotę przeszło 15 milonów koron (38°/o).

Od tych inwestycyj odróżniamy znowu takie, które przynoszą bezpośredni. dochód w formie czynszów i opłat n. p. wodociągi, zakłady elektryczne i gazowe, rzeźnie gmińne, urządzanie targowic cegieln e, budowa gmachów publicznych wynajmywanych za czynszem (n. p. koszary wojskowe, sądy, starostwa i t. p.). Na takie inwestycye zarobkowe zaciągnięto 201 pożyczek na przeszło 10 milionów koron (26%).

Trzeci dział tworzą pożyczki zaciągnięte na oddłużenie, ty ciągnięto tu różnorodne typy pożyczek, a w szczególności: ■    "j

1.    na konweijsyę własnych długów gminy lub powiatu, a to bądź w innych zakładach kredytowych, bądź też dawniejszych wyżej oprocentowanych pożyczek Banku krajowego,

2.    na konwerśyę długó\y członków gminy lub powiatu, oczywiście długów lichwiarskich. W pierwszych latach były zwłaszcza bardzo liëzne takie pożyczki na spłatę Galicyjskiego Zakładu kredytowego włościańskiego,

3) na przyjście z pomocą członkom gminy lub powiatu, dotkniętym klęskami felementarnęmi, co wprawdzie w ścisłem tego słowa znaczeniu nie jest oddłużeniem, jest jednak środkiem prewencyjnym chroniącym przed zadłużeniem lichwiarskiem tych członków, jest więc niejako oddłużeniem z góry.

Na te cele łącznie przypada pożyczek 128 na kwotę około 13 milionów koron (32%).

\.<Z

/i

W czwartym dziale pomieściliśmy pożyczki zaciągnięte na. zasilanie kapitałem obrotowym lokalnych istytucyj kredytowych dewszystkiem gminnych i powiatowych kas oszczędności 1. towarzystw zaliczkowych. Takich pożyczek było stosunkowo nie wiele, bo tylko 16 na 1,794.000 .koron (4%).

Na tern zamykamy przegląd wyników cyfrowych działu komunalnego* odsyłając czytelników do szczegółowych tabel.

■Sfl    aa jä.wvtoq yarned k.m-iïL&yoG i%;ńyfpj,N s upjüugysaH

>. uî-Atik> yO\Ä:iS. 'ItäUU

a prze-

Y;

— iśi -

Kończąc niniejsze sprawozdanie o oddziale komunalnym Banku ^krajowego, wspomnieć jeszcze należy o funduszu rezerwowym dla obligacyj komunalnych.

Uzbierana rezerwa specyalna dla obligów komunalnych I. emisyi była dotąd oddzielnie kontrolowaną i oddzielnie w bilansach wykazywaną.

Po zupełnem wycofaniu z obiegu obligacyj komunał nych I. emisyi całe saldo tego specyalnego funduszu przeszło do specyalnej rezerwy dla obligacyj komunalnych II. i następnych emisyj.

Specyalna rezerwa dla obligacyj komunalnych II. i następnych emisy,

powstaje :

a)    z wpisowego, które każdy zaciągający pożyczkę w Banku krajowym w obligacyach komunalnych II. i następnych emisyj w wysokości ¹/₄°/₀ od imiennej wartości pożyczki przy jej odebraniu uiszczać jest zobowiążknym ;

b)    z zysków, jakie Bank osiąga przez wykup z wolnej ręki obligkcÿj ^komunalnych, do wycofania przeznaczonych;

c)    z części nadwyżki (10°/₀) dochodów Banku krajowego w § 101 b) statutu Banku na fundusz rezerwowy pożyczek komunalnych przeznaczonej.

Rezerwa ta kontrolowaną jest oddzielnie i wykazywana w bilansach Banku. Jak wykazuje zamknięcie rachunkowe Banku krajowego za r. 1908, stan funduszu rezerwowego dla obligacyj komunalnych wynosi kwotę 1,032.639 koron 82 hal.

iMU*

•' 3.:.

i !» ■ f;

O ffi i rt>

r. }

■rn\n

■r.iA

*>8

IHt&ii •»?'>% :> /?*>>! b o§m:-U- lma'J v -3î:vsv./h :sSo;ż d;..-

4;tte:w

v>7

rj

.j

riDy*Tr!-;V' V'i'.T

d:-

*vjjs ' /, ";v .3

n ; -d"" *

‘■3 .'•    ,9 mb 3

. v;. ^g^Ib^cJ. fv';<;:idar?büsi(j -•a s|ßä

•'..m o^f. vi .,-y ■•.içjAb^xe;

VJV

'i : r

•-

»*»'

17*

T,

VI. Oddział kolejowy.

Powstanie i rozwój działu pożyczek kolejowych wiąże się ściśle z chlubną i bardzo pożyteczną działalnością Sejmu i Wydziału krajowego na polu podniesienia środków komunikacyjnych w kraju.

Z nastaniem autonomii krajowej stan wszelkich komunikacyj u nas był nader smutny,₅ a. pod względem kolei była Galicy a w roku 1868, w porównaniu do innych krajów koronnych, zupełnie niedostatecznie uposażoną. Kiedy Austrya, Czechy, Morawy miały już wtedy odpowiednią do swoich potrzeb handlowych i ekonomicznych sieć kolejową, to u nas istniała tylko część linii kolei Karola Ludwika z Krakowa do Lwowa.

W późniejszych latach dokończono wprawdzie linie kolejowe ze Lwowa do Podwołoczysk i do Czerniowiec, a następnie zbudowano dwie linie strategiczne Przemyśl-Łupków i Tarnów-Leluchów, to jednak gdy w innych krajach koronnych rozszerzano istniejące już sieci kolejowe, kraj nasz, mimo ciągłych i usilnych nalegań, nie mógł się doczekać ani jednej kolei, ekonomiczną potrzebą kraju wskazanej.

Pewien zwrot ku lepszemu zaznaczył się dopiero po roku 1881, kiedy towarzystwa akcyjne kolei Karola Ludwika i Czerniowieckiej zbudowały nowe linie do Bełżca, do Sokala i do Nadbrzezia i kiedy ze względów strategicznych zbudowało państwo kolej transwersalną, kolej ze Stryja do Ławoczne-go i ze Stanisławowa do Woronianki.

Przy budowie wszystkich tych linii decydowały jednak przeważnie względy strategiczne i dlatego koleje te nie mogły mieć dla kraju takiego znaczenia, jakieby miały, gdyby przy wyznaczaniu trasy tych kolei uwzględniano potrzeby ekonomiczne kraju. Jest bowiem właściwością linij strategicznych, że względy, które wywołały ich budowę, także na trasę wpływ mają i że trasa kolei strategicznych pomija często interesa ekonomiczne, pozostawiając kolejom lokalnym dopełnienie znaczenia tych linii strategicznych także i pod względem ekonomicznym.

Kolejom lokalnym przypadła więc rola uzupełnienia i obrócenia ku ekonomicznym celom istniejących linij strategicznych.

Aby dać zachętę do budowy kolei lokalnych, wydaną została ustawa z dnia 17. czerwca 1887 Nr. 81. D. p. p., którą dla budowy i ruchu kolei lokalnych pewne ułatwienia zaprowadzono. Na inicyatywę i siły prywatnych przedsiębiorców nie można było liczyć i dlatego stało się koniecznem, aby kraje same wzięły w rękę budowę kolei lokalnych, albo też prywatnym przedsiębiorstwom, do tego zmierzającym, wydatnej pomocy udzieliły.

Z tej myśli przewodniej powstały ustawy krajowe o popieraniu kolei żelaznych niższego rzędu, a mianowicie ustawa górno-austryacka z dnia 14, listopada 1889, ustawa styryjska z dnia 11, lutego 1890 i ustawa czeska z dnia 17. grudnia 1892.

Kraj nasz nie pozostał w tyle za innymi krajami koronnymi, gdyż już uchwałą z dnia 29. listopada 1890 połecił Sejm Wydziałowi krajowemu, aby wziął pod rozwagę ułożenie norm co do warunków, pod którymi kraj mógłby udzielać poparcia kolejom lokalnym.

'"i-

W ślad za tern, na podstawie wyczerpujących study ów i wniosków ku temu zwołanej ankiety, przedłożył Wydział krajowy Sejmowi, sprawozdaniem z dnia 31 marca 1893, projekt ustawy o popieraniu niższorzędnych kolei żelaznych, która to ustawa, na dniu 17. lipca 1893 przez Sejm uchwalona, uzyskała następnie Najwyższą sankcyę i w Nr. 42. Dz. ust. i rozp. kr. z dnia ,25. sierpnia 1893 ogłoszoną została.

Równocześnie z tą ustawą uchwalił Sejm, począwszy od roku 1894 przez lat trzydzieści, wstawiać w preliminarz funduszu krajowego, na cele po pierania kolei niższego rzędu, roczną dotacyę 300.000 złr. w. a., czyli 600,000 koron i upoważnił Wydział krajowy do utworzenia krajowej Rady kolejowej, tudzież do zorganizowania Biura kolejowego przy Wydziale krajowym.

W czasie trwania prac przygotowawczych do cytowanej wyżej ustawy krajowej z dnia 17. lipca 1893, prowadził Wydział krajowy rokowania z Rządem co do sposobu finansowania przez Bank krajowy kosztów budowy kolei lokalnych. Jasnem bowiem było, że dotacya, jakąby krajowy fundusz kolejowy mógł być uposażony, nie może wystarczyć do rozpoczęcia na większą skalę budowy kolei żelaznych niższego rzędu.

W trakcie tych rokowań odbyła się w kwietniu r. 1893 konferencya w Ministerstwie handlu, do której Wydział krajowy, oprócz ówczesnego szefa Departamentu VI., wydelegował dyrektora Banku krajowego, dra Zgór-skiego.

Przy tej konferencyi rozszerzono przedewszystkiem ramy zamierzonej akcyi finansowej w tym kierunku, że współudział Banku krajowego nie ma być ograniczonym wyłącznie do finansowania projektów drugorzędnych kolei w kraju, ale ma się odnosić wogóle do wszelkich projektów kolejowych, o ile Sejm krajowy te projekty za pożyteczne uzna, lub też o ile Rząd obejmie gwarancyę za oprocentowanie i amortyzacyę kapitału zainwestowanego w budowie dotyczącej linii kolejowej.

Najważniejszym a zarazem najtrudniejszym był problem, w jaki sposób ma się odbywać finansowanie projektów kolejowych.

Utartą drogą finansowania budowy kolei żelaznych było, że dla budowy pewnej kolei zawiązywało się towarzystwo akcyjne, które potrzebny do budowy kapitał zbierało przez emisyę akcyj zakładowych, akcyj pierwszeń-stwa łub obligacyj pierwszeństwa. W innych krajach koronnych wyobrażano sobie pomoc kraju w budowie kolei lokalnych w ten sposób, że, jak n. p. w Styryi, kraj zaciąga pożyczkę krajową i funduszami, uzyskanymi z emisyi tej pożyczki udziela subwencyi zasługującym na poparcie przedsiębiorstwom budowy kolei lokalnych, albo też wpłaca akcye zakładowe, akcye pierwszeństwa lub obligacye pierwszeństwa odnośnych towarzystw kolejowych.

134

Te sposoby finansowania nie wydawały się jednak dla naszego kraju odpowiednimi. Z jednej bowiem strony walory, dla każdej kolei lokalnej zasobna emitowane, z powodu nieznajomości stosunków naszych za granicą i z powodu małej jeszcze podówczas wiary w siłę kredytową kraju nie mogły iriieó szansy łatwego zbytu i korzystnego kursu, a z. drugiej strony emitowanie na wzór styryjski obligacyj krajowych na cele popierania budowy kolei lokalnych, obciążałoby kredyt kraju na zewnątrz i utrudniałoby w przyszłości zaciąganie pożyczek krajowych na inne cele.

Przÿ tych końferencyach wiedeńskich w kwietniu r. 1893 podniósł reprezentant Banku krajowego myśl, żeby udział finansowy Banku krajowego w dostarczaniu środków dla budowy kolei w kraju naszym polegał na emisyi obligacyj kolejowych, wydawanych przez Bânk krajowy, a nie przez przedsiębiorstwa budowy poszczególnych linii, żeby emisya tych obligacyj kolejowych Banku krajowego opierała się albo na złożeniu czyli na zastawieniu *w Banku krajowym akfcyj zakładowych, akcyj pierwszeństwa lub obligacyj pierwszeństwa odnośnych kolei, której amortyzacyę i oprocentowanie kraj lub państwo miałyby poręczać, lub też na skryptach dłużnybh, przez przedsiębiorstwa kolejowe zeznawanych, a na dotyczących korpusach kolejowych intabuldwanych, pod warunkiem, że przedsiębiorstwa te będą w stanie pokrywać oprocentowanie i umorzenie kapitału od wydanych na tej podstawie obligacyj kolejowych Banku krajowego.

Myśl ta spotkała się z uznaniem tak Wydziału krajowego, jak i Rządu i znalazła swój wyraz, tudzież dalsze rozwinięcie w przepisach statutu Banku krajowego, uchwalonych przez Sejm dnia 17. lipca 1893, a zatwierdzonych reskryptem Ministerstwa praw wewn trznych z dnia 7. września 1893 L. 24.767. Równoczesną uchwałą z dnia 17. lipca 1893, sankcyonowaną Naj-wyższem postanowieniem z 18. września 1893, przyjął Sejm imieniem kraju gwararicyę za oprocentowanie i amortyzacyę obligacyj kolej o wy Ćh, emitowanych przez Bank krajowy do maksymalnej sumy 30,000.000 koron.

Obligacye kolejowe naszego Banku krajowego były pierwszym papie-.ręąą tego typu. Za naszym przykładem dopiero poszedł czeski Bank krajowy,

^    iontiio mnromol/i l/roimim Roni/    fT onrlaol/nltorWonlz^

siflMSdo ,£L\.r t>"i -.„j? na

Banku krajowego.

Szczegółowe zaś przepisy o udzielaniu przez Bank krajowy pożyczek kolejowych wydane zostały przez Wydział krajowy uchwałą z dnia 12. lutego 1895, L 53.801.

rji

CS3

C430

COZ

. 3 C, 6-76 i

Ü1

Ć statutu

clbr- :Ap. y ixi i o#

•i i'i W miarę rozwoju działu pożyczek kolejowych w Banku krajowym •okazała się , potrzeba rozszerzenia gwarancyi kraju za obligacye kolejowe, przez Bank krajowy emitowane z 30,000.000 na 50,000.000 K, tudzież potrzeba umo-. żliwienia także miastom o własnym statucie, t. j. miastom stołecznym Lwowowi i Krakowowi,; zaciągania pożyczek kolejowych w Banku krajowym na tychsamych warunkach, jak to pierwotnie dla państwa i kraju było za-: strzeżonem. osv

* ft

ïioisqoq î-n mvj

•y - / . Te zmiany statutu uchwalone zostały przez Sejm dnia IL kwietnia 1907 i uzyskały Najwyższą sankcyę dnia 5. listopada 1907.

- 135 -

. Wedle obecnie obowiązujących postanowień statutowych może Bank krajowy .popierać finansowo budowę tylko tych kolei żelaznych w GaUcyi, które-uchwałą Sejmu lub Wydziału krajowego uznane zostały ze stanowiska interesów kraju za pożyteczne lub potrzebne. Pożyczki te mogą być udzielane: a) państwu, krajowi i miastom o własnym statucie, za-skryptami dłużnymi i za ewentualnem złożeniem (zastawieniem) akcyj lub obligacyj pierwszeństwa tych towarzystw kolejowych, które państwo, kraj i miasta o własnym statucie wpłaciły. Kardynalnym jednak warunkiem udzielenia przez Bank krajowy każdej takiej pożyczki jest, że oprocentowanie i; amortyza-cya obligacyj kolejowych, dla danej pożyczki emitowanych, musi mieć po-krycie w annuitetach, przez państwo lub kraj poręczonyeh. b) Prywatnym przedsiębiorstwom kolei żelaznych, źa skryptami dłużnymi, zaintabulowanymi na hipotece dotyczących linii kolejowych, ewentualnie za złożeniem obligacyj pierwszeństwa, przez te przedsiębiorstwa wydanych; pod warunkiem; że oprocentowanie i amortyzaćya odnośnej pożyczki kolejowej jest zapewnioną gwa rancyą państwa, kraju lub też w inny sposób, nu

f. Na podstawie tych. zasadniczych postanowień statutu udzielił Bank krajowy do r. 1908 następujących pożyczek kolejowych: -

■    1. Po myśli . § 56 a) statutu Wydziałowi krajowemu, celem poparcia

bezzwrotnym zasiłkiem bu dow y kolei pań st wo wy.ch: ChodorówrPodwysokie ...

Przeworsk-Rozwadów//

i.aewojąnjf imubmA mu/n

■ ii :

/"■ O..'

•K 2,000.000" —^

;i i

■ i: W* tl ÖOO.QOO* —

jf

rażćm K 2,500.000--^

IL Po myśli §. 56 a) statutu Wydziałowi ki*ajowemu, celem poparcia b u d o w y k Ö1 ë i 1 o k a 1 n ÿ c h przez wpłatę akëyj; względnie obligacyj pierwszeństwa dotyczących ‘    ;

towarzystw kolejowyeh:

-tr; iofc Łupków-Cisną mozm :Dęlatjyn^KółomyjarStefanowka . >i * i ^Lwów-Podhaj ce

■ SjsW OŁJtł W< Ą IÛ K

, «./łJśi

@30.000V-

; ■>,y"i-JvSWBOO'—inet* ses-ią . -qv ;    : 3f830*(XX)'^— * rnąwoJnó^:

■ Kraków-Kocmyrzów, Trzebinia- -Skawcc i Łupków-Cisna .    „    600.000' —    ; K, ö,934.800, J-'

III. Po myśli '§. 56. b) przedsiębiorstwom, względnie Towarzystwom akcyjnym kolei lokalnych*: * .    ä!    w;bgl%!Ui ou-

Borki- Grzymałów

Trzebinia-Skawce . K- '3,320.000*—    -:¹. ;-■< <-    i:    -î./i.v

720.000'„ H ÓjOÓO.IDOO'^ ■■ *q ii^p

j!jywoi,ołu;f    davopL^J wjt

K : 1,200.000--    - 4

Delatyn-Kołomyja - Ste - fanówka .

K 5,200.000*— q, 900.000'—    ,,    6,100.000'.^

i&VCf tjjns'.n.q f    ...» -*•:.» ,ei'

i.*v/

y,v'

Przeworsk - Bachórz -

Dynów

t'W ‘

‘ W î> !: u? V1 }k A₂ , : I \F, OL >

Piła-Jaworzno .    .

i111

K 2,266.000-— 698.000-— K 924.000--„    : 33Ö.000-—

ula»' •» • s wól

„ 2,964.000*—

ŁO

n Wo *■

„ J1 1,254.000-— • K 15,558.000'-

- 136 —

Tąrnów-Szczucin

-!*

Z przeniesienia

K 2,000.000"-

. K 21,992.000- -„ 2,000.000*-

-,

razem K 23,992.800" —

. „ 10,000.000- -

IV. Po myśli §. 56. a) gminie król. stół. miasta Lwowa na rozszerzenie miejskiej kolei elektrycznej

razem K 33,992.800’—

Obligacye kolejowe Banku krajowego, dla tych pożyczek emitowane, opierają się na następujących tytułach prawnych, względnie zabezpieczeniach :    Ą ■

äd I. na skryptach dłużnych, zeznanych przez Wydział krajowy imieniem funduszu krajowego, tudzież na odnośnych uchwałach sejmowych, zabezpieczających oprocentowanie i amortyzacyę pożyczek ;

ad II. na skryptach dłużnych, zeznanych przez Wydział krajowy imieniem funduszu krajowego w myśl odnośnych uchwał sejmowych, tudzież częściowo ita złożeniu czyli zastawieniu akcyj, względnie obligacyj pjerwszeństwa dotyczących towarzystw kolejowych;

ad’ III. na skryptach dłużnych, zeznanych przez przedsiębiorstwa, względnie przez towarzystwa dotyczących kolei lokalnych, na intabulaeyi pożyczek primo loco w stanie biernym odnośnych korpusów kolejowych i na dokumentach gwarancyjnych, zeznanych przez Wydział krajowy imieniem funduszu krajowego w myśl odnośnych uchwał sejmowych, poręczających oprocentowanie i amortyzacyę pożyczek;

ad IV. na skrypcie dłużnym, zeznanym przez gminę król. stół. miasta Lwowa i na uchwale sejmowej, gwarantującej imieniem kraju oprocentowanie i amortyzacyę pożyczki.

; >l o

Na poczet tych w ogólnej sumie K 33,992.000-— udzielonych pożyczek kolejowych spłacono dotychczas K 1,428⁻611*36, wobec czego resztujący kapitał tych pożyczek wynosi K 32,564.188-64, a gdy suma wszystkich w obiegu będących obligacyj kolejowych Banku krajowego wynosi obecnie K 32,533.500-—, przeto przestrzeganym był zasadniczy przepis §, 65. statutu, że wartość imienna wszystkich, w obiegu będących obligacyj kolejowych, musi znajdować pokrycie w ogólnej sumie należnych Bankowi krajowemu kapitałów z tytułu udzielonych pożyczek kolejowych.

Od chwili wejścia w życie ustawy krajowej z dnia 17. lipca 1903 Nr. 42. Dz. u. kr. i równocześnie z utworzeniem w Banku krajowym działu pożyczek kolejowych, wybudowane zostały za finansowem poparciem kraju następujące linie kolejowe :

Z powyższego wynika, że ufundowanie wszystkich, wydanych dotychczas przez Bank krajowy pożyczek kolejowych, odpowiada ściśle przepisom statutowym i jest najzupejniej pewne, ile że oprócz innych zabezpieczeń, jak złożenie akcyj i obligacyj pierwszeństwa dotyczących towarzystw kolejowych i intabulaeyi primo loco na korpusach kolejowych, oprocentowanie i amorty zacya wszystkich tych pożyczek jest opartą na bezpośredniem zobowiązaniu się względnie gwarancyi kraju.

757 ki-

Razem więc wybudowano w kraju lometrów kolei żelaznych, a finansowy udział kraju w budowie tyeli kolei zamyka się w cyfrze 27,258.000 K. •

Ponadto na podstawie uchwały sejmowej z 8. marca 1907 ma ltraj wziąć finansowy udział, przez zaciągnięcie pożyczek kolejowych w Banku krajowym, w budowie następujących linij kolejowych :

IC Ö,480:00Ö 750.000 850.000

Lwów-Stojanów z udziałem .

Muszyna-Krynica „    ...

Drohobycz-Truskawiec z udziałem

r zem . K 8,080.000

Razem z temi kolejami, które w myśl cytowane) uchwały sejmowej w Banku krajowym mają być finansowane, wynosić będzie dotychczasowy udział finansowy kraju w budowie kolei w Galicyi łączną sumę 35,338.800 K, a długość linij kolejowych, w ten sposób wybudowanych, będzie wynosiła około 900 kilometrów.

yj.urgi

137

A. Barki wielkierGrzymałów Łupków-Cisna T rzebiniarSka wcc . Chabówka-Zakopane Delatyn-Kołomyja Stefanówka . Piła-Jaworzno Przeworsk-Dynów . Tarnów-Szczucin .

13. Kraków-Kocmyrzów Lwów-Jaworów Tarnopol-Zbaraż Lwów-Podhajce

C. Ponadto przyczynił się kraj do budowy kolei państwowych : Chodoró w-Pod wysokie i Przeworsk-Rozwadów .

i ..i.    ■ j    ,

33-025    •

25-311    ■    '

[ .jnî£Â

-i

./i

ri.'

59'263    ; ¹

.    43-*092

112-622 25-835 • A ■ > J 46:248

48*636 km. 394*032

WjiŸj

km. 20

55.

.23

146

244

■'t

km. 44    f

75    „    11

-..o

Z wyjątkiem kolei Lwów-Jaworów, Chabówka-Zakopäne i Tarnopol-Zbaraż, które bez udziału Banku krajowego sfinansowane zostały, udzielił Bank krajowy, względnie udzieli (Lwów-Stojanów, Muszyna-Krynica, Drohobycz - Tfuskawiec) pożyczek kolejowych na pokrycie kosztów wszystkich wymienionych wyżej dróg żelaznych.

W ten sposób przyczynił się Bank krajowy pośrednio do znakomitego rozszerzenia sieci kolejowej w kraju. Postęp bowiem w rozwoju komunikacyj kolejowych w kraju jest widocznym, a najlepszym dowodem, że budowa nowo powstałych linij kolejowych była potrzebami ekonomi cznenii kraju uzasadnioną, że Wydział krajowy przy pomocy Rady kolejowej i znakomicie zorganizowanego biura kolejowego, stanął na wysokości swego zadania i popierał dotychczas tylko:to koleje, które były względafiii ekonomicznymi wskazane’ jest ta nader pomyślna i wręcz nieoczekiwana okoliczność, że galicyjskie koleje lo-

18

kalne, już wkrótce po ich otwarciu, stały się rentownemi. Oto już w roku 1907 nadwyżka dochodów brutto ponad wydatki wynosiła 3*35% od całego, w budowie tych kolei lokalnych zainwestowanego kapitału. Roczne zaś zobowiązania kraju z tytułu gwarancyi za oprocentowanie i umorzenie pożyczek kolejowych wynosiły w r. 1907 K 872.298*86, z tego zaś pokryły własne dochody kolei K 773.928*91, czyli 88 7°/₀.

Równocześnie z rentownością galicyjskich kolei lokalnych podniosła się i ustaliła wartość i rentowność akcyj i obligacyj pierwszeństwa dotyczących towarzystw kolejowych, a wobec tego akcye i obligacye pierwszeństwa, które na zabezpieczenie odnośnych pożyczek kolejowych w Banku krajowym złożone zostały, nie mają już teraz tylko charakteru subsydyarnego ale przeciwnie przedstawiają zupełnie realne zabezpieczenie.

Dotychczasowe wyniki akcyi kraju na polu budowy kolei lokalnych są tern pomyślniejsze, gdy się zważy, że koleje lokalne w innych krajach koronnych chociaż pod względem ekonomicznym wyżej stojących, w znacznej części są jeszcze bierne i w ogóle bardzo słabą rentowność przedstawiają.

Przyczyny tego szukać należy w tern, że w Galicyi koleje lokalne bardziej były potrzebne, niż w innych krajach koronnych i że wzrost rentowności naszych kolei lokalnych jest także wyrazem postępu ekonomicznego kraju, ale podnieść tu wypada także więlką zasługę Wydziału krajowego i jego Biura kolejowego, że celowo i racyonalnie popierano tylko ekonomicznemi potrzebami kraju i danej okolicy uzasadnione koleje, tudzież że bardzo ścisłą i umiejętną kontrolą kosztów wykonania i administracyi każdej kolei uchroniono kraj od przykrych zawodów, a nawet strat, jakieby wtedy wynikły, gdyby nasze koleje lokalne były bierne, zbyt kosztownie budowane i nieracyonalnie administrowane.

Akcya kraju i współudział Banku krajowego ku podniesieniu komuni-kacyj kolejowych nie ogranicza się jedynie do kolei drugorzędnych, ale jak z powyższego zestawienia wynika, przyczynił się kraj do budowy przez udzielenie bezzwrotnego datku w sumie 2,500.000 koron, przez Bank krajowy sfinansowanego, kolei państwowych Chodorów-Pod wysokie i Przeworsk-Rozwadów, a wreszcie przez odpowiednią zmianę statutu umożliwionem zostało, że Bank krajowy mógł udzielić gminie król. stół. m. Lwowa pożyczki 10,000.000 koron na rozszerzenie sieci miejskiej kolei elektrycznej, która to kolej przyczyniła się nietylko do rozwoju miasta, ale stanowi już bardzo poważne źródło dochodów miejskich.

Wypowiedziana w § 2 ustawy z 17. lipca 1893 Nr. 42 Dz. p. p. zasada, iż kraj popierać będzie finansowo tylko te koleje, których budowa ze względu na ogólne interesa kraju jest pożyteczną i potrzebną, o ile czynniki interesowane, t. j. państwo, powiaty, gminy i osoby prywatne conajmniej ¹/3 część kapitału zakładowego z własnych funduszów pokryją, okazała się ze wszech miał racyonalną i praktyczną, bo w obec ofiarnej i wydatnej pomocy kraju państwo nie może się uchylać, jak przedtem, od popierania pożytecznych dla kraju kolei żelaznych, a również okolice i jednostki, w wybudowaniu kolei najbardziej interesowane, muszą się przyczyniać materyalnie do wykonania projektów kolejowych, które przedewszystkiem w ich interesie leżą. Tu podnieść należy, że wartość i użyteczność niektórych kolei lokalnych byłaby

- 130 —

jeszcze większą, gdyby wymagania Rządu, względami strategiezńemi podyktowane, nie obciążały kosztów budowy niepotrzebnymi wydatkami, lub gdyby Rząd poczuwał się do obowiązku wynikłą ztąd nadwyżkę kosztów budowy z własnych pokrywać funduszów (v. kolej lokalna Przewôrsk-Bachôrz-Dynôw)é

Oprócz kolei już wybudowanych, względnie w budowie będących, a wynoszących łącznie około 900 kilometrów, znajdują się w opracowaniu krajowego biura kolejowego liczne inne projekty kolejowe, o wielkiej dla kraju doniosłości ekonomicznej.

Można więc mieć uzasadnioną nadzieją, że tak szczęśliwie dotychczas prowadzona akcya kraju na polu naszych komunikacyj kolejowych, będzie się nadal pomyślnie rozwijała, a w obec tego przewidziana w statucie Banku krajowego maksymalna suma 50,000.000 koron obligacyj kolejowych wkrótce okaże się za szczupłą i będzie musiała być odpowiednio rozszerzoną.

W myśl ustawy z dnia 31. grudnia 1894 r. Nr. 10 Dz. p. p. z r. 1895 przysługuje 4\'(t obligacyom kolejowym Banku krajowego charakter pupilar-ności, a wedle rozporządzenia Ministerstwa skarbu z 5. marca 1896 L. 10.937 i rozporządzenia c. i k. Ministerstwa wojny z 9* kwietnia 1896 r. Ny. 1.737 mogą być te obligacye używane do zabezpieczenia kaucyi cłowych, tudzież wojskowych kaucyj małżeńskich.

Postanowienia statutu i specyalnych przepisów Banku krajowego, odnoszące się do pożyczek kolejowych i obligacyj kolejowych, są analogiczne z postanowieniami, dotyczącemi listów zastawnych i obligacyj komunalnych Banku krajowego.

Bezpieczeństwo naszych obligacyj kolejowych jest pewne ponad wszelką wątpliwość. Oprocentowanie i planem umorzenia przewidziana spłata obligacyj kolejowych (do lat 57 1/2) zapewniają wedle § 67. statutu następujące zabezpieczenia względnie gwarancye :

a)    łączna suma wszystkich wierzytelności, pochodzących z pożyczek kolejowych, przez Bank krajowy udzielanych, których resztujący kapitał wynosi obecnie 32,564 188 K 64 hal. ;

b)    intabulacya pożyczki primo loco na dotyczącym korpusie kolejowym, które to zabezpieczenie wobec wykazanej wyżej rentowności, a temsa-mem wartości krajowych kolei lokalnych, jest bardzo znaczne;

c)    akcye, względnie obligacye pierwszeństwa dotyczących towarzystw kolejowych, złożone w Banku krajowym na zabezpieczenie dotyczących pożyczek, które to akcye względnie obligacye kolejowe przedstawiają obecnie prawdziwie realną wartość;

d)    poręka kraju za oprocentowanie i umorzenie poszczególnych pożyczek kolejowych;

e)    specyalny fundusz rezerwowy, który wynosi obecnie K 90.700*16

f)    wszelkie inne aktywa, czyli wogóle cały majątek Banku krajowego, wreszcie :

g) gwarancya kraju za oprocentowanie i umorzenie wszystkich obligacyj kolejowych Banku krajowego do maksymalnej sumy 50,000.000 koron.

Wobec tylu i tak daleko sięgających zabezpieczeń i gwarancyi, dziwić się trzeba, że nasze obligacye kolejowe nie znajdują na razie w kraju tak łatwego

18*

140

i.chętnego zbytu, jak to ma miejsce z innemi enûsyami Banku krajowego i że dlatego prawie wyłącznie za- granicami kraju są pozbywane. Tę okoliczność przypisać można chyba tylko temu, że obligacye kolejowe są co do daty ich powstania najnowszym rodzajem emisyj. bankowych i że publiczność nasza nie jest jeszcze przyzwyczajoną do typu tego rodzaju papieru lokacyjnego, a również nie zdaje sobie sprawy, jak dalece pewną jest lpkacya w naszych kolejowych walorach,

W końcu zauważa się, że oddział pożyczek kolejowych jest dla Banku krajowego rentownym interesem, gdyż dochód z tego oddziału wynosi dotąd K. 214.059 19, a również to jest znamienńęm, że od czasu, kiedy Bank krajowy rozpoczął udzielanie pożyczek kolejowych aż do chwili obecnej nie było nigdy żadnych zaległości w ratach od pożyczek kolejowych.

.tnosfesrcsoi oinbsr

.q .q .'sO Oi.

ovioi    if do ₀

tuli Jiiv vb.o*:o'r

- liii' ;■ ' ■ i t/jistrÀ

r/b/sCi’/soq ■:irwon-.»; i-si or,    .oh J.77 ;fV;; v7v:o

'àiyv u o er

!ńiiqeą jOtiBi/.rla ogev/oi.;'4 t ?&?.01 , ôé.-i

.1    ah i Jüiv/o s:

O/Tf

1-

bbvv.Ul jb'7/ ‘A:j rs-u.-KÂ    j

4>o    ,o^;>70ij-₅ro;‘ «otruci

o: ,r-vywop-uoi ?f0VuT'imu/#»«>i

huM? nmAAb7/:)iar>; uaoroorm* 7o;o*q\. r uhAzu* u; -i    | bwrr/oq

;7V7

TOPO/VO* J;.*70^7hudoO‘:] jkOOrtbJvVïOÎW <l:;.rdb OOO ,>uAu<; 0070 (,:

‘Y7/ ÎKii'-Kri yojbyOOTr d‘ V*<ôi;i ,dO'/rr':b!\.b^ 77700'*d O-I . ;-v r- .Hr.    OÎ

* dot ■ d A AA oVbb

-ohUrÀ :Al:ir. uy^ mvv^jYtob m ooo* or-/h^ ïisry^ioq    (d

>*:. PioHr.-.;v/oinD*i pàvw br:ro;;?hp’

o>î:K0^rr7 o\!/îKd jool    rdo>f    rom

7/!pyr:7‘:7/oi doyopov/oo ;r//i-*    o*v:*>?n (7

- « ) ą ri o •/*;•• p aO 7i r » h $ im r> a s î qsü d n AfiyAn f [ni 7/i.U    » »[;;• : -, >1 ry-.-pLZ^ ’■

Kfî r

r«;    ,;j07'^0vPo

070

;hbo/îjrv priboy o; ?4\lrU>yq-

oi vi.

'Oxoff {bynivu-voAr^o    :    ;q<,    ?-

?! 7/;0'0 b

vq? lo 7ii V*i:d V- -rooo- •'•

iV    ,i voook* •: .*rr‘;7 • v' ,'-ü '/. • ;

,ó7v';/7?K'rd udnrd    viro    - loo

-ifdo 'tbrAńąs^ił oltvyumr r    77

juftn'l    zu,jb fvrdvfrro Ji'7; *d'. »fp    ••? ;;

v:7/;.\b d7?7tf;*ïîrr/B l

V«    . ;e ...    ; . . » . j:>    . ;r

! \ /bv7-j?. o-,

< ».p -f I i r i .*• >i

‘‘ 7/, ï r 7î7,?p s p o 'iyniv'tL/iuJ \yy*i uï A *)-.. * i7;

‘777. *î 7;    77    7    77

¥11. Oddział bankowy.

Sercem każdego organizmu bankowego jest właściwy oddział handlowy, czyli bankowy, bo on podtrzymuje i dodaje życia temu organizmowi. Drogą bowiem kredytu ruchomego ułatwia się przyjście do skutku niejednego interesu hipotecznego, komunalnego, a nawet kolejowego, dział ten zajmuje się finansowaniem obligów, wydanych w drodze kredytu rzeczowego na podstawie pożyczkowych interesów amortyzacyjnych. Strd też staraniem tego działu utrzymuje się cała polityka procentowa Banku, od czego znów zawisłem jest w wysokim stopniu wyzyskanie korzystnych,okoliczności dJa kształtowania kursów swoich walorów emisyjnych. Oddziału tego zadaniem jest w końcu regulowanie środków pieniężnych, podtrzymujących sprawność finansową i wy płatność instytucyi.

Sejm zaopatrzył pierwotnie Bank krajowy skromnym funduszem zakładowym dwóch milionów koron i nie ułatwił mu zbytnio w. pierwotnym statucie zdobycia pd składającej publiczności większych funduszów obrotowych, nawet otwarcie działu wkładkowego w nader skromnych granicach dwóch milionów koron dopiero w roku 1889 Bankowi dozwolonem zostało. To też pierwszy bilans Banku za rok 1884 wykazuje okrągło tylko 6 milionów koron gotpwkowego kapitału obrotowego. Lecz jak wszystkie oddziały Banku tak też i oddział bankowy rozwinął się wydatnie, a bilans za rok 1908 wykazuje takichże funduszów okrągło 83 milionów koron.

Chcąc opisać rozwój i czynności tego oddziału, pójdziemy śladem czynności, wskazanych nam D. statutu bankowego,

Zajmowanie się sprzedażą i kupnem własnych listów zastawnych, obli-gacyj komunalnych i kolejowych, jąkoteż obligacyj krajowych uważa sobie Bank krajowy za jedno z najważniejszych swoich zadań., bo podtrzymuje to rozwój działów emisyjnych Banku i wpływa na kredyt kraju. Stosunki, które Bank przy powstaniu swem w tym kierunku zastał, nie były zaś dla kraju korzystne. Nie może bowiem żadna instytucya chełpić się, że ona o wysokości kursów swoich lub przez siebie patronizowanych emisyj decyduje, ale zręczne nawiązanie stosunków może się w wysokim stopniu przyczynić, że kursa te odpowiadają warunkom targowym i rozwijają się równomiernie z kursami podobnych walorów innych krajów. W tym też kierunku Bank krajowy spełnił swoje zadanie, nawiązał bowiem z bankami pozakrajowymi stosunki, któremu umożliwiły tak swoje, jak i krajowe walory wprowadzić na

— 142 -

targi pozakrajowe i zbliżyć wysokość kursu walorów galicyjskich do kursów podobnych walorów innych krajów austryackich

Umieszczona na końcu tej pracy tabela wykazuje, że Bank krajowy w ciągu 25 lat sfinansował 307,977 200 K. swoich, a 69,804.000 K. krajowych emisyj, bądź sam, bądź w syndykacie z zaprzyjaźnionymi bankami; razem 377,781.200 K.

Opanowanie materyału, pochodzącego z własnych emisyj Banku, zawdzięcza tenże wprowadzonej dopiero przez siebie metodzie stawiania pożyczającym za warunek odsprzedawania Bankowi walorów z pożyczek pochodzących. Przedtem bowiem wydawały nasze zakłady emisyjne dłużnikom swoim takie walory w naturze, które dłużnik zazwyczaj z wielką stratą sprzedawał pośrednikom, ci zaś na równi z zakładem emisyjnym nie wiele troszczyli się o kurs tych emisyj i stąd kształtował on się nieraz nieodpowiednio do ich wartości i nieproporcyonalnie nisko do kursu podobnych walorów innych krajów tutejszej monarchii.

Praca w tym kierunku jest bardzo mozolną i największe nieraz przysparza instytucyi troski, a że Bank krajowy czynności tej nie prowadził w kierunku zysku własnego dowodzi cyfra ostatecznych zysków w tym interesie 889,333*37 K. po 25. latach i przy spizedaży za 307,977.200 K. Główną więc część zysku z tego interesu mieli dłużnicy Banku i to chyba dla społeczeństwa jest korzystnem i zdrowem.

Wskazane Bankowi statutem prawo i obowiązek eskontowania kuponów i wylosowanych sztuk własnych i krajowych emisyj i udzielanie zaliczek na te, jak i na inne walory pupilarne, nie tylko czyni zadość potrzebom kredytu ruchomego i obrotowego klientów, ale wspiera działalność instytucyi w finansowaniu swoich lub przez siebie patronizowanych walorów. Zadania te ułatwia niska stopa lombardowa, to też Bank krajowy zadawalnia się z reguły w tym dziale tąsamą stopą procentową, co Bank austro-węgierski, pobierając ponadto jedynie 1/10% półrocznej prowizyi od zastawu papierów w rachunku bieżącym. Lecz forma rachunku bieżącego (otwarty kredyt), niepraktykowana w Banku austro-węgierskim, równoważy w swej dogodności i korzyści w znacznej mierze wartość nadpłaty tej drobnej prowizyi.

Najbardziej rozwinięty interes w oddziale bankowym jest eskont weksli. W ciągu 25 lat swego istnienia zeskontował Bank krajowy 933.106 sztuk weksli na kwotę 1 *,203,438.653 K., a stan portfelu z końcem r. 1908 Wynosi 25.995 sztuk weksli na 36,950.356 K.

Lecz nie te cyfry tylko mówią o znaczeniu tego interesu. Bank krajowy prowadząc ten dział nie kierował się wyłącznie względami swego własnego interesu, ale miał zawsze na oku społecznie i gospodarczo zdrowe potrzeby i uprawnienia swoich klientów.

Weksel bowiem w kraju naszym wiele zdziałał złego. Jest on najbardziej rozpowszechnionem narzędziem interesu lichwiarskiego, popiera w wysokim stopniu lekkomyślność w społeczeństwie i ułatwia tworzenie niezdrowych podstaw kapitału obrotowego dla przemysłu, handlu i wszelkiego gospodarstwa.

Z całą bowiem pewnością twierdzić można, że kraj nasz ma w swych bankach, zakładach pożyczkowych i prywatnych eskonterach za dużo źródeł

dla kredytu wekslowego, co rodzi konkurencję niemal szukającą za zdobyciem materyału wekslowego. Pomijając więc materyał wekslowy, mający źródło w nierozważnej, nawet nie zastanawiającej sią lekkomyślności spostrzega się z żalem w kraju, że ludzie w każdej gałęzi gospodarczej biorą się nieraz do przedsiębiorstwa bez dostatecznych środków obrotowych, a nawet zakładowych, gdyż tych dostarcza zawsze walcząca ze sobą w ułatwieniach zbyt liczna konkureneya oficyalnych i prywatnych eskonterów. Publiczność nieraz nie chce rozumieć, że weksel nie jest skryptem dłużnym, zwykłym środkiem pożyczkowym, ale cesyą lub przekazem rzeczywistych, drogą pracy lub przetargu zdobytych wartości.

Temu błędnemu pojęciu stara się Bank krajowy od lat 25 przeciwdziałać i dla tego nie dopuszcza Bank krajowy do swego portfelu z zasady weksli o pochodzeniu lichwiarskiem, oddala też weksle czysto pożyczkowe, choćby pieniądz tą drogą uzyskany miał służyć na założenie lub rozwinięcie warsztatu pracy, wychodząc z zapatrywania, że weksel uzyskany z rzeczywistej wymiany wartości, ma służyć tylko na uruchomienie kapitału, będącego kapitałem obrotowym danego przedsiębiorstwa.

Wydawało się Bankowi krajowemu, że w ten sposób działa dla społeczeństwa pożytecznie a nawet pouczająco, z drugiej znów strony staraniem Banku było i zdaje się cel ten Bank osiągnął, że nawet w najtrudniejszych czasach pieniężnych nie ścieśniał ani nadmiernie nie podrażał zdrowego es-kontu wekslowego. Bank zawsze umiał zdobyć potrzebne fundusze, aby w najtrudniejszych nawet chwilach oddawać usługi swojej klienteli, a stopę procentową zawsze równomiernie utrzymywał, nie przekraczając różnicy 1% ponad stopę ofieyalną bankową w państwie. Zaznaczamy, że ta różnica (jak to dotycząca stwierdza tabela) czasami nawet była o wiele niższą, a chwilami zupełnie znikała.

Między wekslami eskontowanymi przez Bank krajowy, kwotą i znaczeniem gospodarczem poważnie wyróżniają się weksle, pochodzące od stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych.

Bank krajowy urządził jednak dla kredytu dla stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych osobny dział i dlatego tak o wekslach powyższych, jak w ogóle o organizacyi kredytowej dla tych stowarzyszeń mowa będzie w osobnym rozdziale niniejszej książki.

Pragnął także Bank krajowy podobny oddział otworzyć dla krajowych kas oszczędności i przedłożył ich Związkowi 28. listopada 1906 w tym duchu ułożone wnioski. Niestety dotąd nie przyszło jeszcze w tym przedmiocie do porozumienia ze Związkiem krajowych kas oszczędności; Bank krajowy wszakże nie traci nadziei, że do tego przyjdzie w interesie zdrowej koncen-tracyi wszystkich na zysk nie obliczonych publicznych organizacyj kredytowych w naszym kraju.

Gotówkowego kredytu udziela Bank krajowy oprócz na weksle także na skrypta notaryalne i to tak instytucyom publicznym jak i osobom prywatnym. O tym dziale czynności bankowych zdamy szczegółowo sprawę w następnych rozdziałach: „Pożyczki gotówkowe“, „Służba skarbu krajowego“, „Kredyt dla stowarzyszeń“.

Udzielanie zaliczek na płody rolnicze, górnicze i przemysłowe było od założenia Banku stałem jego staraniem, Interésâ te są jednak trudne i dla tego może tu Bank krajowy więcej też prób niż rezultatów wykazać zdołał.

Dnia 6. lutego 1884 wydała Dyrekcya Banku przepisy dla udzielania kredytu na zastaw produktów naftowych i otworzyła 22 właścicielom rafineryi kredyt do 290.000 K. Interes ten się nie rozwinął, a później objęło pośrednictwo w tym interesie Galicyjskie Towarzystwo magazynowe, któremu na ten cel udzielił Bank osobnego kredytu do wysokości 700.000 K. Od roku 1897 udziela Bank zaliczki na wosk ziemny w Borysławiu, lecz i ten interes w skromnych jedynie obraca się granicach. Że Bank krajowy, pomimo, iż jak w każdym interesie, tak i w tym, zadawala się najniższą możliwą stopą procentową i pobiera minimalne prowizye, działu tego na większą skalę nie rozwinął, pochodzi stąd, że Bank krajowy żąda zupełnego bezpieczeństwa dla wypożyczonego kapitału, co zdaniem klientów powoduje stawianie przez Bank za daleko posuniętych ostrożności i formalności. Bank Krajowy jednak uważa za jedną z głównych zasad swego postępowania: zadawalanie się możliwie najniższemi opłatami ze strony klientów, ale szukaniem dla swych funduszów które w interesy wkłada, jak największego bezpieczeństwa, W szczególności zaś co do przemysłu naftowego sądzi Bank krajowy, że wejście w interes z tą gałęzią przemysłu wymaga tak wielkich wkładów^ na jakie Bank krajowy jeszcze zdobyć się nie może, zaś wchodzeniem w takie interesy z kwotami dro-bniejszemi im nie wiele się pomaga, a Bankowi uniemożebnia zajęcie poważnego stanowiska i nie opłaca kosztów zaprowadzenia koniecznej w tym interesie kontroli. Stąd pochodzi pewna w tym względzie wstrzemięźliwość Banku. Mimo to udziela Bank krajowy w dość szerokich granicach kredytu dwom największym zakładom kredytowo-handlowym, jakie w kraju dla obsługi przemysłu naftowego powstały: „Towarzystwu dla handlu, przemysłu i rolnictwa we Lwowie“ i „Galicyjskiemu Towarzystwu magazynowemu dla produktów naftowych“, a to od chwili ich powstania (1892 względnie 1895). Zakłady te oprócz handlu produktami naftowymi i potrzebnemi do tego przemysłu maga-zynowemi urządzeniami, trudnią się interesem zaliczkowania ropy, a środków po temu pośrednio dostarcza Bank krajowy w granicach blisko miliona K.

W roku 1908 objął Bank krajowy porękę wobec c. k. Skarbu państwa do wysokości 1,500,000 K. za zaliczkę, daną na budowę zbiorników na ropę, przeznaczoną do odbenzyniarni i wyrobu f opału dla lokomotyw kolejowych.

Dnia 17. października 1890 uchwalił Bank krajowy przepisy o udzielaniu zaliczek na warranty na złożone w publicznych składach towary i wprowadził ten dział w życie w roku 1891. Interes ten po dziś dzień rozwija się bardzo słabo, a gdy po zwinięciu Krajowego składu publicznego we Lwowie pozostał tylko takiż skład w Krakowie, zmalał zupełnie.

W roku 1892 zawarł Bank krajowy układ z c. k. Jeneralną Dyrekcyą kolei skarbowych, mocą którego otworzył osobny dział zaliczek na towary, bądź to spoczywające w magazynach kolejowych w Galicyi, bądź też będące w transporcie przez linie tutejszokrajowe. Interes ten rozwinął .się dość znacznie, gdy jednak w roku 1895 Bank krajowy poniósł na nim dość poważne straty, a kolej państwowa skutkiem zmniejszenia dowozu produktów rolnych

- 145 -

z Rosyi, bo na nich jedynie interes faktycznie się opierał, nie miała w tem poważniejszego interesu, został ten dział zaliczek za obopólną zgodą zwinięty.

Oprócz z funduszów własnych (kapitał zakładowy i niefundowane rezerwy) czerpie Hank środki pieniężne z gotówkowych wkładów klientów, więc : z wkładek oszczędności, z pieniędzy złożonych na asygnaty kasowe, na rachunki przekazowe i bieżące.

Dział wkładek oszczędności został w Banku krajowym otwarty dopiero na mocy uchwały Sejmowej z dnia 24. stycznia 1889 r., najpierw do wysokości K 2,000.000. —, a granica ta z biegiem czasu stopniowo rozszerzoną została w r. 1893 do kwoty K4,000 000.—, w r. 1896 do K 8,000.000. -,wr 1899 doK 12,000.000. — , w r. 1902 do K 16,000.000.— wreszcie uchwałą Sejmu z dnia 15. listopada 1905 r. do K 20,000.000 —. Lecz już obecnie zachodzi potrzeba dalszego rozszerzenia tej granicy, do której Bank już doszedł i w tym względzie zapewne dalsza zapadnie uchwała Sejmu.

Asygnaty kasowe przestały już w całej Europie być popularną formą dla składającej publiczności; stąd też i w Banku krajowym wystarcza pierwotna granica statutowa K 4,000.000.

Wkłady gotówkowe na rachunki przekazowe (czekowe) wzrastają stale w Banku krajowym a saldo tych rachunków wynosi z końcem roku 1908 K 3,194.181*95 na 223 kontach. Bank krajowy dział ten bardzo starannie pielęgnuje i niezawodnie przyczynił się poważnie do przyzwyczajenia naszej publiczności do posługiwania się czekami w obrocie pieniężnym. Oczywiście rzeczy takie idą wolno i wymagają czasu, aby się wżyły. Z przyjemnością jednak zaznaczyć możemy, że najpoważniejsi przemysłowcy i kupcy i więksi rolnicy coraz liczniej do działu czekowrego przystępują.

Największe fundusze wkładkowe złożone są w zwykłym rachunku bieżącym. Pierwszym oczywiście klientem Banku w tym dziale był fundusz krajowy, który obecnie ma rachunki w Banku dla wszystkich swych funduszów i jest wierzycielem Banku na kwoty bardzo poważne Również Rząd państwowy składa poważne kwoty na różne swe rachunki, jak szkolne, melioracyjne, re-gulacyi rzek i t. p. Od r. 1885 są galicyjska Dyrekcya kolei skarbowych i Jene-ralna Dyrekcya tychże kolei, a po powstaniu swem c. k. Ministerstwo kolejowe stałymi klientami Banku, jako posiadacze rachunków bieżących i przekazowych i jako depozytaryusze efektów kaucyjnych i innych. Od 1. grudnia 1889 r. składało skutkiem układu c. k. Ministerstwo zwyżki kasowe galicyjskiego funduszu indemnizacyjnego na rachunek procentowy w Banku krajowym, a od r. 1890 utrzymuje z Bankiem naszym tensam stosunek c. k. Dyrekcya funduszu propinacyjnego. Po nadto wiele funduszów powiatowych, gminnych i innych publicznych posiada w Banku rachunki bieżące na złożoną gotówkę. Bank krajowy oprocentowuje te rachunki publiczne przeważnie wyżej niż prywatne, wychodząc z zasady, że i w ten sposób powinien Bank przynieść korzyści administracyi publicznej, zwłaszcza krajowej. Również licznie korzysta z tego działu lokacyi klientela prywatna.

Obok wzrostu wkładów gotówkowych dowodzi zaufania do Banku krajowego bardzo poważny wzrost depozytów w papierach wartościowych, który widoczny jest z końcowej tabeli, a wynosi zwyżkę między pierwszym a osta-nim bilansem Banku K 60,672.795*19.

19

— 146 -

O udziale Banku w pośredniczeniu przy zakładaniu i prowadzeniu przedsiębiorstw rolniczych, przemysłowych i handlowych oraz udzielaniu im pożyczek, mowa będzie w rozdziale X. Tu jednak podnieść należy kilka faktów, nie objętych zestawieniem wzmiankowanem i zaznaczyć ogólne stano-nowisko Banku krajowego w obec pracy społecznej około podniesienia przemysłu krajowego.

Gdy ustawa z 23. czerwca 1888 r. Dz. p p. Nr. 85 w trudne położenie wprowadziła właścicieli gorzelń, zwłaszcza roln czych, otworzył im Bank krajowy osobny kredyt pod nader dogodnymi warunkami, o ile wykazali, że z kredytu tego korzystać zamierzają na inwestycye w gorzelniach, spowodowane wyż powołaną ustawą

Nim jeszcze otwarty został oddział kolejowy, sfinansował Bank krajowy drogą kredytu gotówkowego w r. 1892 budowę kolei Tłumacz-Pałahicze, tak ważnej dla nowo powstałej cukrowni w Tłumaczu, samej zaś cukrowni szedł z możliwą pomocą, dopóki przedsiębiorstwo to z własnej winy istnieć nic przestało.

W tym samym r. 1892 dopomógł Bank krajowy podówczas jeszcze prywatnej fabryce maszyn Kazimierza Lipińskiego w Sanoku do objęcia p crw-szego w naszym kraju obstalunku od c. k. Jeneralnej Dyrekcyi kolei państwowych na kilkaset wagonów dla kolei galicyjskich.

W ogóle Bank krajowy bardzo gorliwie wspiera w granicach swoich środków usiłowania w podniesieniu przemysłu w kraju, a czyni to różnymi sposobami: przez możliwie liberalne otwieranie kredytu wekslowego; przez udzielanie skryptowych pożyczek do spłaty w dłuższym okresie czasu (Stolarnia Stryjeński i Ska, Muranyi i Ska w Krakowie, Sanatoryum w Zakopanem, Cukrownia w Przeworsku i t. d); przez kredyt hipoteczny; przez udzielanie pożyczek gotówkowych za hipotecznem ubezpieczeniem (Rozdział VIII ) ; przez pomoc z funduszu inwestycyjnego (Rozdział XL); przez branie udziału w kapitale zakładowym przedsiębiorstw (udziały, akcye) i finansowanie kapitału akcyjnego (Rozdział X.); wreszcie przez wydatną pomoc finansową i udział osobisty delegata Banku jako referenta finansowego w krajowej Komisyi przemysłowej (Rozdział XI).

Sprawą melioracyjnego kredytu zajmuje się Bank krajowy prawie od początku swego istnienia. Jeszcze w r. 1885 ułożył Bank krajowy i przedstawił Wydziałowi krajowemu projekt o urządzeniu kredytu melioracyjnego na drenowanie gruntów. Lecz dopiero w zastosowaniu się do ustawy państwowej z 6. lipca 1896 r. Dz. p. p. L. 144 mógł Bank krajowy wydać w r. 1897 przepisy o udzielaniu pożyczek melioracyjnych, w myśl których rozpoczął Bank od r. 1899 wydawać 4% pożyczki za zwrotem ¹IS°I₀ półrocznego dodatku administracyjnego w gotówce, zastrzegając sobie możność wydawania osobnych obligacyj melioracyjnych, skoro interes ten się wzmoże.

Od tego czasu udzielił Bank: w r. 1899 1 pożyczkę w r. 1900 5 pożyczek w r. 1901    1    pożyczkę

w r. 1902 10 pożyczek 17 pożyczek

do przeniesienia

na K. na „ na „ na „

500.— 20 400.— 13.300.— 38.400.—

K. 72.600.—

— 147 -

z przeniesienia

17 pożyczek w r. 1903 5 pożyczek w r. 1904 9 pożyczek w r. 1905 2 pożyczki w r. 1906    1    pożyczkę

34 pożyczek

na K.

na ¹ na „ na a

72.600.-19.800.— 42.200.— 13.300. -4.500.-

na K. 152.400. -

razem

z czego w dniu 31. grudnia 1908 r. pozostało niespłaconych 7 pożyczek z resztującym kapitałem K 43.874¹69.

Cyfry te wykazują, o czem się Bank dość wcześnie przekonał, że interes ten się nie rozwija, a przyczyna tego leży przedewszystkiem w uciążliwościach powyżej wspomnianej ustawy. Aby tę sprawę dokładniej zbadać wysłał Bank krajowy dyrektora swego Dra Zgórskiego w r. 1905 do Pragi i Berna, celem poinformowania się o stanic tego interesu w Banku czeskim .i Morawskim krajowym Banku ziemskim (Landeskulturbank) Rezultat tych informacyj zgodny był ze spostrzeżeniami naszego Banku, bo i tam interes wspomniany stosunkowo nieznacznie się rozwija. To też chcąc akcyi melioracyjnej przyjść ze skuteczną pomocą, jęto się tam tak jak i u nas innych form kredytowych dla popierania robót melioracyjnych. Bank krajowy rozpoczął więc udzielać dodatkowych pożyczek hipotecznych na cele melioracyj w warunkach dla właścicieli najdogodniejszych, a od chwili zaprowadzenia pożyczek gotówkowych za hipotecznem ubezpieczeniem, w pożyczkach tego typu. Wreszcie przychodzi Bank krajowy z pomocą spółkom wodnym przez pożyczki w obli-gacyach komunalnych od chwili (1900) rozszerzenia działu komunalnego i na tego rodzaju pożyczki. W r, 1902 wziął Bank krajowy udział w założeniu Banku melioracyjnego we Lwowie, zabezpieczył sobie współdziałanie w zarządzie tego Banku i dostarczył mu przez otwarcie kredytu w dziale bankowym a następnie przez udzielenie pożyczki z funduszu inwestycyjnego prawie całego kapitału obrotowego; a uczynił to Bank krajowy, aby w ten sposób skutecznie pomódz akcyi melioracyjnej w kraju i jak dotąd nie zawiódł się w swoich oczekiwaniach.

Sprawa parcelacyjna ¹), tak doniosła dla kraju, była przedmiotem ciągłej baczności Banku krajowego. Od roku 1891 zaczął Bank krajowy udzielać celowo pożyczek hipotecznych dla cząstkowych nabywców gruntów, rozparcelowanych przez właścicieli majątków tabularnych, bądź im wprost, bądź przy pomocy poważnych kancelaryj adwokackich. Tą drogą idąc, współdziałał Bank do końca roku 1897 w 26 parcelacyach, obejmujących 19.772 morgów gruntów przy zaangażowaniu kapitału tytułem pożyczek hipotecznych 3,993.100 K.

W roku 1898 wydał Bank krajowy nowe normy dla tego interesu, lecz wkrótce przestał bezpośrednio tą sprawą się zajmować, gdy w r. 1899 powstał przy współudziale Banku krajowego Bank parcelacyjny we Lwowie, a w r. 1902 Towarzystwo wzajemnej pomocy, obecnie Bank ziemski, w Krakowie, do których Bank krajowy z udziałami przystąpił i w których zarządzie wziął przez swych delegatów udział.

W roku 1901 zebrał i ogłosił Bank krajowy daty, dotyczące dokonanych w kraju parcelacyj w okresie 1891—1900; publikacya ta w wysokim stopniu przyczyniła się do wyjaśnienia tej ważnej kwesty i krajowej.

Okazało się bowiem, że w tym okresie w 26 powiatach ²) nie było żadnej parcelacyi, w pozostałych 48 powiatach odbyło się 171 parcelacyj. Obszar majątków, w których parcelacyę przeprowadzono, obejmował 87.819 morgów, z czego rozparcelowano między włościan 42.820 morgów, zaś 44.999 morgów zostało przy 103 majątkach, które choc zmniejszone, pozostały jako tabularne majątki. Kwota uzyskana z parcelacyj wynosiła 14,608.022 K.

Ze 171 dokonanych w latach 1891—1900 parcelacyj korzystało z pomocy Banku krajowego 52 parcelacyj z obszarem 18.891 morgów, za które uzyskano łączną cenę 6.517.940 K., a przy obszarach dworskich pozostało z tychże rozparcelowanych majątków 15.314 morgów.

Wedle spostrzeżeń późniejszych wydaje się, że okres czasu 1891 — 1900 był okiesem kulminacyjnym w rozwoju parcelacyi w naszym kraju, która w następnym okresie zdaje się wolniej postępuje. Przyczyn tego szukać należy w tern, że „najsłabsze ręce“ parcelacyę już przeprowadziły, że ceny ziemi zanadto poszły w górę, więc zachęta dla kupujących włościan, zwłaszcza w kierunku kolonizacyjnym, zmalała, i że szczególniej w ostatnich latach przypływ pieniędzy z Ąmeryki zmniejszył się, a także ostatnie lata pod względem gospodarczym nie były korzystne. Również zbyt znaczne korzyści, jakie odnosili pośrednicy parcelacyjni, skutkiem późniejszej konkurencyi zmniejszyły się poważnie, więc i nagonka parcelacyjna nieco przycichła. Jedynie polityczne względy sprzyjają parcelacyi, którą z coraz większem wytężeniem prowadzą wzmagające się w liczbę i siły ruskie towarzystwa parcelacyjne i kredytowre, jak niemniej prywatni ruscy parcelanci.

Szczególnie czynnym był Bank krajowy w pracach lwowskiego Banku parcelacyjnego, w którego Radzie nadzorczej zastępował Bank dyrektor Dr. Domaszewski. Wszakże wkrótce zdania o korzystnej pod względem społecznym działalności tego Banku się podzieliły i zapadły nie bez wpływu politycznego w sprawie parcelacyjnej dnia 7. listopada 1905 roku uchwały w Sejmie, które utrudniły współudział Banku krajowego w pracach Banku parcelacyjnego we Lwowie i w ogóle w akcyi parcelacyjnej. Uchwała Sejmu z 5. października 1908 znów tę sprawę na inne sprowadziła tory i nowe w tym względzie otwiera się Bankowi krajowemu pole działania.

Ważną pomocą dla przemysłu jest poręka za kredyt spożywczy, gdyż w ten sposób uzyskuje przemysł możliwie najtańszy kredyt dla celów obrotowych. Bank krajowy wcześnie zwrócił na to swoją uwagę i od razu ustanowił prowizye niższe niż inne zakłady bankowa. Od 1. września 1887 rozpoczął Bank krajowy udzielać lakiej poręki raflneryom nafty na razie do 600.000 koron, a do takiej samej kwoty rozpoczął Bank krajowy od roku 1888 udzielać poręki za podatek spożywczy od spirytusu. W r. 1892 rozszerzył Bank ten dział także na przemysł piwny i cukrowniany.

Gdy Wydział krajowy objął sprzedaż soli w kraju, a c. k. Rząd otworzył mu w tym celu odpowiedni kredyt, poręcza od r 1893 Rządowi ten kredyt Bank krajowy.

Te interesy poręki rozwinęły się z biegiem czasu dość znacznie, a w dniu 31. grudnia 1908 roku wynosił stan przyznanej poręki K. 18,310.000 z czego wyzyskaną była kwota K. 14,481 000.

W czasie istnienia Banku krajowego przechodził kraj kilkakrotnie poważne wstrząśnienia ekonomiczne, a każdym razem powoływano Bank do niesienia pomocy.

Jeszcze nie minął rok działalności Banku, a zachwiał się w roku 1884 c. k. uprzyw. Zakład kredytowy włościański we Lwowie. Bardzo poważni prawnicy byli zdania, że zakład ten formalnej upadłości nie uniknie. Współ działaniu Banku krajowego przypisać należy, że mógł się utrzymać zawiązany ku temu celowi komitet obywatelski z myślą wdrożenia spokojnej likwidacyi. Sprawa była bardzo dla kraju doniosłą, bo szło o los 34.735 rodzin włościańskich. Likwidacya, w której wziął udział dyrektor Banku krajowego Dr. Zgórski, trwała lat szesnaście do r 1899, a rezultat jej, że dłużnicy uzyskali przeciętny opust 40% swych zobowiązań w kapitale i odsetkach, wierzyciele zaś z listów dłużnych i obligacyj otrzymali 67%%? a asygnat kasowych 70% swych wierzytelności. Likwidacyę przeprowadzono z możliwą ochroną włościan bez wstrząśnień społecznych i nie tylko bez masowych wywłaszczeń, ale zdołano bardzo poważną część nabytych licytacyjnie przez Zakład gospodarstw napowrót odstąpić pierwotnym właścicielom lub ich rodzinom. Wielką w tej pracy pomoc niosły likwidacyi Wydziały powiatowe i liczne towarzystwa zaliczkowe, niejednokrotnie wprost pod wpływem Banku krajowego. Z dniem 1. stycznia 1900 objął Bank krajowy resztę masy likwidacyjnej i prawie w zupełności już ją rozwikłał.

W r. 1889 objął Bank krajowy likwidacyę Galicyjskiego Zakładu kredytowego ziemskiego w Krakowie i zakończył jego likwidacyę w r. 1903 przez objęcie na swój rachunek nieznacznej jeszcze reszty aktywów tego zakładu, nie zrujnowawszy żadnego dłużnika, zapłaciwszy wszystkie listy zastawne, kupony i wszystkie wierzytelności bez jakiegokolwiek opustu w całości — a akcyonaryuszom po 1349%. Zdawałoby się więc, że likwidacya ta niebyła potrzebną, a jednak była konieczną, gdyż zakład ten był tak znacznym wierzycielem Banku galicyjskiego dla handlu i przemysłu, który ze swej strony zobowiązań swych podówczas nie mógł wypełnić, iż usunięcie się Banku krajowego z pomocą i nieobjęcie likwidacyi tego zakładu hipotecznego, już zupełnie zbędnego, musiałoby zachwiać obiema ze sobą związanemi instytucyami.

Z początkiem roku 1898 zachwiała się Galicyska kasa oszczędności we Lwowie. Dla sanowania tej instytucyi powołał c. k. Namiestnik Galicyi do grona trzech mężów zaufania także i dyrektora Banku Dra Zgórskiego, który znów na czas prowizorycznego zarządu powołał na kierownika kasy proku-rzystę Banku Ludwika Stachiewicza Mężowie zaufania i kierownik kasy do trzech miesięcy zestawili jasny bilans Galicyjskiej kasy oszczędności, Sejm uchwalił na tej podstawie gwarancyę za wkładki tej instytucyi, c. k. Rząd

- 150 —

złożył za poręką Banku krajowego K. 4,000.000 na niski procent i tak Galicyjska kasa oszczędności została uratowana, a upadek jej w obec przeszło 72.000 klientów byłby się stał katastrofą krajową

Niemal równocześnie z Galicyjską kasą oszczędności zachwiał się Galicyjski Bank kredytowy. Bezpośrednią likwidacyą tego zakładu Bank krajowy się nie zajmował, uczynił to Wiedeński Union-Bank i świeżo zrekonstruowany Bank galicyjski dla handlu i przemysłu, pośrednio jednak z niejedną pomocą szedł Bank krajowy

Przeważnie skutkiem tej likwidacyi zachwiał się ponownie interes Banku galicyjskiego, to też za interwencyą ówczesnego Marszałka krajowego weszli w r. 1902 do zarząlu tego Banku: członek Rady nadzorczej Banku Laskowski, dyrektor Banku Zgórski i naczelnik Filii krakowskiej Sędzimir. To współdziałanie członków zarządu Banku krajowego i pomoc kredytowa samego Banku przyczyniły się do uporządkowania interesów tegoż zakładu, a w r 1904 mogli członkowie zarządu Banku krajowego wystąpić z zarządu Banku galicyjskiego dla handlu i przemysłu, który też przez Zakład kredytowy dla handlu i przemysłu w Wiedniu został w roku 1905 ponownie zrekon struowany i dziś normalnie rozwijać się może

Cyfrową ilustracyę rozwoju oddziału bankowego zawierają końcowe tabele, a mianowicie :

Ogólne i kasowe obroty od r. 1884 do r. 1908.

Obrót interesu wekslowego od r. 1884 do r 1908.

Zaliczki na zastaw efektów, terminowe i w rachunku bieżącym od r. 1884 do r. 1908.

Obrót wkładek oszczędności od r 1889 do r. 1908 Obrót asygnat kasowych ol r. 1884 do r. 1908.

Obrót rachunków przekazowych od r. 1884 do r. 1908.

Zestawienie bilansów Banku z r. 1884 i 1908.

IÜ

■i

bJ

I:

Jto

■%

I-.

?:f 'i

,*fxsu

.0

<ji

:

ssm

kmt

wm

-i-

'<W

...

; v. ;

pp.

" „• j^-

"to--'AcL

, •:

P.

tP

ii-

i®

:P

PU

■'■il

r.

•-T

i-j

toll

...

s .i

Ifi

Hf WÈË

1:

ft

3W

ik

PP

m - p •

- -Pfeÿ

PUP- -

•    ■    PP

■

' P>P“‘VV

’ -i::

..i

Hala Banku krajowego.

î

r'

it

•>

%

‘X

f

f

&

• Y-M—Yv

<Sp*.

JT

ri;

■ r

t.

.&>■

*f------

: r».

V:v

Y £

v

#•-

£

y

.Y

*..•

'•Cîï,

/>

•v-

T’-'-f.

Y

v

-

->

5

i

I.

Y

% *

/*

>

>

t

r

•:

■V

:«%

'-■-.f

-V-^^Vs •

«V Y,.

VIII. Pożyczki gotówkowe.

W listopadzie r. 1902 odniósł się członek Rady nadzorczej Banku krajowego, poseł sejmowy Stanisław Jędrzej owicz do Dyrekcyi Banku z listem, poruszającym przedłożenie Radzie nadzorczej wniosku o zmianę statutu Banku w tym kierunku, aby rozszerzyć możność udzielania pożyczek na skrypta notaryalne.

Myśl swoją uzasadniał inicyator przedewszystkiem realnemi potrzebami kredytu w kraju, gdzie dłuższoterminowy kredyt, mianowicie inwestycyjny w mieście i na wsi jest częstokroć potrzebnym, a forma wekslowa jest dlań nieodpowiednią, oraz możnością zapewnienia nowej korzystnej lokacyi dla zasobów Banku.

Dyrekcya Banku krajowego zajęła się niezwłocznie tą sprawą i na podstawie referatu Dyrektora Zgórskiego uchwaliła już 11. gruduia 1902 przedstawić Radzie nadzorczej odpowiednie wnioski.

Referat Dyrektora Zgórskiego, przedłożony Dyrekcyi, a następnie w styczniu 1903 r. Radzie Nadzorczej, nadał całej sprawie odrazu konkretne formy, oznaczając ściśle koła, którym i cele, na które Bank krajowy ma pożyczki gotówkowe udzielać, granicę, do której udzielać wolno, sposób spłaty, zabezpieczenie hipoteczne, oraz sumę, którą w tym interesie Bank będzie mógł angażować. Odnośnie do kół społecznych uprzystępniono ten kredyt zarówno własności ziemskiej większej i mniejszej, jak przemysłowi i miastom; odnośnie do celów staw a referat zasadę, że w miastach ma służyć jako kredyt budo' wlany, oraz na adapta eye i inwestycye konieczne dla podniesienia lub nieraz utrzymani wartości budynków; przy własności większej na melioracye i inwestycye gospodarcze, przy własności ziemskiej mniejszej na melioracye i ko-masacye, odbudowy, wreszeie przy przemyśle, niemogącym korzystać z kredytu emisyjnego, na kapitał obrotowy. Licząc się z bezpieczeństwem funduszów Banku, uznano zasadę hipotecznego ubezpieczenia, oznaczając granicę wymiaru 25 °/₀ przy kredycie przemysłowym, 50% przy własności ziemskiej niniejszej, 50—57¹/₂ % przy kredycie budowlanym i adaptacyjnym miejskim, 60% przy inwestycyjnym i melioracyjnym kredycie większej własności. Granicę łączną zasobów, jakie Bank krajowy może zużyć na pożyczki gotówkowe oznaczono wysokością własnego kapitału Banku krajowego i jego nie-fundowanych rezerw po potrąceniu z tej sumy udziałów Banku krajowego w obcych przedsiębiorstwach.

154 -

Rada Nadzorcza Banku krajowego, której Komisya rewizyjna odbyła wpierw umyślne posiedzenie z Dyrekcyą Banku i wnioskodawcą p. Stanisławem Jędrzejowiczem, po przeprowadzonej poważnej dyskusyi uchwaliła przyjąć wniosek o stworzeniu działu pożyczek gotówkowych na podstawie referatu Dyr. Zgórskiego i przedłożyć Wydziałowi krajowemu wniosek o potrzebną ad hoc zmianę statutu.

Wydział krajowy przychylił się również do tych wniosków i na najbliższej Sesyi sejmowej przedłożył odnośne sprawozdanie (Aleg. 379 z r. 1903),

Komisya bankowa (sprawozdawca poseł Hupka) zajęła się bezzwłocznie tern przedłożeniem i złożyła przychylne sprawozdanie (aleg. 453 ex 1903). które 24. października 1903 stanęło na porządku dziennym obrad Sejmu krajowego. W dwudniowych obradach Sejmu zabierali głos posłowie Dr. Kolischer Szajer, Stapiński, Schatzel, Abrahamowicz, oraz sprawozdawca poseł Hupka, poczem odnośne zmiany statutu uchwalone zostały.

Dyrekcyą Banku krajowego przystąpiła następnie do wypracowania szczegółowych przepisów o pożyczkach gotówkowych ; odnośny elaborat Dy-rekcyi uzyskał zatwierdzenie Rady Nadzorczej w maju, a Wydziału krajowego w czerwcu 1904 r. Od 1. lipca 1904 wszedł w życie ten nowy dział czynności Banku krajowego.

Pomieszczona na końcu tej książki statystyka pożyczek gotówkowych stwierdza najlepiej doniosłość tego działu. Popyt był tak wielki, że wyczerpał wszystkie przeznaczone na ten dział fundusze, wywołując przez to konieczność w ciągu r. 1907 czasowego wstrzymania udzielania pożyczek gotówkowych.

Najwyższą żywotność okazał dział kredytu budowlanego po miastach. Drogość i brak mieszkań, przestarzałość urządzeń wielu domów, są istotnie wielce niepożądanymi objawami, to też ułatwienie budowy nowych domów, oraz adaptacyi dawnych ma swoją wielką społeczną doniosłość. Podnieść tu dalej należy, że Dyrekcyą Banku w uwzględnieniu intencyj, jakie ożywiały Sejm przy zakładaniu Banku krajowego, przyznaje kredyt budowlany przede-wszystkiem indywidualnym petentom, ograniczając zasadniczo udzielanie go spekulującym przedsiębiorcom budowlanym. Postępowanie to poręcza wyższą pewność wierzytelności Banku, bo z budową jednego tylko domu niema prawie ryzyka, aby z braku środków ustano w budowie, co już zdarzało się wielkim spekulacyom budowlanym — a dalej może to postępowanie protegujące budowę domów na rzecz prywatnych jednostek przyczyni się nie tylko do powiększenia majątku w kraju, lecz i do rozszerzenia zamożności i zmysłu kapitalizacyi w kraju, tak u nas dotąd w szerszych kołach niedostatecznie rozwiniętego.

Gotówkowe pożyczki dla własności ziemskiej mają i mieć powinny przedewszystkiem swe znaczenie jako pomoc udzielona celem podniesienia wydatności gospodarstwa, podniesienia produkcyi. Przyrost ludności, ilościowy i jakościowy wzrost potrzeb domagają się równoczesnego i równomiernego conajmniej podniesienia i ulepszenia produkcyi; w przeważnej liczbie wypadków nie da się to osiągnąć bez pewnych wkładów kapitału, stworzenie możności otrzymania na dogodnych warunkach kredytu na cele inwestycyjne i melioracyjne było też indywidualnie i społecznie pożądanem. W ten sposób podnosi się i dochód właściciela, ulepsza jego warsztat pracy i podnosi produkcyę kraju. Bez żadnej przesady można też powiedzieć, że otwarcie tego działu

pożyczek gotówkowych jest rzetelnym postępem, czynnikiem pożądanego rozwoju.

Uprzemysłowienie kraju jest naszą ekonomiczną i społeczną potrzebą. Cel ten jest ogólnie uznany, trudność polega na odnalezieniu odpowiednich dróg. Dyrekcya Banku uznała, że obok działania krajowej Komisyi przemysłowe], normalnego kredytu w Banku krajowym, przystępowania z udziałami do poszczególnych przedsiębiorstw, ujawnia się sposobność korzystnej pomocy przez Bank dla przemysłu we formie pożyczek gotówkowych, hipotecznie zabezpieczonych. Zwykła bowiem emisyjna pożyczka hipoteczna może tylko uwzględniać wartość gruntu i budynków, nie może uwzględniać wartości urządzeń fabrycznych, maszyn i t. d., których wartość częstokroć jest znacznie wyższa, niż samych objektów realnych. Tę lukę wypełniły pożyczki gotówkowe przemysłowe, przeznaczone na dostarczanie kapitału obrotowego w wysokości 25°/o wartości całego przedsiębiorstwa.

Postęp techniczny w przemyśle jest obecnie tak wielki i tak szybki, wkłady kapitałowe stają się tak koniecznym warunkiem utrzymania się i rozwoju przedsiębiorstw przemysłowych, że stworzenie nowej formy kredytu przemysłowego winno być uznane jako krok ważny i dodatni.

Stosunkowo najmniej rozwinął się dział pożyczek gotówkowych na małą własność. Wynika to z natury rzeczy. Z jednej strony bowiem ograniczone jest pole inwestycyj, jakie zupełnie drobna własność skutecznie przeprowadzić może, a ocena pożyteczności danej inwestycyi snadniej przez lokalną czy zawodową instytucyę może być zbadana i wywołana nią potrzeba kredytowa zaspokojona, z drugiej zaś strony może mała własność ziemska korzystać i istotnie korzysta w Banku w liczbie bardzo wielkiej z kredytu zwykłego hipotecznego w granicach 50% wartości. Dodać tu jeszcze winniśmy, że Bank krajowy udzielił już także włościanom gotówkowej pożyczki przemysłowej na młyn spółko wy.

Kilkoletnie doświadczenie Banku z działem pożyczek gotówkowych, oraz uchwalone w roku 1907, a wprowadzone w życie 1. sierpnia 1908 podwyższenie kapitału zakładowego Banku krajowego do sumy 15 milionów koron, wywołały konieczność niektórych zmian w przepisach dla pożyczek gotówkowych. Zmiany te zatwierdzone przez Wydział krajowy 2. czerwca 1908 weszły bezpośrednio w życie. Najważniejsza z tych zmian to nowe oznaczenie granicy maksymalnej pożyczek gotówkowych; nadal może łączna suma niespłaconych pożyczek gotówkowych wynosić tylko połowę zakładowego kapitału Banku z doliczeniem niefundowanych rezerw. Przepis ten podniósł dota-cyę działu gotówkowego (obecnie 10,088.000 koron, dawniej 5,975.000 koron), a równocześnie zostawił Bankowi połowę własnego kapitału zakładowego do użycia w innych działach czynności. Pozatem wprowadzono wpisowe (V₈% przy kredycie budowlanym, %°/o Vvzl pożyczkach amortyzacyjnych) celem wytworzenia osobnej rezerwy strat działu pożyczek gotówkowych.

IX. Kredyt dla Stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych.

Po myśli postanowień §§. 95—97. statutu bankowego i wedle wzmiankowanego już programu Dyrektora Dra Zgórskiego został w roku 1884 zorganizowany osobny oddział interesów bankowych dla Stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych.

Dla oddziału tego utworzony został osobny Komitet cenzorów, złożony pierwotnie z 12 członków, których na 3 lata mianuje Dyrekcya Banku po zasią-gnięciu opinii Związku Stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych. W roku 1901 zawarł Bank krajowy układ z Krajowym Sojuzem kredytowym we Lwowie, który jednoczy pod względem kredytowym ruskie stowarzyszenia zarobkowe i gospodarcze, należące do Krajowego Sojuzu rewizyjnego i powiększył liczbę cenzorów na 16, z których 4 mianuje Bank na wniosek Krajowego Sojuzu kredytowego. W roku 1908 podobną umowę zawarł Bank krajowy z Powszechnym Związkiem na własnej pomocy opartych galicyjskich Stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych i powiększył liczbę cenzorów do 18? z których 2 mianuje Bank na propozycyę tegoż Związku.

W roku 1896 zawarł Bank krajowy umowę ze Związkiem Stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych, mocą której upoważniony został do przeprowadzania w porozumieniu z nim lustracyi stowarzyszeń związkowych, które w Banku są akredytowane. Po zawarciu umowy w r. 1901 i 1908 z dwoma innymi autoryzowanymi Związkami rewizyjnymi zastrzegł sobie Bank krajowy to samo prawo lustracyi także co do stowarzyszeń, należących do tychże Związków.

Skutkiem tego przeprowadził Bank krajowy w latach 1896—1908 łącznie 472 lustracyj, a mianowicie:

w r. 1896

g*

w r. 1903 lustracyj 31

1897

1904

T)

29

1898

1905

27

1899

1906

52

1900

1907

5)

46

1901

1908

50

Sprawozdania lustracyjne przesyła Bank w odpisie dotyczącym Związkom rewizyjnym, w zamian za co Związki przysyłają Bankowi krajowemu odpisy swoich protokołów lustracyjnych. Skutkiem tego ma Bank dokładny i szczegółowy przegląd stanu i rozwoju stowarzyszeń naszych w kraju i tem śmielej może im iść z dodatnią i wydatną pomocą.

Kredytu udziela Bank krajowy stowarzyszeniom związkowym dla nowo zawiązanych na skrypta dłużne'") za opłatą 4°/₀ i spłatą pięcioletnią— zresztą na reeskont weksli do roku 1896 o ł°/₀, a od 1. lipca 1896 o ł/₂% taniej, niż prywatnym klientom Banku.

Co roku układa Komitet cenzorów listę kredytową dla stowarzyszeń, w granicach której Dyrekcya Banku bez dalszego odwołania się do Komitetu weksle stowarzyszeń eskontuje. Wysokość dotacyi dla tego kredytu ustanawia Rada Nadzorcza Banku krajowego, a Komitet cenzorów układa listę wyższą niż dotacya, w przypuszczeniu na doświadczeniu opartem, że stowarzyszenia poszczególne nie wyczerpują całego kredytu, więc mimo wyższego wymiaru kredytu tenże obraca się w granicach, przez Radę Nadzorczą ustanowionych.

W roku 1884 wyznaczyła Rada Nadzorcza dotacyę dla tego działu K 1,000.000 — w r. 1896 podniosła tę dotacyę do wysokości K 4,000.000 — a w roku 1906 do wysokości K 10,000 000. Ponadto zezwoliła w r. 1908 Rada Nadzorcza Banku, aby otworzono osobny kredyt, na równi z kredytem dla stowarzyszeń oprocentowany i przeznaczony tylko na eskont weksli stowarzyszeń dla Akcyjnego Banku Związkowego K. 3,000.000 — dla krajowego Sojuzu kredytowego zaś K 300,000. Razem więc wynosi obecnie dotacya kredytu dla stowarzyszeń K. 13,300.000.

Wychodząc z zasady ustalania listy kredytowej w szerszych niż dotacya granicach, ustanowił Komitet cenzorów na rok 1908 listę dla 195 stowarzyszeń w kwocie K. 15,073.000 - a dodawszy do tego kredyt dodatkowy K. 3,300 000 dla zakładów centralnych stowarzyszeń i około K. 2,000.000 — które Bank krajowy przyznaje z kredytu zwykłego cenzuralnego stowarzyszeniom, przeważnie nie kredytowym (Towarzystwo dla handlu, przemysłu i rolnictwa we Lwowie, Galicyjskie Towarzystwo magazynowe, Sanatoryum Zako-pańskie itp.) otrzymamy kwotę około K. 20,000.000, — z której drogą kredytu stowarzyszenia w Banku korzystać mogą.

Bank krajowy dążył bowiem do scentralizowania kredytu stowarzyszeń u siebie. W roku 1904 podjął nawet ówczesny gubernator Banku austiyacko-węgierskiego, JE. Dr. Biliński, myśl współdziałania tegoż Banku z Bankiem krajowym i Akcyjnym Bankiem Związkowym w celu zjednoczenia całego kredytu dla stowarzyszeń w naszym kraju. Okazało się jednak, że i liczba stowarzyszeń, zwłaszcza kredytowych, jest w kraju naszym za wielka i orga-nizacya i kierunek ich działalności za mało jednolite, a nawet skutkiem właściwości tutejszych wytworzyły się trzy autoryzowane Związki rewizyjne, przyczem jeszcze wiele stowarzyszeń pozostało poza tymi Związkami — więc też i myśl takiej koncentracyi kredytowej dla stowarzyszeń nie dała się przeprowadzić.

*) Takich pożyczek udzielił Bank krajowy do końca r. 1908. sztuk 79 na

K 3,644000.

Zresztą rozrost stowarzyszeń, przynajmniej liczebny i zbyt ekspan-zywny, przekracza siły Banku krajowego. Wedle ostatniej statystyki Związku Stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych korzystają stowarzyszenia z kredytu obcego w wysokości przeszło 103 milionów koron, w czem stowarzyszenia kredytowe 75 milionów koron, inne 28 milionów koron, należące zaś do Związku Stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych 58 % miliona koron, poza nim stojące 44¹/₂ miliona koron.

Zawsze jednak Bank krajowy pokrywa blisko w l/s części potrzeby kredytowe stowarzyszeń w ogóle, a 24°/₀ ogólnego zapotrzebowania stowarzyszeń związkowych, zaś 36°/e potrzeby związkowych stowarzyszeń kredytowych.

X. Udziały przemysłowe i inne.

Od r. 1891 rozpoczął Bank krajowy brać bezpośredni udział w przedsiębiorstwach handlowych, przemysłowych i innych przez współdziałanie przy zakładaniu takich przedsiębiorstw, albo przez przystępowanie do istniejących już na podstawie wpłaty na udziały lub objęcie części akcyj. Pozatem wspiera Bank krajowy takie przedsiębiorstwa możliwie niskim i udogodnionym kredytem dostarczając im w ten sposób znacznej części, a czasem prawie wyłącznie kapitału obrotowego. W zamian za to zastrzega sobie Bank krajowy udział w zarządzie takich przedsiębiorstw, z którego prawa w większej lub mniejszej mierze korzysta. Z wejściem jednak w życie funduszu inwestycyjnego zaprzestał Bank krajowy brania udziału w kapitale zakładowym podobnych przedsiębiorstw, gdyż zadanie to wziął na siebie właśnie tenże fundusz.

Dotąd wziął Bank krajowy udział w 19 podobnych przedsiębiorstwach, z których jednak trzy mają charakter czysto kredytowy, do tych też towarzystw przystąpił z bardzo drobnymi udziałami i ze względów raczej formalnych. Są to: Towarzystwo wzajemnego kredytu w Krakowie, do którego Bank krajowy przystąpił w 1893 r. z udziałem K. 1005 w tym celu, aby umożliwić wzajemny pieniężny stosunek z tym zakładem, któremu statut nie pozwala na podobne stosunki z nieczłonkami ; w r. 1904 przystąpił Bank krajowy z udziałem K. 1000 do Powiatowego Towarzystwa zaliczkowego w Białej, które sam założył aby mieć w Białej zastępstwo z szerszym, jak inne, zakresem działania i z możnością rozszerzenia agend swoich na tern ważnem pograniczu naszego kraju Wreszcie w r. 1908 wpłacił Bank krajowy drobny (K. 100) udział do założonej przez siebie wspólnie z innymi zakładami Spółki fakturowej w Krakowie w celu oddawania usług i w ten sposób krakowskiemu kupiectwu.

Inne znaczenie i cele miało przystąpienie Banku do 16 pozostałych, już czysto handlowych lub przemysłowych przedsiębiorstw.

W r. 1891 założył Bank krajowy wspólnie z galicyjskim Bankiem kredytowym przy współudziale krajowej Komisyi przemysłowej Galicyjskie akcyjne Towarzystwo handlowe, na wzór podobnego węgierskiego akcyjnego Towarzystwa handlowego, które powstało za inicyatywą Ówczesnego ministra handlu Barosza. Kapitał zakładowy składał się z 500 imiennych akcyj po K. 2000, wynosił więcK. 1,000.000, z czego Bank krajowy objął na swój rachunek 100 akcyj czyli K. 200.000*— Towarzystwo zajęło się przedewszystkiem organizacyą handlu solą, który tyle dawał powodów do wyzysku wprost lub ubocznie ludności włościańskiej. Z początku miało Towarzystwo znaczne widoki, a nawet przyrzeczenie Rządu centralnego, że handel solą powierzony mu zostanie, jednak w r. 1893 objął tę akcyę kra] na swój rachunek, pozostawiając z początku do r. 1895 tylko interes spedycyi soli w rękach Towarzystwa. Zaraz od początku swego istnienia zajęło się Towarzystwo handlem zboża i nasion, jakoteż chmielu, handlem spirytusu, handlem nawozów sztucznych i kainitu, maszyn i narzędzi rolniczych, wreszcie handlem przyborów pożarnych i sikawek. Jedną z pierwszych czynności Towarzystwa było założenie Centralnego Bazaru krajowego dla krajowych wyrobów we Lwowie, zaczém poszło objęcie podobnego Bazaru, jaki istniał w Krakowie, założony przez tamtejszą gminę. Z rozwojem swym zajęło się Towarzystwo dwukrotnie dostawą zboża dla generalnej wojskowej Komendy we Lwowie i Przemyślu, wzięło udział w wybudowaniu dla skarbu wojskowego chłodników mięsa w fortecach w Krakowie i Przemyślu Zajęło się też Towarzystwo organizacyą sprzedaży wyrobów tkackich, zwłaszcza Prządki“ w Krośnie i podjęło się dostaw w tych materyałach dla szpitali krajowych. Przeprowadziło następnie Towarzystwo zjednoczenie cegielni lwowskich i wapniarek okolicznych i zajęło się handlem węgla. Towarzystwo zorganizowało regularną wysyłkę bydła opasowego z Galicyi i Bukowiny własnymi pociągami pospiesznymi. Poważny też był udział Towarzystwa w pracach około urządzenia wystawy krajowej we Lwowie, przyczem nawiązane zostały stosunki z przemysłem Królestwa Polskiego, a przedewszystkiem z kilku wybitnemi firmami w Warszawie.

Nie źle też powodziło się Towarzystwu, a kwota sprzedanych w różnych powyższych interesach towarów Wynosiła w latach 1892—1897 poważną kwotę K. 15,362.000 Obroty te uskuteczniało Towarzystwo własnemi siłami i kredytem dostawców, a jeżeli szukało pieniężnego kredytu, wystarczał mu własny zapas rymes, który wyłącznie reeskontowano w Banku krajowym. Najwyższy w ten sposób zapotrzebowany kredyt wynosił w r. 1896 nie wiele nad K. 500.000.

Za pierwsze trzy lata zapłaciło Towarzystwo tytułem dywidendy po 5% — a w r. 1896 — 4%. Zdawało się więc, że Towarzystwo zdoła się należycie rozwinąć, zwłaszcza, że zjednało sobie w świecie kupieckim bardzo poważną markę. Także przemawiał za tern skład akcyonaryuszów Towarzystwa i jego Rady zawiadowczej.

Bank krajowy żywo zajmował się losem Towarzystwa, a z grona jego Zarządu zasiadali w Radzie zawiadowczej : prezes Banku Bochdan i dyrektorowie dr. Domaszewski i dr. Zgórski (ten ostatni należał także do Komitetu wykonawczego).

A jednak Towarzystwo nie znalazło należytego poparcia u publiczności, ani zbytniego zainteresowania się ze strony akcyonaryuszów. Gdy więc w r. 1898 przyszły znaczne na kraj klęski finansowe, gdy wskutek tego nawet w składzie zarządu musiały zajść wielkie zmiany — postanowiono interes zlikwidować. Z początku likwidacya odbywała się przez zwijanie poszczę-

— 161

gólnych interesów, dnia 27. kwietnia 1900 uchwalono wszakże już formalną likwidacyę, która — nie bez pomocy Banku krajowego — zakończyła się

14. marca 1908 z następującym rezultatem : wierzyciele otrzymali wszystko, co im się należało, a akcyonaryusze otrzymali tytułem zwrotu kapitału akcyjnego 82%, na gruzach* zaś Towarzystwa powstały trzy dotąd prosperujące prywatne przedsiębiorstwa handlowe, które właśnie od Towarzystwa przejęły poszczególne interesa, jako podstawę i racyę swego bytu.

W roku 1893 wziął Bank krajowy udział w Krajowem Towarzystwie tkackiem „Prządka“ w Krośnie z udziałem 50.000 K, mając nadzieję, że Towarzystwo wzmocnione kapitałem własnym, — bo oprócz Banku krajowego przystąpiło również Gal. akc. Towarzystwo handlowe i grono osób prywatnych z większymi udziałami - potrafi rodzimy w Krośnie przemysł tkacki dźwignąć do należytego znaczenia. Niestety jednak nie dopisało nietylko kierownictwo Towarzystwa, ale za późno przekonano się, że domowy przemysł w tkactwie należy już do historyi. Towarzystwo z roku na rok upadało, nie pomogła pomoc Banku krajowego i Gal. Tow. handlowego, nie pomogły najszlachetniejsze usiłowania starych opiekunów przemysłu tkackiego w Krośnie, jak Augusta Gorayskiego, wreszcie w roku 1905 przestało ono istnieć, a w jego miejsce powstała Tkalnia mechaniczna „Krosno“, także za mała, aby się konkurencyi oprzeć zdołała. Oba zakłady wspierał hojnie kraj przez swój fundusz przemysłowy, Bank krajowy zaś jak mógł tak pomagał. „Prządce“ obok wkładu własnego znacznym kredytem szedł Bank z pomocą, wreszcie wycofał się ze stratą na swoim udziale K. 11.086*10.

W roku 1894 wziął Bank krajowy udział w Związku handlowym Kółek rolniczych w Krakowie, założonym w r. 1892. przez Krakowski powiatowy Zarząd Towarzystwa Kółek rolniczych, za inicyatywą i pod kierunkiem Dra Adama Prażmowskiego i Dra Frańciszka Stefczyka.

Pierwotnym jego celem i zadaniem było zaopatrywanie sklepów Kółek rolniczych w towary, tylko spożywcze, kolonialne Na ich liczne żądania, wprowadzono wkrótce dział płodów rolniczych, nasion i nawozów.

Związek rozpoczął swoją działalność sumą udziałów na 3.000 złr., a te wzrosły w 16 miesiącach, do pierwszego zamknięcia rachunkowego 30. czerwca 1893, na 22.144 złr.

Otworzono filie we Lwowie, Rzeszowie i Wieliczce.

Jak Związek, bez jakichkolwiek subwencyj, działalność swą rozszerzał i jak silnie się rozwinął, dowodzą cyfry ostatniego bilansu z 30. czerwca 1908, wykazujące: w udziałach członków 250.882 koron, w funduszu rezerwowym stałym 157.667T6 koron i w innych rezerwach 127.382 14 koron ; posiada więc Związek w majątku własnym 535.931*20 koron.

Obrót kasowy doszedł przez lat 16-cie do 81,133.790 koron, a towarowy do 58,940.486 koron. Zysku netto wykazano przez ten czas razem 449.614 33 koron i wypłacano dywidendę przez lat dwa po 5%, a przez lat czternaście po 6%. Prócz tego wypłacano corocznie tantjemy dyrekcyi i urzędnikom, oraz wyznaczano z zysków subwencye Towarzystwu Kółek rolniczych na podniesienie kultury w gospodarstwach włościańskich i na cele or-ganizacyi w powiatach.

• J 7; W ostatnich dwóch latabh przeprowadzono ważną w Związku reorganizacją przez zupetné zwinięcie działu kolonialno-śpożywczego Odstąpiono go nowo przez Związek założonemu „Centralnemu Towarzystwu handlowemu w Krakowie“, silnie popartemu przez miejscowe kupiectwo, a do którego Bahk krajowy imieniem funduszu inwestycyjnego przystąpienie pod pewnymi warunkami przyobiecał. Zniesiono już filie Związku w Rzeszowie i Wieliczce, a na szeroką skalę rozwinięto w Krakowie i we Lwowie dział ściśle rolniczy dla nasion, nawozów, maszyn, węgli i zbytu płodów rolniczych.

Bank krajowy przystąpił do tego Stowarzyszenia z udziałem 20.000 K. w marcu Ï894 r., t. j, w dwa lata .po założeniu Związku, przekonawszy się o jego pożyteczności i o dalszej gospodarce, a ponadto przyczynia się stale do ułatwiania obrotów kredytem w eskoncie. Kredyt ten przyznany odr. 1905 w wysokości 250.000 koron.

W Zarządzie Związku ma Bank krajowy swego delegata, a jest nim Członek Rady nadzorczej Banku Karol hr. Scipio, który też tam należy do Wydziału wykonawczego Rady nadzorczej Związku.

W następnym roku 1895 przystąpił Bank krajowy do sfinansowania Akcyjnej GarbarnLw Rzeszowie, biorąc udział w akcyjnym kapitale w wysokości 50.000 K.

Delegatem Banku w tern przedsiębiorstwie był Członek Rady nadzorczej Stanisław Jędrzejowicz, sekretarzem Dr. Jan hr. Drohojowski.

Przedsiębiorstwo to, przeistoczone w roku 1887 z prywatnej garbarni w spółkę udziałową jako „Pierwsza Związkowa Garbarnia^, znalazło się w r. 1894 skutkiem zbyt szczupłego kapitału bliskiem upadku. Przemieniona na Towarzystwo akcyjne w roku 1894 na razie z kapitałem 200.000 koron, podniesionym następnie w roku 1896 do 300.000 koron, miała garbarnia kilka pierwszych lat pomyślnych i płaciła nawet znaczne, bo 7 i 9% dywidendy, ale już w roku 1899 zamyka bilans stratą. Straty zwiększają się w dalszych latach tak, że w roku 1902 przewyższyły łącznic 50% kapitału akcyjnego, w obec czego Towarzystwo uchwaliło likwidacyę. Likwidacya ciągnęła się aż do roku 1907, w którym realność, ostatnie aktywum garbarni, nabył fundusz przemysłowy, ratując tym sposobem część swojej pretensyi. Fundusz stracił 80.499 06 koron, a akcyonaryusze cały kapitał akcyjny. Losy garbarni stanowią najsmutniejszy przykład trudności w prowadzeniu przedsiębiorstw przemysłowych, zwłaszcza, gdy im brak dostatecznego kapitału i kierowniczych sił technicznych.

W tymsamym roku 1895 przystąpił Bank do Z'w iązku handlowe g]o Kółek rolniczych we Lwowie. Z inicyatywy i pod opieką Rady powiatowej lwowskiej zawiązało się w roku 1893 Powiatowe Towarzystwo handlowe we Lwowie, którego pierwotnem zadaniem była sprzedaż soli, jako Zastępstwo Wydziału krajowego na powiaty lwowski i gródecki. Urządzanie lokalnych składów soli po wsiach i miasteczkach bez rozszerzania ich na inne towary okazało się jednak niepraktyczne i skłoniło Towarzystwo do założenia we Lwowie składu towarów korzennych w celu zaopatrywania Kółek rolniczych w dobry i tani towar. Powolnie napływające udziały zasilił Bank krajowy w roku 1896 kwotą 20.000 koron, a Towarzystwo zmieniwszy nazwę na Związek handlowy dla kółek rolniczych i sklepów wiejskich, mogło rozpocząć

— 163 -

nieco żywszą działalność. Nadzieje jednak,, pokłada ne w tern przedsiębiorstwie nie dopisały. Straty za lata 1896 i 1897 wyniosły 44% * kapitału; któr y od udziałów odpisano. Ubytek ten uzupełnili udziałowcy dopłatami, a między ni? mi dopłacił Bank krajowy w r. 1900 dalszych K 8.800. Ale już w r. 1901 zaczyna przedsiębiorstwo upadać i wreszcie sprzedaje cały sklep krakowskiemu; Związkowi handlowemu dia Kółek rolniczych, przyczem cały kapitał ; udziałom wy przepada. Delegatami Banku w tern przedsiębiorstwie byli pp. Józef Padewski i Boon Kozakiewicz.    ,    i r, ...■ t ; f,}.

W ciągu r. 1895 zamienił Bank krajowy fabrykę wagonów i maszyn w Zagórzu i Sanoku Kazimierza Lipińskiego na towarzystwo akcyjne pod firmą I. Galicyjskie Towarzystwo akcyjne budowy wagonów i maszyn w Sanoku o kapitale zakładowym K-t,000;.0Q0, podzielonym na 2000 sztuk akcyj.

W r, 1897 został kapitał akcjjny Towarzystwa podwyższony o. dalszych 2.000 sztuk akcyj do wysokości K. 2,000.000, z czego rozsprzedano dptąd dalszych 1112 sztuk akcyj, tak że kapitał akcyjny tego T owarzystwa wynosi K. 1,556.000, rozdzielonych na 3112 sztuk akcyj.

Bank krajowy sfinansował te K. 1,556,0Q0 kapitału akcyjnego, ęprzy-jąwszy na własny rachunek 420 sztuk akcyj,czyli K. 210.00Ö, ponadto dostarcza temu przedsiębiorstwu — oczywiście za odpoWiedniem zabezpieczeniem-^, całego prawie kapitału obrotowego, który wynosi przeciętnie K. 3,000.000. W zarządzie tego towarzystwa (Rada zawiadowcza) zastrzegł sobie Bank krajowy głos wiry lny i wydelegował Dyrektora swego dr. Zgórskiego, który od początku był wiceprezesem, a od r. 1904 jest prezesem Towarzystwa. Oprócz tego zasiadają od początku w Radzie zawiadowczęj Towarzystwa dyrektor dr. Domaszewski, równocześnie przewodniczący Komitetu wykonawczego, i dr. Jan hr. Drohojowski, równocześnie zastępca człopka Komitetu wykonawczego.

Towarzystwo sanockie prowadzi dział wagonowy, dział wyrobów kotlarskich, maszynowych i konstrukcyjnych, dział odlewów, sikawek i narzędzi wiertniczych.

W ciągu 13 lat swego istnienia (po 30. września 1908), wyprodukowała fabryka Sanocka wyrobów za K. 35,054.988, w szczególności zaś w dziale wagonowym : 846 wagonów osobowych, służbowych, pocztowych i t. p., 148 wagonów dla kolei elektrycznych, 3314 wagonów towarowych, 303 cystern na spirytus i ropę, 49 wagonów piwnych, razem 4660 wagonów, a w tem 65 wagonów elektrycznych dla miasta Wiednia i Morawskiej Ostrawy i 57 wagonów kolejowych osobowych dla Rumunii. Oprócz tego zbudowało w tym czasie Towarzystwo tendrów, wózków małych różnego typu, dresyn i t, p. 556.

Robotników zajmuje fabryka przeciętnie przeszło 1000, Z 13 Jat działalności zakładu były dwa lata (1900, 1903) stratne, wszystkie inne wykazują zysk, którego suma ogólna po strąceniu strat wynosi K. 980.889. .Towarzystwo wypłaciło dywidendę za rok 1895/6 — 54/₂%, za r. 1896/7 — %, za r. 1897/8 - 9°/₀, za r. 1898/9 — 7%, za r. 1899/900 — 5%, za r. 1902/3 - 4°/₀, za r. 1905/6 — 4%, za r. 1906/7 - 5% i za r. 1907/8 — 6%.

W r. 1897 wziął Bank krajowy udział w założeniu i uzyskaniu kon-cesyi na „I. Gal. Towarzystwo dla destylacyi drzewa“ łącznie

164 -

z Bankiem hipotecznym i Gal. Bankiem kredytowym. Towarzystwo założyło wielką fabrykę w vVygodzie, a Bank reprezentowany był w jego Radzie Zawia-dowczej przez Dyr. Dr. Zgórskiego. Wkrótce jednak przekonał się Bank, że przedsiębiorstwo to nie oddaje należytych korzyści krajowi, a kierownictwo jego nie budzi ufności — i dlatego wycofał się Bank krajowy z tego interesu przez sprzedaż akcyj w r. 1899 nawet z dość poważnym zyskiem.

Również w r. 1897 współdziałał Bank przy powstaniu Pierwszego Galicyjskiego Towarzystwa Akcyjnego dla przemysłu chemicznego. Właśnie upływa 25 lat, gdy w miejscu, gdzie się łączą cztery gminy, Lwów, Zniesienie, Laszki i Malechów założył inżynier Julian Wang małą fabryczkę mączki kościanej, przeistaczając na ten cel dawny młyn nad Pełtwią. Powoli dokoła młyna powstały rozliczne przybudówki, przeznaczone na przeróbkę kości a więc odtłuszczarnię, klejarnię i roztwarzalnię kości. W r. 1886 przyjmuje Wang do spółki kilku komandytników i ze zmiennem powodzeniem prowadzi fabrykę do r. 1897, w którym Spółka komandytowa zostaje przeistoczoną na towarzystwo akcyjne o kapitale K. 600.000, podzielonym na 1200 akcyj po 500 K. Czasy spółki komandytowej były dla przedsiębiorstwa w danych warunkach najkorzystniejsze. Minęły już uprzedzenia i niedowierzanie sfer rolniczych do nowego środka podniesienia wydajności ziemi, uprzedzenia, które tyle trudu i kosztów przysparzały Wangowi, gdy jeszcze samoistnie prowadził przedsiębiorstwo, a natomiast nie było ani tej szalonej konku-rencyi, jaka w tej gałęzi produkcyi dziś panuje, ani też środki komunikacyjne i udoskonalenia techniczne, stojące dziś do rozporządzenia obcej produkcyi, nie utrudniały tak bardzo tej walki konkurencyjnej. Toteż spółka komandytowa przy produkcyi niespełna 100 wagonów superfosfatów miewała po 10 a nawet po 16% zysku do rozdziału. Powiększony kapitał przez przemianę w towarzystwo akcyjne użyty został na budowę nowej fabryki superfosfatów i toru dojazdowego. Zamierzona była jeszcze budowa fabryki kwasu siarkowego, która wszakże nie przyszła do skutku głównie dlatego, że surowiec przy oddalonych frachtach źle się kalkulował, — a natomiast towarzystwo dla własnych celów znalazło korzystne źródła nabywania kwasu odpadkowego w licznych, a bliskich rafineryach nafty. Towarzystwo pozostało więc nadal przy dotychczasowym programie produkcyi, a jedynie rozszerzyło ją ilościowo. Produkuje więc klej stolarski, tłuszcz kostny, używany do fabry-kacyi mydła i superfosfaty. Łącznie wyrobiono w tych 11 latach kleju 68 wagonów, tłuszczu 50 wagonów, a superfosfatów 3008 wagonów. Od r. 1906 ma Towarzystwo zakontraktowaną całą ilość krwi bydlęcej, jaka schodzi z rzeźni miejskiej i przerabia ją na mączkę, która jest najlepszym nawozem azotowym. Produkcya tej mączki wynosi 5—6 wagonów rocznie. Siłę popędową stanowi maszyna parowa 30 HP, od r. 1908 nadto motor pędzony ropą o 45 HP i koło wodne o sile 15 HP. Robotników zatrudnia fabryka zależnie od sezonu 75—120.

Sfinansowania akcyj przy przemianie spółki komandytowej na Towarzystwo akcyjne w r. 1899 podjął się Bank krajowy, subskrybując sam K 20.000. Dla nierozsprzedanych na razie 312 akc3rj zawiązał Bank syndykat, z którego tylko część akcyj nabyli prywatni, resztę zaś wobec słabych wyników finansowych przedsiębiorstwa zmuszeni byli rozebrać między siebie człon-

kowie syndykatu Na Bank przypadło 75 sztuk tak, że odtąd partycypuje Bank z 115 sztukami w kapitale akcyjnym przedsiębiorstwa. Zyski Towarzystwa nie wzniosły się dotąd nigdy ponad 5°/₀ (w latach 1902 i 1905), a było kilka lat zupełnie bez zysku (1899, 1903, 1904, 1906 — 8). W r. 1898 dało Towarzystwo 3%, w latach 1900 i 1901 po 4¹/₂"%. W r. 1905 spaliła się ekstrakcya (odtłu-szczarnia), ale została zaraz zupełnie nowożytnie odbudowana. Od dwóch lat zaszedł niekorzystny zwrost w rentowności przedsiębiorstwa. Rosnąca konku-rencya obca z jednej strony, a błędy techniczne w samem założeniu i utrudniona a kosztowna komunikacya z drugiej strony, zaczęły mścić się na wynikach finansowych tak, że rok 1907 dał K. 63.307;85, a r. 1908 K. 98.719-43 straty. To skłoniło niektórych głównych akcyonaryuszów do wycofania się z przedsiębiorstwa a ukończona właśnie tranSakcya stanowić może podwójnie korzystne dla dalszych losów Towarzystwa zdarzenie. Nowonabywcą bowiem większej części akcyj-jest wiedeńskie Towarzystwo dla przemysłu chemicznego, przedsiębiorstwo rozporządzające 14 fabrykami tego rodzaju w całej monarchii, a więc mające do dyspozycyi zarówno * siły fachowe pierwszorzędnej jakości jak i doświadczenie i wyrobione stosunki targowe. Z drugiej stron/kierownictwo dotychczasowe zasłużonego ale chorobą złamanego założyciela fabryki przejdzie w ręce młodsze i sprężystsze. Po za tem nadarza się naszym siłom kierującym i wykonawczym dobra sposobność skorzystania z organizacyjnych doświadczeń zachodniego przemysłu przez bezpośrednie zetknięcie się. Bank wspiera to Towarzystwo wydatnym kredytem wekslowym, którego wysokość dosięgła w r. 1905 K. 298.800, w r. 1906 K. 384.000 a w r. 1907 K 403.000.

¹

O tym przedmiocie obszerniej piszemy w rozdziale IV., szczególnie w odniesieniu do rozpraw i uchwał sejmowych.

19¹

²

Bohorodczany, Borszczów, Brody, Brzozów, Cieszanów, Czortków, Dobromil, Dolina, Drohobycz, Husiatyn, Jaworów, Kolbuszowa, Kossów, Lisko, Lwów, Nisko, Nowy Targ, Sanok, Skałat, Sokal, Stryj, Trembowla, Turka, Wieliczka, Zaleszczyki, Żywiec.

Delegatami Banku w tem przedsiębiorstwie byli : Prezes Rady Nadzorczej Bochdan, później Radca Dworu Laskowski a obecnie Dyrektor Milewski; nadto Wiceprezes Towarzystwa kred. ziem. Rozwadowski i sekretarz Banku Dr. Rużyeki

W r. 1898 wziął Bank krajowy udział w powstaniu G a 1 i c y s koił uk o wińsk i ego akcyjnego 'Towarzystwa przemysłu cukrowniczego w Przeworsku.

Ukonstytuowane dnia 6. listopada 1893 z kapitałem zakładowym koron 1,600.000 w 1600 akcyach, podwyższyło swój kapitał akcyjny w .r. 1898 do K; 3,350.000 na budowę rafineryi, w r. zaś 1900 do kwoty K. 8,000.000 na budowę dwóch nowych surowni. Emitowano wszakże łącznie tylko 7000 akcyj tak, że obecny kapitał akcyjny, w całości wpłacony, wynosi K. 7,000.000.

Bank krajowy Wziął udział w sfinansowaniu II. i III. emisyi akcyj Przeworskich, biorąc na swój rachunek z każdej z tych ęmisyj po 100 akcyj i tworząc dla emisyi II. syndykat dla rozsprzedąży 700 akcyj, a dla III emisyi syndykat z 1200 akcyami. Nadto objął Bank na rachunek własny z drugiego, syndykatu 76 akcyj i podjął się rozsprzedąży 1030 akcyj III. emisyi.

Łącznie posiada zatem Bank 276 akcyj Towarzystwa Przeworskiego)

W r. 1903 wszedł Bank krajowy w stosunki kredytowe z Towarzystwem, udzielając mu pożyczki annuitetowej w sumie K 1,300.000 i poręki podatku spożywczego na K. 3,000,000, którą rozszerzył w r. 1906 do kwoty koron 4,000.000 w.miarę zapotrzebowania Towarzystwa.

Dostarczając Towarzystwu tym sposobem K. 5,300.000 kapitału obrotowego, zastrzegł sobie Bank krajowy wgląd w interesa Towarzystwa w ten sposób, ii delegat Banku ma być członkiem Komisyi rewizyjnej Towarzystwa. Delegatem jest od początku sekretarz Banku Stanisław Jaroszyński.

Miarę rozwoju tego przedsiębiorstwa daje porównanie ilości zakontraktowanych w pierwszej, dnia 10. października 1895 rozpoczętej, i ostatniej ukończonej kampanii 1907/8j jak niemniej wysokość produkcyi tych dwóch kampanii. W r. 1895 miano tedy zakontraktowanych 2791 morgów buraków i wyprodukowano 43.726 cŁ metr. cukru białego piasku, w ostatniej zaś 11655 morgów buraków i produkcyę 155,585 ct. metr. cukru piasku. Podobnie ma się rzecz i z kontyngentem rafinady, który wynosił wr. 1899: 48.782 ctn. metr. i zwiększył się w obecnym kartelu do 190.000 ctn. metr. Cała niemal rafinada Przeworska pozostaje w kraju, zdobywając sobie coraz większe pole zbytu.

W ciągu swego 13-to letniego istnienia (po 30. czerwca 1908) miało Towarzystwo pięć lat stratnych (1896/7, 1901/2, 1902/3, 1903/4, 1905/6), przynosząc w ciągu ośmiu lat pozostałych łącznie K. 3,728.787⁻49 zysku po strąceniu statutowych odpisów w kwocie K. 4,403.096 36 i pokryciu strat.

Towarzystwo wypłaciło dywidendę za rok 1897/8 : 6%; za 1898/9: 15%; za 1899/900: ,7%; za 1900/1: 7%; za 1904/5: 5%; za 1906/7: 5%; za 1907/8: 10 procent.

W roku 1899 współdziałał Bank krajowy przy powstaniu Akcyjnego Towarzystwa dla wyrobów tkackich i sukienniczych w Łańcucie. Dawne Towarzystwo produkcyjne i handlowe w Łańcucie o zakresie o wiele obszerniejszym, niż dzisiejsze Towarzystwo akcyjne, odstąpiło temu ostatniemu fabrykę wyrobów wełnianych w Rakszawie oraz sprzedaż wyrobów tkackich, jaką ono prowadziło sposobem nakładowym w stosunku do krajowych szkół tkackich. Nowe towarzystwo akcyjne rozszerzyło fabrykę rak-szawską przez wystawienie niewielkiej przędzalni wełny i apretowni sukna. Przy skromnym kapitale akcyjnym K. 200.000 potrafiło Towarzystwo zdziałać tyle, że podniosło produkcyę z K. 109.644 50 w pierwszym roku do K. 165.454⁻93 w r. 1907/8, że wyrabia nietylko koce, grube sukna dostawo we, ale i materye modne, nietylko płótna, prześcieradła, ręczniki, ale i kilimy i że przytem wszyst-kiem daje co roku zyski umiarkowane, ale.o charakterze regularnym i trwałym.

Towarzystwo pozostaje trwale w stosunku do krajowej szkoły sukienniczej w Rakszawie, polegającym na tem, że dostarcza tej szkole przędzy, następnie odbiera tkaniny, wykańcza je na swój koszt i rachunek i zajmuje się sprzedażą gotowych sukien. W takim samym stosunku pozostaje Towarzystwo do krajowych szkół tkackich w Krośnie, Gorlicach, Glinianach i Łańcucie.

Przy sfinansowaniu akcyj Towarzystwa wziął Bank krajowy na własny rachunek w r. 1899 sztuk 50 na K. 10.000, następnie w r 1900 podwyższył udział do 150 sztuk na K. 30 000, a dla nierozsprzedanych 174 utworzył Bank Syndykat, który w r. 1903 rozwiązano a Bank krajowy przyjął na siebie dalszych 75 sztuk na K. 15.000 tak, że obecnie uczestniczy w tem przedsiębior stwie z 225 sztukami na K. 45.000 Nadto od pierwszej chwili użycza Bank Towarzystwu wydatnego kredytu wekslowego, który w r. 1905 wynosił koron 58 600, w r. 1906 R. 52.500 a w r. 1907 K. 58.000. Towarzystwo wypłaciło tytułem dywidendy w latach 1900/1 i 1906/7 po 4%, 1902/3, 1905/6, 1907/8 po 5%, a w r. 1903/4 i 1904/5 po 6%. Obecnie zamierzone jest podwyższenie kapitału akcyjnego o K. 50.000 w celu dalszego rozszerzenia fabryki rak-szawskiej. Delegatem Banku w tem przedsiębiorstwie był początkowo sekretarz Dr. Rużycki, a obecnie jest lustrator’Drzewicki.

Czyniąc zadość podnoszonym niejednokrotnie żądaniom, aby Bank krajowy w obec wzmagającej się z każdym rokiem parcelacyi średniej własności ziemskiej, bądź sam, bądź pośrednio wziął udział — współdziałał Bank krajowy w r. 1899 przy zawiązaniu się towarzystwa z ograniczoną poręką pod nazwą „Bank parcelacyjny we Lwowie“.

Zadaniem Banku parcelacyjnego jest przeprowadzanie parcelacyj większych obszarów tak pod względem finansowym jak i technicznym. Najniższy udział wynosi 50 K. Odpowiedzialność członków dwukrotna.

Współudział Banku krajowego polegał na zdeklarowaniu i wypłaceniu udziału w łącznej kwocie K. 20.000 i udzielaniu kredytu na poszczególne, poprzednio przez siebie zbadane interesy parcelacyjne. Kredyt ten dochodził do bardzo poważnych kwot okrągło K. 1,800.000, a początkowo zaspokajał prawie w zupełności potrzebę kapitału obrotowego Banku parcelacyjnego. Skutkiem wiadomych uchwał Sejmu z dnia 7. listopada 1905 Bank krajowy ścieśnił kredyt, a Bank parcelacyjny szukać go musi w innych instytucyach bankowych. W zamian za świadczenia swoje zapewnił sobie Bank krajowy statutowo udział w zarządzie Banku parcelacyjnego przez wybór do Rady nadzorczej trzech przez siebie wskazanych członków, oraz jednego członka Dyrekcyi i jego zastępcy.

Bank parcelacyjny rozpoczął czynność swoją w dniu 1. sierpnia 1899 roku. W okresie lat 1899 do 1906 zasiadali w Radzie nadzorczej, jako delegaci Banku krajowego, Komisarz bankowy Dr. Józef Ekielski, Dyrektor Dr. Do-maszewski i Franciszek Rozwadowski, Wiceprezes Galie. Tow. kredyt, ziemskiego. W Dyrekcyi z ramienia Banku krajowego zasiadali w pierwszym okresie st. likwidator Banku krajowego Józef Strzyżowski, a następnie od r. 1902 st. referent Banku krajowego Ignacy Krzyszkowski.

W przeciągu prawie dziesięcioletniego swego istnienia (do końca r 1908) rozparcelował Bank parcelacyjny przy wybitnej finansowej pomocy Banku krajowego, przeważnie częściowo, 67 majątków o łącznym obszarze 34.501 morgów za cenę kupna K. 19,446.189⁻56, Stan udziałów po 31 grudnia 1908 r. wynosił K. 149.633, fundusz rezerwowy wraz z funduszem strat K. 162.401 01. Na cele użyteczności publicznej rozdał Bank parcelacyjny koron 57.644'37.

Od r. 1906 mieści się Bank parcelacyjny we własnym dwupiętrowym budynku i zatrudnia 15 stałych urzędników i 35 niestałych funkeyonaryuszy technicznych, gospodarczych i manipulacyjnych.

Od udziałów wypłacił Bank parcelacyjny dywidendę za rok 1899/900 w stosunku 5°/₀, za lata 1901-3 po 6°/₀, za rok 1904 : 7°/₀, a w końcu za lata 1905, 1906 i 1907 po 8%.

Z inieyatywy naczelnika filii w Krakowie, Mieczysława Sędzimira i dawnego współpracownika Banku krajowego Józefa Strzyżowskiego, powstało w Krakowie w lutym r. 1902 Towarzystwo wzajemnej obywatelskiej pomocy w Krakowie, stowarzyszenie zarejestrowane z ograniczoną poręką, które w r. 1905 zmieniło firmę na Bank ziemski w Krakowie, stowarzyszenie zarejestrowane z ograniczoną poręką. Stówa-rzyszenie to postawiło sobie za zadanie udzielanie członkom swoim pomocy prawnej, technicznej i finansowej dla utrzymania i rozwoju ich gospodarstw rolnych.

Instytucya, przychodząc z pomocą kredytową średniej własności w ciężkiej nieraz chwili, umożliwia sanacyę gospodarstwa, czyto przez częściową parcelacyę następną, czy też przez konwersyę długów uciążliwych, sprzedaż drzewostanu w dogodnym czasie i t. d., przyczem, o ile parcelacya przychodzi do skutku, stoi instytucya także na straży interesów włościan parcelantów.

Uznając dodatnie cele instytucyi, przystąpił Bank krajowy z udziałem 20.000 K. zastrzegłszy sobie udział w Radzie nadzorczej przez swoich delegatów. Do r. 1905 był delegatem Banku krajowego Naczelnik Filii w Krakowie Mieczysław Sędzimir, a od r. 1905 jest nim obecny Naczelnik Filii Stanisław Karłowski. Nadto na podstawie szczegółowego przedstawienia poszczególnych interesów przyznaje Bank krajowy kredyt na weksle przez Bank ziemski podawane, z danych interesów pochodzące i zabezpieczone hipotecznie. Kredyt ten wynosił w r. 1905 K 351.000, w r. 1906 K. 654.000, a w r 1907 K. 327.000.

O stałym rozwoju instytucyi świadczy zestawienie obrotów ro

cznych :

K. 4,248,073-38 „    5,983.868-12

„ 9,994.622-40 „ 17,667.566-62 „ 27,773.189-62

W krótkim czasie swego istnienia uzbierał Bank ziemski w kapitale rezerwowym K. 62.630, przyczem wypłacał stale od udziałów 6% dywidendy.

W lipcu r. 1902 powstał z Oddziału melioracyjnego, znajdującego się przy lwowskiej filii galicyjskiego Banku dla handlu i przemysłu, Bank melioracyjny, jako stowarzyszenie zarejestrowane z ograniczoną poręką, przy wydatnej pomocy Banku krajowego, który przystąpił ze stu udziałami po K. 200, czyli z kapitałem K 20.000.

Ogólny kapitał udziałowy Banku melioracyjnego z końcem r. 1902 wynosił K. 27.160 Gdy w połowie r. 1908 kapitał udziałowy wzrósł do kwoty K. 63.800, przystąpił Bank krajowy imieniem krajowego funduszu inwestycyjnego z dalszymi 100 udziałami po K 200 tak, że z końcem r. 1908 na ogólny kapitał udziałowy w kwocie K. 84.200 udział Banku krajowego i funduszu inwestycyjnego wynosił K. 40.000. Ponadto dostarcza Bank krajowy prawie całego kapitału obrotowego, reeskontując weksle portfelu Banku melioracyjnego. Reeskont ten doszedł z końcem r. 1908 do kwoty K. 513 839 57. W r. 1908 udzielił Bank krajowy Bankowi melioracyjnemu z krajowego funduszu inwestycyjnego 4% pożyczkę w wysokości K. 80.000, spłacalną w 15 latach. Statutowo zastrzegł sobie Bank krajowy przy założeniu Banku melioracyjnego prawo proponowania jednego dyrektora oraz trzech członków Rady nadzorczej. Od założenia Banku melioracyjnego do końca r. 1907 zasiadał w łonie Rady nadzorczej Banku melioracyjnego, członek Rady nadzorczej

- 169 —

Banku krajowego Karol hr. Scipio, następnie zaś Dyrektor dr Milewski. Stałą kontrolę w Banku melioracyjnym sprawuje Bank krajowy przez specyalnie zamianowanego delegata, rewidenta Banku Stanisława Osbergera.

Bank melioracyjny przeprowadza melioracye rolne, roboty ziemne, i wodne, budowę dróg i t. p. u swych członków, oraz udziela im kredytu na roboty u nich wykonywane

W ciągu swego istnienia t. j. od 1. lipca 1902 po koniec 1908 r wykonał Bank melioracyjny następujące roboty:

1)    zmeliorowano ogółem 12.360 morgów;

2)    dokonano zdjęć i sporządzono plany 12.817 morgów.

Ponadto wykonał Bank melioracyjny budowę dróg dojazdowych do salin w Dolinie kosztem K. 71 957 35, wybudował drogę powiatową Rawa ruska -Hujcze za K. 19.254, oraz podjazd kolejowy w Manasterzu kosztem 8.500 K.

Obecnie zaś buduje Bank melioracyjny 9 zbiorników ziemnych dla magazynowania ropy w Tustanowicach i Borysławiu kosztem K. 270.000 i kanał, oraz roboty ziemne na gruntach pofortyfikacyjnych w Krakowie kosztem K. 37.000.

Biuro techniczne Banku melioracyjnego zatrudnia stale 8 inżynierów i przeciętnie w sezonie roboczym po 600 robotników dziennie.

Z lat działalności Banku melioracyjnego r. 1905 wykazał niedobór w kwocie K. 1.06793. Wszystkie inne wykazują zyski. Bank płacił dywidendę za czas od 1. lipca 1902 do 31. grudnia 1903 r. : 5%; za r. 1904 :    3%; za r.

1907 : 5%.

W r. 1902 przystąpił Bank krajowy do Krajowego Związku przemysłowego z udziałem K. 20 000 Stowarzyszenie to zawiązane w r 1897 z zakresem działania bardzo obszernym, objęło od Galicyjskiego akcyjnego Towarzystwa handlowego bazary krajowe we Lwowie i Krakowie, otworzyło zaś nowe bazary w Przemyślu Tarnopolu i Nowym Sączu, aby za ich pośrednictwem popierać drobny przemysł krajowy, bądźto przez sprzedaż wytworów tego przemysłu na własny rachunek, bądźteż zaliczkując oddany mu towar komisowy. Równocześnie podejmuje się Związek licznych dostaw dla instytucyj publicznych w roli pośrednika między wytwórcami a temi in-stytucyami. Wreszcie działa Związek jako krajowa agencya handlowa, organizując produkcyę i zbyt na rzecz szkół i warsztatów krajowych. Zrozumiałą jest rzeczą, że tak obszerny zakres działania przy nieproporcyonalnie niskim kapitale udziałowym (w r. 1898 K. 28 870) nie mógł wyjść na korzyść stowarzyszenia i potrzeba było licznych ofiar tak ze strony kraju (krajowa subwen-cya bezzwrotna na agencyę, 4 pożyczki funduszu przemysłowego i stały kredyt wekslowy w tym funduszu na dostawy kolejowe), jak i ze strony udziałowców (odpisanie 80% kapitału udziałowego w r 1905), ażeby wprowadzić Związek na tory skutecznej, a więcej do rozporządzalnych środków dostosowanej działalności. Z bazarów zatrzymano jedynie bazar lwowski i krakowski, wszystkie inne zaś, wliczając w to i krótkotrwały bazar wiedeński, zwinięto; zajęto się dostawami tylko w tych gałęziach produkcyi, które nadawały się do ujęcia w karby organizacyi, jak dostawa kożuchów kolejowych. Innych nie rentujących się eksperymentów (kosze dla Anglii) zaniechano. Organizacyjną

22

- 170 —

pracę ograniczono do tkactwa (Wilamowice), koszykarstwa (Wielowieś, Rą-czna) i kuśnierstwa (Tyśmienica).

Po wspomnianem wyżej odpisaniu udziałów z kwoty ówczesnej K. 65.514*22 na K. 12 775 84, przyczem Bank krajowy stracił K. 16 000, dźwiga się Związek powoli ale wyraźnie, dzięki skromniejszemu ale jaśniejszemu programowi i dzięki nieustającemu poparciu ze strony funduszu przemysłowego i Banku krajowego, a także dzięki moralnej pomocy społeczeństwa i władz krajowych przy organizacyi dostaw Rok 1906 dał zysku K. 6.883 90, r. 1907 K. 9.275 79, a r. 1908 K. 13.128 18. Stan kapitału udziałowego z końcem r. 1908 wynosił K. 29.920 69, w czem Bank krajowy K. 4.000 Bank reprezentowany jest w Radzie nadzorczej Związku przez Radcę Dworu Kazimierza Laskowskiego.

W r. 1903 przystąpił Bank krajowy z udziałem K. 20.000 do Lwów skiej fabryki chemicznej „Tlen“. Fabryka ta powołana do życia w r. 1899, przechodziła do roku ubiegłego różne, często jednak mniej szczę śliwę fazy. Rok ubiegły natomiast okazał się tak krytycznym, że chwila zgłoszenia konkursu była niemal nieuniknioną. W tern przykrem położeniu przyszedł „Tlenowi“ z pomocą Bank krajowy, zasilając go pożyczką z funduszu inwestycyjnego w kwocie K. 80.000 —, udzieloną na wyjątkowych warunkach a pomoc ta, wnosząc z pomyślnych rezultatów gospodarki zeszłorocznej, okazała się wcale skuteczną i stanowisko „Tlenu“ dziś jako pewne uważać można.

Ogółem produkcya „Tlenu“ do końca r. 1908 wynosiła K. 1,062.000 —, a w roku ostatnim wynosiła K. 163.500’— i była większą od przeciętnej o K 45.000*—, co świadczy o pomyślnym rozwoju fabryki, zatrudniającej stale około 30 pracowników.

Dnia 31. grudnia 1908 wynosiły udziały K. 19.330* — , w czem Bank krajowy K. 4.000* —, po odpisaniu strat w r. 1907 K. 16 000*-.

W roku 1906 przystąpił Bank do Syndykatu Towarzystw rolniczych w Krakowie. Syndykat powstał w dniu 23. stycznia 1905 roku z inicyatywy powziętej na Ogólnem Zgromadzeniu członków Towarzystwa rolniczego krakowskiego na dniu 14. czerwca 1904 r., które poleciło Komitetowi c. k. Towarzystwa rolniczego powołanie tej instytucyi do życia.

Jako zasadę przyjęto Stowarzyszenie, oparte na udziałach rolników z poręką ograniczoną do dwukrotnej odpowiedzialności; wysokość dywidendy od udziałów została ograniczoną początkowo do 4%, następnie zaś po zmianie statutu w roku 1906 do 5°/₀. Natomiast zakreślono instytucyi ramy nadające jej charakter współdzielczy w tej formie, że wszystkie zyski z końcem roku pozostałe po wypłaceniu dywidendy i zaopatrzeniu funduszu rezerwowego dzielą się między stowarzyszonych w stosunku do poczynionych zakupów, a w proporcyi do wysokości posiadanego udziału.

Jako cel Syndykatu przyjęto podniesienie dochodu członków przez dostarczanie im artykułów rolniczych, jak : nawozy, nasiona, maszyny, pasza treściwa, węgiel itp. w najlepszym gatunku po cenach przystępnych, oraz spieniężenie produktów rolniczych, jak zboże, rzepak, spirytus w drodze komisowej.

171

W chwili zawiązania liczyło Stowarzyszenie 80 członków z udziałami na K. 63.300, która to cyfra wzrosła do końca 1905 roku do 188 członków, i K. 93.400 kapitału udziałowego.

Syndykat rozpoczął czynność swą od tego, że nabył w drodze kupna od Towarzystwa rolniczego okręgowego w Wieliczce, które z polecenia c. k. Towarzystwa rolniczego krakowskiego prowadziło przez szereg lat centralne biuro zakupna, jego oddział handlowy i przejął tem samem całą klientelę.

Bank krajowy chcąc tej nowopowstałej instytucyi samoobrony rolników niewielkim kapitałem wyposażonej dopomódz do rozwoju otworzył jej kredyt rymesowy do wysokości K 150.000, oraz na zaliczki zbożowe 500.000 K zaś na spirytusowe K. 500.000.

Obrót towarowy Syndykatu wynosił w pierwszym roku K. 3 298.491, zaś czysty zysk K. 14.578, zwroty towarowe i prowizye K 12.086, dywidenda wyniosła 4%

Gdy w następnym roku kapitał udziałowy Syndykatu wzrósł do cyfry 100.000 koron, przystąpił Bank krajowy na członka Syndykatu z udziałem 20.000 koron, uzyskując zarazem prawo delegata do Rady nadzorczej, równocześnie podwyższył kredyt rymesowy wraz z kredytem zaliczkowym i stowarzyszeniowym do łącznej sumy K. 1,400.000, co dało instytucyi możność dalszego rozwoju. Obrót towarowy za rok 1906 wykazuje też wzrost do cyfry K. 5,594.532. Z czystego zysku K. 13.458 wypłacił Syndykat dywidendę 5% oprócz tego zaś otrzymali członkowie zwroty towarowe i prowizye w wysokości K 17.492. Również w roku 1907 powiększył się obrót towarowy Syndykatu mianowicie do kwoty K. 5,791 540 czysty zysk zaś wynosił K. 22.417    .

dywidenda 5%, zwroty zaś towarowe i prowizye K. 20.381. Ponadto odłożono w powyższem trzechleciu K. 35.200 do funduszu rezerwowego, ulokowanego w listach zastawnych w Banku krajowym.

Z końcem roku 1908 liczył Syndykat członków 297 z kapitałem udziałowym wpłaconym K. 161.060.

Do Rady nadzorczej Syndykatu wydelegował Bank krajowy w r. 1905 naczelnika swej filii Mieczysława Sędzimira, a po tegoż ustąpieniu jego następcę Stanisława Karłowskiego.

Z przedstawienia tego widoczne jest, że Bank krajowy w ciągu lat 18, odkąd bierze bezpośredni udział w przedsiębiorstwach handlowych lub przemysłowych, starał się w każdym możliwym kierunku być pomocnym w rozwoju przemysłu, rolnictwa i handlu krajowego. Oczywiście nie wszystkie próby się udały. Rozwiązało się Galicyjskie Towarzystwo handlowe, upadła „Prządka“, Garbarnia rzeszowska i Związek handlowy dla Kółek rolniczych we Lwowie; nie oddało usług krajowi 1. Galicyjskie Towarzystwo destylacyi drzewa, ciężkie próby i koleje przeszły I Galicyjskie Towarzystwo akcyjne dla przemysłu chemicznego i Fabryka chemiczna „Tlen“, ale oba zakłady jeszcze mogą się z pożytkiem dla kraju rozwinąć; trudne czasy przeszedł Krajowy Związek przemysłowy, ale ostatecznie byt swój ustalił i z pożytkiem dla kraju pracuje. Natomiast jednak normalnie i pożytecznie rozwija się Związek handlowy kółek rolniczych i Syndykat Towarzystw rolniczych w Krako-

22*

- 172 -

wie. Ze zyskiem pracuje Bank parcelacyjny we Lwowie i Bank ziemski w Krakowie, wiele obiecujący jest postęp rozwoju Banku melioracyjnego. Dobrze idzie Akcyjne Towarzystwo wyrobów tkackich i sukienniczych w Łańcucie, a wcale wybitne stanowisko w przemyśle naszym zajęło Towarzystwo budowy wagonów w Sanoku i Towarzystwo akcyjne dla przemysłu cukrowniczego w Przeworsku, pomimo wielkich trudności konkurencyjnych i systematycznego zwalczania przez przemysł pozakrajowy.

Bank krajowy, jak poucza końcowa tabela, włożył w te interesa razem 1,110.692*50 koron, wycofał bez straty 225.886*10 koron, a stracił w kapitale 203.451 40 koron i z końcem roku 1908 miał inwestowanych w 14 stu przedsiębiorstwach istniejących 681.355 koron. W czasie 18-stu lat pobrał Bank krajowy od swych udziałów tytułem dywidendy 284.877*24 K, z czego pokrył straty w kapitale i z tytułu dopłat z poręki 216.380*15 koron.

Doświadczenia więc Banku ani pod względem finansowym ani ekonomicznym nie uprawniają do niedowiarstwa w obec starań i pracy w kierunku uprzemysłowienia kraju, ale zebrane doświadczenia przekonały niestety Bank, że społeczeństwo nasze potrzebuje w kierunku przemysłowym i handlowym jeszcze dalszego wykształcenia się. Niestety przekonał się Bank krajowy niejednokrotnie, że u nas ludziom zdaje się, iż przemysł podnieść można samem rzuceniem choćby zdrowej myśli, ale bez wkładu ze swej strony kapitału, wiedzy i pracy, pozostawiając innym troskę o ludzi i pieniądze. W szczególności w stosunku do Banku spotyka się zbyt często błędne, a nawet zgubne zapatrywanie, że dość współdziałać formalnie przy założeniu przedsiębiorstwa a Banku jest rzeczą wyposażyć je w kapitał, siły techniczne i komercyalne i przejąć na swoje barki cały ciężar prowadzenia interesu. Tu może główny leży powód zawodów i niepowodzeń. Rozum jednak i uczciwość społeczna nie pozwalają opuszczać rąk, tracić wiary — praca, która po grudzie idzie, wzmacnia .siły i budzi energię i wytrwałość, tak bardzo potrzebną w przemyśle — więc patrzeć nam z radością na to, co się dotąd udało, a uczyć się z tego, co nie poszło!

— 172 -

wie. Ze zyskiem pracuje Bank parcelacyjny we Lwowie i Bank ziemski w Krakowie, wiele obiecujący jest postęp rozwoju Banku melioracyjnego. Dobrze idzie Akcyjne Towarzystwo wyrobów tkackich i sukienniczych w Łańcucie, a wcale wybitne stanowisko w przemyśle naszym zajęło Towarzystwo budowy wagonów w Sanoku i Towarzystwo akcyjne dla przemysłu cukrowniczego w Przeworsku, pomimo wielkich trudności konkurencyjnych i systematycznego zwalczania przez przemysł pozakrajowy.

Bank krajowy, jak poucza końcowa tabela, włożył w te interesa razem 1,110.692*50 koron, wycofał bez straty 225.886T0 koron, a stracił w kapitale 203.451 40 koron i z końcem roku 1908 miał inwestowanych w 14 stu przedsiębiorstwach istniejących 681.355 koron. W czasie 18-stu lat pobrał Bank krajowy od swych udziałów tytułem dywidendy 284.877*24 K, z czego pokrył straty w kapitale i z tytułu dopłat z poręki 216.380*15 koron.

Doświadczenia więc Banku ani pod względem finansowym ani ekonomicznym nie uprawniają do niedowiarstwa w obec starań i pracy w kierunku uprzemysłowienia kraju, ale zebrane doświadczenia przekonały niestety Bank, że społeczeństwo nasze potrzebuje w kierunku przemysłowym i handlowym jeszcze dalszego wykształcenia się. Niestety przekonał się Bank krajowy niejednokrotnie, że u nas ludziom zdaje się, iż przemysł podnieść można samem rzuceniem choćby zdrowej myśli, ale bez wkładu ze swej strony kapitału, wiedzy i pracy, pozostawiając innym troskę o ludzi i pieniądze. W szczególności w stosunku do Banku spotyka się zbyt często błędne, a nawet zgubne zapatrywanie, że dość współdziałać formalnie przy założeniu przedsiębiorstwa a Banku jest rzeczą wyposażyć je w kapitał, siły techniczne i komercyalne i przejąć na swoje barki cały ciężar prowadzenia interesu. Tu może główny leży powód zawodów i niepowodzeń. Rozum jednak i uczciwość społeczna nie pozwalają opuszczać rąk, tracić wiary — praca, która po grudzie idzie, wzmacnia siły i budzi energię i wytrwałość, tak bardzo potrzebną w przemyśle — więc patrzeć nam z radością na to, co się dotąd udało, a uczyć się z tego, co nie poszło!

XI. Służba dla skarbu krajowego.*

Aj. Administracya krajowych funduszów pożyczkowych.

1. Fundusz przemysłowy. Skromne były początki poważnego już dziś funduszu przemysłowego. Popularne dziś tak bardzo hasło uprzemysłowienia kraju, w którem dominującą rolę zwykło się temu funduszowi wyznaczać, było faktycznie już od dość dawna w dyskusyi sejmowej i publicystycznej z mniejszą lub większą siłą głoszone. Tylko liczba jego przeciwników nie zawsze była jednaka i gdy dziś już nawet sfery najbardziej konserwatywne uznają akcyę w tym kierunku za jeden z pierwszorzędnych czynników podniesienia dobrobytu krajowego, to jeszcze niespełna przed ćwierć wiekiem liczba tych, co uważali każdy grosz wydany na popieranie przemysłu za wyrzucony przez okno, była bardzo znaczną.

Posiedzenie Sejmu z dnia 22. stycznia 1887 r. stanowi w historyi tego funduszu chwilę epokową. Dzisiejszy namiestnik Dr Michał Bobrzyński, jako sprawozdawca komisyi budżetowej, zakończył swe sprawozdanie wnioskami:

1.    1. Sejm ustanawia stały fundusz przemysłowy.

2.    Fundusz ten przeznaczony jest na wspieranie przedsięwzięć pożytecznych dla rozwoju przemysłu krajowego przez udzielanie pożyczek.

3.    Sejm przeznacza na uposażenie tego funduszu przez lat dziesięć począwszy od 1. stycznia 1887 po 30.000 zł. rocznie, nadto wciela do tego funduszu wszystkie sumy, które począwszy od 1. stycznia 1887 wpłyną tytułem procentów lub tytułem zwrotów pożyczek udzielanych lub udzielić się mających z funduszu krajowego na popieranie przemysłu krajowego.

4.    Funduszem tym rozporządza Wydział krajowy po wysłuchaniu Komisyi krajowej dla spraw przemysłu domowego i rękodzielniczego. W tych granicach administracya funduszu oddana będzie Bankowi krajowemu.

II. W rubryce XYI preliminarza budżetu krajowego wstawia się na-stępujące pozycye:

poz. 240 na zasiłki bezzwrotne dla przemysłu krajowego 7000 zł.

poz. 241 dotacya funduszu przemysłowego 30.000 zł.

Poseł hr. Czesław Lasocki, który stale od szeregu lat zaznaczał swe przeciwne stanowisko w tej sprawie, wystąpił i teraz z wnioskiem odraczającym.

„Nie przeczę — mówił — że na polu przemysłu domowego i rękodzielniczego, ograniczywszy się do popierania tych wyrobów, które staną się przedmiotem codziennego użytku i które są niezbędne w każdem gospodarstwie, czy

174 —

wiejskiem czy miejskiem, a które stosunkowo do swej ciężkości gatunkowej i objętości są zbyt tanimi, iżby je z zagranicy sprowadzać miano, dodatnio działać możemy. Wierzę, że popieranie tego rodzaju przemysłu rozwijającego się wtym jedynie kierunku opłacić się zdoła, ale w możność konkurencyi z zagranicą co do przedmiotów nieużywanych przez ogół ludności, co do przedmiotów zbyt-kowych, absolutnie wierzyć nie mogę. To też dziwić się tylko muszę, iż gorączkowo kroczymy po drodze ślizkiej, uchwalamy krocie, nie zażądamy od Wydziału krajowego, aby nam przedłożył uprzednio pian całej kampanii. Wiem, że ta sprawa jest dziś przesądzona, jednakowoż należę do tych, którzy się nigdy niczego i nikogo nie obawiają, a gdy chodzi o wypowiedzenie tego co czują i myślą, na krzyki i urągania nie zważają. Nie idzie jednak o to, abym dziś, gdy jest wprost niemożliwem powstrzymać prąd, którym uniesiona większość tej Izby wniesieniem przejścia do porządku dziennego nad całą uchwałą I-szą, chciał bezwarunkowo stać na przeszkodzie forytowaniu przemysłu, ale chodzi mi jedynie o to, abyśmy nie angażowali stosunkowo kwoty wielkiej na tak długi przeciąg czasu.u (Sten. spr. 644).

Ten odosobniony głos opozycyi znalazł się jednak w mniejszości i wniosek przejścia do porządku, zredukowany później do żądania aby dotacya była jednorazową i co roku na nowo uchwalaną, upadł, a tak pierwsza jak i druga część wniosku Komisyi została uchwalona.

Wykonując tę uchwałę sejmową, podał ją Wydział krajowy reskryptem z 15. lutego 1887 r. L. 7992 do wiadomości Banku krajowego z wezwaniem o przedłożenie odpowiednich wniosków w celu jak najrychlejszego wprowadzenia w życie całego funduszu przemysłowego.

Sprawozdaniem z dnia 28 lutego 1887 r. L. 2583 Dyrekcya Banku przedstawiła Wydziałowi krajowemu zasady, na których zdaniem jej powinna być oparta administracya stałego funduszu przemysłowego i oświadczyła go* towość wypracowania projektu szczegółowych przepisów co do zarządu i użycia rzeczonego funduszu.

Odpowiedź Dyrekcyi Banku krajowego Wydział krajowy reskryptem z 18. marca 1887 r. L. 11 356 udzielił Komisyi krajowej dla spraw przemysłu domowego i rękodzielniczego do objawienia zdania co do zasad proponowanych przez Dyrekcyę, a zwłaszcza co do ustępu, wedle którego miałaby być z góry oznaczona stała stopa procentowa oraz miałaby być przyjęta zasada, że z funduszu przemysłowego nie będą udzielane pożyczki bezprocentowe.

Sprawozdaniem z dnia 28. kwietnia 1887 r. Komisya krajowa przedłożyła Wydziałowi krajowemu projekt regulaminu dla stałego funduszu przemysłowego i oświadczyła się za przyjęciem wszystkich zasad zaproponowanych przez Dyrekcyę Banku krajowego z tą jedyną zmianą, że w wyjątkowych uwzględnienia godnych wypadkach mogą być również udzielane pożyczki bardzo nisko albo nawet wcale nie oprocentowane.

Podzielając to zapatrywanie Komisyi krajowej, ale odstępując od wydania zaprojektowanego przez nią regulaminu, Wydział krajowy reskryp tami z dnia 27. maja 1887 r. L. 21 907 i z 11. sierpnia 1887 r. L. 31.940 wezwał Dyrekcyę Banku krajowego, aby na podstawie zasad, ustalonych w porozumieniu z Komisyą krajową, ułożyła projekt przepisów co do zarządu stałego funduszu przemysłowego, nadto pierwszym z powołanych reskryptów przekazał

- 175 -

Bankowi dotacyę tego funduszu za rok 1887 w kwocie 30.000 zł a to sumę 9.200 zł. obligami dłużnymi, resztę zaś gotówką.

Po nadejściu odpowiedzi Dyrekcyi Banku krajowego Wydział krajowy rozporządzeniem z dnia 26 sierpnia 1887 r. L. 43 044 wydał przepisy w sprawie administracyi funduszu przemysłowego, które bez zmian do dziś obowiązują

W przepisach tych zastrzegł sobie Wydział krajowy wyłączne prawo przyznawania pożyczek po wysłuchaniu Komisyi krajowej dla spraw przemysłu domowego i rękodzielniczego, jak niemniej postanawiania, czy i jaki procent od pożyczek policzany będzie, w jakich ratach i terminach mają być spłacone i czy i o ile odpisanie przepadłych wierzytelności tego funduszu nastąpić może. Na Bank krajowy, jako administratora funduszu, nałożono obowiązek: przyjmować wszelkie pieniądze do funduszu tego wpływające, wypłacać przy znane pożyczki, przechowywać zapisy dłużne, które przez dłużników funduszu na zlecenie Banku krajowego wystawione być mają, ściągać w przepisanych terminach należytości w kapitale i odsetkach, wdrażać kroki sądowe przeciw opieszałym dłużnikom i prowadzić całą rachunkowość funduszu, której kontrolę zastrzeżono Wydziałowi krajowemu. Bank krajowy oprocentowywać ma pieniądze, które na rzecz tego funduszu wpływają, w wysokości 1% niżej jak każdoczesna stopa dyskontowa, obowiązująca w Banku Austro-węgierskim, a pobierać będzie za administracyę tytułem prowizyi Vio°/o od obrotu półrocznego po większej stronie rachunku bielącego. Wreszcie ma Bank krajowy prawo wysyłać swego delegata na posiedzenia Komisyi krajowej dla spraw przemysłu domowego i rękodzielniczego, na których sprawy tyczące się stałego funduszu przemysłowego traktowane będą. Wolno też Bankowi przedkładać wnioski w sprawach, tyczących się tego funduszu, wprost Wydziałowi krajowemu.

Nie bez znaczenia dla dalszych dziejów administracyi funduszu przemysłowego były toczące się już wprawdzie poza Bankiem, ale w ciągłym kontakcie z osobami, kierującemi tym Bankiem, rokowania i niejako urabianie pojęć i wytycznych zasad pomocy krajowej dla przemysłu.

Oto celem spieszniejszego załatwienia podań i wniosków, tyczących się pożyczek z funduszu przemysłowego, złożony został za wnioskiem Komisyi krajowej dla spraw przemysłu domowego i rękodzielniczego podkomitet dla załatwiania spraw bieżących funduszu przemysłowego; w skład którego weszli Dr. Józef Wereszczyński, jako reprezentant Wydziału krajowego, poseł Ludwik Wierzbicki z ramienia Komisyi krajowej dla przemysłu domowego i rękodzielniczego i wreszcie Dyrektor Banku krajowego Dr. Alfred Zgórski, jako reprezentant tej instytucyi.

Dnia 7. sierpnia 1887 odbył podkomitet pierwsze posiedzenie, na którem załatwiono 34 podań o kredyt z funduszów na cele przemysłowe, resztę zaś podobnych podań, jakie w ciągu tego roku wpłynęły, załatwił podkomitet na posiedzeniu wspólnem z Komisyą krajową w dniu 26. października 1887. W ogólności było do załatwienia wniosków i podań czterdzieści kilka na sumę około 80.000 zł.

W łonie Komisyi dla spraw przemysłu domowego i rękodzielniczego przeprowadzono rozprawę zasadniczą nad pytaniem, jaką metodą postępować należy w udzielaniu pomocy finansowej z funduszów krajowych znaczniejszym przedsiębiorstwom, posiadającym ogólne warunki użyteczności ekonomicznej

- 176 -

dla kraju. Wynikiem tej rozprawy było jednomyślne oświadczenie się Komisyi przeciwko bezpośredniemu mięszaniu funduszu krajowego w ryzyko jakiegokolwiek, choćby najbardziej godnego poparcia przedsiębiorstwa przemysłowego i w jakiejbądź formie. Uznano natomiast potrzebę i użyteczność dążenia ku temu, ażeby tworzyć się poczęły u nas znaczniejsze przedsiębiorstwa fabryczne, któreby stanowić mogły ogniska pewnych rękodzieł, zatrudniających wielką liczbę rąk w naszym kraju, ażeby za pośrednictwem tych zakładów podnieść znaczenie i wartość ich produkcyi. Na razie zwrócono uwagę na przemysł tkacki i skórny.

W każdym jednak wypadku zdaniem Komisyi pomoc takim przedsiębiorstwom z krajowego funduszu przemysłowego nie mogłaby być udzielana inaczej, jak tylko w formie należycie ubezpieczonych pożyczek.

Ale nie długo wytrwała Komisya na tern wygodnem może, ale nie zawsze wskazanem stanowisku wierzyciela, jeżeli chodzi o akcyę prawdziwie obywatelską. Już w roku 1893 odstępuje od tej zasady, biorąc imieniem stałego funduszu przemysłowego udział w kapitale akcyjnym Galicyjskiego Akcyjnego Towarzystwa handlowego i to ż kwotą bardzo poważną, jak na zasoby funduszu, bo K. 100.000. W roku 1895 subskrybuje fundusz 125 akcyj na K. 50.000 Akcyjnej Garbarni w Rzeszowie, w r. 1896 przystępuje z wkładką komandytową K. 20.000 do Stolarni parowej i fabryki posadzek Spółki komandytowej Braci Muranyi, T. Stryjeński i Ska w Krakowie, a w r. 1899 subskrybuje K. 50.000 akcyj Akcyjnego Towarzystwa dla wyrobów tkackich i sukienniczych w Łańcucie.

Działalność tedy Banku krajowego jako administratora funduszu prze-mysłowego rozpoczęła się jak wspomnieliśmy, z chwilą odstąpienia mu przez Wydział krajowy w dniu 15. czerwca 1887, 9.200 zł. 4-ma skryptami pożyczkowymi i wpłaceniem gotówką 30.000 zł.

Bank zajął się założeniem odpowiednich ksiąg głównych i podręcznych, wezwał zalegających z ratami dłużników i ulokował na razie złożoną ratę dotacyjną na rachunku bieżącym.

Z przyznanych przez Komisyę krajową pożyczek wypłacił Bank w pierwszym roku swej administracyi 3 sztuki na zł. 2.100. Ten pierwszy rok przyniósł zysku K. 883.52, w czem jednak odsetki od lokacyrw Banku wyniosły K. 641.26.

Funkcye syndyka funduszu pełnił początkowo doradca prawny Wydziału krajowego Dr. Bieliński, a dopiero 12. października 1887 oddał Wydział krajowy prowadzenie spraw egzekucyjnych syndykowi Hanku krajowego, Dr. Ti 1 lo w i.

W roku 1888 oddał Wydział krajowy dalszych 39 skryptów pożyczkowych na łączne 102.210 zł., które wcielono do stałego funduszu przemysłowego. Z tej kwoty od razu już otrzymał Bank 11 pożyczek na 44.000 zł. zaskarżonych, a był sam zmuszonym zaskarżyć dalszych 7 na zł. 22.300.

Charakterystyczną jest suma straconego kapitału z tych pierwotnych pożyczek, udzielonych jeszcze z ogólnych funduszów krajowych i administrowanych początkowo przez sam Wydział krajowy. Oto na łączną kwotę przyjętych przez Bank od Wydziału krajowego pożyczek K. 222.820.16 polecił Wydział odpisać jako nieściągalne K. 68.928.64, czyli 30.93%. Do końca zaś roku

1908 z udzielonych pożyczek w czasie administracyi Banku krajowego na łączne K. 7,997.595*19 odpisać musiał Wydział krajowy jedynie K. 194.319*81, czyli 2-43%.

Nie małą tu oczywiście rolę odegrał sposób ściągania rat pożyczkowych, które podobnie jak przy pożyczkach własnych Banku krajowego było ogromnie punktualne, ogromnie ścisłe i o ile w wypadkach przez Wydział krajowy zalecanych, względne i niemal pobłażliwe, o tyle we wszystkich innych aż do ostatecznych konsekwencyj bez wyjątku twarde. Sfery przemysłowe, bardziej niż które inne w naszym kraju, potrzebowały tej pedagogicznej opieki kredytowej, to też rezultaty dalszych lat zarządu funduszu przekonały o trafności tego stanowiska, jakie Bank zajął od początku swej administracyi.

Rzecz mała na pozór, a jednak nieobliczalna w korzyściach, to dobra buchalterya i ścisłe zapiski ewidencyjne. Zasada „qui bene dividet, bene do-cet“ mogłaby tu mieć w odpowiedniej modyfikacyi bardzo trafne zastosowanie. Dobrze ułożone zapiski, pilnowanie terminów i konsekwentne przechodzenie od stadyum zwykłego upomnienia do upomnienia syndykackiego, a wreszcie do skargi sądowej, nie pozwala dłużnikowi „rozleniwiać się“ w płaceniu, zmusza go do myślenia o takiem lub innem uregulowaniu swej zaległości jeszcze wówczas, kiedy one nie nagromadziły się do tej miary, aby normalna spłata nie przekraczała już sił i zasobów dłużnika W tym więc kierunku uważać sobie może Bank krajowy za rzeczywistą zasługę nie tylko, żc nie zmarnował powierzonego mu funduszu krajowego, ale też, że wyszkolił niemały zastęp akuratnych płatników wśród sfer przemysłowych.

Rozrastające się wrciąż czynności administracyjne nietylko funduszu przemysłowego, ale i reszty funduszów, o których niżej mowa, zniewoliły Bank krajowy do zorganizowania w r. 1904 osobnej dla wszystkich tych funduszów likwidatury, która początkowo zatrudniała dwóch a obecnie zatrudnia już czterech urzędników, nie licząc prowadzącego książkowość funduszów.

Zyski funduszu przemysłowego, które przyrastając do dotacyi, powiększały tern samem własny kapitał funduszu, przedstawiały się w poszczególnych latach następująco:

883-52

w roku 1887 K.

'i

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

77

71

8.126-68 8.043-36 11.774.30 16.593-36 19.561-50 15.913-94 21.916-84 26.152-32 22.371-76 30.154-—

T)

strata

8.601-48

24.679*-

8.601 48

do przeniesienia K. 206.170 58 strata

Rola Banku krajowego względem stałego funduszu przemysłowego nie była jednak zawsze tylko rolą administratora. Już bardzo wcześnie przychodził Bank z pomocą finansową funduszowi przemysłowemu, względnie przemysłowcom, mającym przyznane pożyczki, a to w tej formie, że na przyznane pożyczki, których z powodu niezasobności funduszu nie można było wypłacić, udzielał dłużnikom pożyczek wekslowych. Pośrednia ta działalność zaczęła jednak wkrótce niewystarczać. Napływ starających się o pomoc pieniężną funduszu stawał się tak wielkim, że Wydział krajowy uznał już za właściwe roczne dotacye dla stałego funduszu przemysłowego, które tymczasem wzrosły do 100 000 koron rocznie, zeskontować w Banku krajowym

Umową z 2. maja 1905 LW. 37.393 zeskontował funduszowi Bank krajowy 2,000.000 koron w tej formie że na poczet oczekiwanych rocznych do-tacyj zobowiązał się ze swoich funduszów zaliczyć w roku:

1905    koron 750.000

1906    „    500.000

1907

57

1908

55

K. 206.170-58 25.320-57 „    22.62836

60307 134-72 37.904-55 34.028-23

8.601-48

Ogółem wynosił zysk

mniej strata ,

zatem netto zysk .

Strata trzech lat ostatnich ma z jednej strony źródło swe w różnicy odsetek na niekorzyść funduszu, gdyż, jak to niżej wykazujemy, eskontował fundusz począwszy od r. 1905 przyszłe raty dotacyjne, od czego opłacać musiał normalnie 4j/₂°/o, podczas gdy od pożyczek otrzymywał 3⁰j₀, z drugiej zaś stropy przyczyna strat leży w znaczniejszych w tym czasie stratach, poniesionych na dłużnikach. Odpisy tych strat objaśniamy niżej, tu zaznaczyć tylko chcemy, że jakkolwiek ożywiony prąd ostatnich czasów w kierunku „budzenia przemysłu" mógł łatwo powołać do życia efemeryczne przedsiębiorstwa, na których fundusz mógł ponieść straty, to jednak obok tego ryzyko strat na dłużnikach musiało z natury rzeczy wzróść w miarę wzrostu liczby tych dłużników.

strata

r,

r)

7?

57

10.534-73

18.627-98

103.274*81

K. 326.790-08 141.039* —

55

K. 185.751-08

500.000 250.000

Ale nim jeszcze dwie ostatnie raty tych dwóch milionów koron Bank wypłacił, przyszedł Wydział krajowy w roku 1907 z żądaniem nowego mi-

liona. Umową z 24. października 1907 L. 78.624 i LW. 74.438 podwyższono zaliczane kwoty na rok :

1907    z 500.000 koron na 1,000.000 koron

1908    z 250.000 koron na 750.000 koron.

Wreszcie w roku 1908 wystąpił Wydział krajowy na skutek uchwały Sejmu (referat Dra Rogera br. Battaglii) z dalszem domaganiem się zeskonto-wania nowego, czwartego już miliona koron, a równocześnie podwyższał Sejm roczne dotacye z 100.000 koron .na 150.000 koron i wreszcie na 200.000 koron, aż do uzupełnienia kapitału dotacyjnego tego funduszu do kwoty K. 7,000.000.

W roku 1898 zwróciły na fundusz przemysłowy swoje oko galicyjskie władze .skarbowe. Wezwany do składania fasyi po krótkiej opozycyi ze wzglę dów formalnych, ucz\nił Bank krajowy z upoważnienia Wydziału krajowego zadość wezwaniu władz skarbowych i wniósł żądane zeznanie do podatku zarobkowego. Następstwem tego było wymierzanie funduszowi podatku przez lata 1898—1904, których suma w ciągu tego czasu wyniosła 28.424*40 koron.

Jednocześnie jednak rozpoczął Bank krajowy za pośrednictwem Koła polskiego kroki u rządowych władz centralnych o zupełne uwolnienie funduszu od podatków w myśl ustępu 8 , względnie art. IV. rozp. wyk. z 18. maja 1897 L. 124 Dz. p. p. i w analogicznem zastosowaniu §. 4. ustawy podatkowej z 25. października 1896 L. 220 Dz. p. p.

Za osobistą interwencyą J. E. Korytowskiego, ówczesnego wiceprezesa krajowej Dyrekcyi skarbu, uzyskały fundusze krajowe w r. 1904 przynajmniej częściowo przychylną decyzyę Ministerstwa Skarbu, gdyż zaliczono fundusze te do kategoryi fundacyj, obowiązanych do opłaty podatku rentowego. Z tytułu tego podatku zapłacił fundusz w ciągu 11 lat K. 16.870 29, ze zwróconego bowiem podatku zarobkowego potrącił sobie Skarb podatek rentowy za lata ubiegłe, a więc od roku 1898.

Nie zaprzestał jednakowoż Bank krajowy dalszych starań o zupełne uwolnienie funduszów krajowych od wszelkich podatków. Starania te zostały wreszcie z końcem roku 1908 uwieńczone pomyślnym skutkiem, gdyż na zażalenie Banku wniesione do Najwyższego Trybunału administracyjnego orzekło Ministerstwo Skarbu reskryptem z 8. listopada 1908 L. 65.631 zasadniczo, że fundusz przemysłowy wolny jest po myśli §. 125. al. 1. ustawy z 25. października 1896 L. 220 Dz. p. p. od podatku rentowego. W chwili, gdy to piszemy, czyni Bank starania o zwrot zapłaconych sum z tytułu tego podatku, a odzyskanie ich w całości a nawet z odsetkami zwłoki, jest już tylko kwesty ą czasu.

Ostatni bilans funduszu z dnia 31. grudnia 1908 roku wykazuje

w aktywach:

. 4,080.394*63 koron 50.000*—    „

55 240*—

udzielone pożyczki udział w Towarzystwie łańcuckiem . realność własna (Garbarnia rzeszowska)

razem

. 4,185.634 63 koron.

- 180 —

Zaś w passywach:

aktywa przejęte od Wydziału krajowego pr. 1.

stycznia 1888    ....

mniej odpisy ..... dotacya krajowa 22 rat 1887 do 1908 pożyczka hipoteczna (na Garbarni)

Bank krajowy (zaliczki na poczet dotacyi) przyrost dotacyi do 1907 mniej strata (1908)

K. 222.820-16 » 68.928-64

K. 153.891-52 „ 1,700.000 — „    25 463-03

„ 2,120.529'-

. K. 289.025-89 . „ 103.274-81

„ 185.75108

K. 4,185 634 63

Strata tegoroczna jest dotąd największa w ciągu istnienia funduszu, a powstała prawie wyłącznie skutkiem zarządzonych przez Wydział krajowy odpisów :

straty na Garbarni rzeszowskiej    ,    .    .    ,

reszty udziału w akcyjnem Towarzystwie handlowem udziału w spółce komandytowej T. Stryjeński straty na innych prywatnych dłużnikach

razem

K. 67.563-12 „ 1.300"— „ 20.000-— n 14.550-99

razem

. K. 103 414-11

W chwili obecnej korzysta z pożyczek funduszu : 13 dłużników z gałęzi przemysłu tkackiego na .

skórnego na . metalowego na drzewnego na ceramicznego na

13

27

17

11

97

z innych gałęzi przemysłu .

K. 662 737-96 „    312.407-71

„    717.722-48

„    158.004-51

„    154 460-27

„ 2,075.061-70

. K. 4,080.394-63

178

razem

2. Fundusz pożyczkowy dla Kółek rolniczych. Na posiedzeniu z dnia 27. listopada 1890 powziął Sejm krajowy następującą uchwałę:

„I. Ustanawia się ..fundusz pożyczkowy dla kółek rolniczych“ w wysokości 15.000 złr.

II.    W budżet wydatków na rok 1891 wstawia się kwotę 5.000 złr. jako pierwszą ratę funduszu pożyczkowego dla kółek rolniczych.

III.    Fundusz ten będzie osobno administrowany i służyć będzie do popierania za pomocą pożyczek działalności handlowo-przemysłowej kółek rolniczych, a pożyczki z niego rozdawać będzie Wydział krajowy na wniosek Zarządu głównego Towarzystwa kółek rolniczych“.

W wykonaniu tych uchwał wypracował Wydział krajowy po porozumieniu z Zarządem głównym Towarzystwa kółek rolniczych i uchwalił na wniosek krajowej Komisyi dla spraw rolniczych następujący program użycia tego funduszu :

1. Z funduszu tego mogą korzystać :

a)    zarządy powiatowe Towarzystwa kółek rolniczych, utrzymujące składy towarów dla sklepików kółek rolniczych ;

b)    zarządy pojedynczych kółek rolniczych, utrzymujące sklepiki w gminach na rachunek kółek;

- 181 —

II.    Pożyczki udzielane będą przez Wydział krajowy na wniosek Zarządu głównego Towarzystwa kółek rolniczych w kwotach do 600 zł dla Zarządów powiatowych, a do 300 złr. dla pojedynczych kółek, w wyjątkowych wypadkach i w wyższym wymiarze, z tern jednak zastrzeżeniem, aby pożyczki udzielane przez Wydział krajowy nie przenosiły połowy kapitału zakładowego, jaki żądający kredytu włożyli w interes.

III.    Skrypt dłużny na przyznaną pożyczkę, ułożony według formularza, który udzieli Wydział krajowy, ma być podpisany przez biorących pożyczkę, a nadto opatrzony pisemnem poręczen em solidarnem dwóch osób, których rękojmię Wydział krajowy na przedstawienie Zarządu głównego uzna za dostateczną. Podpisy biorących pożyczkę i poręczycieli winny być legalizowane Obowiązki poręczycieli, wypływające z takiego poręczenia, pozostają w mocy także w razie rozwiązania Zarządu powiatowego kółek, a względnie kółka rolniczego

IV.    Spłata pożyczki nastąpi w ratach oznaczonych w skrypcie dłużnym przez Wydział krajowy na propozycyę biorących pożyczkę, popartą przez Zarząd główny kółek rolniczych.

Pierwsza rata może przypadać do wypłaty w rok po podjęciu pożyczki. Cała pożyczka winna być spłaconą najdalej w czterech latach.

V. W formularzu skryptu (ustęp 3.) mają być zamieszczone następu

jące warunki:

a) że biorący pożyczkę obowiązani będą zaprowadzić dla składu towarów, względnie sklepików rachunkowość według wskazówek Wydziału krajowego ;

b)    że poddają się kontroli Wydziału krajowego i Zarządu głównego co do prowadzenia przedsiębiorstwa i rachunkowości;

c)    że ubezpieczą towary od ognia w krajowem Towarzystwie ubez

pieczeń ;

d)    że co roku, najdalej do 30 stycznia przedkładać będą Wydziałowi krajowemu przez Zarząd główny kółek rolniczych bilans majątku i dokładny tegoż inwentarz;

e)    że zwinięcie lub odstąpienie składu (sklepiku) przed spłaceniem pożyczki nie może nastąpić bez zezwolenia Zarządu głównego ;

f)    że niedopełnienie któregobądź z warunków, w skrypcie dłużnym przyjętych, pociąga za sobą możność zażądania zwrotu reszty niespłaconej jeszcze pożyczki.

Uchwałą z dnia 27. października 1891 L. 47.192 postanowił Wydział krajowy, że pożyczki z tego funduszu będą udzielane za oprocentowaniem 2% i wezwał Bank krajowy do wypracowania przepisów dla zarządu funduszu pożyczkowego dla kółek rolniczych oraz wzoru skryptu na pożyczki, jakie z tego funduszu będą udzielane.

Bank krajowy uczynił zadość temu wezwaniu, a wypracowany przezeń projekt przepisów zatwierdził Wydział krajowy reskryptem z 11. grudnia 1891 L. 52.951, a równocześnie wyasygnował pierwszą ratę funduszu w kwocie 5.000 złr. i od tej chwili rozpoczyna Bank administrować tym nowym, drugim z rzędu funduszem krajowym.

Prawa i korzyści, jakie zatwierdzone przepisy o zarządzaniu tym funduszem dają Bankowi krajowemu, są zupełnie analogiczne do przepisów o zarządzie funduszu przemysłowego i obowiązują do dziś z tą jedynie zmianą, że już uchwałą z 9. kwietnia 1892 polecił Sejm zaniechanie pobierania jakichkolwiek procentów od pożyczek z tego funduszu.

Uchwałą z 13. lutego 1897 r. podniósł Sejm wysokość funduszu do 25.000 złr., a uchwałą z 23. marca 1899 do 34.000 złr. czyli 68.000 koron, na której to wysokości dotąd pozostaje.

Od roku 1898 zaczyna Wydział krajowy przyznawać pożyczki czytelniom ruskich „Proświta% które sobie w okolicach o ludności ruskiej podobne wytknęły zadania, jak Kółka rolnicze Pozatem tylko wyjątkowo przyznał Wydział krajowy z tego funduszu dwie większe pożyczki po K 10.000 dwom Związkom handlowym Kółek rolniczych we Lwowie i Krakowie. W ogóle otrzymały dotąd z tego funduszu na ogólną liczbę 358 pożyczek w kwocie K. 344.220, kółka rolnicze 320 pożyczek na K. 298 320, a „Proświty 36 pożyczek na K. 25.900.

Wedle bilansu z dniem 31. grudnia 1908 roku ma fundusz w swoich

aktywach :

95 pożyczek na i lokacyę w Banku razem

K. 68.650 06

„    2.252*—

K. 70.902 06

zaś w passy wach:

K. 68 000 -

„    2.90206

K. 70.902*06

dotacyę krajową przyrost do 31/12 1907 K. 2680 07 w 1908 „ 22P99 razem

Straty w tym okresie czasu były minimalne, gdyż odpisano dotąd tylko reszty trzech pożyczek na łączną kwotę K. 176 71. Kółka w ogóle odznaczają się nadzwyczajną punktualnością w płaceniu rat. Egzekucye należą do wyjątków i konieczność ich zachodzi tylko w tych nielicznych zresztą wypadkach, gdzie kółko rozwiąże się, lub sklepik skutkiem nieuczciwości zawiadowcy upadnie i sam nie może spłacić pożyczki. Można twierdzić, że fundusz ten oddałby znacznie większe usługi na polu organizacyi drobnego handlu po wsiach, gdyby był odpowiednio powiększony, i tak jednak to, co w tych skromnych granicach dyspozycyjnych środków zdziałał, zachowa niezatarte ślady w ogólnem polepszeniu stosunków ekonomicznych na wsi.

3. Fundusz pożyczkowy dla przemysłu rolniczego. Zarząd funduszu pożyczkowego dla przemysłu rolniczego powierzono Bankowi w roku 1893 z chwilą zatwierdzenia przez Wydział krajowy reskryptem z 11. listopada 1893 L. 37.329 przepisów dla tego funduszu. Utworzony on został uchwałą sejmową z 10. maja 1893 r. z aktywów dawnego t zw. funduszu domestykal-nego, które wedle uchwały sejmowej obliczone po koniec roku 1891 wynosiły zł 122.295*15, zaś w chwili przelania ich do nowego funduszu pożyczkowego dla przemysłu rolniczego wzrosły do zł. 139.367*84. Przelanie tego funduszu do

— 183 —

zł. 110.132-35

Banku krajowego nastąpiło w dniu 1. stycznia 1894, a mianowicie otrzymał Bank z realizacyi odstąpionych walorów

4.400-66 24.834 83

zł. 139 367*84

gotówką i należytościami razem

Co do norm udzielania pożyczek z tego funduszu jak i co do sposobu administrowania nim przez Iłank krajowy obowiązują przepisy zupełnie analogiczne do przepisów dla stałego funduszu przemyłowego. Rolę Komisyi krajowej dla spraw przemysłowych zajęła tu krajowa Komisya rolnicza, która jest ciałem doradczem Wydziału krajowego przy uchwalaniu norm co do pożyczek i jest niem przy udzielaniu każdej poszczególnej pożyczki.

Co do oprocentowania pożyczek przyjęto normalnie stopę 3%, bardzo wyjątkowo zupełne uwolnienie od odsetek. Korzystać mogły z pożyczek przedsiębiorstwa przemysłowe, założone przy gospodarstwach rolnych lub związane z nimi ścisłym stosunkiem wzajemnego wspierania się. niemniej orga-nizacye rolniczo-handlowe. A zatem mleczarnie, serkarnie, fabryki drożdży, syropu kartoflanego, młyny, fabryki drenów, zakłady selekcyi nasion, eksplo-atacya torfowisk, gospodarstwa rybne i t p.

Pierwotną dotacyę podwyższył Sejm uchwałą z dnia 16. marca 1899 r. o K. 180.000 płatnych w trzech ratach rocznych 1899, 1900 i 1901. Roczne zyski, które do dotacyi przyrastały, wynosiły w ciągu 15 letniego dotychczasowego zarządu tego funduszu kwotę K. 183 139 83, a cały majątek funduszu wynosi z dniem 31. grudnia 1908 r. K. 643.096 07

Porównując dotychczasowe zyski tego funduszu z zyskami stałego funduszu przemysłowego, widzimy, że mniejszymi środkami i w krótszym okresie czasu osiągnął on niemal to samo powiększenie z własnych zysków. Oczywiście nie może to być miarą korzyści społecznych, jakie ten fundusz przedstawia, dowodzi jedynie, że sfery, które z tego funduszu korzystają, są o wiele pewniejsze i wypłatniejsze, gdyż z wyjątkiem trzech dotychczas wypadków, w których fundusz zmuszony był odpisać stratę łączną K. 5.296-23, zresztą nie poniósł on żadnych strat. Ma to także ogólniejsze i symptomatyczne znaczenie, że przemysł opierający się o rolnictwo może w naszym kraju prędzej liczyć na powodzenie, niż przemysł ściśle fabryczny.

Nie można jednak zamilczeć, że działalność tego funduszu była o wie le powściągliwsza i rzec można nawet przez dłuższy czas apatyczna. Dość wspomnieć, że niezatrudnione saldo lokacyi funduszu na rachunku bieżącym w Banku krajowym wynosiło przez szereg lat 150, 200, a nawet pon^d 200 tysięcy koron i nawet ta bezczynność funduszu dała raz w r 1901 impuls do zaczerpnięcia z niego chwilowej (od 26. października 1901 do 18. stycznia 1902) pożyczki K. 80.000* — przez fundusz krajowy ogólny, a to w celu ratowania równowagi budżetowej-

W ogóle korzystało z tego funduszu po koniec 1908 roku 169 dłużników na łączną kwotę K. 1,487.528*10. Najwyższa kwota pożyczkowa wynosiła K 60.000 —, najniższa K. 400*—. Formą zabezpieczenia były zwykle skrypta intabulowane, rzadziej z poręką osobistą; w ostatnich czasach udzielał Wydział krajowy dość często pożyczek krótkoterminowych w formie weksli.

- 184 -

Wedle bilansu z dniem 31. grudnia 1908 miał fundusz rozpożyczonych

na 94 pozycyach .

Lokacya w Banku krajowym wynosiła

K. 593.862-07 „    49.234*-

razem wynosiły aktywa    ....

Natomiast jako passywa figurowały w tymże bilansie : do tacy a krajowa przyrost do 31. grudnia 1907 w roku 1908    .    .

K. 168.068-92 „    15.070-91

K. 643.096 07

K. 459.956*24

183.139*83

razem

K. 643.096-07

4. Stały fundusz hodowlany. Ustawa krajowa z 20. lipca 1892 Dz. u. kr. Nr. 51. o licencyonowaniu i utrzymywaniu buhajów gminnych włożyła na gminy obowiązek zakupywania i utrzymywania jednego lub więcej buhajów gminnych, o ile w danej gminie nie ma dostatatecznej ilości buhajów licen-cyonowanych. W obec skromnych budżetów galicyjskich gmin wiejskich było do przewidzenia, że nie będą one mogły własnymi funduszami obowiązkowi temu zadość uczynić i dlatego stały fundusz hodowlany miał być w pierwszej linii użytym na udzielanie gminom bezprocentowych pożyczek w celu umożliwienia im zakupna buhaja gminnego. Pozatem do zakresu działania tego funduszu należało popieranie rozwoju krajowej hodowli bydła rogatego i to w szczególności t zw. rasy czerwonej, najlepiej wedle dotychczasowych doświadczeń nadającej się do naszych warunków klimatu i środków żywności. Oprócz pożyczek udziela Wydział krajowy z tego funduszu bezzwrotnych subwencyj Galicyjskiemu Towarzystwu gospodarskiemu we Lwowie i Towarzystwu rolniczemu w Krakowie na cele premiowania okazowych sztuk bydła.

Stały fundusz hodowlany utworzony został uchwałą Sejmu z dnia 4. kwietnia 1892 pierwotnie na 50.000 zł. a w., które miały być wstawiane w czterech ratach rocznych do budżetu. Dopiero wszakże po zaliczeniu wszystkich czterech rat, a mianowicie w r. 1896 zdecydował się Wydział krajowy oddać zarząd tym funduszem Bankowi krajowemu. Początkowo udzielał sam pożyczeK z tego funduszu i sam je administrował. Wszakże reskryptem z 30. kwietnia 1896 1. 17.340 wezwał Wydział krajowy Dyrekcyę Banku krajowego do wypracowania przepisów w sprawie administracyi stałego funduszu hodowlanego przez Bank krajowy. Wypracowane przepisy zatwierdził Wydział krajowy reskryptem z 14. sierpnia 1896 1 43.759 i wpłacił Bankowi uzbierany dotąd fundusz częścią gotówką, a częścią należytościa-mi z tytułu wpłaconych przez siebie i8 pożyczek na 3.400*— zł. a w.

Nowe przepisy nie różnią się zasadniczo od przepisów co do zarządu dotychczasowych funduszów, w stosunku do dłużników. Główną różnicę stanowi to, że pożyczki są bezprocentowe. Korzystać z nich mogą tylko gminy -od r. 1898 korzystają także Wydziały powiatowe na rzecz gmin. Przy podjęciu pożyczki interweniuje Towarzystwo gospodarskie lub rolnicze, zależnie od tego, czy biorącą jest gmina wschodnio czy zachodnio-galicyjska. Przy zakupnie buhajów czynną jest Komisya licencyonująca, zużycie więc pożyczki na cel wskazany jest tym sposobem zapewnione.

W roku 1907, a mianowicie uchwałą z 12. marca 1907 podwyższył Sejm ogólną dotacyę tego funduszu do kwoty K, 150.000 ratami rocznemi po K. 10.000 których wpłata trwać będzie do r. 1911.

I w dziejach tego funduszu — podobnie jak przemysłowo-rolnego — był okres dłuższej bezczynności tak, że z niezatrudnionej lokacyi funduszu na rachunku w Banku krajowym skorzystał Wydział krajowy, zaciągając chwi Iową pożyczkę K. 70.000 na czas od 26. października 1901 do 18. stycznia 1902 na cele ogólnej gospodarki.

Ogółem udzielił Wydział krajowy z funduszu hodowlanego 122 pożyczek na K. 188.321, w tern 105 gminom na K. 39.421, a 17 powiatom na K. 148.900.

Powiaty płacą zapadające raty na ogół całkiem regularnie — gminy tu i ówdzie z trudnościami, w każdym razie w wyjątkowych tylko wypadkach kroki egzekucyjne okazały się koniecznymi

Strat też na pożyczkach nie było dotąd żadnych, niedobory zaś w poszczególnych latach były spowodowane wypłacanemi przez Wydział krajowy subwencyami dla towarzystw rolniczych w kwotach wyższych, aniżeli bieżące dochody danego roku wynosiły.

Bilans z dniem 31. grudnia 1908 wykazuje w stanie czynnym.

K. 60.362.99

44 pożyczek na

K. 122.186.99

lokacya w Banku krajowym „ 61.824.— razem '

zaś w stanie biernym ;

K. 124.443.92

dotacya krajowa

niedobór łącznie po 31. grudnia 1907 K. 2654.23 mniej zysk w 1908 K. 397.30    „    2.256.93

K. 122.186.99

netto

5. Fundusz Spółek oszczędności i pożyczek. Zadaniem tego funduszu było poparcie działalności kraju na polu włościańskiego kredytu, a po nieu-dałych próbach organizacyi tego kredytu za pośrednictwem Banku włościańskiego i gminnych kas pożyczkowych stanowi stworzenie tego funduszu szczęśliwy i stanowczy zwrot w dziejach naszego kredytu włościańskiego.

Uchwałą Sejmu z 16. marca 1899 utworzono ten fundusz w kwocie K. 2,C00.000, które w ciągu lat 50-ciu miały być wpłacone. Pierwszą ratę w kwocie K 40.000 wpłacił Wydział krajowy w dniu 2. października 1899 i od tej chwili rozpoczyna się administracyjna działalność Banku krajowego. Reskryptem z 9. września 1899 L. 59 762 zatwierdził Wydział krajowy przepisy o administracyi tego funduszu, różniące się zasadniczo od postanowień co do wszystkich poprzednich funduszów w 3 ch kierunkach : 1) od lokacyi obowiązany był Bank krajowy płacić odsetki znacznie wyższe ; 2) za sprawowanie zarządu nie miał Bank pobierać żadnego wynagrodzenia i 3) na Bank nałożono obowiązek zaliczania na poczet przyszłych rat dotacyi kwot, jakie się okażą potrzebne aż do pełnych dwóch milionów.

. o dłuższych pertraktacyach zgodził się Bank krajowy na oprocentowanie rachunku funduszu spółek oszczędności i pożyczek, jak długo był czynnym, według stopy procentowej wkładek oszczędności Banku, z chwilą zaś przejścia w debet, miała obowiązywać stopa o 1 % niższa od każdoczesnej

— 186 -stopy eskontowej Banku krajowego. Tym sposobem w czasach normalnych stosunków pieniężnych oprocentowanie rachunku było po obu stronach równe. Bank krajowy poszedł więc w całej pełni za intencyą Sejmu, aby najdalej idącą ofiarnością umożliwić korzystanie z tego funduszu szerokim warstwom ludności Włościańskiej, grupującej się około kas systemu Raiffeisena a uczynił to, jakkolwiek nie mógł z drugiej strony liczyć na ziszczenie się pokładanych przez Sejm nadziei, że fundusz ten stanie się głównem źródłem kredytu dla włościańskiej ludności i zastąpi bezpośrednią działalność Banku krajowego na tern polu.

Z prawa żądania zaliczek na poczet rat dotacyi krajowej skorzystał fundusz bardzo rychło, bo już w połowie roku 1900 suma pożyczek wypłaconych przez fundusz przekroczyła dyspozycyjne funduszu i Bank rozpoczął udzielanie pożyczek po raz pierwszy i dotąd jedyny za najtańszem oprocentowaniem 4°/o-

291

Bezpłatne sprawowanie administracyi ujawniło się wnet jako znaczna ofiara ze strony Banku, gdyż liczba pożyczek rosła gwałtownie i gdy w pierwszym roku wynosiła 54, to już w 1902

w 1905    731

w 1908 1448

Prawda, że dzięki znakomitej organizacyi spółek i ujednostajnionemu stosunkowi tychże do funduszu ograniczała się administracya funduszu do wypłacania pożyczek, inkasowania rat i sporządzania półrocznych bilansów oraz sprawozdań — ale już sama liczba wypłacanych miesięcznie przeciętnie 30 pożyczek i inkasowanych przeciętnie 1800 rat na rok wskazuje na to, jak wiele czasu i sił roboczych oddać musiał Bank krajowy na usługi tej gałęzi działalności kraju.

Charakterystycznem jest żę w ciągu całej dziesięcioletniej administracyi tego funduszu nie potrzebował Bank krajowy ani razu używać interwencyi syndyka w celu egzekwowania zaległych rat. Zazwyczaj jednorazowe wyka zanie Biuru Patronatu, nielicznych zresztą, spółek opaźniających się z zapłatą raty, wystarczało zupełnie i do dalszych kroków nie było już potrzeby. Prawna pomoc Banku ograniczyła się wyłącznie do zredagowania wzoru skryptu dłużnego, obmyślenia formy zabezpieczania kredytu w rachunku bieżącym i do sporadycznych wyjaśnień i wskazówek w razie jakich wątpliwości przy wypłatach pożyczek.

Ten gładki stosunek ze spółkami, tak nieoczekiwany w naszych stosunkach a tak wprost niebywały w sferach kredytu włościańskiego, zmienił radykalnie punkt widzenia zarządu Banku krajowego na instytucyę spółek Raifieisenowskich, do której on — trzeba to wyznać otwarcie — odnosił się początkowo ze znaczną rezerwą. Zdumienie jednak i miłą niespodziankę stanowiło dalsze zjawisko, świadczące nietylko o poprawie stosunków kredytowych po wsiach, ale i o rosnącem zamiłowaniu do oszczędzania u ludności wiejskiej i o znacznych zasobach pieniężnych, które jakby obudzone ze snu, wyzbywszy się zwykłej trwożliwości, coraz obficiej wypływają na szerokie pole cyrkulacyi pieniężnej. Oto pod wpływem wzrostu zapasów pieniężnych w spółkach podnosi w roku 1901 Patronat dla spółek oszczędności i pożyczek myśl utworzenia rachunku zbiorowego, na któryby spółki przewyżki swoich zapasów kasowych

187 -

mogły bezpiecznie i możliwie najdogodniej lokować. Od rachunku tego pobierać będą spółki 4*/aV a że Bank mógł za tę lokacyę dawać najwyżej: 4°/e, więc Wydział krajowy ofiarował się z gotowością ponoszenia różnicy 72% z ogólnych funduszów krajowych (uchwała z 29. września 1901 L. 63.886).

Wkrótce rachunek ten wynosi tak znaczną kwotę, że wyłania się nowa kombinacya złączenia obu rachunków, t. j. biernego rachunku funduszu oszczędności i pożyczek z czynnym rachunkiem zbiorowym i zrealizowania tym sposobem idei samopomocy spółek Złączenie to przyszło do skutku z dniem 1. stycznia 1904 na podstawie zarządzeń Wydziału krajowego z 26. czerwca 1903 L. 22.905.

Odtąd wszelkie wpływy i wypłaty odbywają się na rachunku t. zw. zbiorowym, którego jednym z depozytaryuszów jest fundusz pożyczkowy dla spółek oszczędności i pożyczek. Dla wzrostu tego funduszu było to oczywiście pewną szkodą, gdyż z chwilą zlania rachunków otrzymał on od rachunku zbiorowego jedynie stałą „rentę“, wynoszącą normalnie 4°/₀ (względnie l°/o niżej każdoczesnej stopy eskontowej Banku krajowego), zyski zaś z wcześniejszych wpłat, z odsetek zwłoki i odsetek od odsetek przypadały odtąd rachunkowi zbiorowemu Korzyści jednak dla spółek z istnienia rachunku zbiorowego były zbyt widoczne, aby ten wzgląd miał powstrzymać fuzyę obu rachunków.

Dla Banku jednak powstała nowa i to absorbująca kilka sił roboczych praca. Drobne wkładki depozytowe płynąć zaczynają coraz liczniej, wynosząjuż na sztuki nie setki lecz tysiące pozycyj na miesiąc, a drugie tyle wynoszą zwroty. Przy znacznem stosunkowo oprocentowaniu (4%) korzyści dla Banku z tego rachunku są minimalne, a są nawet chwile, w których on wprost ponosi stratę. Było to od 1. stycznia 1904 do 20. października 1905, kiedy Bank otrzymywał od swoich pieniędzy na rachunku bieżącym (zbiorowym) 3 % °/₀, podczas gdy sam od wkładek oszczędności płacił 3‘6%, stracił więc 7io procentu. Pozatem napływ gotówki był zwykle wtedy obfity, kiedy Bank i skąd inąd miał poddostatkiem płynnych funduszów, wycofywanie zaś następowało zwykle w chwilach drożyzny pieniądza. 1 pod tym więc względem koizyści dla Banku z tego rachunku były bardzo małe.

Jak każda nowa organizacya, będąca w ciągłym rozwoju, tak i akcya Patronatu spółek oszczędności i pożyczek doskonaliła wciąż swoje wytyczne linie w postępowaniu tak wobec spółek jak i w stosunku do kredytowej pomocy dla nich. Stąd ciągłe zmiany w przepisach, ciągłe modyfikacye stosunku Banku do funduszu i do Biura Patronatu.

Początkowo udzielano pożyczek spółkom na 5°/₀, 47₂% i 4°,/₀ na okres 10 letni i wyżej, uchwałą Wydziału krajowego z 6. czerwca 1903 L. 4901 wprowadzono ograniczenie okresu umorzenia najwyżej do lat dziesięciu. Co do stopy procentowej postanowiono zaś, że

a) od każdej pierwszej pożyczki aż do wysokości K. 5000 udzielonej spółce, która od własnych wkładek oszczędności płaci odsetki nie wyższe niż 5°/₀ - i

— 188 -

b) od dalszych pożyczek udzielanych spółkom, które od wkładek oszczędności u nich ulokowanych płacą odsetki nie wyższe niż4¹/₂⁰/o, pobierać będzie fundusz 4¹/₂°/o) natomiast 5°/₀ będzie pobierać:

a)    od każdej pożyczki udzielonej spółkom, które od wkładek opłacają odsetki wyższe niż 5%,

b)    od drugich lub dalszych pożyczek udzielanych takim spółkom, które od wkładek oszczędności u nich lokowanych płacą odsetki wyższe niż 4V/0-

Co więcej, postanowiono, że gdyby która spółka podniosła stopę procentową od wkładek oszczędności i od udzielanych przez siebie pożyczek, będzie Wydział krajowy uprawnionym podnieść w odpowiednim stosunku stopę procentową od pożyczki udzielonej spółce. Rygor ten znachodzi odtąd swój wyraz w skryptach dłużnych.

Spółkom które od wkładek oszczędności u siebie płacą nie więcej niż 4¹/₂°/o? przyznał Wydział krajowy nadto ¹/2°/o"ow4 bonifikacyę odsetek za pierwszy rok stosunku pożyczkowego. Tym sposobem w tym pierwszym roku mogła stopa udzielanych pożyczek zejść nawet do 4%.

Wreszcie polecił Wydział krajowy spółkom, spłacającym raty najmniej na 15 dni przed terminem zapadłości, bonifikować odpowiednie odsetki za czas brakujący do zapadłości.

Wnet jednak, bo już w dniu 24. lutego 1904 (LW 3.667) powziął Wydział krajowy nowe uchwały, zmieniające dotychczasowe normy oprocentowania. I tak:

1.    stopa procentowa od pożyczek udzielanych spółkom ma być o 1¹/₂ °/0 niższą od stopy procentowej dla udzielanych członkom spółki pożyczek, obowiązującej w chwili przyznania spółce pożyczki;

2.    spółki, które pobierają więcej niż 67₂ °/₀ od pożyczek udzielanych członkom, nie mogą uzyskać ani pożyczek ani kredytu w rachunku bieżącym z funduszów Patronatu;

3.    za pierwszy rok stosunku kredytowego przyznaje się przy udziele niu każdej pożyczki z funduszów Patronatu bonifikacyę półprocentową na pokrycie kosztów połączonych z zaciągnięciem pożyczki ;

4.    w razie, gdyby Spółka w ciągu trwania stosunku pożyczkowego podwyższyła stopę procentową od udzielanych członkom pożyczek, podwyższy także Wydział krajowy na podstawie skryptu dłużnego, zeznanego przez Spółkę, stopę procentową od udzielonej Spółce pożyczki.

Postanowienia te, o ile były korzystniejsze dla danej Spółki w porównaniu do dotychczasowych, miały działać także wstecz, a więc i do Spółek, które jeszcze przed 1-ym stycznia 1904 pożyczki uzyskały.

Jako kryteryum przyjęto więc obecnie nie oprocentowanie wkładek oszczędności, ale udzielanych przez spółkę pożyczek, stanowisko o wiele słuszniejsze, bo stopa procentowa od wkładek jest tylko miarą, o ile spółce łatwiej lub trudniej o kapitały z własnego terenu operacyjnego i w takim wypadku spółka płacąca od wkładek wyższe odsetki była podwójnie karana, otrzymując także i z funduszu droższe pożyczki. Natomiast wprowadzona obecnie norma zmuszała spółki do zachowywania umiarkowanej margi między pieniądzmi otrzymywanymi a pożyczanymi.

- 189 —

Nie potrzeba wspominać, jak pożyteczne zresztą te zarządzenia w interesie spółek, przyczyniły manipulacyjnych czynności Bankowi krajowemu.

Bonifikacyę za pierwszy rok stosunku pożyczkowego zredukował Wydział krajowy uchwałą z 26. maja 1906 L. 53.160 wyłącznie do pierwszej pożyczki, jaką spółka zaciąga, dalsze pożyczki tejsamej spółki z boniflkacyi takiej nie mogły korzystać.

Tą samą uchwałą zniżył Wydział krajowy oprocentowanie wkładek spółkowych na rachunku zbiorowym z 4¹/₂ % na 4    % i postanowił, że odtąd

niżej oprocentowanych jak na 4% Pj₀ pożyczek udzielać nie będzie.

Uchwałą Sejmu z 17. listopada 1905 upoważniony został Wydział krajowy do rokowania z Bankiem krajowym co do otrzymania zaliczek do wysokości 27₂ miliona koron na zasilenie funduszu oszczędności i pożyczek. Na propozycyę tę Bank krajowy się zgodził, powiększając tym sposobem nietylko unieruchomioną za minimalnem oprocentowaniem sumę z dwóch na dwa i pół miliona koron, ale nadto opierając zabezpieczenie tych zaliczek już nie na pewnych ratach dotacyjnych funduszu, ale na przypuszczalnym jego przyroście, który za 6 lat istnienia funduszu przyniósł K. 42.708*50.

Odtąd więc uzyskał Wydział krajowy, względnie Biuro Patronatu większą swobodę w udzielaniu pożyczek, których zwłaszcza ogromnie szybko powstające coraz to nowe spółki w znacznej ilości potrzebowały.

Wspomnieliśmy, że przez połączenie rachunku zbiorowego z rachunkiem funduszu nastąpił podział zysków tego ostatniego między oba rachunki. Aby zysków tych módz szybciej używać na cele wskazane organizacyą spółek raiffeisenowskich, polecił Wydział krajowy reskryptem z 31. grudnia 1903 r. L, 91.270, aby już począwszy od zamknięcia rachunków z dniem 31 grudnia 1903 wstawiano do bilansu funduszu odsetki niepobrane ale należne z dniem zamknięcia rachunkowego. Trwałość skromnych ale pewnych zysków spółek, która im umożliwiała z wzorową punktualnością spłacać raty, uprawniała najzupełniej do tego zarządzenia i do uważania należnych, choć jeszcze niepo-branych odsetek za skapitalizowaną już pretensyę do spółek. Z zysków więc rachunku zbiorowego, gdyż formalnie tylko on zysk osiągał, otrzymywał począwszy od bilansu za rok 1903 stałą rentę 4%-ową fundusz pożyczkowy, następnie wydzielał Wydział krajowy potrzebną sumę na opędzenie kosztów prowadzenia rachunkowości w Biurze Patronatu (płaca jednego urzędnika i pomocnika, koszta druków i t. p.), dalej zastrzegał sobie do dyspozycyi pewną kwotę, z której udzielał subwencyj bądź na cele ogólne spółek, jak na wydawnictwa popularne o spółkach mleczarskich, spółkach oszczędności, podręcznik o zakładaniu spółek, bądź wprost na zasilanie spółek rolniczych w myśl uchwały Sejmu z 18. września 1903. Dopiero pozostałą z zysku ostateczną resztę zwracał Wydział krajowy funduszowi jako dalszy przyrost, jako rodzaj superdywidendy.

Kiedy w r. 1907 wniósł rząd projekt ustawy o centralnej państwowej kasie dla wszystkich instytucyj kredytowych, opartych na zasadach samopomocy, względy polityczne nakazywały zawczasu przygotować się na zmienione warunki, jakie się dla krajowej akcyi organizacyjnej około kredytu wło-

ściańskiego niechybnie miały otworzyć. Działalność państwowej centralnęj kasy miała się opierać na pośrednich organizacyach krajowych już istniejących lub dopiero w przyszłości mających powstać. Aby się więc uchronić przed narzuconą formą takiej ewentualnej przyszłej organizacyi, wypracowało Biuro Patronatu projekt statutu krajowej centralnej kasy, który z nieznaczne-mi zmianami uchwalony został na posiedzeniu Sejmu z dnia 26 września 1907.

Wprawdzie akcya niektórych stronnictw parlamentarnych przeciw projektowi rządowemu i pogrzebanie tego projektu stępiły już ostrze konieczności stworzenia krajowej kasy centralnej, niemniej jednak nie dość jasny stosunek „rachunku zbiorowego“ do Patronatu i brak osobowości prawnej u tego rachunku czyniły bardzo pożądanem powstanie samoistnej instytucyi pieniężnej, centralizującej z jednej strony działalność opieki kredytowej nad spółkami wiejskiemi, która dotychczas dzieliła się między Patronat, Wydział krajowy i Bank krajowy, z drugiej zaś strony spełniającej zarząd funduszu pożyczkowego dla spółek

Ustawa krajowa z 26. września 1907 zyskała sankcyę cesarską pod datą 13. października 1908 i z dniem 1. stycznia 1909 krajowa centralna kasa dla spółek rolniczych we Lwowie weszła w życie.

Kapitał zakładowy centralnej kasy powstaje z uzbieranego dotąd krajowego funduszu pożyczkowego dla spółek oszczędności i pożyczek wraz z jego przyrostami i jest ustanowiony na K 2,000.000’—, przyczem oczywiście kwotę tę osiągnie dopiero z czasem przez przyrost własnych zysków. Aby umożliwić kasie szybszy rozwój działalności, zezwala cytowana uchwała sejmowa na zeskontowanie niepłynnych jeszcze 80 półrocznych rat dotacyj-nych po K. 20.000 i uzupełnienia brakującej po tym eskońcie kwoty do pełnych dwóch milionów koron pożyczką w Banku krajowym. Nadto przewiduje taż uchwała sejmowa dalsze pożyczki dla obrotu, dla których aż do wysokości jednego miliona przyjąć ma kraj gwarancyę.

Do zakresu działania Centralnej kasy należy wedle statutu przyjmowanie wkładek od spółek na rachunek bieżący, udzielanie spółkom patronackim pożyczek na skrypty i w rachunku bieżącym, wreszcie inne interesy kredytowe i bankowe dla spółek rolniczych. Wszelkie interesy spekulacyjne i interesy z osobami prywatnemi są niedopuszczalne.

Kasowość w technicznem słowa znaczeniu sprawuje wyłącznie a bezinteresownie Bank krajowy. Fundusze Kasy umieszczone są w Banku krajowym na rachunku bieżącym (dawny rachunek zbiorowy Patronatu), a wszelkie wpłaty i wypłaty załatwia tylko Bank krajowy na dyspozycye Centralnej Kasy. Ta ostatnia posiada tylko drobną kasę podręczną na wydatki kancelaryjne.

Rada nadzorcza Kasy składa się z dziewięciu członków, a Dyrekcya z trzech członków i tyluż zastępców. Tak jedną, jak i drugą mianuje Wydział krajowy na przeciąg lat trzech. Pierwszą Radę nadzorczą stanowią :

Dr. Alfred Z górski, Dyrektor Banku krajowego, jako przewodniczący, Dr.Jarosław Kułaczkowski, Dyrektor Towarzystwa ubezpieczeń „Dnistr“, jako zastępca przewodniczącego, Ks. Antoni Tyczyński, rz.-kat. proboszcz w Albigowej, Ks. Marceli Rastawiecki, gr.-kat. pro-

- 191

boszcz w Rumnie, Dr Adam Prażmowski, Dyrektor Związku handlowego Kółek rolniczych w Krakowie Telesfor Adamski, Dyrektor Towarzystwa Kółek rolniczych we Lwowie, Dr. Stanisław Henryk hr, B a d e n i, poseł sejmowy i właściciel dóbr w Koropcu, Franciszek Ptak, poseł sejmowy i rolnik w Bieńczycach, Michał Sodomora, poseł sejmowy i rolnik w Bieniawie,

Dyrektorami zamianował Wydział krajowy: Dra Fraóciszka Stefczy-k a, Dyrektora Biura Patronatu jako dyrektora przewodniczącego, Dra Juliana Rużyckiego, sekretarza i prokurzystę Banku krajowego jako zastępcę przewodniczącego, Dra Frańciszka Dubowskiego jako dyrektora referenta, zaś zastępcami : Dra Henryka Sawczyńskiego, Radcę Wydziału krajowego, Dra Juliusza Sawcżaka, adjunkta Banku krajowego, Leona Twareckie-go, sekretarza Biura Patronatu.

Oddanie Centralnej Kasie aktywów i passywów odbyło się na podstawie następującego bilansu:

Aktywa :

K. 3,575.214-70 „    55.090-06

1032 pożyczek skryptowych na odsetki należne

razem

K. 3,630.304-76

Passywa :

Dotacya pr. 31/12 1907 K. 458.320 57

„    40.000--

2.894-04

2 raty b. r. przeniesienie z zysku 1907 „ oprocentowanie za rok 1908

„ 19.599.69

rezerwa do dysp. Wydz. kraj. przyrost (zysk rach. zbiór, za 1908) rach. zbiorowy odsetki należne rachunkowi zbiór.

K. 520.814-30 1.337-73

K. 10.404-62 „ 3,087.022-40

10.725-71

„ 3,108.152-73

razem

K. 3,630.304-76

Zwalniając Bank krajowy od dalszego prowadzenia zarządu funduszu spółek oszczędności i pożyczek, wyraził Wydział krajowy w reskrypcie z 22. grudnia 1908 r. L. 135.320 Dyrekcyi Banku „rzetelne uznanie i podziękowanie za bezinteresowne, a nawet ofiarne prowadzenie administracyi funduszu przez przeszło dziesięcioletni okres czasu i w ogóle za umiejętne i wydatne wspieranie podjętej przez kraj akcyi w celu poparcia rozwoju spółek oszczędności i pożyczek w naszym kraju“.

Z dniem 1. stycznia 1909 r. rozpoczęła Krajowa Centralna Kasa dla spółek rolniczych swą działalność, a w chwili obecnej toczą się właśnie rokowania z Bankiem krajowym o eskont rat subwencyjnych i o wymiar kredytu na zasilenie kapitału obrotowego Centralnej Kasy. Zamknięcie więc tej karty historyi administracyi jednego z funduszów krajowych nie jest bynajmniej urwaniem historyi dalszego i to czem raz wydatniejszego wspierania funduszami bankowymi tejżesamej gałęzi działalności krajowej.

B. Krajowy fundusz inwestycyjny.

Zakładając Bank krajowy, przyrzeczono mu dotacyę kapitału w wysokości jednego miliona złr. Kapitał ten zakładowy miał wzrastać stopniowo przez coroczne dopisywanie 40% czystych zysków Banku ; reszta zysków miała iść na dotacyę rezerwy ogólnej i rezerw specyalnych. Postanowiono dalej, że gdy kapitał zakładowy wzrośnie do sumy 2,200.000 złr., natenczas ustać ma jego dalsze dotowanie, a zwolniona przez to część zysków Banku ma być oddaną do dyspozycyi Sejmu.

Zgodnie z powyższym przepisem wzrastał corocznie kapitał zakładowy Banku krajowego i doszedł po dopisaniu zysku za rok 1905 do wysokości 4,247.616 K.

W uwzględnieniu tego stanu wezwał Wydział krajowy Dyrekcyę Banku pismem z 1. października 1906 1. 98.641 do podania mu spodziewanej nadwyżki zysku za r. 1906, która po uzupełnieniu kapitału zakładowego do statutowo przepisanej wysokości pozostanie do dyspozycyi Sejmu, przyczem Wydział krajowy zaznaczył, że wykazaną kwotę zamierza wstawić do preliminarza budżetu krajowego.

Równocześnie i Dyrekcya Banku krajowego zajmowała się z swej strony tą sprawą. Tymczasowy szacunek dochodów stwierdzał, że zysk za r. 1906 uzupełni kapitał zakładowy , do przepisanej wysokości i jeszcze wykaże pewną nadwyżkę. Dyrekcya Banku postawiła sobie pytanie, czy słuszne w obecnych warunkach i uzasadnione jest powstrzymanie takiego wzrostu kapitału zakładowego Banku krajowego, czy 40% zysku Banku stanowić będzie poważną pomoc dla budżetu krajowego, czy nie ma innych ważnych zadań, których zaspokojenie możnaby zapewnić właśnie przez owe 40% czystych dochodów Banku. Rezultatem tych rozważań i badań było, że dla ekonomicznego rozwoju kraju najbardziej nagłą potrzebą jest stworzenie szerszej możności inwestycyjnej polityki. Zadaniu temu ożywienia produkcyi górniczej, rolniczej, przemysłowej przez pomoc w kapitale zakładowym nie mógł Bank krajowy dotąd w pełnej mierze uczynić zadość. Pierwszym jego obowiązkiem było uzupełnić swój kapitał zakładowy do przepisanej wysokości, co też osiągnął swą wytrwałą 23-letnią pracą; dalej musiał Bank dbać o niedopuszczenie do unieruchomienia znacznej części swych zasobów, coby wynikało z zaangażowania się w kapitale zakładowym licznych przedsiębiorstw przemysłowych, wreszcie uwzględniała Dyrekcya Banku, że ulokowanie kapitałów w początkującym przemyśle naszego kraju nie da się uskutecznić bez pewnych strat w dochodzie, a nawet kapitale, które zredukować do minimum jest obowiązkiem instytucyi emisyjnej, jaką jest Bank krajowy.

Chwila osiągnięcia przepisanej wysokości kapitału zakładowego zdała się też przeto Dyrekcyi odpowiednią, aby rozszerzyć i zmienić dotychczasową stosunkami dotąd wskazaną metodę akcyi. Jako środek po temu uznano stworzenie z owych 40% nadwyżki dochodów Banku nowego krajowego funduszu inwestycyjnego. .Stworzenie tego funduszu rokowało dwa dodatnie skutki: 1) wytwarzało nowe wzrastające źródło dla inwestycyjnej polityki kraju, 2) zwalniało Bank krajowy od konieczności udziału w zakładowym kapitale obcych przedsiębiorstw, ułatwiało przez to wyłączne przeznaczenie go na li-193 —

czne inne zadania, powiększy z czasem — po usunięciu wszystkich udziałów Banku w przedsiębiorstwach chomości i niewątpliwości bilans Banku, rzecz pierwszorzędnej doniosłości dla instytucyi, mającej być organizatorem i ważnem źródłem kredytu w kraju.    •

ruchomość zasobów, poprawi w kierunku ru-

Myśl tę stworzenia krajowego funduszu inwestycyjnego uchwaliła Dy-rekcya Banku na podstawie referatu dyr. Milewskiego dnia 17. października, Rada Nadzorcza zatwierdziła tę uchwałę 27. października 1906 r.

W wykonaniu tej uchwały przedłożyła Dyrekcya Banku Wydziałowi krajowemu obszerny memoryał, w którym czytamy :

§. 102. statutu Banku krajowego zawiera przepis:

„Gdy kapitał zakładowy Banku dojdzie do czterech milionów czterech-kroć sto tysięcy koron, nadwyżka coroczna przychodów Banku krajowego, o ile nie będzie potrzebna na utrzymanie w powyższej wysokości kapitału zakładowego oddana będzie do dyspozycyi Sejmowi krajowemu“,

Wobec wykazanej w zamknięciu rachunku za r 1905 sumy zakładowego kapitału Banku krajowego K. 4,247.6! 6*20, jest uzasadniona nadzieja, że już tylko część 40°/₍₎ nadwyżki dochodów Banku za r. 1906 potrzebna będzie na statutowe uzupełnienie kapitału zakładowego, przez co część dochodów Banku w przyszłości służyć może innym ważnym celom gospodarki krajowej.

§. 102. pozostawia decyzyę Sejmowi, na co ma być ta nadwyżka

zużyta.

W obec względnie znacznej — w porównaniu zwłaszcza do naszego gospodarczego położenia — wysokości sum, jakie prawdopodobnie corocznie będą do dyspozycyi z nadwyżek dochodów Banku, dalej w obec ich trwałości i szansy stopniowego wzrostu, pożądanem jest zapobiedz z góry dorywczemu ich przeznaczaniu pod zmiennem i nieobliczalnem wrażeniem chwili, a zapobiedz można przez stworzenie jasnego i ścisłego programu używania sum tych w przyszłości*

Słuszny kierunek i zakres tego programu wskazany jest przez źródło, z którego sumy stojące do dyspozycyi płyną Źródłem tern gospodarcza działalność kraju i stąd owoce tego źródła na dalszy —tak potrzebny jeszcze — rozwój i rozkwit tej działalności gospodarczej powinny być użyte. W statucie Banku krajowego w §. 1. umieszczono myśl przewodnią założycieli, że Bank krajowy ma służyć „dla popierania rozwoju rolnictwa, przemysłu i handlu'¹, tej myśli służył Bank dotąd i służyć będzie jej nadal, tej myśli choć w innej formie służyć powinny i nadwyżki dochodów Banku, niezużyte bezpośrednio na zasilenie własnych zasobów Banku krajowego.

Z naciskiem podnoszono u nas często w Sejmie, prasie, licznych zgromadzeniach potrzebę silniejszej akcyi celem budzenia gospodarczego życia, niż na to środki i normalny tok czynności Banku krajowego i innych kredytowych instytucyj pozwalał.

Stan nasz gospodarczy jest taki, że nam nie wystarczają same insty-tucye, dające kredyt obrotowy, lecz rozwój gospodarczy, mianowicie stworzenie przemysłu i organizacyi ekonomicznej, wymagają pomocy w formie udziału w stworzeniu kapitału zakładowego lub długoletniego kredytu na kapitał zakładowy.

25

Uznając to zawierał pierwotny projekt Wydziału krajowego przepis, „że Bank ma zakładać, nabywać, wspierać oraz prowadzić pod własnym zarządem i na własny rachunek przedsiębiorstwa przemysłowe, rolnicze i inne, kupować i sprzedawać na rachunek własny lub obcy rzeczy ruchome wszel kiego rodzaju, towary, płody surowe i przemysłowe“, co dopiero Komisya bankowa chcąc ostrożnie oznaczyć sferę działalności Banku na stylizacyę „ma pośredniczyć w zakładaniu i prowadzeniu przedsiębiorstw rolniczych przemysłowych i handlowych — oraz udzielanie im pożyczek“ zmieniła.

Zjawisko to występuje wszędzie, gdzie rozwój gospodarczy i kultura ekonomiczna jest opóźniona, a normalne uwarstwowienie zamożności nie dość rozwinięte.

Pomimo tego ograniczenia Bank krajowy jednak w poczuciu tej wielkiej potrzeby zakładowego kredytu lub bezpośredniego zasilenia kapitału zakładowego, licząc się z realnem położeniem, czuł się zmuszonym rozszerzając inter-pretacyę §. 3 lit 1. statutu wziąć udział w szeregu przedsiębiorstw, (por. Roz. X) oraz stworzyć osobny dział gotówkowych pożyczek.

Działalność ta i środki, jakich Bank krajowy mógł na to użyć, nie okazały się dostateczne; aby tu korzystną zmianę osiągnąć, potrzeba wyższych środków i innej organizacyi pomocy.

roz-

Najwyraźniej zaznaczonem to zostało w Sejmie w r. 1904 przy prawach nad sprawozdaniem Komisyi przemysłowej (31. posiedzenie z 12-listopada 1904).

Zmodyfikowane przez Sejm rezolucye Komisyi przemysłowej uznały jednak :

„Rezolucya II. Poleca się Wydziałowi krajowemu, aby przy pomocy krajowej Komisyi przemysłowej wygotował plan systematycznej akcyi finansowej kraju w granicach dotychczasowej dotacyi funduszu przemysłowego, w którejby obok zaspokajania potrzeb samodzielnie zgłaszających się przemysłowców, przeznaczono wydatną pomoc na planowe powołanie do życia gałęzi przemysłu potrzebnych a możliwych w kraju.

oraz po przesłuchaniu Centralnego

Rezolucya III. Poleca się Wydziałowi krajowemu, aby przy pomocy krajowej Komisyi przemysłowej Związku galicyjskiego przemysłu fabrycznego we Lwowie—przeprowadził badania, jakimi sposobami dałoby się wdrożyć większą akcyę, celem powołania do życia wielkiego przemysłu, skłonienia większych przemysłowców z poza granic kraju (przedewszystkiem z innych dzielnic, w których rozszerzył się przemysł), ażeby zakładali filie przemysłowe, lub przenieść chcieli swoje fabryki do Galicyi. O ile akcya ta przekraczałaby kompetencyę i środki, jakie Wydział krajowy ma już dzisiaj do dyspozycyi, winien Wydział krajowy przedłożyć wnioski na najbliższą Sesyę sejmową.

Rezolucya VI. Poleca się Wydziałowi krajowemu, ażeby przyspieszył przeprowadzenie badań względnie rokowań w sprawie powołania do życia, ewentualnie przy pomocy kraju, „Banku przemysłowego“.

O ile Dyrekcyi Banku wiadomo, to usiłowania celem stworzenia banku przemysłowego, pojętego jako poważny bank inwestycyjny i kreacyjny, nie przyniosły pozytywnego rezultatu. Stwierdzając to można równocześnie podnieść.

- 195 -że tworzenie nowej osobnej instytucyi bankowej, opartej znów o gwarancyę i dotacyę kraju, mogłoby przedstawiać pewne niebezpieczeństwo, już z samej nowości wynikające. Nowa instytucya, otrzymując od razu dość znaczny kapitał, bo mały nie dałby podstawy dostatecznej ani do zapoczątkowania ani pokrycia kosztów zarządu, musiałaby wyszukiwać interesa, aby zatrudnić swój kapitał, a sam ten fakt szukania klienteli pogarsza ryzyko otrzymania znacznego procentu złej klienteli, ponawiania znów nieudałych i zniechęcających prób.

Ale i bez tworzenia nowej osobnej bankowej instytucyi możemy osiągnąć cele wskazane w naprowadzonej sejmowej rezolucyi. A osiągnąć to można przez stworzenie nowego krajowego funduszu, nazwijmy inwesty-^ cyjnego, dotowanego przedewszystkiem z nadwyżki dochodów Banku krajowego, nie zużytych na powiększenie jego kapitału zakładowego.

Fundusz inwestycyjny byłby własnością kraju, a byłby administrowany przez Bank krajowy, osobno bilansowany i zarachowywany.

Zakres jego działania obejmowałby wszystko, co w myśl wprowadzonej w praktykę interpretacyi §. 3. lit. 1. byłoby wskazanem, nie ograniczałby się do przemysłu ale zarówno i rolnictwo i górnictwo i handel, produkcya i organizacya gospodarcza mogłyby być jego polem działania.

Czynność jego mogłaby objawiać się zarówno w inicyatywie, jak w poparciu cudzej inicyatywy, na początek możnaby jednak zasadniczo wykluczyć prowadzenie przedsiębiorstw na własny rachunek, lub uczynić to zawisłem od osobnego pozwolenia Wydziału krajowego.

Pomoc funduszu inwestycyjnego dla przedsiębiorstw winna być udzielana zarówno w formie kredytu na kapitał zakładowy z długim okresem spłaty, jak w formie przystąpienia z udziałem, w tym razie jednak zawsze tylko do spółek lub towarzystw z ograniczoną poręką lub odpowiedzialnością.

Dotacyę funduszu pierwotną należy oznaczyć przynajmniej na 5 milionów koron, wpłacanych stopniowo z nadwyżki dochodów Banku.

Co do przeznaczenia tej nadwyżki, to obowiązująca dotąd stylizacya dopuszczałaby zmianę całej osnowy § 101. Dyrekcya Banku sądzi jednak, że ze względu na posiadaczy emisyj Banku i w ogóle wierzycieli Banku należy i nadal utrzymywać w dotychczasowej wysokości dotacyę tak specyalnych rezerw oddziału hipotecznego i komunalnego, jak ogólnej rezerwy Banku.

Przybytek coroczny 60°/₀ do rezerw Banku przez 30% na specyalne i 30% na ogólną rezerwę, zdolną znaczną swą częśeią trwale zasilać fundusz obrotowy Banku, jest pożądany i nieodzownie potrzebny, bo Bank krajowy mając być w myśl zamiarów jego założycieli bezwzględnie pierwszorzędną i rozstrzygającą instytucyą kredytową kraju, finansującą emisye kraju i swe własne, mającą skutecznie objąć i przejąć całe życie gospodarcze, wymaga coraz to silniejszej podstawy kapitałowej. Imigracya filij różnych zakrajowych banków, niepozbawiona niebezpieczeństw z punktu widzenia naszej politycznej i gospodarczej samodzielności, jest po części dowodem za małych środków Banku krajowego, — środki te winny więc trwale wzrastać, aby co najmniej módz zawsze skuteczną konkurencyę obcym kapitałom i ich agencyom czynić, wpływać na uregulowanie kredytu i stopy procentowej kraju.

25*

- 196 —

Tworząc krajowy fundusz inwestycyjny o takim szerokim zakresie działania, należy mu równocześnie zapewnić specyalną rezerwę. Rezerwa ta wzrastać winna stopniowo aż do wysokości przyjętej przez fundusz inwestycyjny poręki, aby żadne inne krajowe czy bankowe fundusze za tę porękę nie ponosiły strat ni odpowiedzialności.

Chcąc żapewnić możność skutecznej akcyi funduszu inwéstycyjnego, nie należy ograniczać go bezwzględnie do operowania tylko własnym kapitałem.

Jako idea przyszłości, w miarę gdy się już rozwinie i wykaże skuteczną pracę, winna być zapamiętaną myśl stworzenia kiedyś własnych obli-gacyj funduszu inwestycyjnego, podobnie jak je niegdyś emitowała w epoce przeważnie inwestycyjnej działalności pruska rządowa „Seehandlung ‘ oraz różne spekulacyjne banki inwestycyjne i t. zw. trusty lokacyjne i finansowe w Anglii i Ameryce*

*rn

Za storzeniem wyżej opisanego krajowego funduszu inwestycyjnego przemawiają względy bardzo poważne. Najpierw, że w ciągu roku przyszłego część dochodów Banku ma być oddana do dyspozycyi Sejmu i pożądanem jest, aby odnośna uchwała sejmowa stworzyła dla kraju coś trwale pożytecznego. Epoka ważnych zmian politycznych nakazuje zapewnić trwały rozwój i Banku krajowego i dobre a trwałe użycie nadwyżki jego dochodów.

Ekonomiczny rozwój kraju, mianowicie poważne jego uprzemysłowienie nie da się u nas podjąć i osiągnąć bez wytworzenia szeregu nowych przedsiębiorstw produkcyjnych i organizacyjnych, bez zasilenia w znaczniejszy kapitał przedsiębiorstw już istniejących. Tak skutkiem braku zamożnych warstw średnich, jak skutkiem braku tradycyi ekonomicznej, napotyka powstanie i wzmacnianie przedsiębiorstw na wielką trudność zebrania odpowiedniego kapitału zakładowego. Przeworsk, Sanok, „Tlen“, Towarzystwo chemiczne, Związek handlowy Kółek rolniczych i t. d. są jasnym tego dowodem. We wszystkich powyższych i licznych innych wypadkach apelowano o porno^ o udział do Banku krajowego.

Bank krajowy w szeregu wypadków w uznaniu faktycznych stosunków naszego kraju użyczył zażądanej pomocy i łączna suma udziałów jego w różnych przedsiębiorstwach wynosi podług ostatniego bilansu K. 750.540 — wykazany w zamknięciu rachunków za r. 1905 zysk wynosił koron 20.01.5 strata K. 13.518.

Stan ten jest niepożądanym w dwóch kierunkach. Część funduszów Banku jest immobilize)wana w udziałach, a udziały te, co w kraju starającym się podnieść z dawnego Zastoju i ubóstwa nie da się uniknąć i pruska See-handlung miewała zaledwie 2¹/₂ °/₀ od swych przedsiębiorstw — przedstawiają po części aktywa wątpliwe i bardzo chwiejny i niepewny dochód.

Ponieważ bezwzględna solidność aktywów Banku krajowego, mającego pierwszorzędne znaczenie dla kredytu kraju w najszerszem pojęciu, jest kategorycznym postulatem, ponieważ w ogóle immobilizowanie zapasów bankowych jest przez poważną praktykę zarówno jak przez teoryę za błąd uważane, nieunikniony w pewnych warunkach gospodarczych, ale zawsze błąd, to ]uż z tego względu na bilans Banku należałoby zdążać do usunięcia tego obowiązku długoletniej pomocy dla powstających przedsiębiorstw i ich dotacyi w kapitał

197 —

zakładowy z zadań zwyczajnych Banku krajowego i do usunięcia tych pozy-cyj z jego zwykłego bilansu.

Tak więc wzgląd na dobre użycie wolnych nadwyżek dochodów Banku, jak wzgląd na wyłączenie z bilansu Banku zimmobilizowanych trwale po-zycyj przemawiają za powyżej doradzanym krokiem, jak przedewszystkiem wzgląd na dalszy ekonomiczny rozwój kraju. Samodzielne państwa choć posiadały własną politykę cłową i taryfową, niemniej częstokroć wprost subwen-cyami, pożyczkami, udziałami starały się zasilić gospodarcze życie. Czyniły to i Anglia, Francya i Prusy, owe najsilniejsze dziś gospodarcze organizmy państwowe, czynił to niegdyś Bank Polski w Królestwie, czynią to Węgry, które obecnie ńa wniosek ministra Kossutha potęgują odnośną swą działalność.

Ograniczeni w ustawodawczem popieraniu gospodarczego rozwoju, winniśmy stworzyć to przynajmniej, co sami zaraz zrobić możemy. Takim krokiem jest stworzenie funduszu któryby mógł zasilić kapitałem czy kre dytem zakładowym różne potrzebne przedsiębiorstwa kraju, pomnożyć sposobność korzystnego użycia krajowych surowców, kapitałów, powiększyć pole zarobkowości dla krajowej pracy.    w.--. • - ,    ;    -

Chwila obecna daje możność natychmiastowego stworzenia funduszu i rozpoczęcia jego czynności i dotacyi bez żadnego obciążenia kraju, dlatego też mamy zaszczyt projekt ten przedłożyć i najgoręcej polecić Wysokiemu Wydziałowi krajowemu.

Wydział krajowy zgodził się na zasadniczą myśl wniosków Dyrekcyi Banku i przedłożył na najbliższą sesyę sejmową sprawozdanie L. W. 13.168/06; a proponując utworzenie krajowego funduszu inwestycyjnego sformułował Wydział krajowy zmianę § 102. statutu bankowego, nadając mu brzmienie:

§ 102. Gdy kapitał zakładowy Banku dojdzie do czterech milionów czterechkroć stu tysięcy koron, nadwyżka coroczna przychodów Banku krajowego, która dotąd służyła na powiększenie kapitału zakładowego Banku, o ile nie będzie potrzebna na utrzymanie go w powyższej wysokości, oddawana będzie na utworzenie krajowego funduszu inwestycyjnego, którego przeznaczeniem będzie: popieranie gospodarczego rozwoju kraju na polu przemysłu, rolnictwa, górnictwa i handlu, bądźto przez dostarczanie zakładowego kredytu lub kapitału dla przedsiębiorstw krajowych, bądź przez tworzenie lub popieranie organizacyj korporacyjnych bądźto w ogóle przez działanie w celach rozwoju i popierania ogólnej wytwórczości gospodarczej kraju.

Krajowy ten fundusz inwestycyjny ma być tak długo rzeczonemi nadwyżkami dochodów Banku krajowego stopniowo i corocznie dotowany, dopóki z samych tych nadwyżek nie urośnie do kwoty pięciu milionów koron, poczem o przeznaczeniu i sposobie użycia dalszych nadwyżek Banku krajowego Sejm postanowi.

Krajowy fundusz inwestycyjny będzie wedle przepisów, wydanych przez Wydział krajowy po wysłuchaniu zdania Dyrekcyi Banku krajowego, osobno administrowany przez Bank krajowy, zarachowywany i bilansowany.

Komisya bankowa Sejmu jednomyślnie oświadczyła się za stworzeniem funduszu inwestycyjnego, przyczem sprawozdawca poseł dr Leo (Aleg. 191 ex 1907) podniósł w swym referacie myśl wytworzenia stałego porozumienia co do zarządu funduszu inwestycyjnego, przemysłowego, przemysłowo-rolni-— 198 -czego, dalej podwyżki dotacyi funduszu inwestycyjnego w przyszłości, oraz wolnego od wszelkiego szablonu indywidualizowania formy i stopnia pomocy kapitałowej czy kredytowej, jaką fundusz inwestycyjny będzie udzielał, a Ko-misya postąpiła po myśli referenta.

Sejm wziął powyższe sprawozdanie pod obrady dnia 11. marca 1907 r. i po dyskusyi, w której przemawiali posłowie Rutowski, Milewski i Leo, uchwalił :

„Sejm ustanawia krajowy fundusz inwestycyjny w wysokości pięciu milionów koron, przeznaczony na popieranie gospodarczego rozwoju kraju na polu przemysłu, rolnictwa, górnictwa i handlu, bądź to przez dostarczanie zakładowego kredytu lub kapitału dla przedsiębiorstw krajowych, bądź przez tworzenie lub popieranie organizacyj kooperacyjnych, bądź też w ogóle przez działanie w celach rozwoju i popierania ogólnej wytwórczości gospodarczej kraju.

Sejm przeznacza z bilansów Ranku krajowego, począwszy od bilansu za rok 1907, na dotacyę tego funduszu tę coroczną nadwyżkę dochodów Banku, która służyć miała na powiększenie kapitału zakładowego, a która po dojściu tego kapitału do kwoty czterech milionów czterech kroć sto tysięcy koron, miała być oddawana do dyspozycyi Sejmowi.

Przekazywanie tej nadwyżki do krajowego funduszu inwestycyjnego ma się odbywać tak długo, dopóki fundusz ten z samych tylko nadwyżek bez doliczania jakichkolwiek odsetek i ewentualnych zysków nie urośnie do kwoty pięciu milionów koron.

Fundusz inwestycyjny będzie osobno administrowany, zarachowywany i bilansowany przez Bank krajowy na podstawie przepisów wydanych przez Wydział krajowy po wysłuchaniu zdania Dyrekcyi Banku krajowego“

Zarazem uchwalił Sejm potrzebne zmiany statutu Banku krajowego.

Dyrekcya Banku zajęła się bezzwłocznie opracowaniem regulaminu funduszu inwestycyjnego, który zatwierdzony został przez Wydział krajowy 30. maja 1908 L. 42.946.

W regulaminie tym wprowadzono jako ciało doradcze stałą Komisyę dla funduszu inwestycyjnego, mianowaną przez Wydział krajowy, oraz ustanowiono normy dla objęcia z czasem przez fundusz inwestycyjny udziałów Banku krajowego w różnych przedsiębiorstwach.

Tok postępowania w sprawach funduszu inwestycyjnego jest następujący : Dyrekcya Banku przygotowuje sprawę, zaraz po zasiągnięciu opinii rzeczoznawców ; w razie przychylnej uchwały Dyrekcyi zostaje sprawa przedłożona powyższej Komisyi inwestycyjnej, obradującej pod przewodnictwem członka Wydziału krajowego; opinia tej Komisyi zostaje wraz z wnioskiem Dyrekcyi Banku przedłożoną do uchwały Radzie nadzorczej Banku ; zgoda Wydziału krajowego zastrzeżoną jest dla spraw, które już korzystają z po mocy funduszów krajowych.

Działalność swą rozpoczął fundusz inwestycyjny w r. 1908. Dotychczasowe otrzymane od Banku dotacye uczyniły:

Zysk za 1907 rok .    .    ,

236.223⁻71 koron

71.827 53 420.151-88

Zwrot od Wydziału kraj. zwyżki zysku za rok 1906 ponad wstawione do budżetu 80.000 koron .

Zysk za 1908 rok W krótkim tym okresie czasu nie mógł jeszcze fundusz inwestycyjny szerszej działalności rozwinąć, zapewnił jednak już swą pomoc we wszystkich przewidzianych czterech kierunkach, mianowicie przemysł, mêlioracye rolnicze, organizacye handlowe i górnictwo. Krótki ten czas stwierdził już potrzebę wielką takiego funduszu krajowego ; praktyczna jego doniosłość zależeć będzie przedewszystkiem od wysokości corocznej dotacyi, bo dla większych rzeczy potrzeba wielkich kapitałów. To też należy baczyć na to, aby przedwcześnie nie uszczuplać dochodów Banku, gdyż one tworzą podstawę i warunek pożytku funduszu inwestycyjnego.

C. Inne świadczenia.

Do r. 1883 był kredyt publiczny tak dla gmin i powiatów, jak i dla kraju bardzo trudny. Składały się na to nietylko trudniejsze warunki kredytowe światowe ale także przyczyniał się do tego brak krajowej publicznej instytucyi, któraby tèn kredyt publiczny pielęgnowała.

Do tego czasu też tylko większe gminy w kraju naszym znajdowały kredyt u obcych instytucyj i to na warunkach uciążliwszych, niż gminy innych krajów państwa tutejszego. Powiaty wcale takiego kredytu nie miały.

Także i kraj pod trudniejszymi tylko warunkami kredyt publiczny

znajdował.

Gdy kraj w r. 1866 potrzebował zaciągnąć pożyczkę celem niesienia pomocy ludności, dotkniętej klęskami elementarnemi, i po raz pierwszy zaapelował do kredytu publicznego, wtedy uzyskał go w wysokości półtrzecia miliona guldenów, ale dopiero za osobistą interwencyą ówczesnego Marszałka kraju ks. Leona Sapiehy od konsorcyum, do którego należał RotszyId i Anglo -bank, po kursie 93 przy 7% i 6-cio letniej amortyzacyi. Następną 6%-ową pożyczkę w r. 1873 na niewypowiedzialny 40-letni okres umorzenia w kwocie zł. 1,600.000 zdołał kraj zrealizować po kursie 82°/₀.

Kredyt bieżący, do którego kraj niejednokrotnie się musiał uciekać, znajdował tylko w lwowskich prywatnych zakładach bankowych, płacąc 5 7₂ do 8°/o obok prowizyi, która rocznie wynosiła ³/₄°/₀ (Prof. Dr. Tadeusz Piłat, Wiadomości statystyczne R. VIII. zesz. 2).

Prawda, że stosunki były podówczas inne i kredyt drogi, ale tak trudnych warunków nie miały i podówczas inne kraje Monarchii, ani nawet poważniejsze gminy pozagalicyjskie. Po prostu wyzyskiwano nas skutkiem ekonomicznej bezwzględnej zawisłości od Wiednia i skutkiem przekonania, że Galicya potulnie wyzyskowi lichwiarskiemu poddać się musi.

To też przełomową była myśl Marszałka kraju Dra Mikołaja Zyblikie-wicza, gdy w r. 1883 po raz tizeci okazała się potrzeba zaciągnięcia przez kraj pożyczki amortyzacyjnej. Zyblikiewicz odważył się po raz pierwszy zaofiarować 472% i nie szukać pomocy obcej, ale odezwał się do krajn. Szło o 47₂°/o pożyczkę złr. 3,800.000; rozpisano subskrypcyę w kraju po kursie 90% — i odniesiono sukces!

Była to pierwsza i udała próba oparcia się o własne siły.

Pożyczka ta ma i dla Banku krajowego znaczenie, gdyż z funduszu z tej pożyczki pochodzącego kraj udotował Bank ten pierwszym milionem złr.

Od r. 1883 zmieniły się też stosunki nie tylko w samym kraju, ale i na całym świecie. Rozpoczyna się okres spadającej stopy procentowej i gromadzących się zapasów pieniężnych, co oczywiście i nowo założonej instytucyi wyszło na dobre.

Założycielom i organizatorom Banku należy się jednak uznanie, że od chwili jego powstania wciągnęli w program jego działalności organizacyę kredytu publicznego.

Ku temu celowi służy w Banku krajowym przede wszy stkiem oddział komunalny, a następnie kolejowy, o czem mowa była w rozdziale V. i VI. tej księgi.

- 201 —

Oprócz jednak kredytu amortyzacyjnego pamięta Bank także o dostarczaniu kredytu bieżącego organizacyóm autonomicznym.

W czasie tego dwudziestopięciolecia udzielił Bank krajowy na skrypta lub na zasadzie eskontu subwencyj następujące pożyczki powiatom, gminom i organizacyom publicznym :

Powiatom 11 drogowych pożyczek w kwocie K. 399.200, 44 pożyczek w sumie K 1,073.000 na niesienie ludności pomocy z powodu klęski głodowej, takich 7 pożyczek w kwocie K. 47.600 z powodu klęski posuchy, wreszcie 10 pożyczek w kwocie K. 355.000 na niesienie pomocy ludności z powodu klęsk powodziowych; razem 72 takich pożyczek w łącznej kwocie K. 1,874.800.

Gminom udzielono tą drogą na cele ogólne lub budowę koszar 4 pożyczki w kwocie K. 162.600.

Eskont subwencyj krajowych i gminnych na cele kościelne i inne sztuk 11 w kwocie K 422.957.

W ogóle udzielił Bank krajowy w czasie od r. 1886 do r. 1908 tego rodzaju pożyczek gotówkowych 87 na kwotę łączną K. 2,460.357.

Od chwili powstania swego stał się Bank krajowy także bankierem centralnej władzy autonomicznej, Sejmu i Wydziału krajowego. Zarazem ukształtowały się od razu warunki kredytu dla kraju korzystniej, raz dla zmienionych ogólno-światowych stosunków kredytowych, drugi raz z powodu skutecznej działalności Banku iżby świat finansowy przekonać, że nie ma słusznego powodu do niekorzystniejszego traktowania pod względem obsługi kredytowej Galicyi od innych krajów austryackich.

To też sfinansował Bank krajowy 4¹/₂°/o"owe pożyczki krajowe z r. 1884, 1885, 1888, 1889 i 1891 w łącznej sumie K. 7,986.600 przy wzrastających kursach aż do 95% i odegrał wybitną rolę w syndykacie, utworzonym obok Unionbanku w Wiedniu w r. 1893, który objął od kraju 4% obligacye pożyczki krajowej i. w. K. 58,850.000 przeznaczonej na konwersyę reszty obli-gacyj indemnizacyjnych i pożyczek krajowych od r. 1884 do r. 1891. Za te obligacye otrzymał kraj kurs 91.50, a świat finansowy przekonał się, że udział Banku krajowego w podobnych interesach krajowych jest znacznej wartości, skoro on sam przeprowadził konwersyę i ulokował tych obligacyj im. wart. K. 31,237.500

Oprócz usług w kredycie emisyjnym dla kraju, oddaje Bank krajowy także usługi w kredycie hipotecznym, komunalnym i kolejowym. Fundusz krajowy zaciągnął do końca roku 1908 pożyczek komunalnych w Banku krajowym 4,963.800 koron, kolejowych dla siebie 6,434.890 koron, za poręką kraju jako poręczyciela i płatnika zaciągnęły towarzystwa krajowych lokalnych kolei 17,558.000 koron. Razem więc Bank sfinansował bądź sam, bądź w syndykacie krajowych pożyczek emisyjnych i udzielił krajowi pożyczek komunalnych i kolejowych w czasie 25 lat 95,760.000 koron.

Wedle wykazu długów krajowych (bez gwarancyi) z końcem r. 1907 (alegat do XIII. poz. budżetu krajowego na r. 1908) wynosiła reszta tychże 94,452.987 koron, a £ tego 82,127.157 koron pochodziło z pożyczek przez Bank krajowy udzielonych lub sfinansowanych w sposób wyżej wskazany.

26

W czasie od r. 1888 do 1891, a następnie w r. 1894 zaciągnął fundusz krajowy w Banku dług bieżący na rachunek następnych wpływów budżetowych, a kredyt ten czasowo dochodził do 2% miliona koron. Kredyt ten uzyskiwał fundusz oczywiście bez pokrycia, bez prowizyi i za opłatą, jak wspomniano 4—5%.

Również miał kraj i kredyt bieżący ułatwiony w Banku krajowym, a był on zawsze nisko oprocentowany, w granicach od 4—5%.

W r. 1890 udzielił Bank krajowy funduszowi krajowemu 4%% pożyczki gotówką w kwocie 600.000 koron do spłaty w 8 latach, przeznaczonej skutkiem uchwały Sejmu na niesienie pomocy ludności wiejskiej, dotkniętej klęską głodową

Od r. 1894 zaprzestał Wydział krajowy zaciągać takie pożyczki, gdyż gromadziły się zapasy funduszu solnego i kolejowego, z których potrzeby chwilowe dotąd Wydział krajowy pokrywa.

Bank krajowy jednak fruktyfikuje te zwyżki na procent zazwyczaj wyższy, niż dla innych klientów Banku, na czem Skarb kraju stale zarabia, zwłaszcza, że nie utrzymuje w swych kasach prawie żadnej nieoprocentowanej dotacyi kasowej.

O kredytach dla poszczególnych krajowych funduszów pożyczkowych była mowa w ustępie 1-szym tego rozdziału, pozostaje więc tylko zaznaczyć, że i przy zmianie prawa propinacyjnego był Bank krajowy przez dyrektorów wybitnie czynny w studyach nad tą sprawą i w odnośnej pracy ustawodawczej, a wreszcie w sfinansowaniu zaciągniętej na ten cel pożyczki w 4%-wych obli-gacyach propinacyjnych i. w. 128,400.000 K. wziął czynny i skuteczny udział.

XII. Czyste zyski Banku. Fundusze rezerwowe. Fundusz emerytalny. Kapitał zakładowy.

Pierwszy statut bankowy przeznaczył 70°/₀ czystych zysków rocznych Banku na pomnażanie zakładowego majątku Banku, dopóki tenże nie dojdzie do wysokości dwóch milionów złr. (K. 4,000.000), resztę zaś t. j. 30% czystego zysku przeznaczono na własność funduszu rezerwowego. Dnia 20. października 1884 zmienił Sejm to postanowienie statutowe w ten sposób, iż na po większenie kapitału zakładowego przeznaczył 40°/₀ czystego rocznego zysku, zaś po 3O°/₀ na utworzenie ogólnego funduszu rezerwowego i na specyalną rezerwę oddziału komunalnego.

Uchwałą Sejmu z 20. stycznia 1889 została granica powiększenia kapitału zakładowego z czystych zysków rozszerzoną do wysokości K. 4,400.000.

Uchwałą Sejmu z 21. października 1889 r. z dotychczasowej dotacyi 30% rocznego czystego zysku, przeznaczonych na utworzenie specyalnej rezerwy oddziału komunalnego, pozostawiono tejże tylko 10%, a 20% przeznaczono na utworzenie specyalnej rezerwy dla oddziału hipotecznego

Dnia 11. marca 1907 r. uchwalił Sejm 40% czystych zysków rocznych Banku krajowego, pozostawionych do rozporządzenia kraju skutkiem tego, że kapitał zakładowy Banku osiągnął wysokość K. 4,400.000, przeznaczyć na utworzenie krajowego funduszu inwestycyjnego, dopóki tenże z samych tych nadwyżek nie urośnie do kwoty K. 5,000.000.

Czysty zysk Banku wynosił w ciągu 25 lat jego istnienia K. 8,020.507*97 i został po myśli powyższych postanowień rozdzielony do końca r. 1906 między kapitał zakładowy i rezerwowy. Z końcem r. 1906 kapitał zakładowy Banku potrzebował do uzupełnienia swego do wysokości K. 4,400.000, już tylko kwoty K. 152.383*80, a reszta z 40% udziału w zysku tegoż roku K. 151.827*53 pozostała do dyspozycyi kraju. Z kwoty tej wcielono do budżetu krajowego K 80.000, a resztę K 71.827 53 przeznaczono dla nowo utworzonego funduszu inwestycyjnego. Od r. 1907 wzrasta tenże fundusz inwesty-cyjny 40% udziałem w czystych zyskach Banku i wynosił z końcem r. 1908 koron 736.084*88.

26*

Właściwe zyski bankowe są wszakże wyższe, gdyż Bank ze swoich bieżących dochodów zwraca funduszowi krajowemu wyłożone ze Skarbu krajowego wkłady. Kosztem tegoż Skarbu zbudowany został w dwóch etapach gmach Banku — w roku 1894 skrzydło, a w roku 1904 główny budynek — łącznym sumptem koron 1,203 387 57. Umorzenie tego wydatku pokrywa Bank krajowy z bieżących swoich dochodów rocznych i umorzył już w ten sposób z kosztu powyższego sumę koron 168.194 07. W podobny wsposób umorzy Bank krajowy wkład krajowy z roku 1908 na powiększenie kapitału zakładowego Banku do koron 15,000.000.

Rezerwy Banku wynoszą K 5,947.63104 i składają się:

K. 2,588.657 94 „ 2,235.633-12 „ 1,032.639 82 „    90.70016

z ogólnego funduszu rezerwowego ze specyalnej rezerwy oddziału hipotecznego ze specyalnej rezerwy oddziału komunalnego ze specyalnej rezerwy oddziału kolejowego

K. 5,947.631 04

razem

Rezerwy te powstały z udziału w rocznych zyskach Banku koron 4,812.304*85, reszta zaś koron 1,135.326*19 powstała z wpisowego i innych własnych dochodów tychże rezerw

Wpłatami Banku i urzędników samych utworzony został fundusz emerytalny dla urzędników i sług Banku w kwocie, według stanu z 31. grudnia 1908 roku, koron 769.788*99. Dnia 14. grudnia 1884 roku założył Bank krajowy dla swoich funkcyonaryuszów stały fundusz zaopatrzenia na zasadzie kapitalizacyi odsetek i wypłaty uczestnikom i ich rodzinom kapitałowych odpraw. Dnia 14. grudnia 1889 założony został osobny fundusz emerytalny dla urzędników i sług Banku krajowego, do którego cały uzbierany podówczas kapitał funduszu zaopatrzenia wcielony został. Statut tego funduszu ułożono według zasad, obowiązujących urzędników państwowych i krajowych. Po formalnych zmianach z dnia 9. maja 1899 r. i z 15. maja 1902 r. został on ostatecznie ustalony dnia 9. października 1908 r., uwzględniając wszystkie wymogi ustawy z dnia 16. grudnia 1906 r. Dz. p. p. Nr. 1 z roku 1907 o ubezpieczeniu urzędników prywatnych. Tak zmieniony statut zapewnia funkcyonaryuszom Banku wszelkie najdalej idące prawa i korzyści urzędników publicznych i będzie niezawodnie uznany jako układ zastępczy, jeżeli w ogóle powołana ustawa do urzędników Banku krajowego zastosowaną będzie t j. jeżeli oni nie zostaną uznani za urzędników publicznych

Pierwotny kapitał zakładowy Banku, jak już niejednokrotnie wzmian-

kowano, został do końca roku 1906 zwiększony do uchwałą Sejmu zaś z dnia 7. października 1907 r.

uzupełniony kwotą

K. 4,400.000*—

wzrósł do kwoty

„ 10,600 000*-K. 15,000.000 —

Kwotę koron 10,600.000 — zobowiązał się fundusz krajowy wpłacić do kasy Banku w pełnej wysokości i został po temu umocowany do zaciągnięcia 4%-wej w 56 latach spłacalnej pożyczki amortyzacyjnej. Sfinansowaniem tej pożyczki zajął się Bank krajowy, a Wydział krajowy wydał imie-niem kraju 4%-we obligacye pożyczki krajowej z roku 1908 i. w. koron 11,157.900*—, które nabył Bank krajowy po kursie 95% i w ten sposób powyższe powiększenie swego kapitału zakładowego dnia 1. sierpnia 1908 roku uskutecznił. Obowiązek oprocentowania i umarzania obligacyj z tej pożyczki pochodzących nałożył Sejm na Bank krajowy, który tytułem zwrotu funduszowi krajowemu wydatek ten ze swoich bieżących dochodów przed zamknięciem rachunku strat i zysków pokrywa.

mmiêm«fl

mmmmmm

êÊÆÈmmÉfemkè.

Zakończenie.

; to miał cierpliwość tę książkę przeczytać, wyrobił sobie niezawodnie zdanie, jakie znaczenie ma Bank krajowy w rozwoju ekonomicznym naszego kraju w czasie ostatniego dwudziestopięciolecia.

Krajowe zakłady Kredytowe przez kraje zakładane, dotowane, gwarantowane i administrowane są właściwością krajów, należących do państwa au-stryackiego, niepraktykowaną w tej formie w innych państwach i krajach.

Takich krajowych zakładów kredytowych jest w Austryi siedmnaście,

a mianowicie:

1.    Bank hipoteczny Królestwa czeskiego w Pradze, założony w r. 1865.

2.    Austryacko-szląski Zakład kredytowy ziemski w Opawie, załóż, w r. 1869.

3.    Bank hipoteczny Margrabstwa Morawy w Bernie, założony w r. 1876.

4.    Zakład kredytowy ziemski Margrabstwa Istryi w Parenzo, zał. w r. 1881.

5.    Bank krajowy Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Kra

kowskiem we Lwowie, założony w r. 1883.

6.    Dolno-austryacki krajowy Zakład hipoteczny w Wiedniu, zał. w r. 1889.

7.    Górno-austryacki krajowy Zakład hipoteczny w Linzu, zał. w r. 1890.

8.    Bank krajowy Królestwa czeskiego w Pradze, założony w r. 1890.

9.    Karyncki krajowy Zakład hipoteczny w Klagenfurcie, zał. w r 1896.

10.    Bank ziemski (Landeskulturbank) Margrabstwa Morawy w Bernie, założony

w roku 1897.

11.    Zakład kredytowy komunalny krajowy szląski w Opawie zał. w r. 1897.

12.    Zakład kredytowy ziemski Królestwa Dalmacyi w Żarze, zał w r 1898.

13.    Górno-austryacki krajowy Zakład kredytowy komunalny w Linzu, zało

żony w r. 1899.

14.    Krajowy Bank hipoteczny Voralbergu w Bregenz, zał. w r 1899.

15.    Tyrolski krajowy Zakład hipoteczny w Insbruku, zał. w r. 1901.

16.    Krajowy Zakład kredytowy hipoteczny Hrabstwa Gorycyi i Gradyski w Go-

rycyi, założony w r. 1903

17.    Bukowiński Bank krajowy w Czerniowcach. założony w r. 1905.

Dotąd nie ma jeszcze krajowych zakładów kredytowych Kraina Salzburg i Styrya; reszta krajów austryackich posiada już takie zakłady, a w tern Czechy dwa samoistne zakłady, Morawa zaś Szląsk i Wyższa Austrya wprawdzie

— 207 -

także po dwa zakłady, ale stojące pod wspólnym zarządem, więc tylko formalnie rozdzielone, rzeczowo jednak jedną całość stanowiące.

Krajowe zakłady kredytowe w Austryi są przeważnie zakładami hipotecznymi o kierunku pielęgnowania drobnego kredytu hipotecznego, gdyż powstały one pod wpływem agrarnych usiłowań, podjętych w drugiej połowie poprzedniego wieku ku poprawie stosunków stanu rolniczego, zwłaszcza włościańskiego.

Najstarszym krajowym zakładem hipotecznym jest taki zakład w Czechach; wszakże nasze Galicyjskie Towarzystwo kredytowe ziemskie, założone przez Stany w roku 1841, choć na innej podstawie prawnej i dla jednej tylko warstwy społecznej obliczone, było i pozostało właściwie zakładem krajowym o tych samych celach, co późniejsze krajowe zakłady hipoteczne, więc pierwszeństwo inicyatywy należy się tu naszemu krajowi.

Również nasz kraj, zakładając piąty z rzędu w Austryi krajowy instytut kredytowy, był pierwszym, który stworzył Bank o tak szerokim zakresie działania, iż objął całość interesów bankowych. Za naszym, jak to sami przyznali, przykładem poszli w roku 1890 Czesi, zakładając swój Bank krajowy o zakresie działania podobnym, jak nasz Bank krajowy, z wyłączeniem jedynie działu hipotecznego, którym od r. 1865 zajmuje się czeski krajowy Bank hipoteczny. W r. 1905 poszła za nami Bukowina. W innych krajach równego nam banku krajowego nie ma, a nasz pozostał dotąd zakładem o najszerszym zakresie działania.

Bo też przekonanie, że podstawą narodowego rozwoju jest uzdrowienie stosunków ekonomicznych, a tegoż zaś wybitną podporą samoistna organi-zacya kredytowa, jest w polskiem społeczeństwie tradycyjnem.

Znaną jest rola, jaką w Królestwie odegrał Bank Polski. W Galicyi w czasie ucisku było Galicyjskie Towarzystwo kredytowe ziemskie twierdzą narodowej indywidualności naszej, a jego walne zgromadzenia zastępowały nam własne sejmy, w niem jednoczyły się usiłowania pierwszych naszych pa-tryotów i działaczy społecznych. Na Litwie ostoją nam jest Wileński Bank ziemski (1872). W Poznańskiem skutecznie organizuje nasze siły i zasoby Bank związkowy spółek zarobkowych (1886) i Bank ziemski (1887).

Obywatelstwo w tej części Polski, którą Austrya zajęła, pierwsze w samoistnej organizacyi bankowej widziało podstawę rozwoju narodowego.

Dnia 19. sierpnia 1790 deputacya galicyjska wręczyła cesarzowi Leopoldowi II memoryał, a raczej projekt konstytucyjny, opatrzony podpisami: Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, ks. Stanisława Jabłonowskiego, Mikołaja Potockiego, Jana Bąkowskiego i Jana Batowskiego. Projekt ten składał się z 9 rozdziałów.

W rozdziale 8. autorowie memoryału domagają się :

Wolnego handlu solą, zwrotu zabranych kapitałów kościelnych i funduszów publicznych do Banku narodowego, wreszcie prawa emisyi 2,000.000ł— złr. w pieniądzu papierowym, na co rząd zagwarantujekapitał tytułem odszkodowania kraju za sprzedane królewszczyzny.

- 208 -

W rozdziale o atrybucyi Stanów generalnych, mowa o tern, że Stany zarządzają Bankiem narodowym.

Memoryał ten jest w rękopisie Zakładu narodowego im. Ossolińskich 1. 525 K 633-646.

O memoryale tym pisał Prof. Stanisław Starzyński: „Projekt galicyjskiej konstytucyi 1790/1 Charta Leopoldina Lwów 1893

Oby myśl narodowa, dopatrująca się w silnym własnym banku żywotnej podpory zdrowego rozwoju kraju, znalazła z czasem urzeczywistnienie w naszym Banku krajowym!

TABELE STATYSTYCZNE.

•1

f

W,'»'. i-.t

‘ V, '    '

'

,><*■

/■

'n.

-<..l

⁵ "f.

w-rw*

•;

V«%swi a«

:%v** ÇîfRW'

r

Y

\

\

K ~ v

t

» •

k ••’    .«

sł.ty v-.>

V.

■

f. '**

Obroty ogólne i kasowe od r: 1884 do r. 1908.

Ogólne obroty

Kasouue obroty

1884

1890

1900

175,491.098 259,749.806 379,774.490 419,080.928 311,709.919 404,768.453 614,519.973 586,722.795 645,441.981 834,877.813 1-,005,085.539 864,747.420 912,598.032 1;043,813.656 1;133,087.445 1;348,068.286 1-,029,443.370 1,134,328.085 1;144,213.073 1;571,689.499 1;597,522.640 2;006,888.471 2;199,207.239 2;608,606.089 2:970,025.787

^O-t-vOvO<N^f-vOvO00 iO *0    04 CO

04 vo <r

O    00    o

04    VO    CM

0000004^04000000

04t0a\Or-’.I>C000C0

00 00 04

27;201,461.900 |    60

7;881,822.786    90

IL/ykaz

^uniesionych poöan o uàzielenie pożyczek hipotecznych oö r. 1884 öo r. 1908.

w roku

na dobra ziemskie

na realności miejskie

na realności wiejskie

Razem

ilość

kwota w koronach

ilość

kwota w koronach

ilość

kwota w koronach

ilość

kwota w koronach

1884    45

1885    204

1886    276

1887    109

1888    28

1889    55

1890    89

1891    60

1892    69

1893    144

1894    133

1895    105

1896    64

1897    45

1898    71

1899    51

19CÖ 32

1901    45

1902    70

1903    78

1904    76

1905    111

1906    112

1907    87

1908    125

929.094    513    8,851.594

1,342.470 1.016 26,692.270 1,067.160 1.156 37,956.260 917.276    886    16,266.276

500.100    376    3,559.000

1,023.600    786    10,473.800

984.300    892    14,135.800

942.200    875    13,563300

1.479.500    1.089 16,965.600 1,928.300 1.513 27,356.200

2.563.400    1.787 30,550.200 3,152.000 2.052 30,772.000 3,062.100 1.751 18,845.300

1.904.500    1.106 19,979.100

2,259.000    1.419    24,800.100

1,889.000 1.039 13,862.900 1,710.700    855    4,867.200

2,514.200 1.350 14,654.200

3.788.900    1937 25,064.300

2.542.400    1.556 27,989.000 2,419.600 1.364 24,272.200

3.980.500    2.027 33,494.000 5,114.100 2.206 36,440 800 6,099.900 2.386 38,332.000

7.669.900    3.336 55,848.900

2 284

223,072.100 9 344 290,736.000 23.675

61,784.200 35.303 575,592 300!

n>IOi M

1884

1885

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1905

1906

1907

1908

kwota

dłużna

Razem

wartość

szacunkowa

UJykaz

zrealizowanych pożyczek hipotecznych oà r. 1884 ào r. 1908.

na realności wiejskie

na realności miejskie

ilość

kwota

dłużna

57    2,792.942    1,279.100

368 10,705.578    4,798.600

505 23,305.312 11,343.300 597 22,379.288 10,816.200 270    4,186.200    2,032.400

379    6,030.396    2,936.800

557 13,831.552    6,427.400

517 12,017.856    5,716.700

650 14,480.436    7,069.600

942 24,832.106 12,410.000

1,287.000 1.006 37,453.592 16,908.300

1,691.600 1.308 21,918.572    9,950.500

1,537.400 1.139 23,823.680 11,602.000 826 18,671.916    9,284.900

783 21,732.830 11,173.100 726 15,670.912    7,671.700

423    4,397.024    2,209.100

690    7,847.080    3,983.300

837 16,241.480    8,542.800

1.938.500    1.145 20,496.454 11,123.100

1.736.800    1.180 22,939.958 12,134.800

1,758.200 1.101 30,250.222 15,431.100

2.641.500    1.450 32,055.958 16,364.000

2.969.500    1.613 29,800.375 14,824.700

3.534.800    1.739 33,314.550 | 17,707.700

55.100

411.200

394.800

460.100 306.900

415.800

577.100 514.700 761.600

1,115.700

1,168.400

1,023.900

1,081.900

732.800

1,114.700

1,199.600

wartość

szacunkowa

153.154 i 1,004.502 949.862 1,072.442 702.686 973.220 1,383.256 1,185.208 1,561.176 2,636.292 3,348.912 3,507.966 3,696.586 2,526.996 2,146.730 2,240.638 1,521.934 2,236.910 2,420.380 3,873.300 3,456.408 3,537.822 5,409.218 6,010.976 7,028.580

ilość

kwota

dłużna

wartość I szacunkowa

ilość

607.000 5,246.656    2,423.900

6,967.310    3,425.100

9,727.576    4,694.000

2,421.164    1,127.500

4,137.776    2,021.200

7,866.236    3,876.700

7,537.448    3,655.000

8,613.240    4,173.800

12,078.000    6,303.100

15,857.000    6,653.900

11,499.000    5,393.6001 1.064

14,626.100    7,572.000

11,393.000    5,826.100

15,131.200    7,983.200

8,896.874    4,553.300

2,108.090    1,113.300

4,558.200    2,374.400

9,081.200    4,802.700

10,687.154    6,029.600

11,580.350    6,299.600

15,803.400    8,449.900

17,854.250    9,015.500    1.066

14,592.399    7,386.300    1.263

19,977.970 10,812.900 1.378

28

207

226

245

176

254

349

310

434

664

706

882

621

540

525

358

592

621

893

920

753

1,306.732

23

124

184

271

81

109

165

176

178

215

221

200

232

183

218

171

51

81

179

223

213

292

318

292

306

Î249,548.3251126,573.600ll5.075 | 64,585.154 30,429.600 [20.808 |471,176.269)233,741.200]

4.706

Tab. III.

na dobra ziemskie

kwota

dłużna

wartość

szacunkowa

ilość

n>[OJ AV

617.000

1.963.500

7.523.400 5,662.100

598.000

499.800

1.973.600 1,547.000

2.134.200

4.991.200

8.967.400 2,865.300

2.492.600

2.290.400 2,166.000 2,036.500

363.000

494.200

2.540.500 3,155.000 4,098.400 5,223.000 4,707.000 4.468.900 3,360.000

6    1,333.056

37    I 4,454.420

95 ! 15,388.140 81 11,579.282 13    1,062.338

919.400

43    I 4,582.060

3,295.200

38    4,306.020 63 10,117.814 79 18,247.680

44    6,911.600

25    5,501.000

22    4,751.920

25    4,454.900

30    4,533.400

767.000 17    1,051.970

37    4,739.900

29    5,936.000

47    7,903.200

56 10,909.000 66    8,792.490

58    9,197.000

55    6,308.000

16

31

14

157,042.790 76,738.000

1.027

1884

1885

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1905

1906

1907

1908

co

i'Cs

CD

cz

o o za- cd

__ =

SS- ! O

O'

-I *

£ 'S

° CD ęo

— = 3

GO'

o>

- to

cz

^ o-

ca °

oo

oo

-P*

a- o

o ca "O

^ g; g

<=> =

CO rs- < Oo ^ o

OO^ N

GO

■U ? CD _ “O

ca ^

^ ca ca

ca

ca

CTQ

3 = 3

p ;*r

ca o

Stan enusyj listów zastaw, z wypłacono pożyczek hipoteczny cli końcom roku (odpowiada stä-

nowi pożyczek hipotecznych)

Kurs pieniężny listów zastaw, z końcem roku

W roku

472 %

472 %

sztuk I

na koron

sztuk

na köron

koron

koron

Zapas listów obu emit sy.j Banku z końcem roku (wartość imienna)

1884

57

1885

368

1886

505

1887

597

1888

270

1889

379

1890

557

1891

517

1892

650

1893

884

1894

232

1895

43

1.279.100 4,798.600

11,343.300

10,816.200

2,032.400

2,936.800

6,427.400

5,716.700

7,069.600

9.917.100 1,405.200

65;400

1,279.100

6,065.700

17,326.400

27,709.600

28,818.800

r:

58

774

1.265

91-25

256.300

91-50 j

97‘75

95-50

95-25

831-100

981.900

4,496.700

793.400

1896

1.139

1897

826

1898

783

1899

726

1900

423

1901

205

1902

514

1903

257

2,848.300

3,643.700

708.100

485

323

888

1904

1905

02 tO GO CD

73.600

82.100

1.151

1.Ö63

1906

1.450

1907

1908

-i—l

co co

CD

1,309.300

13,059.800

1.581

948

30,510.300

35,476.600

39,073.200

44,629.100

2.492.900    51,706.300

15.503.100    44,066.200

9.885.100    38,919.700

11,602.000    35,227.500

9.284.900    33,286.100

11.173.100    29,035.500

7,671.700    27,633.200

2.209.100    26,764.200

1,135.000    28,148.800

4.899.100    30,305.600

10,415.000    25,732.200

12,061.200    20,530.800

15,349.000    16,162.100

16,364.000    13,914.900

13,515.400    13,309.100

4.647.900    25,969.100

2,492.900

17,958.200

27.438.900

38.496.900 46,660.000

56,856.200

62,714.200

62,952.100

61,832.300

64,571.400

73.037.800

82,507.400

93,940.500

105,263.400

115,070.400

115,976.600

98-—

98-50

98-50

99--

100-50

100-25

100-50

100-25

100-75

100-70

100--

99--

99--

101--

102-50

101-50

101-50

101-50

100-50

100--

340.200

1,711.700

1,753.000

160.200

97-25 3,079.000 97--    825.200

97-50 5,396.400

97- 50 8,064.000

98- ,-    691.900

98-- 4,051.800 95-75 7,606.600 92-50 6,956.900 92--    993.400

97--

99*—

453.900

928.300

897.400 99-- 1,093.5 00 98-- 3/790.600 94-80 8,125.400 93-25 4,861.100

99--

cc

CD

to

CJ1

I 85,532.700

13.883

148,208.500

Stan zaległości ratalnych w porównaniu ze stanem pożyczek hipotecznych oraz ruch egzekucyj sądowych od r. 1884. do r. 1908.

Z końcem roku

A.

na dobra ziemskie

ilość Kwota

I—»    t—».    I—»    I—»    I—»    I—»

o©    o©    oo    o©    o©    oo

OO    oo    oo    oo    o©

CO    o©    ~-3    OT    OT

to    CO    CO    CO    CO    CO    i—»

CO    OT    OT    co    CO    I »    CO    -C-

CO    —1    Ul    I-- to    —I    OO    CO    OT

617.000

5tan pożyczek hipotecznych

Zaległości ratalne pożyczek hipotecznych

Ruch egzekucyj sądowych

6.

C.

na realności miejskie

na realności wiejskie

A.

B.

C.

na dobra ziemskie na realności miejskie na realności wiejskie

W ciągu roku wdrożono * nowych egzekucyj sądów.

ä"¹

ilość

Kwota

ilość Kwota

ilość

Kwota

(liczba

(dłużn.

Kwota

liczba

dłużn.

Kwota

liczba

dłużn.

Kwota

liczba

dłużn.

Kwota

A. B. C. Sma A. ( B. C. Sma A. B. C. |Sma

Z końcem roku

OT    Ol    -P^    -P=-    -P^    -P^    -P=-    -P^    -P^    co    co    co    co    co    co    co

OT    CO    O©    -O    CO    CO    LO    CO    O    CO    O©    OO    —3    —3    OT    CO

i—*■    <r>    -4-^    co    co    co    o©    ot    co    -pi-    co    i—-    -pi-    ot    _p=-    co

2,571.900 70 10,071.139 18 15,434,624 ; 80 1,633.940 I 36 15,267.372 76 16,363.451 ; 02

16.946.519    ; 88 18,359.731 90 22,011.634 20 25,918.032 10 26,989.645 36 27,079.866 44 28,298.374 j 57 29,466.595 21 30,614.291 ! 56 30,164.547 j 95 29,999.280 j 64

31.389.520    85 31,907.336 j 79 32,883.918 ; 58 36,146.3011 05 39,193.529 15 42,021.283 ; 36 44,553.182 51

CO    L—    OT    'rł-    cO    »—1    CO

CCI    -=cł-    Ol    OT    co    1—    CCI

»-1 CO TO CO --- OT

CO    CO    CO    CO    to    I »    I--- i-»    i »    i »    i k    i—»

LO    I—»    I—»    I »    CO    CO    OO    ot    ot    -p^    CO    <0>

—- I    Ol    CO    I »    LO    to    i-⁻ OC    —3    CO    CO    OO

-O    LO    OT    CO    CO    -o    CO    -JT*    -p^    LO    t—»    CO

OO    »-1    TO    TO    CO    CO

OT    OO    r—    OT    OO    OT

CO    TO co oo co

CM    Cd    Cd    CM    Cd    co

606.171' 36

3,002.308 ; 24 6,356.338 78 10,889.379 j 82 11,514.517: 02 13,210.075 j 88 16,574.042 12 19,514.364 30 23,041.897 : 08 28,250.419 44

07

35,666.229 : 60 40,001.821 52 43,909.408 24 49,190.538 1 48 51,569.032 j 54 51,112.955 ¹ 44 51,174.841, 99 53,838.323 30 56,704.542 96 59,309.521 44 63,153.299 ' 22 66,494.320 ; 64 71,186.757 52 79,628.938 ' 33

734 : 68    8

4.415 42    69

9.919 36 168

13.273 36 264

19.233 92 314

23.086 - 330

5.374: 16    82

12.202: 32 186

13.155 j 86 282

37.462 74 525 » !

56372 j 88 626 186.272: 13 1148 240.783 : 90 1136 205.161 \ 57 1634

208.315 49 1752

225.655 ! 09 2014

259.87 1 40 3100

225.448 35 2642

272.135 76 2333

185.687 ! 39 2269

181.870: - 2159

181.745 58 2275

246.052 i 15 3062

257.321 76 3360

39.104 96

9(7.061 40 192.471 98

125.216 16

106.167

84.151

16.892

17

co

-p=-

co

co

Ol

vO - 1"-o© oo O© oo

1—I    ■.—1

OT

OT

98

58

44    1

7.373 ! 88

191.239 ; 74 385.140 I 88 605.354 j 13 53Î.351 85

60,154 j 78 622.1931 47

651.093 ! 75

822.617 j 23 80Î.647 : 68

761.568 i 34

482.552 ! 68

42 .065 ; 91 48^.550 I 18 631.619 ! 96 56(1.175 ! 81

co

co

OT

co

co

CO

co

■w—i    1 1    T—I    1 1    ’ 1

in    co    <o    ot    •.—i    c—    co    ot    r—    co    ot    -o-

1—I     1    CM     1    CM    »—I    CO    OO    »—I    Ot    co    tO    l —

»-1    TO    CO

--i     1    T—I    ▼—I     1

OI

CO

co

oo

co

co

co

co    m    oo    io

^ł-    CCI    CO    L—

OT

OO

oo

oo

-p^

co

LO

cO

CO

-p^

co

OT

Ol

co

lO

CO

OT    CO

-~-3    ~-3

CO    f—*•    CO    i—»    i—»

— I    --I    OT    OT    OT

co

co

co

OT

S S U s 2S te

OT    -P-

oo co

Ot Ot co co -p^ co

83 229:1236 1548 82 229 1202 1513

cO

OT

VO

co

to

to

Ol

r—    co

y—i    t--H    r 4    >'H

I—».    ł_4

oo    oo

s    §

to ł—t—*•    ł—*    H—*    ł—I ł—

I—-    to    cjn. OX tO tO

OT

co

CO

►—»    -p^. Ul    i—k    CO CO OO O'»    —3    -p^    i—»

VO —I -P^ CO I---    -—3 to OT co co co to

Ol

oo

VO

I-k    ►—Ł    I—»    1—k    ł——*•

oo    oo    oo    oo    oo

vr->    vi—>    v <—i    v i—>    v<—)

OT    -P-    OO    LO>    i—-

I-k    ł—V

oo    oo

CO    VO

--3    ot

ggjg §§§§§§    §§|§

Rozdział pożyczek komunalnych wedle dłużników od r. 1884 do r. 1908.

ni -o

Koron

Ilość I

5półki uioöne i Izba hanàlouua

B mi n y

Koron

c>

i-H

wiejskie

Koron

Ilość

miejskie

Koron

Pouuiaty

Kraj

Rok

105.600

1.275.400 402.800

301.600

417.400

501.200 39.200

. 447.800

1.297.200 50 I    2,297.200

34 I    1,139.800

943.400 1,056.000

788.200 615.000

913.200 28 I    2,011.000

26 I    5,100.400

1.556.200

867.600

2.559.400

—    24    2,301.400

107.000    36    4,390.800

-    23    1,800.600

1.815.400

500.000 I 32 I 5,299.400

32

20

25

23

10

25

43

27

31

18

21

31

25

21

310.000    21

32

Bóść

Koron

Ilość

Koron.

Ilość

CM

4    917.000    670 I 40,243.200

2.000

201.400

30.200 52.000

31.400

13.200

34.600

72.400 50.000

178.200 68.000

19.400 27.000

66.200 54.000

73.400 120.000

67.000

88.200

44.600 130.000

62.800

39.4Ó0

56.000

158.200

145.400

T-<COO^OO.iO^-Oi-HOOOvOiOCOO>OOiOI>OOCOvOOOI>I>CM CM i—ł y—i

r-H 1—1 CM

103.600 930.000

154.600

155.600 126.000 426.000

4.600

220.400

1,029.200

1,464.000

567.800 614.000 423.000 570.000 285.000 433.000

1,049.800

4,553.400

1,230.000

506.800 1,776.000

690.200 , 1,710.000 642.000 857.000 3,614.000

10

10

24

23

19

12

13

11

13

12

12

15

11

11

14

11

144.000

218.000

94.000

260.000

62.000

CO ^ ,!T lO CM

155.000

218.000

655.000

504.000

310.000

606.000

152.000

276.000

406.800

841.200 480.000 238.000

316.200 169.000

335.400 1,140.800

463.600

106.400 190.000

iOOOI>I>(^CO^fiOOOVOC^COvDCOCO^J>COCO

174.400

1,213.000

1,393.600

639.000

693.800

850.000

co ^ co co io

22    4,963.800    136    8,341.400 I 278    24,136.000    230    1,885.000

1883

1884

1885

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1604

1905

1906

1907

1908

. VII.

Wykaz ruchu pożyczek komu-

Rok

zgłoszenia

roku

Wypłacono w ciągu roku w

5 % oblig.

4'A % oblig.

4 % oblig.

sztuk

Kwota

sztuk Koron sztuk Koron sztuk

Koron

1884

2,202.100

943.926

616.500

1,008.200

374.000

1890

1,417.600

1,447.400

2,815.000

1,412.200

1,018.000

1,217.800

854.800

ooooSiSooocScrtocoaioS

1,381.000

402.800

301.600

417.400

501.200

39.200

447.800

1.297.200

2.297.200 1,139.800

943.400

910.000

146.000

18.200

770.000

779.300

615.000

1900

2.310.800 6,127.400 2,744.200 2,268.100

2.221.800 827.600

913.200

1,501.000

1,466.400

1,556.200

837.600

510.000

8,684.000

30.000

813.000

6,281.000

1,633.200

4,335.400

12,383.200

14,887.400

244.800

303.400

23.000

2,382.400

15

27

21

32

19

1.746.400 2,056.600 4,087.400 1,777.600

1.815.400 2,917.000

1024

72,126.926

332    10,096.800    208    11,572.CC0    130    18,574.400

nalnych od roku 1884 — 1908.

Razem

Łączny stan pożyczek z końcem roku

sztuk Koron sztuk

Koron

Łączna zaległość ratalna z końcem roku

Kurs pieniężny z końcem roku

Łączny zapas obliga-cyj koim z końcem roku

Koron

1,381.000

402.800

301.600

417.400

501.200

39.200

447.800

1.297.200

2.297.200 1,139.800

943.400

1,056.000

788.200

615.000

913.200

2,011.000

5.100.400 1,556.200

867.600

2.559.400

2.301.400 4,390.800 1,800.600

1.815.400

5.299.400

39    1,367.583

59    1,687.725

84    1,893.785

107    2,198.835

116    2,376.570

119    2,283.570

1    2,541.006

1    3,065.741

216    5,144.618

244    6,051.657

270    6,791.706

298    7,551.114

282    7,609.959

300    7,935.730

324    8,517.389

347    9,997.208

387 14,715.975 406 15,896.384

422 16,319.718

434 17,493.778 417 18,736.854 425 21,257.125

422 21,654.625 435 22,692.706 454 27,051.944

1.491

3.048

3.041

4.933

7.275

94 37.740

42    7.445

40 17.030

66 20.548

62 27.785

44 13.668

53 23.489

03 22.005

97 24.755

18 32.283

07 37.150 98 25.637

06 24.431

74 35.355

28 40.107

32 11.728

30 17.886

97 15.676

98 80.605

96-75%

50.600

97%

97-400

100%

100%

102%

102%    99-80%

101- 75%    100-50% . -    .    111.600

102- 15%    100%

102-10%    100*50%

100%    100%    96-50%    1,282.400

100- 50% - - 99%    -    92*50% • -    • 957.400

101- 25%    98-75%    92-50%    528.400

102- 25%    100-50% 96-50%    * 17.000

102-50%    101-75% 99%    ,528.400

102-10%    101-50% 98-80%    1,129.400

:    101%    99%    1,315.000

ÏOO-35% 97-50%    1,113.800

-    99-40%    94%'    : 293.400

-    99-75%    93%    2,499.800

26.400

157.400 21.200:

400

31-200

342.600

159.000

54.200

179.000

443.400

12.600

20.100

CD

40,243.200

Ruch pożyczek kolejowych od r. 1897 do r. 1908.

Udzielono pożyczek Stan z końcem roku Zapaszkoń-

Kurs

Rok

__________cemroku nie-

sprzedanych.

sztuk na kwotę sztuk na kwotę oblig. kolej.

I> 00 00 00

t-H r—I r—t    i—I

888888888%

00<I<^Qi-^OOCO^OvO

W 00

4,130.000

1,574.800

9,020.000

600.000

CO    CO

3,190.000

2,648.000

2,830.000

10,000.000

C0^-I>000000OO^-k0k0l>

4,128.646-07

5,693.825-68

14,684.873-59

15,246.756-48

15,206.228-81

15,163.976-22

18,301.957-40

18,246.307-39

20,827.692-04

23,579.973-03

22,667.332-55

32,564.188-64

110.300

1,181.100

6,310.100

6,156.600

1,831.500

45.500

20.500

600

117.200 : 308.600 42.600 832.900

I.....I gtghgfgïgg

®_ O O J=>

Razem

<1

33.992.800

Imienny wykaz udzielonych pożyczek od r. 1897 do r. 1908.

L. p

Nazwa kolei

poż.

Kapitał

pierwotny

1    1,200.000

93Ó.000-1    2,000.000

3    7,674.800

3    4,640.000

500.000 2    2,964.000

2    1,254.000

1    2,000.000

830.000: 1    10,000.000

WCOH

Borki wielkie — Grzymałów......

Łupków — Cisną..........

Chodorów — Podwysokie.......

Delatyn — Kołomyja — Stefanówka .    .    .

Trzebinia — Skawce.........

Rozwadów — Przeworsk .    .    .    .    .    .    .

Przeworsk — Bachórz........

Piła — Jaworzno..........

Tarnów — Szczucin.........

Lwów — Podhajce..........

Gmina m. Lwowa dla kolei elektrycznej .    .

Razem I 17    33,992.800

1908

1907

1906

1905

1904

1903

1902

1901

1900

1899

1898

1897

1896

1895

1894

1893

1892

1891

1890

1889

1888

1887

1886

1885

1884

Rok

933.106

114.460

105.726

39.348

45.524

53.368

55.712

61.023

75.533

86.398

6.575

8.146

7.706

7.024

6.780

8.387

9.230

10.681

15.857

19.363

20.756

26.192

32.885

34.479

40.360

41.593

Ilość

eskonto-

wanych.

weksli

Tab. IX.

1;203,438.653

135,666.888

142,338.132

12,133.915

14,324.032

14,538.880

13,161.658

11,956.342

15,082.202

14,548.296

17,322.995

25,024.210

27,750.489

30,968.851

38,134.413

44,075.494

43,269.850

61,555.301

53,871.434

45,809.154

48,637.095

60,402.170

66,080.977

72,615.030

91,532.643

102,638.202

Kwota

10.150

9.234

4.282

5.525

6.318

7.018

8.538

8.771

9.705

2.048

3.117

3.530

3.636

4.629

4.543 4.890 5.504

4.544

1.589

1.457

976

1.205

1.297

1.102

1.367

Sztuk

23,230.362

2,554.348

3,161.715

4,182.823

3,863.214

3,307.390

4,426.420

4,277.850

5,221.619

7.474.387 7,850.968 7,170.289

9.750.388

9,993.147

10,768.904

13,666.044

10,405.740

9,087.826

11,095.656

14,060.071

16,561.801

16,960.095

20,283.643

21,200.119

22,661.913

Kwota

Weksle prywatne

15.845

12.215

2.813

2.938

3.214

2.933

4.103

6-285

8.179

1.983

2.201

2.359

2.312

927

853

887

792

592

573

760

566

438

441

463

402

Sztuk

13,719.994

568.294

552.006

407.949

402.221

495.410

750.884

605.689

740.540

939.044

1,098.575

1,282.010

923.469

2,213.501

2,518.326

2,602.508

2,411.677

2,464.166

2,687.140

2,845.350

2,597.744

3,512.352

6,708.764

9,585.401

13,152.456

Kwota

Weksle stow. zar. i g.

25.995

21.449

8.463

9.532

9.951

12.641

15.056

17.884

7.095

6.856

1.504

1.830

.1.738

1.643

1.542

2.217

2.162

2.640

3.909

4.417

4.489

5.556

6.526

7.091

7.863

Sztuk

Stan z końcem roku

36,950.356

3,122.642

•3,713:721

4,590.772

4,265.435

3,802.800

5.177.304

4,883.539

5,962.159

8,413.431

8,949.543

8,452.299

10,673.857

12,206.648

13,287.230

16,268.552

12,817.417

11,551.992

13,782.796

16,905.421

19,159.545

20,472.447

26,992.407 ‘    30,785.520

35,814.369

Kwota

Razem

Obrót interesu wekslowego od r. 1884 do r. 1908.

9 £/e

9 xln

l

L w/u 9 Hi

r.

9 OT/os

41/2

41/2

41,

28/₄ n

5

6/5 41/2

9 T/os

20'₉ »; ⁷'io 61/2

*17 5

,8/11 6 ¹⁰/₂ 5

⁷/l0 <’V2 l°/l ö 24/3 ö

z/t9

Weksli

prywatnych

41/2

61/2

'-¹2

51/2

41/2

u,

H₂

41/2

5V2

Î»

51/2

41/2

41/2

41/2

41/2

■>V2

Weksli

stowarzysz.

STOPA

ESKORTOWA

Obroty zaliczcH fia zastaw efektów, terminowych i w rachuttHu bieżącym

od t*. 1884 do t<. 1908.

rok

udzielono na kwotę

spłacono na kwotę

Stan zaliczek z dniem 31-go grudnia sztuk imienna wartość efektów kwota zaliczona

1884    2,367.855

5    1,378.787

6    1,734.867

7    1,556.202

.    8.    1,853.740

9    1,147.315

1890    2,526.112

1    2,364.214

2    2,947.483

3    3,861.584

4    4,732.999

5    3,243.245

6    4,746.042

7    5,117.526

8    6,788.623

9    8,076.060

1900    6,640.826

1    13,322.379

2    11,516.741

3    9,213.503

4    10,415.251

5    11,075.282

6    11,764.786

7    14,073.594

1908    12,957.383

155,422.409

O 00 CO O

CM CM

tovo<icocovoco<rco W'0^00    0\OV0    0Nt0-^

00 ' to

4-

CO g I> KO 00 KO Ï H

CO 00 co

973.006

2,053.819

999.712

2,171.238

1,807.494

1,212.031

2,021.063

2,493.454

2,799.227

4,057.453

4,209.336

3,317.948

4,375.944

4,681.654

6,887.356

7,947.899

6,467.540

9,434.316

15,065.863

9,549.475

10,022.588

12,496.401

10,738.150

12,334.149

13,045.831

151,162.959

86    142    2,817.299

74    176    1,724.172

14    229    3,641.635

261    3,131.972

54    235    2,578.435

68    248    2,883.117

86    243    4,708.090

66    285    3,874.979

38    320    5,221.966

59    301    5,998.480

92    330    6,551.578

34    356    7,365.480

06    384    9,353.188

26    406    10,531.096

35    445    13,396.758

30    371    14,487.415

60    404    17,176.368

31    406    21,089.986

49    413    17,726.752

28    408    17,509.201

78    407    18,029.744

83    445    18,521.841

40    467    21,041.443

51    503    24,242.149

60    490    25,096.617

48

vO vO    00    oo    O

O    1>    Ol    l>

-f^ONO>Oa\COOO-^

KO rf lO CO V0 KO

O lO CM 00

1,394.848

719.816

1,454.971

839.935

886.181

821.465

1,326.513

1.197.273 1,345.529 1,189.660 1,673.323 1,598.620 1,968.718 2,404.591 2,305.858 2,434.019 2,607.304 6,495.367 2,946.245

2.610.273 3,002.936 1,581.816 2,608.452 4,347.897 4,259.449

CO Ü1 ^ VO to CO 00    -|^    4^    4^ O CO <ï O CO VO

C^OlOOOOC'-^C^C^OOtO-^OOOOOCO-^

8 '8

■    KO    O    O    I>    CO

Tł-    CO    CM    lO lO    00    KO

Obroty wkładek oszczędności od r. 1889 do 1908.

Stan 31. grudnia

Złożono

Podjęto

Ilość

książ.

Kwota

Stopa %

1889    4,991.032

1890    3,171.675

1    2,069.336

2    2,490.257

3    2,912.870

4    4,574.015

5    5,384.955

6    9,853.348

7    9,916.821

8    8,026.369

9    8,675.690

1900    7,691.796

1    8,852.631

2    10,426.842

3    11,278.349

4    12,804.718

5    13,290.020

6    15,911.725

7    19,172.481 1908 21,107.421

en o CO 00 4^ 4^

VÛ    CM    O    CM

i>    cm    i>    oc    a\ ca co

tO On

iO lO

t> O . vD IO

3,083.393

3,048.833

2,261.538

2,310.506

2,516.133

3,826.961

4,489.136

8,160.880

8,164.181

8.119.353 7,826.060 7,027.078

7.984.354 9,969.373 9,116.611

10,989.690

12,723.012

13,872.706

21,765.520

15,236.551

60 1709    1,907.638

40 1728    2,030.481

- 1995    1,838.279

80 2180    2,018.029

2781    2,414.766

3410    3,161.820

68 3599    4,057.639

06 4413    5,750.108

08 4692    7,502.748

86 4935    7,409.764

38 5370    8,259.384

66    5736    8,924.102

83 6083    9,792.379

45 6578 10,249.848

17 6995 12,411.586

:

67    7340 14,226.614 85 7670 14,793.622 79 8012 16,832.640 91 7798 14,239.601 79 8584 20,110.471

88

4°/o

08

42

66

34

34

56

26

40

24

68

93

35

r>

29 4°/o od V, 3 6% 3'6°/₀

83

21

01

73

22 3'6%od ¹²/# 4% ‘

42

4%

182,602.351

36 162,491.879

94

Obroty własnych asygnat kasowych 1884 — 1908.

Przybyło

Ubyło

Stan 31. grudnia

Stopa °/₀

1884

1,076.000

2,339.800

1,137.200

860.400

856.800

219.200

1,886.400

963.000

672.600

846.800

I:

877.800

668.200

1,333.400

1,041.400

331.000

373.800

210.200

547.400

3, 3'/₂, 4 3, 3% 4

3‘4> 4

3, 4 4

1890

946.800

1,257.000

393.600

1,295.600

1,038.200

1,549.400

681.400

1,014.600

673.000

1,131.800

544.000

1,232.800

1,277.000

758.200

479.600

1,063.600

325.400 1,077.000

822.400

3, 3V₂, 4 3, 3% 4

3, 4

478.000

473.800

1900

2,272.400

1,151.200

508.800

1.437.400

2.120.400 877.200

1,154.800

1,078.000

1,082.200

1,917.200

948.000

3, 3S, 4

3, 3%, 4

3, 3%, 4

579.600

529.100

535.300

563.400

219.500

474.100

3:8.800

3, 3>/a, 4, 4% 3,' 3% 4, 4|4 3, 3% 4, 4V» 3, 3Ł4, 4, 4 >4

328.000

299.000

347.800

3% 4, 4>4 ,

807.200

589.000

566.000

512.600

676.000

402.600

41.000

218.200

225.400

1908

1,206.400

446.000

19.000

1,565.400

1,412.800

293.400

3, 3*4, 4, 4*4 3, 3 4, 4, 4>4 3ł4 4, 4>4 3*4, 4, 4‘4, 5 3, 3‘4, 4

22,621.600

22,328.200

Tab. XIII.

Obroty rachunków przekazowych.

1884 — 1908.

Złożono

Podjęto

Ilość rachunków

Stan BI. grudnia

Koron

1884

174.471

5    2,003.031

6    4,856.009

7    6,657.283

8    6,377.893

9    12,994.971

40

78

50

18

94

164.512

08

9.959

■V

46

1890    11,707.232

1,    18,923.459

2    23,919.652

3    22,574.194

4    30,937.092

5    ,    26,932.244

6    25,507.569

7    23,684.673

8    21,097.156

9    25,858.029

1900    24,055.707

1    22,127.870

2    32,729.095

3    28,811.878

4    31,494.117

5    41,411.201

6    47,780.421

7    49,908.319

1908    56,690.006

599,213.584

04

vo-f^toooa\cjioo <r 4^- oo O CO to to 4^

lO 00

vO C\

G\    O    j>    CO    CO    I> I 1>

IO    CM    CO    lO    CO    m I CM

1,682.827

4,684.062

6,696.221

6,454.130

12,605.631

11,867.337

17,808.857

23,770.463

20,032.849

33,587.287

27,277.882

25,123.503

22,141.340

21,146.357

26,311.734

24,861.149

21,759.430

29,433.891

31,643.492

31,530.006

40,125.051

46,343.090

51,435.085

57,533.203

596,019.402

60

13

330.163

UI w

o to

10

to to

vO

24

72    30

36

94    45

502.110 463.172 386.935 776.275 616,169 1,730.771

iO

48

40

- 64

51

93 _ 51 40    79.

02    99

78    115

67    127

27    149

19    141

30    146

91

148

89    167

03    170

08    229

96 228 '

79

to

86    223

1,879.960

4,421.305

1,771.109

1,425.472

1,809.538

î

3,352.871

3,303.670

2,849.965

2,044.523

2,412.964

5,708.167

2,876.553

2,840.664

4,126.814

5,564.145

4,037.378

3,194.181

CM CM o VO vO

3 r.

TT Th

4^<ItOC\C0^4^COC^tOOJ

CJi4^0C04^<I<F4^ai005

-■

i;

*) Zaległość procentowa.

526 27,653.470 160    7,006.200 23

1,852.000 26

38.200 47 2,613.600 256 11,510.000

1908 139

1907    70

1906 146

1905    86

19041 85

W roku

sztuk

8,656.700

28    1,270.000

300.000

5,357.500

50    2,467.800

655.000

8,518.900

64    2,941.400

195.000

3,194.700

1,925.670

na kwotę

Zgłoszenia

łącznie

Tab. XIV.

16    288.500

352.000

38.500

350.000

to CO <1 Ul

20.400

1.000

4.500

12.300

sztuk

kwota

miejskie

na realności

sztuk

kwota

F*

cc 4*

g^

8.

co> co O- N

sztuk '

kwota

na małą własność

I—»

O ui    Cn.    0\

sztuk

704.000

805.600

626.000

412.000

66.000

kwota

na realności fabryczne

Wypłacono po koniec roku

4^    <r oo    oo

W    ^    V]    Iû

sztuk

2,274.000

139

6,403.547-97

-P^

10.78170

3,763.400

3,948.800

1,057.000

466.800

kwota

razem

167

'to ui 00    4^ vo

4,821-768-85

7,272.811-08

1,275.224-93

466.800-—

sztuk

kwota

Stan

z końcem roku

pożyczek gotówkowych hipotecznie ubezpieczonych od r. 1904 do r. 1908.

Obrót

-P^

3.694-41

u dłużników

kwotę

na

Zaległość z końcem roku

Eok przystąpienia

Hazuua przeôsiçbiorstuja

-—I co

O'. O',

oo oo

i iii- - 1

Gal. Akc. Tow. handlowe ......

Tow. wzaj. kredytu Kraków ...

Kraj. Tow tkackie „Prządka“ Krosno . . Zwiąż handl Kółek roln. Kraków . . .

Akcyjna Garbarnia Rzeszów.....

Związek kandl. Kółek roln. Lwów . . . I. Gal. Tow. akc. bud. wag. Sanok . . .

1898 (II. em.)........,!,

I. Gal. Tow. akc. destylacyi drzewa . . I. (lal. Tow. akc. dla przemysłu chemicz. 1902 (z Syndykatu). . . . . . . .

1904 ( r )......

Gal. Buk. akc. Tow. przem. cukr. Przeworsk 1889 .............

1900    (3 em.)..........

1906 ( „ )    ...    . . . ■

Alce Tow. wyrobów tkackich i sukienniczych

Łańcut . . ........

1900 (z Svnd.)........

1903 ( , J .........

Bank parcelacyjny Lwów......

Bank ziemski Kraków ....., .

Bank melioracyjny Lwów ......

Kraj. Związek przemysłowy Lwów . . .

Fahr. chem. „Tlen“, Lwów......

Pow. Tow. zaliczkowe Biała.....

Syndykat Towarzystw rolniczych w Krakowie ......... •

Spółka fakturowa Kraków ......

Z sumy pierwotnej udziałów . . . .

odebrał Bank K 225.88610 stracił na kapitale , 203.451'40

Stan udziałów po S1/1S 1908

Statystyka i rentocuność uóziaióui Banku krajowego oó roku 1891 ào roku 1908.

Pierwotny udział

Banku

200.000

1.005

20.000

50.000

20.000

100.000

110,000

47.600

20.000

4.000

33.500

25.000

75.000

30.000

50.000

25.000

37.167

6.850

38.832

50

10.000

20.000

15.637

20.000

20.000

fisi

20.000

20.000

1894    1895    1896    1897

7.500'-

10.000-

Otrzymał Bank tytułem dywidendy

1898    1899

1900    1901    1902    1903    1904 I 1905

1906 ! 1907 I 1908

Ogółem

dopłacił    stracił    ostateczna

z tytułu na    strata lub

poręki kapitale

zysk

otrzymał Bank na rachunek pr, Bl, XII. 1908. kapitału

Stan udziałów

8.000-

60'-

250,

55-

1.200-

50'-    50 -    50'-    40'-

1.200'-    1.200'-    1.200'-    1.200'-

2.878-28    3.605-84    4.985'04

5.040'- 8.000'- 8.499.90

449-46

14.000'-

27.915-50

600'

40'-    50.-    45'22    45'22    40'20

32060    843'66    24814

1.050-    725'

1.200'- 1.200'- 1.200'- 1.200'- 1.200'

10.000'

i.

lilii

1.500'

1.200’-

25.500-

8.000'- 1.461'

j 2.250'

1.200-

40'20

1.200-

2.875--

10.000-

2.700'- 2.700'-

1.200'

1.200'

1.48612

800'

45-22    50-25

50-25 71P56

3.196-40

1.200'-! 1.200'-

1.200'- 17.050'--    11.46916

8.800'-

8.400'- j 10.500'-

12.600'- 86.50090 -    28.364'96

6.475'- 4.128-75

1.12814

13.800'-

2.250"— 1.800- -

27.600'- 66.52814

2.250'- 16.650-

1.400'

1.200'-

600'

1.600'-! 1.600'

1.200'- 1.200'-

1.600- 10.800-1.200"- 6.003'-

1.000'

3.08612

200'- 1.000-

45'-    45-

1.000'- 1.500'

39.200'- -13.700'-160.800'-

-    + 71P56 38.913-90 -35.717-50 11.08610

-    +17.050--43.600---32.130'84 6.400'-

- -28.800'-    -

+86.500-90    -

-    +28.364-96 47.600'-

17.250'- -14.903-75

11.850'- +54.67814

637-50 +16.012-50

+10.800--

+ 6.000

-    + 3.08612 16.000'- -15.000-16.000'- -16.000-

-    + 45-

+ 1.500'

1.005.-

20.000'

1 210.000'-

40.250-

276.000-

45.000-

20.000-

20.000-

20.000-

(4,000'-

4.000'-

1,000-

20.000-

100'-

1,110.692-50 7,810'- 11.255- 9.168'28 21.305-30

14.734-94 43.755-50 19.290'- 12.075'- 5.17+82 j4.738'88 10.33546 20.01520 15.823-36

30.650-25

48.745-25 284.877-24 12.928-75 203.451-40 +68.497-09 225.88610 681.355-

429.337'50

216.38015

681.355'

V -

Lokacyj

na rzecz Banku przyjoty Zastępstwa

Koron

570.436 658.156 335.939 „ 835.954 944.913 540.040 778.335 1,342.259 1.781.033 2,416.243 4,908.382 5,150.401 : 4,772.775 4,249.500

Czynności zastępstw od r. 1884 do r. 1908.

Pożyczek

hipotecznych wypłaciły Zastępstwa

Efekta

sprzedane

przez

Zastępstwa

Weksle zeskontowane (Weksle inkasowane przez

Zastępstwa na rzecz Banku

przez Bank

Koron

sztuk

Koron

Koron

sztuk

Koron

sztuk

53.500    92.593

218    I    493.500    148.190

290    I    2,344.000    ’2,661.262

3.323.300    .. 3,063.141

206    I    '920.900    2,883.554

1.575.400    3,081.208

2.247.300    ' 4,557.917

1,982.200    4,366.169

2,192.600    7,614.311

627    I    2,690.000    4,439.781

764    3,903.300    5,163.612

1074    I    2,391.000

1,923.200.

1.293.900 505    I    1,550.800

1.217.900 879.800 690.200

1,115.000

1.410.400 2,204.800

607    I    2,139.300

726    I    2,979.000

2,563.000 3,414.700

27

411

287

424

390

412

872

603

466

325

323

454

496

461

816

1145

163.000 120.800 123.700 ' 316.000

329.200    -95.600

149.900    •

179.200    i 226.000

246.900

165.200

134.400 100.800

72.500

55.100

74.400

205.000

131.600

120.000

153.900

148.200 341.800 299.000

298.400

1,305.560

2,088.461

1,825.950

1,280.200

1,383.563

2,002.439

3,148.524

3,620.128

5,079.337

6,679.007

6,418.750

5,584.790

5,709.924

5,487.340

6,449.712

5,687.370

4,511.502

5,130.556

5,906.226

7,436.642

8,778.168

10,578.282

13,594.685

15,498.518

12,181.783

TOOT

1563

1540

1273

1098

1995

2775

3171

5291

6852

6722

6737

7916

10161

11289

12253

9096

10903

12282

14856

17509

20228

23119

23030

24273

2,823.756 3,338.769 * 3,058.100 2,534.687 1,867.880 2,430.760 3,186.867 4,322.764 5,414.468 6,600.643 6,892.807 6,550.558 7,197.878 5,775.603 6,140.965 5,459.918 4,829.791 4,943.498 5,918.099 5,776.620 7,653.577 10,077.606 12,563.046 12,569.277 11,341.465

4,250.600    12929    47,499.000    67,356.104

147,367.417

237443

149,269.402

148421

Tab. XVI.

Obrót

pozycyj kasowych

M^sdÔ].SBZ

OSOII

Rok

Koron

6,826.527

8,084.764

14,620.227

15,998.879

12,486.877

14,828.455

22,077.642

26,814.679

32,081.951

36,424.111

45,163.350

33,570.116

33,347.262

32,291.543

36,787.018

34,928.572

31,139.167

33,774.840

39,821.224

46,190.357

57,535.068

67,589.838

85,717.909

91,035.863

93,250.229

COGOOiO^Qi-ICO^^xOaiOCOiCxOiOCDCQOOO(MCQCOCOCO

952,280.468

Emisye Banku i udział w innych emisyach

od roku 1884 öo roku 1908.

A. Emisye własne.

4¹/₂°/o listy zastawne

4°/₀

5°/₀

obligacye komunalne

4V/o

4c/o    r    n

4% obligacye kolejowe

K 85,532.700

„ 148,208.500 K 233,741.200

K 10,096.800 „    11,572.000

„    18,574.400    „ 40,243.200

„ 33,992.8q0

K 307,977.200

B.    Emisye krajowe.

4¹/₂⁰/o pożyczka kraj z r. 1884 K

472 °/o

472%

472 %

4%

z 4% pożyczkipropinacyjnej zr 1890 w sumie

K 124,400.000 sfinansował Bank kraj „ 19,419.000 z 4% pożyczki krajowej z r. 1893 w sumie K 58,850.000 sfinansował Bank kraj. z 4% pożyczki krajowej z r 1908

C.    Udział Banku w konwersyach listów zastawnych Galicyjskiego Towarzystwa kredytowego ziemskiego.

r. 1890 w konwersyi 5°/₀-owych na4¹/₂⁰/₀ owe

listy zastawne ..........

r. 1893 w konwersyi 4    owy eh na 4%-owe

listy zastawne..........

D.    Emisye akcyj przemysłowych i udział w

syndykatach dla rozsprzedaźy akcyj.

r. 1891. Galicyjskie akcyjne Towarzystwo

handlowe........... .

r. 1895. Akcyjna Garbarnia w Rzeszowie .    .

r. 1895 I. Galie. Tow. akc. budowy wagonów

i maszyn w Sanoku........

r. 1897. I. Galie. Tow. akc. dla przemysłu chemicznego we Lwowie.......

r. 1898. Galicyjsko-Bukowińskie akcyjne Tow. przemysłu cukrowniczego w Przeworsku aj na rachunek własny bj 1. syndykat . . . c) 2. syndykat    . . .

r. 1899. Akcyjne Towarzystwo wyrobów tkackich i sukienniczych w Łańcucie .    .    .

2,000.000

709.600

880.000

1,400.000

3,000.000 K 7,989.600

„ 31,237.500 „ 11,157.900

„ 69,804.000

K 2,806.200 „    5,457.200

8,263.400

K 1,000.000 -    300.000

1,556.000

600.000

200.000

700.000

1,200.000 „ 2,100.000

20.000

„    5,576.000

K 391,620.600

Porównanie bilansów Banku krajowego

od roku 1884 do roku 1908.

Tab. XVIII.

Bilanse Banku krajowego Królestwa Galicyi i Lo-

z óniem 31. gru-

S t a n czynny

1884

1908

Kasa

562.847-92

1,485.285-07

Efekta funduszów rezerwowych.....

Efekta funduszu emerytalnego.....

Efekta własne, eskontowane i w komisie Pożyczki emisyjne:

w 4'₀ i 4 7₂ % listach zastawnych .    .

w obligacyach komunalnych I. IL, III. i IV. emisyi.........

w 4% obligacyach kolejowych kap. bieżący ...........

Pożyczki w gotówce: melioracyjne    . . .

inwestycyjne    . . .

43.150-54

630.114-30

1,278.253-46

1,367.585--

3,312.000-—

769.788-99

16,712.150-57

141,753.863-18

27,051.944-98

32,564.188-64

43.874-69

Weksle

3,122.642-40

6,403.547-97

36,950.355-54

Zaliczki na zastaw efektów

64.864-—

126.649-43

Rachunek bieżący, pokryty efektami .    .    .

Dłużnicy w rachunku bieżącym ,    . . . .

Udziały w tow. handlowych, przemysłowych i innych..........

1,329.984-94

4,132.800-20

232.430-74

14,249.776-52

681.355*-

Ruchomości

17.460-54

17.297-17

Różne rachunki

;v

41.086-64

1,670.570-41

8,690.420-48

287,925.448-36

domeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem

önia roku

Stan b i e P n y

1884

Kapitał zakładowy.........

Rezerwy............

Fundusz emerytalny........

Emisye Banku..........

Wylosowane efekta własnych emisyj . .

Kupony w obiegu.........

Obce kapitały..........

Lokacye kasy krajowej .......

Lokacye zastępstw.........

Giro Obligo...........

Różne rachunki ..........

2,020.854-20

77.629-58

15,000.000- — 5,947.631.04

769.788-99

2,645-300-— 201,600.000-—

1,233.300-—

12.319-36

2,327.274-24

1,431.376-39

47,579.449-94

859.391-52

661.673-18

13.325-94

536.903.25

11,459.614-69

712.216-78

Procenta przenośne

72.652-46

1,655.167-28

8,690.420-48

287,925.448-36

ü'-:ü

;

i

:

r

n

k -

.

i

»

5 •

’ *

?

- ,1

fi

■:

.

!

rV* -¹.    ;

v

vü’; : ; vj    .X.- . i

Ü.. iii    ; ,

tU ,    !’ V/

i

: ;r:.r

?

*

Æ*; :    :iy :    ^

'

i

i

' .}■ ■ .-'. i

i

i

\

*•' •

!

\.

•*

Î

i

V

i

i

)

4

!

Tal). XIX.

Przegląd Bilansów z zestawień lat 188®/* —1908.

Stan czynny

Stan bierny

Dochody

Wydatki

Rok Kasa

Efekta własne, eskontowane w komisie

Pożyczki

w4°/₀iłV/₀

listach

zastawnych

Pożyczki

w i°/j, in    Pożyczki

} 6°/o w 4°/0 obligacyach    obligacyach

komu-    kolejowych

nalnych

Pożyczki w gotówce melioracyjne i inwesty-

cyjne

Zaliczki na zastaw Weksle efektów w rachunku bieżącym

Udziały w towarzystwach îandlowych ■«mysio*

Dłużnicy w rachunku bieżącym

fi

Kapitał zakładowy i rezerwowy

Emisje Banku

listy zastawne

5°lo, wh¹

4c/₀ obligacye komunalne

4% obbgacye kolejowe

Kapitały

wkładkowe

Wierzyciele w rachunku bieżącym

z procentów

z różnicy

kursu

z prow^zyi

efektów własnych

komisowego

z oddziału:

hipo

tecznego

z oddziału komunalnego

z oddziału

kole-

jowego

koszta handlowe i podatki

Odpisano

<=>

rozdziału

188³/,    562.847

1885    653.660

1886    458.660

92

40

38

230.114

30

888946 26

1887    872.273

GO

1888    447.405

1880    422.446

S3 'S

1,404.797 28 4,536.116 96 787.363 20

877.878 52

1890    367.937 16

1891    413.685 80

2,059.186 76 3,078.939 72

1,278.253 46 1,367.585 -6,031.671 16 1,687.725 -17,249.869 42 1,893.785 -27,558.305 14 2,198.835 -28,613.320 70 2,376.570 -30,250.783 66 2,283.570 -35,165.452 64 2,511.006 94

3,122.612 40 1,394.848 3,713.720 86    719.816

4,590.771

4,265.431

39,027.141 82 3,065.711

42

94

22

68 1,454.971 08 70    839.935 70

3,802.800 50    886.181 28 -

5,177.304 0 1    821.465 04    -

1892    639.893 20

.1

576.135 94

90

3,547.669

38

1894    462.736 30

1895    611.429 57

1896    798.575

76

1,101271 21 5,910.963 26 8,142.708 86

44,515.225 28 5,141.618 40 54,220.525 36 6,051.657 66 63,371.978 69 6,191.706 62

8,949.543    28    1,396.840    86    251.000

8,452.298    72    1,673.323

24 271.000

ą765.279

80

7.551.114 44

10,673 857 26

74,194.820 51

1897    618.575

17

808.728 24

79,919.584 01

7,600.959 53 7,935.730 03

1898 1,323.641

81

1899

723.349 76

5,318.778 81 14,600.908 32

1900

1,355,597 71

13,108,169

£8

86,731.638 99 90,647.133 82 89,740.674 80

8,517.389

97

9.997.203 18

14.715.975 07

1901

909,759 80

3,181.162

12

1902

2,761.609

79

864279 85

1903

1904

1905

1906

1,300.022 64 1,736.630 70 2,452.371 77 1,866.603 52

1,796.915 15 2,633.813 2,711.475 33

85

5.472.781 21

90,017.526 25 15,896.384 98 94,533.909 72 16,319.718 06 99,064,192 89 17,403.778 74 103,411.710 8i 18,736.854 28 111,287.411 71 21,257.125 32 119.200,255 43 21.651.020 30

4,128.616 07 5,603.825 68 14,684.873 59 15,246.756 48 15,206.228 81 15,163.976 22 18,301.957 40 118,246.3«

12,206.648 -13,287.229 54 16,268.552 02 12,817.416 72

11,551.991

95

1,503.620 26 «1000 1,968.718 98 425.192

20 827.092

04

566.565

-    13,782.795 77

-    10,905.421 17

-    19,159.545 26 01 20,472,446 84

1907

1,952,328 3S

8.200 028 75

128,005.015 09 22,692.700 97

1908

1,485.285

07

16,712.150 57

141.753.86318 27.051.914 98

23,579.978 03 22,067.332 55 32,501.188 Cl

1,362.518

4,891.028

7,319.150

6,447.422

76 26,992.107 13

67 30,785.520 11

88 35.814.369 12

66 36.950.355 54

60

+ 26.753 46    13.867 16

165.052 64

52.135 48

03

CO l'-

64

146.735

27.618

1.804

14

744.112

36

2,442.553 40 1,422,974 86 2,267,612 24 4,738.248 64 2,420.397 38

22    2,098.483    78    1,279.100    -    1,366,200

22    6,385.023    2,185.511    96    6,065.700    -    1,687.800

354.939    78    11,133.28)    44    2,328.233    08

681.341 48    8,753.037    24    2 381.476    22    27,709.500    -    2,255.400

2,325.016 76    8,602.11    48    2,570.938    16    28,818.800

i

2,875.216

4,917.748 08 12,790.682 62 4,253.578

2,635.342 56    15,476.531    04    3,593.508    96    44,029.100    4,392.200

2,674.046 84    17,979.5(3    04    4,067.731    68    54,199.200    -    5,166.800

5,351.582 23 18,584.927 12    4,425.150    20    62,024.400    -    6,009.600

84    4,707.520    63    66,358.600    6,773.800

5,065.286 91 73,924.400 - 7,399.600 82    5,435.792    17    79,946.100    7,785.800

67    5,868.156    61    65,891.700    -    8,408.000

232.430

389.022

1,827.493

48

132.270

20

30.954

60

24 9,559.(

98 13,475.900

4,598.307 73

17,326,400

942.400

2 537.975 36

2,023.274

04

138.945

33,095

46

16

17.640 66

162.917

08

12.813 2(

153.163 86

6.1

57.347

22

14.993

64.281

30

164,243 04

192.650 98

42

16

2,754.718 96 3,072.860 06 3,314.360 40

30,510.300

35,476.600

2.149.800

2.341.800 2,588.000

2,154.673 86

3,231.314 28

3,126.250 70

39,073.200 - 2,794.800

4,632.651 01

4,223.389 82

7,913.071 38

5,815.330 08

3,622.069 70

5,408.330

4,528.572

4,702.905

4,889.ł84

to

o?

zr

19,960.6-3

6,637.911 70

8,637.646 66

26,053.810

30,399,416

30,695.775

56

4,130.000

11,937.819 46

11,010.840 56 11,729.680 39 12,578.038 32

2.607.304

6,405.367

2,916.245

2,610.273

90 550.600

90 556.805

41 652.072

36 063.445

3,002.936 20 663.807

1,581.816 54 691.707

2.608.452

1.347.897 87 701.105

4,259.449

63 631,355

8,023.800 49

10,111.108 61

52.517

82

163.102

98

- 49.830 42    22.311

86

77.507 G(

194.760

36

115.925 78

113.687 46

161.901 92

173.619 12

173.303

96

59.517 72

91.449 68

98888 80

106.006 16

96.103 13

50

50

50

15,026.992 53

19,120.290 08 15,193.107 82 16,789.308 93 14,151.031 43 11,953.931 65

32,192.006 51 37,541.6 1 43 35,355 ot 36 38,132.585 39

40,633.101

66

14,249.776 52

41,532.699 42 5l,120.9j9 13 64,123.935 46 66,148.1J7 41

6,188.659 41 1 90,347.400 0,368.570 76 89,716.300 0,686.534 10 7,049.611 11 91,877.000 73 93,770.000 7,888.250 33 103,038.200 8,538.169 68 110,102.600 60 119.178.300

89,981.100

10,109.800

14,612.800

15,629.600

16,180.800

7,466.169

0,190.587

9.588.387 90

20.947.631 04

17,421.200

17,751.000

20,102.800

21.596.200

128.379.500 - 22,398.600

141,915.700 - 27,120.800

5,690.400 - 12,630.634 60

14.679.100    - 12,057.349 88

15.236.800    - 11,548.226 59 15,186.200 - 12,778.743 69

15.153.100 18,289.600 - 15,635.040 -

18.233.300    - 17 633.278 55 20,811.900 - 19,323.036 64

23.561.300    - 22,622.185 93

22.617.800    - 19,689.779 96

76

32,533.500 - 23,598.052 87

9,654.703

18

406.354 59

186.642

12

14,996.41» 99 13,748.221 01

11,816.777 86 14,725.607 78 18,252.017 16 17,223.433 45

21,530.796

54

22.765.617 16

21.361.003

23,981,897

230.630 89

470.664 54

+ 44.069 + 72.687 -215.456

37 76.568

94 64.65:

94.891 Ö

97.740 1(

102.820 5('

117.551

142.922

74

11

250.624 31

254.403 91

03 245.578 61

206,057

3|

62 233.680

SI

3.479 36

195,862

32

103.872

15

205.419 02

660.843 66

465.310 31

-401.583

- 48.560

50    77.471

91    73.217

61 243.032 4(

05 213.646 1!

2.988

64

13.224 92

39.367 44

60.706

62.177 12

61.251 56

36.744

41

33.911 25 3.316 86 18.777 98 3.073187

24.793 47 14.132' 08

27.482 52

48.519 69

218.008 48

274,536 66

298.665 54

337,991 91

428.949

55

480,289 61

522.486 65

525.726 25

496.171 96

515.362 12

10,702 10

11.435 96

529,064 71

536.643 10

6.1

ia<

to bû GO O

96.470 86

151.601 96

154.186 14

277.560 36

203.300

98

5.690 72 254.923 86

26.090 74 422.093 05

16.994 24 286.528 67

41.112 94 223.724

74

42.832

45 293.778 74

42.673 88 331.597 19

63.289

29 398.785 37

59.816 71 283.136 63

54.886 08 137.870 15

154.788 78 277.555

38

95

07

72 71.472

285.268

241.421

290.327

325.788

756,697

1,032.789 89 418,380 12

+209.787 96 208.631

40

43

2i

342.018 9.

421.328 W

C06,23l| -i

45.014 60

18.074 02

629.903 78

121.912 22 332.051

24

27.617

68.771

107.761

83

72

60

28

72.362 83

97.8 6 13

21.317 32

17.047 37

24.116 62

27.241 01

•25.737 62

37864 36

[7,222.358 63 5,225.650169 +889.333 37 2,299.225! 29 5,014.807 12 981.572 67 214.059, 19

697.385’ 37

790,538

873.801

99.761

84 379.459 30

15

39

960.126 20

1,118.404 90

1,371.069 49

39.857

08 404.525 10

48.068 22 600.408

77.688

11 760.528

15 590.559

35

32

27

90.041 66 1,050.379 71

1,150.644 97 8,020.507 97

✓

-LÆk. _a^,..-Ł--

-

/

■

m

it

.

J

■P—*—-

'

\

Przedmowa .

TRE $ C.

Strona.

I. Historya założenia Banku Krajowego.....

II.    Zarząd Banku Krajowego........

III.    Zakres działan:a i organizacya Banku Krajowego

IV.    Oddział hipoteczny.........

V.    Oddział komunalny.........

VI. Oddział kolejowy..........

VII.    Oddział bankowy..........

VIII.    Pożyczki gotówkowe.........

IX. Kredyt dla stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych .

X. Udziały przemysłowe i inne.......

XI Służba dla skarbu krajowego

A)    Administracya krajowych funduszów pożyczkowych .

B)    Krajowy fundusz inwestycyjny.....

C)    Inne świadczenia........

XII. Czyste zyski Banku Fundusze rezerwowe. Fundusz emerytalny

Kapitał zakładowy ........

59

67

73

114

132

141

153

156

159

173

192

200

203

Zakończenie

. 206

TABELE STATYSTYCZNE:

Tabela,

Obroty ogólne i kasowe od r. 1884. do r. 1938......

Wykaz podań o udzielenie pożyczek hipotecznych od r. 1884. do r. 1908. Wykaz zrealizowanych pożyczek hipotecznych od r. 1884. do r. 1908. Stopa procentowa, ilość i kwota w każdym roku pożyczek hipotecznych, stan emisyj 4V₂⁰/o i 4°/₀ listów zastawnych Banku Krajowego, kurs tych listów i zapas z końcem każdego roku od r. 1884. do r. 1908........

I.

IL

III.

Stan zaległości ratalnych w porównaniu ze stanem pożyczek hipotecznych, oraz ruch egzekucyj sądowych od r. 1884. do r. 1908. V.

Rozdział pożyczek komunalnych wedle dłużników od r. 1884. do r. 1908. VI.

Wykaz ruchu pożyczek komunalnych od r. 1884 do r. 1908

Ruch pożyczek kolejowych od r. 1897. do r. 1908

Obrót interesu wekslowego od r. 1884. do r. 1908.

Obroty zaliczek na zastaw efektów, terminowych i w rachunku bieżącym od r. 1884. do r. 1908......

Obroty wkładek oszczędności od r. 1889. do r. 1908. .

Obroty własnych asygnat kasowych od r. 1884. do r. 19 8.

Obroty rachunków przekazowych od r. 1884. do r. 1908.    .

Obrót pożyczek gotówkowych hipotecznie ubezpieczonych od r. 1904. do r. 1908.

Statystyka i rentowność udziałów Banku Krajowego od r. 1891. do r. 1908.....

Czynności zastępstw od r. 1884. do r. 1908.

Emisye Banku i udział w innych emisyach od r. 1884. do r 1908.

Bilanse Banku Krajowego z 31. grudnia 1884. r. i 1908. r. .

Przegląd bilansu z zestawień z lat 188³/₄ — 1908.

. VII.

. VIII. . IX.

. X.

. XI.

. XII.

. XIII.

. XIV.

. XV.

. XVI.

. XVII.

. XVIII. . XIX.

>7

. ft

.. cvr -

C* ***’'    *

ÿ'AKÔ

r--

;V»r.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297951

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297951

111-41786