-ps

■ _ ■

F‘i

W.

KL

■

ik-, ’%!

% " ;V

rv»

2Ü

è» :. ;

’

J/L

•' :'"^à

.

PU t

p

’    ** -jUS

vf

-,

V' .

F*

VÂ

5gf

X

■P 'i

: I *

[1

if

«a

SBH»

S'j

a?i

Ho

^Éfc.-V ,■

- v

•' •*

id

sp

pfi

I

4

&pi

». •*

i -L

■ . >,

”T^ s

•> <y

.

:

jÿj

V'.

é>?3ai

ÆkZ^Z S» kai

1%

a

«

i

,, -,

9

M

l-V

• :

'

Wr*

M

m

'Æ

iH

ÈZ-'f

EN

■

R 'J

■

r -ù,

“X !

.. ¹

*Æ

**

H

M

K

[51

Mo

38

5o

SBLj

L<

M

lia

i

FS

r

Ff>3

r ’,

• i

.*>;

«$&

dji

$y

--S

rt-aB

2T%

/

i

?»a

Pf4

I '

!-!,1

• /;

11

PELS

•-'

•V.]»

¹¹ \

y

■Ą

fe

7>:;f

Jllll

li

g

CT .

îüfef'.-

$Cg|

si

j2r+v

'

Ils

■ ■ ' . '

S®k,

-.4

]

-Ml

f-JL ’

L*-

g

.

i

>

■j

w

mm

ii

y

\

hNs?

y

i

s ’

r,

i

•ÄV.

*

mM

&

V

fk-ft

i

Hi

if J mr

r* J

Ü^A-'k «•• ** * • *f ifi

SM

S

»

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220734

S. 68

.

- x

/

- * »--„y-    . •

)

i

/

HISTORYA MALARSTWA

HISTORYA MALARSTWA

DZIEŁO ZBIOROWE Z 300 BARWNEMI TABLICAMI

POD REDAKCYĄ

TADEUSZA PINIEGO

TOM VII.

HALDANE MACFALL

MALARSTWO ANGIELSKIE

LWÓW

NAKŁADEM WŁASNYM WYDAWNICTWA WARSZAWA - KSIĘGARNIA ST. SADOWSKIEGO

lï

HALDANE MACFALL

MALARSTWO ANGIELSKIE

Z ORYGINAŁU ANGIELSKIEGO PRZEŁOŻYŁ

WŁADYSŁAW WITWICKI

Z 34 BARWNEMI TABLICAMI

LWÓW

NAKŁADEM WŁASNYM WYDAWNICTWA WARSZAWA — KSIĘGARNIA ST. SADOWSKIEGO

Ov

\1 £C

'f

. bwdotem

GlÓWN« •

ow‘3'^

1/1-506 W ^

4.

HILI8TEKA PUITEMfilHH

KRAKÓW

\W

?T

r²

Z DRUKARNI PRZY ZAKŁADZIE NARODOWYM IMIENIA OSSOLIŃSKICH WE LWOWIE POD ZARZĄDEM BRONISŁAWA KORNECKIEGO

jg

..y*

PRZEDMOW^,;J \

;K .1

Czytałem niedawno uroczysty wstęp do jawnego dzieła o sztuce angielskiej; autor tej książki formułuje z wielką powagą prawa, dotyczące udziału celtyckich i łacińskich pierwiastków rasy brytyjskiej w twórczości artystycznej Anglii. Uważa* że pierwiastek saski nie przyczynił się zupełnie do uświetnienia angielskiego dorobku artystycznego, wydał natomiast najwyższe talenty polityczne. W rzeczywistości jednak Anglia miała Celtów pośród najlepszych swych'polityków i działaczy społecznych, a w szeregach jej najznakomitszych artystów widzimy wielu Sasów lub Normando-sasów. Więc tego rodzaju pseudouczone brednie i sofizmaty wychodzą z pod pióra ludzi, którym się udało w jakikolwiek sposób uzyskać pozycyę społeczną i narzucić ogółowi swą dyktaturę w rzeczach sztuki. Ogół, zaskoczony i zasug-gerowany tego rodzaju oświadczeniami, pozwala się tyranizować i nie umie lub nie chce się przekonać, że owe powagi dyktatorskie, to słomiane manekiny na glinianych nogach.

Publiczność angielska wierzy święcie, że sztuka jest to pewien, zamknięty dla profanów, rodzaj kultu, oparty na książkach i muzeach. Ale zamiast zwiedzać nudne muzea, przyjmuje najobojętniej w świecie każdy nonsens, jaki tylko raczy jakaś powaga wygłosić.

Skutkiem ślepego kultu powag piszących, jedna gene-racya wielbi pewną grupę artystów, a następna wynosi pod niebiosa grupę zupełnie inną. Wchodzi w modę Whistler; unoszą się nad nim wszyscy w pochwałach i przeceniają

PRZEDMOWA go, podobnie, jak go, niestety, poprzednio niedoceniali. A równocześnie zapominają o takim olbrzymie, jak Turner.

PRZEDMOWA

PRZEDMOWA

SPIS MALARZY

SPIS MALARZY

SPIS MALARZY

SPIS MALARZY

SPIS MALARZY

MALARSTWA

MALAR STWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA wać portrety More’a jeden po drugim. Portret Tomasza NIEMIEC More a z Huth nosi datę 1527. W lecie r. 1528 Holbein HOLBEIN był już z powrotem w Bazylei, ale zastał tu bardzo ciężkie PRZYBYWA czasy i musiał biedę klepać (1529); Bogu dziękował, kiedy NA DWÓR mu w jesieni 1531 kazano malować zegary nad Bramą SZCZE-Reńską za wynagrodzeniem czternastu florenów. To też tęsk- REGO nem okiem zaczął się znowu oglądać na Londyn. Tomasz KRÓLA More był już kanclerzem, a łączył go z królem stosunek HENIA bardzo blizki. Holbein tedy otrząsnął proch z nóg swoich za bramami Bazylei i puścił się znowu do Londynu (1532). Tymczasem More ustąpił był już ze swego wysokiego urzędu i wypadł z łaski szczerego króla Henia. Artystę - rodaka przyjęli z otwartemi rękoma bogaci kupcy niemieccy ze „Steelyardu“, i dla nich pracował Holbein aż do r. 1536 mniej więcej, kiedy jego dzieła zaczęły zwracać uwagę króla.

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALAR S T W O

MALARSTWA

MALARSTWA swego czasu. Pozyskawszy względy Elżbiety, za sprawą jej KRÓLOWA kanclerza, Krzysztofa Hattona, którego namalował w por- BETKA trecie, znajdującym się dziś w Winchelsea, pracował nad ZAKAZUJE portretami w Londynie przez lat osiem ; do Holandyi wrócił MALOWAĆ w 1581. Biblioteka Bodleya ma przez niego robiony por- CIENIE tret starego wilka morskiego, Sir Marcina śFrobishera, sław- W OBRAZIE nego z wyprawy przeciw Armadzie i ze swojej wyprawy polarnej ; Hampton Court ma Portret własny Ketela.

MALARSTWA narazić na niechęć Burghleya. Był ojcem dzielnego ry- KRÓLOWA cerza, Filipa Sidneya. Nieposzlakowany honor ich obu opro- BETKA mienia dziś jeszcze ziemię Penshurst. Paweł Veronese ma- ZAKAZUJE lował go w Wenecyi; miniatura jego, arcydzieło Izaaka MALOWAĆ Olivera, jest w Windsorze. Gorliwy, młody protestant, przy- CIENIE jaciel Wilhelma Milczącego i Spensera, zgonem swym na W OBRAZIE polu bitwy pod Zutphen w Niderlandach pomnożył nieśmiertelną chwałę imienia angielskiego. Pembroke w Cambridge ma portret Edmunda Spensera, roboty nieznanego malarza.

MALARSTWA dzielny Mikołaj Bacon został szwagrem Cecila, którego KRÓLOWA Elżbieta mianowała Lordem Burghleyem i który się drugi BETKA raz ożenił z Mildred Cooke. Franciszek był młodszym sy- ZAKAZUJE nem; najstarszym synem Sir Mikołaja był drugi Mikołaj MALOWAĆ Bacon, którego Jakób I zrobił „pierwszym baronetem“. CIENIE Siódmym synem „pierwszego baroneta“, a zatem bratan- W OBRAZIE kiem nieśmiertelnego Bacona, był SlR NATHANIEL BACON, który się uczył malarstwa we Włoszech; Karol I pasował go na rycerza w dzień swojej koronacyi.

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALAR S T W A

MALARSTWA

MALARSTWA miniaturową, a przewyższył go tylko uczeń jego, jeden MALARZE z jego dwóch siostrzeńców, Samuel Cooper. Ze „Starym BRYTYJSCY Hoskinsem" miniatura przestaje być podobną do średnio- ZA wiecznych illuminacyi, zatraca dawny nadmiar szczegółów, CZASÓW drobiazgowość wykonania, a zyskuje szerszą technikę wiel- VAN kich portretów. Hoskins miał niekiedy koloryt zbyt ciemny; DYCKA w jego miniaturach niema już tego blasku drogich kamieni, ORAZ JEGO którymi świecą dzieła Hilliarda i Oliverôw; widać to po UCZNIOWIE jego Księciu Buckingham. Niekiedy posługiwał się sztuczką: dzielił tło na dwie części, jasną i ciemną; naśladował to nieraz jego uczeń Cooper, ale sztuka ich obu nie wiele na tern zyskała. Zbiór Pierponta Morgana, Ham House i zbiór Domu Montecchich (Montague) posiadają bardzo wiele dzieł Hoskinsa; w Domu Montecchich jest jego znakomity Karol II, w młodym wieku.

MALARSTWO

MALARSTWA i w Holandyi. Ale zbyt mało wiemy o tym geniuszu. Mamy ANGLIA wzmiankę o nim w sławnym, pełnym anegdot dzienniku W POTĘZ-Pepysa ; gaduła Pepys zachwyca się nim ; skarży się wpraw- NYM dzie, że Zona jego na portrecie Coopera jest nie bardzo CIENIU podobna, ale zachwyca się obrazem jako „rządkiem arcy- CROM-dziełem sztuki malarskiej“. Pisarze współcześni wyrażali się WELLA o jego geniuszu w superlatywach; widać, że już za życia WYDAJE musiał się Cooper cieszyć wielką sławą. Evelyn uważa sobie SWEGO za wielki zaszczyt to, że pozwolono mu trzymać świecznik, PIERW-gdy Cooper portretował króla; Cooper wolał pracować SZEGO przy świecy, gdyż „uważał, że cienie najłatwiej wyszukiwać WIELKIEGO w nocy przy świetle sztucznem“. Zobaczymy, do jakiej siły MALARZA doszedł; mówią o tern jego arcydzieła. Walpole uważa go za większego od Van Dycka, i rzeczywiście był większym w odtwarzaniu charakterów.

MALARSTWA się takim lub innym materyałem i tak lub inaczej nim wła- ANGLIA dał, zależnie od tematu, a zawsze był artystą w całem tego W POTĘZ-słowa znaczeniu. Koloryt, technikę, kompozycyę stosował NYM do charakteru modela. Umiał zawsze bystro wyszukać i za- CIENIU akcentować cechy charakterystyczne, to też najlepsze u niego CROM-są portrety męskie, a im wybitniejszy typ człowieka miał WELLA przed sobą, z tem większą pasyą go rysował. Sztuka jego WYDAJE jest silna i oryginalna — nadzwyczaj nowoczesna. Znako- SWEGO mita kolekcya Mrs. Josepha posiada doskonałego Ryszarda PIERW-Cromwella Coopera. Zupełnie tak, jak nie uznano orygi- SZEGO nalności geniuszu Jamesona, tak samo Coopera nazwano WIELKIEGO niedorzecznie „Van Dyckiem w małym formacie“, podczas MALARZA gdy sztuka Coopera tyle mniej więcej ma wspólnego z Van Dyckiem, ile z Nabuchodonozorem.

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA parlamentu z Durham, malarz - amator, nie mając lat szes-O LATACH nastu, miał się uczyć malarstwa u Van Dycka. Malował go WESOŁEGO Lely. Cole najął sobie kilku malarzy włoskich, płacił im MO-rocznie po 500 gwinei i stracił cały majątek przez swój NARCHY zapał dla sztuki. Petworth ma jego portret Tomasza Wynd-hama z 1677.

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA szkołę muzyki wojskowej. Tu mieszkał i żył wspaniale za LATA, wielkich dni chwały królowej Anny pierwszy malarz an- W KTO-gielski z najświetniejszej epoki. Pięknego pana tego domu RYCH mianował baronetem w 1715 Jerzy I w rok po swojem ŚWIAT wstąpieniu na tron — bo artystę Niemca polubił Niemiec NOSIŁ Jerzy, mimo, że równie, jak i syn jego, nienawidził „ma- PERUKI, lastfo i poesie“. W r. 1723 umarł Sir Godfrey Kneller, A MARLBO-jeszcze za rządów Jerzego I ; pochowano go w poblizkim ROUGH starym kościele ; pomnik jego, opatrzony napisem, który PROWA-skomponował Pope, stoi w Opactwie Westminsterskiem. DZIŁ

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA tedrze św. Pawła. Potem malował sypialnię królowej Anny JAKIE BYŁO w Hampton Court; pracował też w Blenheim. Od r. 1707 W ANGLII do 1727 zajęty był dekoracyą sufitów i ścian do Malowa- MALAR-nej Sali w Greenwich; za to, jak i za dekoracye katedry ST WO, św. Pawła, płacono mu po czterdzieści szylingów od yarda GDY NA kwadratowego. Ołtarze w All Souls i w Kollegium Królo- TRON wej w Oksfordzie są jego dziełem. Akademia ma jego WSTĄPIŁ kopie kartonów Rafaelowskich. Jerzy I nadał mu szlachectwo, NIEMIEC a dowiemy się niedługo, że obiecujący młody człowiek, JERZY I NIE nazwiskiem Hogarth, uciekł z jego córką, Joanną. Thornhill ZNOSIŁ został członkiem parlamentu. Umarł w Weymouth w 1734. „MALA-

MALARSTWA

MALARSTWA zawsze wpada w tony popielate i blade. Do najlepszych JAKIE BYŁO jego dzieł należą portrety damskie w owalu. Powszechnie W ANGLII znany jest jego portret poety Allana Ramsaya (własność MALAR-Clerka). Najlepszy jest przecież Aikman w portretach mą- STWO, skich, do których należą: kuzyn jego, Sir Jan Clerk, w stroju GDY NA barona Exchequeru, i biust Hrabiego Lauderdale a w zbroi. TRON Z pisarzy malował Somervillea, Thomsona i Gaya; ostatnie WSTĄPIŁ dwa portrety posiada Szkocka Narodowa Galerya Portre- NIEMIEC tów, jak i Patricka Hrabiego Marchmont, oraz doskonały JERZY I NIE jego Portret własny. Drugi jego Autoportret jest w szkockiej ZNOSIŁ Akademii Królewskiej, a inny jeszcze w Uffiziach. Portrety „MALA-Księcia Argylla znajdują się w Holyrood i w Narodowej Ga- STFO leryi Portretów, która ma także i jego Duncana Forbesa. I POESIE“ Dzieła jego są rozproszone po bardzo wielu domach angielskich i szkockich.

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALAR S T W A

MALARSTWA

HIS T O R Y A

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA pamfletu, jakim były jego Czasy, gdzie błotem rzucał na O WIELKIM wszystko to, co było szlachetne i wielkie w ówczesnem GENIUSZU życiu publicznem. Bogów swoich szanował i tak, jak każdy ANGIEL-człowiek, który wszystko sobie samemu zawdzięcza, uważał SKIM ZA swoje najciaśniejsze nawet przesądy za rodzaj objawienia DNI PIERW-i głęboką mądrość. Hogarth żywił bezwzględną pogardę SZEGO dla „starych mistrzów“, pod których imieniem najlichsze ma- Z WIELKICH lowidła podsuwano ludziom łatwowiernym, a tak był na JERZYCH tym punkcie uparty, że unikał nawet pozorów sympatyi dla mistrzów wielkich — „bo ja ich nienawidzę (t. zn. rzekomych znawców); oni myślą, że ja nienawidzę Ty-cyana — niechże sobie myślą!“

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALAR STWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA z jego kolegów był młody John Astley, chodzący pod- UCZEŃ, ówczas w mocno dziurawych butach. U Hudsona zgłębiał WYRZU-Johsua tajemnice sztuki malarskiej, a zapalony do roboty, CONY szczęśliwe pędził dni, jakkolwiek, po zwyczaju, musiał nieraz Z WAR-u mistrza spełniać i niższe posługi. Hudson kazał mu prze- STATU dewszystkiem kopiować Guercina. I to ciekawe, że Reynolds WYCHODZI nie pozbył się nigdy szczególnego stylu tej szkoły; rozwinął NA CZŁO-w sobie poczucie efektów świetlnych i cieni na wzorach póż- WIEKA, nych Włochów, — zawsze jednak miał skłonność do pewnych A MAJSTER sztuczek, zwłaszcza, gdy malował półotwarte usta, lub mo- KOŃCZY delował głowy w obrazach „fantastycznych“, jak n. p. Śmierć W KOSZU 3)idony, w pałacu Buckingham. Upłynęły tak dwa czy trzy NA PA-lata, kiedy uczeń zaczął budzić zazdrość „w najsławniej- PIERY szym malarzu portretów“ w owej porze; namalował bowiem zanadto po mistrzowsku jednego ze służących Hudsona.

MAL A R S T W A

MALARSTWA

MALARSTWA

MALAR S T W A

MALAR STWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

HIS T O R Y A

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA borough z osiemnastoletnią pięknością; wcześnie rozpoczął CZŁOWIEK szczęśliwe życie rodzinne, które prawie że nie miało ciem- GENIALNY nych stron. Był to bardzo szczęśliwy krok ze strony mło- ŻENI SIĘ dego człowieka: żona wniosła mu 200 f. s. rocznie — ta- Z TAJEMNI-jemniczy dochód, który jej jakiś nieznany ojciec regularnie CZĄ PIĘK-wypłacał przez bank londyński. Tajemnica była tak ściśle NOSCIĄ strzeżona, że nawet dzieci Gainsborougha nie dowiedziały I WPADA się nigdy, kto był ojcem ich matki. Pani Gainsborough po- W RA-wiedziała kiedyś, w późniejszych latach, do swojej siostrze- MIONA nicy, chcąc się usprawiedliwić z tego, że nosiła wspaniałą JEGO KRO-suknię: „Należy mi się to, moja droga; jestem przecież LEWSKIEJ córką księcia.“ Była uderzająco podobna do księcia Bed- MOŚCI forda, — jednakże plotki chodziły i o księciu Bedfordzie, i o jednym z wygnanych Stuartów. Piękna Małgorzata widocznie więcej sprzyjała Stuartom; jej wyznania wskazywałyby na Stuarta, a piękne rysy na księcia Bedford, — regularny dochód przemawiałby przeciw domowi Stuartów.

MALARSTWA

MALARSTWA ford-on-Avon, a prócz tego Krajobraz z figurami. W la- CZŁOWIEK tach od r. 1764 do 1768 namalował JLady Qrosvenor, GENIALNY Księcia Jana Argylla, Pana Vernona, Kapitana Needhama ŻENI SIĘ w uniformie gwardyjskim i Kapitana Herveya (późniejszego Z TAJEMNI-hrabiego Bristol) w uniformie marynarza. Pomysł wykonania CZĄ PIĘK-„fantastycznego portretu“ Szekspira przekonał go, źe nie NOSCIĄ potrafi malować „tematów fantastycznych“ i że nie ma I WPADA zdolności do „wielkiego stylu“, — to też nie kusił się już W RA-o to nigdy więcej. Jego czarująca Musidora z Galeryi Na- MIONA rodowej to właściwie nic innego, jak tylko portret na tle JEGO KRO-krajobrazu. Innych wycieczek w dziedzinę obrazu klasycz- LEWSKIEJ nego Gainsborough prawie nigdy nie czynił, z wyjątkiem MOŚCI Dyany i TKkteona w Windsorze.

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARS TWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA innych pierwszorzędnych artystów, skutkiem jakiegoś sporu DWAJ z młodymi członkami Towarzystwa. Zdarzyło się, że gdy KOLONIŚCI West pokazywał królowi Wyjazd Regulusa, monarcha za- AMERY-pytał go o przyczynę nieporozumień i kwasów w Towa- KAŃSCY rzystwie. West przedstawił dokładnie stan rzeczy. Król MALUJĄ oświadczył, że gotów poprzeć wszelkie nowe towarzystwo, OBRAZY któreby się mogło przyczynić do poprawy istniejących sto- HISTO-sunków. West porozumiał się w tej chwili z Chambersem, RYCZNE, Cotesem i Moserem; cała ta grupa stworzyła razem ko-A IRLAND-mitet z czterech, który dał początek Akademii. Król od- CZYK nosił się do tego przedsięwzięcia bardzo przychylnie, apro- POPADA bował ich projekty, a nawet sformułował własnoręcznie kilka W STYL paragrafów statutu. Na razie sprawa miała być okryta ta- MICHAŁA jemnicą. Prezes Korporacyi Artystów, Kirby, miał, dzięki ANIOŁA swemu stanowisku, o każdym czasie wolny wstęp do króla.

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALAR STWA

MALARSTWA

MALARSTWA pilnuje ulicy. Ten lew dał Piotrowi Pindarowi asumpt do PLEJADA satyry, która tak obeszła Coswaya, że po trzech miesią- GENIAL-cach zerwał kontrakt najmu i przeniósł się o dwie bramy NYCH dalej na plac Stratfordzki, gdzie spędził większą część MALARZY swego życia. Wielkie i wspaniałe pokoje udekorował z wiel- POR-kim nakładem pracy i kosztów; urządzenie sprawił sobie TRETÓW wspaniałe : drogocenne meble, obrazy itd. Przeprowadzka W MAŁYM jednak nie uwolniła czułego Coswaya i jego żony, Maryi, FORMACIE od ostrych ataków Piotra Pindara; owszem, satyryk, czując, że mu się nic nie stanie, szarpał ich dalej paszkwilami.

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALAR S T W A

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA jej był Jan Wesley. Robiła biusty portretowe z wosku, któ- O PORTRE-rymi zdobyła sobie wielki rozgłos i przydomek „Córy Pro- CISTACH meteusza“. Bywała nawet u dworu, dopóki się zasadniczo Z CZASÓW nie poróżniła z królem na temat wojny z koloniami ame- PIERW-rykańskiemi w r. 1775. Podczas tej wojny rozwinęła nawet SZEGO poważną działalność szpiegowską na rzecz zrewoltowanych GENTLE-stanów: od Westa i innych uzyskiwała ważne informacye MANA i posyłała je Franklinowi do Paryża. Opactwo Westmin- EUROPY sterskie posiada jej biust woskowy, przedstawiający Chat-hama. Umarła w r. 1785, mając lat sześćdziesiąt.

MALARSTWA fordu na studya. Gifford był założycielem „Przeglądu Kwar- O PORTRE-talnego“ (The Quarterly Review). W Oksfordzie spotkał CISTACH wielebnego MATEUSZA WILLIAMA PETERSA, członka Aka- Z CZASÓW demii Królewskiej, późniejszego nauczyciela Lorda Belgra- PIERW-ve’a. Peters przedstawił młodemu parowi Gifforda, a mówią, SZEGO że Gifford zajął z czasem miejsce Petersa. Teraz zaprzy- GENTLE-jaźnił się Gifford z Hoppnerem, a stosunek z Petersem MANA zaczął się psuć, bo Gifford pozwolił sobie na złośliwy EUROPY a niemądry atak przeciw obrazowi Petersa, wystawionemu w Akademii, p. t. Adam i Ewa.

MALAR STWA artysty w kąpieli i tancerka Panna OCillsberg. Obok nich O PORTRE-postawićby można „<Svelinę“ (Fanny Burney). W roku śmierci CISTACH Reynoldsa (1792) Lawrence został mianowany malarzem Z CZASÓW królewskim. Król wprowadził go przemocą do Akademii, PIERW-pomimo, że nie było w niej żadnego wolnego miejsca i ar- SZEGO tysta nie miał jeszcze wieku odpowiedniego, a czekali na GENTLE-ten zaszczyt tacy malarze, jak Hoppner, Romney i Opie. MANA Przyjaciele Hoppnera byli mu zawsze wierni; nie opuścił EUROPY go żaden. Artysta wykonał w tym czasie portrety Księcia Walii, Księcia i Księżnej Yorku, Księcia Clarence, Śpiącą Wenus, Admirała dDuncana (późniejszy wicehrabia Duncan) i Lorda Macartneya. W r. 1793 namalował portret Pani Joanny Douglas i Księżnej dDorset, w całej postaci. Była to córka Karola Cope’a, która później wyszła za Lorda Whitworth.

MALARSTWA

MA LARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARS TWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA wyrwał się z więzów kontroli ; zaczął się bawić i używać W OBRA-za wszystkie czasy. Ledwie mu się wąsy zasiały, a zrobił ZACH się z niego elegant miejski; znikła bez śladu dawna jego PIJACZYNY skromność i nieśmiałość; zaczął błyszczeć i imponować po ŚWITA wszystkich szynkach i lokalach nocnych, jako gość pewny ZORZA MA-siebie, dowcipny, zawadyaka, zawsze gotów do awantury LARSTWA i do psich figlów, a najweselszy kompan w świecie. Co NOWO-tylko zarobił, wszystko przepuszczał na pijaństwo i roz- CZESNEGO pustę. Bywało, włóczył się po ostatnich knajpach nad brzegiem Tamizy, a nie gardził towarzystwem najgorszych szumowin portowych.

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

PRZEDMOWA go, podobnie, jak go, niestety, poprzednio niedoceniali. A równocześnie zapominają o takim olbrzymie, jak Turner.

Największym może pisarzem z pośród tych zawodowych dyktatorów smaku był Ruskin. Był to geniusz i pi-sarz-artysta pierwszego rzędu — ale właśnie dlatego wywarł jak najgorszy wpływ na krytykę i sztukę w Anglii. Ruskin zupełnie nie rozumiał istoty sztuki malarskiej; na niego też spada odpowiedzialność za ten szereg nieporozumień na temat istoty i znaczenia tej sztuki, nieporozumień, które wprowadzili jego następcy. Ruskin wydrwiwał, ganił i przedstawiał w fałszywem świetle dzieła żywej sztuki, sobie współczesnej — bo nie było powag, na którychby się mógł był oprzeć w swej ocenie, nie było książek, na które mógłby się był powołać. Jego następcy powtarzali za nim zasadnicze błędy, a robili to nawet ci, którzy mu się starali przeciwstawiać. Weźmy do ręki książkę, o której mówiłem na początku, a co się pokaże? Zobaczymy, że w tym przeglądzie sztuki angielskiej na pierwszem miejscu widnieją drugo- i trzeciorzędne talenty, podczas gdy nawet wzmianki tam niema o najznakomitszych mistrzach współczesnych.

W dziejach dawniejszej sztuki angielskiej mamy duże luki i duże pole do badań ogromnie interesujących. Niezmiernie wielkie zasługi w zakresie badań nad dawnym portretem położył SlR GEORG SCHARF.

Pierwszym, który zwrócił uwagę rodów angielskich na stare portrety rodzinne, był Mr. LIONEL CUST. Pierwszą doniosłą książką tego zakresu, która daje materyał do stu-dyów, jest dzieło Wheatleya p. t. „Historical Portraits“, dalej sławna praca Lodge’a p. t. „Portraits“, oraz doskonała serya portretów oksfordzkich. Co się tyczy miniatur, to studya i książki ÖRA WlLLIAMSONA są doskonałe, bez wyjątku. Istnieje cenny „Catalogue of Portraits of Queen

PRZEDMOWA

Elisabeth“, napisany przez O’Donoghuego (1894), a równie dobre są katalogi portretów glaskowskich Heatha Wilsona z 1868 i portretów yorkshirskich z wystawy Leeds z 1869- Prócz tego szereg innych katalogów, jak np. The Royal Academy Winter Exhibition from 1870, The Wor-cester display of 1882; The Grosvenor Gallery Winter Reynolds display of 1883-4, a z następnego roku Gains-borough display 1884-5. Następnie Millais show 1886, Van Dyck show 1887, The Century of British Art of 1888 i 1889. W tym roku wyszedł katalog znakomitej wystawy domu Stuartów w Nowej Galeryi: House of Stuart display at the New Gallery, a w ślad za nim poszła serya innych, jak: The House of Tudor w 1890, The House of Guelph w 1891 i Victorian Portraits w 1892. W 1894 były dwie doskonałe wystawy Piękności kobiecych, w 1895 wystawa starych portretów szkockich i pięknych dzieci w Grafton Galleries. Dowdeswellowskie kartony dają doskonały pogląd na stosunek artystów brytyjskich do szkół zagranicznych.

Istnieje wiele dzieł o Hogarcie, ale, co tylko ma jakąkolwiek wartość w tej dziedzinie, to wszystko znaleźć można w znakomitej biografii, którą poświęcił Hogartowi niezrównany Austin Dobson. Powagą w zakresie Reynoldsa jest Algernon Graves. Opracowywało Reynoldsa bardzo wielu autorów, jak Malone, Northcote, Beechey, Cotton, Mason, Leslie, Tom Taylor, Conway, Armstrong i inni. W jaki sposób sztuka jego działała na duszę kobiety, o tern mówi książka Elsy d’Esterre-Keeling. Najpoważniejszem dziełem o Gainsboroughu jest praca Sir Waltera Armstronga. Sir Herbert Maxwell zebrał ze starych źródeł szereg szczegółów, tyczących się życia Romneya, ale i na tem polu najwyższą powagą jest Algernor Graves, podczas gdy najdokładniejszy spis jego obrazów zawiera obszerne dzieło panów

<•*

VII

PRZEDMOWA

Humphry Warda i Roberta. O Raeburnie mówi dobra książka Pinningtona. Pisali też o nim: Stevenson, członek A. K., i Sir Walter Armstrong, który wydał uczone dzieło na ten temat, obejmujące wszystkie znane prace Raeburna. Nie należy też pomijać zajmującej sylwety Romneya, napisanej przez Lewisa Hinda w Masterpieces in Colour, oraz znakomitej pracy o Raeburnie, napisanej przez Cawa w tej samej seryi. Historyę Rowlandsona znajdujemy w dziele Grego’a p. t. „Life of Rowlandson“.

O Hopnerze traktuje mała książeczka Skiptona. O Down-manie mówi znakomita monografia Dr. Williamsona. O Mor-landzie pisał Richardson i Nettleship. Powagą w zakresie Blake’a jest pracowity i sumienny Mr. Ellis, autor pracy p. t. The Real Blake. Ellis i Yeats wydali pomnikową pracę o sztuce Blake’a. Najlepszą książką o sztuce szkockiej jest praca Mr. Cawa, pisarza uczonego i sumiennego.

Haldane Macfall.

TREŚĆ

8TBONA

■■■■■

PRZEDMOWA

GENIUSZ BRYTYJSKI PRZED PRZYJŚCIEM VAN DYCKA

ROZDZIAŁ

I O Brytanii, w której się zaczynają zjawiać artyści, i o brytyjskiem przywiązaniu do przodków — za

każdą cenę ................

II O malarzach, którzy portretowali wysokie osobistości, zanim Tudorowie wstąpili na tron......

15    0    0

III    W którym Niemiec Holbein przybywa na dwór szcze

rego króla Henia.............

IV    W którym przesuną się przed nami dwie Marye . .

V    W którym usłyszymy, jak dobra królowa Betka roz

kazuje, że nie wolno malować cieni w obrazie .

t-i CO

iO i-i

36

GENIUSZ BRYTYJSKI W ZALEŻNOŚCI OD VAN DYCKA

16 0 0

VI    W którym ród Stuartów wstępuje na tron angielski,

a Anglię najeżdżają pomniejsi Holendrzy . . .

VII    W którym Van Dyck przybywa do Anglii.....

VIII    O tych, którzy malowali w Brytanii w latach Van

Dycka, i o tych, których on sam wykształcił .

IX    W którym Anglia w potężnym cieniu Cromwella wy

daje swego pierwszego wielkiego malarza . . .

X    O latach wesołego monarchy...........

XI    Obejmujący lata, w których świat nosił wielkie pe

ruki, a Marlborough prowadził wojny

XII    O malarzach szkockich z lat Marlborougha

»O nu

74

81

88

100

TREŚĆ

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI

17    0    0

BOZDZIAZ

XIII    Jakie było w Anglii malarstwo, gdy na tron wstąpił

Niemiec Jerzy i nie znosił „Malastfo i Poesie“

XIV    W którym się wypowiada wielki geniusz angielski za

dni pierwszego z Wielkich Jerzych, a mówi językiem narodowym i zwraca się wprost do życia i do natury..............

XV    O innych portrecistach z czasów Hogartha . . . .

XVI Anglicy zaczynają obejmować okiem i krajobraz z początkiem wieku osiemnastego........

tH

co

CO On <N ^

17    5    0

XVII    Anglia wydaje swego pierwszego wielkiego pejzażystę

i morzy go za to głodem..........

XVIII    Który dowodzi, że pilny uczeń może wyjść na czło

wieka, choćby go majster za drzwi wyrzucił — a majster może skończyć w koszu na papiery 166

XIX    W którym się człowiek genialny żeni z tajemniczą

pięknością, przez magię swej sztuki znajduje protektora, a uciekając przed natrętem, wpada prosto w ramiona Jego Królewskiej Mości . .

XX    W którym człowiek genialny dowiaduje się, że do

obowiązków ucznia należy uciekać z mieszkania, nie zapłaciwszy czynszu, siada na konia i jedzie szukać swego przeznaczenia.....

XXI    O niektórych portrecistach z czasów Reynoldsa,

Gainsborougha i Romneya.........

XXII    W którym dwaj koloniści amerykańscy malują świetne

obrazy historyczne, podczas gdy Irlandczyk popada w styl Michała Anioła.......

XXIII    W którym widzimy, jak pod wpływem sielanek kla

sycznych z czasów Trzech Jerzych zaczynają się malarze interesować życiem ludu.....

XXIV    W którym świeci plejada genialnych malarzy por

tretów w małym formacie . ........

160

201

224

243

249

263

TREŚĆ

ROZDZIAŁ

STRONA

XXV    W którym widzimy, jak skutkiem popytu na kraj

obrazy powstaje nagle wielka szkoła pejzażystów angielskich................

XXVI    W którym sztuka brytyjska zaczyna opowiadać ko-

medyę życia.............. . .

XXVII    Przez chwilę obcować będziemy z człowiekiem, który

miewał wizye potężne, a niejasne......

XXVIII O tych, którzy malowali portrety z końcem wieku osiemnastego...............

XXIX    O szkockim olbrzymie w dziedzinie portretu . . .

XXX    O tych, którzy się zajmowali portretem za dni pierw

szego gentlemana Europy.........

XXXI    Wesoły a niepomierny moczygęba maluje obrazy

z życia ludu, w których świta zorza malarstwa nowoczesnego..............

292

299

304

m rH

cn co co co

co

CO

co

Lfx

MAPA ANGLII

xxi

MALARZE ANGIELSCY

XXV

*

■tłr,:

*

SPIS ILUSTRACYI

STRONA

I    LELY, Portret siostry ks. Ruperta (Lwów, Galerya

Leona hr. Pinińskiego)...........

II    HOGARTH, Dziewczyna z krewetkami (Londyn, Ga

lerya Narodowa)..............

III    REYNOLDS, Główki aniołów (Londyn, Galerya Naro

dowa) ..................

IV    REYNOLDS, Portret K. J. Foxa (Lwów, Galerya Leona

hr. Pinińskiego) ..............

V    REYNOLDS, Wicehrabia Ałthorp (Londyn, Zbiory Spen

cera) ...................

VI    REYNOLDS, Dziewczynka z poziomkami (Londyn,

Zbiory Wallace’a).............

VII    REYNOLDS, Miss Crewe (Londyn, Zbiory Crewego) .

VIII    REYNOLDS, Wiek niewinności (Londyn, Galerya Na

rodowa) .................

IX    REYNOLDS, Miss Bowles (Londyn, Zbiory Wallace’a)

X    GainSBOROUGH , Krajobraz (Kassel, Galerya Kró

lewska) ..................

XI    GAINSBOROUGH, Portret F. W. <£itta (Leeds, Corpo

ration Gallery)...............

XII    GAINSBOROUGH, Księżna Devonshire (Londyn, Zbiory

Spencera).................

XIII    GAINSBOROUGH, Niebieski chłopiec (Londyn, Galerya

Narodowa)................

XIV    GAINSBOROUGH, Córki artysty (Londyn, South Ken-

sington).................

XV    GAINSBOROUGH, Mrs. Graham (Szkocka Galerya Na

rodowa) .................

XVI    GAINSBOROUGH, Mrs. Siddons (Londyn, Galerya Na

rodowa) .................

XVII    ROMNEY, Lady Hamilton (Hampshire, Crandbury Park) 237

XVIII    ROMNEY, Mrs. Robinson-Perdita (Londyn, Zbiory Wal- 241

lace’a)

89

137

169

173

177

00 00

189

193

201

205

209

213

217

221

225

X111

SPIS ILUSTRACYI

XIX COSWAY, Ks. Devonshire jako Dyana (Hardwick, Zbiory ks. Devonshire)..........

XX    DOWNMAN, Ks. Devonshire (Hardwick, Zbiory ks.

Devonshire) ...............

XXI    RAEBURN, Chłopiec z królikiem (Londyn, Burlington

House).................

XXII    RAEBURN, Mrs. Scott Moncrieff (Szkocka Galery a

Narodowa)................

XXIII    RAEBURN, Młody Leslie (Londyn, Tennant Collection)

XXIV    HOPPNER, Portret kobiecy (Londyn, Tennant Collec

tion) ..................

XXV    HOPPNER, Siostry (Londyn, Tennant Collection) . .

XXVI    HOPPNER, Lady Campbell jako Aurora (lnverary,

Zbiory ks. Argylla)............

XXVII    HOPPNER, Portret hrabiny Oksfordu (Londyn, Ga-

lerya Narodowa).............

XXVIII ABBOTT, Portret H. Nelsona (Londyn, Galerya Narodowa Portretów)........... .

XXIX    LAWRENCE, Miss Farren (Londyn, Galerya Naro

dowa) . .................

XXX    LAWRENCE, Miss Lennox (Londyn, Zbiory Bathursta)

XXXI    LAWRENCE, Lady Nugent (według współczesnego

sztychu) . . • . . ............

XXXII    MORLAND, lł^ stajni (Londyn, Galerya Narodowa) . XXXIII MORLAND, Na folwarku (Londyn, Galerya Narodowa) XXXIV MORLAND, Palenie perzu (według współczesnego

sztychu)

to

CN

co

00

NO

ON    CO    N

CN    CO    CO

co    co    co

03 03 03 h-t

co co

to

NO

CO    t''»    T-H

tO    to    to

co    co    co

to CT\ co VO to N co co CO

co

■^1

SPIS MALARZY

274.

Abbot, Lemuel Franęis, 352. Aikman William, 109, 118—120. Alexander, Cosmo John, 120. Alexander, John, 120.

Alken, 385.

Allan, David, 266, 267.

Allen, Andrew, 152.

Arnolde, 42.

Ashfield, Edmund, 84.

Astley, John, 171, 173, 213, 244,

Bacon, Sir Nathaniel, 44, 45. Bannister, John, 300.

Barlow, Franęis, 96.

Barret Starszy, George, 165, 296. Barret Młodszy, George, 296, 297. Barry, 257, 261, 356.

Baynes, James, 296.

Beach, Thomas, 246, 247.

Beale, Mary, 95, 96.

Beauclerk, Lady, Diana, 263.

Beck, David albo Beck lub Beek, 1, 76.

Beechey, George, 158, 162, 165, 329, 345, 346, 360.

Beechey, Sir William, 328, 329. Bettes, John, 26, 42.

Bettes, Thomas, 26, 42.

Blake, William, 304—324. Bockmam, R., 149.

Bogie, John, 284.

Boit, Charles, 122.

Bonę, Henry, 290, 320.

Bonę, Henry Pierre. 290.

Bonę, Robert Trewick, 290. Bordier, Pierre, 80.

Bossam, John, 46.

Bower, Edward, 78.

Bray, James, 42.

Brompton, Richard, 152. Brooking, Charles, 157. Brown, David, 376.

Brown, John, 283.

Brown, Mather, 357. Browne, John, 25.

Bunbury, Henry, 300, 344. Burbage, 46.

Cassana, Niccolo, 106.

Chalmers, Sir George, 248. Chamberlain, Mason, 152. Chamberlain, William, 356.

Cipriani, G. B., 263, 272, 273. Claret, William, 96.

Cleveley, 292.

Cleyn, Penelope, 79.

Closterman, John, 105.

Cochran, William, 152.

Cole, Peter, 42.

Cole, Sir, Ralph, 96, 97.

Collins, Richard, 291, 320.

Cooper, Alexander, 81, 86, 87. Cooper Samuel, 29, 80—89, 98, 121, 320.

Copley, John Singleton, 252—255. Cornelius, 42.

Corvus, Johannes (patrz : Rave). Cosway, Maria, 272, 278, 280 do 282.

Cosway, Richard, 29, 122, 268— 283, 290, 349.

Cotes, Franęis, 243, 247, 251. Cotes, Samuel, 122, 181, 232, 283. Cotton, Charles, 357.

Courtenay, Edward, 46.

Cozens, Alexander, 292—294. Cozens, John Robert, 293, 294.

SPIS MALARZY

64.

7,    38,    39,

Creetes, John de, 42. Cristall, Joskua, 296. Crosse, Laurence, 98, 282. Crosse, Richard, 289. Curtis, Sarah, 96.

D’Heere, Lucas, 18, 38.

De Bray, Jacques,

De Bye, Hieronim (patrz: Hieronymus).

De Critz, Emanuel, 45, 46, 107. Ce Critz, John, 45, 46, 56, 107. De Critz, Oliver, 45, 46, 107.

De Critz, Thomas, 45, 46, 107.

De Neve, Cornelius, 60.

De Reyn, Jean, 76.

De Wett, Jacob, 109.

De Witt, James, 6.

Devon (patrz: Courtenay).

Des Granges, David, 87.

Du Bois, Simon, 105, 106.

Dahl, Michael, 105.

Dance, Sir Nathaniel, 246. Dandridge, Bartholomeo, 117, 149. Darton, 275.

Davidson, Jeremiah, 96, 119, 152. Davison, Jeremiah (patrz: Davidson). Dawe, 368, 370.

Dayes, Edward, 292, 293.

Dighton, 275.

Dixon, John, 96.

Dixon, Nathaniel, 98.

Dobson, William, 76, 77, 82. Donaldson, John, 283, 284. Downman, John, 245, 268, 284 do 289.

Drumond, Samuel, 356.

Dupont, Gainsborough, 204, 219,

222.

Eccardt (patrz: Eckhardt).

Eckhardt, John Giles, 149.

Edridge, Henry, 291, 292.

Ellis, John, 149.

Ellys, John (patrz Ellis).

Engleheart, George, 268, 282, 289.

Faithorne, 98, 113.

Falconet, 247.

Ferguson, William Gouw, 107, 108, Finney, Samuel, 122.

Flatman, Thomas, 98, 99.

Fliccius, 32.

Forbes, Anne, 248.

Fuller, Isaac, 60, 97.

Fuseli, Henry, 255—257, 261, 273, 311, 318, 326, 349, 356.

Gainsborough, Thomas, 4, 117, 157, 158, 161, 163, 186, 191, 192, 194, 195, 199, 201—223, 228, 229, 231, 233, 241, 243—245, 274, 279, 287, 292—295, 333, 341, 348, 351, 366, 367.

Gainsborough Dupont (patrz: Dupont).

Gandy Starszy, James, 76, 77. 114.

Gandy Młodszy, William, 114, 172.

Garrard, Marcus (patrz: Gheeraerts Marcus).

Garrard Młodszy (patrz: Gheeraerts Młodszy).

Garvey, 245.

Gascar, Henri, 98.

Gaspars, John Baptist, 82, 83.

Gawdie, Sir John, 96, 97.

Geddes, 298.

Geldorp, George, 60.

Gerbier, Sir Balthasar, 59, 60, 62,

Gheeraerts, Marcus,

40, 42.

Gheeraerts Młodszy, 38—40, 55. Gibson, Richard, 78.

Gibson, Thomas, 116.

Gilray, 300, 302.

Glover, John, 297.

Golchis, Peter, 42.

Gower, George, 42, 44.

Graham, John, 154, 267.

Granges, David des (patrz : Des Granges).

Greenhill, John, 95, 96.

SPIS MALARZY

374.

151.

Grimaldi, William, 291. Groth, 122.

Hadfield, Marya Ludwika Katarzyna Cecylia (patrz: Cosway, Marya). Hamilton, Gavin, 107, 244. Hamilton, Hugh Douglas, 246. Hamilton, William, 264.

Hand, 376.

Hanneman, Adriaen, 57, 58, 76. Hasseil, 156.

Hawker, Edward, 96.

Hayls, John, 95.

Hayman, Franęis, 150, 152, 164, 203, 246, 275, 352.

Hazlehurst, Thomas, 291.

Hearne, Thomas, 159, 292.

Herring, 385.

Heude, Nicolas, 109.

Hieronymus (De Bye), 1, 42. Highmore, Joseph, 117.

Highmore, Thomas, 114.

Hill, Thomas, 113.

Hilliard, Mikołaj, 18, 30, 42, 43, 46—49, 55, 81.

Hilliard, Laurence, 48.

Hoadly (patrz: Curtis Sarah).

Hoare, William, 150, 207.

Hogarth, William, 4, 8, 96, 104, 113—116, 121, 124—148, 151 153, 156, 160, 179, 203, 243, 252, 299, 302, 311, 366, 373,

Holbein, 6, 7, 10, 16, 18—30, 33, 38, 47, 48, 65, 124.

Hone, Horace, 282, 289.

Hone, Nathaniel, 122, 274, 289. Honthorst, Gerard, 59, 60. Hoppner, John, 335, 336, 339 do 351, 360, 362, 363.

Horebout, Lucas. 21.

Hoskins, John, 80, 81, 84, 87. Hoskins Młodszy, John, 81. Houseman, Jacob (patrz: Huysman). Howard, Henry, 363.

Hudson, Thomas, 113, 150, 151,

HIST. MAL. VII - c

156, 170, 171, 173, 203, 244, 245, 271.

Humphrey, Ozias, 231, 281—283. Humphry (patrz: Humphrey).

Hurter, 122.

Hussey, Giles, 151.

Huysman, Jacob, 106.

Ibbetson, 295, 296, 366.

Jackson, John, 363, 364, 385.

Jameson (patrz: Jamesone).

Jamesone, George, 6, 74—76, 83, 84, 37, 120.

Janson Van Keulen, Cornelius (patrz: Janssen von Ceulen Cornelius).

Janssen Van Ceulen, Cornelius, 58, 59, 77.

Janssen van Ceulen Młodszy, Cornelius, 59.

Jarvis, Charles (patrz : Jervas).

Jervas, Charles, 115.

Johnson, Cornelius (patrz : Janssen van Ceulen Corn).

Jonson, Cornelius (patrz : Janssen von Ceulen Corn).

Joseph, George Franęis, 357.

Kauffmann, Angelika, 122, 180, 188, 263, 264, 273, 274.

Kent, William, 116, 117, 129, 131,

Kerseboom, Friederich, 97.

Ketel, Cornelius, 40, 41.

Kettle, Tilly, 247.

Killigrew, Anne, 97.

Knapton, George, 149, 243. Kneller, Godfrey, 7, 83, 84, 93, 94, 100—105, 108, 113, 115 do 118, 124, 136, 149.

Kniller (patrz: Kneller).

Le Neve, Cornelius (patrz : De Neuve).

Laguerre, 104.

Lambert, George, 156, 157.

xvii

SPIS MALARZY

291.

Lane, William, 247.

Largilliere, 96, 98.

Latham, James, 150.

Lawranson, Thomas, 152.

Lawrence, Thomas, 265, 300, 329, 336, 338, 341, 343, 345, 351, 357—363.

Lely, Peter, 7, 82, 83, 88—98, 100—102, 105, 106, 119, 124, 136, 226.

Lens, Bernard, 98, 99.

Lievens, 59.

Linnel, Jan, 319—321.

Locke, Mikołaj (patrz : Lockey). Lockey, Mikołaj, 42.

Lockey, Rowland, 50.

Logan, 98.

Lonsdale, James, 363.

Loutherbourg, Philip James de, 280, 294, 295.

Lyne, Ryszard, 42.

Lyzarde, Nicholas, 25.

Malton, Thomas, 292.

Manby, Thomas, 96.

Marlow, William, 292.

Marshall, 108.

Martin, David, 153, 248, 332. Mascall, Edward, 83.

Medina, Sir John Baptist, 109, 118. Meek, Matthew, 96.

Meyer, Jeremiah, 122.

Miereveldt, 56.

Mijtens, Daniel (patrz: Mytens). Mor (patrz: More).

More, Sir Anthony, 33.

Moro (patrz: More).

Morland Młodszy, George, 264, 294, 295, 366—384.

Morland, Henry, 367.

Moser, Mary, 180, 278.

Moser, George Michael, 122, 180, 181, 201, 300.

Murray, Thomas, 107.

Mytens, Daniel, 43, 50, 57, 58,

Nasmyth, Alexander, 153, 248, 297, 298, 334, 357.

Nasmyth, Patrick, 298.

Nicholson, Franęis, 294.

Nixon, James, 289.

Nollekens, Joseph Franęis, 150, 260. Northcote, James, 197, 235, 325 do 328, 341, 353.

Occleve, 16.

Oliver Isaac, 42, 43, 48—50, 56, 78, 81.

Oliver, Peter, 50, 78, 79—81. Opie, John, 191, 197, 329, 341, 345—347, 352—356, 363. Owen, William, 357.

Pars, William, 292.

Paton, David, 109.

Peake, Robert, 42, 59, 77, 349. Peake Młodszy, Robert, 59.

Penny, Edward, 151, 162, 251. Peters, Rev. Matthew William, 343. Petitot, Jean, 80, 122.

Petitot Młodszy, Jean, 80, 122. Philips, Charles, 151.

Phillids, Thomas, 360, 363.

Pine, Robert Edge, 244.

Plimer, Andrew, 281, 282, 290,

Plimer, Nathaniel, 282, 291. Pond, Arthur, 150.

Pourbus Starszy, Frans, 35, 41. Prieur, 80.

Raeburn, Henry, 248, 331—338, 345, 357—360, 362.

Ramsay, Allan, 119, 120, 152—154, 192, 248, 297, 332.

Rave, Jan, 25.

Read, Catherine, 248.

Reid, Alexander, 284.

Reinagle, Philip, 153, 363.

Reynolds Joshua, 4, 113, 114, 117, 122, 125, 147, 150, 151, 162 do 201, 203, 206, 207, 209,

XV111

SPIS MALARZY

210, 212—216, 219, 224, 225, 227—235, 237, 238, 241, 243 do 247, 250—253, 256, 258, 259, 263, 269, 271, 273, 279, 289, 290, 300, 302, 325—328, 331, 333, 337, 341, 342, 344, 345, 347, 350, 351, 353, 355 do 359, 361, 363, 367, 368.

Richardson, Janathan, 113, 125, 146, 149, 151, 170, 173, 243.

Richter, Christian, 121, 122.

Rigaud, F., 226, 247.

Riley, John, 97, 98, 105, 107, 113.

Roberts, 298.

Robertson, Andrew, 291.

Robinson, Hugh, 352.

Robinson, John, 151.

Robinson, William, 152.

Romney, Jerzy, 72, 183, 186, 189, 199, 213, 224—242, 283, 296, 331, 333, 341, 345, 363, 368.

Rooker, 159, 292.

Rouquet, 122.

Rowlandson, Thomas, 299—304,366.

Rumney (patrz : Romney).

Runciman, Alexander, 261, 262.

Runciman, John, 262, 267.

Russell, John, 247.

Ryland, 307, 308.

Sadler, Thomas, 96.

Sandby, Paul, 157, 158, 163, 292. Sandby, Thomas, 158.

Saville, Lady Dorothy, 117.

Saxon, James, 363.

Schaak, J. S. C., 245.

Schute, John, 46.

Scott, Samuel, 156, 158.

Scougall, David, 108.

Scougall, George, 108.

Scougall, John, 107, 108, 120. Segar, Franęis, 42.

Segar, William, 42.

Schackleton, John, 151, 152.

Shee, Sir Martin Archer, 240, 345, 349, 363.

Shelley, Samuel, 282, 289. Shepherd, William, 96.

Sheriff, Charles, 284.

Singleton, Henry, 266.

Skirving, Archibald, 284.

Slaughter, Stephen, 117.

Smart, John, 122, 268, 269. Smibert, John, 119, 120.

Smith, George, 157.

Smith, John, 157.

Smith, William, 157.

Soest, Gerard, 97.

Somer, Paul Van, 56.

Spencer, Gervase, 122.

Stanfield, Clarkson, 298.

Steele, Christopher, 225—227. Stevens, Richard, 42.

Stone, Henry, 72, 76, 77.

Stothard, Thomas, 264, 265, 311, 317. 347.

Streater, Robert, 97.

Strete, Gwillym (patrz : Stretes). Stretes, Gwillym, 16, 25, 26. Stuart, Gilbert, 120, 329, 330. Stubbs, George, 365, 366.

Sullivan, Luke, 291.

Taylor, John, 78.

Terlinck, Lavinia, 16, 25.

Terling, Lavinia (patrz : Terlinck). Thomson, Henry, 356.

Thomson, John, 298.

Thornhill, James, 104, 114—116, 121, 129, 132, 135—136, 144, 149.

Tilson, Henry, 96.

Toms, Peter, 243.

Torriglano, 14.

Toto, Anthony, 25.

Towne, Franęis, 292.

Van Ceulen, Janssen, 57.

Van Ceulen Młodszy, Janssen Cornelius, 58.

Van Dyck, 55—58, 60—74, 76 do 79, 84, 85, 87—91, 95—97,

SPIS MALARZY

101, 106, 114, 124, 126, 127, 208, 219, 220, 222.

Van Haaken, Joseph, 121.

Van Loo, Jean Baptiste, 120, 121, 149.

Van Somer, Paul, 56, 57, 63, 108. Varley, 319.

Van de Velde, Peter, 42, 156.

Von Ferguson (patrz: Ferguson). Vanderbank, Jan, 121, 151. Vandyke, Peter, 244.

Vaslet z Bath, L., 289.

Vereist, Simon, 106.

Verrio, 104.

Wait, 108.

Wales, James, 284.

Walker, Robert, 82, 95.

Ward, James, 364, 371, 384—385. Ward, William, 371—373, 384. Watson, George, 357.

West Benjamin, 181, 249—254, 260, 285, 286,300,340—342, 349, 354, 357, 361.

Westall, Richard, 257, 265, 266. Wheatley, Franęis, 264.

Wigstead, Henry, 300.

Willison, George, 248.

Wilson, Andrew, 298.

Wilson, Benjamin, 152.

Wilson, Richard, 157, 158, 160 do 165, 203, 228, 275, 300. Winstanley, Hamlet, 149, 365. Wissing, William, 105.

Wood, William, 291.

Woolaston, John, 114.

Wootton, 156.

Wright, Andrew, 25.

Wright, John Michael, 83, 84, 93. Wright, Joseph, 245, 246, 340. Wright, Thomas, 160.

Zincke, 122.

Zoffany, Johann, 162, 244, 245, 272, 298, 328.

Zuccaro, Federigo (patrz : Zucchero). Zucchero, Federigo, 38, 41, 50,

124.

U/NPÇ1

TIRE

EDVNBLfHû

r*

7AIJU!

I«JR L ivÇrcÜYAJ

IBUW

VI

cowc

•*,

YVELKä!

IERDEEŁL

EtVERVO«

,BEVOH

SEXEIE’^U^

■ •jtf&Siitl!

^L--ïVï{JÉwË_

JK?v ..«œvW V

T-'V

Kê .*.t5

S

?&ax

• HO^VviCl

lVVÂBW"

•*>

’ICH

;1jOUCP^'T*H

SlksFo^s/'

■pja^fou * B/ffH

KENT

DOWE^

Ttaua'“)

r\CH'

>ancya

I

■

%

1684 - 1751

Jamesone 1586-7-1644

Cornelis de Neve

Soest

1637 - 1681

John

Alexander

Wright 1625?—1700?

S c o u g a 11 1645?—1730?

Murray 1663 - 1734

C o s m o Alexander

Medina 1659 — 1719

1736 - 1785

David Allan 1744 - 1796

Gilbert Stuart 1755

1828

H o l b e i n, 1497 - 1543 przybywa do Anglii, 1526-7

Bettes 1510?-1573?

H I LL IARD 1537 - 1619

Zucchero 1543 - 1616

Isaac Oliver 1556 - 1617

Petitot 1607 - 1691

Peter Oliver 16017-1647

Füll 1606 — 1672

R i 1 1646 - 1691

Thomas H i g h m o r e

Hill 1661 - 1734

1582 - 1731

MALARZE ANGIELSCY

Marcus Geeraerts Starszy Mark Geeraerts lub Garrard Młodszy

Go wer DeCritz 15..?—1641

Sir Antonio More 1512

1581

15..?

1635

Van Sommer

De Heere 1534 - 1584

przybywa do

Anglii, 1568

K e t e l 1548 - 1616

Hoskins 16..?—1644

15767-1621

COOPER Van Dyck, 1599 — 1641 1609 — 1672 osiedla się w Anglii w 1632

FLATMAN    Stone    DOBSON    G and y

1637 — 1688    16..?-1653    1610 - 1646    1619 — 1689

H a y 1 s 1()..?—1679

L E L Y 1618 — 1680

Mar 1632 - 1697

KNELLER 1646 - 1723

Sir James Thornhill 1676

1697

Allan Ramsay

1784

1713

Martin 1737 - 1815

C o p 1 e y 1737 - 1815

M y t e n s

Ho nt horst 1590 — 1656 Corneliss Janssen

1664-5

1592 - 1662

1593

Han n e m an

1601? —1668-71

Bower

Walker 1610 - 1658

►> o

Greenhill 1649 — 1676

Houseman 1656 — 1696

W i s s i n g 1656 — 1587

Dahl 1656 — 1743

1734    ^675 — 1739

Kent 1665 - 1745 1684 — 1748

Richardson

-O O

| 0-3

s z y

1729

1764

Hudson 1701 — 1779

17077-1792

Hone 1718 - 1784

Ozias Humphrey 1742

1810

Benjamin West 1738 - 1820

Z O F F A N Y 1733 - 1810

Penny 1714 - 1791

Cotes REYNOLDS 1725 — 1770    1723

Russell 1744 — 1806

COSWAY

1742 - 1821

a r r y

1741 — 1806

1740 — 18..?

1708 - 1776

Smith o f Chichester 1714 — 1776

Scott 1710 — 1872

1792 Gainsborough 1727 — 1788

m, Wright ^ 1734 — 1797

Abbott 1760 - 1803

Angelika Kauff m an 1807

1741

R O M N E Y 1734 — 1802

Richard Wilson 1714 - 1782

S A N D B Y 1725 — 1809

Br o o king — 1759

1723

S T U B B S 1724

1806

RAEBURN 1756 - 1823

DOWNMAN 1750 — 1824

North cote

Engleheart 1752 — 1829

B o n e 1755 — 1835

P L I M E R

1763 — 1837

1746 - 1831

Alexander N a s m y t h 1758 — 1840

O P I E

1761 - 1807

Lawrence 1769

B e e c h e y 1753 — 1839

C O Z E N S 1752 — 1799

Henry Morland 1730 - 1797

1830

H O P P N E R 1758 — 1810

W h e a tl e y

1747 - 1801

Fuse 1738 - 1825

Rowlandson 1750

1827

Loutherbourg — 1812

George Watson 1837

1767

wen

Archer Shee

Thomas

Ib b et so n 1759 - 1817

1740

Stothard 1755 - 1834

BLAKE 1757 - 1827

1769 — 1825    1769 — 1850

Phillips 1770 — 1845

ackson CROME 778 — 1831    1768 — 1821

all

.    1767 — 1847

G 1 o

1767 — 1849

ver

Ger e B a r t Młodszy

1767-1821

bo «

MORLAND

1763

1804

mes

Ward 1769 — 1859

Turn er 1775 — 1851

G I R T I N

1775 — 1802

Herring 1795 — 1865

C O T M A N

1782 — 1842

.

r

.

Z?

çV\ NI h^A

*

£ .c'-S’ #

SI

V

4"Ra>û

-

GENIUSZ BRYTYJSKI PRZED PRZYJŚCIEM VAN DYCKA

ROZDZIAŁ I

O BRYTANII, W KTÓREJ SIĘ ZACZYNAJĄ ZJAWIAĆ ARTYŚCI, I O BRYTYJSKIEM PRZYWIĄZANIU DO PRZODKÓW - ZA

KAŻDĄ CENĘ

W najgłębszych pokładach duszy brytyjskiej tkwi zdol-O BRYTANII,

W KTÓREJ

ność do wypowiadania się w sztuce.

PRZYWIĄ-

Produkcya artystyczna Celtów była ogromna; świadczy SIĘ ZACZY-o tem mnóstwo zabytków, pozostałych w Irlandyi, a jak ten NAJĄ ZJA-dobytek artystyczny pomnożyły ludy skandynawskie, o tem WIAĆ mówią pysznie illuminowane rękopisy, architektura kościelna, ARTYŚCI, hafty, koronki, robótki, malowidła na szkle, rzeźby i t. p. Ale I O BRY-tu zajmujemy się malarstwem. Anglia z dawna słynęła z por- TYJSKIEM tretu miniaturowego.

Łatwo stwierdzić, że geniusz gotycki, francuski i nider- ZANIU DO landzki jest nam blizki; jest to pokrewieństwo rasowe, PRZOD-a wpłynęło też na to położenie geograficzne. Nasza archi- KÖW — ZA tektura gotycka ma wszelkie znamiona francuskie — pół- KAŻDĄ nocno - francuskie. Ale skutki odosobnienia geograficznego CENĘ zaznaczać się zaczynają prędko, i gotyk angielski stwarza własne formy twórcze, mimo, że naród angielski zaledwie zaczął się tworzyć, a był raczej częścią wielkiego ludu, który w średnich wiekach zamieszkiwał połnocno-zachodnią Europę. Długi czas utrzymywał się w nauce, a nawet zdołał się w niej ustalić dziwny, jakkolwiek wiekiem uświęcony błąd, mianowicie twierdzenie, że Reformacya była nieprzyja-ciółką sztuki. Reformacya była istotnie nieprzyjaciółką sztuki katolickiej, ale sztuka nie ma nic wspólnego z formą wierzeń religijnych. Najwznioślejsze dzieła sztuki zostały stworzone już po Reformacyi i przez heretyków. Ani geniusz Gior-

giona, ani Tycyana, ani Velazqueza nie zostawał w bezpo-BRYTYJSKI średnim związku z Kościołem ; Rembrandt i Hals byli protestantami równie dobrze, jak Reynolds, Gainsborough, Turner, Hogart, lub Constable, — a geniusze Francyi, jak Watteau, SCIEM VAN Chardin, La Tour i inni, równie mało się troszczyli o religię, jak Corot, Millet i Manet. Pierwszy wybuch Reformacyi pochłonął, niestety, wiele drogocennych dzieł sztuki, to prawda ; ale że wówczas dzieła sztuki powstawały przez Kościół i dla kościoła, więc były to w wielkiej części wytwory schyłkowe, jeśli nie rzeczy zupełnie martwe, — i sztuka nie tylko nie straciła, ale ogromnie wiele zyskała na swym rozwodzie z Kościołem. A nie trzeba zapominać, że purytanie posuwali się równie daleko w swojej czarnej, bezgranicznej nienawiści do sztuki w chwilach szalonych burz w kościele średniowiecznym, jak nienawidzili i Reformacyi, kiedy ona atakowała tylko sztukę katolicką, a nie sztukę wogóle. Niema bardziej rozpowszechnionego błędu, ani głębiej zakorzenionego fałszu, jak to, że się sztuki odmawia protestantyzmowi lub jakiejkolwiek innej formie herezyi.

PRZED

PRZYJ-

DYCKA

Zacznijmy jednak od epoki kamiennej. Z czasów szwajcarskich osad na palach posiadamy ruiny w Stonehenge; potem przyszła epoka bronzu, która przypada na czas cy-wilizacyi egipskiej, mniej-więcej od 1500 prz. Chr. do 300 prz. Chr; później nastąpił wiek żelazny. W epoce bronzu przybyli do Brytanii Gallowie lub Celtowie, piękna rasa wojowników słusznego wzrostu, o rudych włosach i błękitnych oczach; ci wparli małych, czarnych Iberyjczy-ków w głąb Walii oraz południowo-zachodniej Irlandyi i wtargnęli do Szkocyi, jako też na wyspę Man. W wieku żelaznym, w czasie drugiego najazdu Celtów, przyszli za nimi Bretono-wie i zajęli Walię oraz Kornwalię. Sztuka tych ludów w epoce kamienia, bronzu i żelaza stworzyła formy nadzwyczajne,

MALARSTWA

W KTÓREJ

które starali się wskrzesić moderniści, odwracając się pod O BRYTANII, wpływem Morrisa od sztuki nowoczesnej.

Najazd Rzymian nie wywarł wielkiego wpływu na sztukę SIĘ ZACZY-rodzimą. Podczas najazdu Anglo-Saksonów sztuka zeszła NAJĄ ZJA-mocno na drugi plan. Lecz Saksonowie zmieszali się wnet WIAĆ z Celtami, i dusza tego ludu, który pomawiają o brak ima- ARTYŚCI, ginacyi, zmieniła się prędko pod wpływem krwi celtyckiej. I O BRY-W architekturze Saksonów zwracają uwagę formy graniaste TYJSKIEM proste. Ale skandynawska krew Normanów opanowała je- PRZYWIĄ-den i drugi pierwiastek etnograficzny, a mieszając się z nimi, ZANIU DO stworzyła rzeczywisty naród brytyjski, a to w okresie, kiedy PRZOD-Anglia stawała się dopiero narodem w dzisiejszem znaczę- KO W — ZA niu tego słowa — i stąd się u nas wzięły zaokrąglone formy KAŻDĄ skandynawskie. Ten geniusz normańsko-francuski, zmieszany CENĘ z pierwiastkiem gallickim, miał wytworzyć osobny naród.

Sztuka gotycka, przyniesiona z Francyi, nabrała rychło indywidualnych cech brytyjskich. Pyszny „ostrołuk“ zastąpił „okrągłe łuki" gotyku normańskiego, a z końcem czternastego wieku, za dni Rzyszarda II, rozwinął się swoisty angielski „gotyk prostopadły“.

Gotyk zamiera z Henrykiem VIII w 1509 i przeobraża się w to, co nazywają „chaosem Tudorów“. Wiek szesnasty należy do nich niepodzielnie. Z początkiem tego wieku, za Inigo Jonesa, gotyk Tudorów ustępuje przed angielskim renesansem Stuartów, którego największym przedstawicielem był genialny Krzysztof Wren.

Dotychczas więc malarstwo nie miało zbyt zachęcającego przytułku.

Zanim się zapoznamy z geniuszem brytyjskim, przyjrzyjmy się, żeby nie popaść w stronniczość, kilku słabym stronom angielskiego charakteru narodowego.

Gotyk miał instyktowny pęd do charakterystyki indywidualnej , i stąd twórcy obrazów kościelnych wcześnie za-

PRZED

częli próbować portretu. Naturalnie, we wczesnym portre-BRYTYJSKI cie główną rolę odgrywał strój ; głowę traktowano konwen-cyonalnie; przeważnie takie portrety spotykamy na ówczesnych witrażach. Ale instyktowny pęd musiał sobie zna-

PRZYJŚCIEM VAN leźć ujście — gotycki pęd do charakterystyki.

DYCKA

Po dworach wiejskich w Anglii znajduje się mnóstwo starych portretów cennych, choć nie zbyt cenionych. Z drugiej strony stare tradycye rodzinne są ogromnie niepewne, trafiają się bowiem pośród tych portretów nie tylko falsyfikaty umyślne, ale, oprócz tego, tradycya zupełnie niewinnie a fałszywie przechrzciła setki doskonałych dzieł. W kollegium Balliola w Oksfordzie znajdują się portrety Jana źBalliola i jego żony, Devorgilli. Tymczasem do jednego pozował kowal, a do drugiego Jenny Reeks, córka aptekarza. Dawnymi czasy istniał zwyczaj bardzo pospolity, a zrazu całkiem niewinny, że dla dworów wiejskich malowano szeregi portretów dawnych królów ; dziś te serye portretów są źródłem ustawicznych pomyłek, bo czas pomieszał podpisy i osoby. Tak np. tych 110 portretów, przedstawiających królów szkockich, w długiej galeryi w pałacu Holyrood, malował flamandczyk James de Witt dopiero w r. 1684, — odnośny kontrakt istnieje do dziś; sześć fikcyjnych portretów królów szkockich od Roberta II do Jakóba V-go malował Jamesone, podobnie, jak i dziewięć portretów królowych szkockich. Lub cała ta serya królów angielskich, która się znajdowała w pałacu Kensington, a wyszła z pracowni jednego i tego samego artysty ; lub Vans Agnew Wallace z szkocką szarfą i z obrazem „Wolności“ na broszy! Wielki kłopot i zamieszanie pochodzi stąd, że późniejsze pokolenia przemieniały nazwiska pod dziełami rzeczywiście dosko-nałemi ; tern większy kłopot tam, gdzie chodzi o autentyczność arcydzieł, na których tak nazwisko malarza, jak i modela, jest fałszywie podane, jak np. w Knole, gdzie Hol-

MALAR STWA

1558, pod- TYJSKIEM

beinowski portret Małgorzaty fRoper, córki Tomasza More’a, O BRYTANII, uchodzi za Katarzynę Aragońską, — lub w Windsorze, gdzie W KTÓREJ portret Matki Rembradta, do niedawna był uważany za SIĘ ZACZY-portret Hrabiny Desmond, a ta umarła, gdy Rembrandt NAJĄ ZJA-był jeszcze dzieckiem, — lub ^Doskonała kobieta, stojąca na WIAĆ żółwiu, obraz, malowany, jak twierdzą, przez Gheeraedtsa we- ARTYŚCI, dług córki Tomasza More’a; Faber sztychował go jako Kró- I O BRY-lowę Glżbietę i przypisywał go Holbeinowi na r. czas gdy Holbein umarł w 1543. W Galeryi Narodowej Por- PRZYWIĄ-tretów wiszący portret Tomasza lorda Clifford z Chudleigh, ZANIU DO pendzla Lelyego, dowodzi, że kilka portretów tego członka PRZOD-ministeryum Kabały tradycya rodzinna przypisywała innym KÓW — ZA członkom tego ministeryum, bo nie tylko obraz ten sprze- KAŻDĄ dano Galeryi Narodowej, jako portret „Henryka Jermyna, CENĘ hrabiego St. Albans“, ale portret tej samej osobistości, pochodzący z Lauderdale, a znajdujący się dziś w Ham House, był nazwany „Lord Maynard“, a portret z Arlington, znajdujący się w Euston Hall, nazywał się „Książe Monmouth“, podczas gdy portret z Downing Street nie miał żadnej nazwy.

Knellerowski portret Księżnej Cleveland w Galeryi Narodowej Portretów uchodził za portret „Racheli lady Rüssel“. Wiele obrazów uważano za portrety Hampdena, mimo, że nigdy do nich nie pozował, a przedstawia go jedna tylko miniatura znajdująca się w Windsorze. W Holland House portret Andrzeja tfountainea długo uważano za „Addisona“, a Grupa Holendrów baronowej Windsor nie przedstawia „Członków klubu Kit-Cat“, ani też nie jest dziełem Knel-lera, również jak i Huttoński Lebeck karczmarz nie jest „Krzysztofem Cattem“ z klubu Kit-Cat. Portret Samuela Richardsona, darowany przez niego Lady Bradshaigh, dostał się w posiadanie Tomasza Robinsona z Rokeby, który domalował na nim gwiazdę i wstęgę niebieską i nazwał

MALARSTWO

go „Sir Robertem Walpole“, aby się lepiej zgadzał z oto-BRYTYJSKI czeniem, wśród którego miał wisieć.

PRZED

PRZYJ-

Niestety, zło powiększali sztycharze, bo sztycharz za każdą cenę wynaleźć usiłował portret jakiegoś sławnego człowieka, SCIEM VAN sztychował więc i dawał fałszywe nazwiska swoim dziełom.

DYCKA

I tak: portret Jana śBurgha uchodzi za „Gustawa Adolfa“; (Sndymion Porter za „Roberta hrabiego Essex“ ; Sir Joshua Reynolds za „Renwicka Strasznego“; Jan Pond, którego wizerunek odbito w 1787, został przechrzczony na „Piotra Pindara“, kiedy sprzedaż zrazu nie szła. W Pamiętnikach Qrammonta znaleźć można wiele błędnie nazwanych portretów, podczas gdy portret Flamsteeda ozdobił okładkę Historyi Norfolku jako portret autora tej książki, Blome-fielda. Kiedy Hogarth maluje portret „Fieldinga“ po śmierci Garricka, a Garrick znowu pozuje Roubiliacowi do jego rzeźby „Szekspira“, stojącej dziś w British Muzeum, niebezpieczeństwo pomieszania nazwisk jest mniej groźne.

ROZDZIAŁ II

O MALARZACH, KTÓRZY PORTRETOWALI WYSOKIE OSOBISTOŚCI, ZANIM TUDOROWIE WSTĄPILI NA TRON

Jeżeli mamy dobrze ująć spuściznę brytyjskich malarzy, O MALA-która się do dziś przechowała, dobrze będzie rozpatrzyć RZACH, cały okres w związku z epoką Tudorów.

Wiek czternasty obejmuje panowanie Edwarda I (1274 do PORTRE-1307), Edwarda II (1307 — 1327), Edwarda III (1327—1377) TOWALI

WYSOKIE

KTÓRZY

i Ryszarda II (1377 —1399).

Wiek piętnasty jest wiekiem domu Lancastrów i Yorków. OSOBISTO-Przez ostatnie trzydzieści lat tego wieku szaleje walka mię- SCI PRZED dzy tymi dwoma domami, zwana wojną Dwóch Róż. Na-WSTĄPIE-przód występuje dom Lancastrów w osobach Henryka IV NIEM TU-(1399 — 1413), Henryka V (1413 — 1422), Henryka VI DORÓW NA (1422 —1461); po nich przychodzą królowie z domu Yor-TRON ków: Edward IV (1461 —1483), Edward V (1483), Ryszard III (1483 —1485). Wojna Dwóch Róż nie ustaje ani na chwilę.

Okres mało sprzyjający rozwojowi sztuki ; niezliczone jej zabytki niszczono w sposób barbarzyński. Henryk VII (1485—1509), pierwszy Tudor, kończy wiek piętnasty i łączy obie Róże. Mimo, że panował częściowo jeszcze w piętna-stem stuleciu, stwarza nową erę i rozpoczyna wielki wiek szesnasty, wiek Tudorów, zupełnie tak samo, jak ze śmiercią Elżbiety w r. 1503 bierze ród Stuartów w swoje silne ręce wiek siedemnasty.

Nie wiele pozostało resztek po starem malarstwie bry-tyjskiem; są jednak malowidła po starych kościołach gotyckich, i dziś jeszcze niejedno z nich okrywa tynk póź-

niejszy. W Durham jest zachowana prymitywna Galilea, BRYTYJSKI a w St. Albans równie surowe ‘Ukrzyżowanie.

PRZED

PRZYJ-

Illuminatorowie pracowali skrzętnie i z wielkiem powodzeniem aż do wojny Dwóch Róż; malarstwo było w Anglii SCIEM VAN bardzo rozpowszechnione w wiekach średnich.

DYCKA

Opactwo Westminsterskie posiada znakomity portret Ryszarda II na tronie, ciekawy jako dokument epoki. Równie dobry jest sławny portret w Wiltonie ^Ryszarda II ze świętymi. Nie jest jeszcze rozstrzygnięty spór, czy te obrazy były wykonane przez artystów miejscowych, czy też przez Czechów, uczniów szkoły praskiej, których kilku przyjechało do Brytanii z Anną Czeską, żoną Ryszarda II. W British Muzeum znajduje się Fragment obrazu z kaplicy św. Stefana w Westminsterze, który przedstawia kilka osób, siedzących przy stole. W r. 1834 spłonęła część tego obrazu, a mianowicie Gdward III klęczący. Mamy tu wyraźne pokrewieństwo ze sztuką angielskich illuminatorów z połowy wieku czternastego. W Norwich znajduje się ołtarz z tego samego mniej więcej czasu. Ten jest znowu spokrewniony ze sztuką flamandzko - francuską. Uderza w nim pewne poczucie dramatyczne i czystość barw.

Wojna Dwóch Róż zdezorganizowała kraj całkowicie, i nieszczególne widoki otwierały się przed artystami, kiedy w połowie panowania Henryka VIII przybył do Londynu Holbein i wprowadził w modę naturalnej wielkości portrety olejne jako też owe wodnemi farbami malowane miniatury, które miały tak doniosły wpływ wywrzeć na sztukę brytyjską.

Lecz Anglia miała portrecistów i miniaturzystów, zanim Holbein przyszedł. Obok portretu Ryszarda II w West-minsterze, mamy w Holyrood portrety gotyckie Jakóba III i jego żony ^Królowej Małgorzaty ^Duńskiej oraz portret Gdwarda Boncie a, przypisywany Van der Goes’owi.

Illuminatorom manuskryptu Bajek Canterburyjskich w Har-

MALARSTWA

KTÓRZY

ley zawdzięczamy Chaucera. Udało się stwierdzić na pod- O MALA-stawie rachunków, że znajdujące się w tym rękopisie por- RZACH, trety są po większej części angielskie.

W Galeryi Narodowej Portretów znajduje się szereg por- PORTRE-tretów królewskich od Ryszarda II do Ryszarda III; przenoszą TOWALI nas one poprzez wiek piętnasty w czasy Tudorów. Olbrzymi WYSOKIE piękny syn Księcia Czarnego, Ryszard II, którego charak- OSOBISTO-ter tak nas dziś zastanawia, wisi obok swego kuzyna, uzur- SCI PRZED partora, zwanego Bolingbroke, Henryka IV, syna Gaunta. WSTĄPIE-Tam też wisi syn Bolingbroke’a, Henryk V. W kollegium NIEM TU-w Eton, jak i w Towarzystwie Miłośników Starożytności, znaj- DORÓW NA dują się inne jeszcze portrety Henryka V, który z dziel- TRON nego żołnierza stał się fanatycznym prześladowcą sekty Lollardów a przez swoje pretensye do tronu francuskiego rozbudził ruch, który miał doprowadzić do nieszczęsnej wojny Dwóch Róż.

W pałacu Lambeth istnieje portret wielkiego i dobrego arcybiskupa z Canterbury Henryka Chicheley’ a, który założył Kollegium All Souls w Oxfordzie i był zaciętym przeciwnikiem papieża za panowania Henryka V. Henryka VI oglądać można w bardzo subtelnym portrecie w Kollegium Eton; drugi jego portret jest w Windsorze, inny w Galeryi Narodowej Portretów — tego uczonego Henryka, który się miał i tego nauczyć, jak walczy Joanna D’Arc.

Gdwarda IV, urodzonego wodza, oglądać możemy w Narodowej Galeryi Portretów, w Towarzystwie Miłośników Starożytności i w Windsorze. To syn Ryszarda księcia York, co miał tak wielkie kłopoty z wielkim domem Warwicków i w końcu go pokonał, przyczem splamił swój honor śmiercią Henryka VI i jego syna oraz i śmiercią własnego brata, księcia Clarence — osobnik bez czci i wiary, kwio-żerczy, mściwy, brutalny, długi na sześć stóp i trzy cale, a przytem wszystkiem dzielny żołnierz. Ożenił się z Elżbietą

Woodville, której portrety znajdują się w Kollegium królowej BRYTYJSKI w Cambridge, w Hampton Court i w Windsorze. Zakochał się w niej król, gdy przyszła do niego wstawić się za swoimi synami z pierwszego małżeństwa z Johnem Grey of SCIEM VAN Groby, który padł po stronie Lancastrów w bitwie pod St. Albans w 1461. Miała wówczas około dwudziestu czte-rech lat, była córką pierwszego hrabiego Riversa, stała matką żony Henryka VII i owych „książąt, zamkniętych w Wieży“. Tej nie dowierzał i nie szanował jej nikt. Pogodziła się tylko z Ryszardem III-im, który był mordercą jej synów. Kiedy straciła zaufanie i Henryka VII-ego, wstąpiła do klasztoru i tam dokonała żywota. Tyle przynajmniej zrobiła dobrego, że założyła Kollegium w Cambridge. Gdwarda V, syna jej i Edwarda IV, znamy z portretu, zachowanego w manuskrypcie. Nieszczęsny ten chłopiec, urodzony w świętym przybytku w Westminsterze, dokąd się matka jego, Elżbieta Woodville, schroniła, dostał się w końcu w ręce swego stryja, Ryszarda księcia Gloucester, który jego i brata wtrącił do „Wieży“ i tam ich obu kazał zamordować. Otóż ten stryj, jako źRyszard III, wisi w Galeryi Narodowej, w Towarzystwie Miłośników Starożytności, w Windsorze i w Know-sley; dziwny człowiek, który nie mając jeszcze dwudziestu lat, zamordował młodego Edwarda księcia Lancastra w Tewskes-bury i Henryka VI w Towrze; przygotował się temi zbrodniami do późniejszego mordu, popełnionego na bratankach własnych , owych książętach, zamkniętych w Wieży. W Kollegium Magdaleny w Oksfordzie znajduje się portret Wilhelma Waynflete, wielkiego fundatora, który w swoim wspaniałym gmachu gościł króla Ryszarda III, podczas gdy ta sympatyczna osobistość knuła właśnie plany mordu.

PRZED

PRZYJ-

DYCKA

a zo-

W Lambeth znajduje się w manuskrypcie portret miniaturowy Antoniego Woodville, brata Elżbiety, a szwagra

MALARSTWA

Edwarda IV ; był

KTÓRZY

on wielkim protektorem Caxtona*; zo- O MALA-stał hrabią Rivers, i przetłumaczył pierwszą książkę opubli- RZACH, kowaną w Anglii. Został ścięty na rozkaz Ryszarda III.

To- PORTRE-

mozna w

Małgorzatę York (1446—1503) oglądać warzystwie Miłośników Starożytności ; była ona siostrą TO WALI Edwarda IV a żoną Karola Śmiałego, księcia Burgundyi. WYSOKIE W Galeryi Narodowej na szczególniejszą uwagę zasługują OSOBISTO-portrety Małgorzaty ^Beaufort (1441—1509) i syna jej, Hen- SCI PRZED ryka VII. Piękna Małgorzata z rękoma złożonemi do modlitwy WSTĄPIE-była malowana w 1488. Skutkiem śmierci spadkobierców Hen- NIEM TU-ryka VI została dziedziczką tronu angielskiego w 1471, — DORÓWNA bo, chociaż ród Beaufortów był nieprawego pochodzenia, TRON został aktem parlamentarnym za Ryszarda II legitymowany.

Henryk VI ożenił swego przyrodniego brata, Edmunda Tu-dora, hrabiego Richmond, z Małgorzatą Beaufort w 1455; w rok później urodził im się syn, Henryk, który miał panować jako Henryk VII. Małgorzata Beaufort wyszła po raz drugi za mąż za syna księcia Buckingham z partyi Yorków, a po raz trzeci za lorda Stanley’a, późniejszego hrabiego Derby, który zdradził Ryszarda III w bitwie pod Bosworth, uciekając z pola walki, i tem zapewnił zwycięstwo pasierbowi swemu, Henrykowi VII. Temu również Małgorzata do końca nie szczędziła swoich mądrych rad, mimo że w 1504 złożyła śluby zakonne. Była to kobieta rzeczywiście wielka ; założyła Kollegium Chrystusa i św. Jana w Cambridge, ufundowała katedry profesorskie imienia lady Margaret w Oksfordzie i Cambridge i chlubnie się zaznaczyła w odrodzeniu nauk w Anglii, podobnie, jak i Fisher, biskup z Rochester. Gorliwa opiekunka sztuki drukarskiej ; od niej wziął wnuk jej, Henryk VIII, swoje zamiłowanie do książek.

Henryk VII (1457 —1509) połączył domy Yorków

* Pierwszy drukarz w Anglii.

MALARSTWO

i Lancastrów, żeniąc się z Księżniczką Elżbietą York, której BRYTYJSKI portrety znajdują się w Kollegium Chrystusa w Oksfordzie PRZED

PRZYJ-

DYCKA

i w Galeryi Narodowej. Córkę swą, Małgorzatę Tudor, wydał za króla szkockiego, Jakóba IV ; przez związek ten SCIEM VAN Stuartowie uzyskali koronę angielską. Istnieje bardzo wiele portretów Henryka VII. Malował go w Londynie Torrigiano (1472—1522), rzeźbiarz florentyński, kolega szkolny Michała Anioła ; misternie wykonane portrety w Opactwie Westminsterskiem Henryka VII, jego Zony i jego matki, Małgorzaty Beaufort, są również jego dziełem.

Wprowadzają nas te malowidła w wiek szesnasty, wiek Tudorów.

ROZDZIAŁ III

W KTÓRYM NIEMIEC HOLBEIN PRZYBYWA NA DWÓR SZCZEREGO KRÓLA HENIA

Wiek szesnasty w Anglii należał do Tudorów: Hen- NIEMIEC ryk VII (1485—1509), Henryk VIII (1509—1547), Edward VI HOLBEIN (1547—1553), Marya (1553—1558), Elżbieta (1558—1603). PRZYBYWA W Windsorze jest portret najstarszego syna Henryka VII, NA DWÔR Artura, księcia Walii, malowany w stylu zupełnie Holbei- SZCZE-nowskim, mimo że książę (1486—1502), ożeniony z Kata- REGO rzyną Aragońską w listopadzie 1501 w piętnastym roku KRÛLA życia, umarł już następnego roku w kwietniu; dziewicza HENIA małżonka jego poślubiła następnie jego brata, księcia Henryka.

W Galery i Narodowej wisi portret Małgorzaty Tudor, najstarszej córki Henryka VII, która przez swoje małżeństwo z Jakóbem IV Szkockim, przyniosła koronę angielską Stuartom. Była to dama obyczajów lekkich, a wyszła drugi raz za mąż za hrabiego Angus, mimo że jej stosunki po-kątne budziły powszechne zgorszenie ; łajał ją nawet za to Henryk VIII, jej brat, człek bogobojny. Rozwiódłszy się z Angusem w r. 1527, poślubiła Małgorzata lorda Methvena.

Córka jej i Angusa, Małgorzata Douglas, wyszła za lorda Lennoxa i została matką Henryka lorda Darnleya. Książę Devonshire posiada dzieło nieznanego artysty, dobry portret, przedstawiający Jakóba V, króla szkockiego, syna Ja-kóba IV i Małgorzaty Tudor. Do księcia Bedforda należy portret Maryi ‘Gudor (1496—1533), córki Henryka VII, która poślubiła per procura księcia Karola, późniejszego cesarza Karola V. Kardynał Wolsey unieważnił to małżeń-

mu żona zagrała, aż umarł raz na Nowy Rok. Marya wyszła potem za serdecznego przyjaciela szczerego króla Henia, SCIEM VAN Karola Brandon, księcia Suffolk, mimo, że król był temu przeciwny. Jedyna jej córka, Franciszka, urodziła się w 1517, a została matką lady Joanny Grey. Marya Tudor z serca nienawidziła Anny Boleyn. Bodfordzki portret przedstawia również i męża Maryi Tudor, Księcia Suffolk. W Galeryi Narodowej znajduje się drugi portret Karola Brandon, księcia Suffolk. Był

stwo, i Marya została żoną podstarzałego Ludwika XII, króla BRYTYJSKI francuskiego, w 1514. Ten tak długo tańczyć musiał, jak PRZED

PRZYJ-

DYCKA

serdecznym druhem i dozgonnym

on

przyjacielem Henryka VIII — podobny do swego królewskiego mistrza z rysów, z przejść erotycznych jak też i z grubych obyczajów.

Przywykliśmy mówić, że Holbein stworzył malarstwo brytyjskie, jakkolwiek znakomite portrety istniały w Anglii przed Holbeinem. 1 choć nieznane są nam nazwiska owych malarzy, niemniej jednak sztukę portretowania uprawiano w Anglii w czasach, kiedy ją mało jeszcze znano w większej części Europy Zachodniej, która portret uprawiać zaczyna na wielką skalę dopiero w drugiej połowie wieku XV. Z drugiej strony, zdaje się, że niejeden z tych artystów, malujących wodnemi farbami miniaturowe obrazki, pochodził z obcych krajów, a tylko pracował w Anglii. Takie nazwiska, jak LAVINIA TerLINCK i GWILLYM STRETES, świadczą o pochodzeniu niderlandzkiem. Mimo to, już w czternastem stuleciu miejscowi illuminatorowie tworzyli portret miniaturowy, jak np. portret Lorda Lovella przyjmującego księgę z rąk fana Siferwasa, który zdobi okładkę Salisburyjskiego Lekcyonaryusza, i ów sławny portret Chaucera, malowany przez OCCLEVE’A, w manuskrypcie w British Muzeum.

Artysta miejscowy illuminował często rękopisy portretami okazyjnymi przy sposobności jakichś doniosłych zda-

MALARSTWA

PRZYBYWA

rżeń. Wskazują na to niedwuznacznie owe z czasów Tudo- NIEMIEC rów pochodzące grupy historyczne, jak naprzykład SKen- HOLBEIN ryk VIII, z r. 1543, lub lîilip i Mary a, z r. 1556.

Portret małych rozmiarów nie od razu zdobył sobie sta- NA DWÓR nowisko samodzielne ; zrazu wycinano takie portreciki z ma- SZCZE-nuskryptów i wkładano je w puzderka, klejnotami wysadzane. REGO Z czasem pergamin zastąpiono kartonem, później napinano KRÓLA na karton cienkie płatki pergaminu albo skórki kurczą- HENIA cej; na takim materyale namalowano małe portreciki Elżbiety.

MALARSTWO ZA HENRYKA VIII

1509

1547    ,

Gdy Henryk VIII wstąpił na tron w 1509, nie przypuszczał świat, że ten piękny młodzieniec, który przez pierwsze piętnaście lat swego panowania prowadził życie wesołe i zostawiał rządy państwa ministrowi swemu, Wolsey’owi, posiada zmysł polityczny i dość silnej woli, aby pragnienia swoje módz kiedyś wprowadzić w czyn. Uczony, atleta, olbrzymiej siły fizycznej, hulał i czas tracił na wybryki. W dwa miesiące po wstąpieniu na tron ożenił się z żoną swego brata, Katarzyną Aragońską. Z kilkorga dzieci, jakie mieli, wychowała się tylko księżniczka Marya, urodzona w 1516. Młody król, który napisał był rozprawę polemiczną przeciw Lutrowi i dostał tytuł Obrońcy Wiary, zmienił się nagle. Możliwe, że istotnie źle się czuł w tem małżeństwie z wdową po swym bracie, dość, że zaczął się starać o rozwód. Ale żona jego była siostrzenicą potężnego cesarza Karola V, więc papież nie śmiał pozwolić na rozwód, — natomiast ofiarował mu dyspensę na dwie żony! Henryk, wiedziony zdrowym demokratycznym instynktem Tudorów, zwrócił się do Izby Gmin, która nienawidziła władzy Rzymu. Król nosił głowę do góry, a kark miał gruby i twardy, zaczem odważ-

nie poprowadził naród do walki z Rzymem o niezależność. BRYTYJSKI Szlachta z góry cieszyła się, że dobra kościelne między siebie rozdzieli i zrzuci jarzmo tyranów. Henryk tedy podjął walkę z największą potęgą współczesną i zadziwił całą Europę.

PRZED

PRZYJŚCIEM VAN Wszystko potrafił ugiąć swoją wolą ten król o byczym karku, DYCKA

jak dąb, korzeniami wrosły w swą wierną Izbę Gmin. — Wolsey upadł, a dobra kościelne podzielone zostały między wiernych.

Henryka VIII mamy wymalowanego wraz z Katarzyną Aragońską w wielkiem wschodniem oknie kościoła św. Małgorzaty w Westminsterze; przedstawia go też obraz na drzewie w Hampton Court; inny, również na drzewie malowany, jest w posiadaniu hrabiego Spencera; dalej odtwarzają go między innymi: okrągła miniatura; illuminacya „Czarnej Księgi“ Orderu Podwiązki ; Hilliardowska kopia na tylnej stronie karty, oraz portret bez brody, — wszystko zachowane w Windsorze; portret w szpitalu św. Bartłomieja z 1544; portret z r. 54, własność markiza Bath; Windsorska okrągła miniatura na desce dębowej z r. 57 ; portret w karykaturze roboty Korneliusza Matsisa z 1548; Dilloński portret naturalnej wielkości; wreszcie obraz, malowany przez Łukasza d’Heere, w Kollegium św. Trójcy w Cambridge.

Katarzyna Hiszpańska, zwana Katarzyną Aragońską, była córką Ferdynanda i Izabelli. W Galeryi Narodowej jest portret tej wykształconej i dobrze wychowanej Katarzyny Aragońskiej, która w ciągu swego całego nieszczęsnego żywota umiała postępować z taktem i z godnością aż do końca. Jan bisher, biskup z ^Rochester, którego przedstawia rysunek Holbeina w Windsorze, i Sir Tomasz More, wielki opiekun Holbeina, stali po stronie królowej. A był to z ich strony nie tylko objaw lojalności, ale i bohaterstwa. Obaj nienawidzili Wolseya i jego polityki, i obaj, podeszły wiekiem Fisher i Sir Tomasz More, poszli w lipcu 1535 na

MALARSTWA

HOLBEIN

szafot. Fakt ten przejął dreszczem zgrozy świat cywilizo- NIEMIEC wany. Katarzyna umarła w Kimbolton.

W Kollegium Magdaleny w Cambridge znajduje się por- PRZYBYWA tret Edwarda Stafforda, trzeciego Księcia ^Buckingham, któ- NA DWÓR rego ojciec został ścięty przez Ryszarda III; on sam przez SZCZE-dłuższy czas był w wielkich łaskach na dworze Henryka VIII, REGO przyjmował króla w Penshurst, naraził sobie jednak Wol- KRÓLA seya i skończył na rusztowaniu w zamku Tower w 1521. HENIA Wilhelm Warham, którego Holbein namalował w portrecie Dillońskim i przedstawił go w swoim nieśmiertelnym rysunku windsorskim, został przez Henryka VII zamianowany arcybiskupem w Canterbury. Był on, jak i Fisher, przyjacielem wielkim Nowej Nauki. Koronował Henryka VIII i żonę jego, królowę Katarzynę, w 1509. Wolsey potrafił jednak sparaliżować jego wpływ, zresztą bardzo dodatni ; mimo to obaj zostali przyjaciółmi — obaj nie znosili prześladowania i obaj byli głusi na skargi o odstępstwa od wiary. Warham protegował Coleła (którego portret, pendzla nieznanego artysty, wisi w Kollegium Magdaleny w Oksfordzie) i, jakkolwiek nie było to rzeczą bezpieczną, zlekceważył ciężkie oskarżenie o herezyę, podniesione przeciw Coletowi przez Biskupa Londynu za to, że przełożył Modlitwę Pańską na język angielski. Szczególnie trudne było stanowisko Warhama w sprawie rozwodu, bo uważał małżeństwo króla za nielegalne. Lambeth ma portret Warhama. W Kollegium Jezusa w Cambridge jest portret Cranmera, następcy Warhama;

przypisują go

W Narodowej Galeryi Portretów oglądać możemy rysy ŹRjuiy ZBoleyn, drugiej żony Henryka VIII, oddane pendzlem nieznanego malarza. Była siostrzenicą dworzanina i ministra Norfolka; potrafiła usidlić swymi wdziękami niestały temperament króla w 1522, podczas gdy jej starsza siostra, Marya Boleyn, została metresą szczerego króla Henia. Nie-

Holbeinowi.

wiadomo, kiedy Anna nawiązała z królem stosunek poważ-BRYTYJSKI niejszy; to pewne, że w 1527 król zaczął się starać o rozwód i naraz, mimo usiłowań Wolseya, ożenił się z nią potajemnie w styczniu 1533. Cranmer jako arcybiskup uznał SCIEM VAN to małżeństwo za prawomocne, i koronacya Anny odbyła się z wielką pompą w Zielone święta. Nienawidził jej cały dwór. We wrześniu wydała na świat Elżbietę. Lecz król miał już dość tej pospolitej kokietki bez inteligencyi i kultury; oskarżona o kilka strasznych zbrodni, została ściętą w Tower Hill 19 maja 1536.

PRZED

PRZYJ-

DYCKA

W Kollegium Hertforda w Oksfordzie jest portret *5yn-dale a, tłómacza Nowego Testamentu; za to tłómaczenie wzięto go na tortury i spalono na rozkaz Karola V w 1536.

W posiadaniu rodziny znajduje się portret Tomasza ZKowarda, drugiego księcia Norfolk, który w bitwie pod Bosworth, gdzie padł ojciec jego, walczył po stronie Ryszarda III, lecz później przystał do Tudorów, wygrał bitwę na polu Flodden, a w podeszłym już wieku wbrew swej woli musiał przewodniczyć sądowi, który dokonał legalnego mordu na jednym z jego przyjaciół, księciu Buckigham, w r. 1521.

HOLBEI N 1497 — 1543

Zaopatrzony w listy polecające Erazma z Rotterdamu do Tomasza More’a, opuścił Holbein Bazyleę w jesieni 1526 i drogą na Antwerpię przyjechał do Londynu w samą wilię swych trzydziestych urodzin.' Tomasz More, wielki i szlachetny angielski mąż stanu, który miał niedługo zostać kanclerzem wiedział już o Holbeinie, bo on rysował był kartę tytułową dla jego sławnej Utopii. Więc, skoro tylko młody artysta przybył do jego domu na wsi w Chelsea, zasiadł zaraz do pracy nad portretami wybitnych osobistości i zaczął malo-

MALARSTWA wać portrety More’a jeden po drugim. Portret Tomasza NIEMIEC More a z Huth nosi datę 1527. W lecie r. 1528 Holbein HOLBEIN był już z powrotem w Bazylei, ale zastał tu bardzo ciężkie PRZYBYWA czasy i musiał biedę klepać (1529); Bogu dziękował, kiedy NA DWÓR mu w jesieni 1531 kazano malować zegary nad Bramą SZCZE-Reńską za wynagrodzeniem czternastu florenów. To też tęsk- REGO nem okiem zaczął się znowu oglądać na Londyn. Tomasz KRÓLA More był już kanclerzem, a łączył go z królem stosunek HENIA bardzo blizki. Holbein tedy otrząsnął proch z nóg swoich za bramami Bazylei i puścił się znowu do Londynu (1532). Tymczasem More ustąpił był już ze swego wysokiego urzędu i wypadł z łaski szczerego króla Henia. Artystę - rodaka przyjęli z otwartemi rękoma bogaci kupcy niemieccy ze „Steelyardu“, i dla nich pracował Holbein aż do r. 1536 mniej więcej, kiedy jego dzieła zaczęły zwracać uwagę króla.

More stracił łaskę z powodu sporu króla z Rzymem i poszedł na szafot w lipcu roku 1535. Już w 1533 portretował Holbein sokolnika królewskiego, ^Roberta Chesemana, i wykonał portret Cromwella w 1533—4, to jest w tym okresie, kiedy sobie Cromwell zdobywał przydomek „Młota na mnichy“. Holbein robił równocześnie karykatury mnichów, które w drzeworytach miały ozdobić Katechizm Cran-mera, — był więc na najlepszej drodze do tego, żeby sobie zaskarbić względy królewskie. Portrety w miniaturze malował wówczas na dworze Niderlandczyk ŁUKASZ HOREBOUT.

Holbein miał ogromne zamiłowanie do tego działu malarstwa. Zrobił więc w 1535 sławną miniaturę windsorską, przedstawiającą małego ZKenryka ^Brandon, syna księcia Suffolk, a w 1536 namalował ŹKenryka VIII i jego trzecią żonę, Joannę Seymour. W tym samym roku Joanna została królową Anglii a Holbein malarzem nadwornym. Otworzyła się przed nim świetna karyera, w ciągu której miał malować Dwór i najwybitniejsze osobistości w kraju.

Wiedeńska Joanna Seymour pochodzi z 1537. Książę Bedford posiada również pyszną Joannę Seymour Holbeina. Ta trzecia żona Henryka VIII, Joanna Seymour (1509 do 1537), dawna dama dworu Katarzyny Aragońskiej i Anny SCIEM VAN Boleyn, zwróciła na siebie ciekawe oczy króla w 1535, i król poprowadził ją do ołtarza w maju 1536, kiedy Anna Boleyn dała głowę na rusztowaniu. W październiku 1537 urodził się jej syn, mały książę Edward. Naród przyjął tę wiadomość z ogromną radością. Ale radość ucichła wkrótce, bo w dwanaście dni później rozeszła się wieść o śmierci królowej. Ona jedna zdobyła miłość szczerego Henia; po niej jednej tylko nosił żałobę i przy niej leży pochowany w Windsorze. Książę Devonshire posiada wielki karton Holbeina, przedstawiający Henryka VIII, Joannę Seymour, Henryka VII i Elżbietę York. Karton ten był przeznaczony do obrazu w Whitehall, wymalowanego w 1537; obraz ten zaginął w czasie pożaru.

GENIUSZ

BRYTYSKI

PRZED

PRZYJ-

DYCKA

W 1537 malował Holbein wielki podwójny portret ^Ambasadorów. Pozostawał już w blizkich stosunkach z królem; Henryk darzył go zaufaniem, lubił go i podziwiał. Po śmierci Joanny Seymour starał się Henryk VIII o młodziutką Księżniczkę medyolahską, którą także uwiecznił Holbein w sławnym portrecie. Chcąc się przypodobać królowi, namalował w sierpniu 1539 portret SAnny Cleves, która została czwartą żoną Henryka; doskonałe to dzieło posiada Luwr. W Kollegium św. Jana w Oksfordzie znajduje się również portret Anny Cleves, pendzla nieznanego mistrza. Król wyjechał na spotkanie nowej małżonki do Rochester; Cranmer dał mu ślub w Greenwich w lu-

tym 1540. Ale Henryk nie żył nigdy ze swą czwartą żoną; zanim przyjechała, wpadł na nowy pomysł i wziął z nią rozwód w lipcu. Anna odwiedzała króla kilka razy w pałacu Hampton Court, ale żyła osobno, w zamku Hever, i umarła

MALARSTWA

NA DWÓR

tam w 1557, po koronacyi królowej Maryi, w której brała NIEMIEC osobisty udział. Holbeinowski portret Cranmera, który HOLBEIN objął arcybiskupstwo Canterburyjskie po Warhamie, znajduje PRZYBYWA się w Kollegium Jezusa w Cambridge.

Potem nastąpił upadek i śmierć Tomasza Cromwella, SZCZE-hrabiego Essex, którego portret, pendzla nieznanego artysty, REGO wisi w Galeryi Narodowej Portretów. Był to człowiek bru- KRÓLA talny i zarozumiały; nikt go nie lubił i nikt go nie żało- HENIA wał, gdy dał głowę pod topór katowski. Po raz piąty ożenił się król z Katarzyną Howard, a z nią przyszedł do władzy książę Norfolk trzeci. Portret jego również Holbein malował.

Galerya Narodowa ma doskonały portret Katarzyny Howard, robiony przez malarza ze szkoły Holbeina. Katarzyna weszła na dwór królewski z wiosną 1540, kiedy się Henryk ciskał i fukał na swoje małżeństwo z Anną Cleves.

Powiadają, że wprowadził ją na dwór biskup Gardiner, głowa partyi katolickiej, chcąc jej urodą króla zwabić i dla partyi pozyskać. Henryk VIII ożenił się potajemnie z tą lekkomyślną dziewczyną w lipcu, w tym samym miesiącu, w którym się rozwiódł z Anną Cleves. Ale też rychło odkrył miłostki Katarzyny, jej schadzki, jej dawnych kochanków, nawet i to, że jednego z nich zrobiła swoim sekretarzem. Oskarżono ją więc o zbrodnię stanu w styczniu 1542 i ścięto w lutym. Bratem trzeciego Norfolka, figury bardzo marnej, był Lord Wilhelm Howard, z przydomkiem „lord Howard of Effingham“. Był on wielkim admirałem Maryi i, mimo swych przekonań katolickich, bardzo odważnie stawał w obronie praw Elżbiety do następstwa; zrażony krwawymi rządami Maryi w latach ostatnich, porzucił stanowisko pierwszego admirała. Portret jego posiada hrabia Effingham.

Windsor ma coś osiemdziesiąt węglowych szkiców Hol-

beina, robionych do portretów wybitnych osobistości współ-BRYTYJSKI czesnych, a prócz tego miniaturowy Portret własny.

PRZED

PRZYJ-

DYCKA

W lutym 1542 skończyła się tragedya Katarzyny Howard. W lecie 1543 Katarzyna Parr została szóstą i ostatnią żoną SCIEM VAN szczerego króla Henia. Holbein pracował właśnie nad wielką portretową grupą Cyrulików, biorących przywilej z rąk Heryka VIII, gdy w jesieni 1543 wybuchła w Londynie zaraza i zabrała go wraz z tysiącem innych ofiar.

Holbein umarł w tym samym roku w którym ^Katarzyna Parr została szóstą żoną Henryka. Ale portret jej w pałacu Lambeth nie wyszedł z jego pracowni ; robił go malarz nieznany. Katarzyna Parr, osoba bardzo wykształcona, była żoną markiza Northampton, który umarł w 1543. Po jego śmierci starał się o nią Tomasz Seymour, ostatni szubrawiec, brat Joanny i Edwarda Seymour, księcia Somerset. Król wmieszał się w ten stosunek i ożenił się z nią sam w lipcu 1543. Tę dobrą, zacną kobietę król szanował i ufał jej z każdym dniem więcej. Ocaliła ona wielu heretyków i wpłynęła na króla, żeby zdjął z Maryi i Elżbiety piętno nieprawego pochodzenia i przywrócił im prawa do tronu. Po śmierci Henryka wyszła za Tomasza Seymour, wówczas już lorda Seymour of Sudeley, który się z nią bardzo żle obchodził i prawdopodobnie otruł ją w 1548, bo chciał się ożenić z księżniczką Elżbietą. Markiz Bath ma jego portret, dzieło Holbeina.

Bezwzględny, okrutny, nawet obrzydliwy w życiu pry-watnem, Henryk VIII znał jednak dobrze swój naród i nie był nigdy dla Anglii tyranem. Cieszył się też powszechnem zaufaniem. Był to pierwszy król, który nauczył Izbę Gmin wypowiadać głośno wolę ludu.

Lord Portsmouth posiada Holbeinowski portret Admirała Sir Johna Wallop, a lord Galway tegoż artysty portret Kratzera, który był astronomem króla Henryka.

MALARSTWA

KRÓLA

Oddziałując na całą twórczość miejscową i nawzajem ule- NIEMIEC gając jej wpływom, uwiecznił Holbein dwór królewski i sze- HOLBEIN reg wysokich osobistości współczesnych, zacząwszy od króla PRZYBYWA i szeregu jego towarzyszek na tronie. Znamy po nazwisku NA DWÓR tylko niewielu malarzy brytyjskich, którzy Holbeinowi za- SZCZE-wdzięczają swą sztukę, ale dzieła ich spotykamy w Anglii REGO na każdym kroku.

Do niedawna myślano, że Holbein umarł w 1554, i przy- HENIA pisywano mu wiele portretów, wykonanych już po r. 1543, co dowodzi, że miał doskonałych naśladowców i stworzył rozległą szkołę. Gdward VI, wręczający dokument królewski burmistrzowi IBridewell w 1552, miał być dziełem Hol-beina, ale jest rzeczą bardziej prawdopodobną, że malował go Guillim Stretes.

Badania historyczne wykazały, że przybocznym malarzem Henryka VIII był JOHN BROWNE, a po nim objął ten urząd Andrew Wright , którego następcą był Anthony Toto.

Później Edward VI mianował obok Tota drugim malarzem MIKOŁAJA LyzARDE’A, który został malarzem nadwornym Maryi, a następnie Elżbiety. Zdaje się, że głównem zadaniem tych funkcyonaryuszów dworskich było malowanie tarcz herbowych i t. p.

Miniatury w tym czasie malowała LEVINIA TerliNG (czy Terlinck) z Bungay.

Flamandzki malarz, JAN RAVE z Brugii, który nazwisku swemu nadawał brzmienie łacińskie JOHANNUS CORVUS, przybył do Anglii i wykonywał swą sztukę od 1512 do 1544.

Malował i opatrzył swym podpisem portret Ryszarda Foxa, biskupa HJÛinchesteru, fundatora Kollegium Corpus Christi w Oxfordzie; ten majstersztyk powstał między 1520 a 1528.

Królowa angielska, Mary a Tudor, oprawiona w ramy z oryginalnym podpisem, w pałacu Sudeley, jest również jego dziełem. Narodowa Galerya Portretów posiada jego Maryę,

25

HIST. MAL. VII - i

królową angielską, jako księżniczkę, w 1544, i jego por-

GENIUSZ

BRYTYJSKI tret Henryka Qreya, księcia Suffolk, ojca Joanny Grey — PRZED

PRZYJŚCIEM VAN DYCKA

tego, który się ożenił z córką Karola Brandon, księcia Suffolk, i Maryi Tudor, siostry szczerego króla Henia.

BETTESOWIE 1510? — 1576?

JOHN Bettes i brat jego malowali w Anglii w ostatnich latach panowania Henryka VIII i za rządów Edwarda VI, Maryi i Elżbiety. Styl ich jest ogromnie podobny do stylu Holbeina. W Galeryi Narodowej Portretów znajduje się sławny portret Johna Bettesa, przedstawiający Edmunda Buttsa, trzeciego syna Wilhelma Buttsa, który był lekarzem Henryka VIII. (Sdmund Butts nosi datę 1545, a podpis Johna Bettesa Anglika (Anglois) znajduje się na kawałku deski, który z przodu obrazu odcięto i przybito na tylnej stronie portretu, gdy mu nadawano mniejszy format.

GWILLIM STRETE lub STRETES, który miał być uczniem Holbeina, uchodzi za Flamandczyka. Przypisują mu portret ZKrabiego Surrey, w Hampton Court, i drugi znajdujący, się w zamku Arundel, podczas gdy ^Portret z Yarborough jest znaczony literami G. S.

EDWARD VI 1547 — 1553

Galerya Narodowa Portretów posiada między innymi piękny portret, malowany pod wpływem Holbeina. Jest to Edward VI. Chłopak pilny a wątłego zdrowia, nim dorósł, pozostawał pod opieką swego wuja, Regenta, Edwarda Seymoura, hrabiego Hertford, który nadał sobie tytuł księcia Somerset i skłaniał młodego króla do protestantyzmu, podobnie, jak i jego poczciwy ojciec chrzestny, Cranmer.

Szkoły łacińskie imienia Edwarda VI mało mu za-

MALARSTWA

HOLBEIN

wdzięczają; są one dziełem Cranmera, który je ocalił od NIEMIEC zniszczenia, gdy łupiono dobra kościelne.

Książę Northumberland posiada doskonały, przez Hol-PRZYBYWA beina malowany portret Edwarda Seymoura, którego Hen- NA DWÓR ryk VIII, żeniąc się z jego siostrą, Joanną, mianował hrabią SZCZE-Hertford. Seymour i Paget stali na czele partyi protestan- REGO ckiej przeciwko Howardom. Po śmierci króla opanowali KRÓLA młodego Edwarda VI, a Hertford, mianowany Regentem, na- HENIA dał sobie godność „księcia Somerset“ i zaczął gorliwie przerabiać Anglię na kraj protestancki, wziąwszy sobie do pomocy Cranmera. Zajął dobra kościelne, ogołocił kościoły z obrazów i malowideł i kazał w nich ściany pobielić. Obaj brzydzili się prześladowaniem innowierców, więc też żadnego heretyka za ich dni nie spalono na stosie. Somerset miał serce dobre, przebaczał winowajcom, a biednych otaczał opieką. Ale popełniał błędy polityczne w tych czasach nadzwyczaj trudnych, to też dał głowę pod topór katowski w styczniu 1552. Lord Sackville posiada nieznanego artysty portret chytrego Jana Dudley a, jako księcia Northumberland, tego, który spowodował upadek Seymoura. Był on w licznych i krwawych walkach towarzyszem broni Seymoura, popierał go jako Regenta i otrzymał godność hrabiego Warwick, gdy Seymour został księciem Somerset. Lecz odtąd zaczął intrygować przeciw niemu i ściągnął go do zamku Tower. Ohydne swoje rządy zakończył tem, że zrobił siebie w 1551 księciem Northumberland i zagarnął większą część dóbr arcybiskupich w Durham. Zaczął wtedy udawać przyjaźń dla Somerseta, byle go wywabić z zamku Tower, a kiedy mu się to udało, postawił przeciw niemu fałszywych świadków i wyprawił go na rusztowanie. Okrucieństwa, jakich się dopuszczał, wywołały reakcyę przeciw protestantom.

Książę Northumberland widział, że młody król choruje i nie długo pociągnie, a wiedząc, czego mógłby się spodziewać,

GENIUSZ    gdyby księżniczka Marya wstąpiła na tron, ożenił jednego

PRZED

PRZYJ-

DYCKA

BRYTYJSKI ze swoich synów z Lady Joanną Grey i namówił umierającego króla, aby jej tron przekazał. Edward VI umarł szóstego lipca, a Northumberland rozkazał porwać Maryę, SCIEM VAN prawowitą dziedziczkę tronu. Jednakże Izba Lordów złożyła go z godności, kazała zamknąć i ściąć w zamku Tower. Szubrawiec, może najbardziej plugawy, fałszywy i chytry ze wszystkich, którzy kiedykolwiek błotem plamili sprawy wielkie, zdradą zapieczętował swoje dni. Wyrzekł się Reformacyi, którą przedtem z takim zapałem propagował, — porzucił to, czemu wszystko zawdzięczał, i umarł jako katolik.

Do szeregu rodzin, które z bardzo niepokażnych początków doszły do wielkiego znaczenia, jak np. ród Cecilów za panowania Tudorów, należał i dom Pagetów. William Paget, którego dobry portret posiada Galerya Narodowa, pochodził ze stanu plebejów. Zaufany Gardinera, odgrywał dużą rolę w rozwodzie Henryka i dzięki temu pozyskał sobie względy króla., Za rządów Somerseta otrzymał szlachectwo i został Lordem Paget. Mimo, że bronił zrazu praw następstwa Lady Joanny Grey, przeszedł później do stronnictwa Maryi. Człowiek umiarkowany, starał się usilnie zapo-biedz prześladowaniom heretyków.

PORTRET MINIATUROWY ZA HENRYKA VIII

W czasie, gdy szczery król Henio zaczął panować nad krajem, znikły na przeciąg stu lat subtelne illuminacye manuskryptów. Za Henryka VIII, jak się już wyżej mówiło, przybył HOLBEIN i widząc, że w Anglii panuje moda i zamiłowanie do portretów miniaturowych, zaczął to zamiłowanie wysubtelniać ; a miał nadzwyczajny dar do malowania portretów małego formatu. Był to nieoceniony skarb dla sztuki

MALARSTWA

NIEMIEC

HENIA

angielskiej; zarówno uczniowie jego, jak i naśladowcy, zaczęli pracować w tym kierunku i stworzyli tę wielką, sub- HOLBEIN teiną gałęź sztuki, którą dopiero fotografia zdołała wyprzeć PRZYBYWA za dni naszych ojców. Teraz dopiero pomówimy o znakomi- NA DWÓR tych pracach Holbeina z zakresu miniatury, bo z nich się SZCZE-wywodzi po większej części malarstwo angielskie — to ma- REGO larstwo, w którem się dusza angielska dalej wypowiadała, KRÓLA kiedy zarazą tknięty Holbein padł w Londynie.

Miniatura stała się sztuką niemal wyłącznie i istotnie angielską ; nie rywalizował na tern polu z nami nikt i, z wyjątkiem Francuzów, nikt z nami współzawodniczyć nawet nie próbował. Najlepszym chyba malarzem miniatur był Anglik Cooper. A choćbyśmy Coopera i Coswaya stawiali na równi, w każdym razie palmę pierwszeństwa w dziedzinie miniatury przyznać musimy rasie brytyjskiej. We Francyi było inaczej. Tam, u tych naszych najbliższych współzawodników, trafiał się wielki miniaturzysta raz w przeciągu stulecia i stał odosobniony na horyzoncie, bez poprzedników i bez następców; u nas malarstwo miniaturowe z ojca schodziło dziedzictwem na syna od chwili, kiedy nie stało Holbeina, i prawie że nie było u nas króla, za którego rządów nie wybiłby się jakiś znakomity artysta na tern polu kwietnem.

Kollekcya Saltingów posiada cudowną Holbeinowską miniaturę Anny Cleves. Patrząc na nią, widzimy, jak wielu miał Holbein naśladowców. Niejeden usiłował uchwycić jego styl, ale mu brakło tej iskry geniuszu, która świeci z każdej kreski mistrza. Talentu po Holbeinie nie wziął żaden z tych nieznanych jego naśladowców, natomiast prędko zaczął się u nich objawiać pewien zmysł kolorystyczny i pewne gonienie za efektem, za siłą wyrazu ; nie było tych pierwiastków w spokojnym, porządnym stylu Holbeina.

Pierwszym z pośród tych Nieznanych, który się zdobył na pewną samodzielność i zdołał się wygrzebać z piasku

MALARSTWO

GENIUSZ BRYTYJSKI Hilliard. PRZED

niepamięci dzięki temu, że talent miał nadzwyczajny — był

PRZYJ-

DYCKA

Ale nie zapominajmy przedewszystkiem o talencie i wpływie samego Holbeina. Kollekcya Pierponta Morgana po-SCIEM VAN siada piękny portret Pani Pemberton. Widać na nim, jak doskonale umie Holbein ustawiać modela w ramach ; w tym portrecie zastosował mistrz układ głowy i biustu do formy koła, podobnie, jak w swoich sławnych rysunkach węglowych baczną zwracał uwagę na stosunek głów do kształtu ramy. W tej samej kollekcyi znajduje się pyszny Holbei-nowski ïKenryk VIII, pendant do ślicznej Anny Cleves Saltingów. Książę Buccleuch posiada autoportret Holbeina. W Windsorze jest portret Henryka, syna SKarola Brandon, księcia Suffolk, i Katarzyny Howard, żony Henryka VIII. Tam też znajduje się portret Lady Joanny Qrey pendzla nieznanego akwarelisty i sławna Mary a, królowa szkocka, pendzla Franciszka Cloueta (Janet); niegdyś obraz ten należał do jej wnuka, Karola I; jest to niewątpliwie portret owej nieszczęsnej bohaterki tragicznego romansu.

ROZDZIAŁ IV

W KTÓRYM PRZESUNĄ SIĘ PRZED NAMI DWIE MARYE

M A R Y A 1553 — 1558

Po śmierci młodego króla Edwarda VI Northumberland DWIE ogłosił królową Lady Joannę Grey. Ale naród miał dosyć MARYE rządów tego brutalnego uzurpatora i tyrana i dość miał cudzoziemców, których Northumberland sprowadził był na dwór, więc wtrącono go do więzienia wraz z biedną synową jego, Joanną Grey, która mu nigdy nie ufała i nienawidziła go z całej duszy. W zimie wybuchł bunt Wyatta, a 12 lutego 1554 ścięto Lady Joannę Grey i jej małżonka. Istnieje portret Tomasza Wyatta, własność hrabiny Dowager Romney.

Marya, będąc jeszcze księżniczką, długo znosić musiała upokorzenia z tego powodu, że ani jej, ani jej siostry nie uznawano za prawe potomstwo. Położenie jej uległo zmianie na lepsze dopiero pod wpływem Katarzyny Parr, a potem Somerseta. Dobra z natury, wypaczona została złem traktowaniem, które w niej rozwinęło pewną mściwość, a spowiednicy jej hiszpańscy (tylko nie Gardiner i Bonner, nie obrażajmy ich takiem przypuszczeniem) zachęcali ją do okrutnych i brzydkich czynów przez cały czas jej panowania. Nie powiódł się bunt Wyatta. Ten fakt starczył jej za pretekst; dziesiątkami zaczęła nieprzyjaciół swych wysyłać na szafot. Poślubiła Filipa II, króla hiszpańskiego, w lipcu 1554.

Blizko 300 osób spalono żywcem za to, że zaprzeczały rzeczywistej obecności Boga w Sakramencie Ołtarza. Marya, złamana moralnie, umarła w czasie sporu z Rzymem 17 listopada 1558.

Portret Stefana Gardinera, biskupa z Winchester, tego BRYTYJSKI człowieka dziwnego aż do paradoksu, znajduje się w Cambridge, w Trinity Hall. Zaczął swą karyerę jako sekretarz Wolseya, któremu wiernym został aż do końca; żarliwie bro-SCIEM VAN nił sprawy rozwodu Katarzyny Aragońskiej i z nieustraszonego przeciwnika Rzymu stał się bezwzględnym wrogiem Cranmera; później, jako faworyt Maryi i pełnomocnik Rzymu, starał się znowu ocalić Cranmera i Latimera i był za małżeństwem królowej z Anglikiem Edwardem Courtenay, hrabią 2)evon (którego portret posiada hrabia Devon), a występował przeciw jej małżeństwu z Filipem Hiszpańskim.

GENIUSZ

PRZED

PRZYJ-

DYCKA

Malarza FliCCIUSA najlepiej znamy z jego portretu w Ga-leryi Narodowej, który przedstawia Cranmera, męczennika i arcybiskupa z Canterbury. Cranmer, którego król i Gar-diner używali w trudnych sprawach rozwodowych, został arcybiskupem na miejsce Warhama w 1532, a do tego stopnia nie znosił ceremonii papistów, że założył protest nawet przeciw swoim dawniejszym ślubom. Wszedł w bardzo ścisły i serdeczny związek z Henrykiem VIII i popierał go we wszystkich jego sporach z Rzymem. Wszystkie rady, których królowi udzielał, tchnęły duchem tolerancyi. Popierał usilnie tłomaczenie biblii na język angielski; napisał angielską Litanię w 1544, a Modlitewnik angielski, wydany pod nazwiskiem Edwarda VI, był prawie cały jego dziełem. Oskarżono go o zdradę stanu razem z Lady Joanną Grey. Ale mściwa Marya przygotowywała mu straszniejszą śmierć. Złamanego moralnie wysłano do Oxfordu, gdzie odwołał swoje zasady ; ale, gdy go skazano na stos, odnalazł znowu dawną moc charakteru i publicznie cofnął swoje odwołanie. Papieża nazwał głośno Antychrystem. Skończył, jak bohater.

W Galeryi Narodowej znajdują się nieznanego artysty portrety surowego i odważnego ZKugona Latimera, męczennika i biskupa z Worcester, oraz nieustraszonego a dobrego

MALARSTWA

Mikołaja Ridleya, biskupa Londynu. Obaj byli męczeni DWIE w Oksfordzie wraz z Cranmerem i obaj zginęli razem na MARYE stosie 16 października 1555 przed Cranmerem. Windsor ma portret Linacrea, pierwszego wielkiego lekarza w Anglii.

W Windsorze jest sławny Holbeinowski rysunek, przedstawiający Maryę.

Sir Anthony More (Mor lub Moro) z Utrechtu (1512 do 1581), uczeń Jana Schorela, przybył do Anglii, wysłany przez Filipa II Hiszpańskiego, aby mu namalował Maryę, zachowaną w Prado ; malował także portret zachowany w Galeryi Narodowej Portretów, a przedstawiający jednego z wielkich przemysłowców współczesnych, założyciela Bursy królewskiej, Greshama (umarł w 1579). Malował też portret Henryka Lee i inne. Pobyt w Anglii tego doskonałego artysty był jednak za krótki na to, żeby on mógł wymalować wszystkie te portrety, które mu przypisują. Jego wybitnie dekora-tywny styl wywarł prawdopodobnie silny wpływ na artystów, pracujących w Londynie, bo More przyjechał do Anglii już jako sławny malarz. W Yarborough jest jego pendzla Walter 3) ev er eux, pierwszy hrabia <Sssex, ojciec owego Essexa z dworu królowej Elżbiety.

Lord Townshend posiada portret żony pierwszego hrabiego Essex, Lady Lettice Knollys, która potem wyszła za Leicestera, ulubieńca Elżbiety. Stąd Leicester został ojczymem Essexa, znanego z dziejów Elżbiety, którego portretów znamy przynajmniej jedenaście licząc w to i dzieło z Kollegium św.

Trójcy w Cambridge. Portret Leicestera mamy w Oksfordzie.

Hrabia Spencer posiada portret własny A. More’a.

MARYA, KRÓLOWA SZKOCKA

1587

1542

W Aberdeen, w Kollegium Blair, jest portret ^Kardynała śBeaton, który tak gorliwie sprzeciwiał się małżeństwu swojej

królowej, Maryi Szkockiej, z Edwardem VI. Nienawidzono BRYTYJSKI go powszechnie, bo prześladował zwolenników Reformacyi.

GENIUSZ

PRZED

PRZYJ-

DYCKA

Bezwstydnik, który zostawił kilkoro dzieci, spalił Wisharta na stosie, ale też i sam śmierć znalazł za sprawą przyja-SCIEM VAN ciół Wisharta. Obstawał za „starem przymierzem“ Szkocyi z Francyą i popierał polityką wytwornej Maryi Quise, której subtelny portret wisi w Narodowej Galeryi Portretów i która wysłała Maryę na wychowanie do Francyi, wychowanie tak dla niej fatalne w następstwach, mimo, że matka jej zgoła tych następstw przewidzieć nie umiała. Uniwersytet w Glas-gowie ma portret Wisharta, który był nauczycielem Knoxa, a ofiarą Beatona. Hrabia Lauderdale ma portret Williama Maitland Xethington. Postać silna, człowiek, który nie znał skrupułów. On prójektował sojusz z Francyą, jego dziełem była tolerancya religijna za Maryi Stuart, jego sprawką było małżeństwo jej z Darnleyem, morderstwo Rizzia i morderstwo Darnleya.

W Pałacu Holyrood jest portret ^Henryka Xorda Darnleya i jego młodszego brata. Pierwszym mężem Maryi był Franciszek II, król francuski. Po jego śmierci poślubiła Ma-rya młodego Darnleya. Pod gładką maską jego miłej powierzchowności krył się tchórz, a jego słaby charakter i znie-wieściałość zaczęły budzić w Maryi wstręt do tej osobistości, wstręt zresztą słuszny i powszechny. Oszukany przez „stronnictwo angielskie“, trzymał Darnley Maryę za ręce, gdy u jej stóp mordowano Rizzia. To też Marya czekała tylko chwili właściwej, i morderstwo Darnleya nie odbyło się za jej plecami.

W Boyle mamy portret Jakóba Hepburn, czwartego hrabiego Bothwell; człowiek gwałtowny i śmiały wyznawca protestantyzmu, uwolnił Maryę od Darnleya, wywiózł nieszczęsną królową do swego zamku i ożenił się z nią.

W Holyrood jest portret Jakóba Stewarta, hrabiego Mo-

MALARSTWA

ray, — figura dziwnie przebiegła, którą tradycya stroi w jasną DWIE aureolę „szlachetnego purytanina“, świecącą na ciemnem tle MARYE tych krwią ociekających czasów. Niesłusznie, bo był to człowiek chytry, okrutny i zdolny do wszystkiego. Syn nieprawy Jakóba V, widział, że reformowani muszą niedługo przyjść do władzy, zaczem stanął na ich czele za panowania swojej siostry, Maryi Szkockiej, i robił karyerę osobistą pod świętym płaszczykiem pracy dla dobra ludu. Udawał, że popiera regencyę dobrej Maryi Guise, a kopał pod nią dołki i o każdym jej kroku donosił Elżbiecie Angielskiej ; zachwycał się małżeństwem Maryi z Darnleym, a potajemnie szczuł morderców Rizzia i morderców Darnleya; potajemnie układał i wiązał małżeństwo z Bothwellem; a gdy się Marya schroniła do Anglii, zdradził ją przed Elżbietą. Zamordował go któryś Hamilton. Imię jego oczyścił los, bo łotr ten miał to szczęście, że wszystko co robił dla własnego interesu, wychodziło na dobre dla Szkocyi.

Doskonały rysunkowy portret Maryi, królowej szkockiej zrobił, jak wiemy, Clouet. Jej wielkiego nieprzyjaciela,

Jana Knoxa, przedstawia doskonały obraz w Narodowej Galeryi Portretów — tego Knoxa, który w 1559 zaczął głosić zburzenie bałwanów, a doprowadził do tego, że w gruzy poszedł niemal cały dorobek starej sztuki szkockiej.

Istnieją dwa portrety uczonego, starego Jerzego Buchanana; jeden z nich, nieznanego artysty, znajduje się w Narodowej Galeryi Portretów, a drugi roboty Pourbusa wisi w Towarzystwie Królewskiem (Royal Society). Był on w czasie procesu Maryi, królowej szkockiej, narzędziem Moraya i miał, jak mówią, sfałszować sławne listy prywatne Maryi Stuart.

ROZDZIAŁ V

W KTÓRYM USŁYSZYMY, JAK DOBRA KRÓLOWA BETKA ROZKAZUJE, ŻE NIE WOLNO MALOWAĆ CIENI W OBRAZIE

ELŻBIETA

1558

1603

GENIUSZ

PRZED

PRZYJ-

DYCKA

Najlepszą przyjaciółką Elżbiety za jej lat dziecinnych BRYTYJSKI była ostatnia żona Henryka, Katarzyna Parr, która się przyczyniła do tego, że uznano księżniczkę za dziecko ślubne. Po śmierci króla Katarzyna Parr zabrała Elżbietę do SCIEM VAN swego domu, gdzie zaczął się młodą księżniczką interesować w sposób nieprzyzwoity i bezwstydny drugi mąż Katarzyny, Tomasz Seymour. Elżbietka gorzko opłakała jego śmierć na rusztowaniu. Księżniczka Elżbieta przyjmowała Maryę, kiedy ta odbywała uroczysty wjazd do Londynu. • Ale, gdy zgnieciono bunt Wyatta, który chciał na tronie osadzić Elżbietę i Edwarda Courtenay, hrabiego Devon, Marya wszystkiemi siłami znienawidziła swą siostrę przyrodnią, do której i tak nigdy szczególniejszą nie pałała miłością. Jednakże Filip Hiszpański lubił bardzo Elżbietę i zajął się serdecznie jej losem. Wkrótce tedy opuściła Tower, aby zamieszkać w Woodstock, gdzie pozostawała pod strażą, a następnie przeniosła się do Ashridge i Hatfield, gdzie względami jej cieszył się William Cecil. Wstąpiła na tron w listopadzie w 1558; miała lat dwadzieścia pięć i nadzwyczajne zdolności. Wicehrabia Dillon posiada sławny Portret Elżbiety w całej postaci. Kiedy wstąpiła na tron, zastała Anglię rozdartą waśniami religijnemi. W Maryi Stuart miała niebezpieczną rywalkę, a skarb był pusty.

MALAR S T W O

Odrazu stanęła silnie na stanowisku umiarkowanego pro- KRÓLOWA testantyzmu i zmusiła tern fanatyków z obu obozów do BETKA tolerancyi lub milczenia. Unikała zatargów z innemi pań- ZAKAZUJE stwami. Kiedy jednak Marya Stuart uciekła do Anglii, a ją MALOWAĆ samą wyklęto w r. 1570, położenie jej zaczęło być mniej CIENIE bezpieczne. Na szczęście, Francya współzawodniczyła z Hi- W OBRAZIE szpanią, a w Anglii wrzał zapał dla sprawy Reformacyi; to ją wyratowało — angielscy marynarze zaczęli łupić hiszpańskie okręty, obładowane złotem. W 1587 Marya Stuart poszła na rusztowanie. Armadę hiszpańską w puch rozbiły angielskie wilki morskie i rozszalałe żywioły. Choć nie było to zupełnie zasługą Elżbiety, stała się bożyszczem ludu,

Glorianą. I ta Gloriana ustroiła się w chwałę wszystkich zwycięstw, jakie lud jej odnosił, a nie padł na nią żaden cień, jaki rzucić mogły jego pomyłki i błędy. Szła swoją drogą samotna, samolubna, coraz starsza, coraz bardziej skąpa tam, gdzie szło o blask jej narodu. Patrzyła, jak u jej boku pada szereg jej wielkich mężów stanu: w 1588 Leicester, którego najwięcej kochała, a w 1598 William Cecil,

Lord Burghley, największy z nich wszystkich ; Essexa musiała sama ściąć w 1600. Ale szła dalej naprzód: polowania, przejażdżki, mocne piwo, tańce, jasne suknie, róż i brylanty aż do grobu. Umarła 24 marca 1603.

Istnieje bardzo wiele portretów Elżbiety. Z najlepszych znamy około siedemdziesiąt pięć, oprócz rysunków i miniatur. Podzielono je w sposób następujący: Glżbieta, jako księżniczka; do tych należy windsorski portret w trzech czwartych całej postaci i ŹKenryk VIII z rodziną, w Hamp-ton Court; Glżbieta, gdy mała kreza była w modzie; <£/i-bieta, gdy nadeszła moda gładkich krez promienistych ;

Glżbieta, gdy noszono promieniste krezy z przodu otwarte;

Glżbieła z wysoką krezą otwartą z przodu i Elżbieta w kostiumie balowym.

GENIUSZ

Nie wiemy, kto malował LRoberta Dudley a, hrabiego BRYTYJSKI Leicestera, w Narodowej Galeryi Portretów. Markiz Bath posiada bardzo dobry Holbeinowski portret dienryka Fi-tzalan, hrabiego Arundel, który był zażartym nieprzyjacie-

PRZED

PRZYJŚCIEM VAN lem Cecila. DYCKA

Za dni Elżbiety musiało pracować bardzo wielu artystów.

D’HEERE 1534 — 1584

LUCAS D’ Heere, wygnany z Gandawy za herezyę, przybył do Anglii w 1568. Jego Elżbieta z trzema boginiami powstała w rok później, 1569. W 1577 opuścił znowu Anglię i wrócił do Gandawy. Kilka jego dzieł przypisywano Holbeinowi, podczas gdy jemu przypisywano Henryka VIII w całej postaci, wiszącego w sali rektorskiej Kollegium św. Trójcy w Cambridge. Narodowa Galerya Portretów posiada jego Joannę Grey, w której widocznie zaczyna już zanikać styl Holbeinowski. Jeżeli w datowaniu D’Heere’a niema pomyłek, jeśli on malował Henryka VIII, to chyba robił to, zanim jeszcze minął swój rok trzydziesty, bo wówczas umarł ten król „bardzo żonaty“, a JLady Joannę Qrey musiał malować w dziewiętnastym roku życia, piętnaście lat przedtem, zanim przyjechał do Anglii, — widocznie więc jest jakieś zamieszanie w tych datach. Jego Mary a I wisi w Towarzystwie Miłośników Starożytności.

GHEERAERTSOWIE

Marcus Gheeraerts lub Garrard Starszy, protestant, uciekł z pod rządów księcia Alby w 1568. MARK Garrard Młodszy (lub Gheeraerts Młodszy), urodzony w Brugii, przybył do Anglii w 1580, po wyjeżdzie Zucchera z kraju, i umarł w 1635. Narodowa Galerya Portretów ma sławny portret Wilhelma Cecila Lorda Burghleya, pen-

MALARSTWA

r

boku. Uparty CIENIE

dzla Marka Gheeraertsa. CeciI był to sprytny doradca Elż- KROLOWA biety, którego ta królowa zrobiła Lordem Burghley lub BETKA Burleigh. Był synem wiejskiego szlachcica, który się wzbo- ZAKAZUJE gacił dobrami kościelnemi. Został pierwszym ministrem, MALOWAĆ chociaż Leicester był mu zawsze cierniem w i konsekwentny zwolennik i obrońca pokoju, nie dopuścił W OBRAZIE do tego, żeby Anglia wyzyskała upadek Wielkiej Armady, mimo, że jego przyjaciel, Walsingham, był dalej za wojną z Hiszpanami. Elżbieta zgadzała się na tym punkcie z Burg-leyem. Słabą stroną tego męża stanu było nałogowe fabrykowanie drzewa genealogicznego rodu Cecilów.

W tej samej galeryi jest grupa Marcusa Gheeraertsa, przedstawiająca Konferencję pełnomocników hiszpańskich w 1604; jest w niej Karol Howard, hrabia Nottingham, bardziej znany jako admirał, dowodzący flotą angielską przeciw Armadzie, pod nazwiskiem Xorda Howarda Gffinghama ; przy nim siedzi SKarol Blount, hrabia Devonshire, znany bardziej jako Lord ZMountjoy. Uczucie, które żywił dla Elżbiety, doprowadziło go do pojedynku z Essexem; później łączyła go z nim najserdeczniejsza przyjaźń. Z siostrą jego, słynną kokietką Penelopą Devereux, zamężną później za Lordem Richem, żył jawnie przez całe życie, a ożenił się z nią dopiero na rok przed śmiercią. Mountjoy przybył na pomoc Essexowi do Irlandyi i zburzył Tyrone, zamek Hugona O’ ŹNeill, hrabiego tyrone, którego doskonały portret nieznanego malarza znajduje się w South Kensington.

W Narodowej Galeryi Portretów jest także nieznanego pen-dzla subtelny portret Essexa, pasierba Leicestera i ostatniego przyjaciela Elżbiety, której gniew na siebie ściągnął, żeniąc się z wdową po Filipie Sidney, córką Walsinghama.

Opuszczony przez Franciszka Bacona, który mu zawdzięczał swą karyerę, poszedł na szafot; śmierć jego rozdarła serce jego starej królowej. Nieznany artysta robił sławny portret

GENIUSZ Henryka Wriothesleya, hrabiego Southampton, opiekuna BRYTYJSKI Szekspira i wspólnika Essexa w owym lekkomyślnym spisku, który Essex życiem przypłacił. Nie wiadomo, kto robił portret, znajdujący się w posiadaniu rodziny Digby, a przed-

PRZED

PRZYJŚCIEM VAN stawiający żonę Southamptona, Elżbietę Vernon, kuzynkę DYCKA

Essexa.

Portret Walsinghama, wielkiego męża stanu królowej Elżbiety, malowany przez nieznanego artystę, znajduje się w Penshurst.

Ale wróćmy do Marka Garrarda. Nie był on pochlebcą, jak większość malarzy; dowodzą tego portrety Elżbiety w Welbeck i Cambridge, które nam dają najwierniejszy wizerunek królowej Betki w jej późniejszych latach.

Z mnóstwa portretów, związanych z dworem i panowaniem Elżbiety, niepodobna wymienić tu nawet dziesiątej części. Do bardziej znanych, przedstawiających jej sprytne damy dworu, należą między innymi: w kollekcyi Craigów znajdujący się portret Elżbiety Throckmorton, która wyszła zamąż za Raleigha; w kollekcyi Vavasourôw portret Anny tyavasour, która wyszła za Jana Fincha, ale żyła z Henrykiem Lee; portret Maryi Litton, która miała dziecko z Wil-mem Herbertem, hrabią Pembroke, skutkiem czego Pem-broke popadł w niełaskę u dworu (portret wskazuje, że ona nie mogła być „czarną damą“ Szekspira, bo jest to wybitny typ blondynki); w Hampton Court wisi Olbrzymi portyer Elżbiety.

Portret Wilhelma Pope a, hrabiego Downe, w Kollegium Trójcy w Oksfordzie, jest pendzla MARKA GhEERAERTSA

Młodszego.

K E T E L 1548—1616

Holender CORNELIUS KETEL przybył do Anglii w 1573, gdzie miał zasłynąć jako jeden z najlepszych portrecistów

MALARSTWA swego czasu. Pozyskawszy względy Elżbiety, za sprawą jej KRÓLOWA kanclerza, Krzysztofa Hattona, którego namalował w por- BETKA trecie, znajdującym się dziś w Winchelsea, pracował nad ZAKAZUJE portretami w Londynie przez lat osiem ; do Holandyi wrócił MALOWAĆ w 1581. Biblioteka Bodleya ma przez niego robiony por- CIENIE tret starego wilka morskiego, Sir Marcina śFrobishera, sław- W OBRAZIE nego z wyprawy przeciw Armadzie i ze swojej wyprawy polarnej ; Hampton Court ma Portret własny Ketela.

ZUCCHERO

1543

1616

FEDERIGO ZuCCARO, albo FREDERIGO ZUCCHERO lub ZuCHARO, z Florencyi, przyjechał do Anglii w 1574 i malował Królową Elżbietę i wiele osób z jej dworu, ale, że się nigdy na swoich obrazach nie podpisywał, przypisują mu najrozmaitsze portrety. Po kilku latach wrócił do Rzymu, założył tam Akademię św. Łukasza i zapisał jej cały swój majątek. Jego portret Sir Waltera Raleigha jest w Narodowej Galeryi Portretów.

Sławny Portret Elżbiety z tęczą, w Hatfield House, malował Zucchero, podobnie, jak i doskonałą Elżbietę, w Kollegium Jezusa w Oksfordzie, gdzie są jeszcze dwa inne jej portrety. W Hatfield jest tegoż autora portret żony Burg-leya, Mildred Cooke czy Coke, ciotki Franciszka Bacona, a córki Sir Antoniego Cookea.

Zucchero malował portret Jakóba I jako chłopaka z sokołem na pięści, znajdujący się w Narodowej Galeryi Portretów.

POURBUS 1540 — 1580

FrANS POURBUS Starszy, syn Piotra Pourbusa, miał malować portret Knoxa i portret Jerzego ^Buchanana z Towarzystwa Królewskiego.

GENIUSZ

George (Jerzy) GowER, którego okres rozkwitu przy-

Elżbiety w 1584 i miał wyłączny przywilej na robienie portretów królowej farbami olejnemi, w drzeworycie i w szty-

BRYTYJSKI pada między r. 1575 do 1585, był nadwornym malarzem PRZED

PRZYJ-

SCIEM VAN chu; wyjęte były z tego przywileju miniatury lub akwarele, DYCKA

które miał prawo robić jeden tylko Mikołaj Hilliard. O nim mówić będziemy później. Autoportret Gowera, podpisany i datowany, znajduje się w kollekcyi Fitzwilliam (Northants); Strathmore ma portret podwójny, przedstawiający Lorda Qlamisa i Jerzego Boswella jako chłopców.

Meres zostawił nam ciekawe wiadomostki nie tylko o Szekspirze, ale i o współczesnych malarzach; wymienia jako akwarelistów: HlLLIARDA, IZAAKA OUVERA i JANA DE CREETES jako „mężów znakomitych w sztuce malarskiej“, a jako malarzy: braci WILLIAMA i FRANCISZKA SEGAR, TOMASZA Bettes i Jana Bettes, Lockey’a, (Ryszarda) Ly-nea, Peakea, Piotra Colea, Arnolde’a, Marka (Gar-rarda), Jakóba Braya, Corneliusa, Piotra Golchis, Hieronima (de Bye) i Piotra van de Velde. Meres zapomina o RYSZARDZIE StevENSIE. Był to malarz, rzeźbiarz i medalier współczesny, który malował w r. 1590. RYSZARD LYNE pracował około roku 1570; jego Mateusz Parker, uczony arcybiskup z Canterbury, jest w Lambeth. MIKOŁAJA LOCKEYA nazywają także LOCKEM.

W Lambeth znajduje się portret łagodnego Gdmunda Qrindala, drugiego arcybiskupa z Canterbury, i portret cWhitgifta, również arcybiskupa z Canterbury, który był wrogiem purytanów.

W Narodowej Galeryi Portretów znajduje się Henryk Sidney. Wierny, uczciwy i szczery przyjaciel domu Tu-dorów, mimo, że był szwagrem Leicestera, umiał się nie

MALARSTWA narazić na niechęć Burghleya. Był ojcem dzielnego ry- KRÓLOWA cerza, Filipa Sidneya. Nieposzlakowany honor ich obu opro- BETKA mienia dziś jeszcze ziemię Penshurst. Paweł Veronese ma- ZAKAZUJE lował go w Wenecyi; miniatura jego, arcydzieło Izaaka MALOWAĆ Olivera, jest w Windsorze. Gorliwy, młody protestant, przy- CIENIE jaciel Wilhelma Milczącego i Spensera, zgonem swym na W OBRAZIE polu bitwy pod Zutphen w Niderlandach pomnożył nieśmiertelną chwałę imienia angielskiego. Pembroke w Cambridge ma portret Edmunda Spensera, roboty nieznanego malarza.

Lord Winchelsea posiada portret faworyta i kanclerza Elżbiety, Krzysztofa ZKattona; w Narodowej Galeryi Portretów jest portret powszechnie łubianego anglikanina, Jana Jewela, biskupa z Salisbury, i portret sławnego jego ucznia,

Hookera, uczonego teologa; oba portrety robił malarz nie

znany.

W posiadaniu familii Hawkinsów znajduje się portret Johna Hawkinsa i miniatura jego siostrzeńca, fDrakea, robiona przez Hilliarda. To te wilki morskie, przed którymi bledli Hiszpanie ; z dyabłem za bary brać się gotowi, dziesięć dni z Wielką Armadą się zmagali, mało sobie z tego robiąc, że ich za nic miał własny admirał Howard Effing-ham. W Greenwich są kopie portretów Hawkinsa, Drakę a i Cavendisha z Opactwa Newbattle, robionych przez My-

tensa.

W Narodowej Galeryi Portretów mamy doskonały wizerunek uczciwego a szorstkiego kuzyna Elżbiety; to wierny i zdolny Henryk Carey, późniejszy Xord Hunsdon.

Lord Sackville ma portret Tomasza Sackville a, który był za czasów Elżbiety Xordem Buckhurst, a którego Jakob I zrobił hrabią ZDorset. Poeta i ambasador, żył uczciwie i umarł pięknie; jemu w udziale przypadła straszna misya: miał Maryi, królowej szkockiej, odczytać wyrok śmierci. &oxa, sławnego z „Księgi męczenników", oglądać

GENIUSZ

możemy w Narodowej Galeryi Portretów. W Kollegium BRYTYJSKI Królowej w Cambridge widzimy grube rysy Tomasza Smitha; to wierny przyjaciel Somerseta w dobrej i złej doli, później zaufany doradca Elżbiety.

Nieznanego malarza portret Lorda Willoughby of Eresby jest własnością jego potomków. To „największy junak na polu bitwy“ ze starych ballad ; zdobył sobie laury pod Zut-phen, gdy padł Sidney.

PRZED

PRZYJŚCIEM VAN DYCKA

BACON 1583?—1627

Obok Anglika Gowera, malarza nadwornego Elżbiety, żył inny doskonały malarz w ostatnich latach królowej Betki, amator, który pracował także i za czasów Jakóba I i Karola I, SlR NathANIEL Bacon, kawaler orderu Bath, z Cul-ford w Suffolk — bratanek wielkiego Franciszka Bacona, a syn owego Mikołaja Bacona, który został „pierwszym ba-ronetem“. Lord Verulam ma jego obraz, przedstawiający cKucharkę. Istnieją jego dwa ^Autoportrety ; jeden jest własnością lorda Verulam, drugi pana Mikołaja Bacona z Ra-veningham Hall w Norwich.

Bardzo łatwo pomieszać nazwiska Baconów. Sir Mikołaj Bacon piastował wielką pieczęć państwa przez pierwszych dwadzieścia lat panowania Elżbiety; człowiek jowialny, gruby, słynął z wielkiej prawdomówności. Doskonały jego portret wisi w Narodowej Galeryi Portretów, a drugi, wcześniejszy, robiony, gdy jeszcze nie był otyłym, znajduje się w Kollegium Corpus Christi w Cambridge. To o nim, gdy zaczął tyć, powiedziała Elżbieta, która go lubiła i bardzo mu ufała: „Dusza Sir Mikołaja ma obszerne mieszkanie“.

Ożenił się po raz drugi z Anną Cooke, córką guwernera Edwarda VI i został ojcem Franciszka Bacona, wielkiego Lorda Kanclerza i filozofa; w tym samym czasie

MALARSTWA dzielny Mikołaj Bacon został szwagrem Cecila, którego KRÓLOWA Elżbieta mianowała Lordem Burghleyem i który się drugi BETKA raz ożenił z Mildred Cooke. Franciszek był młodszym sy- ZAKAZUJE nem; najstarszym synem Sir Mikołaja był drugi Mikołaj MALOWAĆ Bacon, którego Jakób I zrobił „pierwszym baronetem“. CIENIE Siódmym synem „pierwszego baroneta“, a zatem bratan- W OBRAZIE kiem nieśmiertelnego Bacona, był SlR NATHANIEL BACON, który się uczył malarstwa we Włoszech; Karol I pasował go na rycerza w dzień swojej koronacyi.

Towarzystwo Królewskie i Narodowa Galerya Portretów mają portrety wielkiego Franciszka Bacona, malowane przez Van Somera.

RODZINA DE CRITZÓW

1641

JOHN DE CRITZ 15..?

Subtelniejszym od tych malarzy z czasów Elżbiety był John de Critz, lub de Cretz, lub de Cratz, pochodzący z rodziny dworaków Elżbiety, Jakóba I i Karola I. Powiadają, że malował portrety z Muzeum Ashmole’a w Oksfordzie. Meres mówi o Cretzu w 1598 jako o sławnym malarzu. Pracował on nad grobowcem Elżbiety w opactwie Westminsterskiem.

Dobrym artystą był jego brat, TOMASZ DE CRITZ; artystami byli też OLIVER DE CRITZ i EMANUEL DE CRITZ. Muzeum Ashmole’a w Oksfordzie ma piękny Autoportret Oli-vera Critza. Jan i Emanuel de Critz zostali nadwornymi malarzami Karola I. Kiedy ciężkie dni przyszły na króla, rodzina Critzów wykupiła mnóstwo obrazów królewskich za wielką sumę blizko pięciu tysięcy funtów szterlingów. Jan de Critz był jednym z najlepszych malarzy swego czasu. Który z braci malował sufit sali, zwanej „Podwójny Sze-

ścian“ w Wiltonie, nie jest rzeczą pewną. Gadatliwe pióro BRYTYJSKI Pepysa mówi nam, że John de Critz portretował pierwszego Xorda Sandwich.

GENIUSZ

PRZED

PRZYJŚCIEM VAN szesnastego wieku, znamy : JANA BOSSAMA, JANA SCHUTE’A DYCKA

Z innych malarzy, którzy malowali portrety z końcem

i nieszczęśliwego amatora, EDWARDA COURTENAY, HRABIEGO DEVON ; biedny ten człowiek prawie całe swoje dzieciństwo i młodość spędził w Towrze; chciano go ożenić z królową Maryą; dla niego podniósł Wyatt bunt, za który Devon dostał się znowu do Towru; uwolniono go na prośby Filipa II i zesłano na wygnanie. Lepszym malarzem był BURBAGE, wielki aktor, który zostawił nam swój Własny portret w Dulwich; jego ma być także ów Szekspir, pochodzący rzekomo od Chandosa w Galeryi Narodowej Portretów; Knellerowska kopia tego obrazu jest w Wentworth w Wood-house. Dulwich posiada Szekspirowskich aktorów, SKlleyna i Slya, nie mówiąc o Sßurbage’ u.

Doszliśmy teraz do malarzy Elżbiety, którzy w pierwszych latach panowania Stuartów zdobyli największą sławę. Musimy więc wrócić na chwilę do cudnych dzieł, wykonanych w miniaturze, tak charakterystycznej dla tego okresu. Meres, wymieniając wielkich artystów, stawia w liście swojej na pierwszem miejscu Hilliarda; Hilliard, to istotnie pierwszy znany nam malarz genialny rasy brytyjskiej.

PORTRET MINIATUROWY ZA PANOWANIA KRÓLOWEJ ELŻBIETY

HILLIARD

1537

1619

Nicholas (Mikołaj) Hilliard był synem Ryszarda Hilliarda, pierwszego szeryfa z Exeteru w 1560, i Laurencyi,

MALARSTWA

r

córki pewnego złotnika londyńskiego, Jana Walla. Zdaje KROLOWA się, że jego talent rozwinął się nadzwyczajnie wcześnie, BETKA kiedy już w 1550 malował w datowanej miniaturze siebie ZAKAZUJE samego w trzynastym roku życia. Pierwszy raz ożenił się MALOWAĆ z Alicyą &randon> której portret z kollekcyi Buccleuch CIENIE malował, mając lat dwadzieścia dwa; drugiej jego żony nie W OBRAZIE znamy. W Penshurst jest jego Portret własny z lat późniejszych.

Młody Mikołaj miał talent do miniatury, i talent ten miał pewne pole do rozwoju, bo młody artysta terminował u złotnika. Jednak nie wiemy, kto był jego mistrzem; mógł był iść za wzorem Holbeina, ale sztuka jego jest bliżej spokrewniona ze sztuką angielskich illuminatorów. Lata, spędzone w terminie u złotnika, odezwały się potem blaskiem drogich kamieni w jego miniaturach. O Holbeinie mówiło się w całem mieście, i Hilliard mawiał: „Zawsze naśladowałem technikę Holbeina w miniaturze i uważam ją za najlepszą“. A jednak w sztuce Hilliarda spotyka się nagle i grę wyobraźni, i bardziej pogodne szukanie koloru dla samej barwy, i pewną elegancyę wrodzoną, coś, czego zupełnie niema u Holbeina. Jego modele mniej patrzą na Niemców.

Z drugiej strony niema tam mistrzowskiego rysunku Holbeina, ani kompozycyi. Portret Ojca Hilliarda, mąż i żona, owe Dwie osoby w medalionie z kollekcyi Salting, ^Arabella Stuart, w pięknej kollekcyi Joseph, Marya, królowa szkocka, z datą 1581, w zbiorach Pierponta Morgana, interesująca ^Królowa Elżbieta, którą malował często, to są typowe okazy jego sztuki, — rzeczy barwne, płaskie i bez cieni. Istotnie, warto zaznaczyć, iż królowa Elżbieta zamianowała go swoim „miniaturzystą“ pod warunkiem, że będzie „malował jej ciało i osobę w małych tylko rozmiarach“ i bez cieni. Malował farbami kryjącemi, idąc za wzorem illuminatorów. Ponieważ był równocześnie i na-

dwornym złotnikiem, więc robił ramy do swoich obrazów.

GENIUSZ

BRYTYJSKI Windsor posiada jego di.en.ryka Vil, Henryka VIII, Ed-PRZED PRZYJŚCIEM VAN ciszka ÏDrakéa.

DYCKA

war da VI i matkę młodego króla, Joannę Seymour — ostatnie trzy podług Holbeina. Lord Derby ma jego Frań-

Hilliard doszedł prędko do wielkiego znaczenia, a współcześni pisarze wymieniają go zawsze jako wybitną osobistość. Sławnym był za czasów Jakóba I, a w dyplomie królewskim z 5 maja 1617, który mu nadaje godność nadwornego malarza, mówi się o nim już: „najmilszy nam, Gentleman Nicholas Hylliard“; w r. 1610 chorobę jego notują w aktach rządowych.

Hilliard umarł w r. 1619, zapewne po śmierci drugiej swej żony, gdyż nie wspomina o niej w testamencie, a zostawia majątek synowi swemu, Wawrzyńcowi, któremu nadał imię swojej matki, Laurencyi Wall. Mikołaj podpisywał swoje dzieła monogramem „N. H.M Wawrzyniec (Laurence) Hilliard, który objął po swoim ojcu urząd nadwornego malarza miniatur, naśladował ojca tak doskonale, że trudno jest rozróżnić ich portrety, chyba, że są sygnowane, co się bardzo rzadko zdarza. Koloryt Wawrzyńca jest bogatszy, a kom-pozycya swobodniejsza; podpisy na jego portretach zwracają uwagę nadzwyczaj pięknym kształtem liter.

Stary Mikołaj Hilliard miał ucznia, którego czekała sława większa, niżli obu Hilliardów. Był nim IZAAK OLIVER.

ISAAC OLIVER

1556

1617

Przyjechał z Rouen do Londynu i osiedlił się tam w 1571 pewien hugenota, zwany Piotr Olivier, czy Oliver. W 1556 urodził mu się był syn, IZAAK OLIVER, którego rodzice wcześnie oddali na naukę do starego Mikołaja Hil-liarda. Chłopak okazywał nadzwyczajny talent do rysunku,

MALARSTWA

w którym kiedyś miał przejść swego mistrza. Zdaje się, że KRÓLOWA z początkiem swojej karyery kopiował ważniejsze portrety BETKA Hilliarda, a robił to z taką wprawą, że dziś trudno jest ZAKAZUJE rozstrzygać o autentyczności ich dzieł. Amsterdam ma dwie MALOWAĆ kopie Olivera z Arabelli Stuart, znajdujące się w zbiorze CIENIE Pierponta Morgana. Malował ją Hilliard ; niegdyś należał W OBRAZIE ten obraz do rodziny Walpole. Znamy i inne kopie, robione przez Olivera. Lord Derby posiada tego artysty dwa doskonałe, ołówkiem robione portrety üzaaka Olivera i jego Zony. Do sławnych obrazów Izaaka Olivera należą: Fryderyk, król czeski, i jego Zona (w tradycyi „królowa serc“); portrety te znajdują się w rodzinie Dilk. W kollekcyi Pierponta Morgana przechowany Filip II Hiszpański, portret ogromnie charakterystyczny; w głębi widnieje motto, uzupełniające to subtelne malowidło: „Niemało daje ten, kto daje siebie samego“. W tej samej kollekcyi wisi również Anna, królowa duńska, którą Izaak Oliver często malował; ramy tego obrazu robił ów złotnik, Jerzy Heriot, który założył wielki i słynny szpital Heriota i szkołę w Edynburgu. Wkońcu Serya Digby, którą zakupił Walpole, wynalazłszy ją na jakimś strychu w Wallii; dziś się ten zbiór rozprószył po całej familii Digby. South Kensington posiada doskonały szkic Olivera w trzech tonach: błękitnym, różowym i popielatym ; jest to szkic do portretu Ryszarda Sackville, hrabiego Dorset, w całej postaci. W Windsorze jest pyszny Sir Filip Sidney, siedzący pod wierzbą; sir Filip umarł w r. 1586, gdy Oliver miał lat trzydzieści.

Kollekcya Josepha ma Lady Hunsdon. W kollekcyi Salt jest mnóstwo jego prac — ^Jakób I i Anna Duńska, Henryk, książę RfÙalii, w młodym wieku i ^Kenryk, książę Walii, w kwiecie wieku, malowany niedługo przed śmiercią w 1612, poczem brat jego, Karol, został księciem Walii i wszedł na ową fatalną ścieżkę, której koniec miał być tragedyą ; ZKarol,

49

HIST. MAL. VII - 7

książę Walii, jako chłopiec i urocza Nieznana Lady. Wind-ma sławną wielką miniaturę, przedstawiającą Henryka, księcia Walii.

GENIUSZ BRYTYJSKI sor PRZED

PRZYJ-

DYCKA

Izaak Oliver malował wybitne osobistości współczesne, ŚCIEM VAN malował też wiele osób z dworu Jakóba i i żony jego, Anny Duńskiej. Anna Duńska ogromnie lubiła delfiny i tym podobne motywy zdobnicze na krezach i fryzurach. Windsor posiada jej nadzwyczajny Profil, który długo uchodził za portret królowej Elżbiety. Stare domy angielskie posiadają wiele dzieł Izaaka Olivera, jakkolwiek nigdy nie był malarzem nadwornym.

Izaak Oliver umarł w 1617, na dwa lata przed śmiercią swego mistrza; jest pochowany w Blackfriars, w kościele św. Anny. Jego syn, PETER OLIVER, uprawiał dalej sztukę swego ojca, a był w niej mistrzem.

ROWLAND LOCKEY, który pracował od 1590 do 1610 był także uczniem Hilliarda, — „biegły w miniaturach, jak i w obrazach olejnych i perspektywach“.

W kraju jest mnóstwo tak zwanych prymitywnych portretów z wieku szesnastego; dowodziła tego niedawna wystawa z epoki Tudorów w Nowej Galeryi. Jednak nazwiska owych malarzy poszły w zapomnienie. Pod wpływem królowej Betki utrzymuje się nadal w latach jej panowania styl dekoratywny, sztywny, pewna prymitywność, rysunek „bez cieni“ — rzeczy często subtelne, efektowne, dekoracyjne, jakkolwiek nieco wyszukane. Jej też zawdzięczamy te akcenty barwne, które dziś tak harmonijnie spełzły.

Do niedawna istniała tendencya, żeby wszystko, co wymalowano za jej rządów, pełnych chwały, przypisywać Zuc-cherowi, a Mytensowi wszystko to, co powstało za czasów Jakóba I.

MALARSTWA

r

Na szczęście, twórcy pomnikowych wizerunków za dni KROLOWA Tudorów posługiwali się bardzo często w swych rzeźbach BETKA maskami pośmiertnemi, i temu zawdzięczamy dwa auten- ZAKAZUJE tyczne portrety Szekspira; piękniejszy z tych biustów znaj- MALOWAĆ duje się w kościele w Stratford-on-Avon. Ale cały arty- CIENIE styczny dorobek tego wieku blednie wobec portretów, W OBRAZIE które stworzył Szekspir, największy artysta w dziedzinie słowa, jakiego świat wydał. Anglia zagrzmiała pieśnią słów ; nie nadszedł był jeszcze czas na pieśń angielską w królestwie barw.

Musimy także wspomnieć, że obrazy naturalnej wielkości malowano bardzo rzadko, bo te „tablice“, jak je nazywano, były to deski dębowe; prace większych rozmiarów zjawiają się częściej dopiero w siedemnastym wieku, kiedy zaczęto używać płótna malarskiego.

GENIUSZ BRYTYJSKI W ZALEŻNOŚCI OD VAN DYCKA

ROZDZIAŁ VI

W KTÓRYM RÓD STUARTÓW WSTĘPUJE NA TRON ANGIELSKI, A ANGLIĘ NAJEŻDŻAJĄ POMNIEJSI HOLENDRZY

Trzy ostatnie lata panowania Elżbiety, na której kończy RÓD STU-się dom Tudorów, przypadają na wiek siedemnasty, który ARTÓW zresztą cały należy do Stuartów. Rzućmy okiem na

ich WSTĘPUJE

dzieje. Jakób I (1603—1625), Karol I (1625—1649), Re- NA TRON publika (1649 — 1660), Karol II (1660 — 1685), Jakób II ANGIELSKI, (1685 — 1689), Wilhelm i Marya (1689 — 1702), Anna A ANGLIĘ (1702—1714). Będziemy widzieli, że w połowie wieku łamie NAJEŻ-się panowanie Stuartów na dwa zupełnie różne okresy; DŻAJĄ drugi okres kończy się znowu przełomem; na miejsce Stuar- POMNIEJSI tów przychodzi wtedy rządzić Anglią Holender, Wilhelm, HOLEN-który panuje jeszcze i przez dwa pierwsze lata wieku osiem- DRŻY nastego. Królowa Anna, od 1702 do 1714, należy już do innej epoki, która jest raczej początkiem osiemnastego stulecia Jerzych, aniżeli końcem Stuartów.

Za pierwszego Stuarta Anglia przez ćwierć wieku zostaje pod wpływem Holendrów; okres ten można nazwać epoką przed przyjściem Van Dycka do Anglii.

Gdy Stuart wstąpił na tron angielski, kilku malarzy z dworu królowej Elżbiety stało u szczytu rozwoju i cieszyło się wielkiemi łaskami u dworu. Piątego maja 1617 Jakób I mianował Hilliarda swoim malarzem na lat dwanaście i pozwolił mu konfiskować wszelkie portrety dworskie, któ-reby robił ktoś inny, oraz udzielać pozwoleń na malowanie osoby królewskiej.

Mark Garrard Młodszy (Gerraerdt lub Gheeraerts) został nadwornym malarzem Jakóba I i jego żony, Anny

Duńskiej, i malował Księcia Henryka i Księcia Karola. BRYTYJSKI Bodleianum ma jego Camdena z r. 1609. Narodowa Ga-W ZALEŻ- lerya Portretów ma jego Konferencyę angielskich i hiszpań-NOSCI OD skich delegatów, robioną w 1604; długo przypisywano ją hiszpańskiemu malarzowi, Pantoi de la Cruz. Izaak Oliver malował cały dwór.

VAN

DYCKA

JAN (JOHN) de Cruz, który pod protekcyą Walsing-hama doszedł do sławy, był malarzem Jakóba I i Karola I ; umarł w r. 1641.

Niewiadomo, czy MlEREVELDT (1567—1641) był kiedykolwiek w Anglii, ale Narodowa Galerya Portretów ma jego Elżbietę, królowę czeską, siostrę Karola I, i Sir Ralpha Winwooda ; Portret hrabiego Southampton, protektora Szekspira ma być także jego dziełem.

W Hampton Court jest portret najstarszego syna Jakóba I, FCenryka księcia Walii, z Robertem Devereux, hrabią Essex, synem ulubieńca Elżbiety. Mówią, że ci młodzi ludzie pokłócili się raz przy tennisie; książę zapomniał się i nazwał Essexa synem zdrajcy, za co Essex uderzył księcia rakietą po głowie. Śmierć tego kochanego i popularnego infanta otworzyła księciu Karolowi drogę do tronu.

VAN SOMER 1576? —1621

Paweł (Paul) VAN SOMER przybył do Anglii około 1606 i miał zaszczyt malować Jakóba I, jego żonę, Annę Jbuhską, FCrabiego Fembroke i wiele innych osobistości z dworu. W zamku Arundel portrety Hrabiego i hrabiny Arundel noszą datę 1618. Umarł w Londynie w r. 1621 i został pochowany w kościele św. Marcina. Jego to portrety musiał kopiować z wielkim niesmakiem Van Dyck, gdy go po raz pierwszy wezwano do Londynu. Narodowa Galerya Portretów ma jego Franciszka źBacona i Jakóba /.

MALARSTWA

r

NA TRON

W Hampton Court jest Królowa SKnna Duńska w ubraniu ROD STU-myśliwskiem; łuk w jej ręku był niebezpieczną bronią: za-ARTÓW biła raz ulubionego psa królewskiego, celując do zwierzyny WSTĘPUJE na łowach.

POMNIEJSI

HOLEN-

Hampton Court posiada także jego Chrystyana IV, ANGIELSKI, króla duńskiego; to jowialny szwagier króla Jakóba, srogi A ANGLIĘ pijaczyna; gorszył tem cały dwór i dawał drugim zły przy- NAJEZ-kład. Towarzystwo Królewskie ma również dzieło Somera: DŻAJĄ Portret Bacona.

1590

vO

DRŻY

Daniel MytENS lub MijTENS był w Anglii przed r. 1618, a wcześniejszych jego dzieł nie można dobrze odróżnić od portretów Van Somera. Otrzymał dom przy ulicy św. Marcina, a Karol I mianował go królewskim malarzem w 1625. Malował Jakóba I dla Knole i wykonał wiele portretów wybitnych osobistości spółczesnych. Ale, gdy Karol I powołał do Londynu po raz drugi Van Dycka, Mytens widział, że przyszedł mistrz większy od niego; czuł, że przestaje być w modzie, prosił więc króla, żeby mu pozwolił wrócić do Holandyi, — ale nadaremnie. Wkońcu uzyskał pozwolenie na wyjazd z Anglii, — wrócił do Holandyi i umarł niedługo. Opactwo Newbattle ma jego portrety Hawkinsa, Drakę a i Cavendisha, z których kopie znajdują się w Greenwich. Towarzystwo Królewskie ma jego Sir Henryka Spełniana; Hampton Court jego Autoportret; Lord Powerscourt jego Elżbietę Czeską.

HANNEMAN 1601? — 1668-71

ADRIAEN HANNEMAN, urodzony w Hadze, był uczniem i pomocnikiem Mytensa, z którym przybył do Anglii, gdzie

57

HIST. MAL. Vn - 8

pracował przez szereg lat; powrócił do Hagi w 1640.

GENIUSZ

BRYTYJSKI W Windsorze jest jego Karol II i Książę ïKamilton z roku W ZALEŻ-

VAN

DYCKA

1650. Był on ulubionym malarzem córki Karola I, Maryi, NOSCI OD księżniczki Orleańskiej, której portret znajduje się w pałacu St. James. Wiedeń ma jego SKarola I i Van Dycka; Hampton Court jego Wilhelma III jako chłopca z 1664. Malował Admirała £Blake’a> którego portret, robiony przez nieznanego artystę znajduje się u Wadhamów. W Hampton Court jest jego pendzla portret Piotra Ölivera. Pałac St. James ma jego Karola II.

1593

CORNELIS JANSSEN 1664-5

CORNELIUS JonSON, urodzony w Londynie w 1593 (lub, jak mówią, w r. 1590), pochodził z artystycznej rodziny niderlandzkiej ; naprawdę nazywał się CORNELIS JANSSEN VAN Ceulen, lub Cornelius Janssoon van Keulen. Zdaje się, że Janssen i Mytens byli głównymi malarzami na dworze Jakóba I, póki Van Dyck nie przybył i nie zabrał im łaski królewskiej dla siebie. Janssen zaczął malować na dworze Jakóba I w 1618, mając lat dwadzieścia pięć; w tym samym roku portretował dziesięcioletniego Jana Miltona. Był to dziwny człowiek ; sam siebie nazywał zazwyczaj Johnson lub Jonson z Londynu. Gdy Van Dyck przybył do Londynu, Janssen, który wówczas mieszkał w Blackfriars, został, zdaje się, jego przyjacielem, i Van Dyck malował jego portret. Wkrótce jednak Van Dyck zabłysnął tak świetnie, że zarówno Janssen, jak i Mytens, zaczęli wychodzić z mody; Janssen usunął się w zacisze wiejskie w hrabstwie Kent. Van Dyck umarł w 1641. Właśnie zrywała się burza wielkiej wojny domowej między rojalistami a purytanami. Kiedy już na dobre szalała nad krajem, stary malarz nadworny spakował manatki i w siedem lat po śmierci Van Dycka,

MALARSTWA

r

DZAJĄ

w 1648, otrzymał od prezydenta parlamentu list żelazny, ROD STU-mocą którego wolno mu było opuścić Anglię i zabrać ARTÖW swoje mienie ze sobą. „Johnson z Londynu“ przedostał się WSTĘPUJE do Holandyi i przezwał się znowu „Cornelis Janssen van NA TRON Ceulen“. Resztę dni swoich spędził w Niderlandach; umarł ANGIELSKI, w Amsterdamie w 1664. Syn jego, CORNELIS JANSSEN VAN A ANGLIĘ Ceulen (Młodszy), wziął malarski płaszcz ojca w spu- NAJEZ-ściznie.

Galerya Narodowa Portretów ma Jonsona SKrabiego POMNIEJSI Portland i Sir Edwarda Coke a, a Mrs. Joseph jego Nie- HOLEN-znaną £ady, obraz doskonały; widać w nim pewien po- DRŻY stęp od prymitywizmu do światłocienia. Jego koloryt jest nieco chłodny, ale technika ogromnie delikatna i subtelna, jakkolwiek nieco nieśmiała, niekiedy mglista. Janssenowi przypisują portret ‘Wilhelma SKarueya, który odkrył obieg krwi, a był lekarzem Jakóba I i Karola I; portret ten znajduje się w Kollegium Lekarskiem.

Malarzem nadzwyczajnych zdolności był SlR BALTHASAR GerbiER, architekt, który towarzyszył księciu Karolowi i Buckinghamowi do Hiszpanii, gdzie namalował dla Jakóba I Portret infantki. South Kensington ma Gerbiera miniaturę Karola /, w tonie popielatym.

SlR ROBERT PEAKE, handlarz sztychów i pułkownik z partyi rojalistów (1590?—1667), był synem artysty ROBERTA PEAKE*A, nadwornego malarza Jakóba I, który malował Księcia Karola, późniejszego Karola I, gdy młody książę przyjechał do Cambridge w marcu 1612-13, by tam otrzymać stopień naukowy.

Lievens (1607 —1672?), kolega Rembrandta z Leydy, dostał się na dwór angielski w 1631 ; malował portrety SKarola /, jego Zony i Dzieci. Po trzech latach wrócił do Antwerpii.

GERARD HonTHORST (1592—1662), ulubiony malarz

jego obrazów. W 1628 malował Rodzinę księcia Buckingham z Hampton Court; zaraz potem zamordowano tego ulubieńca królewskiego. Galerya Narodowa Portretów ma jego Elżbietę Czeską i inne portrety.

siostry Karola I, (Slżbiety, królowej czeskiej ; malował jej BRYTYJSKI portret, znajdujący się w Hampton Court, i uczył jej dzieci. W ZALEŻ- Do Anglii powołał go Karol I. Włosi nazywali Honthorsta NOSCI OD „Gherardo delle NottiM, bo noc była ulubionym tematem VAN DYCKA

Cornelius de Neve lub Le Neve, który uchodził za Holendra, malował i oznaczył podpisem oraz datą obraz z Knole, przedstawiający Ryszarda i Edwarda Sackville w 1637, a w 1644 malował Ashmole a i swój Portret własny z Ashmoleum. Został nadwornym malarzem portretów Karola II. Petworth ma jego dwie grupy; jedna z nich przedstawia Artystę, jego żonę i syna, druga — Ośmioro dzieci artysty.

George Geldorp, który pracował od 1611 do 1660, uczył się malarstwa w Antwerpii, a przyjechał do Anglii przed r. 1623. Był przyjacielem Van Dycka; wspominają go dlatego, że prowadził zacięty spór z Gerbierem. Malował portrety Wilhelma Cecila, hrabiego Salisbury, i jego Rodziny; jjerzy Carew, hrabia %otnes, z Galeryi Narodowej Portretów, jest także jego dziełem. Znamy go lepiej jako kustosza Galeryi Karola I, niż jako artystę.

FULLER

1606 — 1672

IZAAK Fuller, który część swego życia spędził w Oksfordzie, a umarł w późnym wieku za dni KarolaHI, malował ołtarze i portrety Samuela Butlera, Ogibuy, Sir Ke-nelma Digby i innych. Bodleianum ma jego Autoportret. Wykonał cały szereg dzieł dekoratywnych w Oksfordzie.

MALARSTWA

r

DRŻY

Karol I namiętnie kochał sztukę i, chociaż tworzył py- ROD STU * szną galeryę obrazów, nie umiał dotąd uzyskać dla swego ARTÓW dworu artysty pierwszorzędnego. Miał w swoim pałacu mu- WSTĘPUJE zyka MIKOŁAJA Laniere (1588—1666), który zbierał dla niego NA TRON obrazy i rzeźby i był kustoszem miniatur królewskich. Jego ANGIELSKI, Portret własny, w Oksfordzie, świadczy, że większym był A ANGLIĘ miłośnikiem sztuki, niż artystą. W Antwerpii wymalował NAJEZ-Van Dyck jego portret; pokazano go królowi, i dzięki DZAJĄ temu Van Dyck został powołany na dwór angielski. Fakt POMNIEJSI ten miał mieć ogromnie doniosłe znaczenie dla angielskiej HOLEN-sztuki.

ROZDZIAŁ VII

W KTÓRYM VAN DYCK PRZYBYWA DO ANGLII

GENIUSZ

DYCKA

W maju 1629 przybył do Anglii Rubens. Jechał z Hi-BRYTYJSKI szpanii przez Niderlandy, aby go nie podejrzywano o in-W ZALEŻ- trygę polityczną. Siadł NOSCI OD w Greenwich. Król hiszpański powierzył VAN

na okręt w Dunkierce i wylądował mu był tajną misyę polityczną do Karola Angielskiego : zawarcie pokoju między Hiszpanią i Anglią.

Rubens (1577—1640) przybył na dwór najbardziej może artystyczny w całej Europie; znalazł w kraju „nieprawdopodobną ilość doskonałych obrazów i posągów“, w królu angielskim znalazł nadzwyczaj uprzejmego gospodarza; przez cały czas swego pobytu w Anglii był osobistym gościem Karola I. Malował doskonały obraz &okój i wojna, znajdujący się w Narodowej Galery i ; rysował, oprócz wielu innych rzeczy, Apoteozę Jakóba /, zdobiącą sufit w oficyal-nej sali jadalnej w Whitehall. Windsor ma jedną portretową grupę, zwaną Rodzina ^Buckingham; drugą posiada Lord Raglan; ale w rzeczywistości są to portrety Rodziny Sir Balthazara Gerbier; Rubens malował je u niego w domu, podobnie, jak i Wenus i Kupidyna z Dulwich. Gerbier był przyjacielem Rubensa, miał pewne zdolności artystyczne, a że był to człowiek chytry i w polityce nie uznawał skrupułów, zatruł Rubensowi spokój niejednej nocy. W Althorp jest Głowa małej córki Qerbiera; tę gpmą widzimy w obrazie p. t. Pokój i wojna. W pałacu Buckingham jest obraz, zwany Sw. Jerzy ; do niego pozowali Karol I, a Henrietta Marya do ocalonej księżniczki. Król pasował artystę na rycerza 3 marca 1630 r. Rubens od tego czasu występował

MALARSTWO

zawsze jako Sir Piotr Paweł Rubens; nikt nigdy nie nosił VAN DYCK piękniej rycerskiej szpady i ostróg. Niedługo potem Filip IV PRZYBYWA podniósł go do godności granda hiszpańskiego i byłby go DO ANGLII zamianował ambasadorem na dworze angielskim, gdyby nie bezczelna opozycya głupiego hrabiego Onatea; jegomość ten utrzymywał, że „mąż, który ma reprezentować króla hiszpańskiego, nie powinien żyć z pracy rąk własnych“.

Rubens powrócił do Antwerpii i oddał swemu koronowanemu przyjacielowi w Anglii wielką przysługę, bo wystarał się dla niego o kartony Rafaela. W Anglii zakosztował Rubens gorzkich stron dyplomacyi i rad był, że odchodzi; odjeżdżał ze wstrętem do purytanizmu, którym zarażony był lud, i do korrupcyi, która toczyła wysoką szlachtę.

Nie udało się Karolowi zatrzymać u siebie Rubensa, postanowił więc za każdą cenę zwabić na swój dwór innego artystę, najbliższego talentem Rubensowi.

VAN DYCK

1599

1641

Jakób I powołał do Londynu w 1620 ucznia Rubensa, Van Dycka, który miał wówczas lat 21. Kazano mu wtedy kopiować portrety Van Somera, co mu prędko zupełnie zbrzydło, więc w 1621 puścił się młody artysta w podróż do Włoch. Było to w 1628, na rok przedtem, nim Rubens po raz pierwszy stanął na ziemi angielskiej, kiedy Van Dyck, teraz już stojący u progu trzydziestki, powrócił do domu, do Antwerpii, a poprzedzała go rozgłośna sława. Był w Anglii przez krótki czas w 1630. W dwa lata później, kiedy Rubens powrócił z dworu angielskiego do Antwerpii, na wiosnę 1632, Van Dyck otrzymał obowiązujące zaproszenie od króla angielskiego, któremu Mikołaj Laniere, kustosz Galeryi Królewskiej, pokazał był znakomity portret, jaki Van Dyck dla niego wykonał, a Endymion Porter da-

rował królowi Rinalda i Armidę Van Dycka. Przez cały BRYTYJSKI rok 1631 chytry Gerbier starał się wszelkimi sposobami ściągnąć Van Dycka do Londynu. Wkońcu, 13 marca 1632 NOSCI OD mógł Gerbier napisać z Brukseli do króla: „Van Dyck jest tu i zaręcza słowem, że się zdecydował jechać do Anglii“.

W ZALEZ-

VAN

DYCKA

Kwietniowe słońce w 1632 r. oświecało wjazd Van Dycka do Londynu. Od razu wstąpił do służby królewskiej. A król dbał o to, żeby wielki malarz żył na wielką skalę, więc dał mu dom w Blackfriars, i willę w Eltham w hrabstwie Kent, oraz stałą pensyę ; oprócz niej otrzymywał artysta honoraryum za każdy obraz osobno. Zamianował go król głównym zwyczajnym malarzem Ich Królewskich Mości, a po trzech miesiącach, 5 lipca 1632, nadał mu tytuł szlachecki: Sir Anthony Van Dyck.

Głownem zadaniem Van Dycka jako malarza nadwornego było malowanie Karola i jego żony, Henrietty Maryi Francuskiej. Malował ich raz po raz. Drezno ma ich dwa wielkie portrety w trzech czwartych całej postaci. Ermitaż w Petersburgu ma Filipa jOorda Whartona jako pasterza w 19-tym roku życia; portret ten powstał 1632, kiedy Van Dyck pracował nad „wielkim obrazem“ wind-sorskim, przedstawiającym Karola /, Henriettę Maryę i ich dwoje najstarszych dzieci : księcia Karola i księżniczkę Maryę. Galerya Narodowa ma jego sławnego Corneliusa van der Geest, dzieło przecudnej piękności, które Van Dyck miał namalować w 20 roku życia (1619). W Dzieciach Balhi (własność Lorda Lucasa) widzimy szczyt jego sztuki w drugiej epoce, kiedy się zapoznał z malarstwem weneckiem i włoskiem i nabrał jeszcze większej biegłości technicznej. Uczona i „naukowa“ krytyka zwykła uważać jego angielską epokę za okres upadku, a w każdym razie za stadyum niższe, niż to, które przebył, zanim wyjechał do Anglii. W rzeczywistości jednak Van Dyck stworzył naj-

MALARSTWA

większe dzieła swego życia w Anglii. Założył fabrykę obra- VAN DYCK zów, to prawda, i to prawda, że sam albo wcale nie, albo PRZYBYWA częściowo tylko malował portrety, które wyszły z jego pra- DO ANGLII cowni. A jednakże dzieła sztuki, które tu stworzył, są to najcenniejsze perły jego geniuszu. Niezrównane arcydzieło z Luwru, przedstawiające Karola I na koniu, to obraz epokowego znaczenia. Van Dyck był naturą niezmiernie wrażliwą. W chwili, gdy przybył do Anglii i wszedł w atmosferę dworską, zdolności jego jak gdyby się jeszcze spotęgowały. Nie wiadomo, jak i kiedy stał się Anglikiem. Stracił obcy akcent w wymowie. Zupełnie, jakby się był zanurzył w głąb ducha narodowego i wyszedł zeń odrodzony. Zmieniło się w nim wszystko: styl, sposób widzenia, poczucie barwy, technika.

Wpływ jego sztuki miał przynieść Anglii plon obfity, rozbudzić jej nerw artystyczny i być dla niego podnietą.

Portrety Van Dycka mają pewną dostojność stylu. Każdy w jego portrecie wygląda, jak wielki pan. Każde jego dzieło jest pomyślane jako dekoracya ściany w jakimś wspaniałym pałacu. Techniką dorównywał mistrzowi swemu, Rubensowi, — przewyższał go dostojnością ; i jeśli Van Dyck nie ma tego badawczego oka, którem Holbein wyszukiwał cechy charakterystyczne, i jeśli nie patrzy tak głęboko w duszę modela i nie mówi o niej tyle, co Rembrandt, mimo to stoi w szeregu największych mistrzów wszystkich czasów. Nikt ze współczesnych nie umiał malować arystokratów tak, jak Van Dyck. On umiał uchwycić ten moment bardzo subtelny, który nazywają dobrym tonem, i to właśnie jest w jego płótnach. Podobnie, jak w owej republikańskiej armii z południowej Ameryki, wszyscy na jego portretach są kapitanami. Ludzi nizkiego pochodzenia Van Dyck nie rozumiał i nie byłby ich umiał malować.

Długi szereg arcydzieł z jego epoki angielskiej cechuje

65

HIST. MAL. VII - 9

obszerniejsza skala kolorów, dystynkcya, subtelność i wdzięk. BRYTYJSKI Przez nie uwiecznił Van Dyck swoje nazwisko; do nich prze-dewszystkiem nawiązuje świetna tradycya towarzyskiego stylu NOSCI OD z czasów króla Karola; w nich został na wieki utrwalony ten arystokratyczny ton, który zawsze kojarzymy z pojęciem rojalistów. Ci panowie z długiemi piórami u kapelu-szów, strojni w koronkowe kołnierze i krótkie pantalony, połyskujące, jedwabne lub satynowe kaftany i bufiaste podwiązki. Piękny płaszcz spływa im z ramion, zgrabne palce w rękawiczkach pieszczą rękojeść długiej szpady, zawieszonej na szerokim temblaku. Pójdą tak korowodem przez wieki, owiani czarem romantyzmu, który Van Dyck tchnął w te wykwintne, rycerskie postacie.

W ZALEZ-

VAN

DYCKA

Król angielski znalazł w swym malarzu nadwornym idealnego artystę. Człowiek osobiście nadzwyczaj ujmujący, potrafił bardzo prędko wejść w stosunek zażyłej przyjaźni z królem, który, znudzony i strudzony sprawami państwa, chętnie wsiadał do łódki w Whitehall i płynął do Blackfriars, aby spędzić kilka jasnych chwil na dobrej pogawędce z artystą, tak sobie blizkim duchowo. Szlachta angielska szła za przykładem króla, i Van Dyck wchodził w modę, tembardziej, że był to człowiek wesoły i ogromnie łatwy w obcowaniu, tak samo, jak mistrzem był w swojej sztuce. Trudnoby było zliczyć jego portrety królewskie. Strafforda malował przynajmniej dziewięć razy. Straf ford wyjechał do Irlandyi jako Lord-Lieutenant w r. 1632; w dziewięć lat później miał dać głowę pod topór katowski za króla swego, który go opuścił, niepomny, że ten sam topór spadnie kiedyś i na jego pomazaną głowę. Hr. Arundel, wielkiego miłośnika sztuki, malował siedem razy. W portrecie, znajdującym się w Prado, przedstawił Van Dyck Endymiona Portera i siebie samego; w tern muzeum znajduje się cały szereg jego portretów. Galerya Uffiziów ma dobrze znanego tyan

MALARSTWA

Dycha w jego ulubionej pozie: patrzy przez ramię. Innego VAN DYCK blizkiego swego przyjaciela, Sir ZKenelma źDigby, kuzyna PRZYBYWA hrabiego Bristol, przedstawił Van Dyck w obrazie, prze- DO ANGLII chowanym w Windsorze, podczas gdy żonę Sir Kenelma,

Venetiç Lady 3)igby, malował cztery razy w jednym roku —

Windsor ma sławny alegoryczny jej portret; niedługo potem malował ją po raz ostatni. Umarła 1 maja 1633. Van Dyck malował ją umarłą; niby śpi, opadłe płatki róży przy niej. W Dulwich jest ten obraz.

Do jego wielkich dzieł z roku 1633 należą tak zwane „królewskie portrety Van Dycka“ — wspaniały, podwójny portret Jerzego Digby, drugiego hrabiego Bristol, i 'Wilhelma LRussell, pierwszego księcia ^Bedford w Althorp, datowany i podpisany, i konny portret króla: SKarol I na siwym koniu w towarzystwie pana St. Antoine, nauczyciela jazdy konnej. Na wiosnę w 1634 wyjechał Van Dyck za urlopem jednorocznym do Niderlandów, gdzie był zostawił małą, naturalną córeczkę, Maryę Teresę, pod opieką swojej siostry, Zuzanny, której też powierzył był nadzór nad majątkiem. Namalował tam kilka portretów i obrazów, wrócił do Anglii w 1635 i wziął się zaraz znowu do malowania portretów dla króla.

Mówią, że w fazie jego angielskiej zwraca uwagę zimny kolor w obrazach, oparty na tonie czarnym ; ale jest to tylko wymysł krytyków, bo koloryt jego był wówczas właśnie najpełniejszy, najczystszy i najświeższy. Wykonał wtedy pyszny portret D(arola I z koniem, znajdujący się w Luwrze — dzieło wspaniałe, najwyższy wykwit geniuszu Van Dycka pod względem koloru, powietrza i kompozycyi; w obrazie tym dał Van Dyck cały subtelny wdzięk swego modela, cały jego sposób bycia i dał obraz epoki tak, jak się ona przedstawiała oczom współczesnej arystokracyi angielskiej.

W Wiltonie jest olbrzymia grupa, przedstawiająca Filipa

Herberta, piątego hrabiego Pembroke, i jego rodzinę z 1635. BRYTYJSKI Z dzieci królewskich zrobił Van Dyck niejedną uroczą grupę. W ZALEŻ- W Turynie jest znakomita trójka najstarszych dzieci SKa-NOŚCI OD rola I z psem, i datą 1635: Książę Walii, później Karol II, urodzony w 1630, księżniczka Marya, urodzona w 1631, późniejsza żona Wilhelma Orańskiego, a matka Wilhelma III, który miał strącić z tronu Jakóba drugiego, syna króla Karola, i Jakób, książę Yorku, późniejszy Jakób II, urodzony w 1633. Drezno ma inną trójkę dzieci TKarola I z dwoma hiszpańskimi psami — malowaną o jeden rok później ; Windsor Pięcioro dzieci TKarola / z r. 1637; w Berlinie jest replika tego obrazu: mała Elżbieta, która umrzeć miała w latach dziewczęcych w Carisbrooke, i malutka Anna, która umarła jako dziecko. W Amsterdamie jest piękny portret Wilhelma II i jego żony, Maryi Angielskiej.

VAN

DYCKA

Z 1636 pochodzi szkic z pałacu Buckingham i odnośne arcydzieło z Galeryi Narodowej, przedstawiające ^Karola I na ciemnym koniu flamandzkim w towarzystwie Tomasza Mortona. Windsor ma TKarola I w szatach królewskich, oraz SKróla i królową w towarzystwie synów.

Wiemy z rachunków króla z 1638, że był winien Van Dyckowi za dwanaście portretów królowej i za pięć portretów swoich. Niema nawet nadziei, żeby się udało zliczyć Van Dyckowskie portrety średniej i wyższej szlachty angielskiej ; same ich nazwiska zapełniłyby cały katalog. Wind-sorski podwójny portret Tomasza TKilligrew i Tomasza Carew pochodzi z 1638, jak i podwójny portret Lordów Jana i Bernarda Stewart. Zachowany w Prado portret wesołej Lady Diany Cecil, hrabiny Oxford, w połowie całej postaci, i wspaniała windsorska Beatrix de Cusance, księżna Cantecroix, w całej postaci, to są typowe okazy długiego szeregu wybornych portretów, przedstawiających sławne piękności kraju, z których przynajmniej trzy setki

MALARSTWA

PRZYBYWA

są porozrzucane po całej Anglii i zdobią ściany tych wiel- VAN DYCK kich domów na wsi, dla których były malowane.

„Tak,

Van Dyck żył po książęcemu; często wieczorem, kiedy DO ANGLII skończył malować, zapraszał pozujących do uczty. Dochody jego były teraz bardzo znaczne, a rozrzucał je szczodrą ręką. Kiedy mu raz król pozował i zaczął przy jakiejś sposobności mówić z wielkim miłośnikiem sztuki, hrabią Arun-del, o swych kłopotach finansowych, zwrócił się nagle do Van Dycka i spytał go wprost, czy on wie, co to znaczy nie mieć pieniędzy. Van Dyck odpowiedział od razu :

Sire, gdy człowiek ma dom otwarty dla przyjaciół, a sakiewkę dla kochanek, rychło się dogrzebie dna swojej skrzynki.“ Król, zdaje się, łajał go za jego otwartą rozpustę i nakłaniał go do małżeństwa. Wybrał dla tego wykwintnego kawalera jedną z dam dworu królowej, piękną, lecz ubogą arystokratkę, Maryę Ruthven, młodziutką córkę Patricka Ruthven, który był synem hrabiego Gowrie. Dziad jej siedział w Towrze za dni Jakóba I, obwiniony o zdradę stanu, i stracił skutkiem tego majątek. Marya Ruthven, spokrewniona z najwyższą szlachtą kraju i królewskim domem Stuartów, poślubiła w 1639 Van Dycka, który ją uwiecznił w licznych dziełach; najsławniejszą jest monachijska Marya ^Ruthven, siedząca z wiolonczelą w ręku.

Na dworze króla angielskiego oddawał się Van Dyck rozrywkom w towarzystwie złotej młodzieży, która za nim przepadała, a że z natury był słabej konstytucyi, wybryki prędko podkopały jego delikatne zdrowie. Zepsuty pochlebstwami, obsypywany zaszczytami, chciwy złota i sławy, która mu pozwalała nurzać się w rozpuście, w jakiej tonął wiek spółczesny, gonił gorączkowo za rozkoszami życia; wyczerpany na ciele i duchu, pracował, jak opętany, byle módz dalej żyć w ciągłej gorączce. Więzów sobie żadnych nie umiał nakładać. To też prędko zaczął sztukę swą trakto-

wać jako złotodajne rzemiosło — stał się fabrykantem — BRYTYJSKI otoczył się gromadą pomocników: jeden malował tło, drugi W ZALEZ- draperye, inny krajobraz, inny ręce, inny to, inny owo. Co

NOSCI OD prawda,

VAN

DYCKA

on sam wiązał wszystko w całość i harmonizował. Ale trudno w dziele w ten sposób powstałem o walory uczuciowe, które stanowią istotę dzieła sztuki. Gdy się go raz Małgorzata z Burbonów pytała, czemu większą uwagę zwraca na jej ręce, niż na twarz, odpowiedział chytrze: „Dlatego, Pani, że mi te cudne białe ręce wynagrodzą

twarz.“

Van Dyck pracował nadzwyczaj szybko; ogromnie mało czasu poświęcał na portret. Naznaczał dzień i godzinę pozującemu, pracował nad portretem godzinę, wstawał, kłaniał się i umawiał się o drugie posiedzenie; jego pomocnik czyścił pendzle i paletę i podawał nową paletę dla następnego modela. Van Dyck szkicował osobę i kostyum białą i czarną kredką na popielatym papierze; układał pozę i draperye, a pomocnicy przenosili ten szkic na płótno. Do rąk wynajmował modele.

Van Dyck kładł

na płótno kolory bardzo jaskrawe; instynkt mówił mu, że czas mu pomoże, barwy zgasi, koloryt zharmonizuje.

Zgoła nie było mu danem wyrażać namiętności i dawać w obrazie akcyi, i może być, że pewnym dostojnym i arystokratycznym konwencyonalizmem zacierał nieco charakter modeli. Był to szczególny kaprys jego ambicyi, że portret, który mu przyniósł sławę i nieśmiertelność, nie zadowalał go w zupełności; marzył o tem, żeby się wsławić jakiemś wielkiem arcydziełem treści historycznej. Zadręczał króla prośbami, żeby mu pozwolił wykonać rysunki do gobelinów, które miały wisieć w oficyalnej sali jadalnej w White-hall, gdzie Rubens malował sufit. Wykonał też kilka szkiców i rysunków z Historyi Orderu Podwiązki dla fabryki

MALARSTWA

gobelinów w Mortlake. Ale czarne chmury gromadziły się VAN DYCK już nad głową króla; w 1640 zaczęły się zamieszki i zabu- PRZYBYWA rżenia, które się miały skończyć szafotem, wystawionym dla DO ANGLII Karola wprost naprzeciw okien tego samego Whitehall.

W Hampton Court jest Van Dycka ^Kupido i Psyche z r. 1640. Rubens umarł w maju 1640, a Van Dyck zaniechał projektu malowideł historycznych dla Whitehall i wyjechał do Flandryi, spodziewając się, że po śmierci Rubensa otrzyma zamówienia od Filipa IV, króla hiszpańskiego. Ale jego ceny były teraz tak wysokie, a jego zachowanie się wobec kardynała - infanta Ferdynanda tak aroganckie i agresywne, że książę hiszpański zerwał z nim wszelkie stosunki. Wrócił do Anglii, zgryziony i chory; nagle przypomniał sobie Paryż. Złamany chorobą, opuścił jeszcze raz Anglię wraz z młodą żoną i licznym orszakiem we wrześniu 1640; pojechał na dwór francuski i spodziewał się, że mu polecą zdobienie wielkiej galeryi Luwru malowidłami historycznemi, o których marzył wówczas Ludwik XIII. Przybywszy na miejsce, dowiedział się, że zamówienie to otrzymał już Mikołaj Poussin, który później miał ustąpić miejsca ulubieńcowi królowej, Simonowi Vouetowi.

Van Dyck podupadał coraz gorzej na zdrowiu i gryzł się coraz bardziej zawodami, które go spotykały. W ciągłej udręce przesiedział rok blizko w Paryżu. Wkońcu 10 listopada 1641 poprosił o paszport dla siebie, pięciu służących, czterech dziewczyn służebnych i przepustkę na wielki wóz podróżny. Z każdym dniem czuł się gorzej, więc zaczął już tęsknić do swego domu w Londynie. Gasł w oczach, kiedy się w podróż puścił do Anglii, dokąd jego młoda żona już przed nim była wyjechała. Jechał prędko, byle na czas trafić do domu w Blackfriars i zobaczyć jeszcze Maryę Ruthven, której 1 grudnia 1641 urodziła się córka, jedyne prawe dziecko Van Dycka. O ratunku dla niego nie było

Windsor ma Van Dycka potrójną głowę Karola /, obraz, posłany swego czasu Berniniemu do Rzymu, aby mógł wyrzeźbić biust królewski. W Longleat jest piękna Franciszka Howard, która naprzód poślubiła syna handlarza win, potem wyszła za hrabiego, potem za księcia, wkońcu marzyła o ślubie z Jakóbem I ; — z powodu jej małżeństwa z hrabią Hert-ford odebrał sobie życie Jerzy Romney. W Lambeth jest portret Arcybiskupa Xauda; obraz ten spadł pewnego razu ze ściany; Laud znalazł go na podłodze i wziął to za złą wróżbę, a było to 27 października 1640. Kopię tego portretu, znajdującą się w Narodowej Galeryi Portretów, robił Stone. W Kollegium św. Jana w Oksfordzie jest nieznanej ręki portret Juxona, który towarzyszył Karolowi I w ostatnich jego chwilach. Narodowa Galerya Portretów ma ^Autoportret Van Dycka.

już mowy. Umarł 9 grudnia 1641, mimo, że lekarz kró-BRŸTYJSKI lewski robił, co mógł, żeby uzyskać 300 funtów szterlingów W ZALEZ- nagrody, którą stroskany król Karol temu zacnemu mę-NOSCI OD żowi przyrzekł, jeśli potrafi uratować życie malarza. Pochowano go w chórze katedry św. Pawła ; ślady jego grobu zatarł wielki pożar, który spustoszył katedrę.

Pani Maryi z Ruthvenôw Van Dyckowej i swoim krewnym w Antwerpii zostawił Van Dyck znaczny majątek; Marya, teraz już pięknie wyposażona, wyszła za pewnego baroneta z Walii, Sir Ryszarda Pryse of Gogerddan. Córka Van Dycka, Justynia, została żoną Sir Johna Stepney of Prendergast i otrzymywała 200 f. s. rocznej pensyi od króla Karola II na rachunek sum, które był winien Karol I jej ojcu.

VAN

DYCKA

Niektórzy opisują inaczej ostatnie lata artysty. Powiadają, że chciał robić pieniądze i w tym celu wziął się do badań nad odkryciem kamienia filozoficznego i tem miał do reszty podkopać swoje zdrowie. Prawda, że najdziel-

MALARSTWA

niejsi ludzie zagrzebywali się nieraz w tych fantastycznych VAN DYCK dociekaniach, ale co do Van Dycka jest to prawdopo- PRZYBYWA dobnie tylko wymysł biografów. Czy do Paryża pojechał, DO ANGLII aby wejść na miejsce Rubensa bezpośrednio po jego śmierci, zawiedziony zaś, powrócił do Anglii i dopiero potem wykonał dzieje Orderu Podwiązki, a później wyjechał do Antwerpii, aby objąć szkołę po Rubensie, ale, zapadłszy na zdrowiu, wrócił umrzeć do Anglii, wszystko to wikła się i tonie w mętach niepewnej tradycyi, mimo, że i jedno i drugie wydaje się dość prawdopodobnem. Zdania uczonych są podzielone.

ROZDZIAŁ VIII

O TYCH, KTÓRZY MALOWALI W BRYTANII W LATACH VAN DYCKA, I O TYCH, KTÓRYCH ON SAM WYKSZTAŁCIŁ

GENIUSZ

Reformacya niszczyła dawne dzieła sztuki przedewszyst-BRYTYJSKI kiem w krajach szkockich. Do nielicznych zabytków, które W ZALEŻ- przetrwały burze, należą: Jakób III, jego żona, Małgorzata NOSCI OD ^Duńska, i syn ich, Sir Gdward źBoncle, w ołtarzu flamandzkim w Kolegium św. Trójcy.

VAN

DYCKA

JAMESONE 1586-7 — 1644

Jerzy (George) Jamesone czy Jameson z Ąberdeen, znany pod zupełnie głupim przydomkiem „Szkockiego Van Dycka“, był artystą bardzo dzielnym. Uczył się u Rubensa w Antwerpii i miał być podobno kolegą Van Dycka, który się wcześniej od niego rozwinął i, być może, wpłynął na styl młodego Szkota. Był to pierwszy malarz brytyjski, który używał farb olejnych, a miał talent. Jego liczne i dobre portrety są rozsypane po całej Szkocyi.

Ogólnie twierdzą, że Jamesone urodził się w lutym 1587; ale naprawdę wie się o nim bardzo mało. Aberdeen była to mała mieścina, ale miała uniwersytet i była centrem handlu z Niderlandami. Jamesone był synem budowniczego i architekta miejskiego. Jako chłopiec został oddany w maju 1612 do terminu do swego wuja „Jana Anderso-ne’a, malarza z Edynburga“. W 1616 Andersone musiał się przenieść do Aberdeen, i prawdopodobnie wtedy Jamesone pojechał do Antwerpii, aby się uczyć u Rubensa; powrócił około r. 1619, a w 1620 wypłynął jako artysta

MALARSTWO

portretem Sir Pazuła Menzies, który się znajduje w Kol- MALARZE legium Marischala w Aberdeen, a nosi znamiona stylu Ru- BRYTYJSCY bensa. Prędko zaczął malować znakomitości szkockie, a mię- ZA dzy innemi i Siebie samego. Trzymając się zdała od polityki, CZASÓW cieszył się względami wszystkich ; malował Karola I i Mont- VAN rose a, jak i Argylla, Johnstona of Warriston i Lesliego. DYCKA Do jego wcześniejszych prac należy J)r. Artur Johnston, ORAZ JEGO w Aberdeen; dziełem jego ogromnie szybko dojrzewają- UCZNIOWIE cego talentu jest Lady Mary a Er skinę, hrabina Marischal, z 1626, w szkockiej Galeryi Narodowej ; doskonały Maister ^Robert Grskine w całej postaci z 1627 i Młody Montrose z 1629. W 1633 Jamesone malował Karola /, a później wyjechał na krótko do Włoch, ale dla jego stylu podróż ta nie miała żadnego znaczenia. Potem zaczął gonić z robotą, piorunem wykańczał swoje portrety, jakkolwiek niejeden z nich jest doskonale malowany, jak np. trzy portrety Carnegich z 1637 — Hrabiozvie Northesk i Southesk i Sir Aleksander Carnegie, chłopięcy portret Tomasza Lorda LBinning z 1636, w Langton, i Xady Hope, w Pinkie. Lord Lothian ma jego ^Jakóba /.

Jamesone umarł w 1644 w Edynburgu i mimo, że zostawił znaczny majątek, leży w bezimiennym grobie na cmentarzu w Greyfriars. Doskonale odtwarzał charakter i zostawił rzeczy pierwszorzędne. Rzadko sygnował swe dzieła; często kładł na płótno nazwisko modela.

Dzieła Jamesone’a są ponure, jak owe lata, w ciągu których powstawały. Burza na chwilę ustała, podczas gdy Jamesone wykonywał swą sztukę, ale wybuchła na nowo niedługo przed jego śmiercią, a w czasach wojen domowych szczęk oręża tłumi cichy głos sztuki — pieśni jej wtedy nie słychać. Szkocyę zajął Cromwell z ramienia Republiki angielskiej; Restauracya przyniosła z sobą prześladowania oraz szereg nadużyć i krzywd, czego nie było za

rządów Cromwella. W czasie pomiędzy Restauracyą a Unią BRYTYJSKI Szkocya przeżyła jedną z najciemniejszych kart swojej hi-storyi; nieliczni uczniowie Jamesone’a — a było wśród NOSCI OD nich kilku ludzi zdolnych — puścili się na południe, by szukać szczęścia w Londynie.

W ZALEZ-

VAN

DYCKA

W malarstwie następnego okresu zaznacza się ogromny wpływ Van Dycka nie tylko w Anglii, ale i na kontynencie. Z pośród dzieł obcych prace ucznia jego, JANA DE REYN, uchodzą przeważnie za dzieła Van Dycka. Gdy Jan de Reyn powrócił do Dunkierki, przez lat trzydzieści malował wiele dla tamtejszych kościołów; tam możemy się zapoznać z jego stylem i techniką i ocenić autentyczność jego Van Dycków. DAWID BECK czy DAWID BEECK lub BEEK (1621—1656) z Arnheim, znany na dworze angielskim ze swej szybkiej i zręcznej techniki, to drugi zdolny uczeń Van Dycka. Uczył dzieci Karola I. Później powołała go do siebie Krystyna, królowa szwedzka. Umarł w Hadze.

Z innych cudzoziemców, którzy byli pomocnikami Van Dycka, cieszył się sławą ADRIAEN HANNEMAN, uczeń Rave-steyna i Mytensa.

Do ludzi, którzy się dorobili wielkiego imienia w Anglii, należą: DOBSON, GANDY i STONE.

STONE

16 ? —1653

HENRYK STONE, zwany „Stary Stone“, był najstarszym synem Mikołaja Stone’a, rzeźbiarza i budowniczego Ja-kóba I. Uczeń i pomocnik Van Dycka, malował mnóstwo obrazów, prawdopodobnie kopii, które dziś wiszą po wielkich domach jako Van Dycki. Jeździł do Rzymu i mieszkał tam przez jakiś czas. Wróciwszy do Anglii w 1642, pracował jako portrecista i rzeźbiarz i robił znowu „Van

MALAR S T W A

ZA

CZASÓW

Dycki“, aby dopiero teraz nikt nie wiedział, co właściwie MALARZE Van Dyck malował, dopóki nie zaczęto zwracać uwagi na BRYTYJSCY daty kostyumów.

1610

1646

VAN

DYCKA

WILLIAM Dobson, uczeń Sir Roberta Peake’a, a być ORAZ JEGO może i Korneliusza Jonsona, żył prawie w nędzy, robił ko- UCZNIOWIE pie z Tycyana i Van Dycka, kiedy padło na niego oko Van Dycka, który pozyskał dla niego łaskę Karola I. Po śmierci Van Dycka został malarzem nadwornym Karola, który go nazywał „angielskim Tintorettem“. Jako malarz nadworny Dobson przyjechał do Oksfordu w towarzystwie króla, kiedy tam Karol zamieszkał podczas swego zatargu z parlamentem. W krótkim czasie wszedł tak powszechnie w modę, że kazał sobie płacić połowę honoraryum, zanim jeszcze zasiadł do malowania. W swoim czasie cieszył się ogromną sławą, a dziś odzyskuje ją z każdym dniem na nowo. Wiele jego prac również długi czas przypisywano Van Dyckowi, którego niedokończone obrazy Dobson często uzupełniał. Galerya Narodowa Portretów ma jego doskonałego Endymiona Portera i jego Portret własny. Jego Sir Jan Suckling jest w Ashmoleum w Oksfordzie. W Hamp-ton Court jest jego Portret własny i portret jego Zony.

Dobson umarł w ostatniej nędzy.

G A N D Y

1619 — 1689

James Gandy — Gandy Starszy — inny uczeń Van Dycka, kopiował jego portrety i malował w stylu swego mistrza. Po śmierci Van Dycka udał się z księciem Or-monde do Irlandyi i tam wykonał swoje główne i najlepsze dzieła.

EDWARD Bower był znakomitym portrecistą w latach BRYTYJSKI Karola I. Jego Lord Finch pochodzi z r. 1640, Lord Fair-W ZALEŻ- fax na koniu z 1647, Król przed sądem z 1648; malował NOSCI OD także portret z Kollegium All Souls w Oksfordzie — piękne dzieło, ponure, dramatyczne a subtelne.

VAN

DYCKA

JOHN Taylor, bratanek Poety Taylora, wykonał w Oksfordzie w połowie siedemnastego wieku dwa portrety swego stryja, zachowane w Bodleianum, gdzie jest również jego Portret własny. Miasto Oksford ma nadzwyczajny portret Johna Nixona i jego żony, Joanny Nixon.

Ryszard Gibson (1616—1690) był to karzełek, wysoki na niecałe cztery stopy (3 stopy 10 cali), był paziem Karola I i Henryetty Maryi, ożenił się z Anną Shepherd, równie słuszną, jak i on sam, miał dziewięcioro dzieci, a z tych pięcioro dorosło i miały wzrost naturalny. Hampton Court ma jego kopię według obrazu Van Dycka: Głowa Henryetty Maryi. Gibson cieszył się także opieką Cromwella i był ulubieńcem dworu Karola II.

MALARZE MINIATUR ZA KAROLA I

PETER OLIVER 1601? — 1647

W latach Karola I pracował utalentowany artysta, PETER OLIVER, syn Izaaka Olivera, który malował w latach Jakóba I. Trudno jest rozstrzygać o autentyczności jego dzieł wcześniejszych, bo zrazu ogromnie wiernie naśladował dzieła swego ojca i mistrza, a później zostawał pod urokiem Van Dycka. Jeśli obraz nie jest sygnowany, niepodobna rozróżnić jego pierwszych prac od dzieł jego ojca. Piotr Oliver kopiował też w miniaturowym formacie arcydzieła z galeryi Karola I — niektóre z nich znajdują się dziś w Windsorze. Jego Zaślubiny św. ^Katarzyny według

MALARSTWA

Tycyana lub Palmy Starszego, w kollekcyi Pierponta Mor- MALARZE gana, to jedyny ślad po tym obrazie, który zawędrował był BRYTYJSCY aż do Hiszpanii i spłonął w Sewilli. O miniaturach jego, ZA sprzedanych po śmierci króla, krąży pewna legenda: Ka- CZASÓW roi II chciał koniecznie odkupić obrazy, które niegdyś na- VAN leżały do jego ojca, a gdy się dowiedział, że wdowa po Pio- DYCKA trze Oliverze ma wiele jego miniatur, wybrał się w przebra- ORAZ JEGO niu do Isleworth, żeby się z nią zobaczyć. Gdy malowidła UCZNIOWIE oglądnął, oświadczył, że gotów je kupić. Wdowa jednak uważała, że musi je naprzód ofiarować do kupna królowi; na to Karol II powiedział jej, kim jest; wobec tego Oliverowa pokazała mu znacznie więcej miniatur. Król prosił ją, żeby mu je sprzedała po cenach, które były zapisane w książkach zmarłego artysty. Wdowa zgodziła się na to, i Karol zabrał miniatury. Przez pokojowca zaproponował jej 1000 funtów szterlingów lub dożywocie w kwocie 300 f. s. rocznie; wdowa przyjęła dożywocie. W kilka lat później staruszka usłyszała, że miniatury owe król porozdawał swym kochankom. Głośno się wtedy zaklinała, że gdyby tylko była wiedziała, jaką one drogą pójdą, król nie byłby ich nigdy dostał. Plotka zaniosła narzekania staruszki aż na dwór, i dożywocie jej wstrzymano!

Peter Oliver malował też i olejne obrazy naturalnej wielkości; istnieje silne podejrzenie, że wiele rzekomych Van Dycków wyszło z pod jego ręki. Pracował dla wysokich osobistości za Karola I, jak ojciec jego za poprzednich władców. Windsor ma jego Diarola, księcia Walii, jako młodego mężczyznę.

Do licznych doskonałych miniaturzystów owych dni należała PENELOPA CLEYN, córka rysownika gobelinów z fabryki w Mortlake.

Emalię uprawiano w Anglii jeszcze w epoce gotyckiej.

Lekarz Karola I, Sir Teodor Mayerne, bawił się po arna-BRYTYJSKI torsku emalią i sprowadził na dwór angielski PETITOTA W ZALEŹ- z Genewy. Do Karola I przybyło dwóch przyjaciół z Ge-NOŚCI OD newy: JAN PETITOT STARSZY (1607—1691) i szwagier jego, PlOTR Bordier; obaj zwiedzili przedtem Włochy. Petitotowi dano mieszkanie w Whitehall, gdzie wykonał w emalii mi- » niatury króla i rodziny królewskiej i kopiował tam w emalii kilka obrazów królewskich. Po upadku króla Petitot udał się do Karola II, który żył na wygnaniu; ten przedstawił go Ludwikowi XIV, dla którego Petitot pracował wraz z Bordierem i synem swoim, JANEM PETITOTEM MŁODSZYM (165?—1695). Po odwołaniu Edyktu Nantejskiego Petitot wrócił do Genewy, ponieważ był protestantem, i umarł tam w 1691. Jego syn pojechał do Anglii i pracował tu pod Samuelem Cooperem. Bordier wykonał ^Klejnot ÏÏairfaxa, który parlament ofiarował Sir Tomaszowi Fairfax po bitwie pod Naseby. South Kensington, Luwr i Muzeum Wallace’ôw mają wiele dzieł obu Petitotów. Petitotowska Marya księżna ^Richmond i Xennox, w posiadaniu Pierponta Morgana, nosi sygnaturę i datę 1643. Innym sławnym mistrzem emalii był PRIEUR, który był drugim mężem Maryi, jedynej siostry Petitota.

VAN

DYCKA

„STARY HOSKINS“

1664

16 ?

JAN (John) Hoskins pracuje dla Karola I wraz z Piotrem Oliverem. Wprowadził on w miniaturę szerszy styl i subtelne wartości artystyczne. Nie zadowala się samem jedynie podobieństwem, ale usiłuje uchwycić duszę swego modela, co zauważyć możemy w jego nadzwyczajnej miniaturze, przedstawiającej Królową Henryettę Maryę z kollekcyi Pierponta Morgana, a oprawionej jeszcze w oryginalną ramę i przykrytej rżniętem szkłem. Hoskins pchnął naprzód sztukę

MALARSTWA miniaturową, a przewyższył go tylko uczeń jego, jeden MALARZE z jego dwóch siostrzeńców, Samuel Cooper. Ze „Starym BRYTYJSCY Hoskinsem" miniatura przestaje być podobną do średnio- ZA wiecznych illuminacyi, zatraca dawny nadmiar szczegółów, CZASÓW drobiazgowość wykonania, a zyskuje szerszą technikę wiel- VAN kich portretów. Hoskins miał niekiedy koloryt zbyt ciemny; DYCKA w jego miniaturach niema już tego blasku drogich kamieni, ORAZ JEGO którymi świecą dzieła Hilliarda i Oliverôw; widać to po UCZNIOWIE jego Księciu Buckingham. Niekiedy posługiwał się sztuczką: dzielił tło na dwie części, jasną i ciemną; naśladował to nieraz jego uczeń Cooper, ale sztuka ich obu nie wiele na tern zyskała. Zbiór Pierponta Morgana, Ham House i zbiór Domu Montecchich (Montague) posiadają bardzo wiele dzieł Hoskinsa; w Domu Montecchich jest jego znakomity Karol II, w młodym wieku.

HOSKINS MŁODSZY

„Stary Hoskins“ miał syna, JANA (JOHN) HOSKINSA, który się dorobił szerokiej sławy w dziedzinie miniatury. Jego jest Książę Berwick, u Pierponta Morgana, z inicya-łami i datą 1700.

Oprócz własnego syna, wykształcił też „Stary Hoskins“ dwóch swoich siostrzeńców, SAMUELA i ALEKSANDRA COOPERÓW; obaj doszli do rozgłosu, a Samuel osiągnął wyżyny doskonałości w swojej sztuce nie tylko w Anglii, ale i w całej Europie.

ROZDZIAŁ IX

W KTÓRYM ANGLIA W POTĘŻNYM CIENIU CROMWELLA WYDAJE SWEGO PIERWSZEGO WIELKIEGO MALARZA

GENIUSZ

VAN

DYCKA

Tak długo pisano o tem, że rewolucya angielska była BRYTYJSKI zgubą dla sztuki, że pisarze przyjęli to za dogmat, tak, W ZALEŻ- jak przyjmują bez protestu niejeden inny nonsens, byle NOSCI OD miał jakieś pozory prawdopodobieństwa. A jednak w czasie rewolucyi doszedł do szczytu rozwoju talentu swego nie tylko jeden z największych i najwcześniejszych geniuszów angielskich, Cooper, ale i wielu innych doskonałych artystów kwitło za dni Cromwella, a liczymy do nich i Le-lyego.

WALKER

1610

1658

ROBERT Walker, zwany „malarzem Cromwella“ w przeciwstawieniu do Dobsona, malarza Rojalistów, portretował przeważnie członków parlamentu. W galeryi Pitti jest jego Cromwell, przypisywany tam Lelyemu. Malował także Lamberta, Iretona i tfleetwooda, a w 1648 Evelyna, autora „Dyaryusza“. Narodowa Galerya Portretów ma doskonały jego Portret własny. Evelyn mówi nam, że najlepszym portretem Cromvella jest ten, na którym stojący przy nim syn Ryszard zawiązuje swą szarfę. Sztychował go Lombart jako „Cromwella i Lamberta“. Portret ten jest dziś w Narodowej Galeryi Portretów. Hampton Court ma jego Portret własny.

JOHN Baptist Gaspars, który malował dla generała Lamberta, został po restauracyi pomocnikiem Lelyego, i stąd

MALARSTWO

w Towarzystwie Królewski em.

EDWARD MASCALL malował Cromwella. Był to dobry CIENIU artysta; wykonał kilka rysunków do „Monasticonu“ Dug- CROM-dale’a, podobnie, jak i sztych Wicehrabiego Çïalconberga WELLA z 1643. Gammon sztychował Portret własny Mascalla.

jego przydomek „Baptysta Lelyego“. Od Lelyego przeniósł ANGLIA się jako pomocnik do Knellera. Jego roboty jest Hobbes, W POTĘŻNYM

W R I G H T 1625? —1700?

WYDAJE SWEGO PIERWSZEGO

Jan Michał Wright, uczeń Jamesona, przybył do An- WIELKIEGO glii w siedemnastym roku życia, na dwa lata przed śmiercią MALARZA Jamesona; potem puścił się do Italii, gdzie pracował przez kilka lat, wybrany do Akademii św. Łukasza w 1648, a następnie do Akademii Rzymskiej. Powrócił do Londynu w czasie rewolucyi i stał się bardzo wziętym i modnym portrecistą. Malował w 1658 ulubioną córkę Cromwella,

Mrs. Claypole, znajdującą się dziś w Narodowej Galeryi Portretów, Pułkownika Jana ^Russella z Ham House i Generała Moncka. Evelyn pisze o nim w 1659: „sławny malarz Mr. Wright“. Podczas restauracyi był wraz z Lelym najulubieńszym malarzem epoki, mimo, że Pepys uważa go za nędzarza w porównaniu z Lelym. W Kollegium Magdaleny w Oksfordzie jest jego portret Księcia Ruperta w naturalnej wielkości. Malował też dla Karola II kilka de-koracyi do Whitehall, które zaginęły. Hampton Court ma jego portret komika Lacy w trzech pozach — owego La-cyego, którego król tak bardzo lubił. Wright miał ogromne wzięcie u szlachty w czasach restauracyi. Gdy rada miasta Londynu zamówiła u Lelyego portrety sędziów dla ratusza, a Lely nie przyjął tego zamówienia, bo ci panowie nie chcieli pozować w jego pracowni, dostał tę robotę Wright i wymalował dwadzieścia dwa portrety, z których portret

Hrabiego Nottinghama i Sir Timothy Littleton należą do BRYTYJSKI najlepszych, mimo, że je bardzo licho przemalował Spiri-

W ZALEZ- dione Roma. NOŚCI OD

VAN

DYCKA

Do obrazów jego, rzadko spotykanych w Szkocyi, należą: Sir Karol Bruce, jak dziś sądzą, architekt z Holy-rood, malowany w 1665, i urocza Lady Cassilis, w Ye-ster. W Anglii portrety jego są rozrzucone po całym kraju. Klub Garricka ma jego portret aktora Lacy. W Narodowej Galeryi Portretów jest jego Tomasz Chiffinch i Hobbes, autor „Leviathana“, w osiemdziesiątym pierwszym roku życia (1669); oba portrety doskonałe. Subtelny portret Regenta Moraya, w Langton, przypisywany Jamesonowi, ma być arcydziełem Wrighta.

W orszaku ambasadora Anglii, hrabiego Castlemaine’a, przybył Wright do Rzymu w 1686; później ogłosił pamiętnik tej legacyi. Gdy powrócił, wykwintne towarzystwo zachwycało się nową gwiazdą, a był nią Sir Godfryd Kneller. Wright prosił w r. 1700 Wilhelma III, aby go mianował malarzem królewskim w Szkocyi, ale prośby jego nie uwzględniono. Umarł w Londynie w tym samym roku.

EDMUND Ashfield, uczeń Wrighta, zdobył sobie szeroki rozgłos ; kopiował ołówkiem Van Dycka. Ale pierwsze tony mistrzowskie miały się w Anglii odezwać w dziedzinie portretu miniaturowego. Anglia wydała teraz geniusza pierwszego rzędu.

COOPER

1609

1672

SAMUEL Cooper, siostrzeniec i uczeń „Starego Hos-kinsa“, był najsławniejszym mistrzem w zakresie miniatury; co więcej, był to jeden z największych portrecistów, jakich wydał geniusz brytyjski. Mówią, że Samuel Cooper opuścił pracownię Hoskinsa, ażeby studyować czas jakiś we Francyi

MALARSTWA i w Holandyi. Ale zbyt mało wiemy o tym geniuszu. Mamy ANGLIA wzmiankę o nim w sławnym, pełnym anegdot dzienniku W POTĘZ-Pepysa ; gaduła Pepys zachwyca się nim ; skarży się wpraw- NYM dzie, że Zona jego na portrecie Coopera jest nie bardzo CIENIU podobna, ale zachwyca się obrazem jako „rządkiem arcy- CROM-dziełem sztuki malarskiej“. Pisarze współcześni wyrażali się WELLA o jego geniuszu w superlatywach; widać, że już za życia WYDAJE musiał się Cooper cieszyć wielką sławą. Evelyn uważa sobie SWEGO za wielki zaszczyt to, że pozwolono mu trzymać świecznik, PIERW-gdy Cooper portretował króla; Cooper wolał pracować SZEGO przy świecy, gdyż „uważał, że cienie najłatwiej wyszukiwać WIELKIEGO w nocy przy świetle sztucznem“. Zobaczymy, do jakiej siły MALARZA doszedł; mówią o tern jego arcydzieła. Walpole uważa go za większego od Van Dycka, i rzeczywiście był większym w odtwarzaniu charakterów.

Windsor posiada jego cudowne portrety Jerzego Mońka, księcia Albemarle, i Jakóba, księcia Monmouth, nieszczęsnego synka Karola II; oba te portrety są nieskończone, gdyż Cooper często nie dokańczał swych prac ; malował tylko twarz i włosy i gonił za nowymi tryumfami, jak gdyby ktokolwiek inny mógł malować kostyum. Wyżej wymienione portrety i skończony portret Karola II należą do najwyższych dzieł sztuki w zakresie miniatury; malowane są z siłą i rozmachem, godnym portretu naturalnej wielkości. Książę Buccleuch posiada sławny Cooperowski portret Olivera Cromwella, jedno z jego arcydzieł, zarówno ze względu na szerokość i pewność techniki, jak i ze względu na pogłębienie charakteru modela.

Kollekcya Pierponta Morgana ma jego Karola II i Hrabiego Loudoun; w Kollekcyi Hodgkinsa jest Lady Fau-conberg (córka Cromwella) i Pułkownik Lilburne (w którym wrażenie psuje przecięcie tła na dwie połowy, jasną i ciemną) ; te miniatury, jak i wielki Karol /, w Good-

wood, są pysznymi okazami jego sztuki. Wiele domów BRYTYJSKI w Anglii posiada jego miniaturowe popiersia, zazwyczaj W ZALEŻ- w owalu. Do rzadkości należy Glżbieta hrabina 3)evonshire NOSCI OD jako dziecko, w połowie naturalnej wielkości, własność Lorda Exetera; South Kensington ma jego wielki kwadratowy Portret własny.

VAN

DYCKA

Cooper rysował głową i postać brunatnym tonem, cienie przejrzystą sienną, a półtony popielatawym błękitem ; posługiwał się zwykle pergaminem, a niekiedy kartonem; karna-cyę malował farbami przejrzystemi, ale nieraz używał i barw kryjących. Szkic Karola Dilke’a, przedstawiający młodą i ładną głowę kobiecą, Miss Christian Tempie, damę dworu księżny Yorku, świadczy, z jakim subtelnym taktem i jak stylowo zmieniał Cooper swą technikę, żeby oddać delikatną, świeżą karnacyę młodej, pięknej osoby. Czy to jest oryginał Coopera, czy doskonała kopia, przedstawiająca panienkę, która wyszła za Tomasza Lyttelton, a była córką Ryszarda Tempie of Stowe — miniatura ta w każdym razie daje dobry obraz stylu Coopera.

Niewiadomo, czy się Samuel Cooper urodził w Anglii; wiadomo, że był we Francyi, w Holandyi i może być, że w Szwecyi, gdzie brat jego, Aleksander Cooper, długi czas przebywał.

Cooper mieszkał z żoną, Krystyną z Turnerów, i z córką przy ulicy Henryetty w Covent Garden, a dobrze go znała tamtejsza kawiarnia. Krótki, gruby, czerwony na twarzy, był dobrym muzykiem; biegle grał na lutni; wiemy, że mówił z łatwością po francusku. Książę Portland ma portret żony Coopera, Krystyny Cooper, i jego Córki. Siostra Krystyny Turner była matką Aleksandra Pope’a, a Krystyna była jego chrzestną matką i zapisała mu swoje książki, obrazy i medale, a prócz tego szereg szkiców portretowych Coopera. Technika Coopera była raz taka, raz inna; posługiwał

MALARSTWA się takim lub innym materyałem i tak lub inaczej nim wła- ANGLIA dał, zależnie od tematu, a zawsze był artystą w całem tego W POTĘZ-słowa znaczeniu. Koloryt, technikę, kompozycyę stosował NYM do charakteru modela. Umiał zawsze bystro wyszukać i za- CIENIU akcentować cechy charakterystyczne, to też najlepsze u niego CROM-są portrety męskie, a im wybitniejszy typ człowieka miał WELLA przed sobą, z tem większą pasyą go rysował. Sztuka jego WYDAJE jest silna i oryginalna — nadzwyczaj nowoczesna. Znako- SWEGO mita kolekcya Mrs. Josepha posiada doskonałego Ryszarda PIERW-Cromwella Coopera. Zupełnie tak, jak nie uznano orygi- SZEGO nalności geniuszu Jamesona, tak samo Coopera nazwano WIELKIEGO niedorzecznie „Van Dyckiem w małym formacie“, podczas MALARZA gdy sztuka Coopera tyle mniej więcej ma wspólnego z Van Dyckiem, ile z Nabuchodonozorem.

W dzienniku Maryi Beale czytamy, że „Samuel Cooper, najsławniejszy w mieście malarz twarzy ludzkiej, umarł“ w niedzielę, 5 maja 1672.

Jakeśmy już mówili, Samuel Cooper miał starszego brata, ALEKSANDRA COOPERA, który także był uczniem „Starego Hoskinsa“, i doszedł do pewnego rozgłosu jako miniaturzysta.

W latach Coopera powstał nieznanego malarza doskonały portret Miltona. Poeta ma tam około czterdzieści osiem lat, jest rudy, chudy, blady; dziś portret ten należy do Dr. Williamsona. Oprócz tego nieznanego artysty pracował w tym czasie hugenota DAWID DES GRANGES (D. D. G.), który przeszedł na katolicyzm w 1649 i został najserdeczniejszym przyjacielem Iniga Jones, katolika; Granges przedstawił go jako sześćdziesięcioośmioletniego starca w miniaturze w Opactwie Welbeck; — jest to jedno z jego arcydzieł. Jego dziełem jest też Rachel Faney hrabina źBath, w Kollekcyi Hodgkinsa.

ROZDZIAŁ X

O LATACH WESOŁEGO MONARCHY

MALARZE Z CZASÓW RESTAURACYI

L E L Y

1618 — 1680

GENIUSZ

VAN

Portrecistą za Restauracyi był Lely, który, chociaż cudzo-BRYTYJSKI ziemiec, potrafił się wczuć w ducha angielskiego i przyswoić W ZALEŻ- sobie angielski styl. Sztuką swoją powiedzieć umiał bardzo NOŚCI OD wiele; opowiadał też o wieku swoim, jak opowiadać umie skończony mistrz formy.

DYCKA

Koloryt jego jest bogaty i miękki, kompozycya znakomita. Lely uchwycił subtelną atmosferę swojej epoki, a jeśli maniery i obyczaje tego czasu były lekkie i mało skromne, nie winiem temu Lely; był artystą i odtwarzał to, co widział. W tern odtwarzaniu był bardziej objektywnym widzem i artystą, a szczerszym, prostszym człowiekiem, niż ci obłudni krytycy, którzy jego sztukę za to potępiają. W jego niezwykle ponurym Portrecie własnym, w Narodowej Galeryi Portretów, widać doskonale właściwy mu sposób traktowania oczu, a szczególniej uderza w nim surowa górna linia powieki pomiędzy okiem a brwią; widać, że po Rembrancie i tych, których nazywano „tenebrosi“, umiał ktoś jeszcze dawać duchową głębię w portrecie. Lely, człowiek ogromnie lotnej wyobraźni, umiał w portrety swoje tchnąć wdzięk, który nigdy nie zwiędnie ; odtwarzał dwór angielski za Karola II z takiem samem mistrzowstwem, z jakiem Van Dyck oddawał kawalerów z czasów Karola I. Wniósł do sztuki angielskiej wpływ Fransa Halsa i szkoły haarlemskiej.

L E L Y 1618 — 1680

SZKOŁA ANGIELSKA

W

i

„PORTRET SIOSTRY KS. RUPERTA“ (Lwów, Galerya Leona Hr. Pinińskiego)

.

»

&

-

.

Y J 3 J 0881 — 8IÖI

AX2J3IOMA AJOXS2

"Krsraaua ,?;à 'tsm.oa toskwoa.

(ooai^avn^fl .«H amosJ ayhhjaO ,wôwJ)

#

II

MALARSTWO

*

Trudno powiedzieć, jakiej narodowości był PETER LELY; O LATACH w każdym razie Anglia przyjęła go za swego i dała mu WESOŁEGO powodzenie. Był to piękny i elegancki syn kapitana pie- MO-choty, niejakiego VAN DER VAAS czy VAN DER FAES, NARCHY który służył w Soest koło Utrechtu. Niderlandzki kapitan zmienił nazwisko Van der Faes na Lely czy Lilly, skutkiem czego syn jego, urodzony w r. 1618, zaczął się nazywać Peter Lely — a kiedyś miał zdobyć sobie sławę jako Sir Peter Lely.

Młody Piotr studyował sztukę przez dwa lata u Piotra Franciszka Grebbera w Haarlemie. Gdy umarł Van Dyck w 1641, zaczął dwudziestotrzyletni Lely spoglądać w stronę Anglii, w której Van Dyck doszedł do majątku i zaszczytów. Niewątpliwie wieści o Van Dycku i blask jego imienia doszły do Haarlemu, skoro wiemy, że doleciały aż do dalekiej Sewilli, skąd się młody Murillo wybrał był na pielgrzymkę do Londynu, ale go w drodze Velâzquez zatrzymał w królewskim Madrycie. I tak stało się, że Piotr Lely wsiadł na okręt i stanął na ziemi, która Van Dycka taką opromieniła sławą. Powiadają, że był w orszaku Wilhelma Orańskiego, który miał poślubić Maryę, córkę Karola; świadczyłoby to o tem, że miał już pewne znaczenie w Holandyi.

Piotr był sprytny; spostrzegł rychło, że jego „krajobrazy z historycznemi postaciami“ nie dadzą mu powodzenia;

Van Dyck był bogiem w sztuce, Cooper objawieniem.

Prędko więc Lely zarzucił dawne tematy, a wziął się do portretu ; było rzeczą jasną, że w tej dziedzinie sztuki spodziewać się mógł poparcia ze strony dworu Stuartów. Zrazu naśladował styl Van Dycka; kształcił się na nim, ale miał się rozwinąć niezależnie od niego, pójść swoją własną drogą. Miał przecież własne bogate i subtelne poczucie koloru ; umiał, podobnie, jak i Van Dyck, przemawiać włas-

89

HIST. MAL. VII - 12

nym językiem i odtwarzać styl i charakter angielski. Widzimy BRYTYJSKI to w cudnym portrecie dziecka w Galeryi Narodowej, gdzie W ZALEŻ- Dziewczynka karmi papugę. Jest w tym obrazie dobry ton NOSCI OD Van Dycka i odrobina afektacyi, — ale jest prócz tego jakiś czar, Lelyemu tylko właściwy, jest jakaś woń dziewczęcej duszy, coś, co więcej przypomina dziecko, niż kobietę.

VAN

DYCKA

1643,

Hrabia Northumberland wprowadził Lelyego na dwór królewski. W czasie ślubu księżniczki Maryi, najstarszej córki Karola I, którą znamy z Van Dyckowskich grup familijnych, z księciem Wilhelmem II Orańskim w w dwa lata po śmierci Van Dycka, został Lely przedstawiony królowi i malował Karola /, księcia Wilhelma Oran-skiego, i córkę króla, Maryę.

Gdy Karol I był w więzieniu w Hampton Court, malował go Lely; król trzyma w ręku list, który właśnie mu wręczył syn jego, młodziutki książę York; królewicz podaje ojcu nożyk do rozcięcia sznurka. Obraz ten jest dziś w Sion House w posiadaniu księcia Northumberland, który ma pokwitowany rachunek, stwierdzający zakupno tego obrazu.

Zdaje się, że gwałtowny wybuch i szybki rozwój wojny domowej nie przerwał pracy Lelyemu, bo pozostał w Anglii przez czas Republiki i malował portret Cromwella i innych znakomitości współczesnych. Znamy pewne często cytowane powiedzenie Cromwella: „Panie Lely, pragnąłbym, żeby Pan użył całej swej zręczności, aby portret mój był do mnie podobny; proszę mi wcale nie pochlebiać, proszę mi zaznaczyć wszystkie nierówności skóry, pryszcze, brodawki, zupełnie tak, jak mnie Pan widzi; inaczej nie zapłacę ani feniga.“

Ile zawdzięcza Lely Van Dyckowi, to najlepiej widać w pysznym althorpskim portrecie pięknego i miłego chłopczyka, Henryka Sydney; doskonale pojęty, niby młody, złotowłosy bóg; idzie na polowanie z dwoma chartami na

MALARSTWA

smyczy. Romantyczne dzieje przeżył ten chłopak; dostał O LATACH hrabstwo Romney, które, dla niego stworzone, z nim też WESOŁEGO istnieć przestało; romantyczność zawsze się mgłą wokoło MO-jego domu snuła, a młody Henryk Sydney do dna wychy- NARCHY lał jej zatrutą czarę. I trzeba było, żeby go właśnie Lely malował — Lely, którego sztuka duchem romantyzmu tchnie — w jego latach chłopięcych, w jakiejś aureoli półboga. Ze wszystkich artystów, na których Van Dyck wpłynął bezpośrednio, Lely zbliżył się najwięcej do geniuszu mistrza; pod niektórymi względami zdołał go nawet przewyższyć. Właśnie w tym obrazie czuć jakiś powiew świeżości: ruch i życie, czar chłopięcych lat, pewien swoisty urok małego lorda, a tych rzeczy Van Dyck tak dobrze nie rozumiał. Jest coś z powieści w dziejach rodziny tego chłopaka, a on sam był również postacią z romansu. Był to najmłodszy, czwarty z rzędu syn drugiego hrabiego Leice-ster. Rodzony brat Algernona Sydneya, sławnego patryoty, który śmierć poniósł na szafocie w Towrze, w mroźny dzień październikowy, w 1683, za spisek rodu Rye przeciw wesołemu monarsze. Imię jego żyć będzie, jak długo imię Hampdena kochać będą wolni Anglicy. To ten, który twierdził, że chrystyanizm jest boską filozofią ducha, — nie potrzebuje obrzędów, ani kościoła widzialnego. To najbardziej „zatwardziały“ republikanin, charakter gwałtowny i szorstki; tak nienawidził wszystkiego, co przypominać mogło monarchię, że znieść nie mógł nawet protektoratu Cromwella.

Brat jego młodszy, Henryk Sydney, był fanatycznym zwolennikiem rewolucyi, która przyniosła tron Wilhelmowi i Maryi ; to też dostał od nich tytuł barona i wicehrabiego Sidney, a w lutym 1694 został hrabią Romney. Umarł w 1704, w roku bitwy pod Blenheim, nieżonaty i bezdzietny.

Zdaje się, że Lely nie naraził sobie rojalistów, skoro Karol II zrobił go swym głównym malarzem, jak tylko

wstąpił na tron. Pepys pisze o nim : „Jest to człowiek nad-BRYTYJSKI zwyczajnie dumny i ogromnie uważa na formy.“

W ZALEZ-

VAN

DYCKA

Lely był teraz pierwszym artystą w Anglii; zasypywał NOSCI OD kraj portretami piękności i znakomitości; a już sama jego miła twarz tłómaczy tę okoliczność, że towarzystwo jego bardzo odpowiadało królowi, który go zrobił baronetem w r. 1679.

Stanowisko uczonych pisarzy względem „piękności“ Lelyego, które „robią oko“ do widza, i morał stąd wysnuty, wszystko to nie tylko nie dotyka jego sztuki, ale owszem — wysoko ją podnosi. Cały wiek był zepsuty, a Lely przedstawiał go takim, jakim go widział i znał.

Ale dajcie Lelyemu modela szlachetnego lub skromnego, a on go zrobi szlachetnym lub skromnym. Nie było jego rzeczą kłamać i pokazywać epokę w granicach moralności. A jeśli jego dworskie piękności odsłaniają zbyt poufale swoje wdzięki i bezwstydnie przewracają oczyma, bądźcie pewni, że one tak robiły naprawdę. Ale jak on potrafił uchwycić i uwiecznić ich lubieżny ton, jak po mistrzowsku umiał kłaść na nie połyski jedwabiów i atłasów! Robił z nich dzieła sztuki, znakomicie skomponowane, pełne stylu i charakteru !

W roku 1662, w dwa lata potem, jak Stuart skończył biedować w Holandyi i znowu wstąpił na tron, Lely zamieszkał na placu Covent Garden we własnym domu, w którym i życie zakończył.

Jak niepodzielnie władał sztuką angielską za swoich dni, o tern dowiedzieć się możemy z ulotnych wzmianek w nieśmiertelnym dyaryuszu Pepysa. Osiemnastego czerwca 1661 r. „byłem w pracowni Lillyego, malarza, gdzie między innemi nadzwyczajnemi rzeczami widziałem portret księżniczki York, siedzącej w uroczystym stroju na krześle. Była w białej atłasowej sukni. Prócz tego, portret królewski,

MALARSTWA

Dwu-

jeszcze niewykończony. Dzieła rzadkiej piękności“. Sprytny O LATACH Pepys zaraz „wsunął coś w łapę chłopcu, który obrazy po- WESOŁEGO kazywał“, żeby módz niezadługo przyjść zobaczyć nowe. MO-„ Poszedłem stamtąd do pracowni Wrighta, tego malarza, NARCHY ale, Boże! co za różnica pomiędzy ich robotami“ dziestego października idzie znowu do „pana Lillyego, wielkiego malarza“, który mu powiedział, że „nie będzie miał czasu przez te trzy tygodnie“, co bardzo zadziwiło Pepysa. Ogromnie zaciekawiony, wszedł do środka, żeby zobaczyć, „z jakim przepychem zastawiony był u niego stół dla jednej tylko osoby“ — tak bardzo wzięty był ten człowiek. 18 lipca 1665 Pepys dziwi się znowu wziętości Le-lyego: „Lilly jest tak przeciążony robotą, że musiał dopiero wyjąć notes i popatrzeć, jak ma czas podzielony, i wyznaczał mu (Sir Williamowi Penn) termin pozowania dopiero po sześciu dniach między siódmą a ósmą rano.“ W Greenwich znajdują się pendzla Lelyego portrety „flagmanów“, admirałów, malowanych dla Jakóba II, gdy był jeszcze księciem Yorku: Książę Albemarle, Sir Tomasz Allin, Sir Jerzy Ayscue, Sir William ^Berkeley, Sir Jan Harman,

Sir Józef Jordan, Sir Krzysztof Myngs, Sir William Penn,

Książe Rupert, Hrabia Sandwich, Sir Jeremy Smith i Sir TJomasz Teddiman. Hampton Court ma jego portret Admirała Sir Johna JTawson. Hinchingbroke posiada kilka portretów Lelyego, przedstawiających Hrabiego Sandwich.

Ale Sir Peter Lely miał jeszcze przed śmiercią spotkać rywala w Londynie. Był już u progu sześćdziesiątki, gdy w r. 1674 lub 1675 młody Kneller przybył do Londynu, aby sobie zyskać względy królewskie, zdobywać bogactwa i zaszczyty — niedługo miał malować Wesołego Monarchę i jego dwór. Miejsca było dość dla obu artystów. Barwny, malowniczy dwór królewski przebierał miarę w zbytkach i rozpuście, a kochał się w sztuce. Zapotrzebowanie portretów

było ogromne. Ale pendzel już wypadał z ręki Lelyego, BRYTYJSKI i Kneller miał zostać sam, bez współzawodnika, na dworze. W ZALEZ- Lely umarł, rażony apopleksyą, podczas gdy malował piękną NOSCI OD Księżnę Somerset; zeszedł ze sceny swoich tryumfów;

VAN

DYCKA

zginął w pracowni, pośród sprzętów sztuki malarskiej, którą upiększył i wysoko podniósł godnością, wdziękiem i urokiem swego stylu. Został pochowany przy pochodniach w kościele św. Pawła w Covent Garden, gdzie biust jego, roboty Grinlinga Gibbonsa w sto lat później padł pastwą pożaru 1795. W r. 1680 więc umarł starszy z tych dwóch sławnych mężów, których imiona dziś zna każde dziecko w Anglii. Odtworzyli w swej sztuce słynne piękności wspaniałego, wesołego, żeby nie powiedzieć — płochego i zepsutego dworu Karola II. Niezmordowanej pracy tych ludzi i wyjątkowym ich talentom zawdzięczamy to, że po tylu domach w Anglii żyją i mówią do nas rysy tych, którzy się przesunęli przez romantyczne tło drugiej połowy wieku 17-go. Po Lelym został znakomity zbiór obrazów, sztychów i rysunków starych mistrzów, znaczony inicyałami jego: P. L.; rzeczy te sprzedano za bardzo wysoką sumę.

Lely malował damy bardzo zręcznie, — umiał oddawać wdzięk kobiecy; malował jednak lepiej portrety męskie. W Hinchingbroke jest pyszny portret znanej księżny Cleveland, jeszcze jako ŹKrabiny Castlemaine. W Narodowej Galery i Portretów wisi jego Nell Qwyn, którą często malował, i Moll J)avis, aktorka, inna metresa Karola II, babka hrabiego Derwentwater, który został ścięty. Tam także wisi piękny portret Tomasza lorda Clifford of Chudleigh. Le-lyemu przypisują pyszny portret Johna Qraham of Claver-house, Wicehrabiego Dundee, własność Cartwrighta, ale to rzecz niepewna; jest to piękna twarz „Ładnego Dundee“; niktby się z niej nie domyślił charakteru tego męża, który

MALARSTWA

WESOŁEGO

pod Killiecrankie pobił Wilhelma z Oranii i rozbił w puch O LATACH jego wojsko, jakkolwiek życiem przypłacił zwycięstwo.

W Hampton Court oglądać można subtelne „piękności MO-windsorskie“, które malował był dla Anny Hyde, księżny NARCHY Yorku. Są to: śliczna Lady LBelasyse jako św. Katarzyna, długo nazywana Elinorą, Lady Byron ; Księżna Cleveland, także jako św. ^Katarzyna; Flnna FCyde, księżna Yorku;

Franciszka Stewart, księżna Richmond; FCenrietta Boyle, hrabina ^Rochester; Mrs Joanna Middleton; Franciszka Brooke, lady Whitmore; Elżbieta hrabina Northum ber land, fałszywie zwana hrabiną Ossory; Elżbieta LBrooke, lady Denham; LBarbara księżna Cleveland; Finna hrabina Sunderland; Glżbieta Hamilton, hrabina Grammont, i prześliczna Joanna Kelleway jako Dyana, zwana niekiedy „Księżniczką Mary“.

H A Y L S

16 ? — 1679

Z dyaryusza Pepysa wiemy, że JOHN HAYLS, który jego portret za młodu malował, (obraz, wiszący dziś w Narodowej Galeryi Portretów) był jednym z głównych współzawodników Lelyego. Zdaje się, że Hayls cieszył się wielką wziętością; najlepiej może znamy z jego prac portrety Russellów w Opactwie Woburn.

Lely miał licznych uczniów i naśladowców, do których należeli MARYA BEALE i JOHN GREENHILL.

MARY BEALE

1632

1697

MARYA BEALE, dobra bardzo malarka, wzorowała się na Van Dycku i Lelym ; Lely był jej nauczycielem, a mówią, że przedtem miał ją uczyć Walker. Portretowała bardzo wielu współczesnych duchownych. Towarzystwo Kró-

Cowleya, Arcybiskupa ‘Gillotsona i Księcia Norfolku (szóstego). W Wadham, w Oksfordzie, znajduje się jej Jan Wilkins. Wiele z jej dzieł przypisują Lelyemu. W pracach Maryi Beale są błyski geniuszu.

Uczyła się u niej SARAH CURTIS; z razu malowała portrety na zamówienie, a później wyszła za biskupa Hoadly i malowała dla przyjemności. Powiadają, że Hogarth przemalował jedno z dzieł pani Hoadly — Biskupa Hoadly a z Narodowej Galeryi Portretów.

GREENHILL 1649 — 1676

iy

lewskie ma portret Biskupa Wilkinsa i Dr. Tomasza Pa-BRYTYJSKI geta, a Narodowa Galerya Portretów ma jej Karola II, W ZALEŻNOŚCI OD VAN DYCKA

JOHN GREENHILL urodził się w Salisbury i żył bardzo krótko. Jeśli rzeczywiście on namalował tę piękną srebrzystą Mrs Middleton, którą w Narodowej Galeryi Portretów przypisują ze znakiem zapytania Largillière’owi, to malarstwo angielskie poniosło wielką stratę przez jego wczesną śmierć. Jako uczeń Lelyego, Greenhill zaczął od kopiowania dzieł Van Dycka. Zycie miał krótkie i niespokojne. Narodowa Galerya Portretów ma jego mistrzowskie portrety Karola II i JTorda Shaftesbury, Dulwich jego Portret własny, a Trinity w Oxf ordzie jego Setka War da.

William Claret, Jeremiah Davison, John Dixon, Sir John Gawdie, Matthew Meek, Thomas Sadler i HENRY Tilson byli również uczniami Lelyego. EDWARD HawkER objął pracownię Lelyego po jego śmierci. WILLIAM SHEPHERD jest wcześniejszym malarzem; wykształcił FRANCISZKA BARLOW z Lincolnshire, malarza zwierząt, który umarł w 1702.

TOMASZ (Thomas) Manby był pejzażystą w tym czasie.

Baronet SlR Ralph Cole (1625?—1704), poseł do

MALARSTWA parlamentu z Durham, malarz - amator, nie mając lat szes-O LATACH nastu, miał się uczyć malarstwa u Van Dycka. Malował go WESOŁEGO Lely. Cole najął sobie kilku malarzy włoskich, płacił im MO-rocznie po 500 gwinei i stracił cały majątek przez swój NARCHY zapał dla sztuki. Petworth ma jego portret Tomasza Wynd-hama z 1677.

Baronet SlR JOHN GawdiE (1639—1708) z hrabstwa Norfolku, amator, głuchy i niemy, został uczniem Lelyego.

ANNA Killigrew (1660 —1685), dama dworu Maryi Modena, księżnej Yorku, postać jasna i czysta, odbija na tle zepsutego dworu — powiadają, że namalowała ładne portrety Jakóba II i jego Zony.

Fryderyk KersEBOOM (1632—1690), urodzony w Solingen, kształcił się u Le Bruna w Paryżu; był w Rzymie, a wkońcu przyjechał do Anglii, osiedlił się tutaj i był bardzo wzięty jako portrecista.

Gerard Soest (1637—1681) urodził się w Westfalii, zjawił się w Londynie za czasów Cromwella około 1656 i rychło doszedł do rozgłosu. Narodowa Galerya Portretów ma jego Pułkownika Blooda, postać z dramatu historycznego; Towarzystwo Królewskie ma jego Dr. Wallis. Był to dobry malarz i wykształcił innego także dzielnego malarza Rileya. W Kollegium Królowej w Oksfordzie jest Soesta portret, przedstawiający Tomasza Cartwright.

ROBERT Streater (1624—1680), mianowany malarzem nadwornym za czasów Restauracyi, malował portrety, obrazy historyczne, krajobrazy, architekturę i martwą naturę.

R I L E Y 1646 — 1691

JAN (John) Riley, uczeń starego Fullera i Soesta, portrecista, zyskał sobie wielki rozgłos wśród arystokracyi po śmierci Lelyego. Malował Karola II, Jakóba II i jego Zonę,

97

HIST. MAL. VII - 13

a później został nadwornym malarzem Wilhelma i Maryi. BRYTYJSKI Narodowa Galerya Portretów ma doskonały jego portrety W ZALEŻ- Jakóba II, IBiskupa IB urneta, Wilhelma Lorda LRussel, NOSCI OD poety W aller a i Lorda Crewe, trzeciego barona Stene, biskupa z IDurham.

VAN

DYCKA

LARGILLIÈRE (1656—1746) przybył w młodości do Anglii, uległ urokowi Lelyego, namalował kilka portretów dla Karola II i wrócił do Francyi. Do Anglii wracał dwa razy; wyjechał z niej, gdy wybuchła rewolucya przeciw Jakó-bowi II, dla którego Largillière był wymalował rodzinę królewską. Jemu przypisują dwa obrazy, znajdujące się w Narodowej Galeryi Portretów, a mianowicie: Księcia SKarola Edwarda i Kardynała %/ork jako chłopców, jakkolwiek niektórzy twierdzą stanowczo, że są to dzieła Nattiera.

HENRYK Gascar przybył do Anglii z księżną Portsmouth, ale małe miał znaczenie i prędko wrócił znowu do Paryża.

MINIATURA PRZY KOŃCU SIEDEMNASTEGO WIEKU

Wśród kilkunastu dobrych miniaturzystów, którzy pracowali po Cooperze, było dwóch czy trzech malarzy bardzo utalentowanych — LAURENCE CROSSE, NaTHANIEL DiXON, Tomasz FLATMAN, FaiTHORNE, LoGAN i Lens ; potem przez czas jakiś z początkiem osiemnastego stulecia miniaturę uprawiali cudzoziemcy miernych zdolności.

FLATMAN 1637 — 1688

TOMASZ FLATMAN, autor Nieznanej pani, w kollekcyi Josepha, objawia pierwszorzędny talent w zakresie miniatury; doskonale modeluje, maluje szeroko, pięknie i silnie.

MALARSTWA

MO

NARCHY

W kollekcyi Salting znajduje się jego dobry portret Mąz- O LATACH czyzny ogolonego i drugiego Pana z wąsami. Próbował WESOŁEGO także pisać wiersze.

Za dni Wilhelma III zaczęto malować miniatury na kości słoniowej ; podobno pierwszy to zrobił BERNARD LENS. W osiemnastym wieku powszechnie używano tego mate-ryału.

ROZDZIAŁ XI

OBEJMUJĄCY LATA, W KTÓRYCH ŚWIAT NOSIŁ WIELKIE PERUKI, A MARLBOROUGH PROWADZIŁ WOJNY

KN ELL ER 1646 — 1723

VAN

DYCKA

GENIUSZ W r. 1646, w cztery czy pięć lat po tem, jak Lely BRYTYJSKI po raz pierwszy stanął na ziemi angielskiej, urodził się W ZALEŻ- w Lubece pewnemu inspektorowi kopalń, Knellerowi, drugi NOŚCI OD syn, któremu na chrzcie nadano imię Godfrey. Ojciec jego musiał skutkiem zamieszek wojennych opuścić miasto rodzinne Eisleben, osiedlił się w Lubece i wszedł tutaj w związki małżeńskie. Gdy mały GODFREY KNELLER lub KNILLER wyrósł z lat dziecięcych, posłano go do Leydy, aby się kształcił na wojaka i study o wał w tym celu matematykę i naukę o fortyfikacyach. Ale w Leydzie obudził się w młodym chłopcu instynkt artystyczny i opanował go tak potężnie, że ojciec, widząc w nim nieprzeparty w tym kierunku pociąg, sam go do artystycznej kary ery zachęcał i posłał go, jak mówią, do Rembrandta, do Amsterdamu, gdzie Kneller poznawał tajemnice sztuki malarskiej pod kierunkiem tej potężnej indywidualności. Czy było tak, czy nie, to pewne, że młody Kneller pracował czas jakiś u Ferdynanda Bola, ucznia Rembrandta. W dwudziestym szóstym roku życia był w Rzymie i pracował u mistrzów włoskich. W Rzymie zaczął stawiać pierwsze kroki na drodze, która go powiodła do sławy, i zdobył sobie duże znaczenie kilku obrazami treści historycznej. Gdy stamtąd przybył do We-necyi, wielkie domy tego miasta zgotowały mu piękne

MALARSTWO

1674, kiedy Kneller miał lat dwadzieścia NOSIŁ

przyjęcie, i zaraz zamówiono u niego szereg portretów wy- LATA, bitnych osobistości. Z Italii przybył do Hamburga, ale nie- W KTO-długo tam bawił. Pobyt w Hamburgu był dla niego tylko RYCH szczeblem do wielkiego powodzenia i szerokiej sławy; ŚWIAT w Hamburgu w r. osiem, namówił go pewien kupiec, Banks, żeby spróbował PERUKI, szukać szczęścia w Londynie — w tym Londynie, gdzie A MĄRLBO-Rubensa i Van Dycka przyjmowano jak książąt i dano im ROUGH góry złota, szlachectwo i zaszczyty — w Londynie, gdzie PROWA-Sir Peter Lely zyskał od razu i stanowisko, i sławę, i ma- DZIŁ jątek, a taką miał wziętość wielką, że nie mógł nadążyć WOJNY zamówieniom. Do Londynu więc puścił się Kneller w połowie okresu rządów Karola II i z miejsca zyskał sobie łaskę Wesołego Monarchy, a miał tam znaleźć mienie, honory i sławę. Niedługo po przyjeździe malował już króla i jego dwór.

Lely stał już u progu sześćdziesiątki, a Kneller miał dopiero lat dwadzieścia osiem, gdy go książę Monmouth wprowadził na dwór Karola II. Młody artysta malował tak szybko i tak łatwo, że, gdy Karol II, chcąc sobie trudu zaoszczędzić, pozował równocześnie Knellerowi i Lelyemu,

Kneller skończył malować swój portret, zanim Lely zdołał swój obraz podmalować, lub, jak Walpole mówi, portret Lelyego był tylko „podłożony“. To zrobiło wielkie wrażenie na Karolu II i na większej części wybitnych osobistości ówczesnych, większe, aniżeli zalety i przymioty sztuki malarskiej tych dwóch artystów.

Śmierć zabrała Lelyego w r. 1680, i Kneller został pierwszym na dworze. Żył aż do dni Jerzego I i malował piękności dworskie w szczęśliwej epoce Wilhelma Holenderskiego i królowej Anny i wielkie głowy za świetnych lat Marlborougha.

Kneller zostawił mnóstwo portretów. Jego szybkość i ła-

twość malowania weszły w przysłowie. Wnet stał się na-BRYTYSKI dwornym malarzem bez współzawodnika, a klientelę miał tak wielką, że mógł jej zamówienia w zupełności wyzyskać NO SCI OD jedynie tylko dzięki swej szybkości i zręczności technicznej.

W ZALEZ-

VAN

DYCKA

Znano go nie tylko na wyspach angielskich, ale w całej Europie; znano go we Francyi, gdzie malował Ludwika XIV, prócz innych znakomitości francuskich, hiszpańskich i egzotycznych. O jego powodzeniu w Anglii najlepiej świadczy nieprzebrana ilość portretów familijnych, które się po wielkich domach do dzisiejszego dnia zachowały. Zdaje się, że nie było osoby znaczniejszej rodem lub rangą, którejby Kneller nie malował — a malował pod każdym względem nadzwyczajnie. Był przyjacielem świetnej grupy literatów, polityków i artystów, których Pope, jego przyjaciel, unieśmiertelnił poematem i satyrą; Kneller uwiecznił ich wszystkich. Gdyby nie sztuka Lelyego i Knellera, nie rozumielibyśmy wieku Karola II, Wilhelma i Maryi i królowej Anny. Jak Lely malował piękności dworu i admirałów floty dla Wesołego Monarchy, tak dla Maryi II, żony Wilhelma Holenderskiego, malował Kneller piękności z Hampton Court, otrzymawszy szlachectwo z rąk Wilhelma w r. 1692.

Styl Knellera, pełen wdzięku i godności, nadawał się ogromnie do odtwarzania elegantów i wielkich ludzi o wielkich perukach z czasów Wilhelma, Maryi i królowej Anny — doskonale oddawał piękne damy z świetnych czasów ostatnich Stuartów. Kneller miał pracownię w domu własnym, w Covent Garden, tuż obok pracowni Lelyego. Mieszkał tam przez blizko dwadzieścia cztery lat; opuścił to mieszkanie dopiero w 1705, w niecały rok po owym dniu sierpniowym, który imię Marlborougha rozsławił zwycięstwem pod Blenheim i uczynił je strasznem dla wrogów Anglii. Kneller przeprowadził się wtedy do domu Whittona, koło Twickenham, który odtąd nosi imię Knellera i mieści

MALARSTWA szkołę muzyki wojskowej. Tu mieszkał i żył wspaniale za LATA, wielkich dni chwały królowej Anny pierwszy malarz an- W KTO-gielski z najświetniejszej epoki. Pięknego pana tego domu RYCH mianował baronetem w 1715 Jerzy I w rok po swojem ŚWIAT wstąpieniu na tron — bo artystę Niemca polubił Niemiec NOSIŁ Jerzy, mimo, że równie, jak i syn jego, nienawidził „ma- PERUKI, lastfo i poesie“. W r. 1723 umarł Sir Godfrey Kneller, A MARLBO-jeszcze za rządów Jerzego I ; pochowano go w poblizkim ROUGH starym kościele ; pomnik jego, opatrzony napisem, który PROWA-skomponował Pope, stoi w Opactwie Westminsterskiem. DZIŁ

Hrabia Spencer ma Knellerowski podwójny portret pań WOJNY Henryetty i Anny Churchill, córek wielkiego Marlborougha.

W Narodowej Galeryi Portretów jest jego Lady Castle-maine w żałobie (księżna Cleveland). Dla Maryi, żony Wilhelma III, malował „piękności z Hampton Court“: Xady ZDyanę de Vere, księżnę St. Albans; Lady Maryę Ben-tinck, hrabinę Essex; Carey traser, hrabinę Peterborough ;

Małgorzatę Cecil, hrabinę Ranelagh; Miss Pitt, późniejszą Mrs. Scroop; Izabelłę Bennet, księżnę Graf ton; Lady Maryę Compton, hrabinę ZDorset, i Lady Middleton.

Hrabia Spencer ma piękną Sarę Jennings, księżnę Marl-borough, z długimi włosami, które sobie później obcięła, mężowi na złość, a mąż je schował na pamiątkę. Drugi portret księżnej Marlborough wisi w Narodowej Galeryi Portretów. Dziesięciu panujących pozowało Knellerowi, a między innymi jjerzy I i Jerzy II. W Narodowej Galeryi Portretów znajduje się Knellerowski Jerzy Lord JJeffreys jako przystojny młody człowiek. Jeffreys miał swoje imię uwiecznić, stać się Judaszem, nędznym bohaterem Krwawego Trybunału. Jest tam i Lord Somerst oraz dwa portrety wielkiego księcia Marlborougha, Sir krzysztof HP ren,

Dryden i doskonały portret Bettertona, wielkiego aktora z czasów Restauracyi. W Kollegium Christ Church w Oks-

fordzie są jego portrety Jana Locke a i ZKenryka Aldricha. BRYTYJSKI Portret Pope'a, własność Harcourtów, jest powszechnie znany. W ZALEZ- Kneller malował dla Tonsona czterdziestu ośmiu członków NOŚCI OD klubu „Kitcat“, do których należą Addison, Steele, Con-greve i Vanbmgh.

VAN

DYCKA

Kneller oryentował się szybko i umiał się doskonale odcinać, chociaż łamaną angielszczyzną. Krąży wiele anegdot o nim z czasu, kiedy był sędzią pokoju i pilnował równości wszystkich wobec prawa. Uwolnił raz złodzieja, który ukradł był udziec barani, a ostro wyłajał rzeźnika za to, że skusił biedaka baraniną. Ile razy jakiś nędzarz prosił o wsparcie, Kneller zawsze go odsyłał do najbogatszego proboszcza; nigdy nie chciał podpisać wyroku przeciw biednemu człowiekowi, który nie mógł zapłacić jakiejś nale-żytości. Ożenił się z Zuzanną Cawley, córką proboszcza z Henley nad Tamizą. Doszedł do wielkiego majątku i mimo, że stracił 20.000 f. s. na spekulacyach Kompanii Południowo-Amerykańskiej, miał stale 2000 f. s. rocznego dochodu.

Po wszystkich kątach Anglii wyrastały białe mury nowych gmachów i budziły popęd zdobniczy dwóch cudzoziemców: VERRIO’A i LAGUERRE’A. Verrio ozdobił sztukate-ryami wielką klatkę schodową w Hampton Court; mnóstwo tam włoskiego klasycyzmu. Laguerra zaś najlepszem dziełem są freski w domu Sir Godfreya Knellera, dawniej Whitton Hall, a dziś Kneller Hall około Twickenham.

Był to interes popłatny, to też zachęcony tern JAKÓB ThornHILL ozdobił freskami kopułę katedry św. Piotra; zięć Thornhilla, Hogarth, miał sobie zdobyć sławę i nieśmiertelność.

Do innych artystów, którzy się osiedlili w Anglii i doszli tutaj do rozgłosu, należał

MALARSTWA

WISSING 1656 — 1687

WOJNY

WILLIAM WiSSING z Amsterdamu przybył do Anglii LATA, w r. 1680, został pomocnikiem Lelyego, a niedługo potem, W KTO-po śmierci Lelyego, zaczął współzawodniczyć z Knellerem RYCH i zyskał sobie znaczną wziętość. Narodowa Galerya Por- ŚWIAT tretów ma jego Xorda Cułłsa, Księcia Monmouth, Księcia NOSIŁ Jerzego Duńskiego, Maryę Modeńską, drugą żoną Jakóba II, PERUKI, i Maryę //, królową angielską; portrety te świadczą, że A MARLBO-cieszył się łaską u dworu. Dzieła jego uchodziły za prace ROUGH Lelyego, ale każdy z nich malował zupełnie inaczej. W Hamp- PROWA-ton Court jest jego Mrs. Knott, jedna z nielicznych cnotli- DZIŁ wych piękności w Windsorze.

MICHAŁ Dahl ze Stockholmu (1656—1743) przybył do Anglii w 1678, wyjechał do Francyi i Włoch, ale powrócił do Londynu znowu ; wszedł tutaj w modę i malował wiele dla królowej Anny, kiedy była księżniczką, i dla księcia Jerzego Duńskiego. Podobnie, jak Wissing, prędko zaczął rywalizować z Knellerem. Z pracowni jego wyszedł szereg Admirałów, znajdujących się dziś w Greenwich — między innymi portret Sir Cloudesleya Shovela.

Jan CLOSTERMAN (1656—1713) przybył do Anglii w r. 1681, żeby malować draperye dla Rileya, a po śmierci tego artysty wykończył wiele jego portretów. W 1696 puścił się do Hiszpanii; potem wrócił do Londynu i miał znaczne powodzenie. Malował ZDrydena, Grinlinga, Qibbonsa i jego żonę i Sir Williama Petty ; Narodowa Galerya Portretów ma jego Królową Annę i Księcia Marlborougha.

SIMON du Bois przyjechał do Anglii w 1685. Opiekował się nim Lord Somers, wielki prawnik; portretował go Du Bois w swojej pracowni w Covent Garden, gdzie mieszkał razem ze swoim starszym bratem, pejzażystą. Jego

105

HIST. MAL. Vn — 14

MALARSTWO

GENIUSZ

BRYTYJSKI w Lambeth, i Wilmot hrabia Rochester, w Knole. Du W ZALEŻNOŚCI OD

dziełem między innemi jest portret Arcybiskupa Tenisona,

Bois umarł w 1708.

VAN

DYCKA

SIMON Verelst, flamandzki malarz kwiatów, bardzo zarozumiały, nazywał sam siebie „bogiem kwiatów“. Portret Księcia Buckinghama przeładował tak kwiatami i owocami, że król wziął ten obraz za martwą naturę; jednakże wzięcie miał coraz większe, ze szkodą Lelyego. W Hampton Court jest jego Księżna Portsmouth jako źflora. Malował też portret Smolletta.

JAKÓB HUYSMAN, znany jako HOUSEMAN (1656—1696), z Antwerpii, przybył do Anglii już sławny. Mówiono o nim, że umie łączyć siłę i swobodę Van Dycka z wdziękiem i subtelnością Lelyego. W Gorhambury jest jego Królowa Katarzyna, a pałac Buckingham ma jego Królowę Katarzynę jako $?asterkę\ malował ją tak często, że sam siebie tytułował „malarzem królowej“. Galerya Narodowa ma jego Izaaka Waltona. Housemanowi przypisywano długi czas piękną Xady ZBelasyse, w Hampton Court, pendzla Lelyego. Portret Księżnej ŹRichmond jako Pallady, w całej postaci, należy do księcia Richmond i Gordon.

NlCCOLO CASSANA (1659 —1713) z Genui przybył do Anglii i malował Królową Annę i kilka osób ze szlachty; najlepiej znany jest jego portret Jakóba Fitzjamesa, księcia Berwick\ był to sławny, wspaniały syn naturalny Jakóba II.

ROZDZIAŁ XII

O MALARZACH SZKOCKICH Z LAT MARLBOROUGHA

KICH Z LAT MARLBOROUGHA

Z chwilą, kiedy Stuartowie wstąpili na .tron angielski, O MALA-zaczęli się młodzi malarze szkoccy ściągać do Londynu RZACH tem bardziej, że wyganiały ich z kraju niepokoje polityczne. SZKOC-Do nich należeli MURRAY i SCOUGALL.

MURRAY 1663 — 1734

TOMASZ Murray, uczeń jednego z członków rodziny De Critzów, zostawał pod wpływem Rileya, którego naśladował niezbyt szczęśliwie, — malował bowiem za przykładem swego mistrza tylko twarze, a draperye portretu pozostawiał uczniom; sława jego ucierpiała na tem, bo te portrety, które malował w całości, są doskonałe. Dzięki swej układności towarzyskiej i pięknej powierzchowności wszedł w sfery arystokratyczne i był swego czasu ogromnie modny. Galerya Narodowa ma jego portret prezydenta sądu Sir Johna ZPratta, ojca Lorda Camdena, i Kapitana ZDampiera, sławnego marynarza, który uratował Aleksandra Selkirka; ratusz w Stratford-on-Avon ma portret Królowej Anny w całej postaci; angielskie dwory wiejskie i towarzystwa naukowe posiadają wiele jego portretów; w Towarzystwie Królewskiem jest jego Edmund Halley, a w Kollegium Me-dycznem Sir SKans Sloane.

Kilku malarzy szkockich, jak HAMILTON i FERGUSON, pracowali za granicą, ale malowali w stylu cudzoziemskim. Synów Fergusona, którzy doszli do wielkich zaszczytów i sławy, trzeba szukać w galeryach niemieckich pod nazwi-

Z pomiędzy artystów, którzy zostali w Szkocyi, wybiła się rodzina Scougallów. Trudno podać szczegółowe wiadomości o Dawidzie Scougallu i o synu jego, Janie Scougallu, którego nazywano „Starszym“, ponieważ miał syna Jerzego Scougalla, również malarza, zwanego Scougallem Młodszym; był to drugorzędny malarz z czasów Wilhelma, Maryi i królowej Anny. Ale Jan Scougall z czasów Restauracyi był doskonałym artystą.

skiem VON FERGUSON. WILHELM (WILLIAM) GOUW FERGU-BRYTYJSKI SON (1633 ?—1690?) dobrze malował zwierzynę i ptaki ; wiele W ZALEŻ- jego obrazów figuruje dziś za granicą jako Weennixy i t. p. NOŚCI OD

VAN

DYCKA

SCOUGALL 1645?—1730?

JOHN Scougall, kuzyn Patryka Scougalla, biskupa z Aberdeen, cieszył się wzięciem w szerokich kołach ; w domu jego w Edynburgu skupiało się towarzystwo okoliczne. W Dalmeny jest jego Lord Carrington (1670), w Pe-nicuik jego Sir John Clerk i ładna bardzo Lady Clerk z 1675; są to trzy arcydzieła, podobnie, jak Lord ZKarcarse, Lady Elphinstone i Hrabina Lauderdale. W 1693 i 1702 malował dla uniwersytetu w Glasgowie portrety sławnych ludzi, jak Wisharta, Patryka Hamiltona, SKnoxa i innych. W 1698 kopiował w szpitalu Heriota portret ZKeriota podług Van Somera. W 1708 i 1712 malował dla Rady miejskiej w Glasgowie portrety Wilhelma III, Maryi i Królowej Sdnny, w całej postaci, jednakże nie z natury; potem usunął się, mając już lat siedemdziesiąt, aby ustąpić miejsca swemu synowi.

Syn Scougalla i dwaj jego uczniowie, MARSHALL i WAIT, należą do pierwszej połowy wieku osiemnastego ; pracowali później u Knellera. Wait malował bardzo dobrze martwą naturę. Miniatury ołówkiem dobrze robił w tych latach

MALARSTWA

RZACH

■ę

DAWID PatoN; wiele jego rysunków znajduje się w Ham O MALA-House i w pałacu Hamilton.

Podczas gdy co lepszy artysta szkocki wyjeżdżał na SZKOC-południe do Londynu, do Szkocyi przybywali cudzoziemcy KICH Z LAT jeden za drugim: JAKÓB DE WETT, flamandczyk, podjął się MARLBO-w 1684 wykonać szereg 110 fikcyjnych portretów królów ROUGHA szkockich od najdawniejszych czasów aż do Karola II; dziś wiszą te rzeczy w Holyrood; MIKOŁAJ HEUDE, huge-nota francuski, malował dla Queensberrych w Drumlanrig.

Umarł w nędzy.

MEDINA

1659 — 1710

Sir John Baptist Medina, Hiszpan z Brukselli, przybył w 1688 na wezwanie hrabiego Leven do Edynburga, gdzie doszedł do wielkiego rozgłosu i zasypywał kraj portretami z czasów Wilhelma, Maryi i królowej Anny. Portrety jego są zbyt czarne, jednak są to rzeczy silne, cokolwiek twarde i pomyślane dekoratywnie. Bardzo indywidualną cechę nadaje im surowa czerwień karnacyi i niebieskawo - popielate tony cieniów. Traktowane są nieco konwencyonalnie, nieco archaicznie, mało jest w nich odczucia charakteru, ale przynajmniej działają dekoratywnie. Ponieważ Medina miał duże wzięcie w sferach wyższych, udało mu się uzyskać szlachectwo. Jego Portret własny znajduje się w Kollegium Chirurgicznem w Edynburgu. Dzieła jego wyglądają zawsze tak, jak gdyby pochodziły z epoki nieco dawniejszej, bliższej czasom Tudorów.

Syn Mediny, który umarł w 1764, i jego wnuk, który umarł w 1796, byli to malarze drugiego rzędu; z ich pracowni wyszły dziesiątki portretów Królowej Maryi, dziś tak cenione w rodzinach szkockich. Medina wyszkolił WILHELMA (WILLIAM) AlKMANA (1682—1731), który miał się stać najzdolniejszym malarzem szkockim w pierwszych latach wieku osiemnastego.

V

1

J

;;

yi';,

-

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI

ROZDZIAŁ XIII

JAKIE BYŁO W ANGLII MALARSTWO, GDY NA TRON WSTĄPIŁ NIEMIEC JERZY I NIE ZNOSIŁ „MALASTFO I POESIE«

W ANGLII MALARSTWO KIEDY NA

Przystępujemy teraz do grupy artystów domorosłych. JAKIE BYŁO Stanowią przejście między Knellerem a Hogarthem.

H I L L

1661 — 1734

TOMASZ Hill, uczeń W. FaiTHORNE’A, uprawiał portret TRON w Londynie. Jego doskonały Biskup Hooper uchodził długo WSTĄPIŁ za pracę Hogartha.

RICHARDSON

1745

1665

NIEMIEC JERZY I NIE ZNOSIŁ „MALA-

JONATAN RICHARDSON, uczeń Rileya, miał wywrzeć za- STFO sadniczy wpływ na sztukę angielską. W gorących słowach J POESIE“ dowodził, że wielka sztuka nie zrodzi się nigdy w kraju, jak długo artyści miejscowi ulegać będą modom obcym; pisał i marzył o stworzeniu w Anglii szkoły, któraby zaczęła przemawiać rodzimym językiem. Gwałtowne jego usiłowania miały zbudzić i zapalić przyszłe chwały Anglii w wieku osiemnastym. Galerya Narodowa Portretów ma jego Portret własny, doskonały, szczery i pełen charakteru rysunek, a prócz tego portret ZKrabiego Cowper a. Uczeń jego, Hudson, ożenił się z jedną z jego córek ; w ten sposób Richardson został „dziadkiem po pendzlu“ Sir Joshuego Reynoldsa. Bristol ma jego Gdwarda Colstona, a Kollegium Chirurgów jego Juady Maryę Wortley Montague i ‘Wilhelma Cheseldena.

Hogarth i Reynolds z zapałem czytali i przejmowali się głęboko jego studyami o sztuce.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

JAN (JOHN) WooLASTON, urodzony w Londynie około r. 1672, muzyk, grywał na koncertach Tomasza Brittona, BRYTYJSKI który miał drobną sprzedaż węgla. Woolaston malował portrety, między innymi Brittona, dziś w Narodowej Ga-leryi Portretów. Britton sprzedawał dalej węgiel workami, jakkolwiek bywał w przyzwoitych towarzystwach.

GANDY MŁODSZY

16?

1729

Wilhelm (William) Gandy, syn Jakóba Gandyego, ucznia Van Dycka, wyjechał do Irlandyi, osiedlił się w Exeter około r. 1700, objeżdżał sąsiednie okolice i malował portrety; w niektórych jego rzeczach widać duży talent. Rodziny angielskie w zachodniej stronie kraju posiadają najwięcej jego dzieł. Sztuka jego miała głęboki wpływ wywrzeć na młodego Joshuego Reynoldsa. W Bodleianum w Oksfordzie jest jego HjOilhelm Jane.

THORNHILL 1676 — 1734

Sir Jamesa (Jakóba) Thornhilla wysłał wuj jego, dr. Sydenham, na naukę do TOMASZA HiGHMORE’A, nadwornego malarza Wilhelma III. Thornhill objął po nim ten urząd. Oddawał się przedewszystkiem dekoracyi sufitów w wielkim stylu; prócz tego wykonał szereg doskonałych portretów. Założył słynną akademię malarską. Thornhill pochodził ze starej rodziny z Derbyshire ; urodził się w Mel-combe Régis. Nędza przywiodła go do Londynu, gdzie malarstwem zarabiał na chleb. Wnet zdobył sobie rozgłos i puścił się do Holandyi, Belgii i Francyi. Po powrocie królowa Anna zamówiła u niego dokoracye kopuły w ka-

MALARSTWA tedrze św. Pawła. Potem malował sypialnię królowej Anny JAKIE BYŁO w Hampton Court; pracował też w Blenheim. Od r. 1707 W ANGLII do 1727 zajęty był dekoracyą sufitów i ścian do Malowa- MALAR-nej Sali w Greenwich; za to, jak i za dekoracye katedry ST WO, św. Pawła, płacono mu po czterdzieści szylingów od yarda GDY NA kwadratowego. Ołtarze w All Souls i w Kollegium Królo- TRON wej w Oksfordzie są jego dziełem. Akademia ma jego WSTĄPIŁ kopie kartonów Rafaelowskich. Jerzy I nadał mu szlachectwo, NIEMIEC a dowiemy się niedługo, że obiecujący młody człowiek, JERZY I NIE nazwiskiem Hogarth, uciekł z jego córką, Joanną. Thornhill ZNOSIŁ został członkiem parlamentu. Umarł w Weymouth w 1734. „MALA-

STFO I POESIE“

J E R V AS 1675 — 1739

KAROL JERVAS lub JarviS, urodzony w Irlandyi, przyjechał do Londynu i został uczniem Knellera. Zwiedziwszy Włochy, wrócił do Londynu koło r. 1709, a po śmierci Knellera (1723) został głównym malarzem Jerzego I. Jervas ożenił się z bogatą wdową. Na ten temat opowiadają zabawną anegdotę. Kiedy Kneller usłyszał, że sobie Jervas sprawił powóz i cztery konie, zawołał: „O Boże! Jeśli jego konie nie ciągną lepiej od niego, on nigdy do końca swej podróży nie dojedzie.“

Jervas czuł w sobie wzniosły talent poetycki; wiersze Swifta i Arbuthnota małem się w jego oczach cieszyły uznaniem. Gdy go raz hrabina Bridgewater prosiła, żeby jej pokazał jakieś piękne ucho, on z wielką powagą pokazał jej swoje własne. W Narodowej Galeryi Portretów jest jego Królowa Karolina, Pope, Marta Blount, Księżna Queensberry, Swift i 'Wilhelm książę Cumberalnd. Lord Spencer ma jego Elżbietę Churchill, hrabinę Bridgewater, trzecią córkę wielkiego księcia. Bodleianum ma jego portret Swifta. Jervas uczył POPE’A rysować i malować; malo-

ZACZYNA widło Pope’a, przedstawiające Betłertona, jest w Caen Wood.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Jest to kopia portretu Knellera z Narodowej Galeryi Portretów.

BRYTYJSKI

GIBSON

1680 — 1751

TOMASZ Gibson był portrecistą w Londynie w pierw-wszych latach wieku osiemnastego. Malował Arcybiskupa HsJakea; jego Arcybiskup Potter jest w Kollegium Christ Church w Oksfordzie; Vertue jest w Towarzystwie Miłośników Starożytności, a Flamstead w Towarzystwie Królew-skiem. Gibson przeniósł się do Oksfordu około r. 1730, ale wrócił później do Londynu i tutaj umarł. W Bodleianum jest jego Jan Locke.

KENT

1684 — 1748

W młodym jeszcze wieku wyjechał WILLIAM KENT do Rzymu, i tu zajął się nim „architekt hrabia Burlington“, właściciel pałacu Burlington, dzisiejszej Akademii Królewskiej. W 1719 przywiózł Burlington Kenta do Anglii, ofiarował mu mieszkanie w swoim pałacu i zaczął go w mieście wprowadzać w modę jako uniwersalnego geniusza we wszystkich dziedzinach sztuki. Kent prędko zaczął projektować i rysować plany gmachów, rzeźby, obrazy, meble, suknie i wszystko inne. Hogarth nienawidził jego pompatycznego i ciężkiego stylu, tembardziej, że go przeciw Kentowi buntował potrosze jego teść, Sir James Thornhill. Jednakże Kent, mimo, że go nad wszelką miarę przeceniano za życia, stworzył kilka dobrych, choć nieco ciężkich gmachów o szerokich liniach, które tak dobrze oddawały charakter epoki Jerzego I i II. Wnętrza, które Kent stwarzał, są dość ponure; w takich wnętrzach rozgrywają się owe Hogar-

MALARSTWA

JERZY I NIE

thowskie szeregi „scen dramatycznych“, czyli „malowane JAKIE BYŁO refleksye moralne“. Jego rzeźba Szekspir stoi w Opactwie W ANGLII Westminsterskiem. W meblach Kent wyszedł ze stylu kró- MALAR-lowej Anny i stwarzał rzeczy ciężkie w rodzaju owych ST WO, „krzeseł hogarthowskich“. Były one punktem wyjścia dla GDY NA nieśmiertelnego talentu Chippendale’a. Kent projektował TRON Holkham Hall, Devonshire House w Piccadilly i koszary WSTĄPIŁ gwardyi konnej w Pall Mail. Później i gorsi architekci pra- NIEMIEC cowali w Londynie.

I POESIE“

Czerwone, okrągłe oblicze tego męża, podwójny pod- ZNOSIŁ bródek i grube jego wargi można oglądać w Narodowej „MALA-Galeryi Portretów, gdzie z niego ÖANDRIDGE zrobił dan- STFO dysa.

„Architekt“ Earl of Burlington ożenił się w 1721 z LADY DOROTHY SavilE, która rysowała portrety węglem.

HIGHMORE

1692

1780

JÓZEF HIGHMORE zgłębiał właśnie tajemnice sztuki malarskiej w Akademii przy ul. Wielkiej Królowej, gdy zwrócił na niego uwagę Kneller. Highmore doszedł do szerokiego rozgłosu. Malował szereg portretów, przedstawiających Kawalerów orderu Bath; Narodowa Galerya Portretów ma jego dwa portrety Samuela Richardsona, a w Stationen’ Hall znajduje się Richardson i jego Zona. Highmore żył długo, doczekał się wielkiej epoki Reynoldsa i Gains-borougha.

STEFAN SlAUGHTER, który umarł w 1765, był zdolnym malarzem.

Przedsiębiorstwa, mające na celu kolonizacyę kraju Da-rien w Ameryce środkowej, doprowadziły Szkocyę prawie do ruiny; stosunki zaczęły się poprawiać po Unii w 1707. W 1726 Allan Ramsay założył pierwszą wypożyczalnię

ZACZYNA książek. Handel w Szkocyi wzrastał i rozwijał się szybko.

SIĘ ODZYWAĆ

W 1729 założono szkołę św. Łukasza, która istniała bardzo krótko. Do szkockich artystów z tego czasu należeli:

GENIUSZ

BRYTYJSKI

AIK M AN 1682 — 1731

WILLIAM AikmAN miał stać się głównym malarzem szkockim w pierwszych latach wieku osiemnastego. Siostrzeniec Sir Johna Clerka z Penicuik i Sir Davida Forbesa z Newhall, a syn starosty i właściciela ziemskiego z For-farshire, Aikman studyował naprzód prawo i dopiero po śmierci ojca w 1699 został uczniem Mediny. W trzy lata później sprzedał rodzinne dobra i przeniósł się do Rzymu. Żył tu aż do roku 1710. W tym roku wyjechał do Konstantynopola i dalej na Wschód, a w 1712 wrócił do Edynburga jako malarz-portrecista. Rodzinne jego stosunki i pro-tekcya księcia Argylla wyrobiły mu prędko wielką wziętość. Po jedenastu latach pobytu w Szkocyi książę Argyll namówił go na wyjazd do Londynu. Było to w 1723, bezpośrednio po śmierci Knellera. Aikman wynajął sobie pracownię w Leicester Fields. Zamożni mieszkańcy tej dzielnicy przyjęli go bardzo życzliwie. Sir Robert Walpole i Lord Burlington byli jego przyjaciółmi. Aikman miał kulturę literacką i dobry smak, — wszedł więc w koła inteligencyi miejscowej i stał się ich ulubieńcem, dzięki swym osobistym zaletom. Jednakże zapadł na zdrowiu, a dobiła go śmierć jedynego syna. Obaj leżą pochowani w jednym grobie na cmentarzu Greyfriars w Edynburgu. Pierwsze jego dzieła cechuje sztywność, pochodząca od jego mistrza, Mediny, któremu często przypisują dzieła Aikmana. Dopiero pod wpływem Marattiego w Rzymie technika Aikmana stała się subtelną i zręczną, choć brak jej nieco śmiałości. Swoich zdolności kolorystycznych Aikman nie rozwinął nigdy —

MALARSTWA zawsze wpada w tony popielate i blade. Do najlepszych JAKIE BYŁO jego dzieł należą portrety damskie w owalu. Powszechnie W ANGLII znany jest jego portret poety Allana Ramsaya (własność MALAR-Clerka). Najlepszy jest przecież Aikman w portretach mą- STWO, skich, do których należą: kuzyn jego, Sir Jan Clerk, w stroju GDY NA barona Exchequeru, i biust Hrabiego Lauderdale a w zbroi. TRON Z pisarzy malował Somervillea, Thomsona i Gaya; ostatnie WSTĄPIŁ dwa portrety posiada Szkocka Narodowa Galerya Portre- NIEMIEC tów, jak i Patricka Hrabiego Marchmont, oraz doskonały JERZY I NIE jego Portret własny. Drugi jego Autoportret jest w szkockiej ZNOSIŁ Akademii Królewskiej, a inny jeszcze w Uffiziach. Portrety „MALA-Księcia Argylla znajdują się w Holyrood i w Narodowej Ga- STFO leryi Portretów, która ma także i jego Duncana Forbesa. I POESIE“ Dzieła jego są rozproszone po bardzo wielu domach angielskich i szkockich.

DAVIDSON

Jeremiah Davidson, który umarł w 1745, miał się kształcić na dziełach Lelyego. Był bardzo wzięty w Szkocyi i w Londynie. Statuę Duncana tforbesa, znajdującą się w Parlamencie w Edynburgu, modelował Roubiliac według portretu Davidsona.

SMIBERT 1684 — 1751

JAN SMIBERT, urodzony w Edynburgu, zarabiał z początku na życie jako uczeń malarza pokojowego. Podczas podróży do Londynu, a potem do Włoch, utrzymywał się z malowania kopii na sprzedaż. Wrócił do Londynu jako portrecista. Towarzyszył Biskupowi Berkeleyowi, którego portret pendzla Smiberta jest w Narodowej Galeryi Portretów, w jego nieszczęsnej misyi na wyspy Bermudas, a następnie udał się do Ameryki, gdzie wykonał główne swoje prace — na-

ZACZYNA przód w Newport, a później w Bostonie; tym sposobem został jednym z pionierów amerykańskiego malarstwa. Podobnie, jak Aikman, był przyjacielem Allana Ramsaya. Jego główne i najlepsze dzieła znajdują się w Ameryce.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI

ALEXANDEROWIE

Jak trudno było rozwikłać dzieje Scougallów, tak samo trudno jest dojść historyi potomków Jamesone’a, Alexanderôw. Ojciec, John Alexander (1690?—1760?) wnuk, czy prawnuk Jamesone’a, którego córka, Marjory, wyszła za adwokata edynburskiego, Johna Aleksandera, study o wał sztukę we Włoszech, a wróciwszy do Szkocyi, ozdobił scenami z Porwania Prozerpiny klatkę schodową w pałacu Gordon. Z licznych jego portretów jest w Keir Małgorzata źDrum-mond z 1727, Lord Lewis Gordon z 1738, Lord Provost Drummond z 1752 i Jerzy Murdoch z 1757. Dzieła jego, choć gorsze, przypominają jednak obrazy Allana Ramsaya. Syn jego, KoŹMA JAN ALEXANDER (1724—1773?), brał udział w rokoszu przeciw domowi hanowerskiemu w 1745 i prawdopodobnie przeniósł się do Włoch. Był tam tak długo, póki się w Anglii nie uspokoiły stosunki polityczne; powrócił w każdym razie przed 1754. W tym roku architekt James Gibbs zapisał mu swój majątek. Najbardziej interesującym faktem z jego życia jest jego znajomość z GILBERTEM STUARTEM, najznakomitszym malarzem amerykańskim tego wieku.

Wiele dzieł w tym czasie wykonali w Anglii trzej malarze codzoziemcy. JEAN BAPTISTE VAN LOO (1684—1746) przybył do Londynu w 1737 i był bardzo wzięty jako portrecista. Narodowa Galerya Portretów ma jego Ryszarda Temple a Xorda Cobham i Jana Lorda Hervey. Jego Sir

MALARSTWA

STWO,

fjarmes Burrow jest w Towarzystwie Królewskiem. Malował JAKIE BYŁO też Horacego cWalpole a, Colley Cibber i aktorkę Peg HlOof- W ANGLII fington. W 1742 powrócił do Francyi i umarł w mieście MALAR-rodzinnem Aix w Prowancyi.

JOSEPH VAN HAAKEN, który umarł w 1749, przybył GDY NA z Antwerpii do Londynu, ponieważ zawezwało go kilku TRON artystów, a między nimi Van Loo, żeby im malował figury, WSTĄPIŁ tła i draperye. Mówią, że do jego pracowni przychodziły NIEMIEC po cichu płótna do wykończenia. Hogarth naszkicował sa- JERZY I NIE tyryczny pogrzeb Van Haakena : artyści, dla których pra- ZNOSIŁ cował, idą za jego trumną i rozpaczają, co będzie teraz, „MALA-kiedy go zabrakło. JAN VANDERBANK (1694—1739) urodził STFO się w Anglii i wykonał kilka portretów w latach królowej I POESIE“ Anny i Jerzego I. Był głową niezadowolonych z akademii Sir Jamesa Thornhilla; założył inną akademię i wprowadził do niej modela żywego.

MINIATURA Z POCZĄTKIEM WIEKU OSIEMNASTEGO

Około r. 1672, kiedy umarł Cooper, styl miniatur zaczął ulegać zasadniczym zmianom : zarzucono malowanie barwami kryjącemi na kartonie lub pergaminie, a zaczęto malować farbami przezroczystemi na kości słoniowej.

Z początkiem osiemnastego stulecia zdawało się, że miniatura upadnie zupełnie w rękach cudzoziemców, wśród których najlepszym był CHRISTIAN RICHTER, syn złotnika. Ojciec jego przybył ze Szwecyi i osiedlił się w Londynie za dni królowej Anny. Christian Richter malował w miniaturze jej męża, Księcia Jerzego Duńskiego. Dziś jest ta miniatura w kollekcyi Hodgkinsa.

121

HIST. MAL. VII - 16

MALARSTWO

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

NathANIEL HONE (1718—1784), członek Akademii Królewskiej, urodzony w Dublinie, przybył za młodu do Anglii; przenosił się z miejsca na miejsce i zarabiał portretami ; wkońcu w połowie stulecia doszedł do wielkiego BRYTYJSKI znaczenia. Wzorowali się na nim SAMUEL FlNNEY (1721 do 1807) i Samuel Cotes (1734—1818). Ale to były talenty drugorzędne; gotowali tylko drogę na przyjście dwóch malarzy, którzy pracować mieli z końcem wieku osiemnastego, za panowania Jerzego III, a byli to Jan Smart i Ryszard Cosway.

Nathaniel Hone poróżnił się z Akademią Królewską, namalował bowiem Szarlatana, co wzięto za atak przeciwko Reynoldsowi i Angelice Kauffmann. Akademia odrzuciła obraz, a obrażony Hone zaczął w 1775 wystawiać swoje prace poza Akademią. Hone ożenił się bogato i mieszkał w pięknym domu na placu Sw. Jakóba. Malował portrety olejne równie dobrze, jak i miniatury.

Po śmierci Petitotów miniaturę w emalii zaczął uprawiać Szwed, pochodzący z Francyi, KAROL BOIT, który przybył do Anglii jako nauczyciel rysunków. Żywot miał burzliwy, a emalie robił nadzwyczajne. Uczeń jego, ZlNCKE (168? do 1767), rodem z Saksonii, mieszkał w Anglii od 1707 przez lat sześćdziesiąt i wykonał w emalii ogromną ilość portretów pierwszorzędnej jakości. Naśladowali go JERZY Michał Moser (17047 — 1783) i Jeremiasz Meyer (1735 do 1789); obaj cudzoziemcy, zostali członkami - założycielami Akademii Królewskiej. GrOTH, RICHTER (1680?—1732), Rouquet (17027—1759), Hurter (1730—1790) i jego bracia uprawiali dalej tę sztukę.

Z Anglików Gerwazy Spencer, były służący, robił równie dobrze portrety w emalii, jak i zwykłe miniatury. Umarł w 1763.

ROZDZIAŁ XIV

W KTÓRYM SIĘ WYPOWIADA WIELKI GENIUSZ ANGIELSKI ZA DNI PIERWSZEGO Z WIELKICH JERZYCH, A MÓWI JĘZYKIEM NARODOWYM I ZWRACA SIĘ WPROST DO ŻYCIA

I DO NATURY

Nie wiadomo, dlaczego tak się pomniejsza wiek osiem- O WIELKIM nasty. Przecież on, jak lampa, świeci poprzez wieki. Zro- GENIUSZU zumieć nie podobna, jak może wiekowi temu wyrzucać ANGIEL-„sztuczność“ i brak prostoty Niemiec, Anglik, a przede- SKIM ZA wszystkiem Amerykanin; jak można obojętnem, niedowiar- DNI PIERW-czem wzruszeniem ramion pomijać błyskawicowe, świetne SZEGO odruchy, którymi najgłębszą prawdę swej duszy wypowia- Z WIELKICH dała ludzkość wieku osiemnastego. Jeśli kto ma na myśli JERZYCH Francyę — to Francya doszła wtedy do szczytu swej świetności. Może być, że to ówczesna peruka wprowadziła w błąd tych, którzy sądzą z pozorów; bo czyż nie sądzi naprawdę tylko z pozorów ten, którego w błąd wprowadzić może peruka? Język, którym mówiono w tym wieku, nie był od siekiery, — to prawda ; owszem, myśli strojono w jedwabie, ludzie stąpali menuetowym krokiem wśród malowniczych kulis swej epoki; ten i ów kokietował zgrabną formą nogi i tabakę zażywał z groteskowym wdziękiem.

Niejeden elegant pięknie nosił długą laseczkę z kokardą, a musiał na studya nad tern drogi czas tracić, czas, który lepiej można było zużyć na pogłębienie kultury. A oni cudnie chodzić umieli; nie tylko to: brylantami zdobili nawet klamry u trzewików! Ale czyżby dlatego wiek ten nie miał być szczery?

Wiek, w którym potężny głos Cromwella obwołuje wolność ludów i głosi zbuntowanym koloniom ich wielki dzień ; herbata pływa po falach zatoki bostońskiej ; karabiny grzmią pod Lexington i Bunker’s Hill; odgłos strzałów dolatuje BRYTYJSKI do Francyi i rozpala płomień wielkiej rewolucyi, która miała być straszną nauką dla wieków przyszłych. Nieszczery! Jeśli wiek Washingtona, Franklina, potężnego Chathama, Burke’a, Samuela Johnsona, Nelsona, Clive’a, Wolfe’a, Dantona, Mirabeau’a i Voltaire’a ma być nieszczery, to niech przepadnie szczerość nowoczesna! Ale już mniejsza o to, czy to był wiek szczery, czy nieszczery, sztuczny, czy głęboki, — to pewne, że w żadnym innym wieku nie powstawały tak cudne płótna, nigdy z takim wdziękiem nie oddawano czaru lat dziecięcych, ani tajemnego uroku macierzyństwa, — a do tego potrzeba szczerości, jeśli można wogóle kiedykolwiek mówić o szczerości! Ten wiek patrzył, jak Hogarth w swoich mistrzowskich obrazach chłostał głupotę ludzkich namiętności, — a choć nie było w jego sztuce tyle dobrego smaku, co w ostrożnych i świętoszkowatych nieszczerościach wieku dziewiętnastego, to przynajmniej była w niej brutalna szczerość. Wiek ten wydał potężny geniusz Turnera, najdroższy klejnot w dziedzinie sztuki, a w nim niema źdźbła nieszczerości ; on twarzą w twarz oglądał słońce, niebo i morze podczas ciszy i w szalonych momentach burzy — chwytał powiew wiatru i rzucał na malowane płótno blaski słońca, mało się troszcząc o dogmaty zaśniedziałych teoretyków sztuki i mało dbając o jakiekolwiek „izmy“.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W 1723 umilkły w Anglii ostatnie echa dawnej sztuki, a zaczęły się odzywać pierwsze jej tony nowe. W tym roku umarł Kneller, a z jego śmiercią ustał przemożny wpływ obcych malarzy, którzy się byli zagnieździli w Anglii — taki Holbein, Zucchero, Van Dyck, Lely, Kneller i inni.

MALARSTWA

To był rok, w którym Hogarth, mając dwadzieścia pięć O WIELKIM lat, zrzucił jarzmo rzemiosła; pracował przedtem jako po- GENIUSZU mocnik sztycharski w handlu akwafort, teraz zaczął się wy- ANGIEL-powiadać w oryginalnych rysunkach satyrycznych, które go SKIM ZA miały poprowadzić do wielkich „kompozycyi dramatycz- DNI PIERW-nych“. W tym roku urodził się Joshua Reynolds, przyszły SZEGO założyciel sławnej szkoły angielskiej, który miał dla niej Z WIELKICH zdobyć uznanie w kraju i w całej Europie i stworzyć dla JERZYCH niej ognisko pod opieką państwa.

Jerzy I przybył do Anglii bez żony. Zonę swą, Zofię Dorotę, zostawił zamkniętą w zamku Ahlden. Gdy umarł Jerzy I w 1727, syn jego, Jerzy II, powiesił portret swej matki w pałacu Leicester, jak tylko odebrał wiadomość o śmierci ojca. Jerzy II był nieprzychylny Hogarthowi, gdyż „nienawidził malastfo i poesie“.

Dotąd jeszcze żaden artysta brytyjski nie malował samodzielnie, — przychodziły tylko do Anglii liczne bardzo dzieła Teniersa, Cuypa i innych i pobudzały twórczość rodzimą. Richardson wierzył w geniusz rodzimy i dlatego głosił, że w sztuce musi się wypowiadać rodzimy sposób patrzenia. A oto dojrzewał właśnie pewien wielki talent, który miał słowa Richardsona wprowadzić w czyn.

HOGARTH

1697

1764

Ktokolwiek chce mieć obraz wieku osiemnastego, musi go zawsze szukać u Hogartha. W pierwszym szeregu geniuszów współczesnych zdobył sobie Hogarth miejsce jako humorysta, satyryk i moralista, uderzający w ton zdrowego rozsądku. Jemu zawdzięczają oczy nasze najdokładniejszy obraz zwyczajów, ubiorów i urządzeń wieku osiemnastego. W poważnych i ulotnych pracach bogata jego sztuka odzwierciedla epokę; a jeśli jego temperament kazał mu ra-

CN

ZACZYNA czej chłostać głupotę tego wieku, aniżeli odtwarzać jego momenty bohaterskie i jego strony ujmujące, — jeśli uczeni, patrząc na jego ironię, widzą w wieku osiemnastym tylko upadek moralny, a dojrzeć nie mogą tego ludu bohaterów, BRYTYJSKI który wydał Chathama i Washingtona, to wcale nie umniejsza zasługi Hogartha; smagał głupotę, aby tem lepiej odbijała cnota. A jednak miał być nieszczery!

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

Czytałem, jak uroczyście twierdzono, że pod względem „siły twórczej, wyobraźni i zakresu twórczości“ Hogarth jest „największym z mistrzów brytyjskich“. Wobec wzniosłej sztuki Turnera twierdzenie takie nie ma sensu. Ale, jeżeli chodzi o ruch i wyraz uczuć ludzkich, to Hogarth ma istotnie ogromną siłę twórczą, wyobraźnię i wielki zakres twórczości nie tylko w porównaniu do malarzy brytyjskich, ale i wszystkich innych. Tak wielki malarz nie potrzebuje przesadnych pochwał. Jest jednym z najznakomitszych talentów dramatycznych w zakresie malarstwa wszystkich czasów. Wobec jego świetnych obrazów rodzajowych ubogie i monotonne wydają się nawet sceny, malowane przez Holendrów, którzy takie tryumfy święcą w tej dziedzinie sztuki. Hogarth smaga do krwi głupotę ludzką, i w tem jest coś, co musi razić, jak razi każda tortura. Ale on nie ustępował przed niczem; w obrazach jego widać tylko pioruny gniewu bożego, — chwały bożej oddać nie umiał i nie oddawał jej nigdy — tu były granice jego sztuki, — a dramat, który przedstawia tylko brudy i zbrodnie, nie jest dziełem do-skonałem. Hogarth był to człowiek zdecydowany, odważny, silnej woli. Czytając uczone książki i słuchając tego, co ludzie wykształceni mówili o „starych mistrzach“, doszedł do przekonania, że wszystko to jest głupstwem, że są to wieńce, splatane około głów pewnych ludzi dlatego tylko, że już pomarli. Mawiał, że Van Dyck za życia był równie wielki, jak po śmierci, — ale, gdyby dzisiaj żył człowiek równie wielki,

MALARSTWA

jak Van Dyck, nie uznawanoby jego wielkości. Hogarth O WIELKIM nigdy nie podawał za piękne tego, co było naprawdę brzyd- GENIUSZU

kie, i to zostanie na zawsze jego chlubą.

ANGIEL-

Kultura współczesna i moda epoki nakazywała kupować SKIM ZA jego sztychy, ale obrazy jego przyjmowano chłodno. Dzi- DNI PIERW-siaj widzimy, że były to obrazy znakomite, natomiast sztychy SZEGO miały mniejszą wartość. Dochodzimy do przekonania, że Z WIELKICH Hogarth był jednym z największych malarzy, jakich wydała JERZYCH rasa brytyjska. Podczas gdy inni pocili mózgi nad tern, żeby wytworzyć styl, oparty na tradycyi, Hogarth wyrzucał z siebie to, co czuł, z całą pasyą usiłując wyrazić swe uczucia w możliwie najodpowiedniejszej formie; dzięki temu właśnie stworzył styl, podczas gdy jego towarzysze zmuszali się tylko do naśladowania akcentów obcego języka.

Hogarthowi instynkt mówił, że sztuka, to jest nie piękno, ale wyraz uczuć i życia. A jednak, gdy się Hogarth wzorem tylu innych artystów starał wyrazić swe poczucie estetyczne w terminach intellektu, spłodził w swej zabawnej Analizie Piękna możliwie najgłupszą estetykę i wykoncy-pował najbardziej fantastyczny żargon, jaki się kiedykolwiek wylągł w ludzkim mózgu.

Około r. 1690 przybył do Londynu z północnych stron Anglii, z St. Bees, człowiek, który miał wykształcenie klasyczne, był z zawodu nauczycielem, a pochodził z rodziny zamożnych gospodarzy wiejskich w Westmoreland. Nazywał się Ryszard Hogarth czy Hogart. Szukał zarobku jako dyur-nista i korektor druków. Hogarthowie nauczyli się w dolinach północnych obserwować życie i patrzeć na nie z humorem.

Ryszardowi Hogarthowi urodził się 10 listopada syn, WILLIAM HOGARTH, który miał nazwisko swego domu uwiecznić. Matka jego była z domu Gibbons.

Rodzina Hogartha pochodziła z północy. Byli to ludzie klasy średniej, patryarchalnych, zdrowych obyczajów, nie

znający kompromisów, ani serwilizmu; w sztuce Hogartha przebija się ich sposób patrzenia na świat. Typ średniej klasy angielskiej mamy znakomicie odtworzony w jego Portrecie matki, która umarła z przestrachu podczas pożaru BRYTYJSKI w ulicy Św. Marcina 11 czerwca 1735; jest to Mrs. ZKo-garth, w kollekcyi Rothschilda. Podobnie widać typ Johna Bulla w jego Portrecie własnym i w portrecie Siostry z Ga-leryi Narodowej. W jego Portrecie własnym, w kollekcyi Fairfax-Murraya, widać, jaki to był człowiek zadzierżysty. Galerya Narodowa ma inną jego Siostrę, w profilu.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Mało mamy wiadomości o młodych latach Hogartha poza tem, co nam sam mówi o sobie. Sztuka jego zaczęła być głośną dopiero, gdy miał lat trzydzieści. Jako chłopak interesował się żywo teatrem, i nagle objawiła się w nim jakaś potrzeba wypowiadania się zapomocą pendzla i ołówka. Wcześnie, bo mając lat piętnaście, pracował jako terminator u złotnika Ellisa Gamble’a pod „Złotym Aniołem“. Hogarth uwiecznił go dobrym sztychem, zdobiącym kartę reklamową. Wkrótce jednak zaczęło mu być za ciasno w warsztacie; czuł, że nie potrafi się nigdy wypowiedzieć, kopiując stare rysunki i sztychy, — a wypowiedzieć się pragnął nadewszystko. Zaczął się więc sam kształcić w rysunku z natury i z pamięci. Każdą chwilę, wolną od rzemiosła, poświęcał wytrwale i uparcie sztycharstwu. To też prędko zaczęto u niego zamawiać illustracye do książek, a illu-stracya nie sprawiała mu żadnych trudności, miał bowiem talent dramatyczny, wyobraźnię bujną i silny zmysł realistyczny. Wyzwolił się w 1718, a w 1720, mając dwadzieścia trzy lat, otworzył własny sklep i pracownię sztycharską, w której wykonywał herby i ozdobne druki kupieckie. Jego własna karta reklamowa z napisem „W. Hogarth, sztycharz“ pochodzi z 23 kwietnia 1720. Jego pierwsze próby z zakresu illustracyi pochodzą z lat od 1721 do 1732, to zna-

MALAR S T W A

czy z czasu między jego dwudziestym czwartym a trzydzie- O WIELKIM stym piątym rokiem życia, a robione podług nich pierwsze GENIUSZU płyty nie noszą cech zbyt oryginalnych. Należy do nich ANGIEL-Xoterya, Przedsiębiorstwo South Sea (Oceanu Południo- SKIM ZA wego) z 1721, Królestwo, Episkopat i Prawo z 1724 — rze- DNI PIERW-czy bardzo cenione i rozpowszechnione w swoim czasie. SZEGO W 1725 Hogarth uderza w ton oryginalny: sztychuje Sklep Z WIELKICH ze starzyzną, to jest kartę reklamową dla sióstr swoich, JERZYCH Maryi i Anny, które miały sklep ze staremi ubraniami. źDwie strony szyldu kamieniarza należą do najwcześniejszych malowideł Hogartha, a jest w nich jakiś bezwzględnie przekonywający realizm, który stanowił jego siłę. Porywającym wpływem tego realizmu nauczył Hogarth angielskich artystów wypowiadać się w sposób oryginalny. Zdaje się, że malarstwo zaczęło wabić Hogartha, kiedy miał lat dwadzieścia; od r. 1717 „chodziły mu po głowie“ freski Sir Jamesa Thornhilla w szpitalu w Greenwich ; więc, skoro tylko Thornhill otworzył akademię w 1724, zapisał się do niej Hogarth w tym samym roku, w którym wyśmiewał obrazy Kenta w swoich sztychach p. t. Maskarady i opery,

Brama Burlingtońska, zwana też Qustem wielkiego miasta.

W następnym roku (1725) zainteresował całe miasto swym komicznym rysunkiem, na którym przedstawił Ołtarz Kenta; ludzie się zanosili od śmiechu, patrząc na kentowskie anie-lice i cherubinów. Sir James Thornhill, malarz królewski, był zachwycony. Mniej go zachwycało to, że Hogarth uciekł z jego córką, Joanną, i ożenił się z nią 23 marca 1729.

Tymczasem szczery, otwarty, a z gruba ciosany Hogarth, prawdziwy John Buli, zaatakował inny objaw nieszczerości w swoim Bilecie na maskaradę z 1727, a mianowicie wykpił sprowadzanie obcych śpiewaków operowych i innych artystów. W tym samym roku, mając lat trzydzieści, był już wziętym, wybitnym artystą. Wymalował wtedy Hudi-

129

HIST. MAL. VII—17

ZACZYNA brasa w dwunastu obrazach i Pierwiastek ziemi; musiał się o ten obraz procesować z pewnym handlarzem, który malowidło zamówił, a nie mógł go zapłacić. Istnieje podejrzenie, że Hogarth posługiwał się pomocą obcych artystów, BRYTYJSKI którzy malowali Hudibrasa wedle jego sztychów. Jego proces o Pierwiastek ziemi był wstępem do dalszych wojen, jakie musiał staczać z oszustami; handlarze sztychów rabowali go po prostu: nie przyjmowali jego oryginałów, a kopie sprzedawali o połowę taniej. Hogarthowi była przeznaczona od samego początku sztuka demokratyczna; miał tworzyć dla szerokich kół społeczeństwa. Gardził przecież pseudo-estetyczną kulturą mecenasów, którzy się zachwycali „starymi mistrzami“ ; ku ich wielkiemu zgorszeniu i zgrozie Hogarth miał za nic „czarne obrazy starych mistrzów“,— śmiał zuchwale twierdzić, że malarz powinien utrzymywać ścisły związek z naturą, uważał, że „szanujący się człowiek“ powinien „śmiało patrzeć własnemi oczyma“, że „natura powinna być jedynym przewodnikiem i wzorem artysty", że malarstwo należy oceniać tak samo, jak się ocenia poe-zyę. Niemiłosiernie szydził z Anglików za ich brak poczucia godności narodowej: sprowadzanie artystów obcych, jak gdyby własnych nie było. Odtąd stał się Hogarth prze-dewszystkiem malarzem; sztychował tylko własne obrazy, lub dawał je sztycharzom do reprodukcyi; illustrowanie książek licho się opłacało.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

GRUPY TOWARZYSKIE

Do trzydziestego roku życia Hogarth nie mógł pracować dla siebie, — zbyt był przeciążony pracą zarobkową. Gdy się ożenił, zaczął malować szereg małych obrazków, przedstawiających „grupy osób, zajętych rozmową“. Był to ważny etap na świetnej drodze jego rozwoju; zerwał z wszystkimi dogmatami pompatycznej estetyki ówczesnej. Naro-

MALARSTWA

dowa Galerya Portretów ma jego Klub artystów z 1735, O WIELKIM w którym widzimy uroczystego Kenta — rzecz zbyt dro- GENIUSZU biazgowo opracowana i nieco sztywna, a jednak tkwią ANGIEL-w niej zarodki jego przyszłej wielkości. Już w 1728, na SKIM ZA rok przed ślubem, namalował był Hogarth Zebranie w pa- DNI PIERW-łacu Wanstead, gdzie Ryszard Child, późniejszy hrabia SZEGO Tylney, syn bankiera, przyjmuje swoich przyjaciół i krew- Z WIELKICH nych; wszystkich przedstawił malarz z pewnym swobodnym JERZYCH humorem. Równocześnie powstaje Rodzina fRichów. Z 1729 pochodzi obraz z Narodowej Galeryi Portretów p. t. Wydział izby Qmin przesłuchuje S&ambridge'a ; był to osławiony dozorca więzienia (Fleet), w którem trzymano niewypłacalnych dłużników. Olejny, i to znacznie lepszy szkic do tego obrazu znajduje się w Muzeum Fitzwilliama, gdzie jest także Ślub Stefana Beckinghama i Maryi Cox oraz Qubernator Rogers z rodziną. Z tego czasu pochodzi też Scena z opery „ZDziad“, w Galeryi Narodowej. Hogarth namalował więcej takich grup, bo zasypywano go zamówieniami ; każdy chciał mieć swoją podobiznę w takim obrazku.

On to uważał za pracę czysto zarobkową, odrabiał to, jak „nieco lepszą pańszczyznę“; więc też figury, jak z drewna wyciosane, świadczą, że często malował z pamięci. Do tych grup należą: Rodzina Shelleyów, Rodzina Walpole ów, Dudley Woodbridge i Kapitan Holland z 1730, w Kollekcyi Harland Peck; z tego samego roku pochodzą: Rodzina Wollaston, studyum charakterystyczne p. t. Polityk, scena z „Cesarza indyjskiego“, podług Drydena, Panny Cotton i ich siostrzenice oraz wdzięczna Qrupa osób koncertujących, w Muzeum Fitzwilliama. W 1731 namalował dla pana Con-duitta, dyrektora mennicy, Zdobycie Meksyku; dzieci królewskie odgrywały to w teatrzyku domowym. Przez trzy czy cztery lata malował Hogarth takie grupy towarzyskie, a nieraz i później rzucał na płótno jakąś grupę tego ro-

HIS T O R Y A

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

ZACZYNA dzaju w większym formacie, jak np. Zebranie rodzinne, własność Cooka, lub Grupa familijna z Galery i Narodowej. Ale wchodził już na swą właściwą drogę; celem jej i kresem miało być „malarstwo dramatyczne“. Zdobycie Me-BRYTYJSKI ksyku, — to pierwszy krok na tej drodze. Tematu do tych obrazów miało dostarczać życie; w ramach miały się rozgrywać sceny, niby na deskach teatru. W tej dziedzinie malarstwa miał Hogarth objawić potęgę swego geniuszu. Pogodził się z teściem, Sir Jamesem Thornhillem; otwierała śię przed nim świetna przyszłość.

MALOWANE REFLEKSYE MORALNE LUB OBRAZY

DRAMATYCZNE

Prawdziwe i oryginalne strony geniuszu Hogartha miały teraz dopiero zabłysnąć przed światem w jego „malowanych refleksy ach moralnych“ — w owych „obrazach dramatycznych“. Spodziewał się, że potrafi nimi zarobić na życie; koszty ich malowania opędzał sprzedażą sztychów. Zanim się miłośnik sztuki zapozna ze świetnym dorobkiem artystycznym Hogartha, niech będzie ostrożny w wydawaniu sądów: niech nie ocenia obrazów jego według tego, co widzi na sztychach. W talencie Hogartha, który się w jego olejnych obrazach przebija, jest ogromnie wiele siły, bezpośredniości i ognia. Do sztychu miał Hogarth talent drugorzędny i nigdy się w tej dziedzinie nie potrafił zupełnie wypowiedzieć, nigdy nie umiał wyzyskać jakości i piękności materyału ; sam otwarcie wyznaje, że go ta robota nudziła. Hogarth jest wielkim malarzem i jako malarz jest nieśmiertelny. W obrazach swoich pokazał, że istotą każdej sztuki jest wypowiadanie w sposób silny i przekonywający wzruszeń, w których się przejawia życie, że artysta ma prawo wypowiadać każde wzruszenie, jakie tylko przeżył, — wszystko je-

MALARSTWA

GENIUSZU

dno, czy to był moment mgły i światła księżycowego nad O WIELKIM stawem, czy też szał namiętności tragicznej.

Szkołą Hogartha był przedewszystkiem teatr. On sam ANGIEL-tak mówi, a dążył do tego, do czego dąży każdy arty- SKIM ZA sta: „Bylebym tylko potrafił oddać uczucia.“ Doszedł do DNI PIERW-tego, że sztuka dramatyczna jest najwyższą sztuką, jaką SZEGO wogóle mamy; kochał teatr i kochał dzieci teatru. Jego Z WIELKICH grupa osób z Opery „źBeggar“ (Dziad) przedstawia Miss JERZYCH Fenton, męża jej, księcia Boltona, dyrektora Richa i urzędnika licytacyjnego, Cocka. Hogarth kochał uczciwość i dzielność tak bardzo, że bywa czasem twardy w swoich re-fleksyach moralnych — zgodnie z duchem czasu przebija się i u niego najczęściej silna tendencya dydaktyczna; pod tym względem jest duchowym bratem Fieldinga, Sterne’a,

Smolletta, Swifta, Addisona i Defoe’go.

W 1730 namalował dwa obrazy p. t. Przedtem i Potem ; były to pierwsze studya z zakresu „obrazu dramatycznego“. Za niemi poszło sławnych sześć rysunków na temat: Kary era nierządnicy. W marcu 1732 wybrał się Hogarth w gwarnem, wesołem towarzystwie czterech przyjaciół na wycieczkę wzdłuż Tamizy, na wyspę Sheppey; opisał ją Forrest p. t. Podróż pięciodniowa, a Hogarth zrobił do niej illustracye. W tym samym czasie pracował nad wiel-kiem swem dziełem — Karyerą nierządnicy, która miała mu przynieść sławę w całym świecie. W tym cyklu obrazów dramatycznych brytyjski geniusz Hogartha, pokrewny geniuszowi Fieldinga, Dickensa i Thackeraya, daje charakterystykę swego wieku, jego obyczaje, ubiory, urządzenia, cele, namiętności i wady. Zycie toczyło się przeważnie na ulicach; egzekucye i kary odbywały się publicznie; co krok spotykało się pręgierze; kary straszne i nieludzkie wymierzano za najmniejsze nawet przewinienia; wyroki śmierci wykonywano z paradą i bez wielkich skrupułów. Ale kary

ZACZYNA te nie odstraszały nikogo ; zbrodnia nie szukała nawet kryjówki. I Hogarth szukać zbrodni nie potrzebował; rzucała mu się w oczy na każdym rogu ulicy. To też namalował np. młodą dziewczynę, jak przybywa do Londynu i wpada BRYTYJSKI w szpony stręczycielki. — Hogarth prowadzi nas krok za krokiem wzdłuż drogi pięknej nierządnicy. Jego postacie zawsze są wzięte z życia; młodą kokotą była Kate Hacka-bout, dobrze znana w teatrze Drury Lane; starą kusicielką jest osławiona pani Needham; stary rozpustnik, który stoi w drzwiach otwartej sceny, to postać z „wielkiego świata“, pułkownik Charteris, osławiony jako uwodziciel wiejskich dziewcząt.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

I tak rozpoczął Hogarth stawiać wiecznotrwały pomnik swej epoce, pomnik, za który liczymy go do wielkich, genialnych twórców i uważamy go za jednego z największych dramaturgów wszystkich czasów. Widzimy dziewczynę w mieszkaniu sławnego rozbójnika, Jamesa Daltona, w chwili, gdy pompatyczny „sędzia moralności“ i łowca złodziei, Sir John Gonson, wchodzi do pokoju, aby dokonać aresztowania (3); widzimy, jak dziewczyna, bardzo zmęczona, ciężką pałką wraz z innymi więźniami tłucze konopie w Bridewell (4) — doskonały układ jest w tej kompozycyi; widzimy, jak biedaczka umiera (5); i widzimy, jak jej trumnę otaczają jakieś zwyrodniałe, podejrzane figury (6). Pięć z tych sześciu obrazów spłonęło w Fonthill ; ale Lord Rosebery ma replikę dziewczyny, która kopie nogą stół, i drugą, która młóci konopie w Bridewell. Hogarth zdobył sobie sławę Karyerą nierządnicy, — jednym zamachem zyskał sobie uznanie publiczności. Sztychy przynosiły mu wiele pieniędzy, ale równocześnie do roku, czy dwóch co najwyżej, zjawiła się cała zgraja fałszerzy, którzy tanio, na własny rachunek, sprzedawali kopie według jego oryginałów. To też Hogarth i przyjaciele jego zwrócili się o opiekę do parlamentu,

MALARSTWA

GENIUSZU

i w 1735 przeszła ustawa, która nadawała autorowi obrazu O WIELKIM wyłączne prawo sprzedaży sztychów.

JERZYCH

Jako ozdobę biletu subskrypcyjnego na tę seryę akwa- ANGIEL-fort wysztychował Hogarth dobrze znanych Chłopców, pa- SKIM ZA trzących na naturę. Na ostatniej akwaforcie z tego cyklu DNI PIERW-czytamy na trumnie datę 1731. Widocznie w tym roku SZEGO skończył Hogarth malować ten szereg obrazów; równo- Z WIELKICH cześnie wykonywał podług nich sztychy.

Tak bardzo był teraz pewny powodzenia, że wynajął na Leicester Fields dom, który miał okryć kiedyś sławą swego imienia. Cykl Karyera nierządnicy rozczulił teścia Hogartha, — Sir Jamesa Thornhilla ; pogodził się ze swym zięciem i pozował mu do portretu, podobnie, jak i żona jego, Lady Thornhill, i syn ich, Jan Thornhill.

W 1733 malował Hogarth portret młodej morderczyni,

Sary Malcolm, w więzieniu; Jarmark w Southwark, który na nieszczęście spłonął, pełen życia i gwaru ; była tam piękna muzykantka, latający akrobata i waląca się trybuna; Śmiejące się audytoryum, to studyum wesołości; Nowoczesna zabawa o północy, to studyum modnego pijaństwa. Obraz ten pewien uczony krytyk opisuje jako „pełen charakteru i piękna“; nie można było gorzej tego obrazu ocenić, podczas gdy nasz krytyk bierze te słowa za pochwałę. A tak zawzięcie szuka wszędzie piękna, że pisze dalej : „Jeśli w obrazie Hogartha ktoś chrapie, albo mu się nawet na wymioty zbiera, to jeszcze więcej jest w tem piękna, niż we wzniosłych celach i w idealnej czystości Więzionej Andromachy Leightona.“ Gdyby ten gryzipióro na chwilę książki na bok odsunął, przekonałby się, że piękność była celem Leightona i że to właśnie psuło jego instynkt artystyczny; gdyby to przyznał, zrobiłby lepiej i byłby szczery wobec siebie samego! Niema śladu piękna w Hogarthowskim „człowieku, który chrapie lub ma mieć wymioty“; Hogarth nie był

13 maja 1734 umarł Sir James Thornhill.

ZACZYNA tak podłym kłamcą, żeby nawet w tych rzeczach pragnął SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

piękna.

Przez więcej niż dwadzieścia lat miał się Hogarth cie-BRYTYJSKI szyć powodzeniem. Nie dały mu rozgłosu obrazy, ale sztychy, według nich zrobione. Mimo, że obrazy pozostawały w pracowni, mógł się teraz obejść bez protektorów. Od r. 1735 zaczął obsypywać szyderstwem „czarne malowidła starych mistrzów“, obcych artystów wszelkiego rodzaju i „bezdenną głupotę“ tych, którzy się nimi zachwycali. Uczeni już od dawna pogodzili się z jego pogardą dla Lelyego i Knellera — z czasem zaczęli przyjmować do wiadomości jego pogardę również i dla Rembrandta! Dziwaczną manierę Rembrandta naśladował Hogarth „ołówkiem i rylcem“ w swoim 2?awle przed Feliksem.

W czerwcu 1735 wyszło osiem sztychów, przedstawiających Karyerę rozpustnika. Odnośne obrazy oryginalne znajdują się w Muzeum Soane. W pierwszym obrazie widzimy Młodego dziedzica, Tomasza Rozpuścickiego (Rake-well) (1), którego łaje rozgniewana matka uwiedzionej dziewczyny, oniemiałej na widok pieniędzy, które jej młodzieniec ofiarowuje ; w Przyjęciu porannem (2) widzimy młodego eleganta w otoczeniu darmozjadów, żyjących jego kosztem; potem w Szynku (3) na tle ogólnej hulanki i swawoli ograbiają dziewczęta pijanego Rozpuścickiego z kosztowności; następuje Aresztowanie (4), które się bez pomocy „komentarza“ nie dość jasno tłómaczy, bo tu zjawia się uwiedziona dziewczyna i chce ratować Młodego dziedzica od więzienia za długi z pomocą swoich drobnych oszczędności; Rozpuścicki żeni się dla pieniędzy z jakąś poczwarą w obrazie (5) p. t. Małżeństwo ; przesiaduje w Szulerni (6) ; spada coraz niżej, dostaje się do Więzienia (7) i kończy

tr

HOGARTH 1697 — 1764

SZKOŁA ANGIELSKA

„DZIEWCZYNA Z KREWETKAMI (Londyn, Galerya Narodowa)

•\ '

;

HT5ÏAOOH

— tçôi

A2Î2J3IDMA AJCma

3 '

V

:

(AWOaOSAU AY5Ï3JAD .hyqwoJ)

-

Siv

?

'(y*?-

à

i

ta

m

►

«■i

zÆÊ

A

à,rJP

4.:

i:

* *ii

«

;

i"

:■

MALARSTWA

w Domu obłąkanych (8). Jako winietę na kwicie dla sub- O WIELKIM skrybentów wysztychował Hogarth Śmiejące się audyto* GENIUSZU

ANGIEL-

ryum (1733).

Po Karą erze rozpustnika wydał w 1736 sławny sztych: SKIM ZA Nieszczęśliwy poeta ; rzecz, zrobiona z ogromnym talentem DNI PIERW-i doskonale ujęta w ramę, jakkolwiek może i tutaj potrzeba SZEGO tytułu: biedny poeta ma roztargnienie — ruchliwe języki Z WIELKICH pań przeszkadzają mu w składaniu rymów. Śpiąca kongre- JERZYCH gacya z Kollekcyi Cooka, wykonana w 1736, to analogiczny okaz talentu Hogartha.

W 1736 opuścił Hogarth na chwilę swą właściwą drogę i wykonał olbrzymie dekoracye w wielkiej klatce schodowej w Szpitalu św. Bartłomieja. Popadł tam w „wielki styl obrazów historycznych“, który sam niezbyt wysoko cenił w głębi duszy. Namalował tam Sadzawkę w śBethesda i iDobrego Samarytanina. Dekoracye te ofiarował w darze szpitalowi i bezpośrednio potem został jego zarządcą.

W 1737—38 wykonał z niezrównanym humorem ‘Wędrowne aktorki; niestety, znamy je tylko z lichych sztychów. Równocześnie powstały Cztery pory dnia: wczesny Poranek zimowy, w którym jakieś towarzystwo wychodzi z kawiarni Toma Kinga w Covent Garden; w Południe widzimy publiczność, wychodzącą z kaplicy francuskiej St.

Giles w Hog Lane — kompozycya nadzwyczajna: pobożni się rozchodzą, w powietrzu unoszą się wonie niedzielnego obiadu i widać jego resztki; wszystko ułożone w pysznie malowaną scenę uliczną; Wieczorem jakiś obywatel wraca z żoną z przechadzki; kończy tę seryę 5Voc. Wedle tych rysunków miał Hayman malować wielkie dekoracye w ogrodach Vaux-hall.

Kapitan Coram, serdeczny przyjaciel Hogartha, założył wraz z nim w 1739 Dom Podrzutków, którego Hogarth został zarządcą i opiekunem. Dla tego domu pracował

Hogarth wytrwale i bezinteresownie; urządził tam galeryę nowoczesnych obrazów, która się stała modnym punktem zebrań niedzielnych za jego czasów i zarodkiem Akademii Królewskiej. Z tego czasu pochodzi Zrozpaczony muzyk, BRYTYJSKI którego dręczą hałasy uliczne; Hogarth sztychował go później w listopadzie 1741.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W 1739 powstał sławny portret Kapitana Corama, który się znajduje w Domu Podrzutków — kompozycya niejednolita, mimo to artysta dał w tym obrazie pyszne studyum charakterystyczne tego szlachetnego wilka morskiego, który założył przytułek dla opuszczonych niemowląt i do dzisiaj świeci, jak latarnia morska, w szeregu wielkich świateł tego niesłusznie osławionego stulecia. Zdumiewający jest rozmach i siła w tym portrecie, — jakaś rozkoszna pasya mistrza, który stwarza arcydzieło; pendzel Hogartha ślizga się po kształtach i kładzie barwy szerokiemi, mocnemi plamami, które jakby magicznem światłem ozłacają promienną postać tego szlachetnego człowieka.

Hogarth szukał wyrazu życia, a nie kusił się wcale o piękno — nietylko dlatego, że miał wrodzone poczucie prawdy, ale przedewszystkiem dlatego, że ominęła go podróż do Włoch. Nie szukał nigdy cudzych bogów, — nie umiał patrzeć przez cudze okulary. Rozwinął wrodzone Anglikom poczucie barwy. Poprzednicy jego zazwyczaj sadzali modela na jakiemś ciemnem tle, i tak też robił Hogarth. Światło skupiał na postaci modela; jednak, zamiast łamać barwy na plamy różnej jakości i różnego nasycenia, zależnie od kierunku i siły światła, wydobywał efekty oświetlenia, trzymając się mniej więcej jednego tonu w każdym barwnym przedmiocie, — więc n. p., malując żółtą suknię, przechodził od najjaśniejszych, świecących tonów żółtych w dół do ciemniejszych odcieni tej samej jakości, wkońcu do tonów pomarańczowych i do ciemnoczerwonych; sprawiał sobie

MALARSTWA

w ten sposób trudności, to prawda, — ale z pomocą bardzo O WIELKIM ciemnego tła nadawał kolorom swoim żar i ton. Wszystkie GENIUSZU jego portrety, niestety, zbyt nieliczne, należą do arcydzieł ANGIEL-epoki. Hogarthowski sposób pojmowania i opracowywania SKIM ZA portretu najlepiej może widać w owalu na kwadratowem DNI PIERW-płótnie, który przedstawia jego młodszą siostrą, Anną Ho- SZEGO garth. Obraz ten wisi w Galeryi Narodowej i nazywa sią Z WIELKICH Siostrą Hogartha, a powstał prawdopodobnie na rok lub dwa JERZYCH przed portretem Corama. Artysta nie kusił sią wcale o to, żeby modelowi pochlebić, zrobić z niego wielką damą; jest to arcydzieło świetne, pełne barwy i blasku, — niema w niem śladu nieszczerości lub snobizmu; autor nie usiłuje w niem wcale zatrzeć cech klasy, do której model jego należał. Ta prawda w jego portretach, naturalnie, obrażała pojącia ówczesne, i Hogarth nie był nigdy popularnym portrecistą (lub „malarzem twarzy“, jak sią wówczas mówiło); kto chciał mieć portret, szedł do takiego artysty, któryby go zrobił „stylowo“. Walpole zaznaczył to grzecznie, mówiąc: „Był to satyryk, który na straszną spowiedź brał wszystkich ludzi próżnych i zakochanych w sobie.“ Hogarth wiedział, że jego portrety nie bądą nigdy popularne, to też mawiał: „Ciążkie doświadczenie nauczyło mnie, że każdy, kto po mnie bądzie w tej gałązi pracował, bądzie musiał robić półbogów z modeli, które mu zechcą pozować.“

Książę Cumberland jako chłopiec, w Kollekcyi Tennanta, jest pysznym okazem mistrzowskiej sztuki Hogartha; Dublin posiada uroczysty portret Jerzego II z rodziną, Xorda Boy ne a, Feldmarszałka TOadea i Dra Hoadly ; Lord Ilchester posiada Lorda Hollanda, a prócz tego Scenę z „ Cesarza Indyiu ; w Ameryce znajduje sią jego William James i Tani James; szczęśliwym zbiegiem okoliczności posiada Muzeum Fitzwilliama wielkie studyum charakterystyczne, portret Jerzego fRrnolda, i doskonałą Miss Arnold; w Ga-

ZACZYNA leryi Narodowej wisi świetny Viktor Quin ; źPeg HÛoffington z Kollekcyi Sir Edwarda Tennant, Sir Caesar Hawkinks z Królewskiej Akademii Chirurgów, Joanna Hogarth, żona malarza, w czepku, koło sztalugi, sławne głowy jego Sześciu BRYTYJSKI służących z Galeryi Narodowej, — wszystkie te rzeczy mówią o jego sile i talencie. Muzeum Brytyjskie posiada jego rysunek Zmarłego dziecka. W każdem z tych dzieł widać, jak usilnie wyszukiwał Hogarth i akcentował cechy charakterystyczne. Subtelny Portret damy, należący do Sir Fryderyka Cooka, przypisują Hogarthowi, podobnie, jak i sztywną starą pannę, Annę Hogarth, z Kollekcyi Reida. York posiada jego szkic do Królowej Karoliny. Król ma jego pyszny portret Dawida Garricka i jego Zony. Prócz tego znamy portrety: Miss Fenton, późniejszej Księżny Bolton; Lawinii źFenton w roli Polly Peachum, w Galeryi Narodowej ; Pani Rich; Księcia Devonshire, w Chesham, i Martina Folkesa w Towarzystwie Królewskiem.

SIĘ OD-ZYWAĆ GENIUSZ

Dobry smak w wielkim kwiecie z r. 1742 wpada w karykaturę.

W 1745 (właśnie wtedy malował Panią Desaguliers) wystawił Hogarth dziewiętnaście swych portretów na licy-tacyę. Był już u progu pięćdziesiątki i wydał ów sławny na cały świat cykl, złożony, z sześciu rysunków p. t. Nowomodne małżeństwo — tragedya zwyczajna niewinnej dziewczyny, wydanej za zepsutego młodego rozpustnika. Zaczyna się ten szereg obrazów Kontraktem małżeńskim (1). Stary hrabia, widocznie chory na podagrę, zawiera umowę małżeńską pomiędzy synem swoim, młodym panem Marnotraw-skim (Lord Squanderfield), który jest właśnie zajęty swem odbiciem w lustrze, a córką bogatego mieszczucha. Młody lord nie patrzy na swą przyszłą małżonkę, a przed nią otwiera się blizka tragedya życia małżeńskiego : młody prawnik szepce jej w ucho czułe wyznania. W drugim

MALARSTWA

obrazie p. t. Niedługo po ślubie (2) młody, lekkomyślny O WIELKIM lord został hrabią, ale młodzi małżonkowie już się zno- GENIUSZU

Pewne zawikłanie do dramatu ANGIEL-

sic me mogą nawzajem, wprowadza <Wizyta u szarlatana (3), którą składa młody SKIM ZA pan w towarzystwie swej nieletniej metresy i wstrętnej, złej DNI PIERW-kuplerki. Scena w buduarze hrabiny (4) odbija na tern tle, SZEGO jako motyw komiczny; jedyna to chwila rozrywki w jej Z WIELKICH pustem życiu małżeńskiem: siedzi, otoczona gronem ludzi JERZYCH obcych, którzy się dobrze bawią; młody prawnik przysuwa się coraz bliżej ; widać, sprawy jego stoją dobrze. W obrazie piątym hrabia znajduje młodą żonę i jej kochanka w jakiejś sypialni w gospodzie, do której się skryli po maskaradzie; jest to Śmierć hrabiego (5): mąż pada w pojedynku przy świetle pochodni, a kochanek ucieka przez okno.

W ostatnim p. t. Śmierć hrabiny (6) hrabina zażywa truciznę i umiera w swojem panieńskiem mieszkaniu, w chwili, gdy jej kochanek skończył właśnie na szubienicy.

Nowomodne małżeństwo malował Hogarth w 1745.

W tym samym roku zrobił znakomity portret, zwany Ho-garth i jego pies Trump, znajdujący się dziś w Galeryi Narodowej. Na palecie artysty widnieje krzywa „linia piękności“; ta linia stała się powodem ostrych napaści na jej autora ze strony nieprzyjaznych krytyków, którym Hogarth później w jakiejś złej godzinie odpowiedział książką pt. „Analiza Piękna“.

Powstanie szkockie w 1745 spowodowało niepokoje i trwogę w Londynie. W sierpniu 1746 przyniesiono do St. Albans na noszach chytrego, starego Jakobitę, Lorda Lovata, i wytoczono mu proces o zdradę stanu. Hogarth popędził do St. Albans i zrobił szkic wedle jego postaci.

Zastał go w hotelu „Pod białym jeleniem“; Lovât golił się właśnie. Na widok Hogartha siedemdziesięcioletni staruszek powstał, uściskał go serdecznie i ucałował go

Podług szkicu wymalował Hogarth w 1746 portret Simona Lorda Lovata z Narodowej Galeryi Portretów; sza-BRYTYJSKI nowny a chytry staruszek siedzi i liczy na palcach klany Szkocyi. Po procesie ścięto go w Towrze.

ZACZYNA w policzek tak mocno, że trochę mydlin zostało na twarzy SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

artysty.

Sztychy Hogartha miały tak wielki popyt, że drukarnia nie mogła ich nastarczyć.

Z r. 1746 pochodzi portret Qarricka w roli Ryszarda III z Kollekcyi Feversham, dobrze znany ze sztychów; podobnie Qarrick i jego Zona z Windsoru — wierni i dozgonni przyjaciele Hogartha.

Po doskonałym cyklu Nowomodne małżeństwo wykonał Hogarth w r. 1747 Dyliżans i sławny cykl sztychów p. t. Pilny i leniwy uczeń ; oryginalne szkice do tego cyklu znajdują się w Muzeum Brytyjskiem.

W 1749 wymalował jedno ze swych arcydzieł, Bramę Kaletańską, zwaną w sztychu Wołowa pieczeń starej PKnglii. Mimo, że okazał w tym obrazie wielką pogardę dla wszystkiego, co obce, stworzył rysunek mistrzowski, który jest jednym z największych skarbów Galeryi Narodowej ; cudownie oświetlony, nadzwyczajnie skomponowany, malowany ogromnie żywo — dał w nim artysta upust żółci. Żal miał o to, że go we Francyi aresztowano jako szpiega, gdy tam zaczął robić szkice, i odesłano go z powrotem do Anglii. Gdy obraz był już skończony i podług niego był już wykonany sztych, malowidło spadło pewnego razu ze ściany, i jakiś gwóźdź przebił je tam, gdzie był namalowany krzyż; Hogarth na miejsce krzyża namalował czarnego kruka i bardzo się tem cieszył.

W Domu Podrzutków znajduje się Pochód gwardzistów do Finchley, malowany w 1749—50 — jedno z wielkich dzieł, w którem mistrz pokazał wszystko, co umiał, a umiał

CN

MALARSTWA

Z WIELKICH

wyjątkowo wiele ; jest to satyra na pochód wojsk do Szkocyi O WIELKIM w 1745 ; w obrazie tym roi się tłum, chaotyczny a do- GENIUSZU skonale oddany. Równie dobrze przedstawione jest mro- ANGIEL-wie ludzi w znakomitem Wykonaniu egzekucyi na leniwym SKIM ZA uczniu w yburnie (11). Podobna tłuszcza ciśnie się około DNI PIERW-powozu burmistrza na dwunastym sztychu z cyklu Pilny SZEGO uczeń.

Z tego czasu pochodzą Cztery stopnie okrucieństwa JERZYCH (1751), którymi chciał artysta napiętnować i usunąć barbarzyńskie obchodzenie się ze zwierzętami na ulicach Londynu ; podobnie Wica Piwna i Zaułek Wódkowy (1751). W 1752 wykonał Hogarth obraz historyczny, Mojżesz u córki faraona, znajdujący się w Domu Podrzutków.

W 1753 zaczął marnować swe nieocenione zdolności, bawić się w autora i wydał swoją ŹRnalizę Piękna, aby „usta zamknąć przeciwnikom“. Wpadł na pomysł szalony — chciał ustalić naukowe prawa w dziedzinie sztuki, a dał bezsensowną ramotę na temat wdzięcznych i pozbawionych wdzięku linii, ruchów i t. d., na to tylko, żeby głowę zawracać krytykom aż po dzisiejszy dzień.

Blizki już sześćdziesiątki, wykończył w r. 1755 cztery zasługujące na uwagę obrazy, zachowane w Muzeum Soane.

Są to sceny z wyborów: Kiełbasa wyborcza, Zdobywanie głosów, Głosowanie i Obnoszenie nowego posła.

Uchwycił cały humor, ordynarny komizm i namiętność walki stronnictw politycznych w sposób niezrównany. Był teraz u szczytu swego potężnego talentu. Nie należy też pomijać jego znakomitej, niedokończonej Gorseciarki — jest w niej ogromnie delikatne i subtelne poczucie tonu, — podobnie, jak w szkicu olejnym z Muzeum Brytyjskiego: Kaznodzieja ïKenley chrzci dziecko, i rysunku węglowym z tego samego muzeum, który przedstawia Umarłe dziecko.

W 1756 spróbował Hogarth po raz ostatni swoich sił

ZACZYNA w malarstwie religijnem: wymalował tryptyk do kościoła św. Maryi Redcliffe w Bristolu — Opieczętowanie grobu, Wniebowstąpienie i ^rzy Marye.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W czerwcu 1757 został na miejsce szwagra swego, Johna BRYTYJSKI Thornhilla, mianowany nadwornym malarzem królewskim, co mu przyniosło 200 f. s. na rok.

Z r. 1758 pochodzą: Uïogarth malujący Muzę Komedy i z Narodowej Galeryi Portretów, Trybunał i Ostatnia stawka damy, znajdująca się w Kollekcyi Pierponta Morgana. — W obrazie ostatnim dama z wyższego towarzystwa przegrała w karty z jakimś młodym człowiekiem; on jej chce zwrócić stawki, ale za cenę honoru. Niewiadomo, kto pozował do tego obrazu; jedni mówią, że pani Piozzi, — drudzy, że pani Thrale.

Na żądanie Lorda Grosvenora zaczął Hogarth w 1759 malować Sigismundę, płaczącą nad sercem Guiscarda, z Galeryi Narodowej. Obraz ten ocenili ujemnie wszyscy pisarze, nawet Walpole. Napaści krytyków zraniły Hogartha do głębi i spowodowały nawet jego chorobę, którą był złożony blizko rok. Lord Grosvenor cofnął zamówienie. Hogarth ściągnął na siebie jeszcze większą niechęć pisarzy, i to dużej miary, wydał bowiem sztych p. t. Czasy, lichą satyrę, w której bronił haniebnej i znienawidzonej polityki zagranicznej Lorda Bute’a, a wystąpił przeciw największemu politykowi, jakiego Anglia miała w tym wieku, Pittowi, który później został Lordem Chatham, i przeciw koledze jego, Lordowi Tempie. Wilkes, redaktor potężnego dziennika „North Briton¹¹, a wraz z nim Churchill ostrzegali Hogartha, że, jeśli rysowany paszkwil wydrukuje, oni odpowiedzą atakiem. I tak się też stało. Jadowite, cięte pióro Wilkesa zraniło go do krwi; zaczepiono nawet jego żonę w artykule, zawierającym między innymi ustęp następujący: „Każdy z nas zanosi się ze śmiechu w chwili, kiedy Hogarth chwyta

MALARSTWA

za pióro ; strach nas opada dopiero wtedy, gdy widzimy O WIELKIM ołówek w jego ręku“... 16 maja 1763 Hogarth dał od- GENIUSZU powiedź; tym razem nie było to pismo, ale zjadliwy ANGIEL-sztych p. t. JWPan Jan Wilkes, którym się publiczność SKIM ZA zachwycała. Ciężki atak Churchilla odparł Hogarth z łatwo- DNI PIERW-ścią, wydając drugą karykaturę: Siłacz C. Churchill. Ho- SZEGO garth wyznaje, że tylko ulga, którą mu te rysunki sprawiły, Z WIELKICH

JERZYCH

i jazda konna postawiły go znowu na nogi.

Kiedy dziś w Galeryi Narodowej patrzymy na Sigis-mundę, dziwi nas ta walka, bo jest to dzieło szlachetnie pomyślane, a wykonane pięknie w ówczesnym smaku.

W tym samym roku, w którym zrobił Sigismundę, wydał Hogarth sztych p. t. Walka kogutów, a w 1761 inny: Czas dymem okrywa obraz — dowcipne streszczenie jego długoletnich ataków przeciw „czarnym obrazom starych mistrzów“; był to bilet subskrypcyjny na sztych według Sigismundy, który miał się ukazać dopiero za lat trzydzieści.

W 1762 powstały rzeczy nieszczególne: Wiara, Zabobon i Fanatyzm, oraz Czasy, o których mówiliśmy już cośkolwiek. W 1762 wyrysował z pamięci dobrze znany portret Fieldinga, który sztychował Basire.

Dni Hogartha były już policzone, gdy sztychował w 1763 Wilkes a i Siłacza, i zawdzięczał tym sztychom oraz jeździe konnej powrót do sił i zdrowia.

W marcu 1764 wydał sztych według obrazu ffinis czyli Zakończenie, zwane ffiathos, lub Jak się rzeczy rozpadają w ruinę, dedykowany handlarzom „zczerniałych obrazów“. Staruszek - czas sam już jest blizki śmierci; pękła mu klepsydra i kosa, — puszcza ostatni dymek z fajki, która się łamie w jego mdlejących palcach, — w tle chaos ostatniego dnia — sakiewka pusta, wszystko skończone, paleta złamana.

Na tym Finale miał się istotnie skończyć dorobek artystyczny Hogartha, — była to ostatnia praca jego rąk. Przewieziono go z Chiswick do mieszkania na Leicester Fields; tu zastał Hogarth list od dr. Franklina z Ameryki BRYTYJSKI i bardzo się nim ucieszył. Kładąc się do łóżka, dostał silnych wymiotów; zaczął tak gwałtownie dzwonić na służbę, że zerwał taśmę od dzwonka, i umarł w dwie godziny później, 25 października 1764. Leży pochowany na cmentarzu w Chiswick. Na grobowcu wyryty jest napis, ułożony przez Garricka: „Jego morałów malowanych wdzięk do rozumu przemawia, bawi oko, a serca ludzi naprawia.“

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Anna Hogarth, młodsza jego siostra, niezamężna, umarła w r. 1771. Pani Hogarth żyła do 1789; mimo coraz mniejszych środków materyalnych, umiała zawsze zachować osobistą godność. Mieszkała w starym domu w Chiswick, gdzie rośnie jeszcze drzewo morwowe, które Hogarth sadził, choć czas zatarł już grób jego ulubionego gila i zaginęły gdzieś kości jego psa, Pompejusza.

Coramem założył. Był dobrym pa-

wraz z

Hogarth był szczęśliwy w małżeństwie, a że dzieci nie miał, ojcowską pieczołowitością otaczał podrzutków z przytułku, który był nem; służba go uwielbiała. Był przyjacielem Fieldinga, Garricka i Richardsona. Pogodny, gadatliwy, krótki, gruby, zacięty, a przytem dobrego serca, gościnny, wesoły, prawdziwy John Bull. Nie zrażony żadnem niepowodzeniem, szedł swoją drogą, wierząc w to, że go przyszłość oceni, jak należy. Ten mały, zadzierżysty człowiek rzucił się i srogo ukarał jakiegoś gałgana, który się źle obchodził z piękną muzykantką na Jarmarku w Southwark. Ale, gdy się raz do czego uprzedził i zaciął, na nic były wszelkie perswa-zye; gotów był wtedy zrezygnować z przyjaźni, tak, jak poświęcił stosunek z Wilkesem i Churchillem dla nędznego

MALARSTWA pamfletu, jakim były jego Czasy, gdzie błotem rzucał na O WIELKIM wszystko to, co było szlachetne i wielkie w ówczesnem GENIUSZU życiu publicznem. Bogów swoich szanował i tak, jak każdy ANGIEL-człowiek, który wszystko sobie samemu zawdzięcza, uważał SKIM ZA swoje najciaśniejsze nawet przesądy za rodzaj objawienia DNI PIERW-i głęboką mądrość. Hogarth żywił bezwzględną pogardę SZEGO dla „starych mistrzów“, pod których imieniem najlichsze ma- Z WIELKICH lowidła podsuwano ludziom łatwowiernym, a tak był na JERZYCH tym punkcie uparty, że unikał nawet pozorów sympatyi dla mistrzów wielkich — „bo ja ich nienawidzę (t. zn. rzekomych znawców); oni myślą, że ja nienawidzę Ty-cyana — niechże sobie myślą!“

Nawet Whistler uznaje wielkość Hogartha jako malarza, jakkolwiek nikt rozsądny nie zgodzi się na jego zdanie, że „Hogarth był największym malarzem angielskim, jaki kiedykolwiek żył“; tak nie jest, — on był tylko jednym z największych.

Niejeden duch wielkiego człowieka włóczy się po Lei-cester Fields, ale żaden z tych ludzi nie był tak naprawdę artystą, jak William Hogarth. Zwykł był chodzić tamtędy ze szpadą u boku, popod okna Sir Joshuego Reynoldsa,

„w czerwonym płaszczyku à la Roquelaure, w kapeluszu, nasuniętym na ucho, wzorem Fryderyka Pruskiego“.

W nieśmiertelnej Dzieweczce z krewetkami, w tej momentalnej impresyi, rzuconej na płótno jakby siłą czaru, objawia Hogarth swą potęgę twórczą w najwyższym stopniu: zdumiewający impresyonizm i gorące tętno rzeczywistego życia.

Nienawidził blagi, a przedewszystkiem blagi krytyków i handlarzy, którzy bredzili o „starych mistrzach“, wyzwolił sztukę angielską z więzów cudzoziemczyzny ; przez całe życie walczył w obronie swego ideału, a był nim uczuciowy wyraz życia, pojęty jako podstawa żywej sztuki.

MALARSTWO

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

„Przesądy są ogromnie zakorzenione; wszyscy podziwiają obrazy, przedstawiające starożytnych atletów, a mimo to portret nowoczesnego boksera wydaje się czemś ordynar-nem. Stary kowal w obszarpanem ubraniu to motyw gruby BRYTYJSKI i pospolity, ale rozbierz go do gołego i przepasz mu biodra skórzanym fartuchem... a urośnie w oczach i będzie mógł uchodzić za filozofa lub bóstwo.“ Hogarth, nieomylnym instynktem wiedziony, odgadywał, że akademizm groził śmiercią sztuce.

Największy malarz komedyi ludzkości, Hogarth nie interesuje się niczem innem, jak tylko cechami charaktery-stycznemi osób i rzeczy.

Był wyłącznie i istotnie artystą: odczuwał życie bardzo głęboko; myślicielem nie był wcale. Podłości, obłudy, zbrodnie i okrucieństwa współczesnej epoki obchodziły go silniej i głębiej, niż wzniosłe cele wielkich ludzi, — dlatego też chłostał występki swego wieku.

ROZDZIAŁ XV

O INNYCH PORTRECISTACH Z CZASÓW HOGARTHA

Z CZASÓW

R. BOCKMAN, Holender z Amsterdamu, osiedlił się O INNYCH w Londynie i malował wiele portretów w początkach wieku PORTRECI-osiemnastego ; kilka z nich przedstawia wodzów marynarki STACH i znajduje się w Hampton Court i w Greenwich.

Jerzy (George) Knapton (1698—1778), uczeń Richard- HOGAR-sona, portretował członków Towarzystwa Dyletantów; Na- THA rodowa Galery a Portretów ma jego Księcia Leeds.

John GilES EccARDT lub Eckhardt był także cudzoziemcem; przybył do Anglii w 1740, a opiekował się nim Horacy Walpole. W Strawberry Hill jest wiele jego portretów, w których się wzoruje na Van Loo. Narodowa Ga-lerya Portretów ma jego ^Horacego Walpole'a, Tomasza Graya i Conyersa Middletona. Umarł w 1779.

HAMLET Winstanley (1700—1761), syn Winstanleya, sławnego z dziejów latarni morskiej w Eddystone, był uczniem Knellera; wyjechał do Włoch i kopiował tam kilka arcydzieł dla Lorda Derby. Po powrocie do Anglii malował portrety, z których kilka posiada Knowsley. Skończył swoją karyerę jako sztycharz.

Bartłomiej (Bartholomew) Dandridge, syn malarza pokojowego, miał wielkie powodzenie jako portrecista. Narodowa Galerya Portretów ma jego Nathaniela Hooka.

JOHN Ellis czy Ellys (1701—1757), uczeń Sir Jamesa Thornhilla, zostawał pod urokiem Knellera; pomagał Sir Robertowi Walpole’owi w urządzaniu Galeryi Houghton, za co otrzymał synekurę, został bowiem dozorcą lwów w To-wrze. Mimo, że był zaciętym przeciwnikiem szkoły malar-

ZACZYNA skiej Reynoldsa, doszedł do pewnej doskonałości w dziedzinie portretu. Najlepiej znane są jego portrety aktorek: Xavinia Fenton, Wilks, Kitty Clive i in.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

BRYTYJSKI

HUDSON

1701

1779

TOMASZ Hudson był modnym portrecistą w swoim czasie, ale dziś znamy go głównie jako nauczyciela Reynoldsa i innych, którzy przyćmili jego sławę. Co Hudson umiał i czego nie umiał, to widzieć można na portrecie Samuela Scotta w Galeryi Narodowej, Handela w Bodlei-anum, oraz innych dziełach jego w Narodowej Galeryi Portretów. Najlepszy jest jego Książę Marlborough z rodziną, w Blenheimie.

Joseph Francis Nollekens (1702—1748), którego portrety oglądać możemy w Windsorze, lepiej jest znany jako ojciec rzeźbiarza, JÓZEFA NOLLEKENSA.

ARTURA Ponda (1705—1758) najlepiej znamy z obrazu Xeg ⁽Woffington w łóżku, znajdującego się w Narodowej Galeryi Portretów.

WILLIAM Hoare (1707?—1792), członek Akademii Królewskiej, zwany „Hoare z Bath“, był uczniem Grisoniego; wyjechał do Rzymu, a po dziewięciu latach wrócił do Londynu; później zamieszkał w Bath. Kilka jego dzieł znajduje się w Narodowej Galeryi Portretów; Beau Nash i Hrabia Chatham są w Bath.

JakÓB (JAMES) LathAM z Tipperary uczył się malarstwa w Antwerpii, a gdy wrócił do Irlandyi około 1725, zaczęto go nazywać „irlandzkim Van Dyckiem“. Umarł w Dublinie około 1750. Jego bardzo dobre portrety rozrzucone są po całej Irlandyi.

Francis Hayman (1708—1776), czł. A. K., zostawił tak doskonałe portrety, że dziś niektóre z nich przypisują

MALARSTWA

Hogarthowi. Malował dekoracye do teatru Drury Lane, O INNYCH a prócz tego illustrował książki. Narodowa Galerya Por- PORTRECI-tretów ma jego Portret własny.    STACH

Karol Philips (1708—1747), syn portrecisty Karola Z CZASÓW Philipsa, doszedł do wielkiej wziętości, malując portrety HOGAR-znakomitych osób, między innemi Fryderyka, księcia Walii, TH A i ŹTLugustę, księżnę HSdalii. W Windsorze, w Knole i w zamku Warwick znajduje się jego kilka doskonałych „grup towarzyskich“.

GlLES HuSSEY (1710—1788), uczeń Richardsona, przeniósł się do Rzymu; jego rysunki węglowe, przedstawiające Młodego Pretendenta, zasługują na uwagę. Po śmierci swego brata odziedziczył majątek i zarzucił sztukę.

PENNY

1714—1791

EDWARD Penny, który w późnym wieku miał zostać jednym z członków-założycieli Akademii Królewskiej, robił doskonałe portrety olejne w małym formacie, przeważnie w owalu, i zdobył sobie nimi uznanie w szerokich kołach. Podobnie, jak i Reynolds, był uczniem Hudsona, i stąd też często dzieła jego przypisywano Reynoldsowi. Postacie jego mają głowy nieco za duże w porównaniu do ciał; miał jednak koloryt bogaty i piękne perłowe tony, to też należy mu się rehabilitacya. Malował także rzeczy sentymentalne, a nawet próbował sił w zakresie malarstwa historycznego.

Jan Robinson (1715—1745), urodzony w Bath, uczeń Vanderbanka, kupił dom Jervasa w Cleveland Court i zyskał sobie prędko ogólne uznanie. Umarł wcześnie, bo mając lat zaledwie trzydzieści.

JAN ShACKLETON został po śmierci Kenta, w 1749, głównym malarzem Jerzego II. Jego portrety w Domu Pod-

rzutków i Fishmongers’ Hall dobrze świadczą o jego talencie. Umarł w 1767.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI

TOMASZ LawrANSON, Irlandczyk, malował w Londynie portrety w połowie osiemnastego stulecia. W Narodowej Galeryi Portretów jest jego John 0’Keeffe, aktor i kome-dyopisarz. Umarł w 1778.

Mason Chamberlain, czł. A. K., który umarł w 1787, uczył się u Haymana. Ze był malarzem, świadczą o tern jego portrety 3)r. Williama Huntera i Dr. Chandlera.

Benjamin Wilson (1711 —1788) z Leeds w młodym wieku przybył do Londynu. W 1748 wyjechał na dwa lata do Irlandyi, wrócił do Londynu, zamieszkał przy ul. Wielkiej Królowej i został modnym portrecistą, objął bowiem po Hogarcie urząd malarza nadwornego.

RYSZARD BrOMPTON, który umarł w 1782, był uczniem Benjamina Wilsona, wyjechał do Rzymu, pracował u Men-gsa, wrócił do Londynu, gdzie miał wielkie powodzenie; popadł w jakiś konflikt prawny z królewskim trybunałem, a wybawiła go z tych kłopotów carowa rosyjska, gdy przybył do Petersburga. Został jej urzędowym portrecistą i na tern stanowisku umarł w Petersburgu. Hrabia Chatham, w Chevening, jest jego pracą.

Do pomniejszych portrecistów szkockich z początkiem wieku osiemnastego należeli: ANDREW ALLEN, WILLIAM Robinson, Jeremiah Davidson (1695 — 1745) i William COCHRAN (1711—1758); ale Szkocya wydała, prócz nich, talent bardzo wybitny w osobie ALLANA RAMSAYA.

ALLAN RAMSAY

1784

1713

ALLAN Ramsay urodził się w Edynburgu. Ojciec jego, autor poematu p. t. „Szlachcic pasterzem“, wcześnie zaczął

MALARSTWA

zachęcać swego syna do sztuki malarskiej, a gdy chłopak O INNYCH miał lat dwadzieścia, wysłał go do Londynu, żeby się uczył PORTRECI-u Hogartha w akademii przy ul. św. Marcina. Allan wrócił STACH do Edynburga i pracował tu przez dwa lata. W 1736 udał Z CZASÓW się z dwoma przyjaciółmi do Italii, zatrzymując się po dro- HOGAR-dze we Francyi i na Rivierze. W Rzymie pracował w Aka- TH A demii Francuskiej pod kierunkiem Solimeny, malarza obrazów religijnych i mitologicznych, i zaczął sobie wyrabiać imię portretami. W wolnych chwilach pisywał wiersze. Około 1738 wrócił znowu do Edynburga, w 1740 namalował portret Księcia Argylla w całej postaci i przez następnych osiemnaście lat przebywał w Szkocyi. Tu stworzył swoje najlepsze portrety. W najwyższych sferach towarzyskich podniósł myśl założenia „Doborowego Towarzystwa“. Jadąc po raz drugi do Włoch, zatrzymał się w Londynie i osiedlił się tutaj na stałe. Obracał się w kołach największych osobistości kraju i malował wybitne postacie współczesne.

Rychło pozyskał sobie dwór Jerzego III, którego został ulubieńcem i głównym malarzem w 1767. Odtąd malował przedewszystkiem rodzinę królewską. Pomocnikiem jego był FlLIP ReiNAGLE (1749—1812) (który tak doskonale naśladował styl mistrza, że łatwo jego dzieła wziąć można za prace Ramsaya), prócz niego DAWID MARTIN i ALEKSANDER NASMYTH. W 1775 Ramsay był znowu we Włoszech.

Po kilku latach, skutkiem nieszczęśliwego wypadku, stracił władzę w ręce; chory, pojechał znowu do Włoch i zamieszkał w Rzymie. Ale opanowała go nostalgia. Więc w 1784 puścił się z powrotem do Anglii, jednakże dojechał tylko do Dowru i tutaj umarł.

Był przyjacielem Hume’a i Rousseau’a ; portretował ich obu; żył w przyjaźni z Voltairem. Badania naukowe interesowały go równie żywo, jak i sztuka. Używał bardzo wielu pomocników; traktował sztukę jako popłatny interes;

153

HIST. MAL. Vn - 20

MALARSTWO

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

ZACZYNA stąd też wyszło z jego fabryki wiele obrazów, nie mających nic wspólnego z jego subtelnym talentem, który stworzył styl zupełnie odrębny i pełen wdzięku. Widać, że sympatyzował z Francuzami; portrety jego mówią, że zostawał BRYTYJSKI pod wpływem Watteau’a i jego szkoły. Świadczą o tern i jego rysunki. Do najświetniejszych jego prac należą: portret młodej Zony, Hrabina Kildare} Xady Marya Coke w białej sukni atłasowej (1762), ŹHrahia Bute (1760). Umiał z wyjątkową zręcznością chwytać i odtwarzać urok kobiet z wyższego towarzystwa. Jest to wielką zaletą jego talentu, że, gdy malował portret męski, stwarzał rzecz równie zdecydowaną i silną, jak był subtelny i wykwintny, gdy odtwarzał wdzięki kobiece.

W 1760 została założona w Edynburgu Akademia Protektorów. Miała uzyskać ogromne znaczenie dla rodzimej produkcyi artystycznej : za Jana Grahama miała wydać SlR Williama Allana, Sir Davida Wilkie, Sir J. Watson

GORDONA i innych; sztuce szkockiej miała nadać charakter rodzimy.

ROZDZIAŁ XVI

ANGLICY ZACZYNAJĄ OBEJMOWAĆ OKIEM I KRAJOBRAZ Z POCZĄTKIEM WIEKU OSIEMNASTEGO

TOPOGRAFIKA

NAJĄ OBEJ-

I KRAJ-

Dadzą się teraz odczuć w rasie brytyjskiej mniejsze lub ANGLICY większe wstrząśnienia, które, powtarzając się w ciągu wieku ZACZY-osiemnastego, doprowadzą do wybuchów twórczości; nadejdzie po nich okres zdumiewającego rozkwitu geniuszu MOWAC narodowego, którego twory zdobędą sobie cześć całego OKIEM świata.

Akwarela uchodzi powszechnie za technikę wybitnie an- OBRAZ gielską i do pewnego stopnia jest tak naprawdę — ale Z POCZĄT-tylko do pewnego stopnia. Oczywiście, farbami wodnemi KIEM na papierze lub pergaminie malowano wcześniej, zanim się WIEKU rozpowszechniło malarstwo olejne; bez farb wodnych nie OSIEMNA-byłoby „illuminacyi“. Tą samą techniką robione były po STEGO większej części i portrety miniaturowe. Ale dopiero w wieku osiemnastym miała się rozwinąć akwarela we wlaściwem, czystem tego słowa znaczeniu. Wprawdzie ciągle jeszcze używano domieszki białej farby i malowano gęstemi farbami kryjącemi, — mimo to nagle rozpowszechnił się w Anglii zwyczaj nowy : zaczęto malować farbami płynnemi, przej-rzystemi, na białym papierze.

Trzeba pamiętać, że w ciągu wieku osiemnastego malarz rodzinnego krajobrazu nie mógł liczyć na zbyt miejscowy.

Canaletto byłby był znalazł protektorów, ale angielski krajobraz nie mógł znaleźć nabywców. Jednakże zaczął się budzić popyt na tak zwane „rysunki topograficzne“, prze-

I—*

en

ZACZYNA ważnie dla użytku sztycharzy: pałace, gniazda rodzinne wielkich panów i szlachty, katedry i t. d.

SIĘ ODZYWAĆ! GENIUSZ

Pierwszym utalentowanym artystą wśród tych, którzy te „rysunki“ wykonywali farbami wodnemi, był Samuel Scott.

BRYTYJSKI

SCOTT

1710 — 1772

SAMUEL Scott malował krajobrazy farbami olejnemi i wodnemi. Ponieważ marynista holenderski, Van der Velde, był ogromnie wzięty w Anglii, zaczęło się kilku tutejszych artystów interesować pejzażem morskim. Scott miał nawet wielkie powodzenie w zakresie widoków morskich; prócz tego malował i miasta. Jego Most londyński i Wybrzeże koło komory celnej zyskały sobie uznanie Walpole’a. Ze umiał malować olejno, o tern mówi jego Stary most west-minsterski i Stary most londyński z 1745, w Galeryi Narodowej. O jego wybitnych zdolnościach do akwareli świadczy Opactwo Westminster skie i Hall, widziane z rzeki, w Muzeum Brytyjskiem. Obrazy Scotta są to przedewszyst-kiem rysunki, wykonane bardzo dokładnie i zaledwie pod-znaczone kolorem; zobaczymy, że długi czas jeszcze będą się powszechnie podobały takie „rysunki akwarelowe“, zanim się z nich rozwiną „akwarelowe malowidła“. Scott, przyjaciel Hogartha, miał się również stać pionierem nowych prądów. W Zbiorze Narodowym możemy dziś oglądać jego portret roboty Hudsona. Przy końcu życia przeniósł się do Bath, gdzie stale przebywał aż do śmierci. Umarł na podagrę 12 października 1772.

JERZY Lambert (1710—1765) był jednym z pierwszych pejzażystów angielskich. Urodzony w Kent 1710, był uczniem HASSELLA, a później WOOTTONA. Rozpoczął swój zawód jako malarz dekoracyi w teatrze na Lincoln’s Inn

MALARSTWA

ZACZY-

Fields, a następnie w teatrze w Covent Garden. Umarł ANGLICY 30 listopada 1765.

OKIEM

W tym czasie zainteresowanie do pejzażu zwiększyło NAJĄ OBEJ-się znacznie, i niektórzy artyści zaczęli malować krajobrazy MOWAC olejne.

I KRAJOBRAZ Z POCZĄT-

SMITH OF CHICHESTER

1776

1714

Jerzy (George) Smith, urodzony w Chichester w 1714, KIEM wypłynął w 1760, kiedy miał już lat czterdzieści sześć, jako WIEKU autor krajobrazu, nagrodzonego przez Towarzystwo Arty- OSIEMNA-stów za sprawą Ryszarda Wilsona i kilku innych. Od 1761 STEGO do 1774 wystawiał stale swoje prace w Londynie. Jego dwaj bracia, JOHN i WILLIAM SMITH, malowali również krajobrazy. Umarł 17 września 1776. Galerya Narodowa posiada jego Krajobraz klasyczny.

Tomasz Gainsborough (1727 — 1788), o którym, tak, jak i o Wilsonie, później szerzej mówić będziemy, był rzeczywiście pierwszym wielkim talentem w zakresie pejzażu.

Talent objawił się u niego w bardzo młodym wieku, a warto zaznaczyć, że Gainsborough sam siebie cenił jako pejzażystę. Był on, podobnie, jak później Wilson, pejzażystą w najczystszem pojęciu; w krajobrazie wypowiadał swoje uczucia; pejzaż nie był dla niego „rysunkiem topograficz

nym“.

KAROL BrOOKING (1723—1759), o którym mało wiemy, doszedł do nadzwyczajnej wprawy w malowaniu widoków morskich. Miał jakąś małą posadę w dokach w Deptford; malarstwa uczył się dorywczo z obrazów marynistów holenderskich; idąc ich śladem, zaczął malować okręty i bitwy morskie, jakkolwiek mało musiał na tern zarabiać. Z czasem znalazł możnego protektora, ale zdrowie jego było już podkopane; umarł na suchoty w 1759.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

1725

1809

PAWEŁ Sandby urodził się w Nottingham. Po „akwarelowych rysunkach“ topograficznych Scotta przyszły poetyckie próby Gainsborougha; obrazy Sandby’ego stoją po środku: są to raczej „rysunki akwarelowe“, niż „malowi-BRYTYJSKI dła“. Wraz ze swym starszym bratem, TOMASZEM, przybył PAWEŁ Sandby do Londynu w 1741, gdzie ich obu przydzielono do departamentu rysunków wojskowych w Towrze, przekształconego później na instytut geograficzny. Po roku 1745 zajęty był Sandby w urzędzie geometrów wojskowych w Szkocyi, a poza swojemi zawodowemi zajęciami szkicował widoki i portrety wybitnych osobistości. Porzucił urząd w 1751 i pojechał do Windsoru, do swego brata, który był tam zarządcą Wielkiego Parku. Tu wydał szereg swoich sztychów z Edynburga i innych okolic Szkocyi. Z r. 1760 pochodzi jego dwanaście sztychów p. t. Krzyki londyńskie. Sandby był bardzo pracowitym illustratorem książek i często sztychował dzieła innych malarzy. Został dyrektorem Towarzystwa Artystów, a w 1768 nauczycielem rysunków w Królewskiej Akademii Wojskowej w Woolwich. W następnym roku mianowano go członkiem-założycielem Akademii Królewskiej.

Pogodny, rozumny, miły człowiek, był ulubieńcem Jerzego III i jego żony; uczył dzieci królewskie. Serdecznie się interesował artystami, którzy się ciężko z życiem zmagać musieli, i wspomagał niejeden zaniedbany talent. Dla Ryszarda Wilsona był wzruszająco dobry; Beechey również zawdzięcza wiele temu szlachetnemu człowiekowi.

Sandby lubił podróżować: zjeździł całą Anglię, Walię, Irlandyę, Szkocyę i rozmiłował się w krajobrazie. To zamiłowanie było podstawą jego sztuki; z niego miały wykwit-

MALARSTWA

STEGO

nąć wielkie dzieła w najbliższych latach. Pierwsza serya ANGLICY jego widoków Walii, opublikowana we wrześniu w 1775, ZACZY-była początkiem akwatinty. W ten sposób Sandby otwo- NAJĄ OBEJ-rzył bramy Brytanii Rookerowi, Hearne’owi, Girtinowi MOWAC i świetnemu talentowi Turnera. Wcześniejsze dzieła jego OKIEM świadczą o jego wybitnych i oryginalnych zdolnościach; I KRAJ-należą tu przedewszystkiem obrazki z Windsoru i Walii OBRAZ z r. 1775 do 1780; są to rzeczy pełne światła i barwy. WIEKU Z tych właśnie jasnych, czystych, przejrzystych plam barw- OSIEMNA-nych wyszła przecudna sztuka Turnera.

ROZDZIAŁ XVII

ANGLIA WYDAJE SWEGO PIERWSZEGO WIELKIEGO PEJZAŻYSTĘ I MORZY GO ZA TO GŁODEM

RYSZARD WILSON

1782

1714

Podczas gdy się talent szesnastoletniego Hogartha dusił w ciasnych granicach akwaforty u zacnego majstra Gam-ble’a, urodził się proboszczowi w Penegoes, w hrabstwie Montgomery, nazwiskiem Wilson, syn, który na chrzcie

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI otrzymał imię RYSZARDA.

WILSONA czekało życie bardzo ciężkie, a jednak jego wielki talent zwolna się wznosić zaczął mimo i ponad obojętność współczesnych i świecić z każdym rokiem jaśniej. Ze się wzorował na ideałach klasycznych Klaudyusza, to oczywiste i konieczne, ale miał talent równie świetny, jak mistrz jego, a poza tern odznaczał się takiem wirtuozow-stwem techniki, o jakiem Klaudyusz nie miał pojęcia; to też posunął krajobraz naprzód ku granicom jego nowoczesnej świetności. Wogóle zbyt nizko się ceni Wilsona jako twórcę i wykonawcę.

Ryszard już jako mały chłopak mazał po ścianach probostwa kawałkiem nadpalonego patyka, a ojciec jego chętnie widział i popierał te zarodki twórczości. Nie udało mi się wykryć, gdzie i u kogo się kształcił z samego początku; to wiem, że, gdy dorósł, zawiózł go do Londynu w 1729 krewny jego, Sir Jerzy Wynne, i umieścił go pod opieką bardzo marnego portrecisty, TOMASZA WRIGHTA. Młody człowiek zaczął prędko malować portrety; musiały mu pracę

MALARSTWO

WYDAJE

ułatwiać liczne związki rodzinne, bo zarabiał tyle, że mógł ANGLIA się z tego utrzymać.

W 1749, mając lat trzydzieści pięć, puścił się Wilson PEJZAZY-do Italii i ciężko tam pracował nad udoskonaleniem się STĘ I MO-w sztuce portretu. Pewnego poranku, gdy czekał na Zuc- RZY GO carelliego, zaczął, dla zabicia czasu, szkicować widok GŁODEM z okna. Zuccarelli był zdumiony mistrzowstwem tego szkicu.

Wilson zapytał jeszcze o zdanie Klaudyusza Józefa Verneta, a ten był również zachwycony. W tym szkicu porannym wyzwolił się geniusz Ryszarda Wilsona ; artysta wstąpił teraz na szczytną drogę, na której czekała go sława, nieśmiertelność i nędza. Vernet był to człowiek szlachetny i wspaniałomyślny, — dał Wilsonowi jakiś swój krajobraz, a jego pracę powiesił pośród swoich własnych. Ponieważ zaś miał niebywałą wziętość między Anglikami, którzy przybywali do Włoch, zwracał zawsze ich uwagę na talent ich rodaka.

Po kilku latach ciężkiej pracy w Rzymie powrócił Wilson do Londynu w 1754, a znano go już jako pejzażystę.

Zaczęło mu się dobrze wieść ; sprzedał swoją Niobę księciu Cumberland, a HSÛidok Rzymu markizowi Tavistock. Ale publiczność londyńska nie interesowała się krajobrazem, co stwierdził i Gainsborough ; wkrótce przekonał się Wilson, że, zrywając z portretem, zrezygnował z powodzenia i pieniędzy, a wszedł na kamienistą ścieżkę, która daje sławę bez pożytku, a wysiłek twórczy nagradza suchym kawałkiem gorzkiego chleba. Człowiek dumny, towarzysko stojący wyżej od wielu współczesnych utalentowanych malarzy, przekonany o swoich wielkich zdolnościach, uparty i energiczny, patrzący z góry na usiłowania artystyczne swoich towarzyszy, szedł torować drogę szkole, która miała wydać najwspanialsze w świecie dzieła w zakresie pejzażu. Mógł albo uderzyć na uświęcone powagi, albo się zgiąć i złamać

HIST. MAL. VII— 21

h-A

vo

ZACZYNA od razu, poddając się ich wpływom, i za misę soczewicy zaprzedać laur nieśmiertelności — innej drogi nie było. Wilson miał grać o wielką stawkę. Za dni jego oddzielała artystę od publiczności grupa ludzi ograniczonych, t. zw.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BRYTYJSKI „znawców“. Najbardziej wpływowe jednostki z tej grupy zawiązały się w „Komitet dobrego smaku“ i uzurpowały sobie władzę dyktatorską w sprawach sztuki. „Komitet dobrego smaku“ kilka razy uroczyście potępił Wilsona po jego powrocie z Włoch, a wkońcu wydał wyrok niesłychany, że „styl pana Wilsona razi podniebienie angielskie; jeśli więc liczy na protekcyę, niech się stara naśladować lżejszy styl Zuccarelliego“, — na Boga! — i dodali „z przyjaźni dla pana Wilsona“, że pan Penny (jeden z założycieli Akademii) „raczy zakomunikować ten wyrok p. Wilsonowi“. I tak się też stało: Penny ukazał się w pracowni Wilsona i ogłosił mu olimpijski wyrok; Wilson malował dalej w milczeniu, póki Penny mówić nie skończył, a potem w słowach bardzo chłodnych i pogardliwych oświadczył, że go zupełnie nie wzrusza olimpijski ton samozwańczego Komitetu. Niestety, ci olimpijscy prawodawcy dobrego smaku mieli wpływy daleko sięgające i to się odbiło na Wilsonie w ciągu całej jego karyery; zrazili do niego protektorów i nieustannie obniżali jego sławę. Na nieszczęście, Wilson zraził sobie i Reynoldsa: na uprzejmość jego odpowiedział chłodem. Cięty i uszczypliwy w rozmowie, zrobił na Reynoldsie wrażenie raczej nieprzyjazne, niż miłe. Zoffany nie posiadał się z radości, był pewny, że Wilson przegrywa w walce o byt; w obrazie swym, wywieszonym w Akademii Królewskiej, przedstawił Wilsona niepochlebnie, siedzącego za wielkim kuflem porteru, ale usunął obraz z Akademii, dowiedziawszy się, że Wilson chce go spotkać, a nosi ciężką laskę. Beechey natomiast okazywał mu wiele dobrego serca i przyjaźni; podziwiał jego talent, — miał wprost słabość do

MALAR STWA

RZY GO

tego człowieka. Garrick, Johnson, Sterne i Goldsmith lubili ANGLIA go bardzo. Pani Garrickowa powiedziała mu raz rzecz bardzo WYDAJE miłą, że jest podobny do oliwki: „zrazu cierpki w smaku, — PEJZAZY-można go znieść, kiedy się go trochę dłużej zna, — później STĘ I MO-dopiero jest przemiły“.

Zdaje się, że nie było rzeczywistej niechęci między Wil- GŁODEM sonem a Reynoldsem. Ale były to natury zupełnie różne.

Dyplomata Reynolds cieszył się dużem powodzeniem; nie pociągał go zbytnio człowiek szorstki, prostolinijny, ubogi, jak Wilson. Reynolds był wógóle bardzo skrupulatny i powściągliwy w pochwałach, — a dla Wilsona miało to tem większe znaczenie, że wielki portrecista wznosił się coraz wyżej w hierarchii społecznej i artystycznej i niedługo został dyktatorem w sprawach dobrego smaku. Byli jednak obaj członkami-założycielami Akademii, widocznie więc Reynolds nie szkodził mu czynnie. Na pewnem zebraniu członków Akademii Reynolds, chcąc sobie pozyskać Gainsbo-rougha, swego rywala, odezwał się niezbyt szczęśliwie, choć z pewnością nie miał zamiaru nikogo dotknąć; wzniósł zdrowie Gainsborougha jako najlepszego pejzażysty. „I najlepszego portrecisty“ — padła w tej chwili ostra, jak stal, odpowiedź Wilsona. Reynolds bał się ostrego języka jednego artysty, a trafił na szpadę dowcipu drugiego.

Wilson zaciął się i walczył wciąż z uporem; stwarzał arcydzieła, coraz bardziej samotny i opuszczony, aż wreszcie wydał prawie ostatniego pensa, mimo, że potrzeby jego były bardzo skromne. Postarzał się i zaczął się zaniedbywać w ubraniu. Widząc, że szczęście przeszło mimo drzwi jego pięknego domu w Covent Garden, wyniósł się stamtąd i sprowadził się do skromniejszego mieszkania. Zeszedł na to, że robił szkice po pół korony; wdzięczny był Pawłowi Sandby, gdy ten uprzejmie zakupił większą ilość szkiców za jakąś poważniejszą sumę.

Po śmierci Haymana powierzono Wilsonowi obowiązki bibliotekarza w Akademii Królewskiej; niewielka pensya spadła mu po prostu z nieba, bo gdyby nie ona, byłby zginął z głodu. W jego małej izdebce w Tottenham Court BRYTYJSKI Road było ciasno: sztaluga, pendzle, krzesło, stół i twarde łoże — to było całe jej umeblowanie. Cóż! — garderobę miał małą, żelazka nie wiele używał, a serwisu wykwintnego także nie potrzebował, bo jadał skromnie, a popijał szklanką porteru.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Tam stwarzał Wilson swoje najpyszniejsze dzieła. Posługiwał się zazwyczaj niewielu kolorami i jednym tylko pendzlem ; brał paletę, stawał przed płótnem, malował chwilę, potem odchodził do okna, odświeżał oczy światłem dziennem i powracał znowu do płótna; malował trochę i znowu szukał harmonii barw w jasnem świetle dnia. Gości prowadził zawsze w najdalszy kąt pokoju, bo utrzymywał, że obraz powinien „działać na odległość“, lub, jak mawiał, obrazy trzeba oglądać oczyma, a nie nosem. Kiedy się postarzał i zaczął tracić wzrok, malował szeroko, mocno, grubo; posługiwał się tą energiczną techniką, która tak uderza w jego ostatnich dziełach. Nigdy się nie wyzbył ze szczętem pewnego klasycyzmu w kompozycyi ; nic dziwnego, — literatura i sztuka zbyt silnie oddziaływała na sposób widzenia w tej epoce. Ale Wilson umiał poza tem czerpać z natury prawdę i odtwarzać ją jędrnie, dzięki temu, że z naturą obcował; na pierwszy rzut oka widać, że odświeżał swoje oczy blaskiem światła dziennego. Ludzie powierzchowni biorą go za klasyka czystej wody, a jednak między nim i tymi, którzy nosili cudze okulary, była przepaść olbrzymia i nie do wypełnienia.

Takie były dzieje tego artysty, który posiadał „sekret“ sztuki malarskiej i zgłębił „tajemnice“ barwy. Wilson znał jej tajemnicę, tak, jak Reynolds lub inni, i nie wyjawił jej

MALARSTWA

PEJZAZY-

nikomu, podobnie, jak oni. Ale tą jego zazdrośnie strze- ANGLIA żoną tajemnicą, podobnie jak i Reynoldsa, był geniusz, WYDAJE którego w książkach szukać daremnie.

Przy końcu życia odziedziczył Wilson po swym bracie STĘ I MO-dobra, położone w Walii; zaraz się tam przeniósł i resztę RZY GO dni swoich spędził spokojnie i w dostatku. Dobrze, że choć GŁODEM przy końcu mogła odpocząć ta dusza harda, zamknięta w sobie i męska; z nieba mu spadło to, czego mu nie dała praca i trud całego życia.

Wilson nie miał w sobie śladu blagi, śladu małostkowości. Rzadko mówił o tern, że będzie kiedyś sławny, ale nawet i jego własne, skromne oczy widziały, że dzieła jego były dobre. „Zobaczysz, mawiał do Beecheya, doczekasz się jeszcze tego, że moje obrazy pójdą w górę, a za Bar-retta nikt nie da ani ćwierć pensa“.

Przewidywał, że prawda i wierność naturze zwycięży wkońcu okulary i wzory klasyczne. Blizki jest dzień, w którym jego arcydzieł, przepojonych światłem, usilnie poszukiwać będą ci, którzy je zrozumieć potrafią.

Jego miejscowość rodzinna, Penegoes, długi czas nie pamiętała o swym nieśmiertelnym synu ; wkońcu jednak, dzięki sędziemu Wilhelmowi Evansowi i jego żonie, wystawiono mu pomnik w miejscowym kościele, i obywatele z Penegoes zaczęli się chlubić swym wielkim rodakiem.

ROZDZIAŁ XVIII

KTÓRY DOWODZI, ŻE PILNY UCZEŃ MOŻE WYJŚĆ NA CZŁOWIEKA, CHOĆBY GO MAJSTER ZA DRZWI WYRZUCIŁ — A MAJSTER MOŻE SKOŃCZYĆ W KOSZU NA

PAPIERY

REYNOLDS 1723 — 1792

ZACZYNA

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

REYNOLDS był siódmem z rzędu dzieckiem, a urodził się w czepku. Miał dużo spokoju i zdrowego rozsądku, to też, ilekroć przelatywała koło niego bogini Fortuna, umiał zawsze uchwycić brzeg jej szaty — był urodzonym dyplo-BRYTYJSKI matą; niby zręczny mąż stanu, rozszerzał wpływ i podnosił znaczenie własne, oraz wpływ i znaczenie sztuki angielskiej, którą kochał i której służył wiernie. Reynolds urodził się 16 lipca 1723 i mimo, że mu na chrzcie nadano imię Joshua, został wciągnięty do metryk jako Józef. Joshua Reynolds pochodził z hrabstwa Devon, kolebki ówczesnych bohaterów morza — wielu z nich zobaczymy na portretach Reynoldsa. Światło dzienne ujrzał w Plympton; wzrastał w miłej atmosferze zasobnej plebanii; wcześnie poznał się z pulpitem i linią, bo ojciec jego, Samuel Reynolds, był proboszczem i dyrektorem łacińskiej szkoły w Plympton, dokąd przyjechał z Oksfordu, ukończywszy studya uniwersyteckie w Kollegium Balliola. Młody proboszcz ożenił się z ładną, lecz ubogą Teofilą Potter, to też drogo zapłacił za idyllę młodości: musiał cudze dzieci uczyć łaciny i wpajać w nie początki kultury humanistycznej. Matka Reynoldsa, Teofila, którą zakochany mąż nazywał Offy — a babka uroczej małej Offy, którą tak często Joshua przed-

MALARSTWO

stawiał na pierwszych swoich płótnach — była szlachcianką UCZEŃ, i wychowywała się również na plebanii. Joshua urodził się WYRZU-w domu szlacheckim i wzrastał w tradycyach kulturalnych CONY starej rodziny pastorskiej. Dziadek jego był pastorem, Z WAR-a matka jego i babka były córkami duchownych; obaj STATU stryjowie poświęcili się również teologii. Pastor i dyrektor WYCHODZI Samuel był dobrym ojcem i mężem. Ale jest pewna gałąź NA CZŁO-w drzewie genealogicznem tej rodziny, której nie można WIEKA, pominąć milczeniem, jeśli nie mamy stracić z oczu kilku A MAJSTER pączków w rozkwitłym bukiecie dojrzałych dzieł Reynoldsa: KOŃCZY babka jego po mieczu pochodziła z Holandyi. W jego sztuce W KOSZU przebija się geniusz holenderski, mimo, że on sam w póź- NA PA-niejszych latach lubił się stroić w elegancki, choć znoszony PIERY płaszcz włoskiego kroju. Być może, że ta kropla krwi holenderskiej rozbudziła w nim brytyjskie poczucie barwy, dała mu świetny koloryt, śmiałą technikę i niezrównany talent do portretu. Prawda, że w najbliższych latach zacznie Reynolds wygłaszać piękne przemowy o sztuce; złośliwi będą sobie szeptali na ucho, że ich piękna forma stylowa jest zasługą starego dr. Johnsona, i w rozprawach tych będzie Reynolds poniżał dorobek artystyczny Holendrów, a chwalić będzie Włochów. Ale Joshua był to chytry mąż i nie omijał krętych dróg; przedewszystkiem był dyplomatą — był „ustępliwy i słodki“. Moda nakazywała wielbić Rafaela jako księcia sztuki; zatem Joshua go wielbił. Nie znał prawd anarchistycznych, nie chciał podkopywać fundamentów świątyni, — był jednak zbyt uczciwy na to, żeby się w zupełności poddać władztwu mody ; prostował się chwilami, i wtedy usta jego głosiły chwałę Michała Anioła — obwoływały to imię potężne, jak głos trąby, wobec którego milkną błazeńskie, za innymi powtarzane krzyki Rafaela. Reynolds zaczął szerzyć kult Michała Anioła.

Jednak i to nie było jego całkowitą prawdą. Był ogromnie

ZACZYNA taktowny, dzięki czemu wszedł w wyborowe towarzystwa współczesnych arystokratów ducha, — dzięki temu przechadzał się po Hampton Court z królem Jerzym III, kryjąc swoją niechęć do niego, należał bowiem do stronnictwa BRYTYJSKI Wigów; dzięki temu i król go szanował, mimo, że go nie lubił w głębi duszy; w gruncie rzeczy wszystko to było z góry obmyślaną komedyą. Brał od Holendrów wszystko, co mógł bezpiecznie od nich wziąć, nie chcąc się otwarcie przyznać do plagiatu. — Joshua miał swoje na siedem pieczęci zamknięte „sekrety i tajemnice“ i miał je wyłącznie dla siebie — był zbyt chytry na to, żeby je spisywać lub drukować. A jednak raz miał chwilę szczerości: zapomniał się i wyznał, że „najlepsze portrety w świecie malował Velâzquez“! I to mówił Joshua, ten, który tak gładko i potoczyście uwielbiał wielką manierę, ale sam niezbyt wiele miejsca w swojej sztuce poświęcał bałwochwalczej czci dla ideału sztuki włoskiej, a zato malował portrety i był w nich bardzo, a nawet zupełnie Holendrem! Nie szukał i nie dawał w nich niczego więcej, jak tylko urok macierzyństwa i wieku dziecięcego. Nieprzyjaciele nazywali go chytrym ; istotnie, miał swój sprycik. Nadawano mu i mniej pochlebne, choć mniej stosowne przydomki. Sprytny był w każdym razie, choćby dlatego, że umiał, jak ostrożny dyplomata, milczeć, gdzie potrzeba, i nikomu nie zdradził, gdzie biją źródła jego natchnień.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Wprowadziłeś, Joshuo, oczytanych krytyków w błąd tak, jakeś niejednego z uczniów swoich w błąd wprowadził! Ale nie można zwieść tych, którzy rozumieją istotę sztuki. Joshua zapomniał o tem. Istotnie, można z góry i po prostu powiedzieć, że prawie wszystko, co było sztuczne, słabe i fałszywe w jego technice i sposobie widzenia, to wszystko pochodziło z Włoch, któremi się Reynolds zachwycał, a wszystko, co w nim było najlepsze, zawdzięczał krwi

REYNOLDS 1723 — 1792

SZKOŁA ANGIELSKA

„GŁÓWKI ANIOŁÓW“ (Londyn, Galerya Narodowa)

-

8CLIOWY3fl

seu — esn

AM8J3IOHA A30>iSa

s

"UÔAOWlk YÂ^OAO..

fAWOaOHAH AYH3JAÖ .VfYdMOJ)

Éf

ł > 'sa

W S Ü f|

ITJ

CîT

i-

|h

■ ■■

u- vfP

ggsss

xSÎs

si

1*0

■2i

jteis

f. -=^5

Ht

L;1

V i

MALARSTWA

niż Z WAR-

holenderskiej, która płynęła w jego żyłach; pozatem był UCZEŃ, czystej krwi Anglikiem, i to z hrabstwa Devon. Ciekawa WYRZU-rzecz, że, gdy w późniejszych latach stał u szczytu sławy CONY i miał u siebie uczniów, prowadził ich zgoła inaczej szczery i szlachetny Rembrandt. Każdy mistrz zobowiązuje STATU się na piśmie, że będzie „wtajemniczał“ uczniów w arkana WYCHODZI swojej sztuki; ale uczniowie Joshuego pracowali w osob- NA CZŁO-nych apartamentach, i mistrz ich, jak najbrudniejszy sknera, WIEKA, wbrew wyraźnemu zobowiązaniu, zazdrośnie przed nimi A MAJSTER tajemnicą okrywał sekrety swego mistrzowstwa. I taki czło- KOŃCZY wiek miałby przed całym światem wyjawiać swe tajemnice? W KOSZU Trąbił na wszystkie strony wielkość Włochów, a równocześ- NA PA-nie skrzętnie wymiatał wszelkie pierwiastki włoskie ze swo- PIERY jej sztuki. To też niema w jego wielkim dorobku artystycznym ani śladu wpływów Michała Anioła, ani Rafaela. Zadawalał się tem, że nosił na sygnecie głowę Michała Anioła. Trzeba więc mieć oczy otwarte i patrzeć na same jego płótna, jeśli się chce zrozumieć rzeczywistego Reynoldsa.

Urodził się w domu angielskim i był naprawdę Anglikiem, a pozatem nie był niczem więcej, jak tylko Holendrem.

W latach dziecięcych zapalił się do zawodu artysty po raz pierwszy, oglądając z uwagą sztychy Jakóba Catsa w Księdze emblematów (była to holenderska książka jego babki,

Holenderki).

Jako jedenastoletni chłopak zachorował na ospę, która mu na zawsze zostawiła znaki na twarzy. Wzrastał w domu rodzinnym, gdzie panowała miłość i wrodzona uprzejmość.

Był pilnem dzieckiem; nauczył się prędko czytać; zatapiał się w nieco ciężkich książkach współczesnych, bo innych nie dawano dzieciom w wieku osiemnastym. Rozwinął się też wcześnie, obcując z poważnymi autorami, których czerpał z biblioteki ojcowskiej, jakoteż pod wpływem pogadanek z ojcem, który miał studya uniwersyteckie.

169

HIST. MAL. VH - 22

ZACZYNA Później już mało miał

uzupełnianie nauk i na

czasu na

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

lekturę, kiedy opuścił dom rodzinny i zrazu musiał zarabiać na chleb, a potem był przeciążony pracą zawodową i obowiązkami towarzyskimi. Jak to zwykle bywa u dzieci uta-BRYTYJSKI lentowanych, wcześnie zaczął objawiać skłonności artystyczne; rodzice chętnie na to patrzyli i nie stawiali mu żadnych przeszkód. Przypadkiem wpadł mu w rękę egzemplarz *£?eoryi malarstwa Richardsona; ta książka rozdmuchała w nim iskrę twórczości. Mając lat dwanaście, próbował malować farbami olejnemi. Pierwszem jego dziełem był portret, malowany na starym kawałku płótna żaglowego pendzlem i farbami, które pożyczył od jakiegoś robotnika okrętowego ; z pomocą tego materyału wykonał swoje dzieło w pewnym domku rybackim, według małego szkicu, który sobie był zrobił w kościele. Osobą portretowaną był proboszcz Smart, opiekun młodego Dicka Edgcumbe'a, który był towarzyszem zabaw Joshuego. Ojciec tego chłopaka miał wielki dom obok małego i skromnego domku proboszcza Samuela.

Zacny proboszcz chciał zrazu kształcić syna na cyrulika; widząc jednak jego zapał do sztuki malarskiej, odrzucił swój zamiar pierwotny, zaczem chłopak, mając lat osiemnaście, siadł w październiku w 1740 na wóz i puścił się do dalekiego miasta Londynu na naukę do bardzo wziętego malarza portretów, Hudsona, który był artystą średniej miary, ale zato kazał sobie słono płacić, bo aż 120 f. s. Był to znaczny ciężar dla kieszeni proboszcza, jakkolwiek najstarsza siostra chłopaka, pani Marya Palmer, pokrywała połowę tej należytości; o tym długu Joshua Reynolds nie zapomniał nigdy i oddał go stokrotnie, opiekując się później córkami swojej siostry i jej wnuczką.

I tak w domu Hudsona przy ul. Wielkiej Królowej na Lincoln’s Inn Fields mieszkał młody Reynolds, a jednym

MALARSTWA z jego kolegów był młody John Astley, chodzący pod- UCZEŃ, ówczas w mocno dziurawych butach. U Hudsona zgłębiał WYRZU-Johsua tajemnice sztuki malarskiej, a zapalony do roboty, CONY szczęśliwe pędził dni, jakkolwiek, po zwyczaju, musiał nieraz Z WAR-u mistrza spełniać i niższe posługi. Hudson kazał mu prze- STATU dewszystkiem kopiować Guercina. I to ciekawe, że Reynolds WYCHODZI nie pozbył się nigdy szczególnego stylu tej szkoły; rozwinął NA CZŁO-w sobie poczucie efektów świetlnych i cieni na wzorach póż- WIEKA, nych Włochów, — zawsze jednak miał skłonność do pewnych A MAJSTER sztuczek, zwłaszcza, gdy malował półotwarte usta, lub mo- KOŃCZY delował głowy w obrazach „fantastycznych“, jak n. p. Śmierć W KOSZU 3)idony, w pałacu Buckingham. Upłynęły tak dwa czy trzy NA PA-lata, kiedy uczeń zaczął budzić zazdrość „w najsławniej- PIERY szym malarzu portretów“ w owej porze; namalował bowiem zanadto po mistrzowsku jednego ze służących Hudsona.

Raz gdy Reynolds o kilka godzin zapóżno oddał robotę i tłómaczył tę zwłokę szaloną ulewą, Hudson przedstawił to tłumaczenie jako niegrzeczność ze strony młodego człowieka i z miejsca wymówił dom zdumionemu chłopakowi w tych historycznych słowach: „Nie usłuchałeś pan moich rozkazów, — niema dla pana miejsca w moim domu!“ Na szczęście, Joshua znalazł przytułek w mieście, w domu swojego wuja. Powrócił do Devonshire, do rodziców, zgryzionych tym wypadkiem, — sam zły, ale tern bardziej chciwy pracy. Był bardzo wzięty jako portrecista, to też wkrótce powrócił znowu do Londynu, a nawet posiadł na nowo względy niesłychanego Hudsona, który, być może, doznawał wyrzutów sumienia i zaczął się poczuwać do obowiązku pewnej grzeczności wobec ucznia, jakkolwiek teraz młody człowiek nie mieszkał już z nim pod jednym dachem. Tym razem nie na długo miał Reynolds pozostać w Londynie; w 1746 powołano go z powrotem do Plympton z powodu ciężkiej choroby ojca, który umarł tegoż roku w sam dzień

ZACZYNA Bożego Narodzenia. Po śmierci ojca dwudziestotrzyletni Joshua musiał przez trzy lata mieszkać w Plymouth Dock ze swemi dwiema niezamężnemi siostrami, Elżbietą i Franciszką. W ciężkich warunkach materyalnych rozpoczynał swą BRYTYJSKI kary erę artystyczną. Zostawał teraz pod lepszym wpływem artystycznym, a mianowicie GANDYEGO Z EXETERU. Wymalował w ciągu tych trzech lat kilka portretów, a pierwsze powodzenie zdobył sobie wizerunkiem dzielnego marynarza, iKapitana ^Hamiltona, który był ojcem markiza Abercorn. Reynolds mawiał, że portrety Gandyego dorównywają Rem-brandtom, — ale nie można nigdy wiedzieć, czy Reynolds był zupełnie szczery. Niewiadomo, czy to pod wpływem Gandyego odezwała się w nim krew holenderska i kazała mu pocichu okradać skarbnicę Rembrandta — w każdym razie z tego źródła pochodzą najlepsze pierwiastki w jego sztuce. Rembrandtowi zawdzięcza Reynolds ten swój pierwszy Portret własny, w Narodowej Galeryi Portretów, gdzie ręka podniesiona rzuca cień na górną część twarzy. Prócz tego, malował podczas swego pobytu w Plymouth rodziny Eliotów, Edgcumbe’ôw, znaną Miss Chudleigh, późniejszą księżnę Kingston, Bullerów, Bastardów, Parke-rów, Molesworthów i inne znakomitości. Był mile widzianym i częstym gościem w wielkich domach w hrabstwie Devon. Z tych lat pochodzi jego Chłopiec, czytający książkę, i pierwsza jego wielka grupa rodziny Eliotów, na której kapitan Hamilton jedno z dzieci wziął „na barana.“

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Na wiosnę w 1749, mając lat dwadzieścia sześć, spotkał Reynolds w domu lorda Edgcumbe’a niejakiego Kep-pela, który już w dwudziestym czwartym roku życia zaczął się odznaczać jako komendant w marynarce, doszedł do rangi komodora (został później wicehrabią Keppel) i miał właśnie otrzymać komendę na morzu Śródziemnemu Młodzi ludzie zaprzyjaźnili się prędko, i Keppel zaproponował

REYNOLDS 1723 — 1792

SZKOŁA ANGIELSKA „PORTRET K. J. FOX A“

(Lwów, Galerya Leona Hr. Pinińskiego)

.

#•

»

8ajOMY3H £QH — 8SVI

A28J3IDWA AJO>IX8

•'Kkon. \ :a t asv\ >\oh„

(OD3DiaviiMicï .«H AMoaJ ayh:liaD ,wôwJ)

f W;

Ém

m

Fi

a

iu> '

MAL A R S T W A

Reynoldsowi podróż do Włoch. Reynolds ucieszył się tem UCZEŃ, bardzo, bo oddawna marzył o tej podróży. Siostry jego, WYRZU-Marya i Elżbieta pożyczyły mu pieniędzy na drogę. I tak CONY zobaczył Reynolds Minorkę, a koszta podróży opędził ma- Z WAR-lowaniem portretów wybitnych ludzi, których spotykał od STATU czasu do czasu. Trafił mu się jednak w drodze wypadek WYCHODZI nieszczęśliwy: spadł z konia i odciął sobie kawałek wargi; NA CZŁO-zeszpeciło go to na całe życie. Mało sobie jednak z tego WIEKA, robił; żartował tylko w liście do swojej damy: „Popsuły A MAJSTER mi się wargi — nie będę mógł całować.“ Damą tą była KOŃCZY Miss Weston — jeżeli Reynolds wogóle kiedykolwiek miał W KOSZU jakąś damę serca, nawet za swych oślich lat. Potem prze- NA PA-niósł się Joshua na dwa lata do Rzymu, gdzie się prze- PIERY ziębił i ogłuchł na całe życie; ale studyował starych mistrzów z zapałem, a że był pogodnego usposobienia, nie żalił się na swe kalectwo nigdy i nie narzekał. W Rzymie, jak zawsze, szukał znajomości w wysokich sferach i miał ich coraz więcej. Człowiek chytry: studyował umarłych mistrzów, ale nie naśladował ich ślepo; rozmyślnie unikał wszystkiego, coby go mogło prowadzić do maniery. Nie-daremnie czytał Richardsona.

Wśród brytyjskich artystów, którzy bawili podówczas w Rzymie na studyach, był znakomity Irlandczyk ASTLEY, świecący wielkiemi dziurami na łokciach, dawny kolega Joshuego z pracowni Hudsona. O tym Astleyu opowiadają, że, gdy raz był z innymi na wycieczce w okolicach Rzymu, a upał doskwierał i wszyscy pozdejmowali byli surduty —

Astley uczynił to dopiero po długiem wahaniu. Wtedy się okazało, że biedny młody człowiek wyłatał sobie plecy kamizelki jednem ze swych płócien, na którem wymalowany był wspaniały wodospad.

Drogą na Florencyę i Wenecyę wracał Reynolds w 1752, już u progu trzydziestki, do domu, — zatrzymał się przez

miesiąc w Paryżu i przybył pewnego dnia w październiku do Londynu, bogaty w doświadczenia i wiedzę w dziedzinie sztuki. Zdobył to doświadczenie za cenę wielką: upadek z konia na Minorce oszpecił mu twarz, naznaczoną już i tak BRYTYJSKI śladami ospy, którą był przebył w dzieciństwie; zepsuło mu to nie tylko wargi, ale i wymowę. Prócz tego był zupełnie głuchy, a właśnie rozpoczynał karyerę. Ale miał charakter pogodny i usposobienie wesołe, znosił więc swoje ułomności z lekkiem sercem, bez śladu goryczy. Reynolds był człowiekiem z innej gliny; „jego nic zranić nie mogło“. Trzymiesięczny pobyt w ulubionem hrabstwie Devon poprawił jego nadwątlone zdrowie. Z początkiem roku 1753 przybył do Londynu, zamieszkał przy ul. św. Marcina pod Nr. 104 i zabrał się z zapałem do pracy bez wytchnienia. Siostra jego, Franciszka Reynolds, zawiadywała jego gospodarstwem.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Przyjechał do Londynu, mając lat trzydzieści, żądny sławy, chciwy pracy, pełen najlepszych nadziei, jakie pokładał w obietnicach wpływowych przyjaciół. Styl jego był zupełnie dojrzały po sumiennych studyach w Italii, a każdy krok w życiu, nacechowany rozsądnym chłodem i wyrachowaniem, dążył do tego, żeby pozyskać sobie wpływowych protektorów. Oryginalną była jego sztuka i oryginalną jego postać; przebiegły, jak rzadko, bystry i obdarzony zdrowym chłopskim rozumem, opasał biodra i stanął do zwycięskiej walki z życiem.

Gdy Reynolds przybył do Londynu, Burke przygotowywał się do egzaminów prawniczych, pisał i szukał zajęcia; Goldsmith był właśnie wyjechał do Edynburga uczyć się medycyny; Johnson usiłował zgłuszyć żal po stracie żony, pracując nad swym znakomitym słownikiem; Richardson był bożyszczem miasta, dzięki swej Clańssie ^Karłowe; Fielding wydał był niedawno ŹTLmelię i podupadł na zdro-

MALARSTWA

wiu; Smollett wydał Peregrine a Piekle a; Gray pisywał UCZEŃ, Glegie.

WYRZU-

przyniósł przyjaciel, Admirał Keppel. PIERY

mu

Najął tedy Joshua mieszkanie pod Nr. 104 przy ul. św. CONY Marcina (lubili tę uliczkę artyści, i wielu ich tam mieszkało; Z WAR-niedaleko była kawiarnia Slaughtera, gdzie się gromadził STATU naród literacki), wziął siostrę, Franciszkę, na gospodynię WYCHODZI domu i rozpoczął swą wielką karyerę jako portrecista. Nawet NA CZŁO-w początkach nie brakło mu nigdy zamówień ; wielki świat WIEKA, chętnie odwiedzał jego sławną „pracownię“. A portretowało A MAJSTER się u niego tylu ludzi, że, zanim rok upłynął, Reynolds mógł KOŃCZY wynająć dom przy wielkiej ul. Newport pod Nr. 5 i podwyż- W KOSZU szył ceny portretów. Czekało go tutaj wielkie powodzenie. NA PA-Szczęście

Reynolds przedstawił go w całej postaci, nad brzegiem morza, i ten pierwszy „wielki obraz“ z 1753 przyniósł mu sławę. Znakomite osobistości zaczęły się zbiegać do jego pracowni, prosząc, żeby je uwieczniał na płótnie. Przeżył tutaj siedem lat niezmordowanej pracy i najwyższej pomyślności, malując w tym okresie po sto dwadzieścia do stu pięćdziesięciu portretów na rok. Wszystkie udawały mu się nadzwyczajnie. Zarabiał rocznie sześć tysięcy funtów.

Wstawał wcześnie, o dziewiątej jadał śniadanie, a w pracowni zjawiał się o dziesiątej, w chwili, gdy przychodził pierwszy model. Malował do czwartej ; potem ubierał się w modne suknie i spędzał wieczór w gronie dobrych przyjaciół. Kogo on nie malował! Piękne damy, jak n. p. Mrs. źBonfoy (1754); dzielnych marynarzy, jak Anson (1755),

Boscawen, SKaldane, bohater Indyi Zachodnich, lub Generał Ligonier; mężów stanu, żołnierzy, poetów, prawników, artystów — a między innymi cGownshenda, przez którego Anglia straciła Amerykę, i Lorda ZKarcourta, który był nauczycielem Jerzego III jako księcia Walii. Kiedy malował portrety pięknych pań, zawsze go opadała charakterystyczna

ZACZYNA dla osiemnastego wieku chętka: musiał je koniecznie „idealizować“ — robić z nich Sybille, Dyany i t. p. Zatracał niekiedy nawet poczucie komizmu, skoro n. p. namalował księżnę Manchester i jej dziecko jako dziewiczą ZDyanę, roz-BRYTYJSKI brajającą Kupidyna (1768), a niezamężną damę, Miss Morris, jako Nadzieję, karmiącą miłość. Oba te obrazy były wraz z trzema innymi na pierwszej wystawie Akademii Królewskiej. Aktorka, Miss Morris, która pozowała do Nadziei, karmiącej miłość, była córką dyrektora Morrisa i zaczynała właśnie karyerę sceniczną; w następnym roku opanowała ją chorobliwa „trema“ : zemdlała na scenie, wyniesiono ją za kulisy, i więcej już nigdy nie stanęła przed kinkietami; umarła w rok potem.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Reynolds miał uwiecznić rysy Samuela Johnsona, Gold-smiłha, LBurkea, cWalpole'a, Sheridana, Colmana, Gib-bona i Boswella. Pierwszym miał być Johnson. Reynolds poznał go w rok potem, jak się osiedlił w Londynie. Przypadli sobie nawzajem do serca, i chociaż były to charaktery krańcowo różne, zawiązała się pomiędzy nimi przyjaźń, niczem nie zmącona. Niedługo potem Johnson wprowadził w dom Reynoldsa młodego prawnika z Irlandyi, Edmunda Burke’a. Wkrótce zaczął i Garrick zachodzić do pracowni Reynoldsa, a później pozować mu do portretu. Galerya Narodowa ma niezapomniany portret Johnsona, jedno z największych arcydzieł sztuki portretowej, malowane w 1757. W tym roku malował Reynolds Johnsona sześć razy; a prócz tego Miss Day, Miss śBishop, Mrs. Bouverie i Lady Albemarle, której portret należy do skarbów Galeryi Narodowej.

Poza wybitnemi osobistościami Londynu zaczął Reynolds malować portrety dzieci, które miały mu przynieść ogromną sławę. W r. 1758 malował małego Mudge'a, syna swego starego przyjaciela z Devon, uczonego dr. Mudge’a — a w następnym roku małego Coxa w fantastycznym kostyumie,

REYNOLDS 1723 — 1792

SZKOŁA ANGIELSKA

„WICEHRABIA ALTHORP“ (Londyn, Zbiory Spencera)

2CUOMY321 SOT — EOT

A>i2J3IDMA AJO>iX8

A^OWYAK k\&k5\\YADVNw (AH3Dvm8 yhoihS .myciwoJ)

'

’ <

Sm

IM

;

j Ltfc* *

*

ijir

Pf* ;

SU

■P »»

Ir Jk, *s*s*

P

1 iK

SwP

y ^ ; :r^.

1 Ul

iii

p,..Ay

3ąę3

1:

*

m

^ i*, 'f. ? ‘ ;

l...    ,    ',f

-

B 1

■

..- *.|

S . . śf

/ -yd

i!

M

!»

mm

«

~~ Sâà^.jâ

W-

V-i • ,

•*A

,• ■ j

!>'

ki

,

ri

k*

r/i

Slfc . :

’!

? \

\i

«

m

«

(

MALARSTWA

WYCHODZI

jako Młodego Hannibala. Reynolds stwarzał coraz więcej UCZEŃ, tych portretów dzieci, do których należy Mały Hare z Lu- WYRZU-wru i Chłopak z Glasgowa. W tym roku powstała cudna CONY Lady Marya Coke, Mrs. ZKorneck, piękna Miss Gunning, Z WAR-obecnie Księżna Hamilton, Hrabina Coventry, elegancki STATU śBoothby, Książę LRichmond i Książę Cumberland.

urocza Lady HDaldegrave, którą WIEKA, Chodziły plotki, że hrabina ta A MAJSTER

W 1759 pozowała Reynoldsowi po raz pierwszy siostrze- NA CZŁO-nica Horacego Walpole’a, miał malować raz po raz.

była jedyną miłością Reynoldsa, — jednakże tej tajemnicy KOŃCZY ostrożne jego wargi nie zdradziły nawet przed nią samą; W KOSZU w długie lata po śmierci artysty znaleziono w jednej z jego NA PA-notatek kieszonkowych starannie przechowany promień zło- PIERY cisto-rudych włosów, owinięty w papier, na którym jego ręką był położony napis: „Lady Waidegrave“. Przedstawił ją później w prześlicznym portrecie, jak tuli w ramionach dziecko, niby Kupidynka, później znowu jako wdowę, a innym razem jako Księżnę Gloucester. Równocześnie pozował mu Jerzy III jako Książę HÛalii i Kitty Fisher z gołębiami ; malował ją siedem razy, a mówią, że pozowała mu w charakterze modelki. Malował też wybitnych aktorów : Qar~ ricka, Woodwarda i Barryego, jak i przyszłego swego biografa, Malonea; pozował mu także „Stary Q“ (Lord Queensberry).

Reynolds ogromnie lubił towarzystwo, a przekonał się, że mu się towarzyskie talenty bardzo przydały w świecie. Dużo bywał i często dawał przyjęcia u siebie. Chętnie grywał w karty, a mimo, że grał ostrożnie, nie gardził nigdy partyjką i mile był widziany w każdym klubie karciarskim. Żył wesoło, jak zwykle kawaler, ale w niczem miary nie przebierał ; dużo bywał po balach i rautach ; lubił teatr — wszystko jednak do pewnego tylko stopnia, z wyjątkiem tabaki, którą zażywał namiętnie.

W roku 1760, kiedy Jerzy III wstąpił na tron, Reynolds uważał, że może sobie pozwolić na zbytek, i wynajął na lat czterdzieści siedem dom na Leicester Square, znany później jako Nr. 47 Leicester Fields. Sprowadził się tam BRYTYJSKI i tutaj spędził resztę swego życia; tu doszedł do szczytu swojej karyery społecznej ; tutaj sprawił sobie wspaniale udekorowaną karetę, na której bokach wymalowane były „allegorye czterech pór roku“ — a służbę ubrał w liberyę ze srebrnymi galonami. Sam niechętnie siadał do tego paradnego powozu — zato woźnica dużo zebrał napiwków od ciekawych gości, którzy radzi byli ten sławny wehikuł oglądać. Zdaje się, że i siostra jego, Franciszka, niezbyt często tą kolasą jeździła.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W 1760 związali się wybitniejsi artyści londyńscy wraz z Reynoldsem w towarzystwo i urządzili pierwszą w Anglii publiczną wystawę obrazów. Do znakomitych portretów Reynoldsa z tego roku należał Lord Ligonier z Galeryi Narodowej, Nelly O'Brien, inny portret Lady HSÛaldegrave i pyszny Sterne, arcydzieło, malowane, gdy Sterne był u szczytu sławy.

Między r. 1760 a 1770 wzmogło się bardzo wzięcie i sława Reynoldsa; były to najszczęśliwsze lata w jego ka-ryerze. Pierwszy raz wystawił w 1760 swoje prace w Towarzystwie Sztuk Pięknych. — W pięć lat później powstała z tego towarzystwa Korporacya Artystów, a z tej odłączyła się pewna grupa i założyła Akademię Królewską. Pierwszą wystawę Akademii Królewskiej otwarto w 1769. 21 kwietnia tegoż roku dostał pan Reynolds szlachectwo i tytuł Sira. Ale do tego jeszcze dojdziemy.

W 1760 wymalował Reynolds jeden ze swoich najsławniejszych obrazów, przedstawiających matkę i dziecko, a mianowicie Honourable Mrs. Bouverie z dzieckiem. Z r. 1761 pochodzi Garrick między %ragedyą i Komedyą.

MALAR S T W A

W domu Johnsona poznał Reynolds w r. 1761 Gold- UCZEŃ, smitha i zaprzyjaźnił się z nim od razu; ten serdeczny sto- WYRZU-sunek miał mieć doniosłe znaczenie dla nich obu. W tym CONY roku wykonał swój znakomity portret Kapitana Orme a Z WAR-z koniem, z Galeryi Narodowej — prawdziwe arcydzieło, STATU oraz portrety drużek królowej : Xady Elżbietę Keppel, zdo- WYCHODZI biącą kwiatami posąg Hymena, Lady Karolinę ^Keppel, NA CZŁO-Lady Karolinę Russell i tę drużkę, którą król kochał, Lady WIEKA,

PIERY

Sarę Lennox, stojącą, w oknie w towarzystwie Lady Zu- A MAJSTER zanny Strangways i młodziutkiego Karola Jakóba &oxa. KOŃCZY W tym roku malował także Admirała LRodneya, Jerzego W KOSZU Selwy na, Kitty Fisher, Księcia Cumberland i Lorda 3?ul- NA PA-teneya z Narodowej Galeryi Portretów.

W roku 1762 zabrał Reynolds Johnsona na sześć tygodni do hrabstwa Devon. Wilczy apetyt Johnsona, a szczególnie jego gust do śmietankowego sera, miodu i jabłecznika, budził powszechne zdumienie. Opowiadają też, jakie tam Johnson tryumfy święcił w zapasach o szybkość biegu:

„gonił się raz z jakąś młodą Lady na trawniku w ogrodzie; pogubił wprawdzie pantofle, ale był pierwszy u mety i odprowadził damę na miejsce z uśmiechem tryumfatora“.

W 1763 malował Reynolds niepopularnego ulubieńca dworu, Lorda LBute'a, i pyszny portret Johna hrabiego Rothes, a oprócz nich Księżnę Richmond, Lady Sandes,

Panią LFitzroy, Lady Xembroke, Lady LRockingham i Lady Maryę Coke, oraz Lesbię, płaczącą nad wróblem, — była to pani Collyear, której brat ożenił się z heroiną romansu Goldsmitha, „Jessamy Bride“. Powstała wtedy i Miss Hor-neck, bohaterka „Małej Komedyi“ Goldsmitha (późniejsza pani Bunbury), i ładna aktorka, Pani Abington, jako Muza Komedyi, którą często i później malował.

W 1764 umarł Hogarth, który był sąsiadem Reynoldsa na Leicester Fields przez cztery czy pięć lat. Mało było

ZACZYNA sympatyi między nimi, mało wspólności w upodobaniach i w dążeniach.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W 1765 Towarzystwo Sztuk Pięknych przeobraziło się w Korporacyę Artystów. Rozpoczęły się kwasy i secesye, BRYTYJSKI które dały początek Akademii Królewskiej.

Z 1765 pochodzi Lady Sara Lennox, składająca ofiarę Qracyom, choć pani Piozzi powiada, że „Lady Sara nigdy tego nie robiła. Była to osoba sławna z piękności, namiętnie grywała w cricket (palanta) i zajadała bifsztyki w Brighton.“ W tym roku pozowali mu między innymi: Fox, Xady Waldegrave, Mrs. Abington, Nelly O' Brien i 3?anny ŹKor-neck.

W 1766 malował Reynolds szereg liberałów z partyi Rockinghama, a między innymi i Burke a; w tym też roku zrobił wielki portret Goldsmitha, który był właśnie wydał swego „Wikarego z Wakefieldu“ — i znowu Panią Abington.

W tym czasie poznał Reynolds Angelikę Kauffmann, osobę ładną, zdolną, pełną wdzięku, trochę nawet kokietkę. Zawsze się w kimś kochała, a między innymi w Reynoldsie; lecz on kochał więcej swoją sztukę, mimo, że Angelikę bardzo lubił i serdecznym był jej przyjacielem. Reynolds obawiał się małżeństwa dla artysty. „Przepadłeś jako artysta!“ zawołał, usłyszawszy, że się Flaxman żeni. Angelika lubiła fantastyczne przygody; fantazye skończyły się fatalnie, wyszła bowiem za jakiegoś lokaja, który udawał swego nieobecnego pana, hrabiego Horna. Reynolds dopomógł jej do rozwodu; małżeństwo unieważniono, ale wstyd został, — to też, skompromitowana wobec świata, wyjechała Angelika z Anglii. „Miss Angel“ (Anioł) z notatek Reynoldsa i pani MOSER należały do grona założycieli Akademii Królewskiej. W Glasgowie znajduje się doskonały portret Damy; niektórzy uważają go za wizerunek jednej z tych dwóch pań. Z tego samego roku pochodzi Thrale i Mrs.

REYNOLDS 1723 - 1792

SZKOLĄ ANGIELSKA

„DZIEWCZYNKA Z POZIOMKAMI“ (Londyn, Zbiory Wallace’a)

*

V

■

;

8CUOWY35!

sqyi - esvr

A>I8J3IDMA ASOXXZ

(a'SDAJJAW YHOiaX ,HYQMOJ)

♦

ibh-

f'

Pf--

T*%: '''"'i’%

Basi» .#

«:iw|

MOfcw&y¹'. '* .£&'JL

* y.» «Éis-ÆU

H&säMBF“⁻

ÜK:

-J

Si

Vs*

;çr

Ü31

Mif*

• ' A3.

!. %,* . .’

sr.

gjrv vf

pf/fà

•S

SS

*sf

# ■

e

\

MALAR STWA

Thrale, podobnie, jak i Markiz Granby na koniu, Amherst UCZEŃ, w zbroi, grupa Panien Horneck, Generał Burgoyne, Warren WYRZU-Hastings, jedna z wielu £ady Waidegrave i Kitty Fisher. CONY W 1767 powstała urocza Miss Horneck, Qarrick, źBurke Z WAR-i Nelly Ö’Brien; wszystkich ich malował Reynolds po kilka STATU razy.

WYCHODZI

Niedługo miało nadejść zdarzenie bardzo dla niego do- NA CZŁO-niosłe, fakt, który sobie Reynolds od dawna układał i do WIEKA, którego dążył wytrwale i odważnie, odkąd się przekonał, A MAJSTER że mimo całej swej niebywałej wziętości nie ma jednak KOŃCZY łaski u dworu. Drobne kwasy i sprzeczki w Korporacyi W KOSZU Artystów zraziły do niej Reynoldsa, mimo, że ostatni jego NA PA-obraz, wystawiony tam w 1768, należał do największych PIERY arcydzieł, jakie świat wydał w zakresie portretu dziecka.

Była to siostrzenica pani Peg Woffington, mała Jessie Chol-mondeley, przenosząca psa przez potok; tuli psa rękami, a on wisi w jej uścisku, znosząc tę niezbyt wygodną pieszczotę z cierpliwością, tak charakterystyczną dla psów, które się przyjaźnią z dziećmi. Za pośrednictwem Cotesa,

Westa i Sir Williama Chambersa, którzy wraz z Moserem planowali po cichu założenie Akademii Królewskiej, dowiedział się król, że Reynolds wystąpił z Korporacyi Artystów; Reynolds był ostrożny, to też nie brał czynnego udziału w ich zabiegach, jakkolwiek zostawał z nimi w pewnym związku. Z tej grupy artystów powstała w 1768 Akademia Królewska na mocy formalnego rozporządzenia królewskiego; członkowie jej wybrali Reynoldsa swoim pierwszym prezesem, a w kwietniu 1769 pasował go król na rycerza — przy tej sposobności przerwał Johnson swój długotrwały okres wstrzemięźliwości od wina, aby módz wypić zdrowie Reynoldsa.

Nowoobrany prezes rozpoczął zaraz szereg owych pięt-

ZACZYNA nastu Rozpraw o Sztuce, które weszły do literatury angielskiej, mimo, że zawierają wiele fałszów.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

Ta okoliczność, że go na ogólne żądanie artystów powołano na prezesa Akademii Królewskiej, świadczy o tem, BRYTYJSKI jak wyjątkowe stanowisko zajmował Reynolds w artystycznym świecie angielskim w ósmym dziesiątku lat wieku osiemnastego. Na tem stanowisku nie miał żadnego współzawodnika. Ale niebawem miało wystąpić aż dwóch pretendentów do jego tronu. Brytania zaczęła się wypowiadać w sztuce coraz pełniej i coraz potężniej w ciągu wieku osiemnastego, żeby dopiero przy końcu wybuchnąć najwyższą pieśnią geniuszu Turnera.

Jako prezes Akademii Królewskiej, jako Sir Joshua, miał Reynolds przez lat dwadzieścia stwarzać szeregi arcydzieł w zakresie portretu dziecięcego — pokąd nie zaczął ślepnąć.

Z 1768 pochodzą: Księżna Manchester z dzieckiem, t. zw. ZDyana, rozbrajająca Kupidyna; Pani Blake jako Junona, przyjmująca przepaskę z rąk Renery; Miss Morris jako Nadzieja, karmiąca Miłość, i Pani Bouverie z panią Crewe.

We wrześniu 1770 jeździł Reynolds do Devonshire na polowanie, które bardzo lubił. Wracając, zabrał ze sobą do domu na Leicester Square małą swą trzynastoletnią siostrzenicę, „Offy“ Palmer, która była straciła ojca. Ogromnie ją kochał; często bardzo pozowała mu do portretów dzieci, które malował coraz częściej. Jego 3)zieci w lesie i Miss Price jako mała pastuszka zasłużyły sobie na pochwałę Horacego Walpole’a. Z tego roku pochodzi także Mały żebrak i Wygnany Lord z Galeryi Narodowej — miało to być studyum do Ugolina. W tym roku malował też Króla i królową, Żebraka, Małego żebraka, Burmi-strzynię Londynu i Św. Jana Chrzciciela jako dziecko na puszczy z Kollekcyi Wallace’ôw.

MALARSTWA

NA PA-

W 1771 zaczęło Reynoldsowi ubywać zamówień skut- UCZEŃ, kiem konkurencyi Romneya, — zwrócił się więc znowu do WYRZU-„ portretów fantastycznych“. To też w tym czasie powstały: CONY Kupidyn jako chłopiec z pochodnią, HfÙenas, łająca Ku- Z WAR-pidyna, Nimfa i mały Bachus i Dziewczynka czytająca, STATU gdzie mała Offy czyta „Clarissę Harlowe“. Z tego roku WYCHODZI też pochodzą najsubtelniejsze portrety Pani Abington, Dani NA CZŁO-LBaddeley i Lady DOaldegrave, wówczas już po cichu księ- WIEKA, żnej Gloucester. Do 1772 należy jego Hebe i wiele innych A MAJSTER portretów, a między nimi Qarrick, jego Zona, Pani Crewe, KOŃCZY Książę Cumberland i Księżna Cumberland. W tym roku W KOSZU dostał Reynolds tytuł burmistrza w Plympton.

W 1773 stworzył owo sławne, złociste płótno, przecho- PIERY wane dziś w Kollekcyi Wallace’ôw, zwane Dziewczynką z poziomkami; bohaterką tego obrazu jest znowu mała nimfa Offy; koloryt bogaty, świetny, — technika śmiała i efektowna, całość znakomita i zrobiona jakby od ręki, za jednem posiedzeniem. Nie trudno pojąć, że Reynolds przekładał ten obraz nad inne swoje dzieła, i to nie przez miłość dla tego dziecka; to jest rzeczywiście jedno z jakich sześciu zupełnie niezrównanych arcydzieł w całej jego twórczości. Zarówno koloryt, przepojony złocistem światłem, jak i sama robota, świadczą wyraźnie o wpływie Rem-brandta — płótno to równać się może z arcydziełami wielkiego Holendra. Mała nimfa w turbanie, z koszykiem czy „dzbankiem“ poziomek na ręku, cała skąpana w złocistej mgle, zostawia w pamięci widza ślad niczem nie zatarty.

Nelly O'Brien z Kollekcyi Wallace’ôw pochodzi z tego samego roku.

Powodzenie Dziewczynki z poziomkami zachęciło Reynoldsa do malowania dzieci zlekka przebranych. Reynolds włożył w te „kompozycye fantastyczne“, które się tak bardzo rozpowszechniły w popularnych sztychach, najwyższe

ZACZYNA zalety mózgu, serca, ręki i oka. Odtąd pozowały mu dzieci coraz częściej — Robinełta, karmiąca ptaszka, który jej siedzi na ramieniu, śliczne dziecko o złotawo-rudych włosach, własność narodowa, a obok niej szereg innych. Jest BRYTYJSKI to rzecz ciekawa i charakterystyczna dla Reynoldsa, że im więcej się taki obraz oddala od portretu, a zbliża do „kom-pozycyi fantastycznej", tem więcej traci na szlachetności i prawdzie, tem dalszy jest od arcydzieła; widocznie ciasne miała granice jego wyobraźnia.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

Lady Melbourne z dzieckiem pochodzi z czasów między 1770 a 1775. Reynolds malował teraz świetnie, był w zupełności panem swojej sztuki. Rok, w którym wykonał uroczą Offy jako Dziewczynkę z poziomkami, pamiętny jest jeszcze i z tego, że wtedy był Reynolds na pierwszem przedstawieniu komedyi przyjaciela swego, Goldsmitha, i że w lipcu zamianował go uniwersytet oksfordzki doktorem prawa cywilnego. Prócz innych obrazów, które w tych miesiącach powstały, namalował Reynolds bardzo piękną Panią ZKartley ze synkiem jako Nimfę z małym Bachusem; piękna aktorka trzyma na ramieniu swego maleńkiego synka — dziecko zdrowe i uśmiechnięte ; widzieć je można w Galeryi Narodowej. O pięknych rysach tej pani mówił cały Londyn za panowania Jerzego; pojedynkowano się o nią w czasie, gdy pozowała Reynoldsowi. Jednym z najsławniejszych może obrazów Reynoldsa, przedstawiających matkę i dzieci, jest Lady Cockburn z dziećmi, z tego samego roku ; jest tam i papuga Sir Joshuego, z którą Johnson żył na stopie grubej poufałości; obraz ten sztychowano jako Kornelię i jej dzieci. Reynolds sam uważał to płótno za jedno ze swych arcydzieł, skoro zaszczycił je swym podpisem na fałdach draperyi, podobnie, jak i ów sławny portret Pani Siddons, przedstawiający ją jako Muzę Tragedyi. Malował w tym roku miłą i uroczą Panią Parker

REYNOLDS

1723 1792

SZKOŁA ANGIELSKA

„MISS CREWE“ (Londyn, Zbiory Crewego)

aajowYaa

AM2J3IOWA AJC»!S8

“OTÄS\0 ZVM«

(OD3W3KD YHOJflX .MYdVIOJ)

.

18

HHBM

WBStÊÊ

/

1% SP

U

J^T

. ■ «**

J

-Jü

%

wr ■

IP A

■

,4P*

[

'♦ •

-a

Éh#

&

7

,

n

tl

|U

;l

fsgpîïipS

L tffissr ■ - : <■"•!

S#

ü !

- '

:"■•    -i?'

1

JP

PÉ. 2Äfe$

^|g|

MALARSTWA

to biskup Londynu, A MAJSTER

KOŃCZY

z jej dwuletnim chłopczykiem, małego Coxa jako ZKanni- UCZEŃ, bała, małego Markera, małego Cockburna i ośmioletniego WYRZU-Edgcumbe a. Z r. 1773 pochodzi owo promienne, złocistem CONY światłem przepojone płótno z Galeryi Narodowej, na któ- Z WAR-rem trzy panny Montgomery jako Trzy Gracye zdobią STATU posąg ddymena girlandami kwiatów; jest to jedno z naj- WYCHODZI większych jego arcydzieł. Reynolds myślał o freskach dla NA CZŁO-katedry św. Pawła i z wielkim zapałem wziął się do ryso- WIEKA, wania szkiców, ale nie pozwolił na uważał bowiem obrazy za wymysł papistów.

W następnym roku 1774, umarł przyjaciel jego Gold- W KOSZU smith. W tym czasie malował Reynolds SKsiężnę Glouce- NA PA-ster, dawną hrabinę Waidegrave, która wyszła za potomka PIERY królewskiego rodu. Malował też śliczną jej maleńką córeczkę, ^Księżniczkę Zofię Qloucester; leży oparta na karku cierpliwego pieska. Sławna piękność, księżna Devons-hire, pozowała mu także w tym okresie ; malował ją jeszcze jako dziecko w ramionach matki. Ten piękny portret należy do Lorda Spencera i nazywa się Hrabina Georgina Spencer z córką. Narodowa Galerya Portretów ma JTady Georginę Spencer, późniejszą księżnę Devonshire — portret z jej lat dziecięcych, malowany także przez Reynoldsa.

Mała Georgina Spencer stała się gwiazdą towarzystwa londyńskiego z chwilą, gdy wyszła za księcia Devonshire.

Była to osoba czarująco piękna, szlachetna i dobra z natury.

Horacy Walpole powiada o niej, że cechowała ją pewna „swobodna skromność i pełna skromności poufałość“; trudno o subtelniejszą definicyę arystokratki ! Umarła w młodym wieku w 1803. Wielkie domy Spencerów i Crewe’ôw skupiały u siebie w ciągu całego wieku osiemnastego wszystkie najszlachetniejsze i najbardziej cywilizowane elementy w Anglii — nadawały ton społeczeństwu, które wydało potężnego i szlachetnego Chathama, i popierały najwybitniej-

185

H1ST. MAL. VII - 24

szych artystów i literatów tej wielkiej epoki. Domom tym zawdzięczali wiele Reynolds i Gainsborough ; obaj odwdzięczyli się im wspaniale, uwieczniając członków tych wielkich rodzin w pysznych portretach, które stanowią niemałą BRYTYJSKI cząstkę świetności osiemnastego stulecia.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Z tego roku pochodzi Lady Betty Stanley, zdobiąca ołtarz Hymena.

W r. 1770 patrzył świat na Reynoldsa, jak na udzielnego księcia w dziedzinie sztuki; stanowisko jego wydawało się pewnem i niewzruszonem. A jednak już wtedy zaczął wypływać pewien artysta, o którym sobie ludzie szeptali na ucho, że zabierze berło Reynoldsowi. Istotnie, Romney wysuwał się szybko na pierwszy plan. A chociaż w r. 1773 wyjechał na dwa lata do Italii, jednak nie miały to być dla Reynoldsa dwa lata błogiego spokoju i dalszej dyktatury, bo oto spakował manatki i sprowadził się do Londynu niejaki Gainsborough, znany już i wzięty w mieście Bath, i stanął z Reynoldsem do walki o pierwszeństwo. Wynajął wspaniały dom przy Pall Mail; Reynolds, człowiek ogromnie ugrzeczniony, złożył mu pierwszy wizytę, ale wizyty mu nie oddano. Reynolds nie zemścił się za tę niegrzeczność zupełnie; nigdy złego słowa nie powiedział o sztuce Gains-borougha — przeciwnie, cenił i chwalił ją głośno.

Z r. 1775 pochodzi piękna Lady Karo Iowa Spencer w amazonce. Do arcydzieł Reynoldsa, powstałych między siedemdziesiątym i osiemdziesiątym rokiem, należą: mała M*ss Bowies, pieszcząca kudłatego pieska, w kollekcyi Walla-ce’ów, bardziej znana jako sztych p. t. Kochasz mnie, kochajże i mego pieska; mała Lady Gertruda Fitzpatrick jako Collina (dziecko wiejskie, stojące na pagórku) z kollekcyi Tennanta; sławna Pani Sheridan jako św. Cecylia ze śpie-wającemi dziećmi; i mały żebrak z siostrą, znany jako Chłopiec z siatką na kapustę.

MALARSTWA

W następnym roku 1776, oprócz znakomitego Garricka UCZEŃ, i Księżny 3)evonshire, schodzącej po stopniach, malował WYRZU-Samuela jako dziecko; jest to jedna z jego prac n aj bar- CONY dziej znanych i rozpowszechnionych w reprodukcyach ; Z WAR-w tym samym czasie portretował sławnego Małego Crewe a STATU jako Henryka VIII. Reynolds wykonał wiele portretów, przed- WYCHODZI stawiających rodzinę Crewe. Jan Crewe z Crewe Hall, po- NA CZŁO-seł do parlamentu, ożenił się w tym roku ze sławną pięk- WIEKA nością, Franciszką Anną Greville, jedyną córką Fulke’a A MAJSTER Greville’a, który pochodził z wysokiego rodu Warwicków. KOŃCZY Tę piękną kobietę widzimy w obrazie p. t. Św. Qenowefa W KOSZU czyta książkę i pasie owieczkę. Arcydzieło to nazywają też : NA PA-Pani Franciszka Crewe jako Pasterka, czytająca „Clarissę PIER Y Harloweft. Pozowała Reynoldsowi wiele razy — w obrazie Hebe i Filip idy n ona jest Hebą, a jej brat, mały Greville,

Kupidynem. W kilka lat później, gdy się stary Greville z synem pokłócił, usunięto z obrazu postać chłopaka i zastąpiono ją trójnogiem. Pani Franciszka Crewe należała do „pierwszych dam swojej epoki“ ; interesowała się balonami, bo to było w modzie podówczas; była przyjaciółką Fanny Burney, późniejszej pani d’Arblay, która w dwadzieścia pięć lat potem, jak pani Crewe zabłysnęła i zaczęła świecić w Londynie, napisała o niej, że „przy niej nic się pięknem wydawać nie mogło“. W 1806 dostała pani Crewe tytuł Lady, gdy mąż jej otrzymał godność para; umarła w dziesięć lat później. Reynolds malował w 1770 małą Miss Crewe, siostrę małego Crewe, który pozował jako „Henryk VIII“ — obraz dobrze znany: dziewczynka w czarnej kapuzie trzyma koszyk na ręku. Z tego samego roku pochodzi Mały Herbert jako Bachus.

W 1777 malował Reynolds: śliczną małą Córkę księcia Buccleuch, w płaszczu, czapeczce i zarękawku, — dziewczynka stoi w śniegu z psem na tle krajobrazu zimowego; Małą

ZACZYNA wróżkę, — w obrazie tym Lady Charlotta Spencer przepowiada przyszłość swemu małemu bratu, Henrykowi Spencerowi ubranemu w kostyum vandyckowski ; dzieci te występują znowu w wielkiej grupie, przedstawiającej Rodzinę Marl-BRYTYJSKI borough ; dalej małą Elżbietę Beauclerk jako Samotną z lwem w jakiejś lesistej okolicy — i Rodzinę Russell, t. j. trzech chłopców i dziewczynkę. Jeden z tych chłopaków, mały Lord Wilhelm Russell, uparł się i oświadczył stanowczo, że nie chce siedzieć do malowania. Na to Sir Joshua zawołał: „Zostań, tak jak jesteś, młody człowieku“ i wymalował go w po-zycyi, w jakiej stał, oparty o ścianę, obrażony i naburmoszony.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Z 1776 pochodzi jego Portret własny w todze doktorskiej, przeznaczony dla Uffiziów; istnieje kilka wyry anto w tego portretu. W kollekcyi Tennanta znajduje się jego Portret własny w stroju prezesa Akademii Królewskiej.

Z r. 1777 pochodzi ogromnych rozmiarów arcydzieło, przedstawiające Rodzinę Marlborough, jedna z najwspanialszych i najszlachetniejszych grup, jaką stworzyła sztuka angielska. Reynolds był znowu doskonale usposobiony, a że dzieci znał znakomicie, skorzystał z tego, że się jedno z nich ustawicznie kręciło, i wymalował dwie siostrzyczki w momencie żywej zabawy, na czem nie mało zyskała kompozycya całości. Chłopiec czytający zasłużył sobie na pochwałę Horacego Walpole’a, a wart był tego. Co ważniejsza, w roku tym namalował Reynolds ową rozkoszną i sławną grupę, przedstawiającą Lady Lfoetty Delmé z jej pięknym synkiem, który się do niej tuli wraz ze swą siostrzyczką, podczas gdy pies stara się zwrócić na siebie ich uwagę. Dwie grupy, przedstawiające Klub ^Dyletantów, pochodzą z r. 1777, podobnie, jak i doskonała Miss Monkton, jedna Angelica Kauffmann, Squire Musters i Pani Musters (nieszczęśliwa matka Jana Mustersa, który się ożenił z Maryą Chaworth, kochanką Byrona) Sir HÛilliam Hamilton, mąż Emmy, kochanki Nel-

»

REYNOLDS 1723 — 1792

SZKOŁA ANGIELSKA

„WIEK NIEWINNOŚCI“ (Londyn, Galerya Narodowa)

8QJOMY35Ï sévi — 8SVI

A28J3IDMA AJC»IX8

nO£OVMY¥à\Vv (awooosîa’/î ayhsjaO .vïycihoJ)

-*

•y-

'yyz.pt

!•’

JK-S '

,■

I*■

'-ffcüF- w. -.

~

-- -..-

mmm '-'

'■V;

...

ss

•H

fe,'.

~\y,-¹

K,

*$éjm

■m

ir ■

BM

•v*.: ak

fr

n^-viL; : r-:“- ' èS ; -, Ï «f

' -■*

■ ^y*

ÛÏÆÊ.

-4J

fol

X7.

sfew;

MRVaar'' ~ .f

PjPT

R#. &

-,-,,, -

*C1

jö

ttl

ÏL

/"‘X

jgs

¹ -, -

1

'1

jZÎ fc-ii

üï

MALARSTWA

CONY

sona, z Narodowej Galeryi Portretów, oraz podwójny por- UCZEŃ, tret Jerzego Huddesforda i J. C. W Bampfyldea> z Galeryi WYRZU-Narodowej.

A MAJSTER

Śmierć wielkiego Chathama zadała Anglii cios w samo Z WAR-serce. Ale artyści nie mieszali się do polityki i dość obo- STATU jętnem okiem patrzyli na straszną wojnę ze zbuntowanemi WYCHODZI koloniami, w której Anglia miała stracić swe najbogatsze NA CZŁO-i najświetniejsze dziedzictwo. Głębiej odczuł Reynolds po- WIEKA, rażkę Keppela pod Ushant.

W r. 1778 powtórzył Reynolds dawny obraz, który mu KOŃCZY był przyniósł ogromne powodzenie, i przedstawił czarowną W KOSZU ZPanią Payne-Gallwey z dzieckiem na ramieniu. Nowy roz- NA PA-głos zdobył sobie ^Dziećmi pani Parker: mała dziewczynka PIERY w czepku i jej dziesięcioletni braciszek w czerwonem ubraniu. Niedługo miał Reynolds dojść do szczytu swej potęgi.

Sławna ZPani Carnac pochodzi mniej więcej z tego czasu.

Całe miasto zajmowało się teraz współzawodnictwem Reynoldsa i Romneya; być może, że niejedno zamówienie zabrał Romney Reynoldsowi; mimo to Reynolds ledwie mógł nadążyć portretom.

W r. 1779 namalował Narodzenie dla Nowego Kollegium w Oksfordzie — pani Sheridan pozowała mu do Madonny. Malował też Króla, Królową i Księcia Walii (Ga-lerya Narodowa).

W tym roku umarł przyjaciel, jego Garrick, a w następnym Topham Beauclerk, którego śmierć głęboko odczuli Reynolds i Johnson.

W r. 1779 powstał znakomity, w Galeryi Narodowej znajdujący się portret przyjaciela Reynoldsa, Admirała Keppela, opartego na mieczu; jest to jeden z pięciu portretów, malowanych dla pięciu serdecznych przyjaciół Keppela, gdy się szczęśliwie skończył jego proces, — był bowiem Keppel oskarżony o to, że nie dość dzielnie bił nieprzyja-

ciół. Z tego czasu pochodzą też : portret uroczej córki Lorda Ossory, Lady Gertrudy jako Qôralki Sylwii, portrety Miss Monckton, Lady Xuizy Mariner s, JLady Bute w całej postaci, oraz Qibbon w połowie naturalnej wielkości.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYSKI

W r. 1780 powstaje jego Portret własny z biustem Michała Anioła. Niestety, pożar zniszczył kilkanaście portretów rodziny Rutlandów z tego czasu.

W latach między 1780 a 90 stał Reynolds u szczytu swej potęgi. Malował jedno arcydzieło za drugiem. Jego obraz, przedstawiający małego Markiza Qranby, gramolącego się na olbrzymiego psa, powstał w tym okresie, jak i sławny portret Sióstr Waidegrave ; były to córki owej pięknej hrabiny Waidegrave, teraz księżnej Gloucester, które także wyrosły na piękne kobiety. Malował je dla ich wuja, Horacego Walpole’a, który się targował o cenę! Hrabina była z domu Walpole. Malował też Reynolds jej małego synka, Księcia Williama Gloucester, w stroju vandyckow-skim, a poza tem Lorda Ryszarda Cavendish, Lorda SKar-courta, Lady Harcourt i Generała Harcourta, oraz cztery idealistyczne płótna, przedstawiające ‘Ghais, Śmierć Didony, Wstrzemięźliwość i Męstwo.

W następnym roku, 1781, malował między innymi dwoje dzieci, karmiących kurczęta: Małego Bunbury i uroczą małą Lady Katarzynę Pelham-Clinton. Milutka siostrzenica Sir Joshuego, „Offy“ Palmer, dorosła już i wyszła w tym roku za pana Gwatkina; wkrótce zostanie matką innej „Offy“, i ta pozować będzie swemu dziadziowi do jednego z ostatnich obrazów, które wprawna jego ręka jeszcze miała stworzyć. Reynolds był już u progu sześćdziesiątki; nie przeczuwał zupełnie, że miał w tym dziesiątku lat ociemnieć. Z tego roku pochodzi jego Lady Salisbury, którą później zmienił.

W r. 1781 spędził Reynolds święta w Holandyi. Bystre

MALARSTWA

Lady Xincoln i JLady Elżbietę A MAJSTER

KOŃCZY

jego oko dostrzegło wielkość Holendrów; spotęgowało się UCZEŃ, tam jego poczucie światła i barwy, bogactwo linii i śmia- WYRZU-łość techniki. W czasie jego nieobecności zjawił się w Lon- CONY dynie Opie, cudowny „samouk z Kornwalii“. Reynolds po Z WAR-powrocie obsypywał go hojnie pochwałami. W tym roku STATU Offy wyszła za p. Gwatkina, i Reynolds portretował ich WYCHODZI oboje. Z tego czasu pochodzi też jego &ani Nisbett jako NA CZŁO-Circe, Lady Harcourt, Lady Lincoln i 3?ani Abington. WIEKA, Kollekcya Wallace’ôw ma Seymour Conway.

Po powrocie z Holandyi malował Reynolds Synów pana W KOSZU LBromella\ młodszy z nich miał stać się sławnym elegantem, NA PA-„ Pięknym Brummellem“ z czasów Regencyi. Kiedyś póź- PIERY niej poróżnił się pan Brummell ze swym przyjacielem, regentem Anglii a królem mody europejskiej; pewnego razu dawał u siebie przyjęcie, a widząc, że właśnie wchodzi do salonu Jego Królewska Wysokość, udał, że Jej nie poznaje, — wziął tylko delikatnie pod ramię tego jegomościa, który regentowi towarzyszył, i zapytał go cedząc, półgłosem przez zęby: „Kto jest ten pański mały, gruby przyjaciel?...“

Czy zdarzyło się kiedykolwiek grubiaństwo bardziej olimpijskie?

W 1782 malował Sir Joshua czteroletniego Brummella i piękną Perditę, panią Robinson, metresę regenta, oraz Generała Tarlentona i Jborda Kanclerza Thurlowa. Na prośbę Gainsborougha pozował mu Reynolds w listopadzie do portretu, ale skończyło się na jednem posiedzeniu, gdyż został tknięty paraliżem i musiał wyjechać do Bath dla kuracyi. Gdy wyzdrowiał i wrócił do stolicy, doniósł Gainsboroughowi, że jest znowu w Londynie, na co Gains-borough odpisał ceremonialnie, że cieszy się z jego powrotu do zdrowia, ale nie myśli kończyć portretu. Reynolds miał dopiero za lat sześć zobaczyć tego genialnego

ZACZYNA ale dzikiego człowieka, którego podziwiał i cenił nadzwyczaj wysoko; wtedy Gainsborough był już na łożu śmier-telnem. W Londynie była teraz w modzie pani Siddons i pozowała Reynoldsowi w 1782; z tego roku pochodzą BRYTYJSKI też portrety LBurkea, Foxa i ślicznej Księżnej źRutland, oraz aktorki Pani Abington jako LRpxolany i La Baccelli.

SIĘ OD-ZYWAĆ GENIUSZ

Po drugiej podróży do Flandryi w 1783, malował Reynolds sławną z piękności Panią Ryszardową Hoare z maleńkim synkiem z kollekcyi Wallace’ôw, źBanią Siddons jako Muzę Tragedyi, Lady źDashwood z dzieckiem i Lady iTioneywood z dzieckiem.

Po śmierci Allana Ramsaya w 1784 został Reynolds na jego miejsce nadwornym malarzem króla. Poróżnił się teraz z niektórymi członkami Akademii Królewskiej i naraził się królowi, który go i tak nie lubił. Śmierć zaczęła zabierać jego przyjaciół, — naprzód Johnsona, którego kochał, jak brata. Johnson, umierając, prosił przyjaciela o trzy rzeczy : ażeby mu Reynolds darował dług w kwocie trzydziestu funtów, żeby czytał Pismo Święte i żeby nigdy nie malował w niedzielę; Reynolds zapomniał o trzydziestu funtach.

Z 1784 pochodzi Księżna Rutland, Księżna Devonshire, £Fox, Lord Eglinton, Lord Rodney, Perdita z kollekcyi Wallace’ôw, piękny Boothby i MLady Boothbyu.

Reynolds malował w najlepsze, jak gdyby wiek pomnażał jego siły. Chłopcy i dziewczynki zjawiają się często przed jego sztalugą. Zdaje się, że malowanie dzieci było dla Reynoldsa pewną osłodą żywota i pociechą. W 1785 malował Wenus z Galery i Narodowej, bardziej znaną jako Wąż zu łrazuie lub Kupidynt rozzuiązujący przepaskę We-nery; w tym samym okresie dał światu znakomite swoje • arcydzieło p. t. Wiek niezuinności. Ta przecudna impre-sya, rzucona na płótno, jakby za jednem posiedzeniem, w śmiałych, grubych plamach, których się autor nauczył

REYNOLDS 1723 — 1792

SZKOŁA ANGIELSKA

„MISS BOWLES“

8dJOHY3fl

ççn — esvi

A2I8J31DWA AJO>iS8

*î&ï*ioa ^^m,.

(a’hdajjaW YflOiaS .uyciuoJ)

fr

i,

*

W'

. Mb~

L

-V**/" V‘

9|P

'

•    . i

j

'

'

\ ^

r ■«

À

i/ 4 !

r

*ßt- \< **>\L

i

&

jp

W

i.:V*

WmLś

MALARSTWA

NA CZŁO-

w Holandyi, jest dziełem najwyższej potęgi twórczej Rey- UCZEŃ, noldsa. Obraz ten uwielbia cały świat, a jest to uwielbię- WYRZU-nie zupełnie zasłużone. Velâzquez, Hals i inni przewyższyli CONY Reynoldsa pod względem technicznym, ale całe ich mi- Z WAR-strzowstwo nie zastąpi natchnienia, mocą którego Reynolds STATU oddał w tern płótnie nieuchwytny, wonny, kwietny wdzięk WYCHODZI lat dziecięcych.

NA PA-

Uzupełnił teraz szereg swych arcydzieł kilku portre- WIEKA, tami męskimi, jak np. Sharpe, chirurg Jan ÏKunter, Bos- A MAJSTER well i sławny Książę Orleanu w całej postaci. To ten „Ega- KOŃCZY lite Orleans“, który miał się wsławić w czasie blizkiej re- W KOSZU wolucyi i umrzeć na szafocie.

Niedługo potem wymalował Małego Herkulesa, a następ- PIERY nie JBziecko pod strażą aniołów. Może najbardziej znaną ze wszystkich kreacyi Reynoldsa jest mała Franciszka Gordon , niebieskooka i złotowłosa córeczka lorda Williama Gordona, której słodką twarzyczkę widzimy w pięciu różnie pochylonych główkach, między chmurami, w sławnym obrazie, przedstawiającym Głowy aniołów. Była ona bratanicą Lorda Jerzego Gordona, owego nieco narwanego przywódcy rozruchów przeciw papiestwu, które niepokoiły swego czasu nie tylko Leicester Square, ale i cały Londyn.* Dwa piękne portrety, znajdujące się w posiadaniu rodziny Spencerów, pochodzą również z tego roku, a mianowicie piękna ^Hrabina Spencer i jej siostra, Miss Bingham.

Wiele dzieci pozowało teraz Sir Joshuemu; między in-nemi śliczna Księżna Georgina JDevonshire, którą malował, gdy była jeszcze dzieckiem; teraz sama już została matką i pozowała ze swą maleńką córeczką, także Geor-giną: mała Lady Georgina Cavendish siedzi na jej kolanach, a matka zabawia maleństwo, — obraz sławny i reprodukowany bardzo często. Z tego roku pochodzi inne dziecko z rodu Spencerów, a mianowicie Wicehrabia Alt-

193

HIST. MAL. VII - 25

ZACZYNA horp. Pozowali mu też: Książę HSÙalii do portretu w całej postaci, Pani Fitzherbert, Książę Portland, śBurke, Malone i Pani Billington.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

W 1787 miał Reynolds wykonać bardzo wiele portretów BRYTYJSKI dziecięcych. W tym czasie powstała Lady Smythe z dziećmi i Xady Harrington z dziećmi. Do „boydellowskiego Szekspira“ namalował małego elfa źPucka, a prócz niego dwa inne rysunki. Z tego samego roku pochodzi uroczy mały Xord Burghersh, goniący motyla, Dziewica i dziecko, w Petworth, i Mały Yorke. Ale najpiękniejszem dziełem z tego roku jest znakomita ośmioletnia Miss HSÙard z psem. Z tego też roku pochodzi wielki portret Xorda Heathfielda z kluczem Gibraltaru, prawdziwe arcydzieło, oraz Książę %/ork i Pani HSÙells.

Reynolds i Gainsborough byli świadkami procesu Warrena Hastingsa, który był przyjacielem Reynoldsa. W następnym roku, 1788, umarł Gainsborough; pojednał się z Reynoldsem na łożu śmierci. Gdy Reynolds wychodził z domu Gainsborougha, zbierały się już ciemne chmury nad jego głową, choć on ich nie widział i nie przeczuwał. Do roku miał stracić wzrok.

W tym roku malował Śpiącą dziewczynkę i inne jeszcze dziewczę, jak ze strasznej bajki. To Muscipula o małej, chytrej, kociej twarzyczce, która niesie mysz w łapce, a krwiożerczy kot czeka na łatwą zdobycz. Przykre to, jak widmo. Bo to nieładna rzecz — okrucieństwo u dzieci; to też ta mała łapimyszka nie może się podobać, mimo, że jest arcydziełem. Z pracowni jego wyszły w tym roku Dziewczęta, zbierające kłosy', jedna z nich, stojąca na środku obrazu ze snopem zboża na głowie, miała kiedyś być matką Sir Edwina Landseera. Między innemi dziećmi pozował mu Mały Hoare, którego lepiej znamy ze sztychów jako Ma-łego ogrodniczka, a widzieliśmy go przedtem w portrecie

MALARSTWA

NA CZŁO-

Pani ZHoare z synkiem, z Kollekcyi Wallace’ôw. W- lipcu UCZEŃ, powstał sławny obraz: zamyślone dziecko w czepku; jest WYRZU-to źPenelopa Boothby, skazana na przedwczesną śmierć, CONY jedyna córka Sir Brooke’a Boothby, wykwintnisia i wierszo- Z WAR-klety. Potem przyszła grupa chłopaków: Lord Grantham STATU i jego bracia. Z tego roku pochodzą też portrety Sheri- WYCHODZI dana, Rodneya i Pani LBraddyl.

W 1789 stworzył Reynolds Miss Billington jako św. WIEKA, Cecylię z chórem aniołów. W tymże roku zamknął szereg A MAJSTER swoich sławnych obrazów dziecięcych; rozpoczął go był KOŃCZY portretem swojej małej siostrzenicy, Offy Palmer, jako Dziew- W KOSZU czynki z poziomkami, dziś miał tę przepyszną seryę zakon- NA PA-czyć wizerunkiem córki jej, Offy Gwatkin, którą przedstawił PI ERY jako Prostotę. Z tego czasu pochodzi Cymon i Ifigenia.

W poniedziałek 13 lipca 1789, prawie w rok po śmierci Gainsborougha, pracował Sir Joshua nad ostatnim swym portretem dziecka, a mianowicie małej Miss Russell, gdy wtem mrok zaczął okrywać jego lewe oko; w tej strasznej chwili odłożył paletę i pendzle, mała Russell zeszła z fotelu, na którym pozowała, a mistrz poznał, że nadszedł koniec jego sztuki. Z właściwym sobie spokojem wydobył notatkę z kieszeni i dopisał na ostatniem zamówieniu, jakie był otrzymał, te proste słowa: „Posiedzenie nie odbędzie się, ponieważ zaczynam tracić wzrok.“ Słowa te oznaczały koniec jego karyery. Do Sheridana napisał: „Skończyły się wyścigi — jestem u mety; nie wiem, czy przegrałem, czy też wygrałem“.

Jest pewien majestat w tym spokoju i godności, z jaką Reynolds przyjął bez słowa skargi ton ostatni ból, jaki go spotkał w życiu. Na szczęście, powodziło mu się dobrze, wolny był od trosk pieniężnych. Ale sztuka była mu tak potrzebna do życia, jak powietrze. I to szczęście, że wielu miał przyjaciół. Zwrócił się teraz do nich. Rodzina zaczęła

HIS T O R Y A

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

mu teraz sercem i troskliwością odpłacać dobrodziejstwa, które jej wyświadczał. Jego siostrzenica, Marya Palmer, zajęła się nim z wielkiem poświęceniem, towarzyszyła mu stale, była jego pociechą, pisywała za niego, czytywała mu, BRYTYJSKI prowadziła mu dom. Stracił wzrok, ale nigdy nie stracił wrodzonego spokoju. Jedynie tylko spory z Akademią, w której gorąco popierał wybór włoskiego architekta przeciw Anglikowi, zatruły mu ostatnie lata życia; lecz, gdy przesłał Akademii swoją rezygnacyę, wydział pogodził się z nim i prosił, żeby zatrzymał nadal godność prezesa. W swej ostatniej, piętnastej z rzędu rozprawie pożegnał się Reynolds z członkami Akademii i wypowiedział wyrazy należnej czci dla Michała Anioła; imię tego mistrza było ostatniem słowem, jakie Reynolds wygłosił w murach Akademii. Ofiarował jej swoje obrazy „starych mistrzów“, ale nie przyjęto ich ; sprzedał je więc, a pieniądze ze sprzedaży rozdał starym sługom.

Malować już nie mógł, już nawet nie widział obrazów; głuchy i prawie zupełnie ślepy, byłby musiał ręce wyciągać w głębokiej ciemności do malowideł, które mu wypełniały życie, i poprzestawać na ścieraniu prochów z dawnych swoich płócien. Ale śmierć była już blizko. Wieczorem, we czwartek 23 lutego 1792, w sześćdziesiątym dziewiątym roku życia, zasnął Joshua Reynolds na wieki.

Sprawiono mu wspaniały pogrzeb ; na zlecenie króla zaniesiono zwłoki jego do katedry św. Pawła; cały naród oddał mu hołd należny. Turner zrozumiał wielkość tego męża, kiedy w testamencie wyraził życzenie, że chciałby leżeć „jak można najbliżej“ obok niego.

Wszystko, czego się tknął Reynolds, zamieniało się w złoto. Był szczęśliwym we wszystkich przedsięwzięciach. Siostrzenicy swojej, Maryi Palmer, starszej siostrze Offy, zostawił sto tysięcy funtów. Marya, tak pięknie

MALARSTWA

Z WAR-

wyposażona, wyszła za markiza Thomonda. Żyła aż do UCZEŃ, r. 1820; umarła w tym samym roku, co Jerzy III. Jej sio-WYRZU-stra, Offy, żyła aż do czasów Wiktoryi i umarła jako dzie- CONY więćdziesięcioletnia staruszka w 1843.

STATU

Mimo, że Reynolds ostrzegał uczniów przed ekspery- WYCHODZI mentami, sam bezustannie robił eksperymenty, żeby uzy- NA CZŁO-skać możliwie świetny koloryt. Malował w następujący WIEKA, sposób : naprzód podkładał białą farbą na gruntowanem A MAJSTER płótnie to miejsce, gdzie miała wypaść głowa modela, a na KOŃCZY pierwszem posiedzeniu zaznaczał mokro w mokrem charakter W KOSZU głowy, nie biorąc na paletę żadnych innych farb, jak tylko NA PA-białą, czarną i laki ; to trochę widmowe podobieństwo uzu- PIERY pełniał na drugiem posiedzeniu, dodając wiele żółtej z Neapolu; następnie akcentował barwy lazurami, wkońcu silnie werniksował. Tak mówi świadek naoczny. Tego sposobu Reynolds nigdy nie głosił. Jednak kolory jego pełzły bardzo szybko. Opowiadają dobrą anegdotkę o tern, jak Reynolds namalował młodego markiza Drogheda. Po skończeniu portretu wyjechał markiz i wrócił do Irlandyi dopiero po dwudziestu czy trzydziestu latach wesołego życia zagranicą.

Po powrocie zauważył, że portret postarzał się, jak i on sam; zrobił się z niego żółty, pomarszczony, starszy pan. Obrazy Reynoldsa musiały się zmieniać bardzo szybko. Opie zaręczał, że jego spłowiałe płótna były piękniejsze od najświeższych i najlepszych obrazów innych artystów, podczas gdy Northcote utrzymywał, że nawet ich „widmowe resztki“ są piękne. To pewne, że nikt z dzisiejszych ludzi nie widział nigdy obrazu Reynoldsa w jego pierwotnym wyglądzie. Reynolds chciał za każdą cenę odkryć tajemnicę sztuki Tycyana; trawiony ciekawością, zniszczył nawet jedno z jego arcydzieł, ale na nic mu się to nie przydało.

Ruskin uważa Reynoldsa za „największego malarza angiel-

ZACZYNA skiego“ i twierdzi, że żaden naród nigdy nie wydał większego artysty. Dziś widzimy w tem przesadę. Jakkolwiek talent miał olbrzymi, to jednak właśnie w portrecie nie umiał dość głęboko wniknąć w charakter modela, chyba BRYTYJSKI tylko w kilku wyjątkowo natchnionych malowidłach, jak np.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

na dwie grupy: (1) „wielkie“ szkoły epickie: rzymska, florencka i bolońska — i (2) szkoły „dekoracyjne“: wenecka, holenderska i flamandzka, które „celują drugorzęd-nemi zaletami“! Potępiał nowoczesny strój w posągach; na niego też spada w wielkiej części odpowiedzialność za takie rzeczy, jak nagi generał Wolfe, lub posągi współczesnych wiel-

portret Johnsona. Bystrem okiem dostrzegł dekoracyjną świetność i gorące akordy barw Tycyana, ale, że był ostrożny i chytry, więc mało o tem mówił; śpiewał hymny na cześć Michała Anioła i Rafaela; drugim pozwalał naśladować ich i marnować siły na ich niewolnicze kopiowanie, ale sam chyłkiem umykał z tej drogi bez wyjścia, — sam szedł śladami Rembrandta i nie mówił o tem nikomu. Tradycya mu dała świetną spuściznę w udziale; wziął ją i przesnuł zupełnie nowymi pierwiastkami, które jego sztukę podniosły do wyżyn. Nieomylny instynkt kazał mu odtwarzać wiek współczesny, zamiast szukać cudzych bogów, albo się kłaniać umarłym bożyszczom. Wyznawał sam, że się gorzko zawiódł na Rafaelu, a jednak „udawał“, że go odczuwa. Zalecał lichotę, ale sam swoich wskazówek nie słuchał. Swoją definicyą poezyi dowiódł, że nie wie, co znaczy poezya; poezyą bowiem nazywał legendy i bajki klasyków. Sztukę uważał za piękno, a zbity z tropu arcydziełami, które przedstawiały brzydotę, przekręcał znaczenie słowa „piękno“ i nazywał pięknem wszystko, cokolwiek uznawał za dzieło sztuki. Wzorem zaśniedziałych szkolarzy starał się piękno widzieć w Laokoonie. Malarstwo w wielkim stylu dzielił

MALARSTWA

WYRZU-

kich ludzi w togach. Ale przynajmniej głosił publicznie, UCZEŃ, że sztuki wyuczyć nie można.

Reynolds jest wielkim kolorystą i malarzem szlachetnych CONY portretów, mimo, że niekiedy wpadał w manierę włoską. Z WAR-

WIEKA,

Constable wyrażał się entuzyastycznie o jego arcydzie- STATU łach, —widocznie wiedział, co znaczy arcydzieło; Romney WYCHODZI przeceniał go; Gainsborough znał jego potęgę: „Niech NA CZŁO-go kaci!“ — mawiał, — „on jest ciągle inny“.

Poczucie gorącej barwy i wogóle wybitne zdolności ko- A MAJSTER lorystyczne drzemały z dawna w krwi brytyjskiej ; Reynolds KOŃCZY pierwszy umiał je wydobyć i pokazał, że Anglicy współza- W KOSZU wodniczyć mogą z żarami Wenecyan. Sam obdarzony wyo- NA PA-braźnią dość ubogą, utorował jednak drogę największemu PIERY w świecie geniuszowi wyobraźni, Turnerowi. Bardzo sprytny z natury, umiał zawsze zręcznie komuś odpowiedzieć i rzucić komplement w odpowiedniej chwili. Gdy się raz jakiś szlachcic żalił, że nie słyszał ani słowa z jego przemowy, odrzekł mu Reynolds: „Tern lepiej dla mnie.“ Lubił fałdzistą togę, pompa była w modzie; lecz umiał być i człowiekiem prostym. U swego stołu gościł najwybitniejsze osobistości współczesne, ale na wieczną chwałę swoją zbierał u siebie też i tych, którzy nie mieli co jeść. Z uderzeniem piątej godziny podawano do stołu; siadali do niego wszyscy: dostojni, wielcy i mali. Joshua był dziwnym człowiekiem; kryły się w nim paradoksy. Zarzucano mu skąpstwo, — a jednak on tak wspaniałomyślnie radą i pieniędzmi wspomagał wszystkich, którzy się do niego zwracali. Za Dziewczynkę z gołębiami Gainsborougha, którą Reynolds bez wahania stawiał wyżej od Tycyana, żądano od niego sześćdziesiąt gwinei; Reynolds zapłacił sto.

Niezmordowany w pracy, stworzył nieskończony szereg portretów znakomitości współczesnych. Nie wymieniłem tutaj wszystkich nazwisk, a mimo to życiorys jego wygląda trochę

MALARSTWO

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

na katalog obrazów; ale, gdybym był ich nie wymienił w tych i tak ciasnych ramach książki, nie byłby miał czytelnik dokładnego pojęcia o jego dorobku artystycznym, do którego należą takie arcydzieła, jak Admirał ŹKughes BRYTYJSKI (Budapeszt), piękna Pani Hardinge, subtelna Lady Karolina Howard i setki innych. Nawet tak sumienny badacz, jak p. Graves, nie potrafił skatalogować wszystkich jego prac-Nie byłby mógł Reynolds namalować tylu dzieł, gdyby nie był używał pomocników do draperyi; uczniowie niewiele się od niego uczyli.

Reynolds był wielkim mistrzem sztuki angielskiej w tej 1 epoce, kiedy artyści szukali natchnienia w spuściznie po wielkich umarłych; był genialnym eklektykiem, był najpotężniejszym z epigonów. Ociemniał w tym samym roku, w którym runęła Bastylia. A żyli już wtedy ludzie, którzy mieli stworzyć sztukę czysto angielską, ugruntowaną na angielskim sposobie widzenia.

GAINSBOROUGH

1727

1788

SZKOLĄ ANGIELSKA

„KRAJOBRAZ“

(Kassel, Galerya Królewska)

HDUofloaai/iiAo

88 Y J

Y£YÎ

A>ł8J3IOHA AJO>ISa

•‘'ikS\aOVK^A„

(A>iaW3JÔfl}J ATflEŁlAO ,J328A^)

-

,*f

v

1H1

- • i

i

%

4

lijpwySśf

* ‘ •: '

' i l : ' *t ' Â «*'«* WfW?

:

**■ • %-

■

M / „

V

m

Ę

II

i

M

h

■

■;

4

Mą

... >'7:

tn.

i#4';

’fJÆf*

;

-

>

&Â

w„Æ-

i

I

N

ifŁM

PJ

Q

%

W

&

w .AJ

jl

i

■■ j

i «

f ¹

r*

i

ROZDZIAŁ XIX

W KTÓRYM SIĘ CZŁOWIEK GENIALNY ŻENI Z TAJEMNICZĄ PIĘKNOŚCIĄ, PRZEZ MAGIĘ SWEJ SZTUKI ZNAJDUJE PROTEKTORA, A UCIEKAJĄC PRZED NATRĘTEM, WPADA PROSTO W RAMIONA JEGO KRÓLEWSKIEJ MOŚCI

GAINSBOROUGH

1727

1788

NOSCIĄ

Gdy Josuha Reynolds, mając lat trzydzieści, w r. 1753 CZŁOWIEK wsiadł z siostrą swą, Franciszką, na wóz i przewiózł swe GENIALNY lary i penaty do Londynu, aby tu szukać szczęścia, w hrab- ŻENI SIĘ stwie Suffolk pracował pewien młody, dwudziestosześcioletni Z TAJEMNI-artysta, który miał kiedyś dzielić chwałę z Reynoldsem i stać CZĄ PIĘK-się jego niebezpiecznym współzawodnikiem.

TOMASZ GAINSBOROUGH urodził się w maju 1727, gdy I WPADA Jerzy II wstąpił na tron, — był zatem o cztery lata młodszy W RA-od Reynoldsa. Był on dziewiątem i najmłodszem dzieckiem MIONA zamożnego kupca w Sudbury. Ojciec jego, człowiek przed- JEGO KRO-siębiorczy, sprzedawał kapelusze i sukna, ale głównem źró- LEWSKIEJ dłem jego dochodów było dostarczanie kirów dla umarłych; MOŚCI trafiało się też niekiedy, że zacny ten człeczyna przemycał te lub owe towary. Jeszcze Edward III założył był w Sudbury warsztaty tkackie. Gdy Gainsborough przyszedł na świat, miasto to słynęło z wyrobu krepy i kiru, a John Gainsborough miał prawie wyłączny monopol w tej gałęzi.

Ale nie był to Gul-trupożerca, — przeciwnie, rzetelny kupiec, uprzejmy i dobry pryncypał. Żona jego, z domu Bur-roughs, miała „talencik“ malarski ; malowała kwiaty nie tyle artystycznie, ile po damsku. Poczciwy John Gainsborough

201

HIST. MAL. VII — 26

ZACZYNA nie egzekwował nigdy wierzytelności na swych klientach, a że kredytu łatwo udzielał, stracił cały majątek i zbankrutował w 1733.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Mały Tomasz chodził do miejskiego gimnazyum, gdzie BRYTYJSKI wuj jego, wielebny Humphrey Burroughs, był dyrektorem. Nigdy nie celował w naukach, jakkolwiek umysł miał bystry i chciwy był wiedzy przez całe życie; czasu nad książką nie tracił, a gdzie tylko znalazł czysty papier, robił zaraz na nim szkice piórem i ołówkiem. Mając lat dziesięć, rysował już zręcznie ołówkiem, w dwunastym roku postanowił sobie zostać malarzem i używał już pendzli i farb olejnych. Opuścił szkołę, mając lat czternaście. Bardzo wcześnie objawiał zamiłowanie do pejzażu i scen pasterskich; najszczęśliwszy był, gdy mógł malować z natury. Skoro tylko przyszły święta, mały psotnik brał farby i płótno i biegł do lasu w Sudbury. Gdy mu raz ojciec nie chciał podpisać prośby o uwolnienie na jeden dzień ze szkoły, obiecujący młody człowiek sfałszował podpis ojca tak doskonale, że wuj-dyrektor dał się oszukać. Zbrodnia wyszła na jaw, a ojciec ze zgrozą zawołał: „Tom, będziesz wisiał!“ I rzeczywiście Tom miał kiedyś wisieć — w Akademii Królewskiej.

Ojciec widział, że syn musi się poświęcić sztuce. Zatem po naradzie familijnej, do której należał wuj, ożeniony z córką sławnego Dr. Busby, wpakowano czternastoletniego chłopaka na wóz i wysłano go do Londynu, na stancyę do złotnika Duponta przy ul. Wardour. Ten posyłał go do Graveiota (1699—1773), który naprawdę nazywał się Bourguignon, a był illustratorem, sztycharzem i malarzem. U niego niewątpliwie nabrał chłopak pewnej francuskiej delikatności i uległ wpływowi Watteau’a. Wykonał też kilka ozdób drukarskich do „portretów“ Houbrakena, a zaznajomienie się ze sztycharstwem przydało mu się później, gdy robił

MALARSTWA

MIONA

swoje subtelne krajobrazy na cynie. Zacny Gravelot wysta- CZŁOWIEK rał się dla chłopaka o miejsce w Akademii przy ul. św. GENIALNY Marcina. W rok potem, kiedy Reynolds po raz pierwszy ŻENI SIĘ stanął w Londynie jako uczeń Hudsona, wjechał i Gains- Z TAJEMNI-borough na bruk londyński. Obaj mieli zapał do pracy CZĄ PIĘK-a musieli się nieraz o siebie ocierać, idąc ulicą św. Marcina. NOSCIĄ Niebawem został Gainsborough uczniem HAYMANA, mala- I WPADA rza obrazów historycznych, który znany jest lepiej z lekko- W RA-myślności, rozpusty i brzydkich nałogów.

Gainsborough przybył do Londynu w czasie, kiedy sztuka JEGO KRO-stała bardzo nizko; budził się dopiero geniusz Hogartha. LEWSKIEJ Natura była już nauczyła chłopca więcej, niż go mogły MOŚCI nauczyć pracowniane dramaty Haymana. Ale sztuka angielska rodziła się — tworzył ją Hogarth; Wilson jeszcze był nie wyjechał do Rzymu — na Hogartha, co prawda, wzruszano jeszcze ramionami, a Wilson jeszcze nie myślał o krajobrazie. W szesnastym roku objawiał już Gainsborough w swej sztuce wdzięk i dystynkcyę — przymioty, które miał kiedyś posiąść w całej pełni. Lasy w Sudbury i holenderskie krajobrazy po prywatnych domach uświadomiły mu jego talent. Rozpustnik Hayman wpłynął na młodego człowieka o tyle tylko, że pozwolił mu się wyszumieć i rozbudził w nim gust do szubrawego towarzystwa. List Gainsborougha z lat dojrzałych, pisany do pewnego aktora, który miał przybyć do Londynu, świadczy, że artysta nie był sensatem za młodu:

„Nie włócz się po ulicach Londynu.... To była moja pierwsza szkoła ; mam głębokie studya spódniczkowe, — dlatego pozwolisz, że cię przestrzegę.“

Po trzech latach nauki, mając lat siedemnaście, zaczął Gainsborough pracować samodzielnie, na własny rachunek.

Zamieszkał w Hatton Garden, nawiązał stosunki z kupcami i malował krajobrazy oraz portrety po trzy do pięciu gwinei.

Zajmował się także modelowaniem. Jednak zamówień nie

ZACZYNA miał i po dwunastu miesiącach opuścił Londyn w 1745.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Przeniósł się do rodzinnego miasta w Suffolk, gdzie piękny, wesoły i inteligentny młody człowiek został bardzo gościnnie przyjęty i wnet pozyskał sobie wielu przyjaciół. Był skromny BRYTYJSKI i ujmujący, jak zawsze, a w Suffolk znano już jego talent.

Wstawał wcześnie i malował pejzaże aż do zachodu słońca. Wzorował się na malarzach holenderskich, ale uszlachetniał te pierwiastki pewną subtelnością i stylem zupełnie indywidualnym, jak o tem świadczy pejzaż i figura w świetnym Portrecie własnym z kollekcyi Fairfax-Murraya. Starał się zawsze oddać duszę tego, co widział. W pejzażach malował to, co miał przed sobą, nie troszcząc się o doktryny Włochów. Zrobił portret swego najstarszego brata, Jana Gains-borougha, zwanego „Jankiem wynalazcą“, bo zawsze robił jakieś wynalazki ; między innymi wynalazł i maszynę do latania, z której raz, puszczając się z dachu domu, spadł do rowu. Jaś wybierał się do Indyi Wschodnich, ale umarł po drodze w Londynie. Drugi brat artysty, Humphrey Gains-borough, miał także powołanie do mechaniki, — został jednak protestanckim duchownym w Henley nad Tamizą; całe życie prześladowała go myśl, że Watt ukradł mu wynalazek maszyny parowej. Siostra jego, Sara, wyszła za p. Duponta; synem jej był GAINSBOROUGH DUPONT, bardzo utalentowany artysta, który później pomagał swemu wujowi malować draperye w pomniejszych portretach.

W dziewiętnastym roku życia spotkał Gainsborough śliczną Małgorzatę Burr, która była siostrą podróżującego ajenta, zajętego w handlu jego ojca. Piękność ta była znaną w całej okolicy ; istotnie, portret Zony Gainsborougha z kollekcyi Finch-Hattona świadczy, że była piękna. Gorąco pragnęła mieć swój portret, pozowała więc Gainsboroughowi, a posiedzenia skończyły się na tem, że została narzeczoną młodego malarza. Mając lat dziewiętnaście, ożenił się Gains-

GAINSBOROUGH

1788

1727

SZKOŁA ANGIELSKA „PORTRET T. W. PITTA“ (Leeds, Corporation Gallery)

HOUOHOa8i41AO A>I2J31DHA AJOTSZ

(YH3JJAO tfOITAHO^oD ,2033.1)

88 V t

'

I

li

■--a

L -if

V

V

MALARSTWA borough z osiemnastoletnią pięknością; wcześnie rozpoczął CZŁOWIEK szczęśliwe życie rodzinne, które prawie że nie miało ciem- GENIALNY nych stron. Był to bardzo szczęśliwy krok ze strony mło- ŻENI SIĘ dego człowieka: żona wniosła mu 200 f. s. rocznie — ta- Z TAJEMNI-jemniczy dochód, który jej jakiś nieznany ojciec regularnie CZĄ PIĘK-wypłacał przez bank londyński. Tajemnica była tak ściśle NOSCIĄ strzeżona, że nawet dzieci Gainsborougha nie dowiedziały I WPADA się nigdy, kto był ojcem ich matki. Pani Gainsborough po- W RA-wiedziała kiedyś, w późniejszych latach, do swojej siostrze- MIONA nicy, chcąc się usprawiedliwić z tego, że nosiła wspaniałą JEGO KRO-suknię: „Należy mi się to, moja droga; jestem przecież LEWSKIEJ córką księcia.“ Była uderzająco podobna do księcia Bed- MOŚCI forda, — jednakże plotki chodziły i o księciu Bedfordzie, i o jednym z wygnanych Stuartów. Piękna Małgorzata widocznie więcej sprzyjała Stuartom; jej wyznania wskazywałyby na Stuarta, a piękne rysy na księcia Bedford, — regularny dochód przemawiałby przeciw domowi Stuartów.

W każdym razie skromny posag wybawił Gainsborougha od ogłupiającej troski o chleb codzienny, od ciężkiej walki o byt. Pani Gainsborough, osoba łagodna i równego usposobienia, była nieocenionym skarbem w życiu tego człowieka genialnego, gwałtownego, sangwinika i rozrzutnika po trosze ; była dla niego czułą i wierną towarzyszką ; ich pożycie domowe było zawsze jak najszczęśliwsze — artysta lubił towarzystwo, ale najlepiej czuł się u siebie w domu.

W 1745, mając lat dziewiętnaście i będąc już żonatym, wynajął Gainsborough na kilka miesięcy mały dom w Sud-bury i tu malował krajobrazy leśne. Po sześciu miesiącach przeniosła się młoda para do Ipswich, gdzie mieszkali bogaci kupcy, — ale zamówienia nie dopisały. Tu spotkał się Gainsborough z p. ŹKirby, który pisywał o sztuce; zaprzyjaźnili się, i Gainsborough namalował jego portret. Później zerwały się stosunki, bo Kirby przeniósł się do Londynu

siostra, Franciszka, wsiedli na wóz i wyjechali również do stolicy. Ojciec Gainsborougha umarł w r. las w Cornard, z Galeryi Narodowej, jest doskonałym BRYTYJSKI przykładem jego sztuki z tego czasu, gdy mieszkał w Ipswich (1753) — a trwało to blizko trzynaście lat.

ZACZYNA w 1753, w tym samym roku, w którym Reynolds i jego SIĘ OD-ZYWAĆ GENIUSZ

1748. Wielki

Wśród koła blizkich, które sobie Gainsborough stworzył w Ipswich, znalazł się pewien przyjaciel osobliwy, który miał doniosły wpływ wywrzeć na dalsze losy artysty. Był nim Filip Thicknesse, wojskowy, mianowany dyrektorem tamtejszej fortecy niedługo po przyjeździe Gainsborougha. Kłótliwy, nadęty, natrętny i wścibski, przez całe życie miał jakieś nieporozumienia ze swojemi władzami. Jednakże kochał naszego artystę całem sercem i uznawał geniusz swego przyjaciela. Gdy się p. Thicknesse pewnego razu przechadzał po ogrodzie jednego ze swych przyjaciół, w towarzystwie gospodarza domu, zaniepokoił go jakiś ponury chłop, oparty o ścianę i stojący z założonemi rękoma; zwrócił na niego uwagę swego przyjaciela, usłyszał jednak na to, że ten człowiek codzień tak w tern miejscu stoi i musi być waryatem. Thicknesse podszedł bliżej i przekonał się, że było to malowidło na desce — ręką Gainsborougha robiony portret Toma Peartree, istniejący do dzisiaj. Trafiło się bowiem, że Gainsborough, poszedłszy, jak zwykle, do ogrodu na szkice, spostrzegł, że jakiś człowiek uważnie sad obserwuje, i w tej chwili go naszkicował, notując mimowoli chłopa z siąsiedniej wsi, który od dłuższego czasu sad okradał. Thicknesse był tak zachwycony tą magią sztuki malarskiej, że wyszukał autora obrazu i nie wypuszczał go od tego czasu ze swej tyrańskiej opieki. Zaprzyjaźniony ze szlachtą okoliczną, Thicknesse sprowadzał zamożnych gości do pracowni Gainsborougha, a prócz tego zaczęły napływać z okolicy zamówienia na szkice

MALARSTWA

dworów wiejskich. Artysta stał się wkrótce mile widzianym CZŁOWIEK gościem w licznych domach obywatelskich w sąsiedztwie. GENIALNY

W RA-

Muzykę lubił namiętnie, wpisał się więc równocześnie ŻENI SIĘ do klubu muzycznego w Ipswich i namalował dla niego Z TAJEMNI-grupę członków klubu przy świetle świecy. Tu szukał to- CZĄ PIĘK-warzystwa i zabawy nie zawsze wykwintnej ; mówi bowiem NOSCIĄ tradycya, że raz zdarto mu tam z głowy perukę i rzucano I WPADA nią po sali.

Z czasów pobytu w Ipswich pochodzi Admirał Vernon MIONA z Narodowej Galeryi Portretów, dwie Córki Qainsborougha, JEGO KRO-goniące motyla, Miss Hippisley z kollekcyi Tennanta, Córki LEWSKIEJ Gainsborougha z South Kensington (obraz ten został póź- MOŚCI niej przecięty a potem znowu zeszyty) oraz Lady i Qentleman na tle krajobrazu z kollekcyi Fairfax-Murraya. W obrazach tych uderza najwięcej styl francuski.

W r. 1760, kiedy się Reynolds sprowadził do swego domu na Leicester Square, zaszły ważne wypadki w życiu Gainsborougha w hrabstwie Suffolk; szczęście zaczęło mu się uśmiechać. Doszły go echa sławy Reynoldsa — zaczęły mu psuć sen i budzić do czynu. Za namową Thicknesse’a spakował manatki i wyjechał do modnego miasta Bath.

Miał tutaj pod dostatkiem modeli pośród pięknych dam i kawalerów, którzy tłumnie nawiedzali tę słynną z zabaw miejscowość kąpielową, leżącą w głębi lądu angielskiego.

Zdaje się, że wybrał się do Bath koło r. 1758, zrazu na jeden sezon, na próbę, — ale zamówień dostał tyle, że osiedlił się tu na stałe w r. 1759—60. Niestała klientela arystokratyczna od razu teraz porzuciła pastelistę WILLIAMA HOA-RE’A, a zwróciła się do Gainsborougha, który wynajął sobie wspaniały dom w dzielnicy cyrkowej za namową roztropnego Thicknesse’a, a ku wielkiemu zaniepokojeniu swojej oszczędnej pani. Wieść o przyjeżdzie artysty rozeszła się szybko, i pracownię jego zaczęły oblegać wybitne osobisto-

ści dnia. Niedługo mógł Gainsborough podwyższyć ceny; brał bowiem dotychczas po pięć gwinei od głowy, — obecnie żądał czterdzieści gwinei za pół całej postaci, a sto za całą postać.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI

Jeden z jego pierwszych portretów, malowanych w Bath, znajduje się w Galeryi Narodowej i przedstawia Gdwarda Orpina, starego pisarza parafialnego. Piętnaście lat powodzenia, jakie miał w Bath, wpłynęło szybko i bardzo korzystnie na jego sztukę. Zostawał tutaj pod urokiem Van Dycka i Flamandów, — rozwinął i wzbogacił swój koloryt, a technika jego stała się szerszą i śmielszą. Robił kopie z Van Dycka, Velazqueza, Rembrandta, Tycyana i innych — przedewszystkiem kopiował krajobrazy holenderskie. W bliz-kiej zostawał zażyłości z domem Linleya, nauczyciela śpiewu ; malował całą jego rodzinę, a wśród niej Elżbietę, piękną „Dziewczynę z Bath“, która wyszła później za p. Sheridana; malował ją kilka razy, zacząwszy od dziecięcego portretu, w Knole, gdzie ją przedstawił w towarzystwie brata jej, Toma, aż do sławnej rothschildowskiej Pani Sheridan na tle krajobrazu. Malował muzyków i aktorów, jak Garricka ze Stratford-on-Avon, Panią Siddons, Perdiię Robinson i resztę plejady.

Na drugą wystawę Towarzystwa Artystów w Londynie w r. 1761 przysłał Gainsborough z Bath pierwszy swój portret, publicznie wystawiony, a mianowicie Tana Nugenta, a w 1762 Williama Toyntza. W 1763 pozowała mu mała, sześcioletnia Qergina Spencer — miała mu kiedyś później pozować w Londynie, jako sławna Georgina księżna De-vonshire,

W 1763 wystawił po raz pierwszy ÏKrajobraz i portrety panów Medlicotta i Quina. Z 1765 pochodzi piękny konny portret Generała Honywooda; na wystawie w r. 1766 był Garrick, oparty o piedestał z biustem Szekspira, ze Strat-

MALARSTWA ford-on-Avon, a prócz tego Krajobraz z figurami. W la- CZŁOWIEK tach od r. 1764 do 1768 namalował JLady Qrosvenor, GENIALNY Księcia Jana Argylla, Pana Vernona, Kapitana Needhama ŻENI SIĘ w uniformie gwardyjskim i Kapitana Herveya (późniejszego Z TAJEMNI-hrabiego Bristol) w uniformie marynarza. Pomysł wykonania CZĄ PIĘK-„fantastycznego portretu“ Szekspira przekonał go, źe nie NOSCIĄ potrafi malować „tematów fantastycznych“ i że nie ma I WPADA zdolności do „wielkiego stylu“, — to też nie kusił się już W RA-o to nigdy więcej. Jego czarująca Musidora z Galeryi Na- MIONA rodowej to właściwie nic innego, jak tylko portret na tle JEGO KRO-krajobrazu. Innych wycieczek w dziedzinę obrazu klasycz- LEWSKIEJ nego Gainsborough prawie nigdy nie czynił, z wyjątkiem MOŚCI Dyany i TKkteona w Windsorze.

W chwili, gdy zakładano Akademię Królewską w r. 1768, imię jego tak już było głośne i znaczenie tak ustalone, że wpisano go do liczby jej trzydziestu czterech członków-założycieli.

Obsyłał teraz regularnie wystawy Akademii. Z r. 1771 pochodzą: Lady Sussex z córką; Lady Barbara y eiverton, z Burton ; piękna Lady Ligonier w fantastycznym kostyumie ;

Lord JLigonier z koniem; ŹKapitan Wade, następca Beau Nasha w Bath i fBan Nuthall, przyjaciel Pitta. Krajobrazy swoje traktował coraz szerzej i coraz bardziej szkicowo.

Do szeregu jego prac, powstałych w Bath, należy Chłopak na drabince.

W r. 1770, w tym samym roku, gdy Reynolds zabrał do siebie swą małą siostrzenicę „Offy“ i zaczął sensacyę robić swymi portretami dzieci, Gainsborough odznaczył się także pracami z tego samego zakresu. W Bath talent Gains-borougha rósł i potężniał ustawicznie. W 1770 namalował i posłał do Londynu, do Akademii Królewskiej, jeden z najsławniejszych w świecie portretów chłopięcych, Ma-łego LButtalla, którego cały świat zna jako Niebieskie chłopię (The blue f&oy). Około tego sławnego płótna osnuła

209

H1ST.MAL.V1I- 27

ZACZYNA się z czasem legenda, która mówi, że Gainsborough tylko dlatego rzecz tę namalował, aby w pogardę podać pewien dogmat Reynoldsa; dogmat ten mówił, że prawdziwa sztuka nie znosi błękitu i t. p. zimnych tonów, więc jasne partye BRYTYJSKI w obrazie muszą być utrzymane w tonie ciepłym. Ale naprawdę Reynolds wygłosił ten pedantyczny nakaz w kilka lat później w swojej sławnej odezwie. Zresztą Gainsborough zbił ciasne poglądy Sir Joshuego nie tylko tem jednem Błę-kitnem chłopięciem, którego błękity, mówiąc nawiasem, są utrzymane w nieco ciepłym tonie. Bez względu na to, czy Gainsborough atakował Reynoldsa, czy nie, to jedno dziwne, że Reynolds mógł napisać takie fatalne głupstwo, mając przed sobą tak przekonywające arcydzieło. Chłopczyk, który stoi w niebieskim vandyckowskim kostyumie i tak spokojnie, arystokratycznie spogląda na nas z góry, to Jonatan Buttall, syn właściciela wielkiego sklepu z żelazem przy ul. Greckiej w Soho. Ojciec jego był protektorem artysty. Inni znowu mówią, że jest to Sefton Molyneux, którego siostrę, Lady Molyneux, malował Gainsborough wówczas, gdy młodzieniec miał lat szesnaście.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

W r. 1772 posłał Gainsborough cztery portrety i osiem pejzażów do Akademii. W następnych czterech latach nie obsyłał wcale wystaw Akademii, ponieważ w r. 1773 poróżnił się z tem Towarzystwem po raz pierwszy. W r. 1772 zdobył sobie szturmem oklaski i popularność w Bath młody aktor Henderson; zaprzyjaźnił się z Gainsboroughiem i pozował mu do portretu. Do niego to pisał Gainsborough list, aby się wystrzegał spódniczek londyńskich. W tym okresie pobytu w Bath powstał JLord Camden, nowelista Richardson, Sterne, kilka portretów rodziny Linleyów i cudowna Lady Marya Carr; doskonale w niej uchwycony, jak zresztą zawsze u Gainsborougha, arystokratyczny ton i dystynkcya modela. Z r. 1766 pochodzą: Jan Plampin,

MALARSTWA

CZĄ PIĘK-

chłopak w białym stroju vandyckowskim, piękna Księżna CZŁOWIEK Qraf ton, Lord Chesterfield, Książę Bedford, Księżna Mon- GENIALNY tagu, Pani Macaulay, Af/ss Ty 1er, Lord Kilmorey i inne ŻENI SIĘ znakomite dzieła. Do pysznych krajobrazów należy obraz Z TAJEMNI-p. t. *2/ drzwi chaty, zachowany w Westminsterze.

Pomówimy teraz o pewnym protektorze, który brał NOSCIĄ wielki udział w ruchliwem życiu Gainsborougha. Był to I WPADA człowiek nizkiego pochodzenia, woźnica Wiltshire, wielki W RA-przyjaciel artysty; odwoził mu obrazy do Londynu, a gdy MIONA nie chciał za to przyjąć pieniędzy, Gainsborough namalował JEGO KRÛ-dla niego kilka wielkich dzieł i dał mu między innemi Pa- LEWSKIEJ rafialnego pisarza, portrety aktorów Quina i Foote a oraz MOŚCI żdurę siana. LBialy koń z Galeryi Narodowej pochodzi również ze zbioru Wiltshire’a.

Gainsborough przeżył w Bath czternaście pomyślnych lat, zażywając coraz większej sławy i wziętości, — gdy mu w 1774 przyszedł pomysł, żeby się przenieść do Londynu.

Powodziło mu się doskonale, a nie zapalał się wcale do samego tylko zbijania majątku ; życie wypełniała mu sztuka i dawała mu przytem tyle pieniędzy, ile tylko potrzebował; zadowolony był z takiego życia, jakie miał. Zdarzyła mu się jednak pewna nieprzyjemność, pod wpływem której zdecydował się od razu opuścić Bath.

Thicknesse zaczął być nieznośny. Gdy tylko przybyli do Bath, Thicknesse głośno chwalił się tern, że odkrył Gainsborougha, i zaproponował malowanie swego portretu dla zwabienia innych gości. Gainsborough rozpoczął ten portret, ale potem obrócił go twarzą do ściany, widząc, że goście i tak napływają do pracowni, i to ludzie, zupełnie nie znający Thicknesse’a. Tymczasem namalował portret Pani thicknesse i ofiarował go jej zbyt zapobiegliwemu mężowi. Ale pani Thicknesse gorąco pragnęła mieć, jako pendant, portret swego zarozumiałego małżonka. Miała dosko-

ZACZYNA nałą starą altówkę, za którą jej Gainsborough ofiarowywał sto gwinei — bo nasz artysta zawsze skupował jakieś instrumenty, na których wcale grać nie umiał; dała więc Gains-boroughowi altówkę (nigdy się nie dowiemy, czy za sto BRYTYJSKI gwinei, czy nie), a on w zamian przyrzekł jej zrobić portret męża ; Miss Ford, druga żona Thicknesse’a, przedstawiona na portrecie w zbiorze Wertheimera, trzyma tę altówkę w ręku. Gainsborough zaczął więc robić nowy portret Thicknesse’a. Zdaje się, że jakiś plotkarz doniósł malarzowi, co o nim Thicknesse mówi. Ten blagier miał opowiadać, że doskonale pamięta, jak dzieci Gainsborougha „gołe-bose“ biegały po ulicach Ipswich. Zatem Gainsborough znowu stracił ochotę do portretu i odwrócił go twarzą do ściany. Lady Thicknesse zaczęła wpadać w pasyę i namówiła męża, czy też sama napisała list z gorzkimi wyrzutami, żądając, żeby artysta portret wykończył, lub odesłał go tak, jak jest. Gainsborough miał już powyżej uszu i jej i jej męża, odesłał im więc i portret i altówkę. Obrażona dama w tej chwili odesłała mu szkic z powrotem i napisała mu w liście: „Najlepiej niech pan zaraz weźmie pendzel i za-maże fizyognomię najwierniejszego i najserdeczniejszego przyjaciela, jakiego pan kiedykolwiek miał, a potem niech go pan na zawsze wymaże ze swej pamięci!“ Na taką nie-grzeczność postanowił Gainsborough skończyć już raz z całem Bath i zerwać stosunki z owymi dobroczyńcami, których już znosić nie mógł. Zupełnie uznawał i wdzięczny był Thicknesse’owi za przysługi, które mu był wyświadczył, ale miał go już dość, postanowił więc wyjechać z Bath na zawsze. Spakował manatki i z uczuciem ulgi puścił się prosto do Londynu w lecie r. 1774. Przewiózł go tam wierny Wiltshire.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W pierwszym roku, gdy się sprowadził do Bath, doszła go była wiadomość, że się Reynolds przeniósł do własnego

GAINSBOROUGH

1727

1788

SZKOŁA FRANCUSKA „NIEBIESKI CHŁOPIEC“ (Londyn, Galerya Narodowa)

HouofloaaniAO

88 VI

vsvr

A>Ï8UDWA^H AiO^Sa

“O’moitto mem„

(awoôohaH ayhhjaO ,hyühoJ)

■i »

Sb § ; J

4

? ru

- • (

ù

USE

si-

fm i

mm

JJ« , }Jf

issÉIl

rjpt

;) P

•V -y

•iV

'S

%\

v.

*v

•«.

\X

Ą** fV

\t

5s

NS»

jr

4Ö*

X: r

r/

-0K -,

L.

*fe»

-, fc '

4"/v •

'

/ j?*

M*:

MALARSTWA

1781; jeśli

wielkiego domu na Leicester Fields, że sobie sprawił po- CZŁOWIEK złacaną karetę i miał służących w liberyach; wieści były GENIALNY prawdziwe. Już kiedy przyjechał do Bath, przekonał się ŻENI SIĘ Gainsborough, że artysta musi się dobrze prezentować, Z TAJEMNI-jeśli chce mieć powodzenie; przybywszy do Londynu, zo- CZĄ PIĘK-baczył, że tutaj potrzeba jeszcze większej wystawności. NOSCIĄ Zaczął więc szukać wielkiego domu w najlepszej dzielnicy I WPADA miasta, wynajął zachodnie skrzydło w domu Schomberga W RA-w Pall Mail (dom, dziś lepiej znany jako Ministeryum MIONA Wojny) i płacił za mieszkanie 300 f. s. rocznie. W sąsied- JEGO KRO-niem skrzydle mieszkał John Astley, ożeniony teraz z bo- LEWSKIEJ gatą wdową, sławny z owej malowanej kamizelki i wycieczki MOŚCI w Rzymie. Wielki dom i przeprowadzka do Londynu opłaciły się Gainsboroughowi sowicie ; zaczęło mu się z miejsca doskonale powodzić. W środkowej części gmachu rezydował sławny szarlatan, Dr. Graham; ludzie cisnęli się do jego mieszkania; służący w liberyi wprowadzał gości do sali, gdzie na środku widać było śliczną dziewczynę, zakopaną aż po szyję w jakiejś uzdrawiającej ziemi lub w hygienicznem błocie. Za osobną dopłatą mogli się później młodzi panowie przekonywać, jak korzystnie wpływają te kąpiele na piękność kobiecą. Tą dziewczyną była Emma Lyon, późniejsza Lady Hamilton i kochanka Nelsona. Mówią, że szarlatan ten wynajął mieszkanie w r. tak, to stamtąd musiała Emma pójść do Greville’a, jako jego metresa, bo w życiu Romneya zapisała się już w 1782.

Powiadają, że w tym czasie malował Gainsborough według niej Musidorę, zachowaną w Galeryi Narodowej.

Niewiadomo, czy się Reynolds obawiał Gainsborougha jako współzawodnika, czy też nie, — w każdym razie nie pokazywał tego i, jako człowiek ogromnie grzeczny, złożył mu pierwszy wizytę. Jednakże wizyty mu nie oddano. Gainsborough okazał równie mało taktu i delikatności, nie chodząc

nigdy na zebrania i przyjęcia w Akademii, i chociaż kilka lat już mieszkał w Londynie, nie obsyłał nigdy jej dorocznej wystawy. Mimo to, każdy z obu współzawodników cenił drugiego ogromnie wysoko, jako artystę. Trudno było BRYTYJSKI o jakiekolwiek zbliżenie między nimi, bo byli to ludzie zupełnie różni i pod względem upodobań estetycznych i przyzwyczajeń i sposobu życia, wobec czego każdy szukał sobie innego towarzystwa, — a prócz tego Gainsborough bywał niekiedy trochę pospolity w obejściu.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Mniej więcej z 1775 pochodzi śliczny hudsonowski Krajobraz z bydłem i Miejsce kąpielowe, z Galeryi Narodowej.

Powodzenie, rzec można, zaskoczyło Gainsborougha w Londynie. Po kilku miesiącach, spędzonych w Pall Mail, zawezwano go do pałacu Buckingham, gdzie zaraz zaczął malować króla i jego rodzinę. „Wielki świat“ strumieniami napływał do jego pracowni. W pałacu królewskim był mile widzianym gościem i ulubieńcem rodziny królewskiej. Rzecz dziwna i niepojęta doprawdy, że ten człowiek, który zdobył sobie sławę subtelnością swej sztuki, wolał towarzystwo rozpustników i błaznów ostatniego rzędu, niż obcowanie z ludźmi świetnej kultury umysłowej i literackiej, towarzystwo, które tak wysoko cenił sobie Reynolds. Powodziło mu się tak doskonale, że i on sprawił sobie powóz — ale sprzedał go znowu niedługo. Gainsborough nie czuł się nigdy dobrze we własnym powozie; gdy się chciał przejechać, wolał wziąć dorożkę z ulicy.

Był to człowiek serdeczny, miły, szlachetny, hojny ; szkodziła mu tylko pewna impulsywność charakteru — wada, zresztą bardzo sympatyczna. Pasyonat i stąd często nieodpowiedzialny za swoje czyny, temperament kapryśny i nieobliczalny, zawsze jednak gotów przeprosić, jeśli kogo zranił. Oburzał się łatwo, i bywało, że się nieraz mścił za takie rzeczy, które dobrze wychowany i wyrachowany

MALARSTWA

LEWSKIEJ

Reynolds z całym spokojem umiał pomijać milczeniem. Ale CZŁOWIEK to były tylko burze wiosenne w tej genialnej i pięknej GENIALNY duszy, która mieszkała w smukłem, pięknem, szlachetnem ŻENI SIĘ ciele. Pogodny, wesoły, bezkrytyczny wobec bliźnich, pełen Z TAJEMNI-humoru, dowcipny, używał życia i kochał je, a nie zaplątał CZĄ PIĘK-się nigdy w żadną nieszczęśliwą intrygę. Powiadają, że, gdy NOSCIĄ mu raz pozował jakiś starszy jegomość, nazwiskiem Fowler, I WPADA a widząc czaszkę dziecka, leżącą na gzymsie kominka, W RÀ-zapytał malarza, co to takiego, figlarz Gainsborough bez MION A namysłu odpowiedział: „To czaszka Juliusza Cezara z jego JEGO KRÛ-lat chłopięcych.“

W 1776 stracił Gainsborough brata swego, Humphreya. MOŚCI

na

Jakkolwiek chłodne były stosunki Gainsborougha z Akademią, artysta pogodził się z nią w 1777. W tym roku posłał na wystawę Akademii Księcia Cumberlanda z Windsoru, sławną Księżnę Cumberland, Lorda Gage a, muzyka Abela, grupę Księcia, księżnej i Lady Elżbiety Luttrell, tle krajobrazu; obraz ten jest własnością króla. W 1778 namalował urzędnika licytacyjnego Christiego i Księżnę De-vonshire, która mu się nie udała; przemazał więc pendzlem jej usta w portrecie, a zniszczywszy w ten sposób obraz, oświadczył: „Nie dam rady Jej Książęcej Mości.“ Owo sławne, skradzione płótno, dziś w posiadaniu p. Pierponta Morgana, nie przedstawia księżnej i stanowczo nie jest arcydziełem.

ZTLrgyll, a w r.

Księżna Devonshire z kollekcyi Spencera jest wspaniałym portretem, jak i piękna Hrabina Małgorzata Spencer i drabina Sussex z córką. W r. 1779 powstała Księżna Gloucester, siostrzenica Walpole’a, oraz Księżna Cumberland i Książę 1780 Generał Conway, śpiewaczka Pani Xe Brun, Jerzy Coyte, piękny i sławny portret naturalnej wielkości Pani ZBeaufoy i wielebny ZRenryk Bote (Sir Henry Bâte Dudley), z Galeryi Narodowej. W 1785 przedstawił go artysta w znakomitym portrecie, w całej postaci,

th

HT*. *L

à! ’Æ:

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI

z psem; portret ten spotkał się z charakterystyczną oceną: mówiono, że „pana należałoby ściąć, a psa powiesić“. Jako pendant do tego obrazu wymalował Gainsborough pyszny portret Zony Bate’a, w całej postaci, z Burton.

W r. 1780 życie rodzinne Gainsborougha zmąciło jedno z niewielu nieporozumień. Artysta cenił bardzo pewnego oboistę, Johanna Christiana Fischera, którego portret znajduje się w Windsorze. Muzyk zakochał się w młodszej jego córce, Maryi, i mimo, że malarz był przeciwny tej partyi, musiał się jednak zgodzić na to małżeństwo córki z człowiekiem bardzo drażliwym i ekscentrycznym, a bez żadnego stanowiska. Pożycie było nieszczęśliwe, jak się tego ojciec z góry obawiał; po kilku latach małżeństwo się rozeszło. Marya była jedną z dwóch sióstr, przedstawionych na pysznym portrecie, w którym starsza dziewczynka trzyma rękę na główce młodszej. Marya przeżyła swą starszą niezamężną siostrę, Małgorzatę (Gainsborough nazywał ją „Peggy“), i umarła w r. 1825. Obie córki artysty nie były zupełnie zdrowe na umyśle; matka ich przed śmiercią objawiała również chorobę umysłową.

W r. 1781 Gainsborough namalował Króla, Królowę, Biskupa Hurda, Pasterza i kilkanaście Widoków morskich. Do r. 1782 należą: Pani Baccelli, tańcząca; Pułkownik Tarleton; Miss dalrymple, późniejsza sławna Lady Elliott; dobrze znany portret windsorski Pułkownika St. Legera, wesołego towarzysza księcia Walii; Książę HsOałii; dziewczynka z gołębiami, którą Reynolds zakupił i chwalił, oraz liczne krajobrazy.

W 1783 posłał Gainsborough do Akademii Królewskiej dwadzieścia sześć płócien, a wśród nich piętnaście portretów, przedstawiających członków rodziny królewskiej. Inne przedstawiały Księżnę devonshire i Dwóch pastuszków z psami; Lorda Cornwałłis; Sir Karola Qoulda; Lorda

• .

v;:

-

GAINSBOROUGH

1727

1788

SZKOŁA ANGIELSKA

„CÓRKI ARTYSTY“ (Londyn, South Kensington)

HDUOflOaaWAD

88 VI

vsvr

A>I8J3IOHA AJO>iX8

“•'ra'rakraftÔO*

(vioTDvazvisùi htuo2 .myqmoJ)

SP

il:

3N

m

i

m ‘*l

-

m

HfL *

iii sil

M

IC

1

"I

n

:srv

ü

w

*«31

■

SK

$jwL

7a*:

v - -

WÊÊ

Ifeî

£S2S

■

•ł Jwm

JLg

-V«:

A

/

t

... £

:

>*.. . W

■

;

■

MALARSTWA

i³*

Sandwich; Księcia Northumberlanda; Sir Harbord Har- CZŁOWIEK borda; Pana Ramusa i cudowną Tanią Sheridan na tle GENIALNY krajobrazu, z Kollekcyi Rothschilda. To była ostatnia wy- ŻENI SIĘ sława Gainsborougha; do końca życia nie miał już ani Z TAJEMNI-jednego obrazu posłać do Akademii Królewskiej. W na- CZĄ PIĘK-stępnym roku, 1784, posłał Gainsborough do Akademii NOSCIĄ wielką swą grupę, przedstawiającą Córki Jerzego III, a wie- I WPADA dząc, że urok tego malowidła polega przedewszystkiem na W RA-delikatności i subtelności kolorytu i techniki, prosił, aby MIONA raz zrobiono wyjątek i powieszono go w równej wosokości JEGO KRO-z innymi, mimo, że był to portret w całej postaci; zgadzał LEWSKIEJ się z góry na to, żeby inne jego obrazy były gorzej umie- MOŚCI szczone. Komitet odrzucił tę prośbę, a Gainsborough, oburzony do najwyższego stopnia, wycofał z wystawy wszystkie swoje płótna, i żadna potęga ziemska nie mogła go skłonić do tego, żeby zaczął znowu wystawę obsyłać. Od tego sporu miały upłynąć już tylko cztery lata do śmierci artysty. Teraz doszedł Gainsborough do szczytu swej twórczości ; z tego czasu pochodzi Miejska dziewczyna z psem i dzbankiem i znakomita Pani Siddons, z Galeryi Narodowej. Gainsborough malował ją długo i kilka razy starał się uchwycić rysy uroczej modelki; gdy mu to zrazu nie szło, zniecierpliwił się i palnął: „Przeklęty ten nos pani! jakiś bez końca!“

Lato spędzał w Richmond i lubił tutaj malować pejzaże. Tu wymalował szereg swoich „scen wiejskich“: Dziewczynkę z grzybami i t. p. Lud okoliczny lubił go bardzo. Gainsborough wynalazł w jakiejś wsi tamtejszej pięknego, dzikiego chłopca, Jacka Hilla; wziął go od rodziców, zabrał ze sobą do Londynu i opiekował się nim. Ale Jack Hill nie cierpiał miasta i uciekł; przyprowadzono go z powrotem do domu opiekuna, ale Jack uciekł znowu. Chłopca

ZACZYNA tego oglądać można w wielu dziełach Gainsborougha, pochodzących z tego czasu.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Pięknie wykonana 3Lleja św. Jakóba pochodził z roku 1786; postacie kobiece w ruchu, powiewające wachlarze, — BRYTYJSKI wszystko to odczute i oddane bardzo subtelnie, wszystko przypomina sztukę Watteau’a. Z r. 1787 pochodził źDrwal podczas burzy ; zniszczył go pożar w r. 1788.

Ciekawą rzecz opowiadają o Gainsboroughu. Miało to być mniej więcej w r. 1787. Siedział przy obiedzie w towarzystwie Sir Jerzego Beaumonta i Sheridana, milczący i zadumany; po chwili wziął Sheridana za rękę, wyprowadził go z pokoju i powiada: „Nie śmiej się, tylko posłuchaj. Zostaje mi już mało czasu do życia — mniej, niżby kto mógł myśleć, wnosząc z mojego wyglądu. Ale mało mi na tern zależy; gryzie mnie co innego: mam wprawdzie bardzo wielu znajomych, ale mało przyjaciół, a że chciałbym, aby mnie przynajmniej jeden porządny człowiek odprowadził do grobu, mam zamiar prosić Cię o tę przysługę. Przyjdziesz na mój pogrzeb, czy nie?“ Sheridan roześmiał się i przyrzekł spełnić to życzenie. Potem wypogodziła się twarz Gainsborougha; przez resztę wieczoru był w najlepszym humorze i zasypywał towarzystwo dowcipami. Czuł jednak wyraźnie tchnienie blizkiej śmierci. Wraz z Reynoldsem był obecny w Westminsterze w r. 1788 na otwarciu procesu Warrena Hastingsa. Gainsborough, siedząc blizko otwartego okna, uczuł nagle na karku dotknięcie lodowatej dłoni. Powróciwszy do domu, skarżył się na ból przed żoną i siostrzenicą. Na karku widać było znak „wielkości szylinga“. Lekarz Jan Hunter przypuszczał, że to z zimna; ale opuchnięcie tak się powiększyło, że doktor zaczął je uważać za objaw niebezpieczny. „Jeśli to rak, to już po mnie“, powiedział Gainsborough i zaraz najspokojniej zabrał się do uporządkowania swych interesów. Do połowy lata cho-

MALARSTWA

LEWSKIEJ

roba rozwinęła się bardzo silnie. Gdy leżał na łożu śmierci CZŁOWIEK i przebiegał myślą życie, uznał, że nie postępował dość GENIALNY szlachetnie wobec swego wielkiego współzawodnika. Na- ŻENI SIĘ pisał więc do Sir Joshuego z prośbą, żeby się przyszedł Z TAJEMNI-z nim pożegnać. Przyjemnie czytać o pojednaniu się tych CZĄ PIĘK-dwóch ludzi: wszystkie dawne zawiści, upokorzenia i nie- NOSCIĄ porozumienia poszły w niepamięć. Gainsborough więcej I WPADA bolał nad tern, że nie będzie mógł już malować, niż nad tern, W RA-że żyć nie będzie. Żegnając się z Reynoldsem, uśmiechnął MIONA się i powiedział: „Idziemy wszyscy do nieba; będzie tam JEGO KRÖ-i Van Dyck z nami.“

Reynolds dał wyraz swej wielkiej i uzasadnionej czci MOŚCI dla Gainsborougha w swej czternastej z rzędu Przemowie, którą miał w tym roku. Zebrał tam jego zasługi i słabe strony, a uczynił to nadzwyczaj zręcznie i bezstronnie.

Wspomniał, jak to Gainsborough, leżąc na łożu śmiertel-nem, napisał do niego list, „ażeby mi wyrazić wdzięczność za to, że zawsze tak wysoko ceniłem jego talent, i za słowa uznania, których mu nigdy nie szczędziłem; słyszał bowiem od innych, co o nim myślałem, i pragnął mnie raz jeszcze zobaczyć przed śmiercią“.

Gainsborough umarł 2 sierpnia 1788, w kilka dni po odwiedzinach Sir Joshuego. Reynolds wraz z innymi poniósł jego trumnę na cmentarz w Kew, a Sheridan odprowadził zwłoki przyjaciela aż do grobu, gdzie w dziewięć lat później złożono żonę Gainsborougha, a na rok przed nią jego siostrzeńca, DUPONTA GAINSBOROUGHA (1767 do 1797), tego, który kończył zaczęte portrety zmarłego wuja i którego dziełem są z pewnością niektóre portrety, przypisywane Gainsboroughowi.

Gainsborough malował mniej dzieci, niż Reynolds; ale z jakiem mistrzowstwem oddawał subtelny urok dzieciństwa, o tem mówi jego arcydzieło, przedstawiające Miss

ZACZYNA Haverfieldy z Kollekcyi Wallace’ôw, i owe uduchowione, urocze dzieci, które widzimy na portrecie Rodziny Baillie.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Gainsborough nie jeździł nigdy do Włoch, to też wy-BRYTYJSKI powiadał się czystszym, narodowym językiem. Mimo ogromnego zachwytu dla Van Dycka, kształcił się przedewszyst-kiem na naturze, którą głęboko ukochał, a której głos pierwsi zrozumieli pejzażyści flamandzcy. W zakresie portretu Gainsborough równie wiele zawdzięcza Francuzom, jak i Van Dyckowi.

Z długiego szeregu anegdot, które się tyczą jego manii skupowania instrumentów muzyczńych, na których ktoś przy nim dobrze grał, najzabawniejsza jest jego przygoda z Bachem. Obaj wielcy artyści mieli wiele cech wspólnych : dobry humor, serdeczność, cięty język; każdy z nich lubił „nabierać“ drugiego, a żaden nie gniewał się o to, gdy go to samo z tamtej strony spotkało. Bach często ironicznie zapewniał, że mu imponuje talent muzyczny Gainsborougha, co ogromnie bawiło malarza. Pewnego dnia Bach patrzy, a Gainsborough wydął policzki i dmie na fagocie jakąś aryę, że aż uszy bolą. „Rzuć to, człowieku!“ — krzyknął Bach, — „rzuć, bo pękniesz, u wszystkich dyabłów... Jak mi Bóg miły, jak zbawienia wiecznego pragnę, toż to zupełnie ryk osła, który się modli.“ „Idź do kata!“ — odrzekł Gainsborough ; — „zupełnie nie masz ucha ; wąż ma więcej słuchu!“

Rzecz ciekawa, że portretowanie drażniło Gainsborougha ; często przez swą niecierpliwą naturę pozbywał się gości, jak np. jednego razu, kiedy go pewien lord prosił: „Niech pan nie zapomni o moim dołku na brodzie“, Gainsborough rzucił paletę i pendzle i odparł: „Nie będę malował ani pańskiej brody, ani dołka“, — i tak też zrobił.

Chciał, żeby obrazy jego zawieszano na wysokości oczu

MALARSTWA

LEWSKIEJ

ludzkich, a mimo to dawniej i dziś jeszcze panuje głupi CZŁOWIEK zwyczaj, który nakazuje wieszać je zbyt wysoko. Malował GENIALNY pejzaże w czasie, gdy zajmowanie się krajobrazem znaczyło ŻENI SIĘ śmierć głodową, i poświęcał tej swojej ukochanej sztuce Z TAJEMNI-wszystek czas wolny, nie licząc zupełnie na zbyt w szero- CZĄ PIĘK-kich kołach. To też doszedł w tym kierunku bardzo wy- NOŚCIĄ soko. „Ludzie nie chcą tego kupować“ — mawiał do Lans- I WPADA downe’a. — „Jestem pejzażystą, a jednak oni przychodzą do W RA-mnie dla portretów. A proszę tylko zobaczyć to przeklęte MIONA ramię! Pracowałem nad niem cały ranek, i nie mogę sobie JEGO KRO-z niem dać rady!“

W pejzażu zaczął od szczegółowych obserwacyi; sto- MOŚCI pniowo nauczył się oddawać ogólne wrażenie : szeroko a bez przesady, jakby skinieniem różdżki czarodziejskiej, rzucał na płótno nastrój cichego wieczoru lub inny jakiś motyw romantyczny. Miał nadzwyczajne poczucie barwy. Był to pierwszy malarz angielski, który odkrył Anglię. Doskonale wiedział, gdzie ma położyć figurę w krajobrazie. Do portretu wniósł wyszukaną subtelność, którą równie trudno zdefiniować, jak opisać jego technikę. Malował niekiedy tak, jak gdyby rysował farbami, i umiał tym sposobem utrzymać przecudną skalę tonów perłowych, blado liliowych i przedziwne różowawe odcienie karnacyi. Był malarzem kobiecego powabu, ale przedewszystkiem oddawał charakter modela. Cudowna jego Lady Mendip, z Kol-lekcyi Normantona, jest arcydziełem charakteru, jak i Pani Graham} w Szkockiej Galeryi Narodowej ; arcydzieło to kazał pan Graham po śmierci żony zamurować, a odkryto je dopiero po wielu latach ; znakomity portret dziecka, małej Miss ZKaverfieldy z Kollekcyi Wallace’ôw, oraz wielki portret Dr. LRalpha Schomberga ; piękna LRnna Duncombe; sławna Pani Sheridan i jej siostra paniTickell, z Dulwich; pełne jakiegoś nieuchwytnego wdzięku portrety Pani Mearst Pani Lown-lace’ôw; portret złej a pięknej Gracyi Dalrymple (Lady Elliott), uroczej Tani Mulgrave i dobrej Królowej Karoliny (Charlotte). Gainsborough kochał Van Dycka i kilka razy BRYTYJSKI odniósł nadzwyczajny sukces portretem chłopca, ubranego w kostyum vandyckowski, jak n. p. subtelny Książę Hamilton i Lord fRrchibald ^Hamilton lub Hon. Edward Tou-

ZACZYNA des-Stone, Lady Sheffield, Perdity z psem, z Kollekcyi Wal-SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

ver ie. Równie dobrze udawały mu się grupy, jak i poszczególne figury i popiersia ; świadczy o tern sławna Przechadzka poranna Squire Williama Halletta i jego żony, Rodzina Baillie, z Galeryi Narodowej, i ÏKrabia Romney z siostrami, grupa znana jako Rodzina Marshamów.

Sztuka jego była indywidualna; rodziło ją własne natchnienie artysty. I to ciekawe, że podczas malowania raziła w jego portretach technika gruba; każdy obraz jego był malowany „tak niezgrabnie, że mógł był służyć za szyld dla oberży“. Wrażliwy i kapryśny, malował lepiej lub gorzej, zależnie od tego, czy go model interesował, czy nie. Miał zwyczaj ustawiać modela pod kątem prostym do płótna, potem stawał w takiej samej odległości od sztalugi, jak i od modela, i z tego oddalenia malował, nie ruszając się z miejsca, mimo, że musiał nieraz pendzle przywiązywać na końcu kija, długiego na sześć stóp. Pracował ogromnie prędko. Alchemią swego geniuszu umiał przedziwnie tłómaczyć muzykę, którą tak bardzo miłował, na język barw harmonijny. W portrecie nie uznawał party i mniej interesujących; draperyę uważał za istotny czynnik harmonii ; korzystał z pomocy Duponta tylko w tych portretach, które go nudziły. We wszystko, co malował, wlewał własne życie — postaci jego tętnią życiem, oddychają, czują.

Mało się interesował literackimi i filozoficznymi problemami umysłowości współczesnej ; chwalił się tern, że jego

MALARS TWA

me

JEGO KRÓLEWSKIEJ MOŚCI

jedyną lekturą była księga przyrody. Był czystej krwi im- CZŁOWIEK presyonistą; widział rzeczy w masach, w kolorze i w to- GENIALNY nie w linii. A z pomocą nadzwyczajnej techniki WPADA umiał w portretach swoich odtwarzać swoisty urok kobiety W RA-tak genialnie, że na tern polu nie zdołał mu nikt nigdy MIO NA dorównać.

ROZDZIAŁ XX

W KTÓRYM CZŁOWIEK GENIALNY DOWIADUJE SIĘ, ŻE DO OBOWIĄZKÓW UCZNIA NALEŻY UCIEKAĆ Z MIESZKANIA, NIE ZAPŁACIWSZY CZYNSZU, SIADA NA KONIA I JEDZIE SZUKAĆ SWEGO PRZEZNACZENIA

RO M N EY 1734 — 1802

ZACZYNA SIĘ OD-ZYWAĆ GENIUSZ

Gdy się Joshua Reynolds, mając lat trzydzieści, osiedlił w 1753 w Londynie, daleko na północy Anglii siedziało pewnego wieczora dwóch ludzi i gawędziło długo a przyjaźnie; jednym z nich był stolarz-artysta z Lancastru, BRYTYJSKI nazwiskiem Wright, drugi był cieślą i właścicielem małego folwarku, a miał jaki taki talent do architektury. Pochodził z Dalton-in-Furness, a nazywał się Rumney. Stolarz Wright opowiadał właśnie Rumneyowi, że dziewiętnastoletni uczeń jego, Jerzy Rumney, szkicuje ciągle swoich kolegów w terminie i że pewnie z niego wyrośnie lepszy artysta-malarz, niż stolarz; namawiał więc starego przyjaciela, żeby kształcił chłopaka na artystę. Wszystko to było mówione w najlepszej myśli, bo Johna Rumneya lubili wszyscy sąsiedzi.

Stary John miał w sobie krew cygańską, a pochodził z ludu wiejskiego, z pogranicza Anglii i Szkocyi; żona jego, Anna Simpson, była także z chłopów, z hrabstwa Cumberland. Młody Jerzy, o którym właśnie mówimy, był dru-giem z rzędu dzieckiem, a miał jeszcze dziesięcioro rodzeństwa; urodził się w grudniu 1734. Do lat dziesięciu chodził do szkoły, a od dziesiątego roku pracował w warsztacie swego poczciwego ojca. Zaprzyjaźnił się z miejscowym zegarmistrzem, niejakim Williamsem, który bardzo lubił mu-

MALARSTWO

zykę. Williams nauczył Rumneya grać na skrzypcach i brać CZŁOWIEK małżeństwo ze strony niezbyt poważnej — był to bowiem GENIALNY kawałek gałgana: porzucił żonę i żył z jakąś dziewką w Dal- JEDZIE tonie; pozatem zachęcał młodzieńca do rysunku. To samo SZUKAĆ robił i ojciec stolarz, skoro dał synowi traktat o malar- PRZEZNA-stwie Leonarda da Vinci (książkę tę młody człowiek po- CZENIA chłaniał po prostu i kopiował sztychy, w niej zawarte), jak i książkę, zatytułowaną ^Arcydzieła sztuki, która zawierała wskazówki dla malujących farbami olejnemi.

Mieszkał sobie podówczas w niedalekiem mieście Ken-dal niejaki KRZYSZTOF STEELE, wędrowny malarz - portrecista — „mieszkał“, o ile mógł mieszkać gdziekolwiek utra-cyusz i wagabunda, uciekający wiecznie z miejsca na miejsce przed pogonią wierzycieli. Nauczył się był swego rzemiosła od Karola Van Loo w Paryżu, a wróciwszy do Anglii, udawał eleganta, za co go lud w Lancashire i Cumberlandyi przezwał złośliwie „hrabią“. Do tego śmiesznego niebieskiego ptaka z północnych stron hrabstwa Lancashire oddał stary Rumney swego syna, w dwa lata potem, jak się Reynolds był osiedlił w Londynie. I tak się zaczęła karyera artystyczna nieśmiałego a pięknego młodzieńca, który miał wówczas lat dwadzieścia jeden, a później miał zmienić nazwisko na Romney i zdobyć sobie sławę światową. Pierwszą pracą świeżo przyjętego ucznia była ręka z listerp : wywieszka nad oknem urzędu pocztowego w Kendal; późniejsze jego dzieła miały sięgnąć wyżyn, o których nie marzył jego mistrz, udający dandysa.

W czasie praktyki u tej zabawnej figury, Steele'a, Jerzy Rumney zachorował, a pielęgnowała go w chorobie córka gospodyni, u której mieszkał. Młodzieniec zakochał się w panience, podczas gdy „hrabia“ wyjechał do Gretna Green wziąć ślub z młodą damą, której przedtem dawał lekcye, a teraz z nią urządził „romantyczną“ ucieczkę,

225

HIST. MAL. VII - 29

przekonawszy się, że dama miała pieniądze. Elegancki Steele bał się trochę powracać do Kendal; zawezwał więc swego ucznia do Yorku. Jerzy Rumney, chcąc pójść za wezwaniem mistrza, a nie chcąc zrobić zawodu młodej dziewczynie, BRYTYJSKI która mu była zaufała, ożenił się od razu z Maryą Abbot 14 października 1756. Ambitny, choć „goły“ młodzieniec pożegnał swą młodą żonę i wyjechał do Yorku. Lecz wkrótce potem „hrabia“ urządził inną nagłą ucieczkę i zostawił Jerzego Rumneya w Yorku z poleceniem, żeby wykończył za niego zaczęte portrety, zaspokoił w jakikolwiek sposób niecierpliwych wierzycieli, pobrał wierzytelności i przyjechał do niego do Lancastru. Młodemu człowiekowi zaczęły ciężyć te upokarzające obowiązki, tembardziej, że sam był pożyczył „hrabiemu“ coś około dziesięciu funtów, zaczerpniętych z drobnych oszczędności własnych i z pieniędzy jego żony, która od czasu do czasu posyłała swemu genialnemu mężowi jakąś gwineę pod woskową pieczątką listu. Namówił więc Jerzy Rumney szlachetnego mistrza Steele’a, żeby go wyzwolił z terminu, a on wzamian daruje mu swą wierzytelność, poczem wrócił w 1757 do Kendal i otworzył tam własną pracownię. Na wieczną chwałę szlachty okolicznej, a zwłaszcza rodziny Strickland z Si-zergh, która mu pozwoliła kopiować portrety familijne, robione przez Lelyego i Rigauda, zaczął wkrótce zarabiać na życie malowaniem portretów miejscowych „wybitnych osobistości“. Ale droga jego niebyła usłana różami: teraz i później spotykał niekiedy takich ludzi, jak małoduszny Dr. Bateman, dyrektor szkoły w Sedbergh, który, mając zapłacić dwie gwinee za swój portret, zrobił z tego tak wielką kwestyę, jak gdyby miał oddać cały swój majątek; dziś wspominamy go głównie dla jego ordynarnego obejścia się z artystą i obelżywego listu, w którym nazywa młodego człowieka „krętaczem“. W czasie tych pięciu lat,

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

MALARSTWA

spędzonych w Kendal, urodził się młodemu Rumneyowi CZŁOWIEK syn i córeczka. W 1759 przyjechał do niego brat jego, GENIALNY Piotr, chłopiec bardzo obiecujący i przez trzy lata uczył się JEDZIE u niego malarstwa. Ten biedny Piotr miał się z czasem SZUKAĆ rozpić i stać się ciężarem dla poczciwego Jerzego Rum- PRZEZNA-neya.

CZENIA

Wieść o wielkich czynach Reynoldsa doszła i na północ, do dalekiego Kendal. A gdy Reynolds wynajął ów piękny dom na Leicester Fields, młody Rumney zaczął tęsknem okiem spoglądać w stronę Londynu. Zebrał więc około dwudziestu małych „kompozycyi“ (niektóre z nich były własnego pomysłu, a inne malowane według sztychów) i puścił je na loteryę, sprzedając losy po pół gwinei. Z tego interesu i z oszczędności, które był sobie przy pomocy młodej żony uciułał, zebrał blizko 100 funtów. Nie chcąc jednak żony i dzieci narażać na niepewny los, jaki go teraz czekał, zostawił rodzinie połowę pieniędzy i oddał ją pod opiekę przyjaciół, a sam, wziąwszy z sobą pięćdziesiąt f. s., wsiadł na konia 14 marca 1762 i wraz z dwoma towarzy

szami podróży wyjechał z Kendal, zwracając się prosto na południe, do Londynu. Miał wtedy lat dwadzieścia osiem. W czasie jednodniowego popasu w Manchester młody malarz natknął się tam na

mu

w którem mógł wygodnie uprawiać swą

znakomitego mistrza, Steele’a, który towarzyszył aż do Stockport. Wtedy widział go Rumney po raz ostatni. W jakiś czas potem zniknął Steele z horyzontu, drapnął bowiem przed wierzycielami aż za morze, do Indyi Zachodnich. Osiem dni trząsł się młody Rumney na siodle, zanim koń jego zaczął potrącać okrągłe kamienie bruków londyńskich. Zajechał do hotelu „pod Zamkiem“, zapisał się tam jako Romney, a po dwóch tygodniach, z pomocą poczciwego, dawnego kolegi ze szkoły, niejakiego Greene’a, który był teraz notaryuszem, wynajął mieszkanie,

ZACZYNA sztukę. Daniel Braithwaite z Kendal, urzędnik pocztowy, sprowadzał mu klientów; prócz niego znalazło się jeszcze kilku innych starych, zacnych i poczciwych przyjaciół. Niedługo przeprowadził się Romney do Dove Court i zaczął BRYTYJSKI malować wielki obraz historyczny. W sierpniu przeprowadził się znowu na ul. Niedźwiedników i wymalował Śmierć generała Wolfe'a; posłał obraz ten na konkurs Towarzystwa Sztuk Pięknych w r. 1763, i oto spotkała młodego artystę radość niezwykła : nagroda w kwocie dwudziestu pięciu

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

gwinei.

Romney zapragnął teraz zobaczyć z blizka dzieła starych mistrzów, wybrał się więc wraz ze swym przyjacielem, Greenem, do Paryża we wrześniu 1764 i przez sześć tygodni rozkoszował się tamtejszymi skarbami sztuki. Najwięcej, jak mówią, miał się zachwycać szeregiem Rubensów w Luxemburgs Wróciwszy do Londynu, zamieszkał u swojego przyjaciela, Greene’a, w hotelu Graya i zaczął masami robić portrety jego kolegów z palestry.

Jednakże, jak dalece Romney nie miał znaczenia w święcie artystycznym w siódmym dziesiątku lat osiemnastego stulecia, o tem świadczy to, że nazwiska jego nie brano zupełnie pod uwagę, gdy układano w r. 1768 listę człon-ków-założycieli Akademii Królewskiej, gdzie w szeregach „Nieśmiertelnych“ figuruje tyle miernot tuż obok Reynoldsa, Gainsborougha i Wilsona.

W r. 1767 minęło pięć lat od przyjazdu Romneya do Londynu. Rzecz dziwna: nie zdradził się przed nikim, że był żonaty, to też wszyscy uważali go za kawalera. W tym roku, mając trzydzieści trzy lat, puścił się w podróż na północ do domu swojego ojca, gdzie żona jego zamieszkała po stracie małej córeczki, w rok potem, jak Jerzy Romney porzucił doliny, wsiadł na konia i pojechał w stronę Londynu. Z powrotem zabrał swego utalentowanego brata,

MALARSTWA

Piotra, i zamieszkał z nim w nowym domu przy wielkiej ul. CZŁOWIEK Newport, gdzie poprzednio mieszkał był Reynolds. Kilka GENIALNY miesięcy znosił sercem braterskiem tego nicponia i pija- JEDZIE czynę, jednakże doszedł niebawem do przekonania, że lepiej SZUKAĆ będzie dla niego i dla brata, jeżeli się rozejdą, zaczem wy- PRZEZNA-prawił młodego człowieka z powrotem na północ. Sto- CZENIA sunków ze sobą nie zerwali : Piotr aż do śmierci, która go przedwcześnie spotkała, stale osuszał kieszeń Romneya. Na r. 1767 przypada portret ^Ryszarda Cumberlanda z Narodowej Galeryi Portretów; był to szczery, serdeczny przyjaciel naszego artysty.

Krążą wieści, że w tym czasie miał się Reynolds nieżyczliwie odnosić do Romneya; w rzeczywistości jednak Romney dotąd nie miał wielkiego znaczenia, i jego nazwisko mało co mogło mówić Reynoldsowi, a tern mniej mogło mu grozić jego współzawodnictwo. Dopiero w r. 1767 spotkał Romney poetę Cumberlanda i dzięki niemu zaczął zdobywać sobie rozgłos w świecie londyńskim i uznanie w szerokich kołach publiczności. Wybił się szybko. Na r. 1769 przypada jego sławna grupa Rodziny Warren. Niedługo miał on i Gainsborough stanąć z Reynoldsem do walki o pierwszeństwo w królestwie sztuki brytyjskiej.

Nie miał jednak sprytu życiowego i nie nabrał go nigdy; to też posyłał swoje obrazy na wystawy drugorzędne.

W r. 1772 wystawił swe prace na widok publiczny po raz ostatni. Mimo to popularność jego w tym czasie wzrosła zupełnie nadspodziewanie ; zarabiał po sto funtów miesięcznie.

się już dobrze powodziło;

Można zrozumieć, że Romney zostawił zrazu na północy swoją dobrą żonę, ale trudno go chwalić za to, że nie posłał po nią teraz, kiedy mu

byłoby mu się to opłaciło pod niejednym względem. Nie można jednak ludzi wyjątkowych mierzyć miarą ludzi prze-

tajemniczej duszy, która się kryła pod maską pięknej powierzchowności Romneya. W samej istocie geniuszu tkwi pewna niezwykłość, coś, co się nie zdarza codziennie — BRYTYJSKI człowiek genialny poświęca wszystko w pogoni za swym celem, więc siebie samego przedewszystkiem, a potem szczęście i spokój życiowy. W tem tkwi po części tragedya geniuszu. Od prawdziwego chrześcijanina żąda ofiary — religia; sztuka również często żąda ofiar, podobnie, jak ich wymaga każda praca twórcza. Oczy Romneya zwracały się już do Rzymu. Widział, że zaczyna dorównywać Sir Jo-shuemu Reynoldsowi, a nie brakło nierozsądnych przyjaciół, którzy go ciągle do tego współzawodnictwa podjudzali. Postanowił pójść o lepsze z Reynoldsem, ale on go przewyższał znajomością wielkich umarłych; chciał się więc Romney uzbroić i w ostrogi przeciwnika. Prawdopodobnie przypuszczał, że żona, poczciwa i kochana, ale wychowana na prowincyi, będzie mu, mimo wszystko, ciężarem w walce o pierwszeństwo, jaką miał stoczyć z kawalerem z Leicester Fields. Swojego czasu myślał tak samo i postąpił podobnie Szekspir. Romney wiedział, że już dość wielką przeszkodą w życiu była mu jego własna nieśmiałość; na razie gotował zbroję do walki, a później wszedł w jego życie czynnik inny, który nie tylko jego miał opanować, ale miał pogrążyć ze szczętem duszę i ciało największego admirała Anglii. Był już wprawdzie u progu czterdziestki, ale, jak zawsze, tak i teraz dążył raczej do doskonałości w sztuce, niż do sukcesów u świata; sztuka była jego gwiazdą przewodnią, poświęcił jej wszystko inne, nawet siebie samego. Więc, choć już zaczynał dzielić z Reynoldsem rządy w artystycznym świecie stolicy, pojechał w r. 1773 drogą przez Francyę na dwa lata do Rzymu

ZACZYNA ciętnych. Któż potrafi zbadać głąb tej dziwnej, zadumanej, SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

wraz z miniaturzystą Ozyaszem Humphreyem, żeby się za- CZŁOWIEK cząć uczyć malarstwa na nowo.

GENIALNY

Reynolds mógłby był teraz dalej sprawować rządy dyk- JEDZIE tatorskie bez współzawodnika. Stało się jednak inaczej: SZUKAĆ w czasie nieobecności Romneya przybył do Londynu ktoś, PRZEZNA-kto miał i z nim i z Reynoldsem stoczyć walkę o laur. Na CZENIA imię mu było Gainsborough.

Z Rzymu udał się Romney do Florencyi i tu padł na niego urok Tycyana.

jego ładną żoną i musiał

W dwanaście miesięcy po przyjeździe Gainsborougha przybył do Londynu w lipcu 1775 nasz trzeci malarz genialny tej epoki ; właśnie powrócił był z Włoch ten artysta, który w czterdziestym roku życia poszedł znowu do szkoły, przerywając tok wielkiej i świetnej kary ery. Opuścił Rzym w styczniu 1775 po blizko dwóch latach twardej pracy nad sobą. Ręka jego, wyrobiona nieustannem ćwiczeniem, słuchała teraz woli, a duch zostawał pod urokiem Tycyana i innych artystów z wielkich lat Wenecyi. Jerzy Romney miał teraz zdobyć sobie sławę. Jak wielkie były niedogo-dności podróży w tych czasach, domyślamy się, czytając, że artysta jechał do Paryża z jakimś pełnym temperamentu nauczycielem szermierki oraz

z nimi spać w jednym pokoju; ponieważ mąż ładnej damy był rannym ptaszkiem, zostawiał więc żonę wraz z artystą w hotelu, i biedni ci państwo musieli się ubierać równocześnie.

które tam miał złożone przed wyjazdem

Romney zajechał do swej dawnej kwatery w hotelu Graya, pełen sił i ochoty do pracy, spragniony walki, w którejby mógł sił spróbować. Na razie jednak nie miał pensa przy duszy, a wyjął był już z banku wszystkie oszczędności

na-

z Anglii, musiał bowiem wykupić z więzienia za długi swego brata, owego nicponia Piotra. Rozpoczął więc

ZACZYNA nowo karyerę z długami. Ale i tym razem jego dobre, braterskie serce nie na wiele się przydało: Piotr zapił się na śmierć w dwa lata później, w trzydziestym czwartym roku życia.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BRYTYJSKI

Romney nie miał już wyrobionych stosunków w mieście, jak przed dwoma laty; zaciągnął dług, a minął już był czterdziestkę. Widział, że niema innej rady, jak tylko wyjechać na północ i zakopać się na prowincyi, albo wynająć wielki dom w stolicy, bo powodzenie zależało od kaprysu wielkiego świata, który się niewiele rozumiał na wartości artysty, a patrzył przedewszystkiem na to, jak artysta występuje na zewnątrz. Wynajął więc odważnie wielką pracownię i dom na Cavendish Square, który stał pustką po śmierci Cotesa. W Boże Narodzenie r. 1775 sprowadził się pod Nr. 32 Cavendish Square; całymi tygodniami siedział przed pustą sztalugą i słuchał, jak przeraźliwie za oknami wyje zimny wiatr londyński; miał przed sobą perspektywę ruiny i więzienia za długi. Wspominał owych 200 funtów, wyrzuconych daremnie na brata Piotra, o którym z północy ciągle przychodziły wieści, że pije dalej bez ustanku — gdy wtem pewnego razu zjawił się u niego książę Richmond i zaczął mu pozować. Człowiek wielkiej zacności, poznał się od razu na talencie artysty i w tej chwili zamówił u niego kilka portretów swoich przyjaciół. Odtąd zaczęli się cisnąć goście do pracowni na Cavendish Square. Romney pracował z zapałem — robił po sto portretów na rok i wprost przeciwnie, niż Reynolds, nie pozwalał żadnemu z uczniów nawet dotknąć swojego płótna. Jak bardzo lubił ruch i taniec, o tem świadczą jego sławne Dzieci Qowera.

Od tego czasu miasto podzieliło się na dwa obozy: „stronnictwo Reynoldsa“ i „stronnictwo Romneya“. Ale, rzecz dziwna, Romney nie doznawał i nie objawiał za-

MALARSTWA

zdrości względem wielkiego współzawodnika, z którą się CZŁOWIEK n. p. Gainsborough zupełnie nie krył. Gdy raz pewien po- GENIALNY chlebca, chcąc się przypodobać Romneyowi, wyrażał się JEDZIE ujemnie o sztuce Reynoldsa, Romney zawołał: „O nie! to SZUKAĆ jest największy malarz, jaki kiedykolwiek żył; jego obrazy PRZEZNA-mają dla mnie jakiś niezwykły urok, który mi poza tem CZENIA daje tylko natura, a nigdy jakikolwiek obraz.“

Niestety, jakaś szczególna psychoza, ciągły strach przed nieprzyjaciółmi, nadmierna ostrożność i skrytość charakteru, a obok tego obawa, że mu obcowanie z ludźmi zabierze czas, przeznaczony na pracę, dla której poświęcił żonę i dziecko — to wszystko było powodem, że artysta żył prawie jak odludek i zrzekał się tych korzyści, które przynosi malarzowi życie towarzyskie.

W r. 1776, po Bożem Narodzeniu, właśnie gdy Romney nabył ów wielki dom przy Cavendish Square, zaprzyjaźnił się z nim życzliwy, ale trochę pomylony, zarozumiały, wścibski i głupi wierszokleta, Hayley; opanował artystę zupełnie i stał się jego złym duchem. Przyjaźń ta miała się bardzo ujemnie zaznaczyć w rozwoju wrażliwego Romney a.

Hayley wmówił w niego, że mu Reynolds sławy zazdrości, i odradził mu obsyłanie wystaw Akademii Królewskiej. Romneyowi nie było potrzeba wiele, aby go upewnić w podejrzeniach, które i tak były klątwą jego życia. Był to nieszczęśliwy dzień w jego karyerze i rozwoju, kiedy mu stosunek z Hayleyem zastąpił przyjaźń rozumnego Cum-berlanda. W zimie tego roku przyjechał do Londynu syn Romneya, John, żeby się zobaczyć z ojcem, i znalazł go o zmroku, po ciężkiej pracy całego dnia, schylonego nad jakąś fantastyczną kompozycyą. To Hayley ustawicznie nakłaniał genialnego artystę, żeby na tego rodzaju roboty talent swój marnował, zamiast żeby stwarzał arcydzieła w zakresie portretu.

233

HIST. MAL. VII - 30

Malował po trzynaście godzin dziennie i, podobnie jak Reynolds, nie przerywał pracy nawet w niedzielę; rzadko kiedy wychodził na przechadzkę wieczorem, tylko pracował dalej nad szkicami do obrazów fantastycznych, których nie BRYTYJSKI miał nigdy dokończyć. Malował bardzo szybko, śmiało, pełnym pendzlem, unikając lazurów i retuszów.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Może się nigdy nie dowiemy, dlaczego żona Romneya nie przyjechała do niego do Londynu. Czy się ta na wsi wychowana kobieta wzdrygała przed nową pozycyą towarzyską, czy też on sam tego nie chciał, o tem nikt nie wie i o tem nie mamy prawa sądzić. Nawet teraz, mimo, że się tak źle z nim obszedł brat jego, Piotr, który go prawie do ruiny doprowadził, Romney znowu wyjął z banku wszystko, co miał, t. j. około sześciuset funtów i posłał je, do Indyi drugiemu bratu, Janowi, który tam służył wojskowo i doszedł do rangi pułkownika. Poza tem dopomagał pieniędzmi przyjaciołom i biednym studentom, którzy ciężko walczyli o byt.

Współzawodnictwem Reynoldsa i Romneya zajmowało się teraz całe miasto. Nikt nie pomijał sposobności, żeby każdemu z nich zanieść jakąś plotkę na drugiego, mimo, że nikt nie miał w tem osobistego interesu. Nieznośny Hayley opublikował niepodpisany List o malarstwie, który zrazu przypisywano Cumberlandowi; list ten był adresowany do Romneya i niedwuznacznie podawał w pogardę prezesa Akademii Królewskiej. Postać Romneya wysunęła się teraz na czoło spraw, interesujących szerokie koła. Lord kanclerz Thurlow wygłosił owo pamiętne zdanie: „Całe miasto jest podzielone na dwa obozy — stronnictwo Reynoldsa i stronnictwo Romneya; ja stoję przy Romneyu.“

Przyzwyczajenia tych dwóch ludzi były krańcowo przeciwne: Reynolds — człowiek światowy; Romney — dziki, podejrzliwy, odludek, marzyciel, neurastenik. Romney malował

MALARSTWA

namiętnie i wytrwale, póki nie położył ostatniego dotknię- CZŁOWIEK cia pendzlem na draperyi ; pozatem model nie interesował GENIALNY go zupełnie, jak to zgrabnie powiedział Cumberland: „Nie-JEDZIE jedna metresa dostanie dymisyę, niejedna zakochana dama SZUKAĆ rozwód weźmie prędzej, zanim się Romney zdecyduje pół PRZEZNA-godziny poświęcić na pogłębienie bardziej osobistych ta- CZENIA jemnic ich stroju; to też ma olbrzymi zapas prac nie-sprzedanych.“

Jednak wkrótce miał Romney więcej zamówień na portrety, niż Reynolds. Northcote zupełnie wyraźnie mówi:

„Odkąd Romney wszedł w modę, Sir Joshua zaczął tracić klientelę.“ Reynoldsowi dokuczało to współzawodnictwo, to też zemścił się na rywalu obrazem p. t. hais. Reynoldsowi pozowała, między innymi, niejaka Emilia Bertie, panienka niezbyt surowych obyczajów, ciesząca się pro-tekcyą pana Potta. Zapłaciła mistrzowi z góry siedemdziesiąt pięć gwinei na rachunek swego portretu, jednakże z powodu jakichś kłopotów materyalnych nie mogła wypłacić reszty za jego dokończenie. Później udała się do Romneya, który jej zrobił inny wizerunek. Reynolds, rozgoryczony tern postępowaniem, przerobił jej portret na kompozycyę fantastyczną: zrobił z niej kurtyzanę Thais z Persepolis, podpalającą świątynię Czystości. Obraz ten wystawił w Akademii Królewskiej w 1781, jednakże świat londyński był oburzony zemstą tego rodzaju.

Ale oto miało dla Romneya wytrysnąć nowe, potężne źródło natchnienia. W 1782 przestąpiła próg jego pracowni i weszła w jego życie tajemnicza, piękna istotka, która się miała głęboko zapisać w jego sztuce i karyerze, rozpętała skrzydła jego duszy, a serce mu spaliła na popiół. Tą dziewiętnastoletnią osóbką była Amy Lyon, służąca z Ches-hire, znana pod imieniem Emmy Hart. W tym szczęśliwym roku 1782 zaopiekował się nią Hon. Charles Greville, brat

ZACZYNA drugiego hrabiego Warwicku. Kupił jej dom na Edgware Road, w którym jej matka prowadziła gospodarstwo i kuchnię pod przybranem nazwiskiem pani Cadogan. Greville chciał mieć portret pięknej dziewczyny, zaprowadził ją więc BRYTYJSKI do Romneya i zamówił u niego jej portret. Przed oczyma artysty stanęła idealna piękność, o jakiej ten człowiek, smutny i zamknięty w sobie, marzył przez całe życie. Zaczął ją malować raz po raz, a kochał ją z każdym dniem więcej. Zdaje się, że zazdrosny Greville nie domyślał się niczego; miał mnóstwo obowiązków towarzyskich i parlamentarnych, wiele czasu trawił na wizytach. Emma cały ten wolny czas spędzała na Cavendish Square. Romney żył samotnie, a miał już czterdzieści osiem lat; Emma była dla niego objawieniem i wizyą z innego świata. Przez te trzy lata żył, jak w siódmem niebie. Jak wyglądał w tym okresie, gdy stwarzał szereg arcydzieł, patrząc na swoje bóstwo, domyśleć się możemy z jego pysznego, niedokończonego Autoportretu, który wisi w Narodowej Galeryi Portretów. Podług niej zrobił Romney owo ku widzowi zwrócone popiersie, znane jako JCady ZKamilton w młodym wieku, jeden z najdoskonalszych w świecie portretów pięknej kobiety.

SIĘ OD-ZYWAĆ GENIUSZ

Córka kowala, Amy Lyon urodziła się w Cheshire około 1763, służyła za niańkę u pana Tomasza Hawarden, na stępnie u Dr. Budda w Blackfriars w Londynie, wkońcu znalazła miejsce w jakimś sklepie na placu św. Jakóba. Tu zwróciła na nią uwagę jakaś modna dama i wzięła ją na towarzyszkę. Będąc u niej, dowiedziała się Emma pewnego razu, że jednego z jej towarzyszów zabaw dziecinnych wzięto do marynarki i miano go przemocą wywieźć do Ameryki na wojnę ze Stanami ; udała się więc z prośbą o łaskę do kapitana floty królewskiej, Payne’a, który uwolnił z wojska młodego człowieka, ale za cenę honoru dziewczyny.

MALARSTWA

Gdy Emma została matką, Payne był za oceanem. Zaczem CZŁOWIEK dziewczyna poszła na utrzymanie : wziął ją Sir Henryk GENIALNY Featherstonehaugh do swego zamku rodzinnego w Up Hall, JEDZIE gdzie czas spędzała na zabawach i orgiach, póki jej w gru- SZUKAĆ dniu 1781 Featherstonehaugh w przystępie zazdrości nie PRZEZNA-wypędził precz od siebie, mimo, że miała właśnie zostać CZENIA znowu matką. Opuściła dom jego bez grosza i powiła dziecko, które, szczęściem, umarło. Zdaje się, że wtedy wynajął ją ów szarlatan w domu Schomberga i stamtąd wziął ją Hon. Charles Greville, przez którego umizgi straciła miejsce u Featherstonehaugha. Zabrał ją do siebie z początkiem roku 1782.

Romney malował ją jako Joannę cTŹRrc, Sw. Cecylię,

Kassandrę, Ifigenię, Magdalenę, Bachantkę, Czułość, Ka-lipso, Prządkę; wypełniała mu świat wyobraźni dramatycznej. Malował podług niej głowy, biusty i całe postacie.

W tych latach gorączkowej pracy od 1776—1787 powstała piękna Księżna Gordon z synem, markizem Huntly,

Œerdita ^Robinson, ïKrabina Farwick, JLady Glżbieta Compton, Qibbon, William Pitt, clSÛicehrabina Clifden Lady Elżbieta Spencer (1786) i inne znakomitości, jak Pani Jordan w stroju „wiejskiej dziewczyny“, oraz Pani Billington. Artysta zarabiał teraz 3000 f. s. rocznie.

Rok, w którym HDiek niewinności wyszedł z pracowni Reynoldsa, przyniósł „malarzowi z Cavendish Square“ dni straszne. Przez trzy lata pozował mu bezustannie ideał jego,

Emma Hart. Jednakże opiekun jej, Greville, doszedł do przekonania, że go w ciężkich czasach nie stać na utrzymanie metresy przy 500 f. s. rocznego dochodu; postanowił więc bez wielkich ceremonii rozstać się z Emmą. Sprzedał ją poprostu wujowi swemu, Sir Wilhelmowi Hamilton, który był angielskim ambasadorem w Neapolu, a podówczas bawił za urlopem w Anglii. W marcu 1786 znikła Emma

ZACZYNA Hart z oczu Romneya i wyjechała do Neapolu wraz z matką, zła i smutna, że musi opuścić Greville’a, który ją wysłał do Włoch pod pretekstem, że będzie się tam uczyła śpiewu. W listopadzie była już urzędową metresą ambasadora an-BRYTYJSKI gielskiego, a w pięć lat później została jego żoną.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

Gdy wyjechała, Romneyowi portrety zbrzydły zupełnie, zaczął tedy jeszcze więcej, niż przedtem, marnować czas i talent na „kompozycye fantastyczne“; tęsknił za pięknością, która go opuściła.

W listopadzie 1787 na przyjęciu u bratanka Boydella w Hampstead powzięli uczestnicy zebrania, do którego i Romney należał, projekt wydania „Galeryi Szekspirowskiej“; wielcy artyści współcześni mieli wykonać obrazy, a sztychy, według nich robione przez pierwszorzędnych akwa-forcistów, miały się złożyć na wspaniały tom. Niestety, Romney przystąpił do tego projektu i stracił mnóstwo czasu i pracy nad dwoma rysunkami p. t. źBurza i Mały Szekspir w otoczeniu namiętności ludzkich. Z r. 1788 pochodzą Książę Cumberland i Jan Wesley ; z r. 1789 dwa portrety ZPani tfitzherbert.

Na rok przed śmiercią Reynoldsa wyjechał Romney do Paryża. Po powrocie do Londynu tracił czas i siły nad „Boydellowskim Szekspirem“. Te „kompozycye fantastyczne“ szarpały na strzępy jego mózg i wolę, duszę i ciało. Powrócił zbolały, opanowany jakimś niepokojem, to znów zapadający w stan głębokiej depresyi. Dobrze mówił Lord kanclerz Thurlow, patrząc, jak się Romney zagrzebuje w tych „kompozycyach fantastycznych“: „Na Boga! ten człowiek zrobi z tego prawdziwy galimatyas“. Thurlow był dobrym przyjacielem Romneya i starał mu się ten kierunek twórczości wyperswadować, ale napróżno.

Nadeszło lato, a z niem ulga dla zbolałej duszy artysty. Pewnego pięknego poranku weszło światło do jego pra-

MALARSTWA

cowni, — wizya niebiańska; to Emma wbiegła rozpromie- CZŁOWIEK niona i przyniosła mu wiadomość, że ma zostać Lady Ha- GENIALNY milton; oplotła ramionami szyję kochanego artysty i zaczęła JEDZIE go całować serdecznie, mimo, że obok stał jej przyszły SZUKAĆ mąż. Romney ożył na nowo ; świat mu się zaczął drugi raz PRZEZNA-uśmiechać. Miał ją wkrótce malować jako Bachantkę. On CZEN1A się tak bał, że go Emma nie kocha, że jest zimna, że odjechała w świat, a jego serce zostawiła rozdarte, — a oto zjawia się znowu — dawna Emma, ta sama, wesoła, rozpromieniona, szczebiocąca, śmiejąca się, boska. Romney od razu ozdrowiał i przyszedł do siebie.

Emma, ulubienica salonów, mile widziana w domach arystokratycznych i na dworze królewskim, wyszła za mąż 6 września i wyjechała z mężem do Neapolu. Królowa neapolitańska przywitała ją serdecznie, a dwór ją ubóstwiał. Mimo to znajdowała dość czasu, żeby pisywać do Romneya listy serdeczne, choć pisane z przerażającymi błędami gramatycznymi, a nie celujące ortografią; nie była nigdy w porządku z literą h, a składnia zgody sprawiała jej trudności nie do pokonania. Ale słońce już było zaszło — Romney popadł w rozpacz na nowo, i niepokój szarpał go coraz większy. Zaczął snuć jakieś plany wa-ryackîe. Stracił zdrowie. Prześladowały go pomysły „fantastycznych kompozycyi“. Dobił go „Szekspir Boydella“.

Zapadał w mrok coraz głębszy. Po kątach pracowni na Cavendish Square walało się mnóstwo niepokończonych obrazów. Nagle opadł go jakiś wstręt - do tego miejsca.

Zaczął budować wielką galeryę obok swej pracowni w Kil-burn. Zamówił w Rzymie kopie posągów klasycznych u młodego Flaxmana, któremu był pomógł wyjechać na studya rzeźbiarskie do Włoch. W roku 1792 wymalował sławną Pamelę.

Romney był teraz u szczytu sławy; nie miał współ-

ZACZYNA zawodnika. Ale i to go nudziło. Trzydzieści lat temu marzył o Londynie — dziś patrzeć nie mógł na to miasto. Nie bawiło go powodzenie, obrzydły mu bogactwa; miejsca sobie znaleźć nie mógł,

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI

W r. 1795, w jakiejś jaśniejszej chwili, gdy na moment błysnął promień dawnej jego sztuki czarodziejskiej, namalował Hrabiego HSÛestmorelanda i ^Rodzinę Lorda Egre-monta. W r. 1796 umysł jego zaczął osnuwać mrok coraz głębszy; zbliżało się obłąkanie. Pozrywał umowy z klientelą i całymi dniami dumał nad swym projektowanym „pałacem sztuki“. Gdyby nie syn, który mu na to nie pozwolił, byłby był kupił cztery akry gruntu przy Edgware Road pod budowę pałacu; doradzono mu, żeby, zamiast tego, kupił dom w Hampstead. Miał głowę pełną najdzikszych pomysłów architektonicznych i najrozmaitszych innych ekscentrycznych projektów, do których go zachęcał niesłychany Hayley. Wtem rzucił wszystko i wyjechał wraz z synem na północ do domu. Wrócił znowu do Londynu. Jego władze umysłowe rozprzęgały się coraz bardziej. Sprzedał dom na Cavendish Square panu Shee, późniejszemu prezesowi Akademii. Obrazy jego i modele przeniesiono do owej ga-leryi i porozrzucano je po kątach, a że podczas tej przeprowadzki stać musiały na deszczu, to też wiele płócien poszło wtedy w ruinę. W r. 1799 odezwało się w nim coś szczególnego. Był sam ; nie miał słowa do kogo przemówić ; włóczył się po pokojach fantastycznego domu, który był zbudował w Hampstead. Nagle zebrał się i puścił się w drogę na północ, do Kendal, gdzie żona-staruszka przez trzydzieści siedem lat wiernie na niego czekała, wspominając dzień, w którym jej mąż, młody chłopak, wsiadł na konia i pojechał w stronę Londynu. — Marya, wówczas młoda i ładna, nieraz odejmowała sobie od ust, byle posłać jakąś zaoszczędzoną gwineę mężowi pod woskową

ROMNEY 1734 — 1802

„MRS ROBINSON (PERDITA)“ (Londyn, Wallace Collection)

n

1»

Y 3 H M O 51 £081 — ££VI

WOLVW&Oft IM„

(V1OITD3JJO0 3DAJJAW .MYQUOJ)

-,

lMV#

:

S

ÔÉ

p 1

;

m

;.4

l

pi

*v

I

I

"i -    \

J\ .

il

:

w ■ t‘tÈ\

i ■

ą

ff 1

: ■

,

Iv4?

;

i

■

.ÉPI

!K ■

mi ■%

P

/

r

;

r ..,

p<;

fftâ

r /

Si 1 f

|ï

i ' ;

r,lM'

J

La

MALARSTWA

jedynem świa- CZŁOWIEK duszę rwały pomysły szaleńcze, GENIALNY

CZENIA

pieczątką listu. Przytuliła go teraz i była mu tłem i ukojeniem, gdy mu a myśli osnuwała ciemność coraz grubsza. Nie przeszka- JEDZIE dzała mu przedtem, gdy się piął po laury, — nie dzieliła SZUKAĆ z nim wielkich, jasnych chwil tryumfu ; czuwała nad nim PRZEZNA-teraz, gdy nadszedł pochmurny wieczór jego dni.

Romney umarł w obłąkaniu 15 listopada 1802; pochowano go na bożej roli w Dalton-in-Furness, tam, gdzie się był urodził. Osiągnął szczyt swoich marzeń górnych, był wielki, sławny — a umarł, jak nędzarz i człowiek złamany.

Poświęcił wszystko dla sławy; pożywał gorzkich owoców, które wydaje ambicya, jeśli jej korzenie tkwią tylko we własnem „ja“. Jak owoce dzikiej jabłoni, które spiekła ziemia rodzi u brzegów morza Martwego, tak się w ustach jego w popiół rozsypywały powodzenia. Szczęście przychodzi tylko do tych, którzy siebie dają drugim, — omija tych, którzy tylko biorą. Kiedy Romney przyszedł do Londynu, wyciągały się do niego ręce ludzkie, mógł był znaleźć przyjaciół bez liku. On wolał być sam; w przepychu stolicy żył, jak na pustyni. W każdej uwadze, usłyszanej z ust przyjaciela, podejrzywał zły zamiar; wroga osobistego widział w każdym, kto go krytykował bezstronnie. To też ulegał wpływom pierwszego lepszego pochlebcy. Jednak cześć mu się należy obok Reynoldsa i Gainsborougha za to, że malował wiek współczesny szczerze i po mistrzowsku.

Nienawidził sznurówek i wszelkich toaletowych sztuk, uzupełniających kształty niewieście; malował figury według modeli bez wszelkich dodatków sztucznych. Starał się zawsze o prosty i naturalny wygląd malowanych postaci. Wartość jego techniki polega na tern, że malował po prostu, od ręki, szeroko, nie przemazując niczego, unikał lazurów i miękkości, szanował pierwsze pociągnięcie pendzla. Potężna jego sztuka była rodzima, narodowa i oryginalna. Człowiek, który

241

HIST. MAL. VII - 31

MALARSTWO

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

potrafił namalować Miss ty er non jako „HebęŒaniq Xee Acion, dwie siostry śRamus, Damę z dzieckiem, z Galeryi Narodowej, Panią Raikes przy harfie, Córkę pastora, z Galeryi Narodowej, i słynną na cały świat Panią Mark Currie, BRYTYJSKI która pozowała do Córki pastora, ten człowiek świecić będzie po wieczne czasy w szeregu mistrzów swojego wieku.

O NIEKTÓRYCH PORTRECISTACH Z CZASÓW REYNOLDSA, GAINSBOROUGHA I ROMNEYA

Reynolds używał zwykle do pomocy przy malowaniu DRUGO-draperyi i rąk pewnego biedaka, niejakiego PIOTRA TOMSA, RZĘDNI członka-założyciela A. K. Toms był dobrym malarzem, ale MALARZE nie miał szczęścia w życiu. Dokuczyło mu drugorzędne PORTRE-stanowisko w zawodzie malarskim (pracował oprócz tego TO W ZA u Gainsborougha i Cotesa), stanowisko nędznie wynagra- CZASÓW dzane, to też udał się w orszaku księcia Northumberlanda REY-do Irlandyi. Ale, gdy nie znalazł zamówień, powlókł się NOLDSA, z powrotem do Londynu i zaczął topić zawiedzioną am- GAINSBO-bicyę w kieliszku. Wkońcu odebrał sobie życie w r. 1776. ROUGHA

IROMNEYA

1770

FRANCISZEK COTES 1725-28

FRANCIS Cotes, członek A. K., był bardzo zdolnym portrecistą, a malował pastelą. Stare dwory wiejskie posiadają szereg jego arcydzieł, wykonanych bardzo zręcznie. Galerya Narodowa ma jego Panią śBrocas. Pewnym wdziękiem i gamą tonów srebrno-popielatych przepowiada przyjście Gainsborougha, z którego sztuką ma wiele cech wspólnych, a przedewszystkiem pewien odcień francuski. Cotes był uczniem Knaptona, którego Richardson był nauczył patrzeć po angielsku. Hogarth zaręczał, że Cotes maluje bez porównania lepiej, niż Reynolds. Istotnie, Cotes miał nadzwyczajne poczucie koloru. Umiał też doskonale odtwarzać urok i dystynkcyę pięknych dam.

PlOTR (Peter) VANDYKE urodził się w Antwerpii w 1729. Reynolds powołał go do Anglii jako pomocnika do malowania draperyi; później przeniósł się Vandyke do Bristolu, osiedlił się tam i malował portrety. Narodowa Galerya Por-BRYTYJSKI tretów posiada jego Southeya i Coleridge a.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Ze Szkotów GaviN HAMILTON (1730—1797) silił się na malarstwo klasyczne. Zył przeważnie w Rzymie i umarł tam, znany przeważnie jako handlarz obrazów. Najbardziej popularne są jego dwa portrety damskie: Księżnej Hamilton i Lady Coventry; obie były z domu Gunning.

JOHN AstlEY (1730?—1787) uczył się razem z Reynoldsem u Hudsona. Zarozumiały, lekkomyślny, komiczny młody człowiek ożenił się z bogatą wdową i żył paradnie w domu Schomberga.

1783 pojechał do Filadelfii, gdzie

ROBERT EdGE Pine (1730—1788), syn sztycharza, malował obrazy historyczne i portrety, z których najlepiej znamy wizerunki aktorów i aktorek. Narodowa Galerya Portretów ma jego Garricka. W r. 1772 przeniósł się do Bath, a stamtąd w r. przebywał aż do śmierci.

ZOFFANY

1733

1810

JOHANN ZofFANY, członek A. K., pochodził z Ratys-bony, kształcił się w Rzymie, a w r. 1758 przyjechał do Anglii. Był artystą w całem tego słowa znaczeniu. Jego mistrzowska głowa Qainsborougha dowodzi, że malował śmiało, energicznie i z nadzwyczajnym talentem. Miał koloryt bardzo subtelny. Jego „grupy towarzyskie“, a prze-dewszystkiem grupy, malowane na wolnem powietrzu, są szczególnie subtelne w kolorze, technice i w kompozycyi. Nadejdzie jeszcze dzień, kiedy go zaczną cenić bardzo wysoko. Zdobył sobie zasłużone uznanie w szerokich kołach

MALARSTWA

REY-

jako portrecista; miał wielką wziętość w sferach teatralnych DRUGO-z powodu owych wyśmienitych grup towarzyskich. Malował RZĘDNI Jerzego III, Królową Charlottę, Johna Wilkesa z córką, MALARZE członków Akademii Królewskiej w r. 1778 i innych sław- PORTRE-nych ludzi. Pojechał do Indyi na lat siedem; powrócił ze TO W ZA znacznym majątkiem około r. 1796 i malował dalej, osie- CZASÓW dliwszy się w Kew, gdzie umarł w r. 1810.

J. S. C. SCHAAK wystawiał portrety od r. 1765 do NOLDSA, 1769. Wiemy, że żył w Westminsterze. Narodowa Galerya GAINSBO-Portretów ma jego Generała ‘Wolfe a i Karola Churchilla. ROUGHA

IROMNEYA

WRIGHT Z DERBY

1734

1797

Józef Wright, zwany Wright of Derby, urodzony 3 września 1734, był synem notaryusza z Derby. W roku 1751, mając lat siedemnaście, przybył do Londynu, aby się uczyć malarstwa u portrecisty Hudsona, który był mistrzem Reynoldsa. Zabrał się do malowania obrazów historycznych, ale wnet zaczął stwarzać „grupy towarzyskie“, które wsławiły jego imię. Po powrocie do Derby robił portrety i malował coraz chętniej owe, tak dla niego charakterystyczne , portrety przy świetle ognia lub świecy. Prace, które wystawiał w Towarzystwie Artystów od roku 1765 do 1791, należały do najlepszych na całej wystawie. Ożenił się w r. 1773 i wyjechał do Włoch z żoną i Down-manem. Po powrocie do Anglii osiedlił się w Bath w roku 1775, spodziewając się, że zdobędzie sobie klientelę, którą Gainsborough porzucił był przed rokiem. Gdy go nadzieje zawiodły, przeniósł się w roku 1777 do Derby i miał tam duże powodzenie. W r. 1781 został nadzwyczajnym członkiem A. K., a w r. 1784 dawano mu tytuł członka zwyczajnego; ponieważ jednak pejzażysta GARVEY otrzymał był ten tytuł już przedtem, Wright nie przyjął zaszczytnej no-

minacyi, wobec czego nazwisko jego wykreślono z listy członków nadzwyczajnych; mimo to wystawiał tam portrety od r. 1778 do 1794. Umarł w Derby 29 sierpnia 1797. Galerya Narodowa ma jego 3) o świadczenie z pompą pneumatyczną, a w Narodowej Galeryi Portretów jest jego Arkwright i Erazm 3) ar win.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYSKI

DOUGLAS HAMILTON

1806

1734

Hugh Douglas Hamilton, urodzony w Dublinie, miał w swojem mieście rodzinnem opinię bardzo dobrego portrecisty. Przeniósł się do Londynu ; powodzenie miał tu jeszcze większe. Wyjechał jednak do Rzymu w r. 1771. Tutaj malował znakomitości angielskie i irlandzkie, a było ich tam dość, albowiem podróż włoska była podówczas zakończeniem edukacyi każdego młodego człowieka. Mniej więcej w r. 1791 wrócił do Dublinu i tu z powodzeniem rysował portrety ołówkiem. Umarł w r. 1806.

DANCE

1734 — 1811

SlR NATHANIEL Dance, członek A. K., uczeń Haymana, później członek-założyciel Akademii Królewskiej, malował portrety, o czem świadczy jego Lord Clive. Gdy się ożenił z bogatą wdową, panią Dummer, która miała 18.000 f. s. rocznie, porzucił malarstwo, rozpoczął karyerę poselską, dodał sobie do nazwiska przydomek Holland i został ba-ronetem w r. 1800. Namalował w swojem życiu parę krajobrazów. Niektóre jego portrety przypisują Reynoldsowi. Kilka z nich znajduje się w Narodowej Galeryi Portretów.

THOMAS BEACH (1738—1806) był uczniem Reynoldsa. Wystawiał w Akademii od r. 1785 do 1790 oraz w roku 1797. Najlepiej znamy jego 3Lanią Siddons, Johna Kem-

MALARSTWA

blé a w roli Macbetha, Tattershalla i HiÙoodfalla z Naro- DRUGO-dowej Galery i Portretów.

F. RlGAUD, członek A. K., tłómacz leonardowskiego MALARZE Traktatu o malarstwie, wykonał kilka dobrych portretów, PORTRE-mimo, że miał pociąg do fantastycznych kompozycyi w wiel- TO W ZA kim stylu.

Tilly KETTLE (1740 —1786) objawiał niekiedy duży REY-talent, tak, że obrazy jego często uchodzą za dzieła Rey- NOLDSA, noldsa. W roku 1770 wyjechał do Indyi, zrobił majątek GAINSBO-i wrócił do Anglii w r. w Londynie, puścił się znowu na Wschód, ale umarł po I ROMNEYA drodze w Aleppo. W Narodowej Galeryi Portretów jest jego Warren SKastings; w Greenwich jego Admirał Kem-penfelt, który utonął z okrętem „Royal George“; w Oksfordzie jest jego Blackstone.

1779. Kiedy

mu

RZĘDNI

CZASÓW

się nie wiodło ROUGHA

RUSSELL 1744 — 1806

JOHN Russell, członek A. K., zasłynął jako pastelista, ogromnie poszukiwany w Anglii. Po wielu dworach wiejskich wiszą jego subtelne prace. Uczył się u Franciszka Cotesa i doszedł do równie wielkiej sławy, jak i nauczyciel. Został urzędowym portrecistą Jerzego III i księcia Walii. Jego Dr. 3)odd, Sheridan i HSÛilberforce znajdują się w Narodowej Galeryi Portretów.

FALCONET (1741—1791) przyjechał z Paryża do Londynu około r. 1766 i malował przez jakiś czas portrety, z których najlepiej znamy dwanaście wizerunków, przedstawiających sławnych artystów, a między innymi Grangera.

WILLIAM Lane (1746—1819) malował z wielkiem powodzeniem pastelą i kolorowymi ołówkami; jego Pani Sid-dons pochodzi z r. 1785.

MALARSTWO

SZKOCCY MALARZE PORTRETÓW W POŁOWIE OSIEMNASTEGO WIEKU

Do uczniów Ramsaya należał DAWID MARTIN (1737 do 1798), który studyował w Londynie. Puścił się w r. 1775 na północ, do Edynburga, gdzie zdołał się wybić na pierwszorzędne stanowisko i wykonał niejeden dobry portret.

ZACZYNA

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BRYTYJSKI Około r. 1790 musiał ustąpić miejsca Raeburnowi. Ożenił się z majętną lady, wrócił do Londynu, ale po śmierci żony wyjechał znowu do Edynburga. Najsławniejszym uczniem Ramsaya był

Aleksander Nasmyth (1758—1840), który wsławił się pejzażami, ale wykonał też wiele pięknych portretów. Wrócimy jeszcze do niego przy krajobrazach.

Sir Jerzy Chalmers (17?—1791), baronet z Cuits, to drugi uczeń Allana Ramsaya; przeniósł się do Włoch i malował portrety.

Jarzy (George) Willison (1741—1797) robił portrety pełne wdzięku. Uczył się we Włoszech, przybył do Londynu na jakie lat dziesięć, później wyjechał do Indyi, dorobił się majątku, a po powrocie pracował w Edynburgu.

1770 do Indyi,

a wra-

W tych latach doszły do niejakiego znaczenia dwie damy-artystki — KATARZYNA READ (1723—1778), pochodząca z dobrego szlacheckiego rodu, przybyła do Londynu i wykonała wiele portretów i miniatur dla arystokracyi i rodziny królewskiej. Wyjechała w r. cając do kraju, umarła w drodze na morzu koło Madras.

ANNA Forbes (1745—1834), także z wyższego towarzystwa, udała się na studya do Rzymu, a po powrocie cieszyła się w Szkocyi wielkiem uznaniem dla swych portretów, malowanych olejno i kolorowemi kredami.

W KTÓRYM DWAJ KOLONIŚCI AMERYKAŃSCY MALUJĄ ŚWIETNE OBRAZY HISTORYCZNE, PODCZAS, GDY IRLANDCZYK POPADA W STYL MICHAŁA ANIOŁA

MALARZE OBRAZÓW HISTORYCZNYCH

BENJAMIN WEST

1820

1738

OBRAZY

W r. 1699 wyemigrowała z Long Crandon w Bucking- DWAJ hamshire do Springfieldu w Pennsylwanii pewna rodzina KOLONIŚCI kwakrów, nazwiskiem West. Potomkiem jej był BENJAMIN AMERY-WEST, urodzony w r. 1738, już w domu kolonisty w Ame- KAŃSCY ryce. Chłopak ten miał wyróść na sławnego artystę, a co MALUJĄ ciekawsza, założyć Akademię Królewską w Anglii.

Będąc w szkołach, poświęcał wszystek wolny czas na HISTO-rysunki. Do Springfieldu zachodzili niekiedy Indyanie i cie- RYCZNE, kawie patrzyli na to, jak chłopak rysuje ptaki i kwiaty. A IRLAND-Wyuczyli go, jak się robi farbę czerwoną i żółtą, a matka CZYK uzupełniła tę skalę barw, dodając mu jeszcze indygo. POPADA Gdy chłopak podrósł, zainteresowali się nim sąsiedzi i po- W STYL kazali mu, jak się robi pendzle; wielbłądów nie było na MICHAŁA miejscu, były zato koty domowe; z ich sierści robił sobie ANIOŁA pendzle podrastający artysta. Potem przyjechał w odwiedziny jakiś kuzyn, kwakier, pan Pennington, i przysłał chłopcu z Filadelfii pudełko farb olejnych wraz z pendzlami, a prócz tego kilka sztychów. Chłopak był uradowany nad wszelki wyraz; były to pierwsze obrazki, jakie kiedykolwiek widział. W tej chwili obudził się w nim popęd twórczy.

249

HIST. MAL. VII - 32

ZACZYNA Poczciwy Pennington wziął go do Filadelfii i pokazał mu tutaj prawdziwe malowidła. Młodzieniec zaczął się rozczytywać w traktatach estetycznych Fresnoya i Richardsona. Dojrzał prędko; zaczął robić portrety już w Filadelfii; póź-BRYTYJSKI niej pojechał do Nowego Yorku i tu uprawiał dalej tę gałąź malarstwa.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W dwudziestym drugim roku życia puścił się do Italii, na okręcie, który wiózł zboże do Europy; stanął w Rzymie w lipcu 1760. Gdy się pan Robinson, późniejszy Lord Grantham, dowiedział, że w jednym z hotelów stoi młody Amerykanin, i to również kwakier, który przyjechał do Rzymu uczyć się malarstwa, wyszukał go, wprowadził młodego człowieka w koła arystokracyi miejscowej i zapoznał go z Mengsem, który stał wówczas u szczytu sławy.

W r. 1763 był West w Londynie, nie przyjął 700 f. s. rocznej płacy od Lorda Rockinghama, który chciał u niego zamówić malowidła historyczne dla swego pałacu w Yorkshire, wyjechał natomiast do Ameryki, przywiózł sobie stamtąd do Anglii narzeczoną i wziął ślub w r. 1765 w St. Martins in the Fields.

Zajął się nim teraz serdecznie arcybiskup Drummond i wprowadził go na dwór królewski. Dla arcybiskupa wymalował West Agrypinę z popiołami Germanika. Obraz ten miała sposobność oglądać para królewska, poczem król zamówił u artysty kompozycyę p. t. Wyjazd źRegulusa z Rzymu. W czasie, gdy West pracował nad tym obrazem, proszono go raz po raz na przyjęcia wieczorne do pałacu Buckingham. Nawiązał się teraz między nim i królem stosunek bardzo blizki i coraz bardziej poufały; obaj przyjaciele rozprawiali często o tem, jakby to można najlepiej przyczynić się do podniesienia sztuk pięknych w kraju. Król był wówczas protektorem Korporacyi Artystów, od której się był usunął West i Reynolds, a wraz z nimi kilku

MALARSTWA innych pierwszorzędnych artystów, skutkiem jakiegoś sporu DWAJ z młodymi członkami Towarzystwa. Zdarzyło się, że gdy KOLONIŚCI West pokazywał królowi Wyjazd Regulusa, monarcha za- AMERY-pytał go o przyczynę nieporozumień i kwasów w Towa- KAŃSCY rzystwie. West przedstawił dokładnie stan rzeczy. Król MALUJĄ oświadczył, że gotów poprzeć wszelkie nowe towarzystwo, OBRAZY któreby się mogło przyczynić do poprawy istniejących sto- HISTO-sunków. West porozumiał się w tej chwili z Chambersem, RYCZNE, Cotesem i Moserem; cała ta grupa stworzyła razem ko-A IRLAND-mitet z czterech, który dał początek Akademii. Król od- CZYK nosił się do tego przedsięwzięcia bardzo przychylnie, apro- POPADA bował ich projekty, a nawet sformułował własnoręcznie kilka W STYL paragrafów statutu. Na razie sprawa miała być okryta ta- MICHAŁA jemnicą. Prezes Korporacyi Artystów, Kirby, miał, dzięki ANIOŁA swemu stanowisku, o każdym czasie wolny wstęp do króla.

Pewnego razu zgłosił się Kirby na posłuchanie właśnie w tej chwili, gdy West pokazywał parze królewskiej swój świeżo wykończony obraz p. t. ‘Wyjazd śRegulusa. Kirby nie odznaczał się nigdy wielkim taktem, jakoż i wtedy znalazł się dość arogancko w obecności króla, który był protektorem Korporacyi ; oświadczył, że obraz ten powinienby pójść na „jego wystawę“. Król, oburzony tern lekceważeniem swojej osoby, odparł w tej chwili: „Nie, on pójdzie na moją wystawę — w Akademii Królewskiej.“ Kirby zgłupiał i, zmieszany, opuścił pałac królewski, a mówią, że cios ten przyspieszył jego śmierć. Na drugi dzień zebrali się na naradę artyści, którzy się byli oddzielili od Korporacyi, ażeby zamianować funkcyonaryuszów przyszłej Akademii.

Penny i Moser niepokoili się bardzo, że na posiedzenie gotów nie przyjść Reynolds, którego pragnęli wybrać na prezesa. West pobiegł na miasto, wyszukał Reynoldsa i zaciągnął go na zebranie, które już było rozpoczęte i na którem rzeczywiście Reynolds został obrany prezesem.

to

Ul

ZACZYNA Sir Joshua, zapytawszy wprzód o radę przyjaciela swego, Johnsona, przyjął zaszczytny wybór; 10 grudnia 1768 król uroczyście otworzył Akademię Królewską.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

Zatem instytucya ta powstała w zupełnie szczególny BRYTYJSKI sposób, i to dzięki szczególniejszej osobistości : — ojcem jej był kwakier z kolonii amerykańskich.

W tym mniej więcej czasie namalował West swą sławną Śmierć HSÙolfea. Sztukę jego cechuje pewna dostojność, jakkolwiek namiętności w niej szukać nie trzeba. Zostanie więc na zawsze zasługą Hogartha zwrócenie oczu artystów angielskich na życie współczesne; natomiast Brytyjczykom, urodzonym w koloniach, zawdzięcza Anglia płótna, uwieczniające historycznie doniosłe zdarzenia tego wielkiego wieku.

Pierwszymi artystami, którzy się w dziedzinie malarstwa historycznego wyzbyli wszelkich obcych, tandetnych naleciałości, byli Benjamin West i Singleton Copley. Obaj odrzucili precz uroczyste zakazy Reynoldsa, wedle których strój nowoczesny miał być nie na miejscu w obrazie historycznym. Reynolds uroczyście polecał stroić bohaterów obrazu historycznego fałdami szat klasycznych; West obalił tę zasadę i zerwał z tym głupim zwyczajem. Reynolds doradzał usilnie nawet samemu Westowi, żeby Śmierć Wolfe¹ a przedstawił w kostyumach klasycznych „ze względu na smak publiczności“; West zobowiązał się z góry wycofać obraz z wystawy, jeśli się po skończeniu nie będzie Reynoldsowi podobał. Gdy malowidło było gotowe, przyszedł Sir Joshua, usiadł przed płótnem, dumał nad niem przez pół godziny, potem wstał i oświadczył: „Pan West odniósł zwycięstwo. Pojął swój temat tak, jak go pojmować należy. Odwołuję wszystkie zarzuty, jakie podniosłem przeciwko wprowadzaniu do obrazu historycznego jakichkolwiek innych momentów ponad rzeczy koniecznie potrzebne i odpowiadające wzniosłości tematu. Jestem przekonany, że

MALARSTWA

AMERY-

obraz ten będzie nie tylko należał do najpopularniejszych DWAJ malowideł w świecie, ale wywoła wprost rewolucyę w dzie- KOLONIŚCI dżinie sztuki.“

POPADA W STYL MICHAŁA ANIOŁA

Reynolds umarł w r. 1792, a na jego miejsce, jakby KAŃSCY dla zadośćuczynienia sprawiedliwości, został prezesem Aka- MALUJĄ demii Królewskiej człowiek, który był jej duchowym ojcem. OBRAZY W jego uroczystym portrecie Królowej Karoliny (Charlotte) HISTO-z rodziną na drugim planie widać królewską prostotę i go- RYCZNE, dność tej pani. Często nazywają Westa „Sir Benjamin A IRLAND-West“; naprawdę nie został nigdy podniesiony do stanu CZYK rycerskiego, jakkolwiek starał się o tytuł baroneta.

1815

1737

JAN (JOHN) SINGLETON CopLEY, członek A. K., urodził się w Bostonie w r. 1737. Ojciec jego, Irlandczyk, a raczej Anglik, zamieszkały długi czas w Irlandyi, wyjechał później z żoną, Irlandką, do kolonii amerykańskich. Niedługo potem urodził się im syn. Jan Copley objawiał skłonności malarskie już w siódmym czy ósmym roku życia; instynktem artystycznym wiedziony, całemi godzinami rysował żołnierzy po białych ścianach izby ojcowskiej. Natura była jedynym nauczycielem chłopaka, którego anonimowe płótno p. t. Chłopiec z oswojoną wiewiórką, przysłane z Bostonu do Anglii, wystawiono w r. 1760 w Akademii Królewskiej ; był to portret jego brata przyrodniego, Henryka Pelhama. W r. 1767 Copley, mając lat trzydzieści, zarabiał w swem rodzinnem mieście 300 f. s. na rok. A jednak nie zadowalało go portretowanie. Zaczął marzyć o wyjeździe do Londynu, gdzie się jego kolega i rodak, Benjamin West, cieszył wielkiemi łaskami na dworze. Copley zwierzył się przed nim ze swych marzeń w liście, a West odpowiedział mu przychylnie, ofiarując mu mieszkanie w swoim domu,

ZACZYNA a nawet wybór do Towarzystwa Sztuk Pięknych, które się miało właśnie przekształcić w Akademię Królewską. A jednak dopiero w siedem lat później, t. j. w r. 1774, odważył się Copley puścić w daleką podróż do Europy.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BRYTYJSKI W sierpniu przyjechał do Włoch, a z końcem roku 1775 stanął w Londynie i zamieszkał pod Nr. 25 przy ul. Jerzego w Hanover Square. Benjamin West zajął się nim serdecznie. Copley odznaczył się teraz wielkiemi kompo-zycyami, jak np. Śmierć Chathama. Były to rzeczy malowane z wielkim talentem i wspaniale skomponowane, jakkolwiek brakło w nich nerwu i namiętności, podobnie, jak w pracach Westa. Jego Śmierć majora Peirsona, do której pozowała żona jego i synek, późniejszy Lord Lyndhurst, oraz %rzy najmłodsze księżniczki, z pałacu Buckingham, należą do jego najbardziej znanych prac. West wprowadził Copleya do grona członków Akademii; wybrano go członkiem nadzwyczajnym w r. 1777, a zwyczajnym w r. 1783.

Sławna Śmierć Chathama była powodem długiego szeregu przykrości, które głęboko zraniły wrażliwą, subtelną i nawskroś szlachetną duszę Copleya. Jako Amerykanin, odczuł boleśnie śmierć wielkiego męża stanu i szczerego przyjaciela zrewoltowanych kolonii. Wielu członków Akademii naraził sobie tem, że naznaczył wysoką cenę za obraz, bo aż 1500 gwinei. Postanowił wystawić pracę na widok publiczny; uczynił to więc, rzecz naturalna, w pełnym sezonie. A chociaż równocześnie była otwarta wystawa Akademii, nie przypuszczał nawet, żeby się członkowie tak poważnego ciała mieli obrazić o to, że on w tym samym czasie, co i oni, wystawia swoje dzieło. A jednak otrzymał od Sir Williama Chambersa impertynencki list, w którym były alluzye do „wystaw osobliwości“, ironiczne wzmianki o „handlu sztychami“ i cały szereg kpin i złośliwości. Copley odpowiedział na ten list pogardliwem milczeniem.

MALARSTWA

Kazał swój obraz sztychować u Bartolozziego, za co za- DWAJ płacił 2000 f. s.; sztychy rozeszły się ogromnie szybko. KOLONIŚCI Jerzy Washington twierdził, że dzieło to miało nie tylko AMERY-„wysoką wartość wewnętrzną“, ale zwykł był mawiać: „Tern KAŃSCY cenniejszą staje się ta rzecz w moich oczach, gdy pomyślę, MALUJĄ że to właśnie Amerykanin jest jej twórcą.“

OBRAZY

FUSELI 1738 — 1825

HISTORYCZNE,

A IRLAND-

ANIOŁA

HENRYK FuSELI, Szwajcar, syn artysty, Jana Gasparda CZYK Fuessli, malował kompozycye fantastyczne, przeważnie POPADA w Londynie. Styl jego, sposób ujęcia i sposób patrzenia W STYL wywarły na sztukę angielską w latach najbliższych wpływ MICHAŁA doniosły, jakkolwiek niezbyt korzystny.

Jeszcze za czasów studenckich był rozmiłowany w klasykach i zatapiał się w studya nad reprodukcyami dzieł Michała Anioła i Rafaela; kradł świece z kuchni, by módz kopiować po nocy sztychy ze zbiorów ojcowskich. Później uczęszczał do kolegium w Zurichu. Zaprzyjaźnił się tam z Lavaterem i zaczął się jeszcze głębiej zatapiać w literaturze, nie zaniedbując obok tego i sztuki; rozkochał się namiętnie w Szekspirze i Miltonie i przetłómaczył „Makbeta“ na język niemiecki. Wyjechał z Lavaterem do Wiednia, potem do Berlina, gdzie ambasador angielski, Sir Robert Smith, poradził mu wyjechać do Anglii. Wybrał się więc do Londynu. Przy pożegnaniu darował mu Lavater na pamiątkę kartkę papieru z prośbą, żeby ją sobie powiesił nad łóżkiem; na kartce był napis: „Rób tylko dziesiątą część tego, co zrobić możesz, a będziesz sławny i bogaty.“ Fuseli stanął w Londynie w r. 1763, mając lat dwadzieścia pięć, a nie mając tu zgoła żadnych stosunków ani znajomości. Na szczęście, posiadał przekazy pieniężne do bankiera Couttsa i listy polecające do księgarzy, które

mu na razie zastąpiły przyjaciół. Wkrótce zaczął bywać w pracowni Reynoldsa, którego musiały zainteresować rysunki młodego Szwajcara, Reynolds bowiem radził mu gorąco, żeby się poświęcił sztuce. Fuseli więc porzucił lite-BRYTYJSKI raturę, a oddał się z zapałem malarstwu. W dziesięć lat potem, w r. 1770, puścił się do Rzymu, gdzie, leżąc do góry brzuchem, wpatrywał się godzinami całemi w arcydzieła Michała Anioła w kaplicy sykstyńskiej. Małpował też strój Michała Anioła i starał się go naśladować pod każdym względem, studyując go w ciągu dziewięciu lat z czcią zupełnie bałwochwalczą. W r. 1779 wrócił do Anglii i zjawił się w Londynie jako malarz kompozycyi poetycznych. Jego Strach nocny z roku 1782 zdobył sobie uznanie w całem mieście; Rafael Smith zrobił podług niego mezzotintę. Fuseli był autorem pomysłu „Galeryi Szekspirowskiej“, którą uchwalono wydawać u Boydella. Typowym przykładem sztuki tego artysty jest ekscentryczna pytania i tkacz Spodek. Fuseli zaczął być sławnym. W roku 1788 wybrano go nadzwyczajnym członkiem Akademii Królewskiej

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

dwa lata później został jej członkiem zwyczaj-

nym; co ważniejsza, doszedł do zaszczytów, mimo, że nie posługiwał się nigdy intrygą, ani sztuczkami dyplomatycznemu W r. 1788, mając lat czterdzieści, ożenił się ze swoją modelką, Zofią Rawlins, która była mu wierną i dobrą żoną; żyła też z nim szczęśliwie, nie mówiąc o tern, że się jej komiczny małżonek kochał platonicznie w Maryi Woll-stonecraft.

W latach od r. 1790 do 1800 Fuseli namalował czterdzieści siedem obrazów dla Galeryi Miltona. W tym okresie wyrwał mu się ów sławny okrzyk: „Przeklęta natura! zawsze mnie musi zbić z tropu.“ Rysował szkice do Biblii, która wychodziła w zeszytach po sześć pensów; wraz z Westallem illustrował Nowy Testament, a sam tak się wyrażał

MALARSTWA

KAŃSCY

o tem arcydziele: „Jest tam tylko jedna dobra illustracya DWAJ i, jeśli się nie mylę, to właśnie moja, ale bardzo być może, KOLONIŚCI że jest to robota Westalla; w każdym razie nic nadzwy- AMERY-czajnego.“

Opowiadają o nim szereg anegdot z czasów, gdy był MALUJĄ kustoszem Akademii Królewskiej. Kochali go bardzo stu- OBRAZY denci, mimo, że miał język ostry i bez hamulca. Pewnego HISTO-razu usłyszał jakiś hałas w pracowni, zapytał więc portyera, RYCZNE, coby to było, a gdy mu ten odpowiedział, że „to tylko te A IRLAND-gałgany studenci, proszę pana“, Fuseli zburczał go z miej- CZYK sca: „Proszę nie zapominać, że z tych gałganów mogą wy- POPADA rosnąć kiedyś członkowie Akademii“; wpadł potem do sali W STYL w sam środek hałasującej młodzieży i zaczął krzyczeć: „Je- MICHAŁA steście stadem dzikich bestyi, a ja muszę być tym śmier- ANIOŁA dzącym dozorcą waszej jaskini.“

Gardził wszystkiem, co brzydkie, i czuł się wyższym ponad życie rzeczywiste; dzikie i ekscentryczne pomysły brał za objawy wyobraźni. Nie widział granicy między malarstwem i literaturą.

BARRY

1741 — 1806

Na wystawie obrazów, urządzonej staraniem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Dublinie r. 1760, zwracał powszechną uwagę obraz p. t. Sw. ^Patryk nawraca króla Cashelu. Gdy się pytano o nazwisko autora, wysunął się naprzód skromny dziewiętnastoletni .młodzieniec, pochodzący z Cork, licho ubrany, ubogi i nieznany. Nikt mu nie chciał wierzyć. Przystojny młody człowiek w wyszarza-nem ubraniu zalał się łzami i wyszedł z sali. Ale niedaleko stał Edmund Burke, człowiek wielki i szlachetny. Był świadkiem całego zajścia; wyszukał więc w tej chwili młodego człowieka, obsypał go pochwałami, zajął się nim, posta-

257

HIST. MAL. VII — 33

ZACZYNA nowił zrobić z niego mistrza i postawił mu przed oczyma wzniosłe i czyste cele twórczości artystycznej. Obaj mieli wielki talent i dużo zaznali przygód podczas pielgrzymki, zwanej życiem. Podczas ich pierwszej rozmowy powołał BRYTYJSKI się Barry w dyskusyi na studyum o Wzniosłości i Pięknie, nie wymieniając autora, a Burke odpowiedział, że taka mała i nic nie znacząca powaga nie jest żadnym argumentem. Barry oburzył się na takie lekceważenie dzieła, które sobie własną ręką był przepisał słowo za słowem, nie mając dość pieniędzy na to, aby je sobie kupić. Burke uśmiechnął się na to i przyznał się, że jest autorem tej rozprawy. Barry zakrzyknął: „Dla Boga! to pan?“ i rzucił mu się na szyję.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Niestety, Barry rozpił się w Dublinie, zamiast iść za przykładem swego wielkiego przyjaciela. Wkońcu jednak doszedł do przekonania, że trzeba przestać pić, i wziął się poważnie do pracy.

W dwudziestym trzecim roku życia pojechał do Londynu, do Reynoldsa, i przejął się wzniosłymi ideałami oraz wielką manierą, którą Reynolds konsekwentnie głosił, a jeszcze konsekwentniej sam jej unikał. -Za namową Reynoldsa, a za pieniądze Burkego, pojechał Barry do Rzymu i pracował tam sumiennie przez pięć lat. Ąle, że był to człowiek hardy i rezolutny, pokłócił się niedługo z handlarzami obrazów i dyktatorami dobrego smaku. Burke ostrzegał go, że tego rodzaju ciągłe konflikty muszą mu zaszkodzić zarówno w Anglii, jak i w Rzymie.

Barry wrócił do Anglii w r. 1773, w trzydziestym drugim roku życia. Wystawił wtedy po raz pierwszy obraz swój na widok publiczny, a była to: Wenus, wynurzająca się z morza. Już na rok przedtem (1772) wybrano go członkiem nadzwyczajnym A. K.; teraz został jej członkiem zwyczajnym . Mimo to dzieła jego ostatnie przyjęto bardzo chłodno, podobnie, jak i inne kompozycye w stylu klasy-

MALARSTWA

czyn wpro- KOLONIŚCI

POPADA

cznym. Barry zaczął teraz pracować nad Śmiercią <Wolfea. DWAJ Robił ten obraz w tajemnicy; chciał w nim w wadzić dogmat Reynoldsa, wedle którego strój nowoczesny, AMERY-jako motyw pospolity, był nie na miejscu w obrazie histo- KAŃSCY rycznym w wielkim stylu. Gdy obraz ten wystawiono na MALUJĄ widok publiczny, świat londyński był zdumiony tą walką OBRAZY ludzi nagich; każdy wiedział przecież doskonale, jak byli HISTO-naprawdę ubrani żołnierze w owej pamiętnej bitwie. Bracia RYCZNE, artysty po pendzlu potępili obraz jednogłośnie, co tak bo- A IRLAND-leśnie dotknęło Barryego, że zaprzestał odtąd obsyłać wy- CZYK stawy Akademii.

Nieokrzesany, szorstki, przykry i zgryźliwy, a lubiący W STYL się mścić, Barry pokłócił się prędko nawet z najbliższymi MICHAŁA przyjaciółmi. Zaczął nienawidzieć Reynoldsa, którego przed- ANIOŁA tem czcił, jak bóstwo. Reynolds odpłacał mu tę nienawiść z procentem. Barry zaczął się zrażać nawet do Burkego.

Nie znosił portretowania, a pieniędzy nie miał. Przyjaciele więc uplanowali po cichu, że Dr. Brocklesby ma u niego zamówić portret Burkego. Barry wykręcał się od tej roboty wszelkimi sposobami — wreszcie dał się namówić. Nabrał teraz jeszcze większego wstrętu do kostyumu nowoczesnego.

Zabrał się więc do malowania Merkurego, który stwarza kitarę, i Narcyza, zachwyconego swem odbiciem w wodzie.

Obraz ten powstał pod wpływem pewnej uwagi Burkego.

Barry opowiadał mu raz, jak to Merkury znalazł kiedyś, o wschodzie słońca, skorupę żółwia na brzegu morskim i zrobił z niej instrument muzyczny. Na to Burke odpowiedział uprzejmie: „Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje“ i zaproponował artyście drugi odpowiedni temat: „Narcyz nie ma co robić i traci czas na przeglądaniu się w źródle.“

Barry zaczął teraz gruntownie i beznadziejnie zatracać wszelkie zrozumienie sztuki. W roku 1777 zaniedbał się w ubraniu, żył w samotności zupełnej, posępny i rozgory-

czony, dumał nad swą krzywdą i żarł się bez ustanku z handlarzami obrazów, zbieraczami i braćmi po pendzlu. Niedługo potem ozdobił wielką salę Towarzystwa Sztuk Pięknych w Adelphi historycznymi obrazami w wielkim BRYTYJSKI stylu. Podejmował się roboty za byle co; cieszył się, gdy mu choć szesnaście szylingów dzwoniło w kieszeni. Nocami musiał pracować, żeby zarobić na chleb. A tymczasem publiczność wyśmiewała sześć jego kompozycyi ostatnich. Barry, zniecierpliwiony, chwycił za pióro i napisał swoją obronę. Do pióra powrócił znowu w r. 1797; wystosował wtedy ów sławny list do Towarzystwa Dyletantów; przedstawia w nim swoje starcia z ludźmi, oskarża Akademię o sprzeniewierzanie pieniędzy studenckich, wyjawia intrygi i niesnaski, panujące w tem Towarzystwie, i uroczyście oświadcza, że członków Akademii należałoby zaprzysięgać przed każdem głosowaniem. Członkowie Akademii, z wyjątkiem Nollekensa, wypowiedzieli mu teraz wojnę: zarzucono mu nielojalność wobec władz instytucyi, podburzanie uczniów do niesubordynacyi, oraz nieprzyzwoite wystąpienie wobec prezesa, Benjamina Westa; odebrano mu profesurę i wykluczono z grona członków Akademii.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Barry popadł teraz w zupełną nędzę. Mieszkał przy ul. Zamkowej (Castle Street) pod Nr. 36, sam, bez sługi i bez pomocnika. Tu przychodził do niego Burke i jadał z nim obiady. — Malarz mieszkał kątem u jakiegoś cieśli, a pracownię urządził sobie w warstacie swego gospodarza. Tutaj, bywało, Burke obracał obcęgami bifsztyki na ogniu, podczas gdy Barry szedł na miasto po butelkę porteru. Pobite szyby w oknach, stary sosnowy stół i dwa krzesła od siekiery, to całe urządzenie izby, w której dwaj przyjaciele spędzali wieczory na pogawędce. Pióro Southeya przekazało nam wizerunek Barry ego z tego okresu. Artysta ma tam na sobie niegdyś zielony a dziś spełzły surdut bajowy,

MALARSTWA

HISTO-

posmarowany farbami; peruka na nim obszarpana, jakby DWAJ ją „pożyczył od stracha na wróble“; sterczy z pod niej KOLONIŚCI kosmyk jego własnych siwych włosów; mieszkanie zanie- AMERY-dbane, łóżko bez pościeli, do łóżka z jednej strony gwoż- KAŃSCY dziem przybita kołdra wełniana. — Barryego zaczęły teraz MALUJĄ prześladować urojenia: bał się wychodzić z domu po nocy, OBRAZY żeby go gdzieś nie zamordowali członkowie Akademii.

MICHAŁA

W r. 1806 przyszła śmierć i przecięła pasmo jego nę- RYCZNE, dzy. Akademia uroczyście odmówiła przebaczenia nawet A IRLAND-nieboszczykowi. Zlitowało się nad nim Towarzystwo Sztuk CZYK Pięknych i urządziło mu przyzwoity pogrzeb, za który za- POPADA płacił Sir Robert Peel ; on też ufundował zmarłemu artyście W STYL tablicę pamiątkową w katedrze św. Pawła.

ANIOŁA

POCZĄTKI MALARSTWA HISTORYCZNEGO W SZKOCYI

RUNCIMAN 1736 — 1785

ALEKSANDER RUNCIMAN był pomocnikiem u pewnej firmy malarzy pokojowych: Braci Norie. U nich nauczył się malować pejzaże, bo dekoratywne pola na ścianach zdobiono często krajobrazami. Wcześnie poświęcił się malarstwu historycznemu. Opiekował się nim serdecznie Sir James Clerk z Penicuik. Wysłany w r. 1766 do Włoch, spotkał się tam i zaprzyjaźnił z Fuselim. W r. 1771 powrócił Runciman do Edynburga. We Włoszech przesiąkł do gruntu ideałami rzymskimi, a w Szkocyi padł na niego urok wspaniałych pieśni Ossyana; urok przeminął niedługo; na razie jednak artysta zaczął zdobić plafony w Penicuik scenami z poematu Ossyana. Kompozycye te, pierwsze objawy artystyczne tego rodzaju na gruncie szkockim, padły niedawno pastwą

MALARSTWO

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

pożaru. Sztuka Runcimana tłómaczy się jasno na tle jego charakteru; był to entuzyasta, pełen zapału i energii. Nazywano go „Sir Brimstone“ (Siarka). Temperament ognisty spalał się szybko; zgasł w r. 1785, w czterdziestym dzie-BRYTYJSKI wiątym roku życia.

Jan (John) RuncIMAN (1744—1768), młodszy brat Aleksandra Runcimana, jeździł z nim do Italii w roku 1766 i umarł tam jako dwudziestoczteroletni obiecujący młodzieniec, po którym się można było spodziewać poetyckiego stylu i uczucia.

ROZDZIAŁ XXIII

W KTÓRYM WIDZIMY, JAK POD WPŁYWEM SIELANEK KLASYCZNYCH Z CZASÓW TRZECH JERZYCH ZACZYNAJĄ SIĘ MALARZE INTERESOWAĆ ŻYCIEM LUDU

MALARZE DEKORACYI I ILLU-STRATOROWIE

G. B. ClPRlANI (1727—1785) przybył do Anglii w roku POD 1755, wykonywał malowidła dekoracyjne farbami wodnemi WPŁYWEM i wnet znalazł wielu naśladowców.

SIELANEK

Lady Diana Beauclerk (1734—1808), artystka pierw- KLASYCZNYCH ZACZYNAJĄ

szorzędna, talent zupełnie nie dyletancki.

ANGELIKA KAUFFMANN

1741

1807

SIĘ

ANGELIKA KAUFFMANN, czł. A. K., urodziła się w Chur, w Szwajcaryi; przyjechała do Londynu w r. sentymentalna, młoda kobieta o nadzwyczajnym talencie, miała wówczas lat dwadzieścia pięć. Kochała się zawsze to w tym, to w innym; mówią, że Reynolds lubił ją bardzo, w każdym razie dopomógł jej w kłopocie uprzejmie i szlachetnie. Zdobyła sobie dużą wziętość zarówno portretami, jak i kompozycyami dekoracyjnemi, które malowała z wielkim wdziękiem i wyjątkowym smakiem. Przyczyniła się w znacznej mierze do podniesienia współczesnego przemysłu artystycznego, komponowała bowiem bardzo gustownie ozdobne meble. Jej kompozycye dekoracyjne umieli doskonale ujmować w ozdobnie rysowane ramy bracia Ada-

1766. Piękna, *:

MALARZE

INTERE

SOWAĆ

ŻYCIEM

LUDU

mowie, którzy ją często wzywali do dekoracyi plafonów i t. p. Niektóre portrety Angeliki są wprost nadzwyczajne. Hampton Court ma jej Księżnę Brunswiku z Infantem.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI

WHEATLEY

1801

1747

Franciszek (Francis) Wheatley szedł śladami twórców illustracyi dekoracyjnych, którzy mieli teraz mnóstwo zamówień. Bardzo wiele sztychów wykonano wedle jego akwarelowych obrazów ze sztafażem wiejskim. Sławne są jego Krzyki londyńskie. Dzieła te miały doniosły wpływ wywrzeć na młodego Morlanda. Z Wheatleyem zaczyna się sztuka interesować życiem domowem ludu, jakkolwiek ten lud jest na razie jeszcze zbyt perfumowany.

WILLIAM HAMILTON

1801

1750

William Hamilton, członek A. K., wystąpił po raz pierwszy w Akademii w r. 1774. Malował tematy historyczne i portrety okolicznościowe. Jednak, najwięcej może, wsławił się swemi w teatralnym stylu utrzymanemi akwarelami, które w oryginałach miały ogromny popyt u szty-charzy, a w reprodukcyach wzięcie u szerokiej publiczności.

STOTHARD

1755

1834

TOMASZ STOTHARD, czł. A. K., był synem właściciela oberży w Yorkshire; matką jego była Marya z Reynoldsów. Urodził się w hotelu pod Czarnym Koniem w Long Acre 17 sierpnia 1755. Był dzieckiem wątłem i słabowitem. W czternastym roku życia, po śmierci ojca, oddano go do jakiejś starszej damy w Acomb koło Yorku, następnie do szkoły w Stutton koło Tadcaster, skąd pochodził jego

MALARSTWA

najbliższą wystawę do- NYCH ZA-

1777, posłał

na

ojciec. Praktykował zrazu u rysownika, który dostarczał POD wzorów na brokaty ; ale wziął się prędko do illustrowania WPŁYWEM książek, miał bowiem wybitny talent do tych rzeczy; wkrótce SIELANEK też znalazł popyt w szerokich kołach. Wstąpiwszy do Szkoły KLASYCZ-Akademickiej w r. roczną Świętą Rodzinę i odtąd obsyłał regularnie wystawy CZYNAJĄ Akademii. Powszechną uwagę zwróciły jego illustracye w cza- SIĘ sopismie Town and Country Magazine, robione pomiędzy MALARZE r. 1780 a 1785-ym; pracował prócz tego i w innych cza-INTERE-sopismach jak np. Universal Magazine, Lady s Magazine, SOWAC oraz illustrował antologię poetów angielskich Bella p. t. ŻYCIEM British Poets. W r. 1791 wybrano go członkiem nadzwy- LUDU czajnym A. K., a w trzy lata później członkiem zwyczajnym. Przyszły potem trudniejsze zadania; od r. 1799 do r. 1802 dekorował klatkę schodową w pałacu Burghley koło Stamfordu dla Lorda Exetera. Oryginalny szkic do jednej z tych dekoracyi, przedstawiającej Niewstrzemięźli-wość, znajduje się w Galeryi Narodowej. W r. 1814 został Stothard bibliotekarzem Akademii Królewskiej; w r. 1822 malował plafon do biblioteki Adwokatów w Edynburgu.

Jeśli kto chce poznać z blizka urok jego techniki i życia, jakie tchnął w wytworną sztukę dekoracyjną, opartą na pierwiastkach klasycznych, powinien zobaczyć oryginały jego illustracyi. Stothart umarł w domu własnym przy ul. Newmana 27 kwietnia 1834.

WESTALL

1765

1836

Ryszard Westall, członek A. K., urodzony w Hert-ford, wcześnie poszedł do terminu do jakiegoś sztycharza herbów. Jeszcze zanim się wyzwolił, został uczniem Szkoły Akademickiej, gdzie pozyskał sobie względy Sir Tomasza Lawrence’a i przez czas jakiś mieszkał u niego w domu.

265

HIST. MAL. VII — 34

ZACZYNA Miał duże wzięcie jako illustrator książek; winiety jego są powszechnie znane. Westall został nadzwyczajnym członkiem A. K. w r. 1792, a zwyczajnym w r. 1794. Do licznych prac jego, wystawianych w Akademii od r. 1784 do 1836, BRYTYJSKI należały cztery zdarzenia z życia Nelsona, wystawione w r. 1807, i Księżna HF)iktorya (późniejsza królowa) w roku 1830. W kościele All Souls na placu Langham jest jego Chrystus w koronie cierniowej. Kollekcya Wallace’ôw ma jego HjOenus z igrającymi Kupidynkami, Galerya Narodowa portret małego Filipa Sansona na tle krajobrazu.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Henryk Singleton (1766—1839) był głośny w swoim czasie jako malarz obrazów historycznych; malował też i portrety, jak np. jjamesa Boswella z żoną i trojgiem dzieci, Sandby ego, cUroczyste posiedzenie Akademii Kró-lezuskiej pod przewodnictwem HF)esta, oraz Hrabia Howe z Narodowej Galeryi Portretów.

ŻYCIE DOMOWE LUDU SZKOCKIEGO

DAWID ALLAN

1744

1796

DAWID Allan pierwszy zaczął opowiadać o życiu chłopa szkockiego, nie przeczuwając, że z tego gruntu wytryśnie wielka i subtelna sztuka rodzima. Gdy miał lat jedenaście, wyrzucono go ze szkoły za to, że zrobił karykaturę profesora. W rok później zapisał się do akademii w Glasgowie, którą tam byli założyli bracia Foulis. Gdy się wyzwolił, wysłali go możni współobywatele rodzinnego miasta Alloa do Italii, gdzie pracował przez lat jedenaście. Oczywista, marnował swój talent na kompozycye mitologiczne i wielki styl. Robił jednak i portrety. Od r. 1777 do r. 1780 był w Londynie. W r. 1780 wyjechał do Szkocyi i wykonał tam kilka dobrze znanych portretów, ale wkrótce zaczął

MALARSTWA

malować tematy, zaczerpnięte z życia ludu; illustrował bo- POD wiem, przeważnie akwarelą, Burnsa i innych autorów ku WPŁYWEM wielkiej ich uciesze. Dopiero w czterdziestym roku życia SIELANEK doszedł do przekonania, że właściwem jego polem jest KLASYCZ-illustracya. Jeśli nie miał zdolności pierwszorzędnych, to NYCH ZA-przynajmniej zgotował drogę większym od siebie artystom. CZYNAJĄ Po Runcimanie został profesorem w Akademii Protektorów SIĘ w r. 1786 i wywierał na tern stanowisku wpływ nadzwy- MALARZE czaj doniosły. Szkocya stawała się teraz żyzną glebą i wy- INTERE-dawała artystów jednego po drugim. Po długiej ciszy SOWAC buchnęła pieśń potężna; Burns i inni zaczęli opiewać za-ŻYCIEM pach ziemi; Szkocya zaczęła odnajdywać swoją duszę. LUDU Proszę porównać rodzimą i żywą siłę tej pieśni z tern, co pisali angielscy poeci w dziewiętnastym wieku. W r. 1762 poszedł po kraju dreszcz Macphersonowskich pieśni Os-syana; Walter Scott zbierał i wydawał stare ballady ojczyste; powietrze tchnęło romantyzmem.

W r. 1798 został Jan (John) Graham (1754—1817) profesorem w Akademii Protektorów.

ROZDZIAŁ XXIV

W KTÓRYM ŚWIECI PLEJADA GENIALNYCH MALARZY PORTRETÓW W MAŁYM FORMACIE

MINIATURA W OSIEMNASTEM STULECIU

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W r. 1769 założono Akademię Królewską. W tymże czasie pracowała w Anglii grupa wybitnych miniaturzystów. JAN SMART i Engleheart szli drogą starej, wypróbowanej tra-dycyi i doszli do poważnych wyników. COSWAY był naj-BRYTYJSKI większym talentem w dziedzinie tej sztuki wytwornej i lekkiej ; cechował go wdzięk, wyszukana dystynkcya i niezrównane tony perłowe, które tak znakomicie malują wiek współczesny; DOWNMAN był również mistrzem w dziedzinie portretu w małym formacie.

JAN SMART 1740 — 18?

Jan (John) Smart, urodzony w Norwich w r. 1740, posiadał wyjątkowy talent rysowniczy i panował w zupełności nad techniką miniatury. Ma cudny koloryt, jakkolwiek nie dorównywa techniką i sposobem ujęcia Coswayowi. Smart i Cosway byli serdecznymi przyjaciółmi; obaj byli małego wzrostu: żaden z nich nie miał więcej, niż pięć stóp. Smart uważał za podstawę swej sztuki pewny i dokładny rysunek, podczas gdy Cosway, wiedziony instynktem prawdziwego malarza, odczuwał przedewszystkiem grę barw. Lady z Kollekcyi Josepha, Sir Karol Oakeley i Nieznana

MALARSTWO

FORMACIE

Lady ze zbiorów Pierponta Morgana, oraz Edward Per- PLEJADA cival i Pani Edwardowa Percival, w posiadaniu Lorda GENIAL-Hothfielda, dają dobre wyobrażenie o jego stylu. Smart NYCH lubował się w zielonawo - popielatych tonach tła; Cosway MALARZY zwykł był używać tła blado-niebieskiego z białemi chmur- POR-kami. „Poczciwy John Smart“ stoi na biegunie wręcz prze- TRETÓW ciwnym, niż romantyk Cosway, który go zresztą bardzo W MAŁYM szanował. Cztery lata spędził Smart w Indyach.

COSWAY 1742 — 1821

Urodził się w Anglii zachodniej, podobnie jak i Reynolds, który był starszy od niego o dwadzieścia lat. Ryszard Cosway miał blaskiem geniuszu opromienić sztukę miniatury. Talent wrażliwy, subtelny, świetny. Pod jego ręką wykwitały na białych płytkach kości słoniowej portreciki miniaturowe lekkie i zwiewne, niby magią czarodziejskiej sztuki wywołane. Uchwycił w nich Cosway dystynkcyę, delikatność i czar dostojnych dam swej epoki; odtwarzał ich postacie z wyszukanym wdziękiem i poczuciem.

Ze wszystkich jego męskich portretów, jakie kiedykolwiek widziałem, najbardziej mistrzowski jest portret młodego Generała Stellenden Kera w szkarłatnym uniformie gwardyjskim, który sprzedano coś dziesięć lat temu w hali aukcyjnej Christiego wraz z miniaturą pięknej żony generała, Pani Bellenden Ker, i sławną Hrabiną Derby. Cosway malował zawsze na kości słoniowej, z wyjątkiem kilku wyśmienitych rysunków na papierze, jednego na jedwabiu, kilku miniatur na tym materyale, oraz jednej próby na emalii. Madame du Barry (1791) z kollekcyi Pierponta Morgana należy do jego najsłynniejszych arcydzieł; Cosway malował ją, gdy przyjechała do Anglii, aby odszukać swoje zaginione klejnoty, i chcąc, jak niektórzy podejrzy-

ZACZYNA wają, załatwić przy tej sposobności tajną misyę polityczną.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

W tej samej kollekcyi znajdują się: piękna Lady Augusta Murray (żona księcia Sussex, szóstego syna Jerzego III) i Lady Henrietta ZDuncannon (Hrabina Bessborough), sio-BRYTYJSKI stra Georginy księżnej Devonshire. Lord Hothfield ma Lucyąy żonę Wilhelma H. Nassau, czwartego hrabiego LRochfordu, Charlottę, księżnę Walii, i Henryka Tuftona, ostatniego hrabiego Thanetu. Kollekcya Josepha ma Księcia Wellingtona, Xady Annę Fane i Nieznanego mężczyznę. Wielka Kollekcya Windsorska ma sławną głowę Georginy księżnej Devonshire (istnieją jeszcze dwie inne jej miniatury pendzla Coswaya) i piękną Księżniczkę Zofię, córkę Jerzego III.

Dziwak Cosway, ekscentryczny, podobnie, jak i jego żona, ulubienica towarzystwa londyńskiego, malował każdego, kto się tylko nawinął, bez względu na płeć, wiek, czy stanowisko. Naśladowców miał roje.

Niejakiemu panu Ryszardowi i Maryi Coswayom urodził się w Okeford, koło Bampton, w hrabstwie Devon, w listopadzie 1742, syn jedynak, RYSZARD COSWAY, którego czekała sława w szerokim świecie. Ojciec jego był dyrektorem szkoły Blundella w Tiverton, i tam też pobierał chłopak nauki początkowe. Kuzyn jego, William Cosway, był prywatnym sekretarzem Collingwooda pod Trafalgarem i został podniesiony do stanu rycerskiego; córka jego żyje jeszcze i posiada pięć olejnych obrazów Coswaya, oraz wiele jego miniatur. W kościele św. Piotra w Tiverton jest jego obraz p. t. LKniol wyzwala św. Piotra z więzienia, a w kościele w Bampton jest jego Jbżwiganie krzyża.

Cosway pochodził z rodziny flamandzkiej, która się osiedliła w Tiverton. Mianowicie: za dni królowej Elżbiety wyemigrował z Flandryi, uciekając przed rządami księcia Alvy, pewien handlarz wełny, nazwiskiem Cosway,

MALARSTWA

W MAŁYM

przybył do Anglii, wzbogacił się i zakupił dobra Coombe- PLEJADA Willis koło Tiverton. Stary Cosway zabrał był ze sobą GENIAL-z Flandryi kilka obrazów; posiadał między innymi Rubensa, NYCH którego potomek jego kopiował kolorowemi kredkami. Wuj MALARZY chłopaka, burmistrz z Tiverton, i przyjaciel jego, niejaki PQR-Oliver Peard, namówili dyrektora szkoły, żeby wysłał dwu- TRETÓW nastoletniego synka na naukę do Londynu.

Gdy Cosway miał lat dwanaście, w r. 1754, założono FORMACIE Towarzystwo Sztuk Pięknych. Chłopak uzyskał teraz część nagrody konkursowej za robiony ołówkiem rysunek Głowy z wyrazem współczucia; zgodnie z warunkami konkursu autor nie miał jeszcze lat czternastu. Następnie brał ten sam nieletni uczestnik konkursów nagrody w r. 1757, 1758

i w r. 1759. W r. 1760 przypadła

mu w udziale nagroda za rysunek aktu, wyznaczona dla uczniów poniżej lat dwudziestu czterech.

Cosway poszedł teraz na naukę do Tomasza Hudsona, który był mistrzem Reynoldsa, a pochodził również z De-vonshire. Nauka trwała zaledwie kilka miesięcy, majster bowiem używał chłopca do najrozmaitszych robót służebnych, zamiast go uczyć sztuki malarskiej. Później mieszkał Cosway na pensyi i chodził do szkoły rysunków Shipleya.

Robił szybkie postępy, bo też pracował ciężko, odmawiał sobie snu i jedzenia; zawziął się bowiem i powiedział sobie, że musi zostać „największym malarzem w Londynie“.

Wcześnie zaczął robić portrety dla sklepów i miniatury do tabakierek dla jubilerów. Wszedł też w koła złotej młodzieży i sam udawał eleganta. Już w osiemnastym roku życia wystawił w Towarzystwie Sztuk Pięknych portret olejny Schipłeya. W rok później poświęcił się przedewszyst-kiem miniaturze, porzucił Towarzystwo Sztuk Pięknych i poszedł do „Wolnego Związku“, gdzie wystawiał w roku 1762. W Akademii Królewskiej zaczął wystawiać dopiero

w r. 1770. Hrabina Carrick z córkami pochodzi z r. 1771, Lady Duncannon z r. 1780, Księżna Cumberland z Lawley z r. 1781.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Cosway mieszkał przy ul. Strand; przeniósł się stamtąd BRYTYJSKI na ul. Orcharda, Portman Square ; w r. 1768 wyprowadził się na ul. Berkeleya 1. 4. Dni jego biedy i walki miały się ku końcowi, — w dwudziestym szóstym roku osiągnął cel swej karyery; żył wesoło, używał świata, był popularny, pieniądze rozrzucał garściami. Stwarzał szeregi arcydzieł. W r. 1770 został nadzwyczajnym, a w r. 1771 zwyczajnym członkiem Akademii Królewskiej.

Z czasem postanowił się ożenić. Gdy już dekorowano jego przyszłe mieszkanie małżeńskie, Cosway sprowadził się do swego przyjaciela, Ciprianiego, ale poróżnił się zaraz z Bartolozzim, który także mieszkał u Ciprianiego ; elegancki Cosway nie mógł znieść Bartolozziego, który się bardzo zaniedbywał w ubraniu. Wyniósł się zatem do innego przyjaciela, Pawła Benfielda, posła do parlamentu z Woodhall Park, Herts. Dopiero, gdy się Bartolozzi wyprowadził na inne mieszkanie, wrócił Cosway do Ciprianiego na ul. Hedge i stąd pojechał do ślubu 18 stycznia 1781 do kościoła św. Jerzego na Hanover Square. Zonie swej ofiarował w intercyzie 2.800 f. s.

Marya Ludwika Katarzyna Cecylia Hadfield, lepiej znana jako MARYA COSWAY, była córką pewnego obywatela Manchesteru, który się osiedlił we Florencyi i miał pierwszorzędny pensyonat nad Arnem. Marya urodziła się w r. 1759. Wychowano ją w religii katolickiej, a w czwartym roku życia oddano do klasztoru, gdzie zaraz rozpoczęła lekcye muzyki; skoro tylko skończyła lat osiem, zaczęła się uczyć rysunku. Wróciwszy do domu, pracowała dalej pod kierunkiem nauczycieli prywatnych. Gdy Zoffany bawił we Florencyi, oddano mu Maryę pod opiekę; pod

COSWAY 1742 — 1821

SZKOŁA ANGIELSKA

„KSIĘŻNA DEVONSHIRE JAKO DYANA“ (Hardwick, Zbiory Ks. Devonshire)

*

Y A W 2 O 3 IS8X — SKI

A>Ï8J3IDMA AJO>iS8

“KvvKia o*k\.    kv&sm„

(3HIH8MOV3Ö .2^ YSÎOiaX ,MDIWGHAH)

3

üii£â»u ^ j

fl

•î

i

J1

-«na&îte-, «

■

sm

39

U

wsum

&

-

$p:

■

?

mk 1

tm

f<

i

-.

■ m * jx

.

:>

i t,

32

lii

i

iĄi î

r“' ^ v

*

lT>V

1.

L

iki Z

|P1

s

aë£

Ł ■&

S?*

là '

Z

j

* »,

m

mi

ms

«1

;

;

MALAR STWA

jego kierunkiem kopiowała wiele obrazów po wielkich ga- PLEJADA leryach florenckich. Jednakże ojciec jej zaczął już myśleć GENIAL-o powrocie do Anglii. Przed wyjazdem wyprawił Maryę NYCH w towarzystwie pani Gore, matki Lady Cowper, do Rzymu. MALARZY Tu spędziła półtora roku na studyach nad starymi mistrzami; POR-tu spotkała Battoniego, jego wielkiego przeciwnika, Mengsa, TRETÓW Fuseliego i innych. Śmierć ojca przerwała jej studya; po-W MAŁYM wołano ją z powrotem do Florencyi. Dziewczyna chciała FORMACIE wstąpić do klasztoru, ale rozpacz matki odwiodła ją od tego zamiaru. W r. 1778 wybrano ją do Akademii florenc-kiej. Rodzina jej wróciła z czasem do Anglii — rodzina, t. zn. matka jej, brat i trzy siostry; wraz z niemi wróciła i Marya. Wszystkich ich zwabiła na północ Angelika Kauff-mann, która doszła była w Anglii około r. 1765 do wielkiego rozgłosu, mimo, że była, podobnie, jak i Marya, katoliczką. Angelika czekała Hadfieldów w Londynie i zaprosiła ich na jakiś czas do siebie. Ale szczęście nie czekało ich, niestety. Pieniądze rozeszły się wkrótce. Marya opowiadała wszystkim po przyjeździe, że ma polecenia od Lady Rivers, które ją wprowadzą do najpierwszych osób z towarzystwa londyńskiego; jednakże zdaje się, że to nie listy Lady Rivers, ale Angelika Kauffmann wprowadziła ją do Reynoldsa, Ciprianiego, a między innymi i do Coswaya.

Marya wyszła za Coswaya, nie będąc jeszcze pełnoletnią.

Istnieje dobrze znana mezzotinta Valentina Greena, robiona według portretu własnego pani Coswayowej.

Marya, obecnie już pani Coswayowa, przeniosła się teraz na ul. Berkeleya. Przeżyła tam rok w zaciszu domo-wem, wchodząc zwolna w nowe stosunki i zwyczaje. Zależało jej na przystosowaniu się do środowiska, była to bowiem osoba ambitna, dumna, energiczna, a marzyła o życiu salonów i tryumfach na tern polu. Ziściły się jej sny; znajomości znalazła w najwyższych sferach i chwaliła się niemi

273

HIST. MAL. VII - 35

później, gdzie tylko mogła. W roku ślubu swego, 1781, posłała trzy obrazy do Akademii; w następnym roku wystawiła cztery prace, a między niemi portret powszechnie ubóstwianej piękności, Księżnej 3)evonshire, pojętej jako

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI Cynthia.

Marya była już doskonale zoryentowana w stosunkach miejscowych. Cosway zrobił wówczas miniaturę 3?ani Fitz-herberty a był to krok nadzwyczaj trafny i szczęśliwy, bo zrobić przyjemność i zasłużyć na pochwałę księcia Walii znaczyło tyle, co znaleźć bogactwo i sławę. Książę złożył wraz z braćmi wizytę przy ul. Berkeleya, i odtąd zaczął się Cosway cieszyć niezwykłą popularnością w całem mieście; od razu został jednym z pierwszych artystów współczesnych. Gniewało go teraz tylko to, że dostęp do jego mieszkania był ciasny, niewygodny, okna mu zasłaniały białe ściany pałacu Devonshire, nie miał u siebie sali, w którejby mógł godnie przyjmować dostojnych gości; żona również narzekała na to, że mieszkanie mają nie dość wykwintne. Przeprowadzili się więc państwo Coswayowie na Pall Mail do olbrzymiego domu Schomberga (dom zamieniony w 1850 na Ministeryum Wojny), gdzie odtąd mieszkali po książęcemu. „Złotowłosa a roztęskniona do życia“ pani Cosway owa, „powabna aż do afektacyi“, spraszała elegancki świat na swoje wieczorne koncerty. Bywały u niej na przyjęciach wysokie osobistości, zjawiał się nawet sam „Książę Czar“, podczas gdy fertyczny, mały, elegancki Cosway, ubrany podług ostatniej mody, biegał tu i tam i odgrywał z wdziękiem rolę pana domu. U Schomberga mieszkał artysta Astley, który się ożenił z Lady Duckenfield; po nim Nathaniel Hone ze swoją modelką murzynką; później wynajął część domu szarlatan Graham, ów „lekarz niebiański“. Do jednego skrzydła sprowadził się teraz Cosway. Angelika Kauffmann ozdobiła mu dwa sufity. Gainsborough

MALARSTWA

GENIAL-

mieszkał w zachodniem skrzydle tego samego gmachu od PLEJADA 1774 do 1788.

POR-

Tu z okien pokoju jadalnego wymalował Hedges „Wi- NYCH dok na Pall Mall“; siedząca figurka pani Coswayowej w tym MALARZY obrazku jest dziełem jej męża.

Cosway poświęcał się w tem mieszkaniu swej sztuce TRETÓW wykwintnej i popłatnej, a pozatem robił dobre interesa W MAŁYM antykwarskie : wyszukiwał stare obrazy, naprawiał je, retu- FORMACIE szował, werniksował i sprzedawał licznym swym a bogatym protektorom. Przez ręce jego przeszły cenne obrazy, bibeloty, stare meble.

Niezmordowanej pracowitości, wstawał ze świtem, jakkolwiek nieraz całą noc poprzednią spędził na hulance, a hulać umiał i lubił. Pracował nadzwyczajnie szybko. Nie stronił od obowiązków towarzyskich, — owszem, szukał ich chętnie. Bywał na wszystkich zebraniach i przyjęciach w Akademii. Towarzysze lubili go bardzo, mimo, że go niejeden ośmiewał za plecyma; nie w oczy, bo nie było bezpiecznie narazić go sobie, był bowiem zaufanym księcia Walii, a znał cały świat. W okresie, kiedy się cieszył łaską i zaufaniem księcia, malował dwie damy, z któremi łączyły ich stosunki przyjazne: Panią ^Robinson (Perdita) i Tanią ŹAbington.

Wymuskaną strój ność Coswaya wyśmiał DARTON w karykaturze p. t. Elegancki malarz miniaturek. DlGHTON zrobił inną na ten sam temat: Malarz elegancik. Dziś są to rzeczy bardzo rzadkie, bo Cosway wykupywał i niszczył wszystkie kopie i reprodukcye tych karykatur, jakie mu tylko w rękę wpadły. Wystarał się gdzieś o czarnego sługusa i ubierał go równie cudacznie, jak się sam zwykł był nosić. Złośliwi i dowcipni artyści, jak Wilson i Hayman, korzystali z każdej sposobności, żeby przypiąć łatkę i dokuczyć małemu dandysowi.

W r. 1789 urodziła się Coswayom jedyna córeczka, Ludwika Paulina Angelika ; maleństwo trzymali do chrztu : generał Pasquale de Paoli i księżna D Albany. Niedługo potem rozchorowała się Marya Cosway, bo nie służył jej zaczem drogą na Paryż i Flandryę wyjechała na lat kilka do Italii, a małą Angelikę zostawiła pod opieką męża, który męczył dziecko szalenie, obciążając umysł maleństwa nauką języka hebrajskiego już w szóstym roku życia.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BRYTYJSKI klimat angielski,

Cosway nosił zawsze szpadę u boku, co mu nie zawsze dodawało powagi. Pewnego razu bowiem, gdy się nizko kłaniał księciu Walii, wychodzącemu z wielkiego przyjęcia w Akademii, i cofał się przy tern z uszanowaniem wstecz, szpada wpadła mu między nogi, skutkiem czego stracił równowagę i upadł jak długi w błoto ku wielkiej uciesze gawiedzi ulicznej. Innym razem znowu jakiś członek klubu Whigów przy ul. św. Jakóba pokłócił się z kimś w lokalu klubowym i wybiegł na ulicę, a wpadłszy prosto na Cos-waya, który się tamtędy przechadzał eleganckim krokiem, wyrwał mu szpadę z pochwy, nie mówiąc nawet „przepraszam“, i wpadł z powrotem do drzwi klubu, żeby się tam wybić z przeciwnikiem.

Na Pall Mail wykonał Cosway niektóre z najpiękniejszych swych miniatur i namalował kilka pierwszorzędnych olejnych portretów, jak np. szereg wizerunków Hrabiego Rad-nora i jego Dzieci.

Akademia Królewska posiada doskonały rysunek Jerzego Dance’a, przedstawiający Coswaya.

Niewiadomo, dlaczego się Cosway wyprowadził z Pall Mail; sam narzekał na to, że musi się przenieść bliżej miasta, którego nie lubił, a jednak w r. 1791 sprowadził się do domu narożnego między placem Stratfordzkim a ul. Oksfordzką, tam, gdzie lew kamienny dziś, jak i wówczas,

MALARSTWA pilnuje ulicy. Ten lew dał Piotrowi Pindarowi asumpt do PLEJADA satyry, która tak obeszła Coswaya, że po trzech miesią- GENIAL-cach zerwał kontrakt najmu i przeniósł się o dwie bramy NYCH dalej na plac Stratfordzki, gdzie spędził większą część MALARZY swego życia. Wielkie i wspaniałe pokoje udekorował z wiel- POR-kim nakładem pracy i kosztów; urządzenie sprawił sobie TRETÓW wspaniałe : drogocenne meble, obrazy itd. Przeprowadzka W MAŁYM jednak nie uwolniła czułego Coswaya i jego żony, Maryi, FORMACIE od ostrych ataków Piotra Pindara; owszem, satyryk, czując, że mu się nic nie stanie, szarpał ich dalej paszkwilami.

Na wiadomość, że Cosway zachorował poważnie, wróciła Marya z pospiechem z zagranicy do domu. Mała jej córeczka wyrosła tymczasem ; niestety, zachorowała wkrótce i umarła prędko, okrywając żałobą dom oryginalnej pary.

Cosway zabalsamował jej ciało i umieścił je w marmurowym sarkofagu w salonie; później dopiero pogrzebała ją pani Coswayowa na cmentarzu Bunhill Fields. Niedługo potem wróciła Marya do Paryża; pracowała tam nad illu-stracyami do książki o Luwrze, spotykała wiele wysoko postawionych osobistości i obracała się w kołach arystokratycznych.

Po powrocie do Anglii zaczęła znowu zapadać na zdrowiu; truły ją może ustawicznie pojawiające się paszkwile, a może dwuznaczne pogłoski, w których łączono jej nazwisko z imieniem księcia Walii. Prawdopodobnie były to tylko ludzkie złe języki; natomiast jest rzeczą pewną, że w tym czasie wyjechała do Francyi w towarzystwie śpiewaka Marchesiego, poczem znowu zaczęto łączyć jej nazwisko z nazwiskiem Lunardiego, sekretarza ambasady nea-politańskiej, i z pewnym pianistą Dussekiem.

Cosway wraz z żoną wyjechał na święta do Francyi, a podróżował, jak zawsze, z paradą. Święta w Paryżu zeszły bardzo wesoło. W jakiś czas po powrocie do Lon-

ZACZYNA dynu zapadła pani Coswayowa na melancholię ; nerwy odezwały się znowu. Ponieważ jednak brat jej otrzymał był równocześnie złoty medal w Akademii i wyjechał właśnie do Rzymu, Marya wyjechała z nim razem, i znowu nie BRYTYJSKI było jej przez trzy lata w Anglii.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W r. 1797 został Cosway ponownie słomianym wdowcem. To też zaplątał się w awanturkę z Maryą Moser, członkiem A. K. Niezbyt już młoda parka puściła się razem na przejażdżkę po Anglii. Trzeba zaznaczyć, że Cosway nie malował nigdy tematów „ślizkich“, oprócz kilku „sekretnych tabakierek“, które się nie cieszą najlepszą sławą. „Wycieczka na szkice“, jesienny romans pięćdziesięcioletniej pary, trwała blizko sześć miesięcy. Ktoby nie wierzył, że miłość była w tym wypadku w grze, ten chyba nie czytał dzienniczka Coswaya, który artysta pisał podczas podróży. Jest to mało nadający się do druku szereg wspomnień na temat wdzięków Maryi Moser w porównaniu z wdziękami Maryi. Podczas podróży poznała Marya Moser kapitana Hugona Lloyda i wyszła za niego przy końcu roku za mąż. Zdaje się jednak, że plotki na ten temat nie doszły do Rzymu, gdyż Marya, Mary Moser i Ryszard żyli do końca w zażyłej przyjaźni.

Co się tyczy techniki malarskiej Coswaya, to przede-wszystkiem zwykł był wygładzać pumeksem powierzchnię płytek kości słoniowej. Znakomity rysownik, obdarzony do-skonałem poczuciem stylu, umiał znakomicie wyzyskiwać ciepły, jasny ton kości jako tło i podkład pod barwy lekkie, przejrzyste, zwiewne. Paleta jego uboga: błękit, kilka tonów popielatych, czarna, sepia, cielista i blado kremowa. Chciałem raz skopiować jedną miniaturę rodzinną i przekonałem się wtedy, że cynober, czerwień wenecka, a przedewszystkiem róż indyjski dają tony najpodobniejsze do tonów jego karnacyi ; przypuszczam więc, że musiał naj-

MALARSTWA

sobie błękit pre- W MAŁYM

więcej tych właśnie farb używać. Farb dostarczał mu stary PLEJADA Newman z Soho, ten sam, który był dostawcą Turnera, GENIAL-Reynołdsa, Gainsborougha i innych wielkich artystów. Ulu- NYCH biony błękit Coswaya można wydobyć z pomocą ostrego MALARZY błękitu antwerpskiego, najlepiej z pomocą drogiej ultra- POR-maryny. Stary reprezentant firmy, pan Mills, nieraz opo- TRETÓW wiadał nam, młodszym, że Cosway sam parował, wobec tego, że błękit antwerpski jest nieco za FORMACIE ostry i nie dość pewny, szczególnie w połączeniu z tonami perłowymi, tak charakterystycznymi dla Coswaya, które on śmiało mieszał z białej i czarnej.

Często za podkładką miniatur jego znaleźć można kartkę reklamową Drane’a, handlarza kości słoniowej, lub Grego-ryego, fabrykanta ram; często sam Cosway kładł pod swe miniatury pobazgrane notatkami kawałki kart do grania.

Kollekcye Windsoru, Pierponta Morgana, Wharncliffe’a,

Rutlanda, Josepha, Holland House, Drake’a mają mnóstwo Coswayów, i niepodobna podać wykazu tych dzieł.

Pani Swinnerton w posiadaniu rodziny Beauchamp, Henryk Bankes z Kingston Lacey i Tomasz ‘Cowneley w posiadaniu pana Hodgkinsa, sławny Horacy Beckford w całej postaci, Pani Tinling, Pani Francillon, Pani HSÛeb ber, Pani Anstey Calvert i Pani Metcalfe Maurroch, pięć sióstr majora Peirsona, który padł w bitwie pod Jersey, pyszny Lord Rivers, Podchorąży Tollemache z Dy-sart, Pani James Stuart HSÛortley Mackenzie, Lady Anna Lindsay (autorka „Auld Robin Gray“) i cudowna Pani ŹHarcourt, — wszystkie te miniatury są typowymi okazami jego artyzmu.

Kazanie Wesleya o śmierci wywarło na Coswayu głębokie wrażenie. Dawniej pragnął być pochowanym w kościele św. Pawła, a jeśli nie, to obok Rubensa lub Ty-cyana ; teraz postanowił inaczej : chciał leżeć w kościele

ZACZYNA w Marylebone. Przejął się mistycyzmem Swedenborga i nie wyłamał się już z pod jego uroków do śmierci; zaczął teraz głosić jasnowidzenie i obcowanie z wielkimi zmarłymi. Za przykładem przyjaciela swego, fanatyka Loutherbourga, za-BRYTYJSKI palił się do leczenia magnetyzmem, a wkońcu wierzyć zaczął, że ma moc wskrzeszania umarłych.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

Zdziwaczał teraz do reszty, a zawsze był trochę postrzelony i pretensyonalny ; z jego blagi śmiało się całe miasto. Jerzy III nie lubił Coswaya i nie brał go nigdy na seryo. Cosway wierzył w rewolucyę francuską, zapalał się do jej haseł i był przekonany, że ona przyniesie ludzkości szczęście. Zdaje się, te ten republikański entuzyazm jego wpłynął ochładzająco na stosunek przyjaźni między nim a księciem Walii, który podziwiał i popierał jego sztukę, ale nie szanował go jako człowieka. Dwór odwracał się od niego stopniowo, a książę Walii, zostawszy w roku 1811 regentem, zerwał od razu stosunki osobiste z artystą. Dotknęło go to bardzo i gryzło aż do śmierci, tern bardziej, że przedtem stosunek ten był wcale ciepły.

Pomiędzy r. 1790 a 1815 stał Cosway u szczytu swego rozwoju i stwarzał arcydzieła pierwszorzędne. Wykonał w tym czasie wiele pięknych rysunków ołówkiem; był to u niego okres owych t. zw. „rysunków plamami“. Styl jego uległ z czasem pewnej zmianie; miniatury z r. 1818 należą do najlepszych dzieł, jakie kiedykolwiek stworzył.

Choroba jego rozwijała się coraz poważniej; Marya musiała go pielęgnować. Już od roku 1800, od chwili powrotu Maryi z Włoch, miewał Cosway halucynacye, w których oglądał wielkich umarłych i słyszał z ich ust pochlebne słowa pochwały; teraz halucynacye zaczęły się powtarzać coraz częściej. Artysta zaczął wierzyć w jakieś dziecinne zabobony; cześć oddawał relikwiom tego rodzaju, jak „krucyfiks Abelarda, sztylet Feltona, manuskrypt o Ukradzio-

MALARSTWA

NYCH

nym loku... kawałek drzewa z Arki Noego, pióro Feniksa“ PLEJADA i t. p. Marya pielęgnowała go czule i z wielkiem poświę- GENIAL-ceniem.

Ludzie kochali Coswaya bardzo, był bowiem wspaniało- MALARZY myślnym przyjacielem wszystkich, którzy potrzebowali jego POR-protekcyi lub pomocy pieniężnej. Nawet teraz, w okresie TRETÓW choroby, stwarzał arcydzieła, jakby nic nie mąciło spokoju W MAŁYM jego duszy i nic nie podkopywało zdrowia jego ciała. Hu- FORMACIE mor miał, wesół był, chociaż blizko była śmierć. Umiał doskonale zachęcać i zapalać młodzież do pracy. Pozyskał też sobie jej przywiązanie. Andrzej Plimer nazywał go swoim „kochanym mistrzem“, Ozias Humphrey „najserdeczniejszym przyjacielem“. Cosway lubił imponować ludziom obcym ; próżny był do najwyższego stopnia ; ale miał szlachetne i dobre serce, a rękę hojną. Miał dar opowiadania, to też mile go widziano w każdej kompanii.

Dwa ataki paraliżu odebrały mu władzę w prawem ręku. Czuł teraz, że sztuka jego umarła. W r. 1821, schorowany i stojący przed widmem ubóstwa, ale wesoły, jak zawsze, pożegnał scenę swych tryumfów; sprzedał ukochane skarby i wynajął mały domek przy ul. Edgware. Tą drogą przeszły w posiadanie Lorda Radnora w Longford Castle dwa obrazy Rubensa: Amorki przy żniwie i Escorial, malowany w Hiszpanii za Velazqueza.

W kwietniu 1821 Ryszard i Marya Cosway przeprowadzili się na ul. Edgware pod Nr. 31. Parę staruszków zwykła była teraz brać na przejażdżkę po parku przyjaciółka ich, Miss Udney. 4 czerwca Marya została w domu, a Cosway wyjechał na jedną z takich wycieczek. Wesół i uprzejmy dla służby, jak zawsze, jechał w towarzystwie Miss Udney, gdy wtem bez słowa skargi wyzionął ducha.

Miał wtedy lat osiemdziesiąt.

Pochowano go w kościele Marylebone.

HIST. MAL. VII -36

to

oo

r-H

W następnym roku, w lutym, sprzedała Marya Cosway znakomitą, pozostałą po mężu kollekcyę rysunków starych mistrzów, oznaczoną jego inicyałami. Postanowiła teraz jak najprędzej opuścić Anglię i poświęcić się nauczaniu dziew-BRYTYJSKI cząt w klasztorze w Lodi, do czego z dawna miała ochotę.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Na pomysł założenia takiej szkoły wpadła była jeszcze w r. 1802. W rok potem nakłonił ją kardynał Fesch, żeby spróbowała plan swój wprowadzić w czyn w Lyonie. Usłuchała go Marya, ale w r. 1811 musiała się przenieść do Medyolanu, wobec tego, że szkoły w Lyonie zamknięto. W tym samym roku stary jej przyjaciel, książę Lodi, zakupił dla niej klasztor w Lodi na szkołę. Mąż dał jej trochę pieniędzy na początek. Ale około r. 1815 Cosway zachorował, i Marya musiała wrócić do Anglii, a szkołę zostawiła pod opieką sił pomocniczych. Po śmierci Coswaya sprzedała wszystko, co po nim zostało, zabrała kilka jego prac oraz papiery prywatne i wróciła do Lodi, gdzie w r. 1830 zakupiła dawny gmach klasztorny i osadziła w nim kon-gregacyę religijną tego samego rodzaju, co domy w Ham-mersmith i w Yorku. W r. 1834 cesarz Franciszek nadał

Maryi tytuł baronowski. Tknięta apopleksyą w dzień Bożego Narodzenia 1837, gasła prędko, a skończyła 5 stycznia 1838.

Siostra jej, Charlotta Hadfield, wyszła za lichego gatunku poetę, Williama Combe’a, który napisał sławną Podróż dr. Syntaksa, czyli poszukiwanie malowniczych okolic. Charlotta miała lat czterdzieści, a on siedemdziesiąt sześć, z których kilka przesiedział w więzieniu Fleet za długi. Nie potrzeba dodawać, że małżeństwo to było mniej szczęśliwą kombinacyą.

Do innych miniaturzystów za dni Coswaya należał Ozias Humphrey, Plimerowie, Engleheart, Shelley, Laurence Cross i Horacy Hone.

MALARSTWA

OZIAS HUMPHREY

1742

1810

1773; była to póż-FORMACIE

OZIAS HUMPHREY lub HumphrY urodził się w tym sa- PLEJADA mym roku, co i Cosway, pochodził z tej samej prowincyi GENIAL-i został także członkiem A. K. Robił miniatury równie rząd- NYCH kie, jak wytworne. Hothfieldowska Hrabina Thanet przypo- MALARZY mina portrety Cotesa; jest to rzecz piękna i stylowa, wolna POR-od afektacyi i bardzo oryginalnie ujęta, podobnie, jak i por- TRETÓW tret małej Księżniczki ŹUlbany, którą malował Humphrey, W MAŁYM gdy był w Rzymie z Romneyem w r. niej sza żona księcia Karola Edwarda Stuarta, młodego pretendenta do tronu. Sławny jest jego Warren ZHastings.

Humphrey nie zdobył sobie takiego rozgłosu, jak Cosway, prawdopodobnie dlatego, że bawił przez kilka lat w Indy ach. Musiał jednak uchodzić za tęgiego artystę, skoro malował kilkanaście portretów rodziny królewskiej, o czem świadczy zbiór windsorski, w którym też oglądać można jego miniaturę Księżnej Gloucester, dawnej hrabiny Waidegrave, z domu Walpole.

Humphrey został członkiem A. K. W r. 1772 spadł z konia i poświęcił się wyłącznie malowaniu obrazów olejnych, ponieważ nerwy jego nie pozwalały mu odtąd na delikatną robotę nad miniaturami. W roku 1773 udał się Humphrey ze swym przyjacielem, Romneyem, do Rzymu, gdzie bawił cztery lata. Po powrocie do Anglii wyjechał do Indyi w r. 1785, gdzie zabrał się napowrót do miniatur i dorobił się tam wielkiej fortuny.

Równocześnie cieszyło się rozgłosem kilkunastu Szkotów miniaturzystów :

JAN BROWN (1752—1789), charakter sympatyczny, rysował portrety ołówkiem; JAN DONALDSON (1737—1801)

umarł w 1804) byli bardzo dobrymi miniaturzystami. Do-naldson i Bogie udali się do Londynu i doszli tam do rozgłosu. Donaldson, wielki dziwak, pokłócił się ze swymi BRYTYJSKI możnymi protektorami z powodu swych zapatrywań na reformę socyalną i skończył w ostatniej nędzy. Malował często na czarnem tle i cierpiał na manię symbolów. Malował też worcesterską porcelanę. Mały, kulawy, dumny i ubogi Bogie z Glasgowa przybył do Londynu w r. 1772 i, choć przez lat dwadzieścia wystawiał prace swoje w Akademii, umarł w strasznej nędzy. Głuchy i niemy KAROL SHERIFF wyniósł się do Bath i cieszył się wielką wziętością w kołach ludzi możnych.

ZACZYNA i JAN BogLE (1769—1792, jakkolwiek według niektórych SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Do pomniejszych portrecistów szkockich należeli: mi-niaturzysta ALEKSANDER ReiD (1747—1823) i JAKÓB WALES (1747—1795).

ArCHIBALD SKIRVING (1749—1819), wielki dziwak, malował miniatury i portrety pastelowe, a doszedł na północy do szerokiego rozgłosu, na co zasługiwały jego dobre dzieła. Malował też przy sposobności i portrety olejne.

DOWNMAN

1750

1824

JAN DOWNMAN należał do najpierwszych mistrzów w zakresie „rysunku, robionego plamami“ i wogóle portretu w małym formacie. Jego wirtuozowski rysunek, wrażliwość i miarę artystyczną będą kiedyś ludzie cenili wyżej, niż my ją dziś cenimy.

Dzieje Downmana są dość niejasne. Tyle wiadomo, że z hrabstwa Dovonshire pochodził niejaki Hugo Downman, kwakier (1672 —1728-9), który został jenerałem artyleryi w Sheerness. Miał dwóch synów i dwie córki : starszy, Karol, został urzędnikiem biura wojskowego w Sheerness

MALARSTWA

TRETÓW

i ożenił się z Anną Player z Mailing, w hrabstwie Kent; PLEJADA drugi, Franciszek Downman, notaryusz w St. Neot’s, w Hun- GENIAL-tingdonshire, ożenił się z Charlottą Goodsend, najstarszą NYCH córką prywatnego sekretarza Jerzego I, i przeniósł się do MALARZY Walii, gdzie w Ruabon urodził się im piąty z rzędu syn, POR-John Downman, w r. 1750.

prawnika. FORMACIE

Mimo, że się notaryuszowi nie bardzo dobrze wiodło, W MAŁYM chciał swego małego Johna kształcić również na Opowiadają, że, gdy mały John chodził do szkółki, kazano mu raz za karę stać w kącie z oślą czapką na głowie; chłopak wyrysował wtedy na dwóch zwieszających się z niej kawałkach papieru portrety dwóch nauczycielek tak dobrze , że panie te wycięły swe wizerunki i oprawiły je w ramki. W gimnazyum również znano go z jego szkiców.

Następnie wysłano chłopca do Chester, a później do Li-verpoolu na naukę rysunków, ale geometrya, perspektywa i dokładnie cieniowany rysunek podług modeli gipsowych nudziły go i zrażały do szkoły. W r. 1767, w siedemnastym roku życia, wyjechał Downman do Londynu, do Szkoły Akademickiej. W dwa lata później poszedł na naukę do Benjamina Westa, a w r. 1770 wystawił portret Damy przy pracy. Bardzo serdeczny stosunek łączył mistrza z uczniem, tern bardziej, że obaj pochodzili z rodziny kwakierskiej.

W r. 1773 wystawił Downman swój pierwszy obraz historyczny p. t. Śmierć Jßukrecyi i dwa małe portrety olejne na blasze miedzianej. Ożenił się w tym samym roku, a za rok został ojcem pary bliźniąt.

Niedługo potem, w r. 1775, odwiedził stryja swego,

Karola Downmana, w Rochester. Właśnie była wybuchła wojna z Ameryką, zaczęto z pośpiechem wybierać rekruta, wzięto i jego. Młody artysta wiedział teraz dobrze, że lata upłyną, zanim się rodzina dowie, co się z nim dzieje. Tymczasem jednak zaskarbił sobie serca towarzyszów niedoli,

ZACZYNA robiąc dla nich portrety, i jeden z nich namówił swego brata, aby stanął do apelu w miejsce Downmana. Downman wykradł się nocą, a swemu wspaniałomyślnemu towarzyszowi zostawił w upominku piękny złoty zegarek, który był do-BRYTYJSKI stał od Westa. Mimo to dwa lata nie było go w domu.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Gdy wrócił, zastał żonę i dzieci w Cambridge w nędzy na poddaszu. Pewnego dnia, gdy go nie było w domu, jedno z dzieci posmarowało farbami tylną stronę cienkiego papieru, na którym był wyrysowany jakiś portret; Downman w pierwszej chwili bał się, że portret zniszczony, ale, gdy się przyjrzał bliżej, zauważył, że farby, na tył papieru kładzione, dają po drugiej stronie efekt bardzo subtelny, i odtąd posługiwał się tym środkiem technicznym bardzo często. Chcąc wyrwać rodzinę swą z nędzy, zabrał się Downman na razie do malowania tanich portretów, byle zarobić trochę grosza i przenieść się napowrót do Londynu. Z tego czasu pochodzą jego Portrety uniwersyteckie. Niedługo potem zaczął wchodzić w modę i stworzył sobie grono doskonałych klientów. Już od początku swego zawodu miał Downman zwyczaj szkicować osobno szczegóły swoich portretów ; wypełniał tymi szkicami notatniki, które dziś stanowią prawdziwe albumy portretów, opracowanych bardzo szcze* gółowo. Cztery serye tych szkiców są dziś skarbem nadzwyczaj cennym; tomy z pierwszej seryi należą do kilkunastu różnych właścicieli, ale serya druga, złożona z pięciu tomów, trzecia z czterech i czwarta z sześciu tomów należą dziś do 'pani Maitland, która je niewątpliwie kiedyś opublikuje.

W r. 1777, jeszcze podczas pobytu w Cambridge, posłał kilkanaście portretów do Akademii. W r. 1778 przeniósł się do Londynu, zamieszkał przy ul. Bedford w Covent Garden, gdzie mieszkał i pracował do r. 1779, poczem przeniósł się na ul. św. Jakóba 79, a w r. 1785 osiedlił

MALARSTWA

W MAŁYM

się w Leicester Fields. W r. 1795 został nadzwyczajnym PLEJADA członkiem Akademii Królewskiej ; wyprowadził się znowu GENIAL-na pierwszorzędną ulicę Fitzroy i tu mieszkał do r. 1802; NYCH potem przeniósł się na ul. New Bond 116, w 1803 na MALARZY ul. Jermyn 41, a w r. 1804 na Piccadilly 188. Przez cały POR-ten czas stwarzał znakomite portrety. Na Piccadilly zrobił TRETÓW portret Nelsona.

Wkrótce potem zamieszkał Downman na wsi. Obok ma- FORMACIE lowanych i rysowanych portretów, którymi zyskał sobie wielką wziętość w sferach arystokratycznych, malował też przy sposobności i obrazy treści historycznej. Wiodło mu się doskonale, był ogromnie wzięty; szkoda tylko, że nie mamy więcej szczegółów z jego życia. Dzieci umarły mu wcześnie; żona prawdopodobnie także nie doczekała się lepszych czasów. Około roku 1778 ożenił się poraź drugi z Elżbietą Jackson, córką kompozytora, Williama Jacksona z Exeteru, który był organistą w katedrze i skomponował sławne Te Deum. Ten Jackson był osobistym przyjacielem państwa Sheridanów, Samuela Rogersa i Gains-borougha.

W r. 1804 przeniósł się Downman w hrabstwo Kent, do West Mailing, zatrzymał jednak pokój na Piccadilly.

W Kent osiedlił się był jego starszy brat, pułkownik, Franciszek Downman, po skończeniu świetnej kary ery wojskowej.

Artysta wynajął Went House; w ogrodzie trzymał dzikie ptaki, które umiał obłaskawiać nadzwyczaj sprytnie ; tu zwykł był też leczyć się z kataru, chodząc boso po mokrej trawie.

W r. 1806 wyjechał na dwa lata w zachodnie strony Anglii; naprzód zatrzymał się w Plymouth, potem w Exeter, gdzie mieszkał u kuzyna swego, Dr. Hugona Downmana, i tu wykonał mnóstwo portretów wielu znakomitości miejscowych.

W r. 1807 wrócił do Londynu, wynajął pokoje przy John Street, Adelphi 20. Z drugiego małżeństwa miał troje dzieci : córkę Izabellę Chloe i dwóch synów : Karola, który zginął na morzu, i Damona, który umarł w młodym wieku.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI

Downman pracował w tym okresie bardzo produktywnie. Ze swojej głównej kwatery na Leicester Square 41 wyjeżdżał do wielu dworów wiejskich po całym kraju. W Alnwick rysował rodzinę Percych i t. d. W r. 1817 mieszkał w Londynie przy ulicy Henrietty pod Nr. 16; w r. 1818 mieszkał w Chester; w r. 1819 posłał ostatni swój obraz do Akademii. W" Chester córka jego, Izabella, wyszła 29 maja 1817 za Ryszarda Mellor Benjamina, człowieka bardzo rozrzutnego, który był prokuratorem w tern mieście. Artysta nie dbał nigdy o pieniądze; gdy się postarzał i stracił dwóch synów, znalazł przytułek w domu zamężnej córki. Zięć jego umarł podczas jakiejś pijatyki we Wrexham 24 listopada 1823. W rok potem, w wilię Bożego Narodzenia 1824, umarł stary artysta. Bojąc się, żeby mu zięć obrazów nie posprzedawał, oddał je prawie wszystkie swoim bratanicom ; zapomniał o tern, że ukochana córka zostanie po jego śmierci w nędzy, nie mając nawet co sprzedać po ojcu.

Niepodobna tu przejść szczegółowo świetnego dorobku artystycznego Downmana. Sławne kolorowe sztychy, robione podług jego arcydzieł, upamiętniły nam jego Miss źfarren, Panią Siddons, Księżnę Devonshire i t. d. Ale, żeby zrozumieć cały urok jego sztuki, oglądać trzeba jego oryginały, jak — subtelną Księżniczkę krwi królewskiej, Królową Charlottę, piękną źPanią ŹRrbuthnot, Miss Mills, Panią ^Karcourt, pyszną Panią %revanion, Miss Mary Cruikshank, Miss Abbot, cudowną jako koloryt, oparty na harmonii tonów perłowych i blado-błękitnych, Miss Bulteel i inne podobne arcydzieła.

*

m

m

DOWNMAN 1750 — 1824

SZKOŁA ANGIELSKA

„KSIĘŻNA DEVONSHIRE“ (Hardwick, Zbiory Ks. Devonshire)

* *. m.

HAMHWOa ££8I — OèTI

A>I2J3IDHA AJO>îS2

^mV\OW kV&gLTCA.

(35HH2WOV3Q .2^ YHOiaX ^DlWaaAH)

g

M

El

» - «

r ä

-

pp.

/

e,%

#*'

SÉ:;^

w ' |

W

-

?f

.r/J

»

ß

*' 32

'4

5>

£À........lB|P

Ä vf. '?t^i

■ J

j

'

|L

ri

L.    *:

p

h$

s-

■ *

■'''• /' „

■ßmf iSß’ m

S&*

w,

ÉÉÉta&. ‘^üllrtS

-

si

m-

|fc

w,2y

■

P

g§**

W f •>

⁴ f

4 V »

MALARSTWA

Downman nie zrobił wielu portretów olejnych ; do naj- PLEJADA piękniejszych należą małe, przeważnie męskie portreciki GENIAL-w owalu, robione niekiedy na blasze miedzianej.

NYCH

ENGLEHEART

1752

1829

MALARZY PORTRETÓW

JERZY Engleheart kopiował tak często obrazy Rey- W MAŁYM noldsa, że dzieła jego mają wiele zalet mistrza; są trakto- FORMACIE wane szeroko i czysto. Jak umiał chwytać charakter modela, widać z jego portretów, bijących życiem, jak np.

Hrabia LBeauchamp, własność lady Maryi Ponsonby, Pani Sainthill i Pan Brundish z Kollekcyi Hothfieldów; dwa ostatnie dzieła należą do jego najlepszych prac pod względem koloru, a obok nich nadzwyczajnie piękna Miss Mary LBarry z Kollekcyi Pierponta Morgana.

Do innych dobrych miniaturzystów współczesnych należeli: Ryszard Crosse (1740? —1810); James Nixon (1741—1812); Samuel Shelley (1750?—1808) i Horacy HONE (1756 — 1825), najstarszy syn Nataniela Hone’a; dziełem jego jest cWilliam Œitt, własność lady Maryi Ponsonby; widać po tej miniaturze, że Horacy Hone był daleko lepszym artystą, niż jego ojciec. Horacy jest bardziej sławny ze swych portretów na emalii, jak np. Lady Mary a Elżbieta Nugent z Kollekcyi Hothfieldów. Mało co wiemy o artyście L. VASLET Z BATH, tyle tylko, że malował miniatury i portrety pastelowe w swem mieście rodzinnem i w Yorku. Jego Miss Vincent z Kollekcyi Hothfieldów jest traktowana zbyt miękko i puszysto, jakby była robiona pastelą, jakkolwiek Horacy Hone miał koloryt bardzo wdzięczny. Znany jest przeważnie ze swoich portretów pastelowych, które wiszą w sali dyrektorskiej w Kollegium Mertona w Oksfordzie. Doskonałe portrety na emalii malował w tym czasie:

HENRYK BONE

1755

1834

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

HENRYK Bonę, rodem z Kornwalii, zaczął karyerę jako dekorator porcelany w Plymouth; później wziął się do emalii i dawał w tej technice pyszne kopie z obrazów współczesnych, jak np. S&racia Qawlor, podług obrazu BRYTYJSKI Reynoldsa. Sławne są jego emalie według portretów z epoki królowej Elżbiety. Został członkiem A. K. w r. 1811 ; umarł w 1834. Synowie jego, HENRYK PlERCE Bonę (1779—1855) i Robert Trewick Bonę (1790—1840), nie dorównali mu nigdy.

P L I M E R 1763 — 1837

Andrzej (Andrew) Plimer wzorował się na Coswayu, był dobrym miniaturzystą drugiego rzędu, jednakże lubił przesadzać, szczególnie rysunek oczu, i rysował już nie tak nadzwyczajnie, jak Cosway. Styl Plimera jest monotonny. Włosy traktował, jak druty. Mówią, że do szyi i postaci osób portretowanych pozowały mu córki; być może, że ich ładne, smukłe karki i błyszczące wielkie oczy zabiły wkońcu indywidualne podobieństwo wszystkich jego miniatur. Istotnie, gdy w Kollekcyi Pierponta Morgana oglądamy Lady LRebekę Northwick i jej trzy córki: ŻKarriet, Annę i Elżbietę Rushout, uderza nas siostrzane podobieństwo wszystkich tych dam, zacząwszy od oczu, nosa i ust, a skończywszy na brodach i szyjach. To schematyczne traktowanie twarzy uderza w nich tern silniej, gdy porównamy te portrety z miniaturami trzech Sióstr Rushout z Kollekcyi Lorda Hothfielda, w których autor starał się oddać charakter ich twarzy. Trzy miniatury Sióstr Ellis i Pani Bailey, w Kollekcyi Hothfielda, mały Sir Karol Kent z bębnem, w posiadaniu Lady Maryi Ponsonby, są ty-

MALARSTWA

GENIAL-

powemi dziełami Plimera. Dr. Williamson posiada portret PLEJADA małej córki Plimera, Seliny Plimer, jako anioła.

TRETOW

NATHANIEL PLIMER (1757—1822), starszy brat Andrzeja, NYCH doszedł do rozgłosu jako miniaturzysta. Jego pendzla jest MALARZY hothfieldowska Pani Dawes, — jego arcydziełem są dwie POR-miniatury z Kollekcyi Salting.

Do licznych pomniejszych miniaturzystów należeli: LUKE W MAŁYM Sullivan, który umarł w 1771; William Grimaldi (1751 FORMACIE do 1830), Ryszard Collins (1755—1831), Tomasz Haz-lehurst (1760 — 1818), William Wood (1768 — 1809),

Henry Edridge (1769 —1821) i Andrzej Robertson (1777—1845).

W KTÓRYM WIDZIMY, JAK SKUTKIEM POPYTU NA KRAJOBRAZY POWSTAJE NAGLE WIELKA SZKOŁA PEJZAŻYSTÓW ANGIELSKICH

KRAJOBRAZ I PÓŹNIEJSZY RYSUNEK TOPOGRAFICZNY

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Między illustracyami współczesnemi spotykamy szereg drugorzędnych prac klasycystycznych ; to jednak ważniejsze, że illustracya była bodźcem i polem dla pierwszych usiłowań w zakresie pejzażu, któryby się był pozatem zgoła BRYTYJSKI nie mógł rozwinąć. Topograficzny rysunek kolorowany akwarelą uprawiali po Sandbym w dalszym ciągu: WILLIAM MAR-low (1740—1813); William Pars (1742—1782), którego rysunki z Grecyi i Azyi Mniejszej sztychował Sandby; FRANCISZEK TOWNE (1740—1816), uczeń Parsa, wykonał szereg rysunków kolorowanych z Rzymu; ROOKER (1743—1801); CLEVELEY; Tomasz HeARNE (1744—1817), który naśladował Sandbyego i umiał się pełniej wypowiadać jako artysta, o czem mówi jego Katedra w Durham, HtOyspa HSÛight, Essex koło Witham i Opactwo szu. Maryi w %forku; dzieła, robione pod wpływem Gainsborougha, ciekawe jako im-presye poetyckie; TOMASZ MALTON MŁODSZY (1748—1804), Edward Dayes (1763 — 1804) i Henryk Edridge (1769 do 1821) byli topografikami jeszcze, ale widać już u nich wyraźnie intencye czysto malarskie.

Dopiero w rękach Cozensa miał się rysunek, kolorowany akwarelą, przeobrazić w poetyczny obraz akware-

MALARSTWO

Iowy, dopiero u niego widzimy pierwsze kroki, jakie sztuka SZKOŁA angielska stawiała na drodze ku wyżynom techniki i eks- PEJZAZY-presyi, widzimy pierwsze próby wypowiadania uczuć z po- STÓW AN-mocą tego środka technicznego; moment, który stanowi G1ELSKICH chlubę sztuki angielskiej.

ul

NO

1752

nau-

ALEKSANDER Cozens był synem naturalnym Piotra Wielkiego i jakiejś Angielki. Car wysłał go do Włoch na studya malarskie. W r. 1746 wrócił do Anglii, przesiąknięty do gruntu stylem szkoły włoskiej. W ojczyźnie musiał się prędko odznaczyć, skoro został członkiem Towarzystwa Artystów i obsyłał wystawy Akademii od 1772 do 1781. Był czycielem księcia Walii i uczył rysunków w Eton od roku 1763 do 1768. Jego śmiała technika malarska obrażała widać oczy mistrzów „topografiki“, skoro Dayes nazywał go „stołecznym, generalnym majstrem kleksów“. Jednakże wobec tego, że nie mamy jego malowideł i sądzić możemy tylko według rysunków, stwierdzamy, że trzymał się wiernie tradycyi „rysunku topograficznego“, wyciągał kontur piórem, a powierzchnie, konturem objęte, zakładał akwarelą. W Muzeum Brytyjskiem jest szereg jego widoków włoskich, robionych piórem i atramentem; kilka z nich jest kolorowanych, prócz tego parę rysunków tuszem.

Aleksander Cozens miał syna, JANA ROBERTA, ur. w roku 1752. To ten tzw. „Cozens srebrzysty“, talent pierwszorzędny, który rozwijał się nadzwyczaj szybko pod kierunkiem ojca i już w r. 1657, mając lat piętnaście, wystawiał swoje prace w Korporacyi Artystów. Gdy miał lat dwadzieścia pięć (1776), zabrał go Payne Knight z sobą w podróż do Włoch i Szwajcaryi. W tym roku posłał R. Cozens do Akademii zaginiony Krajobraz z Hannibalem i jego armią. Było to

ZACZYNA malowidło olejne. Turner utrzymywał w późniejszych latach, że go ten obraz nauczył więcej, niż jakikolwiek inny. Co-zens był drugi raz w Italii w towarzystwie Beckforda i powrócił do Anglii w r. 1783. W r. 1794 popadł w obłą-BRYTYJSKI kanie, i sztuka jego umilkła. Nim zabłysnął geniusz Turnera, Cozens był, zdaniem Constable’a, „największym talentem, jaki się kiedykolwiek tknął krajobrazu“.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Constable wyznawał otwarcie, że zawdzięcza mu bardzo wiele. Rzeczywiście, gdy patrzymy na jego wspaniałą, potężną Górę (Slbę, Wezuwiusz, cichą źDolinę Krętych Potoków, dramatyczną HsOyspę Elbę, widzimy, jakiem objawieniem poetyckiej mowy krajobrazu musiały być te rzeczy w swoim czasie.

Akwarele Cozensa są to pierwsze impresye artystyczne w tym rodzaju; dzieła sztuki zamknięte i skończone, dalekie od rysunków, kolorowanych akwarelą. Jedyną wytyczną tych rzeczy jest nie informacya geograficzna, ale swobodna rzeczy ogromnie przez to szlachetne. Od pochodnie Girtin i Turner; obaj kopio-

gra uczuc — niego zapalali swe wali jego prace dla ćwiczenia. Cozens z jednej strony wraca w świat poezyi Klaudyusza i Ruysdaela, z drugiej jest bliz-kim krewnym Gainsborougha i Morlanda.

Franciszek Nicholson (1753—1844), urodzony w Picke-ring, w hrabstwie Yorkshire, malował krajobrazy w swoich stronach rodzinnych, prócz tego konie, psy i martwą naturę. W r. 1804 przyjechał do Londynu i został członkiem-założycielem Towarzystwa Akwarelistów. Wykonał też kilka litografii.

LOUTHERBOURG

1812

1740

Philip James de Loutherbourg, czł. A. K., Polak (?) z pochodzenia, urodził się w Strassburgu 31 października

MALARSTWA

1740. Ojciec kształcił go zrazu na miniaturzystę, ale, gdy SZKOŁA pojechał z nim do Paryża w r. 1755, oddał go na naukę PEJZAŻY-do malarza bitew, Casanovy. Loutherbourg zyskał sobie tu STÓW AN-prędko rozgłos jako batalista, pejzażysta i malarz widoków GIELSKICH morskich. W dwudziestym siódmym roku życia, w r. 1767, został członkiem Akademii francuskiej. Mając lat trzydzieści jeden, w r. 1771, przybył do Londynu, gdzie malował de-koracye dla Garricka w teatrze Drury Lane i wkrótce wyrobił sobie imię. W r. 1780 został nadzwyczajnym członkiem A. K., a zwyczajnym w roku następnym. W Greenwich znajdują się jego bitwy morskie. Znane były też i jego sztychy, a do najlepszych jego dzieł należą rysunki, robione piórkiem i tuszem. W Dulwich jest portret Loutherbourga pendzla Gainsborougha. Ostatnie lata przeżył w Chiswick i tam leży pochowany. Umarł w Hammersmith 11 marca 1812.

IBBETSON

1759

1817

JULIUSZ Cezar IBBETSON, dobry przyjaciel Morlanda, na którego sztukę miał wywrzeć doniosły wpływ, był synem Ryszarda Ibbetsona z Masham w hrabstwie Yorkshire. Urodził się 29 grudnia 1759. Wychowywał się u Braci Morawskich, a później w szkole kwakierskiej w Leeds. Gdy praktykował w Hull, u malarza okrętów, niejakiego Jana Fletchera, zaczął malować dekoracye dla teatrów w Hull i Yorku. W osiemnastym roku życia wybrał się do Londynu (1777) i rozpoczął swą karyerę artystyczną. Nie znał go nikt i nie uznawał przez szereg lat, skutkiem czego malarz, chcąc się utrzymać, musiał podrabiać starych mistrzów dla kupców, handlujących fałszywymi antykami, a oprócz tego malował krajobrazy, postacie z ludu i obrazki z bydłem. W r. 1785 wystąpił po raz pierwszy na wystawie

w Akademii, i zdaje się, że tym sposobem uzyskał sobie pewien rozgłos. Jako rysownik towarzyszył pułkownikowi Cathcart w podróży do Chin, ale Cathcart umarł w drodze, wobec czego Ibbetson powrócił do Anglii. Śmierć BRYTYJSKI żony w r. 1794 była dla niego strasznym ciosem; popadł w długi i musiał uciekać z Londynu. Ożenił się po raz drugi w czerwcu 1801, tym razem z córką Williama Thomsona z Windermere. Opublikował w dwa lata później (1803) Elementarz czyli gamę malarstwa olejnego; późniejsze wydanie, z r. 1828, zawiera i jego życiorys. Oprócz olejnych i akwarelowych obrazów, bardzo były wzięte jego sztychy. Umarł we wsi rodzinnej 13 października 1817. Jego srebrzyste i popielato - zielone krajobrazy, malowane śmiało i z wyjątkowem poczuciem kolorystycznem, miały daleko większy wpływ na wczesny rozwój angielskich pejzażów, aniżeli się to dziś przypuszcza.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

JakÓB (JAMES) BAYNES (1766—1837), urodzony w Kirkby, w hrabstwie Lonsdale, uczeń Romneya, pracował żyjąc w ostatniej nędzy.

JOSHUA CriSTALL (1767—1847) malował akwarelą sceny z życia domowego na wsi, a miał styl dziwnie nowoczesny. Był synem marynarza z Kornwalii; zarabiał zrazu jako malarz porcelany w Burslem, a w r. 1804 zaczął się już odznaczać jako akwarelista. Został członkiem-założycielem Towarzystwa Akwarelistów, a w r. 1821 jego prezesem.

JERZY BARRET

MŁODSZY

1821

1767-8

Jerzy (George) Barret, członek A. K., także sławny akwarelista, miał syna JERZEGO B ARRETA, zwanego MŁODSZYM, który miał dojść do szerokiej sławy jako akwarelista, uprawiający pejzaż klasyczny. Po raz pierwszy wystawił

MALARSTWA

STÓW AN

w Akademii w r. 1800. Zdaje się, że musiał się ciężko SZKOŁA borykać z losem, a jego promienne, słoneczne akwarele PEJZAZY-były jedyną jasną stroną jego życia.

GIELSKICH

1767

1849

JAN (JOHN) GlovER, urodzony w Houghton-on-Hill, w hrabstwie Leicestershire, 18 lutego 1767, rozpoczął zawód artystyczny jako nauczyciel kaligrafii w r. 1794, mając lat dwadzieścia siedem, przeniósł się do Lichfield i osiedlił się tu jako malarz. Wystawiał krajobrazy w Akademii Królewskiej od r. 1795 do 1812. Został członkiem dawnego Towarzystwa Akwarelistów i obsyłał bardzo obficie pierwsze jego wystawy. W późniejszych latach przebywał często zagranicą. W Londynie wiodło mu się tak dobrze, że z czasem kupił sobie grunt i dom koło Ullswater i zamierzał się tam przenieść. Jednakże zmienił zamiar i wyemigrował do Tasmanii w marcu 1831, gdzie rozpoczął nową karyerę malarską, mimo, że już był stary. Niebawem zarzucił malarstwo, a oddał się życiu religijnemu. Umarł w Launce-ston, w Tasmanii, 9 grudnia 1849 jako zgrzybiały starzec.

ŚWIT KRAJOBRAZU W SZKOCYI

NASMYTH

1758

1840

ALEKSANDER NASMYTH miał zdobyć sobie sławę krajobrazami. Urodził się w Edynburgu. Praktykował zrazu u miejscowego malarza powozów, u którego robił, prócz tego, tarcze herbowe i t. p. Tutaj odkrył go Ramsay i zabrał ze sobą do Londynu, aby go nauczyć tajemnic sztuki malarskiej. Nasmyth wrócił do Edynburga w dwudziestym pierwszym roku życia i zaczął malować portrety. Opiekował

297

HIST. MAL. Vn- 38

MALARSTWO

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

się nim Patryk Miller, który korzystał nie tylko z jego talentu malarskiego, ale i z jego wiadomości z zakresu mechaniki. To ten Miller, który przy pomocy Nasmytha zastosował parę do poruszania okrętów. Pożyczył też Nasmy-BRYTYJSKI thowi pieniądze na podróż do Italii w r. 1782. Po dwóch latach wrócił Nasmyth do Edynburga i wnet spotkał się tu z takiem powodzeniem jako portrecista, że ożenił się z siostrą Sir Jamesa Foulisa z Woodhall. Tym sposobem uzyskał zamówienie na portret ^Roberta Burnsa. Niektóre z jego najlepszych portretów mają mały format, jak np. sławna Miss ^Burnett. Ogromnie lubił grupy w stylu Zof-fanyego. Z powodu swoich poglądów politycznych poróżnił się ze swymi klientami i poświęcił się w r. 1793 wyłącznie pejzażowi. W tej dziedzinie miał wywrzeć wielki wpływ na geniusz szkocki, wielu bowiem wcześniejszych pejzażystów kształciło się pod jego kierunkiem.

Niestety, dawno już zaginął szereg scen teatralnych Nasmytha. Jego obrazy, przedstawiające siedziby szlacheckie, są cokolwiek zbyt klasyczne w stylu i za dużo w nich wielkich efektów.

Najstarszy syn Nasmytha, PATRYK (1787—1831), był malarzem, a podobnie i jego córki. Najmłodszy syn, słynny wynalazca młota parowego, zapisał majątek na rzecz podupadłych artystów. Nasmyth wyszkolił JANA THOMSONA z Duddingston (1778—1840) i ANDRZEJA WILSONA (1780 do 1848); pod wpływem jego zostawali : ROBERTS, GEDDES i Clarkson Stanfield.

ROZDZIAŁ XXVI

W KTÓRYM SZTUKA BRYTYJSKA ZACZYNA OPOWIADAĆ

KOMEDYĘ ŻYCIA

ILLUSTRATOROWIE SATYRYCY

ŻYCIA

Pierwsze lata wieku osiemnastego wydały Hogartha, SZTUKA wielkiego odtwórcę życia ludu miejskiego ; późniejsze lata BRYTYJSKA tego wieku miały wydać Rowlandsona, który malował życie OPOWIADA ludu w mieście i po wsiach — artystę wielkiego talentu, KOMEDYĘ pokrewnego akwarelistom współczesnym.

ROWLANDSON

1756

1827

TOMASZ ROWLANDSON urodził się w Old Jewry w lipcu 1756. Pochodził z dobrej rodziny średniej klasy. Ojciec jego był bardzo zamożnym kupcem, a człowiekiem równie lekkomyślnym i rozrzutnym, jak i jego syn, artysta. Nic dziwnego więc, że w miarę, jak młody człowiek dorastał, malała i nikła zupełnie nadzieja, żeby kiedykolwiek coś po ojcu odziedziczył, albo mógł liczyć na jego pomoc za życia. Na szczęście, młodzieniec był ulubieńcem swej stryjanki, Francuzki, żony Tomasza Rowlandsona, i jej zawdzięczał to, że nie zaznał biedy, gdy dorósł do lat męskich.

Rowlandson okazywał wcześnie skłonności artystyczne i rysował, zanim się jeszcze nauczył pisać. W szkole cały czas robił karykatury profesorów i kolegów. Był to talent dojrzały już w tym czasie, kiedy zwyczajni adepci sztuki zaczynają dopiero terminować u mistrzów. Prosto ze szkoły zapisał się na ucznia do Akademii Królewskiej i dał się

ZACZYNA prędko poznać z psich żartów i figlów studenckich. On i przyjaciel jego, JAN Bannister, byli prowodyrami wszelkich wybryków, urządzanych w szkole ku udręczeniu wszystkich profesorów, zacząwszy od Ryszarda Wilsona, a skoń-BRYTYJSKI czy wszy na starym Moserze. Rowlandson wyrósł na mężczyznę słusznego i silnego, jak dąb.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W szesnastym roku życia wyjechał na dwa lata do Paryża. Używał tu przyjemności miejskich z równie wielkim zapałem, jak się gorąco oddawał swoim studyom, ucząc się prócz tego pó francusku. Językiem tym mówił, jak rodowity Francuz. Gdy wrócił, był elegantem pierwszej wody. Rok był w domu, ale po roku wyjechał znowu do Paryża, mając lat dziewiętnaście, i pracował znowu uczciwie i z zapałem. Poznał na wylot życie paryskie od dworu królewskiego aż do szynku. Obchodziły go wszystkie sfery towarzyskie, a w każdej obracał się z równą łatwością i ze wszystkich czerpał tematy do swoich satyrycznych rysunków, tętniących życiem, schwytanem na gorącym uczynku. Od początku miał pociąg do burleski, starał się nad tern panować i brał się najpoważniej w świecie do portretu; powrócił jednak do satyry, która mu zjednywała względy u szerokiej publiczności. Przyjaciele jego, GlLLRAY, HENRYK WlGSTEAD i Henryk BUNBURY, bywalcy i ludzie wielkiego świata, zawsze zachęcali Rowlandsona, żeby stale szedł w kierunku swych wrodzonych zdolności.

W r. 1775, mając lat dziewiętnaście, posłał Rowlandson do Akademii swój rysunek, przedstawiający śDalilę, odwiedzającą Samsona w więzieniu. W rok czy dwa lata potem osiedlił się przy ulicy Wardour jako portrecista i odtąd wystawiał w Akademii portrety i krajobrazy. Stworzył subtelny, sobie właściwy typ szkicu portretowego, który prędko znalazł naśladowców i zasłużył na podziw Reynoldsa, Law-rence’a i Westa.

MALARSTWA

W r. 1784 majątek i sława zaczęły mu się uśmiechać. SZTUKA Zaprzestał już wszelkich prób z zakresu „poważnej“ sztuki BRYTYJSKA i swobodnie zaczął przedstawiać komedyę życia w owych OPOWIADA subtelnych rysunkach, barwionych lekko akwarelą, które się KOMEDYĘ tak bardzo nadawały do sztychów, kolorowanych później ŻYCIA ręcznie wedle oryginałów. Znany jest głównie z tych rysunków; upamiętnił w nich świetnie życie swojej epoki.

Po śmierci swej ciotki, Francuzki, otrzymał 7000 f. s. i znaczną posiadłość ziemską. Odtąd błyszczał wśród najweselszych towarzystw świata modnego. Genialny olbrzym był niebawem stałym gościem wszystkich szulerni londyńskich; raz wygrywał grubo, raz znowu zgrywał się do ostatniego szeląga, ale jedno i drugie robił bardzo wykwintnie i z wdziękiem, który maskować umie wszelkie wzruszenia.

Wkrótce narobił długów na kilka tysięcy f. s. Na szczęście, otrzymał inny wielki spadek, który przepuścił w taki sam sposób. Grywał często w kości przez całą noc i następny dzień, a raz grał bez przerwy przez trzydzieści sześć godzin. I rzecz nieprawdopodobna, a jednak prawdziwa: namiętność do gry nie miała żadnego wpływu na jego charakter: był skrupulatny i uczciwy we wszelkich interesach, unikał długów, a w chwili, gdy stracił wszystko, wracał do pracowni i z całym spokojem siadał do pracy. Rysował zwykle trzcinowem piórem lub ołówkami.

Było coś z olbrzyma w tym człowieku, który się ołówkiem i piórkiem umiał posługiwać tak subtelnie. Wiemy, z jakiem przerażeniem patrzyły na niego żony oberżystów francuskich, gdy się w drzwiach gospody ukazał ; bały się, że apetytu tego człowieka nie zaspokoi najobficiej zaopatrzona spiżarnia ; widziały w nim wcielonego Johna Bulla.

Rowlandson w sztuce swej odtworzył życie sfer wyższych i zupełnie nizkich — życie salonów, pałaców, życie

ZACZYNA wsi, miasta i szynku. I to ciekawe, że najsubtelniej obserwował i najlepiej rysował wtedy, gdy szło o oddanie nędzarzy i obszarpańców, włóczących się po brudnych zaułkach Londynu. Miał subtelniejszy słuch, niż Reynolds, który na życie rzeczywiste, jak i na wiele innych rzeczy; Rowlandson słyszał twardą pieśń nędzy, która płynie ponad rynsztoki wielkich przedmieść. Przypomniał sztuce angielskiej sumienne śledcze prace Hogartha; brzmi w jego rysunkach chrapliwy, groźny pomruk tłumów, którego echa potężne doszły za Atlantyk i wrzaskiem piekielnym wybuchnąć miały w dzień przeznaczenia Francyi. Jego działalność artystyczna, obfita i wielostronna, obejmowała też illustracye książek. Jest pewna ironia życia w zdarzeniu najbardziej może dramatycznem z całej działalności artystycznej Rowlandsona. W więzieniu za długi gnił niejaki William Combe i pisał w tym ponurym, strasznym przybytku literatury owo sławne, wierszowane głupstwo p. t. Dr. Syntaks poszukuje motywów malowniczych, a Rowlandson robił miesiąc za miesiącem illustracye do tego poematu, jakkolwiek nie znał i na oczy nie widział jego autora.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ BRYTYJSKI był głuchy

1827 w Lon-

W r. 1800 ożenił się Rowlandson z Miss Street z Cam-berwellu. Po długiej chorobie umarł w r. dynie, nie zostawiwszy potomka.

Brak miejsca nie pozwala nam mówić o jego sławnych przyjaciołach i kolegach. Największy z nich, GlLLRAY (1757 do 1815), doszedł do sławy jako pierwszy karykaturzysta współczesny, opracowujący zaściankową dziedzinę polityki miejscowej, a trzymający się zdała od szerokiego pola karykatury społecznej. Jakób Gillray, młodszy o rok od Rowlandsona, nie miał już takiego talentu malarskiego; dawał jednak gryzące, ostre satyry w swych rysunkach, które wywarły doniosły wpływ na pokolenia następne.

MALARSTWA

myśl Japończykom ani Holen- KOMEDYĘ

ŻYCIA

Utarło się było między krytykami przekonanie, że akwa- SZTUKA rela nadaje się wyłącznie do pejzażu; Rowlandson zbił ten BRYTYJSKA komunał, pozbawiony sensu. Nic podobnie niedorzecznego OPOWIADA nie przychodziło nigdy na drom.

ROZDZIAŁ XXVII

PRZEZ CHWILĘ OBCOWAĆ BĘDZIEMY Z CZŁOWIEKIEM, KTÓRY MIEWAŁ WIZYE POTĘŻNE A NIEJASNE

ILLUSTRATOROWIE WIELKI WIZYONER

BLAKE 1757 — 1827

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BLAKE, który był o rok młodszy od Rowlandsona, a umarł w tym samym co i on roku, odbija na tle swego wieku jako jeden z największych geniuszów współczesnych. Postać ze wszech miar podziwu godna, a pełna tak fantastycznych BRYTYJSKI pierwiastków, że wywiera na wyobraźnię naszą jakiś nieopisany urok, tembardziej, że starał się wypowiadać z pomocą sztuki malarskiej, której nigdy dobrze nie opanował i którą się nigdy jasno wytłómaczyć nie umiał. Jego wzniosły talent wypowiadał się lepiej w poezyi słów, ale i tym środkiem artystycznym nie umiał się tłómaczyć dość jasno, bo nie rozumiał istoty sztuki i mieszał poezyę z malarstwem. Człowiek silny, uparty, charakter czysto męski, wypowiadał się z energią olbrzyma.

Jego pierworodnym grzechem było to, że źródła sztuki widział w intellekcie, a zmysłami gardził, jak pensyonarka, bo znowu mieszał świat wrażeń zmysłowych ze zmysłowością, dzieła sztuki chciał stwarzać z pomocą samego tylko intellektu. Cały jego rozwój począł się i oparł na tej tragicznej pomyłce.

MALARSTWO

Spróbujmy scharakteryzować szczegółowo jego artyzm. CZŁOWIEK, Skoro postawił intellekt wyżej, niż zmysły, czuł, że musi KTÓRY się cofnąć wstecz i wpaść w symbolizm. Wstecz, bo sym- MIEWAŁ bolizm jest zawsze wyznaniem upadku w sztuce, i to za- WIZYE równo w literaturze, jak i w malarstwie. Symbol traci po- POTĘŻNE wagę i traci znaczenie z chwilą, kiedy go trzeba wyjaśniać, A NIEJASNE tłómaczyć — innemi słowy, z chwilą, gdy przestaje być publiczną własnością społeczeństwa. Dla pierwszych chrześcijan w katakombach paw oznaczał wieczność; zapożyczono go od pogan. Dziś paw już nie ma tego znaczenia; użyty jako symbol wieczności, jest czemś zupełnie martwem.

A że najistotniejszym celem każdej sztuki, wszystko jedno jakiej, jest komunikowanie drugim ludziom naszych stanów uczuciowych, stąd wszelkie użycie symbolów psuje sztukę i usiłuje zrobić z niej kwestyę intellektu, a nie kwestyę zmysłów.

Blake był to wizyoner i mistyk, żyjący w mglistem królestwie wyobraźni, pan tajemniczej krainy cudów. Jeśli się taki człowiek chciał dzielić z drugimi tern, co się w nim działo, powinien był zdobyć się na prostotę większą, niż ktokolwiek inny; więcej mu było potrzeba łatwości wypowiadania się w sztuce, niż komukolwiek innemu. On jednak nigdy do tego stopnia nie opanował techniki malarskiej.

Co gorsza, potężny mistrz słowa oplątał swój wielki talent stylistyczny takim żargonem symbolów, że nie podobna go zrozumieć, jeśli się nie posiada odpowiedniego klucza. Każde jego dzieło malarskie wymaga „komentarza“; żadne nie stanowi zamkniętego w sobie, skończonego dzieła sztuki.

A przecież odróżniać trzeba mistycyzm od mistyfikacyi.

Zył sobie w Londynie pewien handlarz sukna, czy „poń-czosznik“, jak mówiono w wieku osiemnastym. Prowadził handel pod firmą Jan Blake, a był nieprawym synem pewnego szlachcica irlandzkiego, O’Neila. Ojciec jego miał ro-

305

H1ST. MAL. VII — 39

mans z jakąś nieznaną dziewczyną, a później ożenił się z Ellen Blake, która miała majątek, zrobiony kiedyś na wódce, więc wniosła mu znaczny posag, a prócz tego dała mu swoje nazwisko, gdy się zaplątał w jakieś in-BRYTYJSKI trygi polityczne, i zajęła się jego nieślubnym synkiem, któremu również nadała swoje nazwisko panieńskie. Chłopak wyrósł na młodzieńca, pojechał do Londynu, osiedlił się tu i otworzył sklep z suknem. Ożenił się i spłodził pięcioro dzieci : jedną córkę, która umarła niezamężna, i czterech synów. Dwaj starsi nazywali się Jan i Jakób ; trzecim był WILLIAM Blake, którego czekała nieśmiertelna sława; najmłodszy, Robert, był benjaminkiem rodziców. Tak więc już u kolebki wielkiego mistyka snują się tajemnice i niejasności.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Gdy William Blake miał cztery lata, widział raz „Boga, który czoło przyciskał do szyby“. Dziecko, przerażone widzeniem, nie śmiało o tern opowiadać nikomu. Rodzina mało dbała o małego Williama. Najstarszy brat jego, Jan, źle skończył, to też w domu nie mówiło się o nim wogóle. Drugi z rzędu syn, James, zajął miejsce pierworodnego, a Williamem nie interesował się nikt, to też mógł swobodnie oddawać się snom na jawie. W siódmym roku życia miał drugie widzenie — oglądał drzewo pełne aniołów w Peckham Rye. Gdy o tern usłyszał ojciec, nazwał go kłamcą i zaczął go okładać kijem, póki się za nim matka nie ujęła. Chłopiec wpadł w szał prawie z bólu, rozpaczy i wstydu, że zbito go tak niesprawiedliwie, i odtąd już do końca życia nienawidził słowa „ojciec“. W kilka lat później wybiła go znowu matka za to, że mu się objawił Ezechiel! Ponieważ chłopak był trudny do prowadzenia, bo wpadał w szał, ile razy go wybito, postanowili rodzice nie posyłać go wogóle do szkoły. Poznali się na nim; duma i poczucie godności własnej stanowiły rzeczywiście

MALARSTWA

MIEWAŁ

duchowy szkielet chłopaka, a zarazem czynnik jego dojrzą- CZŁOWIEK, łości przedwczesnej. Wcześnie zaczął objawiać dar wymowy, KTÓRY zdumiewający w tak małym chłopcu.

Układano sobie w rodzinie, że Blake prowadzić będzie WIZYE dalej handel po ojcu. Ale on miał jakiś wrodzony wstręt POTĘŻNE do wszelkiego handlu, to też zawód ten nie był dla niego. A NIEJASNE Na razie dostawał pensyę miesięczną, i wolno mu było robić, co mu się podobało. Z dumnego, nieugiętego dziecka wyrósł milczący, zamknięty w sobie chłopak. Złocisto - rude sploty jasnych włosów spływały mu z potężnej głowy, a bystre ciemne oczy patrzały w głąb własnego, zamkniętego świata marzeń. Był posłuszny i prowadził się dobrze. Dziesięcioletni chłopak był chodzącą zagadką psychologiczną.

Odkrył, że „postać jest stworzona dla piękna“. Ta pasya do piękna formy przyszła na niego tak, jak na innych chłopców przychodzi okres „przygód“ i „podróży“. Zaczął się zatapiać w studyach nad Michałem Aniołem, Diirerem i Rafaelem, a równocześnie zapalać się w nim zaczęło to, co nazywają życiem religijnem. Kupował sobie po trzy pensy sztychy na licytacyach i zaprzyjaźnił się z urzędnikiem aukcyjnym, którego uderzało to zamiłowanie i dobry smak chłopaka. Ojciec kupował mu modele gipsowe, które chłopak kopiował w domu. W dziesiątym roku życia zapisał się William do szkoły Parra przy ul. Strand, gdzie uczono rysunku z natury.

Gdy nadszedł czas terminu, młody Blake zdecydował się na zawód malarza. Zaprowadzono go więc do modnego artysty Rylanda, ale chłopak oświadczył, że Ryland „wygląda tak, jakby miał skończyć na szubienicy“, i zwróciwszy uwagę rodziców, że mniej kosztuje termin u sztycharza, prosił, aby go oddano do Basire’a. I dziwna rzecz, doprawdy: Ryland, który się cieszył powszechną sympatyą, skończył istotnie w dziesięć lat później na szubienicy za

ZACZYNA jakieś ordynarne oszustwo; i to dziwne, że Blake dlatego tylko został artystą, bo słyszał jakiś głos, który mu nakazywał pójść tą drogą. Trzeba pamiętać, że ojciec Blake’a był wyznawcą Swedenborga, i to wczesne obcowanie z du-BRYTYJSKI chami i aniołami było u chłopaka zupełnie szczerym wyrazem jego całego stosunku do świata. Tylko, że ojciec nie znosił w chłopcu tego, co sam brał od innych i na co się chętnie godził u swego nauczyciela! Rozczytywanie się w biblii i zgłębianie jej treści mistycznej było początkiem i tłem późniejszego życia duchowego Blake’a.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Od r. 1771 miał chłopiec przez lat siedem pracować przy Great King Street 31, schylony nad płytkami stalo-wemi i z lupą w oku. Trzeba było teraz „patrzeć“, a nie „mieć widzenia“. Nie chciał iść do malarza, żeby nie być ciężarem rodzinie, a pracował w warsztacie u Basire’a tylko przez dwa lata, t. j. 1771 i 1772. W tym czasie zobaczył ponurą twarz czterdziestoletniego podówczas Goldsmitha i zapragnął mieć kiedyś twarz taką samą, gdy dojdzie do wieku męskiego. Nie potrzebował jednak zazdrościć nikomu, bo sam miał głowę niezwykle silną i męską; wyglądał, jak zdobywca świata. Basire potrzebował wtedy rysunków z Opactwa Westminsterskiego. Blake otrzymał tę robotę i od r. 1772 do 1773 pracował nad tern zadaniem, które mu ogromnie odpowiadało, a skorzystał na tem, bo dzięki temu nie zaraził się nigdy greckim sposobem widzenia; rozmiłował się natomiast w sztuce gotyckiej. Pracując w Westminsterze, wpadł raz w zachwycenie i widział Chrystusa z apostołami. Mając lat szesnaście, napisał niedokończony dramat p. t. (Sdward III. Pewnego razu pozwolił jakiemuś uczniowi z Westminsteru wejść na rusztowanie i przyjrzeć się jego pracy. Ale mały urwisz zaczął ciskać błotem na rysunki Blake’a; Blake zawrzał gniewem, wdrapał się za nim na rusztowanie, zrzucił chłopaka na ziemię

MALARSTWA

A NIEJASNE

i, nie patrząc nawet, czy go zabił, czy nie, poszedł w tej CZŁOWIEK, chwili na skargę do dziekana Kollegium. Od tego dnia nie KTÓRY wolno było studentom chodzić do opactwa. Blake, porwany MIEWAŁ falą tłumu ulicznego, brał udział w rozruchach Gordona WIZYE w r. 1780; był świadkiem napadu na więzienie Newgate POTĘŻNE i wypuszczenia więźniów.

W r. 1773, w rok po śmierci Swedenborga, mając lat szesnaście, wykonał sztych p. t. Józef z Arymatei. Był już teraz na drodze do „wyższej“ filozofii; zaczął się zupełnie rozmijać ze sztuką, zmysły uważać za coś niższego od in-tellektu ; zaczął się robić intellektualnym purytaninem.

A równocześnie popadł w jakiś symbolizm, który miał wyrażać wyższe, bezcielesne idee; rzecz zabijająca dla prawdziwej sztuki, bo taka idea, jeśli ma być zrozumiała, wymaga komentarza, który nie ma ze sztuką nic wspólnego, a wkońcu, kiedy człowiek nawet ideę pojmie, zmysły jego pozostaną zimne. Blake mieszał pojęcia: nie odróżniał sztuki od etyki i nie umiał rozgraniczyć sztuki i piękna. Niebawem zaczął natchnienie uważać za pierwiastek wyższy od rozumu, a rozum traktować jako jeden z pięciu zmysłów, albowiem znajdował w nim za mało pierwiastków intelektualnych; nie zdawał sobie sprawy z tego, że, stawiając natchnienie wyżej, niż rozum, wyznaczał rozumowi miejsce zupełnie właściwe, a zmysły podnosił wysoko. Bo najwyższym zmysłem jest wyobraźnia, a natchnienie nie ma nic wspólnego z rozumem. I stąd poszedł jego błąd zasadniczy: za podstawę „najszczytniejszej poezyi“ zaczął uważać allegoryę, bo ona „przemawia do zdolności intellektualnych człowieka“. Zaraz się okaże, jak zupełnie zatracił zrozumienie tego, o co chodzi w sztuce; będziemy się bezradnie i daremnie plątali wśród jego dowolnie powymyślanych symbolów : Albionu, Józefa z Arymatei, Losu i t. p. rzeczy, które licho i bałamutnie mówią o nadziemskich objawie-

ZACZYNA niach swego twórcy, zamiast nam opowiadać o życiu, które pulsowało przed jego oczyma. Blake nie rozumiał tego, że duch świecić nie będzie, jeśli go nie zamkniesz w naczyniu z ciała. Nie podobna tu iść za nim oderwanymi szlakami BRYTYJSKI jego dumań filozoficznych — dość, że wstąpił na tę drogę, jak tylko skończył lat dwadzieścia, i odtąd przestał właściwie być artystą, a zaczął być filozofem.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W dwudziestym pierwszym roku wyzwolił się Blake z terminu i poszedł do Akademii; zaprzestał na razie pisać poezye, a zaczął z zapałem studyować żywego modela. Odezwało się w nim teraz wybitnie greckie poczucie formy i linii, a widzieliśmy już, że Blake był stracił zupełnie zrozumienie dla głębi i doniosłości sztuki, a szukał tylko spe-cyalnie greckiego ideału piękna. W roku 1780 dał siebie samego jako Poranek lub Pogodny dzień. Ambicya intellek-tualistyczna zasłaniała mu oczy; sam nie wiedział, że egzekwie nad własną sztuką odprawia, gdy mówił te słowa: „Natura zawsze osłabia, przytłumia i mąci moją wyobraźnię.“ Odtąd wszystko, co dawał, chociażby nawet w szacie słów, miało znaczenie allegoryczne, a nie dosłowne. Uważał wszystko, co dane jest zmysłom, za rzecz grubą i pospolitą w porównaniu z wytworami intellektu, jak gdyby życie zmysłów i serca nie było o całe niebo wyższe, szlachetniejsze i subtelniejsze od pustego a zimnego intellektu!

Pierwsze poematy pisał między dwunastym a dwudziestym rokiem życia, od r. 1768 do 1777. Chatterton, urodzony w r. 1752, a pięć lat starszy od Blake’a, wydrukował w r. 1768 swe poematy pod fałszywem nazwiskiem mnicha Rowleya; Blake uparcie utrzymywał, że poematy te są autentyczne i natchnione, podobnie, jak się upierał przy autentyczności Pieśni Ossyana, mimo, że się Macpherson wyraźnie przyznał do ich autorstwa. Ostatnim z pierwszych poematów Blake’a był nieskończony Edward III.

MALARSTWA

W tym czasie przeżył swą pierwszą miłość do kobiety; CZŁOWIEK, była to jego „Polly“, niejaka Klara Woods. Polly lubiła KTÓRY flirt, a Blake był zazdrosny, to też uczucie zgasło do roku. MIEWAŁ Blake miał o zależności kobiety od mężczyzny pojęcia, wy- WIZYE jęte ze Starego Testamentu. Gdy przed nią swe zazdrością POTĘŻNE zranione serce w poetycznych słowach otwierał, Polly, nie A NIEJASNE rozumiejąc dobrze, o co mu chodzi właściwie, pytała go poprostu: „Czyś zwaryował?“ Gasiło to jego zazdrość, jak zimna woda gasić zwykła ogień. W każdym razie przeżycia te odbiły się mocno na tej duszy gorącej, szczerej i ambitnej; popadł z tego powodu w chorobę, która go prześladowała aż do śmierci.

Rodzice, zaniepokojeni o jego zdrowie, umieścili go na jakiś czas w domu ogrodnika, nazwiskiem Bouchier, chcąc, żeby tam, pośród kwiatów i drzew, przyszedł powoli do siebie. Tymczasem Blake zakochał się w przystojnej, czarnookiej córce ogrodnika, Katarzynie, która nie umiała czytać i pisać, mimo, że miała już lat dwadzieścia cztery. Rodzice żądali, żeby się młoda para rozeszła na rok, zanim ślub weźmie; młodzi wzięli jednak ślub w niedzielę 18 sierpnia 1782 w Battersea. Następnie sprowadzili się na Queen Street 23 w Leicester Fields, niedaleko od Hogartha. Stot-hard, przyjaciel Blake’a, zapoznał go z Flaxmanem. Blake rozpalał chłodną wyobraźnię Flaxmana, który dopiero był powrócił z Italii. Flaxman wprowadził Blake’a na literackie salony Mathewsów. Powiadają, że Blake często pisywał wiersze w tym przybytku „falsyfikatów“ — były tam podrobione rzeźby, witraże, fałszowane antyki i meble. Mathews i Flaxman opublikowali Poetyckie szkice Blake’a ku jego wielkiemu niezadowoleniu, wykazano mu bowiem błędy i omyłki, a on był przekonany, że nigdy nie błądzi. Jego intuicya artystyczna była tak ograniczona, że miał szczery podziw i uwielbienie dla Fuseliego! W r. 1783 napisał swą

ZACZYNA niedokończoną HfOyspę na księżycu; wyśmiewał w tym poemacie znajomych i przyjaciół z salonów Mathewsów. Równocześnie przyszły mu na myśl owe sławne na świat cały Nieśni niewinności, które ozdobił doskonałemi illustracyami BRYTYJSKI bez żadnych symbolów i komentarzy. Po nich przyszły Pieśni doświadczenia.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Ładna i miła Katarzyna Blake nauczyła się tymczasem czytać i pisać. Miała dość zdrowego rozsądku na to, żeby lekceważyć kółko Mathewsów, tak samo, jak jej ukochany mąż, a nie grzeszyła też, podobnie, jak i on, zbytkiem wdzięczności. W r. 1783-84 napisał Blake poemat p. t. Marya, w którym ładna, pełna prostoty dziewczyna wchodzi w sztuczną atmosferę wykwintnych salonów. Dziecko Bla-ke’ów przyszło nieżywe na świat. Zdaje się, że ten cios zbliżył ich bardziej ku sobie. Ojciec Blake’a umarł w roku 1784; poeta nie odwiedził go przed śmiercią, nie mógł zapomnieć tego, że ojciec nie był na jego ślubie. Prawdopodobnie z tego okresu pochodzi %iriel, w którym mamy ojców, przedstawionych jako wrogów dzieci.

Blake musiał się teraz podzielić majątkiem rodzinnym ze swym bratem, Jakóbem, który objął sklep po ojcu. Artysta wyprowadził się na Broad Street 27 i otworzył sklep ze swym dawnym kolegą, Parkerem. Młodszy jego brat, Robert, został uczniem Blake’a. Artysta zrobił w tym czasie mnóstwo rysunków i sztychów. Ale honorarya brał marne, a nie lubił za nic w świecie prosić kogoś o pieniądze. Namalował Joannę Shore, Króla Edwarda i królową <Sli-norę, Dzień po bitwie, Barda i cykl Józefa. U Blake’ôw mieszkał przez dwa lata najmłodszy, ukochany brat artysty, Robert. Gdy umarł, Blake odczuł głęboko jego śmierć; „widział“, jak jego dusza wesoła wychodziła z ciała, klaszcząc w ręce z radości. Zbolały malarz położył się do łóżka i spał przez trzy dni i trzy noce.

MALAR S T W A

Obudził się, głodny nowych wrażeń. Młoda żona stawała CZŁOWIEK, mu się coraz bliższą. Później zaczął z wielkim zapałem pisać KTÓRY Księgi proroctwa. Wczytywał się w dzieła Swedenborga, MIEWAŁ które miał po ojcu. Między r. 1788 a 1790 stworzył kom- WIZYE pletny system myślenia symbolicznego ; niestety, klucza do POTĘŻNE tego systemu nie mamy, ponieważ Blake był zbyt ubogi, A NIEJASNE żeby módz wszystkie swe książki drukować za życia, a po jego śmierci jeden z „przyjaciół“ autora, Tatham, spalił szereg jego pism, nie zgadzających się z teologią Irvinga!

Wspólnik Blake’a, Parker, narzekał, że artysta zaniedbuje sklep; zerwali więc spółkę. Blake porzucił interes i przeniósł się do tańszych pokojów przy ul. Polskiej. Starał się teraz nie tylko szeregiem dramatów zaćmić Szekspira i poetów z epoki królowej Elżbiety, ale chciał, co więcej, proroctwami zakasować Swedenborga. Po ^oirielu przyszedł Duch Abla, Zaślubiny Nieba i Pieklą (1790), ‘üel, HjÙizya córek Albionu i t. p. Z r. 1791 pochodzi zaginiona, choć opublikowana Rewolucya francuska; Pieśni doświadczenia powstały w r. 1794. Pod wpływem Swedenborga gardził Blake dalej zmysłami, nie odróżniając ich od zmysłowości ; uznawał tylko lodowaty świat myśli, lub, jak on go nazywa, świat wyobraźni, nie zdając sobie sprawy z tego, że wyobraźnia jest dziedziną konkretów, a nie pojęć abstrakcyjnych. Blake „filozofował“ dalej: zaczął dodawać bliższe określenia do swych dawnych symbolów, a o sztuce zapomniał zupełnie. Tu zajmujemy się jednak przedewszyst-kiem jego działalnością malarską.

W r. 1788-89 Blake miał widzenie, w którem mały Robert nauczył go pisać i rysować werniksem na miedzi tak, żeby na płytce zostały po wyżarciu kwasem linie wypukłe, jak czcionki, dzięki czemu, możnaby taką płytą drukować, jak pieczątką.

Tą metodą illustrował swe Pieśni niewinności. W r. 1790

HIST. MAL. VII—40

313

ZACZYNA stał się entuzyastycznym zwolennikiem rewolucyi ; napisał Pieśń wolności i chodził po ulicach z czapką frygijską na głowie, choć było to w tych czasach rzeczą niebezpieczną. Całe życie był gorącym wielbicielem i apostołem przy-BRYTYJSKI jaźni — uważał ją za drogę pośrednią pomiędzy skrajnym egoizmem (najgorsze zło), a wiecznem braterstwem (najwyższe dobro); sam się jednak na przyjaźń zdobyć nie mógł, bo mu w tern przeszkadzał jego dość egoistyczny i trochę kłótliwy charater. Zgłębiał Aforyzmy Lavatera, żeby się wykształcić w sztuce przyjaźni. Przeczytał gdzieś, że Lavater napisał swoje aforyzmy w przeciągu jednej jesieni, kiedy się przenosił z miejsca na miejsce — postanowił więc przewyższyć Lavatera i napisał Przypowieści o piekle jeszcze szybciej ; mówią, że w pół godziny.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

W r. 1792 opublikował Tom Paine’a Prawa człowieka. Z powodu tej broszury Pitt wziął się ostro do wszelkiego rodzaju „republikanów“. Na pewnem zebraniu „Przyjaciół wolności“ w domu Johnsona Blake przestrzegł Paine’a, że mu grozi niebezpieczeństwo ; niech więc nie wraca do domu, ale natychmiast ucieka do Francyi. Dzięki temu, Paine uszedł cało. Pod wpływem krwawych wypadków wrześniowych z r. 1792 ochłódł zupełnie zapał Blake’a dla rewolucyi. W ciągu tego samego września umarła mu matka. Gdy się rozbiło kółko „Przyjaciół wolności“, Blake powrócił znowu do swojej samotni.

Popadał w coraz to większą biedę. Przeniósł się teraz na Hercules Buildings 13 i zaczął myśleć nad Simeryką i Europą (1793-94). Malował na tynku, al fresco. Ale brak mu było subtelnego poczucia tonu, harmonii barw i techniki. Nigdy nie opanował rzemiosła malarskiego; obrazy jego nie mają żadnej jednolitości w kompozycyi i nie tłómaczą się zupełnie. W r. 1796 wykonał czternaście płyt do Surinamu, w r. 1797 szereg rysunków do Nocy Younga, kilka-

MALARSTWA

POTĘŻNE się powodzenie. Mógł A NIEJASNE

naście sztychów, jak: Alfred, Król Jan, Królowa (Slżbieta CZŁOWIEK, i Essex, Śmierć Lukrecyi, Śmierć Kleopatry i inne, oraz KTÓRY pięćset siedemdziesiąt dwa rysunków i inicyałów do swego MIEWAŁ poematu p. t. Vala. W r. 1799 zrobił szereg obrazów re- WIZYE ligijnych dla Buttsa i cztery obrazy olejne.

Przez czas jakiś uśmiechało mu teraz trzymać służbę i znalazł uczniów z lepszych sfer. Zaproponowano mu naukę rysunków w rodzinie królewskiej, ale Blake odrzucił tę propozycyę, a nie chcąc tą odmową obrazić panującego, oddalił wszystkich swoich uczniów.

Stratę odczuł jednak dotkliwie. Musiał odprawić i służbę.

Jednakże Blake i jego żona wystarczali sobie i byli szczęśliwi; robili dalekie wycieczki po dwadzieścia i trzydzieści mil. Raz, podczas ich dłuższej nieobecności, włamał się jakiś złodziej do ich mieszkania i skradł płyty gotowe do sztychu wartości sześćdziesięciu funtów.

Hojny, wspaniałomyślny Blake nie mógł nigdy utrzymać pieniędzy, to też kradzież ta była dla niego wypadkiem bardzo wielkiej wagi.

W r. 1800 zapoznał Flaxman Blake’a z owym nieznośnym Hayleyem, który, jak to już wiemy, popełniał wiersze.

Blake opuścił Londyn i zamieszkał w Felpham, aby być bliżej swego „wielkiego sąsiada". Ogromna inteligencya jednego, a płytki umysł i czcza pedanterya drugiego musiały koniecznie doprowadzić do konfliktu między nimi.

Właśnie był umarł poeta Cowper, i Hayley umówił się z Blakem o illustracye do biografii zmarłego. Illustracye Blake’a przyjęto przychylnie, i byłoby wszystko jak najlepiej, gdyby się tylko Hayley nie był zaczął opiekować nerwami Blake’a. Z okresu między r. 1800 a r. 1804 pochodzą: Ukrzyżowanie, Kapitan Butts w uniformie artyle-rzysty, Sddam, nadający imiona zwierzętom, <Swa, nadająca imiona ptakom, ‘Wielebny Jan Johnson, Odpoczynek,

ZACZYNA Kazanie św. Pawła, Trzy Marye z aniołem u grobu, Śmierć Dziewicy, Śmierć św. Józefa, Córka Jefty, „Byłem nagi“ (obraz ten przypomina jedną z plotek o Blake’u i jego żonie : mieli zwyczaj siadywać nago w altanie na wsi i de-BRYTYJSKI klamować ustępy z Raju utraconego), Rut, Mojżesz, Ogień, Śmierć pierworodnego, Głód, JDicher, Samson, zrywający pęta, Pokonanie Samsona, Noe, Dwudziestu czterech starszych, zrzucających korony, Mądre i głupie panny, Król Babilonu, Sąd nad SRdamem. Wykonał też Osiemnaście głów poetów i dwa razy Szatana, zwołującego zastępy piekielne.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Rozkoszna chata w Felpham odpowiadała dosłownie opisowi: „w lecie okrywał ją las róż, a w zimie gościł w niej reumatyzm“. Pani Blake cierpiała bardzo z tego powodu. Mąż jej zaczął pracować nad Miltonem i Jerozolimą’, miał cichy, ale gorzki żal do Hayleya, który go zmuszał do tych „ciężkich robót“. W r. 1803 cierpliwość jego się urwała. W sierpniu tegoż roku wszedł do ogrodu Blake’a jakiś kawalerzysta, a gdy go stamtąd gospodarz domu wyrzucił, obrażony żołnierz zaskarżył wraz z kolegami Blake’a o podszczuwanie do buntów. Widocznie był to jakiś adwokat koszarowy. Sędziowie pokoju zażądali kaucyi od artysty, a złożył ją wspaniałomyślnie Hayley. Ale Blake, głęboko upokorzony całem tern zajściem, przeniósł się do Londynu na ul. South Molton Nr. 17, gdzie mieszkał przez lat siedemnaście. Tymczasem Hayley zamówił obrońcę dla Blake’a. Artysta udał się w styczniu 1804 r. do Sussex, zwrócił kaucyę Hayleyowi i został w procesie uwolniony.

Hayley zamęczał Blake’a najrozmaitszemi zleceniami w Londynie, które malarzowi zabierały dużo czasu, a nie przynosiły żadnych dochodów; mimo to, przez cały rok 1804 pracował pilnie nad sztychami Jerozolimy, jakkolwiek nie mówił o tern nic Hayleyowi. Państwo Blake’owie żyli

MALARSTWA

teraz bardzo oszczędnie, prawie w biedzie. W grudniu 1805 CZŁOWIEK, Blake zaczął niedowierzać przyjaźni Flaxmana i Hayleya — KTÓRY obcięli mu bowiem honoraryum za illustracye, podczas gdy MIEWAŁ on prawie z głodu umierał. Prócz tego, Flaxman nastręczył WIZYE Hayleyowi inną siłę do robienia sztychów, niejaką Karolinę POTĘŻNE Watson i zapoznał artystę z niejakim Cromekiem, którego A NIEJASNE Blake również znienawidził z tego powodu, że Gromek był sobie zamówił u niego illustracye do Grobu Blaira, a później zamówienie cofnął i na miejsce Blake’a wziął sobie Schiavonettiego. W rzeczywistości jednak Cromek nie postąpił w tej sprawie tak bardzo nieszlachetnie; był to bowiem człowiek niezamożny, a Schiavonetti kosztował go taniej, niż Blake. Była teraz bieda u Blake’ôw. Zona artysty, chcąc go zachęcić do jakiejkolwiek pracy popłatnej, zwykła mu była kłaść próżne półmiski na stół, co widząc Blake rzucał poezye i zabierał się do sztychów wedle obrazów innych artystów, i to mu przynosiło jakie takie dochody.

Robił teraz rysunek do Pielgrzymów canterburyjskich Chaucera. Cromek przyjrzał się jego pracy, a poszedłszy do innego malarza, Stotharda, poddał mu, niby od siebie, pomysł takiego samego obrazu. Stothard zabrał się do tego i wystawił swą pracę w maju 1807, zanim jeszcze praca Blake’a została ukończona. Ten fakt poróżnił bardzo Blake’a z Cromekiem. W maju 1809 urządził Blake wystawę swych obrazów w domu brata swego, kupca. Wystawił tam szesnaście prac, między innemi i Dawnych Brytonów w naturalnej wielkości. Wystawa nie powiodła się. Ale nic w tem dziwnego ; Blake miał bardzo słabe poczucie kolorów. Pisał tak: „Człowiek, który może stawiać koloryt Tycyana i Ru-bensa wyżej, niż Michała Anioła i Rafaela, powinien być bardzo skromny. Koloryt... jest zawsze zły u Tycyana i Cor-reggia, u Rubensa i Rembrandta. Jak długo się artyści nie

ZACZYNA wyzwolą z pod uroku Tycyana, Correggia, Rubensa, Rem-brandta, nie dorównają nigdy Rafaelowi, Diirerowi, Michałowi Aniołowi i Juliowi Romano.“ Takiemi uwagami Blake nie zaszkodził zupełnie tym geniuszom kolorytu; pokazał BRYTYJSKI tylko, jak dalece był ograniczony. W tej głowie mieszała się literatura z malarstwem i rzeźbą. Wystawą swą dał sobie świadectwo kompletnego ubóstwa i upadku artystycznego — w katalogu umieścił szereg ciężkich, literackich komentarzy, które miały powiedzieć to, czego wyrazić nie umiał obrazami. Same tytuły obrazów mówią, co to mogła być za sztuka :

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

Nelson, prowadzący JSeviathana, &itt, prowadzący Be~ hemotha, Kanterburyjscy pielgrzymi, Bard, Starożytni Bry-tonowie, Kozły, Nauczyciel duchowny, Szatan, zwołujący zastępy piekielne; dalej rysunki: Bramini, SÆdam i (Swa znajdują ciało Abla, Żołnierze grają w kości o suknie Chrystusa, Drabina Jakóbowa, Ciało Chrystusa w grobie, Rut, Pokuta Joanny Shore w kościele św. Pawła.

Zapatrzony w „tradycye“ malarstwa, nie mógł zrozumieć, że sztuka musi iść ciągle naprzód i nie ma nic wspólnego ze szkołami i tradycyami. Blake stawiał na pierwszem miejscu Fuseliego, a po nim przedewszystkiem cenił siebie samego !

Ciekawy jest tak zwany List otwarty Blake’a z tego czasu, daje bowiem obraz biedy, którą cierpiał, i walki, jaką toczył ze światem, a pozatem zawiera przyczynki do charakterystyki smaku współczesnego. Są tam i niedorzeczności, jak np. łączenie jednym tchem takich nazwisk, jak: „Fuseli, Michał Anioł, Szekspir i Milton“, ale są i subtelne uwagi krytyczne. Autor miał nieznośny patos, miał zupełnie waryacki wstręt do natury w sztuce i bardzo ograniczone poczucie artystyczne; ratuje go jedno tylko: rozumiał, że sam koloryt nie stanowi obrazu, a sztuka się

MALARSTWA

KTÓRY

nie kończy na realistycznem odmalowaniu przedmiotu, który CZŁOWIEK, malarz ma przed sobą.

W r. 1810 napisał Blake drugą recenzyę o własnym MIEWAŁ obrazie, przedstawiającym Sąd Ostateczny — obraz tak WIZYE słaby jako dzieło sztuki, że musiał go uzupełnić i wyjaśnić POTĘŻNE jego znaczenie z pomocą kilku kartek drukowanego ko- A NIEJASNE mentarza — komentarz w każdym razie zajmujący.

W r. 1813 zapoznał się Blake za pośrednictwem Cum-berlanda, z Janem Linnellem i robił dla niego szereg obrazów na temat Joba, rysunki kolorowane do Dantego i do Kuszenia Chrystusa. Linnell nie dawał mu nigdy większych sum pieniędzy naraz, ale dbał o to, żeby artysta miał z czego żyć. Blake znalazł w nim anioła stróża; niezależnie od tego miewał wtedy właśnie z dawna upragnione widzenia dyabłów — widzenia dość ponure. JAN LINNELL był pejzażystą i uczniem VARLEYA, który się bawił astrologią. Dla Varleya robił Blake portrety ze swoich widziadeł; między innymi ofiarował mu 'Widmo ducha pchły. W roku 1820 robił Blake drzeworyty do Sielanek Wirgiliusza.

Ciekawe jest wyznanie jego, złożone przy końcu życia.

Wedle niego uczucie stanowi, mimo wszystko, najwyższą mądrość. „Prawdę poznajemy przez wewnętrzne przekonanie — na tej podstawie opieramy naukę; jeśli mi coś serce dyktuje, musi to być prawdą.“ Oto przynajmniej przed śmiercią artysta!

Blake znalazł w panu Butts szlachetnego przyjaciela i opiekuna. Butts zamawiał u niego obrazy, a Blake robił je, kiedy chciał i jak chciał. Zdaje się, że Butts nie bardzo się zachwycał jego obrazami, ale miał podziw dla ich oryginalnego autora. Niebawem poznał Blake innego protektora, równie zacnego, ale bliższego mu duchem.

Blake robił akwarelą szereg illustracyi do Dantego; nawet śmierć zaskoczyła go wtedy, gdy robił podług nich

zmienił mieszkanie na jeszcze skromniejsze przy Fountain Court Nr. 3 w r. 1823. Tu zdarzało się, że nie miał co jeść razem z żoną, a gości prosił siadać na łóżko. Trudno BRYTYJSKI uwierzyć, że świeże i pełne życia rysunki jego są dziełem człowieka starego, który się zabijał po prostu pracą żle wynagradzaną. Przez dwa lata zupełnie nie wychodził z domu. Linnell pomagał mu ustawicznie ; kazał mu robić duplikaty wedle cyklu Joba, który był w posiadaniu Buttsa, a prócz tego sztychy według tych samych obrazów. Dzięki Linnel-lowi, stary artysta nie potrzebował się gryźć troską o chleb codzienny. Linnell był mu nie protektorem, ale przyjacielem. Wainewright pisywał teraz do Gazety Londyńskiej i w swoich świetnych, błyskotliwych feljetonach dał wyraz swemu podziwowi dla Blake’a — ten sam Wainewright, który później otruł strychniną swą bratową, osobę bardzo piękną, w tym celu, żeby otrzymać po niej premię asekuracyjną w kwocie 18.000 f. s. Przed sądem przyznał się do zbrodni, a jako powód podawał to, „że bratowa miała nogi za grube w kostce“. Skazano go na dożywotnie ciężkie roboty, ale skrócił je sobie dawką strychniny.

ZACZYNA sztychy. Ostatniem jego wielkiem dziełem był Job. Blake SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Blake był figurą dobrze znaną na mieście. Nosił kapelusz z szerokiemi krysami, proste, czarne ubranie i podwiązki, które już wyszły były z mody; długie spodnie nosił tylko w domu, gardził bowiem tym rodzajem odzienia. Za protekcyą Collinsa, Coopera, Bailyego i Bone’a Akademia przyznała Blake’owi 25 f. s. nagrody za jego rysunki do Grobu Blaira.

JJob został opublikowany w marcu 1825. Linnell okazywał Blake’owi wyjątkową życzliwość, a był w stosunku do niego niezwykle delikatny i subtelny: pomagał mu pie-niądzmi, zachowywał zawsze pozory zimnego „interesu“, wymagał podpisanych kwitów i dokumentów, wogóle za-

chowy wał się tak, jak gdyby to Blake jemu robił dobro- CZŁOWIEK, dziejstwo, przyjmując zamówienia. Dla niego też robił Blake KTÓRY rysunki aż do końca życia, niekiedy nawei w łóżku. Nie- MIEWAŁ stety, artysta nie dał Linnellowi wszystkich swoich manu- WIZYE skryptów przed śmiercią; powierzył mu p. t. Vola.

tylko swój poemat POTĘŻNE

A NIEJASNE

Cicho i spokojnie zbliżał się Blake do kresu żywota.

Tylne okno jego mieszkania wychodziło na rzekę, a frontowe na Fountain Court; tędy wpadało światło do saloniku. Drugi pokój był sypialnią, jadalnią, warstatem i kuchnią zarazem ; tu gospodarowała i utrzymywała wszystko w czystości i porządku jego poczciwa, dobra żona. Tu powiedział raz Blake do dziecka, które go przyszło odwiedzie:

„Niech ci Bóg da życie takie ładne, jakie mnie dał.“ Nie chciał się patrzeć na pałac królewski, byleby módz śnić swoje własne sny. Człowiek dziwny, pełen paradoksów, nie wierzył w grzechy, a mimo to utrzymywał, że Bóg grzechy przebacza. Nie nasza rzecz roztrząsać tutaj tajemnice jego umysłu. Nie obawiał się kary poza grobem, wierzył bowiem, że „śmierć jest przejściem do lepszego stadyum bytu“. To też szczerze mówił do swej ukochanej żony: „Niczego mi nie żal na świecie, tylko ciebie jednej.“ Po południu 12 sierpnia 1827 zaczął Blake śpiewać głośno w oczekiwaniu zbliżającej się śmierci; przyszła nań jakaś ekstaza szczęścia.

Potem chwila milczenia i ciszy, i czuwający przy chorym nie zauważyli nawet momentu, w którym artysta wydał ostatnie tchnienie.

Pochowano go na cmentarzu w Bunhill Fields. Wierna towarzyszka jego długiego żywota żyła wspomnieniami jeszcze czas jakiś po jego śmierci. Utrzymywała się z tego, co zebrała ze sprzedaży książek i pism, pozostałych po mężu.

Gdy jej księżna Zofia posłała 100 f. s. w prezencie, odesłała je „z podziękowaniem“ napowrót, nie chcąc zatrzy-

HIST. MAL. VII - il

LO

to

ZACZYNA mywać pieniędzy, bez których „mogła się ostatecznie obejść, podczas gdy wielu ludzi jeszcze biedniejszych możnaby taką kwotą uratować poprostu od śmierci głodowej“. Gdy w cztery lata potem umarła, całe jej mienie i spuścizna po mężu prze-BRYTYJSKI szły na własność nieznośnego Tathama.

SIĘ OD-ZYWAĆ GENIUSZ

Blake był ostatnim z wielkich artystów renesansu. Nie istniała dla niego wcale długa droga rozwoju, jaką sztuka przebiegła od dnia śmierci Michała Anioła. Cofnął się wstecz i usiłował dotrzymać kroku Buonarottiemu, ale nie miał na to dość sił, ani sprawności technicznej. Był, mimo to, olbrzymem, jakkolwiek mętnej, niejasnej sztuki jego najczęściej odcyfrować nie można. Był mistykiem, ale nie umiał objawiać tajemnic; starał się o to i pracował nad sobą w tym kierunku z energią zdumiewającą, ale praca nie wydała żadnych owoców, przynajmniej w zakresie malarstwa. Twierdził, że wyobraźnia jest czynnością intellektu, który stoi ponad zmysłami, ale popadał ustawicznie w sprzeczność z samym sobą. Blake zostanie, mimo wszelkich badań, tajemniczym i zagadkowym na zawsze; dzieła jego bowiem są nie kluczem do bram jego duszy, ale nową zagadką do rozwiązania. Chciał przekreślić cały wielki okres rozwoju sztuki od czasu śmierci Michała Anioła — odrzucał barwę i światłocień — bronił tylko linii. Próbował cofnąć wskazówkę na zegarze życia. Zarzucił wszystko, co tylko było życiem w sztuce, byle tylko zachować mroźną linię grecką; nie rozumiał zupełnie malarstwa, które się przecież zaczyna od barwy, a nie kończy się na linii. Lekceważył impresyę w sztuce, mimo, że się sam starał o impresyę za pośrednictwem linii — bo sztuka nie może dać nic innego, jak tylko impresyę. Robił illustracye do prześlicznej pieśni w rodzaju „Kiedy ranne wstają zorze...“ i rysunek aniołów

MALARSTWA

był w niej dobry, ale inne postaci i pejzaż psuły całość, CZŁOWIEK, marną i pustą w porównaniu do żywiołowej poezyi słów! KTÓRY

Nie mówimy tu o jego poematach; to jedno zaznaczyć MIEWAŁ możemy, że słowom zwykł był nadawać znaczenie ukryte, WIZYE tajemne, allegoryczne. A przecież zadaniem mistyka-artysty POTĘŻNE jest nie stwarzanie, lecz objawianie tajemnic. Ale też, zanim A NIEJASNE poeta potrafi objawiać tajemnice, musi opanować sztukę słowa, musi umieć w najprostsze wyrazy, jakie język posiada, zamknąć swoje najpotężniejsze uczucia i podawać je w tym relikwiarzu drugim. Ï dlatego to ludzie uczeni i posiadający wykształcenie filozoficzne nie umieją często pisać po literacku, a tern mniej stwarzać dzieła sztuki tego rodzaju, i dlatego dzisiejsza krytyka artystyczna jest po większej części mało warta. Taki krytyk, który nie jest artystą w sztuce słowa, nie potrafi w żaden sposób oddać wrażenia, jakie obraz wywołuje w duszy widza. Co gorsza, ludzie, którzy piszą o sztuce i o filozofii, stworzyli sobie jakiś nieprawego pochodzenia żargon scholastyczny, który nie ma śladu siły emocyonalnej i nie ma żadnego związku z prostym, codziennym językiem ludzi zwyczajnych. Oni mają jakieś „układy wazomotoryczne“, jakieś „wartości dotykowe“ i Bóg wie co jeszcze. Z tego, że wydawca man-chesterski uważa ten stęchły towar za literaturę, nie wynika wcale, żeby to miało coś wspólnego z literaturą. To są pedantyczne zawracania głowy łacińskimi zwrotami, i nic dziwnego, że te rzeczy upadają — przecież nie może być inaczej. Tak samo upadł Blake. On także używał wyrazu „wyobraźnia“, a miał na myśli coś całkiem innego. Głowę sobie łamał nad tern, jak znaleźć „prawdę“ w intellekcie, a tymczasem tam wogóle niema prawdy. Prawdę znajdują w całej pełni tylko zmysły w porozumieniu z intellektem.

Tak samo pruderya jest aktem intellektu. Wstyd jest aktem uczucia i wstyd jest rzeczą szlachetną i szczerą,

derya uważa pociąg wzajemny dwóch płci za coś nieprzyzwoitego, podczas gdy zupełnie tak nie jest, bo tkwi w tem GENIUSZ jedna z najwyższych i najgłębszych prawd; wstyd uważa BRYTYJSKI pewną przyzwoitość i skromność między kochankami za rzecz zasadniczej wagi — bo, jeśli tylko żądza jest podstawą stosunku, zdrada jest jego dalszym etapem nieunik

ZACZYNA podczas gdy pruderya jest podłem kłamstwem. To też pru-SIĘ OD-ZYWAĆ

nionym.

ROZDZIAŁ XXVIII

O TYCH, KTÓRZY MALOWALI PORTRETY Z KOŃCEM WIEKU OSIEMNASTEGO

WIEKU

OSIEMNA

STEGO

Gdy się dopełniał wiek osiemnasty, powstała grupa PORTRETY młodszych malarzy - portrecistów, którzy stworzyli szereg Z KOŃCEM dzieł dobrych i subtelnych.

NORTHCOTE 1746? — 1831

Biednemu zegarmistrzowi z Plymouth urodził się w roku 1746 syn, JAMES NORTHCOTE, którego kiedyś czekała sława artysty. Gdy miał lat szesnaście, malował już portrety. W tym czasie przyjechał do Devonport Reynolds wraz z dr. Johnsonem. Gdy na jakiemś publicznem zebraniu wskazano młodemu artyście Sir Joshuego, Northcote przystąpił do niego tak blizko, jak tylko mógł, i dotknął się z uwielbieniem kraju jego płaszcza.

Młodzieniec, zapalony do sztuki, fuszerował w niej na własną rękę, jak mógł i umiał najlepiej, póki, za sprawą dr. Mudge’a, nie uzyskał audyencyi u Reynoldsa w r. 1771. Miał wtedy lat dwadzieścia pięć. Wprawdzie Reynolds mocno kiwał głową nad jego surowemi pracami, przyjął go jednak na ucznia. Prócz tego, młodzieniec pracował sumiennie w Akademii Królewskiej.

Po pięciu latach, spędzonych na nauce pod okiem Reynoldsa, wrócił Northcote na czas jakiś do Plymouth. Wkrótce nazbierał za portrety dość pieniędzy, by módz w r. 1777 wyjechać do Rzymu. Gdy wrócił stamtąd w r. 1780, przyjął go serdecznie Reynolds i pochwalił stanowczo jego zamiar

„wynajęcia domu i malowania portretów, oraz obrazów na tematy historyczne“. Osiedlił się zatem Northcote na Old Bond Street 2. W r. 1783 wystawił po raz pierwszy swoje portrety i zwabił sobie tem wielu klientów do pracowni.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BRYTYJSKI Jednak, mimo że się wielki świat tłumnie cisnął do jego warstatu, artysta nie umiał wyzyskać sprzyjających okoliczności tak, jak niegdyś mistrz jego, Reynolds; był to bowiem człowiek małego ducha, który się bał wszelkiego ryzyka. Pieniądze napływały w dom Northcote’a, ale stół jego i odzież zostały skromne i ubogie, jak przedtem; oszczędność była jego manią. Jeszcze bardziej oszczędną była siostra artysty, która mu prowadziła dom i zwykła była tak skąpo stół zastawiać, że jeśli się u nich jaki wyjątkowy gość pokazał, to wyszedłszy Bogu dziękował, że nie umarł z głodu. Hazlitt podziwiał świetny dar opowiadania, jakim się odznaczał „mały malarz“, grzeszący jednak zbytkiem sarkazmu i pewnej gorzkiej nieco ironii.

Northcote wymalował do Boydellowskiego „Szekspira“ Morderstwo dzieci królewskich, rzecz zupełnie marną, i smutną Śmierć Wata Tylera, którą publiczność przyjęła przychylnie, wobec czego uszczypliwy Fuseli pozwolił sobie na dowcip: „Teraz Northcote wróci do domu, dorzuci do ognia osobny, dodatkowy kawałek węgla, i prawie że go ogarnie pokusa, aby odkorkować jedyną butelkę wina, jaką posiada.“

Northcote bywał w Akademii, ale trzymał się roztropnie zdała od wszelkich waśni w tem Towarzystwie; nie czuł wielkiej sympatyi do tej instytucyi, ani do jej sposobów postępowania. Miewał niekiedy pyszny humor. Poznał był gdzieś księcia Walii. Reynolds spytał później kiedyś North-cote’a, co wie o Jego Królewskiej Mości. „Nic — odpowiedział Northcote, — nic zgoła!“ Reynolds odrzekł: „Jakto nic, kiedy książę mówi, że zna pana bardzo dobrze?“ —

MALARSTWA

WIEKU

„Puah! on się tylko tak chwali!“ Reynolds się uśmiechnął PORTRETY i mruknął pod nosem: „No, no! to dobrze powiedziane — Z KOŃCEM i dosyć dowcipnie przytem.“

STEGO

Do najbardziej znanych portretów jego należy Gdward OSIEMNA-fPe/Zew, wicehrabia (Sxmouth.

W r. 1791 wyprowadził się Northcote do większego, jakkolwiek zawsze jeszcze małego domu przy Argyll Street Nr. 39. Miał wtedy lat czterdzieści cztery, cieszył się powodzeniem i ogólnem uznaniem. Koledzy artysty szanowali jego sarkastyczny i niepowściągliwy język i jego błyskawiczne repliki, ale nie lubili go zbytnio. Przez swoją sym-patyę dla stronnictwa Whigów pozyskał sobie księcia Walii i naczelników tej partyi. Ale nie poszedł śladami Sir Jo-shuego, bo mu na przeszkodzie stanęli ludzie, których pendzel pochlebiać umiał gładziej i z mniejszymi skrupułami.

Northcote posiadał jedną bardzo ładną zaletę: nie był zupełnie snobem. Pewnego razu był w jego pracowni książę Clarence, późniejszy Wilhelm IV, w towarzystwie kilku lordów i dam. W czasie rozmowy książę wziął żartem w dwa palce kołnierz wyszarzałego, starego kaftana, w którym artysta zwykł był pracować, i dotknąwszy się siwych włosów malarza, rzekł: „Uważam, że pan nie traci zbyt wiele czasu na tualetę.“ Northcote odpalił mu w tej chwili: „Sir, nigdy nikomu nie pozwalam na tego rodzaju osobistą poufałość względem mojej osoby; pan jest pierwszym, który sobie na coś podobnego pozwala. Proszę, niech Jego Królewska Wysokość raczy pamiętać, że jestem u siebie w domu.“ Poczem najspokojniej malował w dalszym ciągu. Po długiej chwili milczenia otworzył książę drzwi i wyszedł. Ale, że nie było jeszcze karety królewskiej pod domem, a deszcz wielki padał, wrócił więc do pokoju, aby pożyczyć parasola. Nazajutrz w południe siedział Northcote sam w pra-

ZACZYNA cowni, gdy wtem ktoś bardzo delikatnie zapukał do drzwi, a po chwili wszedł książę do pokoju i powiedział: „Panie Northcote, przyszedłem odnieść parasol pańskiej siostry; przyniosłem go sam dlatego, żeby módz powiedzieć panu, BRYTYJSKI że rzeczywiście przez nieuwagę pozwoliłem sobie wczoraj wobec pana na zbyt wielką poufałość, która pana słusznie uraziła. Jest mi naprawdę bardzo nieprzyjemnie i jestem z siebie niezadowolony. Spodziewam się, że mi pan przebaczy i więcej o tern pamiętać nie będzie.“ Northcote nieraz opowiadał o tem zdarzeniu i mawiał, że odtąd byłby w ogień skoczył za księcia, tak go ten objaw grzeczności królewskiej wziął i przywiązał. A książę mawiał o malarzu po marynarsku: „To ci psiakrew ambitna sztuka! nie da sobie w kaszę napluć.“

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Wątły, mały Northcote starzał się, sechł i zamierał powoli, aż zasnął na wieki w r. 1831. Pochowano go w kościele Marylebone.

BEECHEY

1753

1839

SlR WILLIAM BEECHEY, członek A. K., był typowym reprezentantem grupy malarzy, pracujących po śmierci Reynoldsa, a odznaczających się wielką subtelnością kolorytu i opracowania. Urodził się w Burford 12 grudnia 1753 i kształcił się zrazu na prawnika, ale porzucił te studya i zapisał się na ucznia do szkoły akademickiej w r. 1772; mówią, że pracował tam pod kierunkiem Zoffanyego i Reynoldsa. Prędko zaczął się odznaczać jako portrecista. Po raz pierwszy wystawił swoje portrety w 1775 i zdobył sobie nimi całe miasto. Dzięki portretowi Królowej Charlotty, uzyskał urząd nadwornego portrecisty królowej. Za grupę, przedstawiającą Jerzego III z księciem Walii i księciem jjorku,

RAEBURN

1756

1823

SZKOŁA ANGIELSKA „CHŁOPIEC Z KRÓLIKIEM“ (Londyn, Burlington House)

\

W 51U 9 3 A 51

££8I

AM2J3IOHA AJO>IX8

"muô^ ^ om<\oiwx

(32UOH HOTDMLiaua .HYQUOJ)

IkJH

■

m

K

3

w.

À

W0

-

w 1

Ęg&i y

fe

*s

■

&M

-

P ■

F pi ■ ■

*

Ł-

m

■ m

W

'■■tr

à»,

^ % ;

Ji:

Bcs^* ■, ^

ÿ

V«

L. «

Ff

i-i

w J

■ * JB

a

.V

i,

|S •• pi r-j

li

r

HRi.:

BrT'?i

i, i#

iii

|f

J

• M b.m

.

v

MALARSTWA

z Hampton Court, otrzymał szlachectwo. Później wszedł PORTRETY w modę Lawrence i przyćmił sławę Beecheya. W Naro- Z KOŃCEM dowej Galery i Portretów znajduje się jego Pani Siddons, WIEKU w Dulwich John Kemble, źPybus i Sir Franciszek Bour- OSIEMNA-geois.

STEGO

W r. 1793 został nadzwyczajnym członkiem A. K., zwyczajnym w r. 1798; w tym samym roku otrzymał szlachectwo. Był dwa razy żonaty. Syn jego, JERZY BEECHEY, był także portrecistą. Sztuka jego jest wcale subtelna, jakkolwiek nie oryginalna; jest w niej jednak pewna prostota, przypominająca Opiego, i pewne zapowiedzi przyszłych wartości artystycznych. Umarł w Hampstead 28 stycznia 1839.

STUART

1755 — 1828

GILBERT Stuart, zwany „amerykańskim Stuartem“, był pochodzenia szkockiego, a urodził się w Narragansett, koło Newport, w koloniach amerykańskich, 3 grudnia 1755 r. Mając lat dwadzieścia, przyjechał do Szkocyi około r. 1775, chcąc odbyć studya uniwersyteckie w Glazgowie. Niebawem jednak porzucił uniwersytet, a zabrał się do malowania portretów. Wyjechał później do Londynu, a potem do Paryża. Obsyłał wystawy Akademii od r. 1777 do 1785. Pozowali mu : Ludwik XVI, Jerzy III i Książę Walii; prócz nich John Kemble, Alderman, Boydell, Reynolds, West i innne znakomitości. Po powrocie do Ameryki, teraz już Stanów Zjednoczonych, osiedlił się zrazu w Nowym Yorku, potem był w Filadelfii, w Washingtonie, a koło r. 1806 przeniósł się na stałe do Bostonu. Między innymi dobrymi portretami znajdują się w Narodowej Galeryi Portretów jego West i Jerzy Washington. Sławny jest jako malarz

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI i córkę.

MALARSTWO

pierwszych sześciu prezydentów Stanów Zjednoczonych : Washingtona, Johna Adamsa, Jeffersona, Madisona, Mon-roego, Johna (Huincy Adamsa. Po świetnej karyerze artystycznej umarł w Bostonie 27 lipca 1828. Osierocił żonę

ROZDZIAŁ XXIX

O SZKOCKIM OLBRZYMIE W DZIEDZINIE PORTRETU

1823

1756

Płótno Sir Joshuego Reynoldsa „Wiek niewinności“ SZKOCKI było jeszcze wilgotne, gdy do pracowni wielkiego artysty OLBRZYM wszedł młody dwudziestodziewięcioletni człowiek, który miał W DZIE-w sztuce malarskiej wysokie zająć stanowisko. HENRYK Rae- DŻINIE BURN, młody, olbrzymi Szkot, zaszczytnie znany już w Edyn- PORTRETU burgu, przybył z żoną swą do Londynu, gdzie wiekowy Reynolds, zachwycony jego talentem, zaczął go bardzo żywo zachęcać do pracy. Radził mu wyjazd do Rzymu — w czem obiecał pomódz materyalnie, gdyby tego młody artysta potrzebował. Raeburn — głęboko wzruszony — nie przyjął zapomogi od sędziwego mistrza.

Ojcem jego był Robert Raeburn, młynarz w Stock-bridge koło Edynburga, a matką Anna z domu Elder. Artysta urodził się 4 marca 1756, a był drugim z rzędu synem. Przyszedł na świat w rok po tern, jak się ożenił dwudziestodwuletni Romney, a w trzy lata po tern, jak się trzydziestoletni Reynolds osiedlił w Londynie. W bardzo młodym wieku został Henryk Raeburn wraz ze starszym swym bratem, Wilhelmem, sierotą, stracił bowiem ojca i matkę. Wilhelm zajął się dziewięcioletnim bratem bardzo dzielnie, pomimo, że sam miał zaledwie szesnaście czy siedemnaście lat. Oddał go do sławnej szkoły Heriot’s Hospital, gdzie chłopiec nabył poważnego wykształcenia i nauczył się być uprzejmym i miłym w obejściu, a to mu się bardzo przydało w życiu późniejszem. Opuścił szkołę

w piętnastym roku życia (1771) i poszedł do terminu do złotnika, niejakiego Gillilanda. W tym czasie zaczął malować miniatury, między innemi portret Dawida Deuchara i S)r. Wooda. Samoukiem będąc, malował z amatorstwa;

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BRYTYJSKI w dwudziestym roku zaniechał miniatury i zaczął robić obrazy olejne — zawsze jeszcze bez żadnej nauki. W tym samym roku za radą i pomocą poczciwego złotnika zaczął się Henryk Raeburn uczyć u Dawida Martina, który był uczniem Ramsaya, i skorzystał od niego tak wiele, że mu pozwolono wypisać się z terminu i oddać się niepodzielnie sztuce malarskiej. Szybko postępował w łaskach u publiczności i w uznaniu ogólnem. Miał zdrowie, odwagę, talent i kulturę; zaczął więc szybkim krokiem iść naprzód tą drogą, na której się zdobywa sukcesy życiowe i artystyczne. Jedną miał tylko „wadę“: był stosunkowo ubogi. Ale szybko i temu zaradził. Pewna śliczna osóbka, wdowa, około 12 lat starsza od malarza, zamówiła u niego portret; w miesiąc potem byli już po ślubie. Jako dwudziestodwuletni młodzieniec ujrzał się Raeburn mężem Anny Edgar, wdowy po jednym z Lesliech of Balquhan, został ojczymem dwóch dziewcząt i właścicielem wielkiego majątku, nie mówiąc już o pałacu Deanhaugh. Było to szczęśliwe małżeństwo. Jedna z jego pasierbic była późniejszą panią Inglis. Mąż jej umarł w Kalkucie i zostawił jej dwóch synków: Henryka Raeburn Inglisa i Karola James Leslie In-glisa; starszy z nich, pochrzestnik i ulubieniec Raeburna, uwieczniony został jako Chłopiec z królikiem na jego obrazie, nagrodzonym w Akademii Królewskiej. Ale to wszystko stało się później. Szczęśliwy w swoim domu w Deanhaugh, otoczony dziećmi i coraz liczniejszem gronem przyjaciół z najlepszych sfer literackich, artystycznych i obywatelskich Edynburga, wolny od wszelkich trosk — stwarzał Raeburn jedno arcydzieło po drugiem, przeważnie portrety. Z tego

RAEBURN

1756

1823

SZKOŁA ANGIELSKA

„MR. SCOTT MONCRIEFF“ (Szkocka Galerya Narodowa)

fl

nfluaaAsi

esst

mt

AX2J3IOWA AJCma

‘■TO\S\0V\0\A TTOOZ .SM„ (AWOQOHAM AY33L1AO AJOO>ts2)

es

J

'ggtójgp

' ipR

!

j

::

-v

■

m*- m

^ , s

ÉÈIl

*S

h * i*

mi

. ..

MALARSTWA

czasu

LBoys.

pochodzi jego sławne płótno p. t. %he binning SZKOCKI

OLBRZYM

Szybko rozwijał się Raeburn samouk; szybko stworzył W DZIE-sobie oryginalny, męski, silny styl w malarstwie. Dużego DŻINIE wzrostu, obdarzony niezwykłą siłą, uwijał się po całej oko- PORTRETU licy ze szkicownikiem w kieszeni. Z pierwszych lat po ślubie pochodzi jego portret sędziego śDundasa, oraz fBani Ferguson z Raiłh z dziećmi (1781), Chalmers of Pittencrieff i Qeneral Sir Ronald Ferguson.

Bądź to dlatego, że tak wypadało, bądź też dla am-bicyi, rosnącej w miarę wzrostu sił — dość, że w 1785 zaczął Raeburn marzyć o wyjeździe do Rzymu. Po drodze, a jechał z żoną, wstąpił nasz artysta do pracowni Reynoldsa, jakeśmy to już powyżej mówili. Powróciwszy z Włoch w r. 1787 do Edynburga, mając lat trzydzieści jeden, otworzył pracownię na George Street i począł tworzyć arcydzieła, odrzuciwszy precz wszelkie wpływy starych mistrzów, z wyjątkiem jednego tylko Velazqueza, który mu jednak był i został pierwowzorem jędrności i mocy. W rok po powrocie stracił brata i przeniósł się do jego domu, do St.

Bernard’s House, gdzie mieszkał już do śmierci, a malował w dawnej pracowni, pokąd sobie w r. 1795 nie zbudował własnej, dużej malarni w Raeburn House na York Place.

Pozowali mu prawie wszyscy wybitniejsi mężczyźni i prawie wszystkie damy z całej Szkocyi. Był dla Szkocyi tern, czem Reynolds, Gainsborough i Romney dla Anglii. Szczęśliwy w życiu domowem i rodzinnem, wspomagał i otuchy dodawał początkującym artystom; miał bowiem zawsze serce otwarte, a rękę hojną. Niedługo po powrocie z Włoch malował portrety HiOilliama Inglisa, Aleksandra Hßooda i Profesora Duncana, którego później namalował jeszcze raz dla Kollegium Lekarskiego, Lorda Eldina (którego był namalował jako Johna Clerka, gdy obaj byli biedni i ciężko

się borykali z losem). Principal Hill of Si. Andrews jest także wczesnem dziełem, po którem następują: Principal ‘William ^Robertson, Profesor SRdam Ferguson, Ford Pro-vost Thomas Elder i Profesor Jan fRo bison w nocnej cza-BRYTYJSKI peczce i szlafroku; ETLndrzej SRgnew, porucznik w czerwonym mundurze z żółtym przodem, malowany jest nieco wcześniej.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Do roku 1790 należą: Sir John Clerk z Penicuik i Lady Clerk; na rok 1791 przypada sławny Dr. Nataniel Spens w mundurze łucznika.

W 1795 powstał Chief fBaron LRobert źDundas of Arnis ton i portret naturalnej wielkości Sir Ronalda jłergu-sona, jako też portrety dwóch młodzieńców, Ronalda i Roberta Fergusonów, oraz inne portrety Fergusonów z Raith, między którymi jest poetyczny młody chłopak, William Ferguson z fKilrie. Z roku 1798 i coś pochodzą prócz tego portrety Jana Taita z Harviestonu z wnukiem, Vice-hrabiego Duncana, bohatera z Camperdown (1798), i Jamesa LRalfoura.

Wiemy, że Raeburn kopiował portret Burnsa, pendzla Nasmytha; Scotta malował więcej niż sześć razy: raz Scotta jako młodzieńca i replikę tegoż portretu; w r. 1808 Scotta naturalnej wielkości, w wysokich butach, siedzącego na ruinach z psem u nóg; w r. 1809 powstaje również Scott w całej postaci, z psami, a w r. 1822-23 dwa popiersia Scotta. Subtelny Doktor Aleksander SfLdam pochodzi z roku 1808, portret Franciszka Homera z r. 1812, replika tegoż* z r. 1817. Z tego samego czasu pochodzą: Lord Jeffrey, Xord Cockburn, Henryk Mackenzie z Narodowej Galeryi Portretów, Rodzina LRaeburnów, Henryk Raeburn na kucu z 1790 i coś, Jßady fRaeburn z tego samego roku, Własny portret z r. 1815, Eliza Raeburn (wnuczka artysty), pełen siły portret Macnaba, sławny Sir John Sinclair z Ulb-

MALARSTWA

PORTRETU

steru, mistrzowski Xord Newton, pyszny James TOardrop SZKOCKI z cGorbanehill, John cWcmchope, Krzysztof North, G. J. OLBRZYM Bell, Archibald Alison, Profesor Blair, Playfair, Reid, W DZIE-Chantrey, Thomson (malarz), Tillans, Fox, Tomasz Glad- DŻINIE sto ne, HfOarren Hastings i cały szereg innych arcydzieł.

Raeburn uwieczniał także i kobiety, a niektóre z tych portretów są jego największą chlubą: np. nadzwyczajnie subtelnie traktowany portret starszej osoby Pan/ James Campbell, przepyszny wizerunek wiekowej damy Lady Campbell z Ballimore, ślicznej Tani Scott - Moncrieff, Miss Janet Suttie i Miss Małgorzaty Suttie, Pani Cruikshank, Pan/

HfÙelwood, Pani Stewart z Physgill, pospolitej Anny More, dystyngowanej Tani George Kinnear; wszystkie świadczą o wysokim artyzmie Raeburna, wszystkie są arcydziełami charakterystyki.

Raeburn byłby szybko doszedł do wielkiego majątku, gdy wtem w r. 1808 zbankrutowała kompania handlowa Henryka Raeburna i Komp., skutkiem czego artysta stracił wszystko, co miał. Musiał sprzedać pracownię na York Place; odtąd wynajmował ją tylko. Przyszło mu wtedy na myśl udać się do Londynu, by tam odzyskać utracony majątek. Hoppner umarł 23 stycznia 1810; Raeburn postanowił zamieszkać w jego dawnym domu. Była to wielka strata dla sztuki szkockiej, ale artystę czekał w Londynie sukces niewątpliwy. W Szkocyi był ogromnie wzięty. W maju tegoż roku udał się do Londynu i zaczął tam szukać mieszkania. Radził się Wilkiego, „czy miałby jakieś widoki przed sobą, gdyby się osiedlił w Londynie“. Jednak Wilkie obawiał się Akademii Królewskiej. Byłby był niewątpliwie ściągnął na siebie niechęć i gniew jej członków, których i tak dzieliły ustawiczne kwasy i zazdrość zawodowa, gdyby był Raeburnowi doradził przyjazd na stałe do Londynu.

Nie udzielił mu więc żadnej rady. Miał słuszność. Wszyscy

ZACZYNA portreciści bali się konkurencyi wielkiego Szkota, a chytry egoista Lawrence udał wobec Raeburna bezinteresownego przyjaciela i radził mu gorąco, żeby „we własnym interesie“ pozostał dalej w Edynburgu. Raeburn był człowiekiem pro-BRYTYJSKI stym i naiwnym. Osiemnaście lat z rzędu posyłał swoje obrazy do Akademii Królewskiej, nie otrzymując wzamian żadnych odznaczeń, ani objawów uznania. Nie był już młodym człowiekiem. Zasmucony, powrócił na północ, zostawiając w Londynie panem sytuacyi Lawrence’a. Nic dziwnego, że Lawrence nie posiadał się teraz z radości i pisał: „Po śmierci Hoppnera nie mam już ani jednego rywala.“ Londyn obszedł się niegościnnie z Raeburnem ; było to wielką stratą dla portretu angielskiego.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

1818 Williama Qibson-Craiga, Johna

w r.

Równocześnie intrygi Akademii Królewskiej wyrządziły mu wiele przykrości i obeszły go bardzo głęboko. Wyszedł jednak z nich obronną ręką i zaczął znowu malować. Dał wtedy sławnego Lorda Newtona i Lorda Craiga (1810 do 1815), później

Maya, Profesora fDawida Hume'a, Kennedych z fDunure, Mackenziech z Portmore, Lorda Meadowbanka, Admirała Milne'a, Tomasza Telforda, Scotta, Portret własny i grupę Panien Suttie (1820).

W r. 1814 Akademia, czując, że się Raeburn już na stałe osiedlił w Edynburgu, zamianowała go swym członkiem nadzwyczajnym, a w następnym roku (roku bitwy pod Waterloo) członkiem zwyczajnym. Lawrence dostał równocześnie tytuł szlachecki. W sześć lat potem, w r. 1821, pojawił się w Akademii obraz Raeburna, nagrodzony dyplomem honorowym : Chłopczyk z królikiem. W roku 1819 Lawrence został prezesem Akademii.

Zato rząd angielski nie pokrzywdził wielkiego Szkota. Król Jerzy IV, będąc w Edynburgu w r. 1822, nadał Rae-burnowi szlachectwo, a był tak zachwycony godnością

RAEBURN 1756 — 1823

SZKOŁA ANGIELSKA „MŁODY LESLIE“ (Londyn, Tennant Collection)

M5IU83A5Ï

££8Jt — dm

A>I2J3I0HÀ AJO>I58

^qoau„

(HOITDHJJOD TUAMH3T ,MYQMOJ)

I

m

ifl

t ¹    f* -WBr,

|U Ç////    ^

■ Ç

■

■

« ,

I

«Ifs-:'

M

7

0

1*

T

h ï

.; i

1

y

Hé

%

ÜÉÉ£*

«s.

«I 9 !

. jiâsw

Ht*

.i, !

mm

iÊ&ÉÉÉ v    ' "

MALARSTWA

i uprzejmem zachowaniem się artysty, że byłby go chętnie SZKOCKI mianował baronetem, gdyby nie wzgląd na to, że Reynolds OLBRZYM był tylko szlachcicem. Następnego roku dostał Raeburn W DZIE-tytuł „rysownika i malarza królewskiego w Szkocyi“. Król DŻINIE życzył sobie mieć portret swój, robiony przez Raeburna; PORTRETU nie doszło jednak do tego. Sir Henryk Raeburn miał wtedy sześćdziesiąt osiem lat; malował właśnie jakiś obraz, gdy wtem płótno, które miał przed sobą, zaczęło mu się w oczach rozpływać i migać. Tracił powoli wzrok. Latem udał się na wycieczkę w liczniejszem towarzystwie, do którego należała panna Edgeworth i Sir Walter Scott, — odwiedzali historyczne ruiny i pamiątkowe miejsca w Fifeshire. Ruch i upał zmęczyły artystę. W dzień powrotu do pracowni zabrał się do portretu HlO alter Scotta, musiał go jednak wkrótce zaniechać, nie czując się już na siłach. Wrócił do domu z bólem głowy, położył się do łóżka i więcej z niego nie wstał.

Tydzień chorował; umarł 8 lipca 1823. Ciało złożono w grobowcu bez napisu, w kościele św. Jana na Princes Street.

Zona przeżyła go o dziesięć lat.

W Luwrze znajduje się prześlicznie malowana Qlowa studenta z Qreenwich, którą dopiero niedawno zaczęto przypisywać Raeburnowi. Byłoby to jedno z jego ostatnich arcydzieł. Gdyby autorem tej pracy nie był Raeburn, znaczyłoby to, że istniał jakiś portrecista, bodaj że najsubtelniejszy w swoim czasie — a nieznany!

Rzecz ciekawa, że Raeburn widział świat prawie zupełnie tak, jak Velâzquez; obaj byli w wysokim stopniu oryginalni i indywidualni. Raeburn nie naśladował nigdy i nie zapożyczał się od nikogo, a dał szereg dzieł przedziwnej mocy, dał sztukę swoją własną.

Wiódł żywot bardzo systematyczny, grał wiele w golfa, zajmował się rybołówstwem, strzelaniem z łuku, ogrodnictwem, lubił budować, zawsze chętnie bawił się z dziećmi.

337

HIST. MAL. VII — 43

MALARSTWO

ZACZYNA Dom jego był otwarty dla wszystkich. Kochał swoją sztukę, SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

a ponad wszystko sztukę portretowania. Wstawał wcześnie; zaczynał malować o dziewiątej; a pozowały mu trzy lub cztery osoby dziennie; każda po półtorej godziny.

BRYTYJSKI Głowa wymagała zwykle czterech, pięciu posiedzeń. Malował od razu, nie rysując poprzednio i nie używając kija malarskiego ; ustawiał płótno obok modela, odstępował dość daleko, obserwował siedzącego czas jakiś, a wróciwszy szybko do sztalugi, malował na pamięć, nie patrząc na modela, dopóki znowu nie odstąpił o parę kroków — tak pracował od początku do końca portretu. Był więc prze-dewszystkiem impresyonistą. Cienie zalewał cienkim, przejrzystym tonem ; światła nakładał grubo. Był raczej mistrzem tonu i subtelnych odcieni światła, niż kolorystą; bajecznie chwytał czar oświetlenia. Ponad wszystko był wielkim mistrzem charakterystyki; wielki jest nie tylko jako malarz, ale jako artysta. Prawami i trądycyami gardził; wszystko oceniał własnemi oczyma i tego się tylko trzymał, co mu własne oczy powiedziały. Widział Generała Dawida Bairda, Generała MaxweUa z Całderwood, Profesora Jana Wilsona, stojących w pełnem świetle koło koni, i tak ich też odmalował śmiało i mocno, zaznaczając charakter każdego; z wielką subtelnością oddał kobiecy urok panny Cunningham Graham, jak oddał świetnie podeszły wiek Pani James Campbell w niezapomnianem studyum. Pół wieku po śmierci był Raeburn tak mało uznawany, że Redgravesowie wspominają o nim jako „o jednym z współczesnych La-wrence’a“! Galerya Narodowa ma szczęście posiadać Rae-burna duży portret Pułkownika Mac Murdo i portret jednej J)amy ; inne jego arcydzieła są w Narodowej Galeryi Portretów.

ROZDZIAŁ XXX

O TYCH, KTÓRZY SIĘ ZAJMOWALI PORTRETEM ZA DNI PIERWSZEGO GENTLEMANA EUROPY

HOPPNER 1758-9 —1810

Niewiadomo, czyim był synem JAN HOPPNER, ale wy- O PORTRE-daje się rzeczą prawdopodobną, że ojcem jego był król CISTACH Jerzy III, który był jeszcze księciem Walii, gdy Marya Anna Z CZASÓW Hoppner powiła małego Janka w dzielnicy Whitechapel. PIERW-Czy nazwisko Hoppnera było panieńskiem nazwiskiem jego SZEGO matki — czy też, jak na jej grobowcu napisano, była jego GENTLE-matka „wdową po chirurgu Hoppnerze“ — współcześni MANA o tem nie wspominają; w każdym razie była to jedna EUROPY z Niemek, służących w pałacu królewskim. Niewiadomo, czy spotkała owego chirurga Hoppnera przed urodzeniem chłopaka, czy też później dopiero. Wyszedłszy z lat dziecinnych, Hoppner chętnie się do tego przyznawał, że jest synem królewskim; ale taka już jest natura ludzka: ludzie lubią czuć w sobie krew królewską, bez względu na to, czy ją dostali za pozwoleniem kościoła, czy też i bez jego sankcyi.

Chłopczyk „biegał po korytarzach i dziedzińcach pałacu St. James — służba mówiła, że ta mała istotka przynosi szczęście“. Wyrastał już na chłopca, gdy głos jego zwrócił uwagę króla, zaczem go zrobiono śpiewakiem w kaplicy królewskiej.

W r. 1773 zdarzył się fakt następujący: Niejaki Józef Walker zaskarżył pazia królewskiego, Ryszarda Chapmana,

o zwrot 50 f. s., którą to kwotę oskarżyciel był paziowi wręczył dla Jana Hoppnera w celu uzyskania jakiejś posady w pałacu. Pan Walker wygrał proces; przyznano mu zwrot kosztów i strat. Sprawa wywarła przykre wrażenie na dworze BRYTYJSKI królewskim; wyszło bowiem na jaw, że Hoppner miał wpływy u króla i sprzedawał łaski królewskie między służbą. Królowa, rozumie się, nie chciała również przejść nad wszyst-kiem do porządku dziennego; zatem król zirytowany wyrzucił i matkę i dziecko. Czternastoletni chłopiec musiał teraz wraz z matką i młodszą siostrą ciężko pracować na chleb powszedni.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Jednak król musiał niebawem zmięknąć, skoro młody Hoppner wstąpił w szesnastym roku życia do szkoły akademickiej na koszt królewski. Dobre jego zachowanie, pilność i zdolności wyróżniły go wkrótce ; zdobył nawet szereg nagród. Poznał w owym czasie Amerykankę, panią Patience Wright, przyjaciółkę Benjamina Westa, którego musiał często spotykać w jej domu. Hoppner i West pomogli synowi jej, Józefowi, do rozpoczęcia karyery artystycznej. West często malował najmłodszą córkę pani Wright, Phoebe. Hoppner także namalował jej portret jako Primrose girl i posłał go wraz z Portretem damy na swą pierwszą wystawę w Akademii w r. 1780. W następnym roku zaręczył się z tą ładną panną, a ożenił się z nią w roku 1782, zdobywszy swym Królem Learem medal złoty za najlepszy obraz historyczny. Malował swą żonę wiele razy. Kilka lat potem mieszkał wraz z rodziną Wrightów na Cockspur Street, lecz wkrótce sława jego i wziętość tak się wzmogły, że się przeniósł do większego mieszkania na Charles Street, gdzie już pozostał do końca karyery. W roku ślubu wystawił Dziewczynę z sałatą, do której pozowała Phoebe. Fortuna zdawała się mu uśmiechać. W domu teściowej spotykał literackie sławy ówczesne. — Matka Phoeby była z domu Lovell, a wujem

MALARSTWA jej był Jan Wesley. Robiła biusty portretowe z wosku, któ- O PORTRE-rymi zdobyła sobie wielki rozgłos i przydomek „Córy Pro- CISTACH meteusza“. Bywała nawet u dworu, dopóki się zasadniczo Z CZASÓW nie poróżniła z królem na temat wojny z koloniami ame- PIERW-rykańskiemi w r. 1775. Podczas tej wojny rozwinęła nawet SZEGO poważną działalność szpiegowską na rzecz zrewoltowanych GENTLE-stanów: od Westa i innych uzyskiwała ważne informacye MANA i posyłała je Franklinowi do Paryża. Opactwo Westmin- EUROPY sterskie posiada jej biust woskowy, przedstawiający Chat-hama. Umarła w r. 1785, mając lat sześćdziesiąt.

Hoppner malował portret Perdity (pani Robinson) ; był widocznie w łaskach u jej „protektora“, księcia Walii. Pozowała mu i Tani Siddons, prawdopodobnie w r. 1782, gdy zjechała do stolicy. W r. 1783 wystawił Hrabinę Mex-borough i Williama Locke a z Norbury Park. W r. 1784 zaczęto na Hoppnera, Opiego i Northcote’a patrzeć jak na ludzi przyszłości. Hoppner stworzył wtedy portret Kapitana Beauclerka, Lady Teauchamp, Miss ‘Williams jako Zofii Western i Lady talbot; piękny portret Wicehrabiny Hampden pochodzi także z owego czasu, jako też wizerunek Edmunda Ayrtona w czerwonej szacie doktora muzyki; równocześnie powstaje Dziewczę z gołębiami, oraz Pyramus i Thisbe.

Reynolds, Gainsborough i Romney byli teraz gwiazdami na firmamencie sztuki angielskiej. Romney malował swą Emmę. Hoppner zaś wybrał sobie Reynoldsa za bóstwo swej sztuki. Mógł sobie teraz pozwolić na zakupno domu własnego, i to obok pałacu księcia Walii. Lawrence jeszcze się nie był wsławił. Hoppner był jedyną gwiazdą wschodzącą.

Rok 1785 był rokiem tryumfu dla pięknego dwudziestosześcioletniego młodzieńca. Wezwano go, żeby wykonał portrety trzech księżniczek krwi, Maryi, fTLmelii i Zofii,

Hoppner nie umiał, niestety, pochlebiać; to też naraził się dworowi i ściągnął na się niechęć Westa, przyznawał się bowiem otwarcie, że mu się więcej podobają obrazy Reynoldsa; u dworu zaś łaska księcia Walii szkodziła mu raczej, bo ten był w najgorszych stosunkach z królem.

ZACZYNA młodziutkich córek króla. Równocześnie powstała Princess Royal, Jupiter i Jo oraz Trimrose Girl. Pani Hoppnerowa także często pozowała mężowi. Z r. 1786 pochodzi Kapitan Lloyd, &ani Jordan jako Muza komizmu, oraz nelso-BRYTYJSKI nowska Emma jako Neaera. Prześliczna pani Jordan przybyła do stolicy poprzedniej jesieni; naprawdę nazywała się Dorota Bland. W pięć lat później została kochanką księcia Clarence, późniejszego Wilhelma IV, a dzieci jej dostały po jej śmierci tytuł i charakter hrabiów Munster i były protoplastami rodziny Fitzclarence. Pani Jordan żyła z księciem dwadzieścia jeden lat, a umarła zagranicą w wielkiej nędzy.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Szczery, w gorącej wodzie kąpany a pewny siebie Hoppner nie umiał, gdy tego było potrzeba, zdobyć się na dyplomatyczny spokój. Był już ojcem dwojga dzieci. Urodziła mu się bowiem córka, Helena Clarence, pochrześnica księcia Clarence, i syn, nazwany Catherine Hampden Hoppner, ponieważ do chrztu trzymała go Lady Hampden. W r. 1787 urodziło się trzecie dziecko, Ryszard Beigrave Hoppner, który został później szczerym przyjacielem Byrona. Gifford wprowadził Hoppnera do klubu Grosvenor i był teraz nieodstępnym towarzyszem naszego artysty, a przyjaźń ich była dozgonna. Obaj przeszli twardą szkołę w latach dzieciństwa i młodości. Gifford wcześnie został

sierotą i pracował zrazu jako chłopiec okrętowy; mając lat czternaście, wstąpił na praktykę do szewca i robił buty, dopóki w dziewiętnastym roku życia nie znalazł protektora, który się poznał na jego wierszach i wysłał go do Oks-

HOPPNER 1758-9 — 1810

SZKOŁA ANGIELSKA

„SIOSTRY“

(Londyn, Tennant Collection)

51 3 VI H 40 H 0181 — Q-8èYI

A>I8J3IDHA AJO>IX8

aX9TSZO\Z„

(M0ITD3JJ0D TMAMH3Ï .UYQUOj)

-

b « .#

Kl

»

m ê

p*-,'

m

■

i,

1

51

mi T *<$ ?

v- -jï-j

mm

198

m

^ \

.4

.

■

■

«

%

?

I

;

P \

in«»/«

e>.'%^ai' •

g*

w*-**

1

1

p

r>-

ï

«

i

*T

i

■■*?!

;

t

k&J

ü

n

jiĄ

ï«

■

m

______

I

:f

* .

il

M

s

i

- -,

m

ilj

■*éwM • rfÂ'Mli

üf    'i# -" - r

1 : h łm mH mm ! i -

■ fiSsi mb

* :.■

] J ; - ‘£V.- '■\1

■

.

.ar::,    ,:.

m ^-^1 »i^#Éè ;'' ■

tte':' \ éMfc\    a ^ *«/! ,r:;

’ »...salIBMMMMOT^aB^ .

;»• » $    MjmÊÈb:•;••> AB

“^WWwi^ fl& •*» 1 imttmW ;iP# Ä.*:|..

l'J. ’Wï' ^ 'I

P®f|

• W

-,Mf‘ ,

us

s*

)Û

S#

«w JdSK WA ,\.

'gœ$

: •

111    ‘ 4# 8 v - Hp

j    1 :

fi:    I

m-mm

ss&msi

mm

*&?

MALARSTWA fordu na studya. Gifford był założycielem „Przeglądu Kwar- O PORTRE-talnego“ (The Quarterly Review). W Oksfordzie spotkał CISTACH wielebnego MATEUSZA WILLIAMA PETERSA, członka Aka- Z CZASÓW demii Królewskiej, późniejszego nauczyciela Lorda Belgra- PIERW-ve’a. Peters przedstawił młodemu parowi Gifforda, a mówią, SZEGO że Gifford zajął z czasem miejsce Petersa. Teraz zaprzy- GENTLE-jaźnił się Gifford z Hoppnerem, a stosunek z Petersem MANA zaczął się psuć, bo Gifford pozwolił sobie na złośliwy EUROPY a niemądry atak przeciw obrazowi Petersa, wystawionemu w Akademii, p. t. Adam i Ewa.

W tym czasie, t. j. w r. 1786, powstają: Portret damy i portret FBani Boughton z Kollekcyi Wallace’ôw. Z roku 1786-7 pochodzi portret Lady Duncannon z dziećmi, zwany The Show ; była to siostra pięknej Księżnej Devonshire, którą również Hoppner malował. Z r. 1787 pochodzi Pani Crouch, Pani Qale, Sir Mateusz Ridley, JTady Lewisham,

Panna SFinch, Pani Hoppner jako „Karolina de Lichtfield“ i inne dzieła, sztychowane przez Ramberga, jak: Hrabina Carysfort, Pani Zofia Fielding z dwoma córkami: Matyldą Fielding, „grającą na lirze“, i Augustą Fielding (1788).

Prócz nich powstaje wizerunek zapaśnika Humphrysa.

W r. 1787 pojawiły się w Akademii po raz pierwszy prace osiemnastoletniego wówczas Lawrence’a i zyskały sobie od razu uznanie u dworu. Nie było to dobrą wróżbą dla pewnego siebie i wygadanego Hoppnera. Lawrence był ostrożny, chytry, umiał się wszędzie wślizgnąć, gdzie tylko chciał, głos miał miły, a „sposób bycia bardzo sympatyczny, choć trochę niemęski“. To też szybko potrafił się wkraść w łaski kobiet, którym pendzel jego pochlebiał bez skrupułów. Już w r. 1788 wystawił Lawrence portret Królowej i Księżniczki Amelii. Hoppner przekonał się wtedy, że „flirt“ jest niebezpiecznym rywalem. W przekonaniu tern miał się utwierdzać przez długich dwadzieścia dwa lat.

Z r. 1788 pochodzą Hoppnera: Chorąży, Pani żBradyll, Jan, trzeci książę LRoxburghe, Para olfrey, piękna Panna Coussmaker, prawdopodobnie Pani Gibson jako Nimfa leśna, Pox, f&urke, Pan Batt i Pan/ LBatt, William Smith BRYTYJSKI z Galeryi Narodowej (był to aktor, który pierwszy grał Karola Surface’a) i Sir Matthew White Ridley.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W roku 1789 został Hoppner nadwornym portrecistą księcia Walii. W tym roku powstał portret Edwarda Xa-scelles, późniejszego wicehrabiego Lascelles, Lorda Henryka LFitzgeralda jako „Don żfeliksa“, oraz portret dzieci artysty, który nosi nazwę : Próżność dziecinna. Godsall Children są własnością Pierponta Morgana. Zr. 1790 pochodzą portrety ślicznych panien Horneck; jedna z nich, obecnie Pani Bunbury („Little Comedy“), druga Pani Qwyn („Jessamy Bride“). Obie damy żyły w przyjaźni z Goldsmithem, którego jako młodego człowieka malował Reynolds. Brat ich był gwardzistą, a ojciec służył w arty-leryi królewskiej. Goldsmith reagował bardzo gwałtownie na oszczerstwo, rzucone na niego i Jessamy Bride, ale reakcya ta kosztowała go drogo. Bunbury, mąż „Little Comedy“ i sławny artysta, był w młodości w wielkiej przyjaźni z Hoppnerem; brat jego, baronet, ożenił się z kochanką Jerzego III, śliczną Lady Sarą Lennox. Portret Pani Qwyn znajduje się w Kollekcyi Tennanta. Z tej samej epoki pochodzą Miss LBover z Warrington, Hrabina Ayles-ford, Lady revelyan, Zakochany Eros i Uwolnienie od aligatora. W tym samym czasie miał też powstać J. fM. W. cGurner jako chłopak.

W r. 1791 Hoppner odzyskał prawdopodobnie łaskę królewską, bo namalował wtedy uroczyste portrety Księcia jjorku i Księcia Clarence, oba ogromnie szlachetne w traktowaniu. W tym też roku stworzył pyszny portret Pani Jordan jako „Hippolytyu. Szczytem sztuki Hoppnera są Dzieci

HOPPNER 1758-9 — 1810

SZKOŁA ANGIELSKA „LADY CAMPBELL JAKO AURORA“ (Inverary, Zbiory Ks. Argylla)

0X81 — Q-8ÊYX

A>i8J3IDMA AJO>ÎS8 “kÂOSWk O^kV AXàaHUkO XQkAw (ajjyohA .&Ä YHoiaS .yhahsvuI)

I li

<î.....

m

■

i

:

Wi

ł

£2

/I

■w

t ' j

V

■'1

m

fS

*

ffi

y-

i

Jy

il

f

/

\

■

i

Ł

f m

'

i

r

11 •

à

I

t A

s,

rJf>

N«M

• ÎV

IfyMNË'

>:-* '-a àffiîÉiii

HraSüi v, ■ ^

ÿTi

PlSÉÉ?

MALAR STWA artysty w kąpieli i tancerka Panna OCillsberg. Obok nich O PORTRE-postawićby można „<Svelinę“ (Fanny Burney). W roku śmierci CISTACH Reynoldsa (1792) Lawrence został mianowany malarzem Z CZASÓW królewskim. Król wprowadził go przemocą do Akademii, PIERW-pomimo, że nie było w niej żadnego wolnego miejsca i ar- SZEGO tysta nie miał jeszcze wieku odpowiedniego, a czekali na GENTLE-ten zaszczyt tacy malarze, jak Hoppner, Romney i Opie. MANA Przyjaciele Hoppnera byli mu zawsze wierni; nie opuścił EUROPY go żaden. Artysta wykonał w tym czasie portrety Księcia Walii, Księcia i Księżnej Yorku, Księcia Clarence, Śpiącą Wenus, Admirała dDuncana (późniejszy wicehrabia Duncan) i Lorda Macartneya. W r. 1793 namalował portret Pani Joanny Douglas i Księżnej dDorset, w całej postaci. Była to córka Karola Cope’a, która później wyszła za Lorda Whitworth.

W r. 1794 został Hoppner wraz z Beecheyem nadzwyczajnym członkiem A. K. Lawrence był już wtedy jej członkiem zwyczajnym. W tym roku powstała Lady Karolina Capel, Olani Parkyns (Lady Rancliffe), Odrabia Moira, J)r. żBeilby Porteous (biskup Londynu), Lady Charlotta Xegge, arcydzieło prostoty i subtelności, Lady St. Asaph (babka Swinburne’a), doskonały Autoportret, OCaydn i Pani OCop-pner jako Natura.

Wybrany akademikiem w r. 1795, Hoppner nie miał teraz rywala, oprócz jednego Raeburna. Na drugim planie dopiero byli wówczas Opie, Lawrence, Shee i Beechey.

Hoppner dał wtedy doskonałe Dzieci ^Douglasa, sławne Córki Sir Tomasza Franklanda, z Kollekcyi Tennanta (były to prawnuczki Cromwella; jedna z nich umarła tego samego roku, a druga w pięć lat później); z tegoż roku pochodzi Książę Rutland, Lady Charlotta Pirey, Justice Rooke, Lord Weymouth, Lady %/oung, Lady Charlotta Greville, Lady dDarnley, Pułkownik Qrosvenor i zaginiony

345

HIST. MAL. VII - U

SIĘ ODZYWAĆ

ZACZYNA obraz p. t. Wood Girl (leśne dziewczę). Miło patrzeć na obrazy Hoppnera. Widzi się, jak mu nic nie zależało na wielkiej manierze; nie szukał jej zupełnie.

W r. 1796 poróżnił się z Beecheyem, usunął bowiem

GENIUSZ

BRYTYJSKI z wystawy jedną swoją pracę i jeden obraz Beecheya, by ustąpić miejsca młodszym malarzom; jednakże rana ta zagoiła się szybko. Obaj malarze byli w tym roku niezmiernie płodni. Hoppner zrobił wiele portretów naturalnej wielkości: ^Księcia Walii, SKsięcia Clarence jako admirała na tle pejzażu morskiego, sławną Panią Taylor (Panna Vane) jako „Mirandę“, Lady Charlottę Campbell, Księcia ^Bedford, ZPanią Lascelles (Lady Harewood), Lady Paget, Lady Bligh, Panią Jordan jako „Rosalindę“, Sir LRalpha SKber-cromby, Panią Martin i jej siostry, jjudytę i Franciszkę SBeresford, Wielebnego Tomasza Gisborne a, Tomasza Ba-bingtona i ładne Siostry Bligh; uchodził teraz za pierwszego portrecistę w Anglii.

W r. 1797 zrobił znowu portret Księcia Bedford (obecnie przechowywany w Woburn), a prócz tego: Hrabiego cttxbridge a, SKr. Carlislea, Lorda Berkeleya, JSorda Go-wera, Panią Sheridan jako chłopkę z dzieckiem na plecach, idącą po wodę do źródła, Lady Oxford, Miss Morris, Panią Caldwell, Dr. Heatha, „Profesora z Eaton“, Leniwe dziewczę, sławne Dzieci Sackville a, zachowane w Knole (były to : Lady Mary, późniejsza Lady Plymouth, Lady Elżbieta, późniejsza hrabina de la Warr, i Jerzy Fryderyk, późniejszy książę Dorset), Lorda Morningtona (późniejszy markiz Wellesley), Lady Mornington i jej dwóch synów, Panią Denison, JLady Coote i ZDzieci wiejskie, otwierające bramę. Hoppner był teraz u szczytu swego rozwoju. W tym roku przyjaciel jego, Gifford, ostro napadał „Pasquina“ (Johna Williamsa), który, jako krytyk, przez szereg lat atakował Hoppnera wraz z przyjacielem Opiego, „Piotrem Pin-

MALARSTWA

wy- SZEGO

goż roku pojawiły się obrazy Hoppnera, Peace’a i kilku innych O PORTRE-w Paryżu. Artyści pojechali tam także i bawili się pysznie CISTACH wraz z Sheem, Western, Coswayem, Fuselim i młodziutkim Z CZASÓW podówczas Turnerem. Zdaje się, że ta zmiana wyszła Hop- PIERW-pnerowi na dobre, bo w następnym roku posłał na stawę Akademii osiem płócien, wśród których były: Panna GENTLE-Grimston jako „Psyche“, Lady Mildmay z dzieckiem, Ara- MANA helia jjoanna HDilmot jako „ Kochasz mnie, kochajże EUROPY i mego pieska“, Lady Grenville, żBiskup Durhamu, Biskup z Carlisle (Harcourt), Lady E. Bligh. Oprócz tego namalował Hoppner w tym roku: Lady Kenyon, LKsięcia Bed-forda, Windhama, Lorda Cornwallisa, Lorda Moira, Met-calfe’a i Księcia Kenta.

W r. 1804 posłał do Akademii tylko jeden portret, małą Cholmondeley, ale w tym roku namalował jeszcze:

JLady Cholmondeley z synem, małego Williama, syna Lorda Wilhelma Russela, sławnego Lorda Nelsona w całej postaci na tle wybrzeża morskiego, JLady Douglas, Pannę Pollok, znanego Kirke White'a, ze zbioru Nottinghama, i LArtura Dillona, arcybiskupa z Narbonne.

Zdaje się, że rok 1805 powrócił siły Hoppnerowi; sześć dzieł posłał wtedy do Akademii: Lady Mulgrave, Pannę Mercer, małego Smitha, którego sztychowano jako „Na-boba“, Panią Jerningham jako „ŻHebę“, Księcia Qraftona i Panią Manning z dzieckiem. Z tego też czasu pochodzi pyszny portret Lady Karoliny Lamb, znanej z żywota Byrona, Lady Cowper (Lady Palmerston), naturalnej wielkości portret Księżnej LRutland, Lady Balfour, Lorda Franforta,

Sir cWilfrida Law sona i Männer sa Suttona, arcybiskupa z Canterbury.

Zdaje się, że w r. 1806 był Hoppner znowu złożony chorobą, bo posłał wprawdzie do Akademii sześć płócien, ale pozatem nie namalował w tym roku nic więcej. Były

Wellesley, William Scott (Lord Stowell), Hookham Frere, Primrose Girl i Śpiąca Nimfa (czyli „Wenus i Kupido“); w obrazie tym artysta hołd oddaje inspiratorowi swemu, BRYTYJSKI Reynoldsowi; do pięknej głowy pozowała Panna Cottin, późniejsza Lady Leicester, a potem Lady de Tabley, która, wychodząc wkońcu za pastora, sprzedała ten obraz, nie chcąc „przejść do potomności w toalecie tak niekompletnej!“ Poza tem pochodzi z tego roku chyba tylko portret Lorda Eldona i ostatni Wilhelma Pitta, który artysta kilka razy powtarzał; ostatni, bo Pitt umarł 23 stycznia tegoż roku.

ZACZYNA to następujące portrety: «Cord Camden, Pitt, Sir SRrtur SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

W r. 1807 jest Hoppner znowu w pełni sił i talentu. Powstało wtedy arcydzieło: portret Pady Luizy Männers, wystawiony w Akademii obok portretów Księcia Walii, Lorda Kinga, Qrenville a, Lorda Hawkesbury, Lorda Farn-borougha, Sir Samuela Hooda i Miss St. Cläre. Inne portrety, wykonane w tym roku, to Lady Mary a Greville, Lady Pollington, Edmonstone, Canning, Sir Soulden Laurence i Lord Cathcart.

Zdrowie artysty psuło się coraz bardziej ; w r. 1808 nie było żadnej jego pracy w Akademii, pomimo, że namalował wtedy młodego Sir Karola Cootea, Księcia Rich-monda i Lady St. John of Bletsoe.

W r. 1809 widniało w Akademii sześć ostatnich prac Hoppnera : Lord <Sssex, Lady Essex, Sir Jerzy Beaumont, Pani Inchbald, Hrabia Spencer i Lord St. Vincent. Prócz nich namalował w tymże roku üienryka Leggea, Gdwarda Xeggea (dziekana Windsoru), Edwarda Forstera, Lorda Bray-brookea, Lady de ‘Gabley, £)r. Jana Eveleigha. W ostatnich latach życia artysta był stale chory na wątrobę ; w czerwcu tegoż roku choroba zaostrzyła się znacznie, podobno skutkiem jakiejś przejażdżki konnej w Ryde. Po

MA LARSTWA

SZEGO

krótkiem polepszeniu zapadł Hoppner jeszcze bardziej. O PORTRE-Dużo serca i troskliwości podczas choroby okazywał mu CISTACH Lawrence, ale podejrzliwy Hoppner patrzył na to niechęt- Z CZASÓW nie, zamiast żeby był czuł jakąś wdzięczność dla poczci- PIERW-wego, bezinteresownego kolegi.

MANA

Umarł 23 stycznia 1810 i został pochowany w podzie- GENTLE-miach kaplicy St. James na Tottenham Court Road.

Prócz długiego szeregu wymienionych tutaj obrazów, EUROPY namalował Hoppner jeszcze wielu sławnych ludzi swej epoki: ‘Warrena Hastingsa, Samuela Rogersa, Southeya,

Sir Sidney Smitha (sławnego z wojen napoleońskich), oraz wiele osób nieznanych.

Na nim kończy się tradycya Reynoldsa. Miał pewien talent literacki i pisał o zgubnym wpływie szkół i Akademii na talenty twórcze.

Z czterech synów jego jeden został sędzią, drugi sławnym podróżnikiem, trzeci porzucił sztukę, a poświęcił się dyplomacyi i stał się „dobrym aniołem“ Byrona. Czwarty,

Lascelles Hoppner, umarł wcześnie, a zapowiadał się jako malarz — dla niego to skopiował Hoppner Niebieskie chłopię Gainsborougha, które wówczas było w jego posiadaniu, tak wiernie, że dziś trudno kopię odróżnić od oryginału. Córka artysty wyszła za kapitana marynarki, Gall-weya. Zona umarła dopiero w r. 1827. Starała się swego czasu powstrzymać Gifforda od opublikowania brutalnego artykułu, który do grobu wpędził Keatsa. Nieprzyjaciele Hoppnera oskarżają go o to, że zgoła nie dbał o los swej matki. Prawdopodobnie tak nie było, ale tego dziś nikt nie stwierdzi. Usunęła się na wieś, a grobowiec jej we wsi Hagley, w Worcestershire, na którym położony napis nazywa ją wdową po chirurgu, zamknął jej tajemnicę na zawsze w kwietniu 1812, w dwa lata potem, jak jej sławnego syna złożono w innym grobie.

HüGH Robinson (1760?—1790). Zdawało się, że wyrośnie z niego wielki malarz; niestety, umarł bardzo wcześnie. Pochodził z rodziny szlacheckiej z Yorkshire. W dwudziestym roku życia (1780) posłał do Akademii portret.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BRYTYJSKI Wkrótce potem udał się do Włoch, a wracając w r. 1790, utonął wraz z okrętem i z obrazami, które wiózł do ojczyzny. Jego Tomasz Teesdale, chłopczyk w zielonem ubraniu z orłem, zapowiadał autorowi wielką przyszłość.

Lemuel Franciszek Abbott (1760—1803) został uczniem Haymana w czternastym roku życia. Około 1780 był już uznanym portrecistą i wystawiał w Akademii. Obsyłał jej wystawy i później między r. 1788 a 1800. W Narodowej Galery i Portretów są jego wizerunki Nelsona, Van-couvera, Herschela i Nollekensa.

O P I E 1761 — 1807

W maju 1761 urodził się pewnemu cieśli, nazwiskiem Opie z St. Agnes, niedaleko Truro w Kornwalii, syn, Jan, który, zdawało się, miał, wzorem ojca i dziadka, zarabiać ciesiołką na chleb powszedni. Jednakże już w latach dziecięcych nieraz dostawał mały John poza uszy za to, że rysował czerwoną kredą po czystych deskach ojcowskich. Stary, zacny cieśla rękę miał szorstką, a talentowi syna nie dowierzał. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności mieszkał wówczas w Truro niejaki Dr. Wolcot, lepiej znany jako lichego gatunku wierszokleta, piszący pod pseudonimem „Piotra Pindara“. Otóż ten Pindar zajął się chłopcem: wyzwolił go przedewszystkiem z pod ciężkiej ręki wychowawczej ojca i opiekował się nim przez kilka lat, począwszy od roku 1775. JOHN OPIE wcześnie zaczął malować portrety, a zarabiał jako artysta wędrowny. Ojciec nie chciał o nim słyszeć. Ale gdy Janek wrócił do domu w pięknem ubraniu,

ABBOTT 1723 — 1792

SZKOŁA ANGIELSKA

• „PORTRET H. NELSONA“

,

T to a a a

SQYI — ££YI

11

A>I8J3ÏDMA AiO)îS8

“KWO’LA’â'A ,V\    •

(WÖTaaTSOS AWOaOHAH AY5ï3JAD .hyqmoJ)

SB», ;

ï:'

Vf.

VV',-'

Æ

: ,’lîV'i :

“S

à

ili

Wë

1

I

sa

>

MALARSTWA

pomoc.

w koronkowych mankietach, jedwabnych pończochach, i uści- O PORTRE-skawszy matkę, oddał jej dwadzieścia złotych gwinei, szorstka CISTACH ręka ojcowska wstrzymała się tym razem od bicia. Angiel- Z CZASÓW skie serca przebaczają łatwo, a zrozumiały, że sztuka może PIERW-przynosić pieniądze. Zdaje się, że połowę zarobku zabrał SZEGO młodemu człowiekowi Pindar, jako zapłatę za udzieloną GENTLEMANA

Młodego artystę zachęcał do pracy Lord Bateman. Mło- EUROPY dzieniec malował dotąd tylko wieśniaków, szybkie robił postępy techniczne, a wypowiadał się coraz to szerzej i prościej. Już w szesnastym roku życia malował bez trudności, śmiało i bez retuszów. W jesieni 1781 zabrał Pindar młodego przyjaciela do Londynu i przedstawił go Sir Joshuemu Reynoldsowi, który pochwalił jego talent. Ale Pindar chciał chłopaka, pełnego zapału do sztuki, ogłosić w Londynie jako „cudowne dziecko z Kornwalii“. Zamiar ten udał mu się w zupełności. Wkrótce każdy, kto tylko miał jakie takie stanowisko, biegł oglądać owo „cudowne dziecko z Kornwalii“. Powodzenie było kompletne. Opie dostał „zamówienia od wszystkich przedniej szych rodzin szlacheckich w Anglii“. Northcote znalazł w nim rywala; mimo to odnosił się do niego bardzo życzliwie. Zdaje się, że Opie miał jakąś wrodzoną skłonność do silnych świateł i cieni, do tak zwanego chiaroscuro. Miał też bardzo subtelne poczucie rzeczywistości; był urodzonym realistą.

W r. 1782 pani Boscawen, zaprzyjaźniona z Pindarem, zamówiła u Opiego portret Pani ZDelany dla króla. Portret wywołał taki zachwyt u dworu, że wisiał w sypialnym pokoju króla aż do jego śmierci. Horacy Walpole utrzymywał, że dzieło to, „mistrzowskie, silne i śmiałe“, podobne jest do wielkich portretów Rembrandta. Lady Bute, której mąż był wtedy w łaskach u dworu, zapragnęła mieć natychmiast portret swój pendzla Opiego, równy owemu Pani

353

HIST. MAL. VII— 45

ZACZYNA ÇDelany. Opie, przedstawiony królowi, pozyskał od razu jego łaskę; etykiety dworskiej nauczył go wierny a rozumiejący się na formach Wolcot. Opie pokazał królowi swego Starego Żyda, Żebraka z psem, Starego Kneebone z Hel-BRYTYJSKI stone i Mata Trevenen. Król zatrzymał sobie Żebraka z psem i Panią Delany, a West, który był przy tern obecny, dostał nakaz zapłacenia Opiemu. W dodatku polecono Opiemu wykonanie portretów Księcia i Księżnej Qlou-cester, oraz ich dzieci. Z kolei przyszły portrety Lady Salisbury, Lady Charlotty Talbot, Lady Harcourt i innych piękności dworu angielskiego. W r. 1782 poszło pięć dzieł Opiego do Akademii, i odtąd co roku pokazywały się jego obrazy na wystawach tej instytucyi, prócz lat 1791 i 1793.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Jednakże moda, lekkomyślna, jak zwykle, nie trwała długo; z czasem zaczęło być przestronniej na ulicy, przy której mieszkał; ustał dawny ścisk powozów. Z okna pustej pracowni patrzył teraz młody malarz na Leicester Fields. Talent jego dojrzał ogromnie szybko, ale tłum patrzył na jego dzieła obojętnem okiem teraz właśnie, gdy się w nich pojawiać zaczęły wartości zupełnie niebywałe. Szkodziły mu przedewszystkiem nieco grube maniery, trochę wiejski sposób bycia. Ale Opie nie miał w sobie śladu próżności, a charakter miał silny. Podzielił sobie czas między portret i obraz historyczny i pracował ciężko, żeby przecież dojść do stanowiska i mieć powodzenie. Próbował się kształcić. Rozwinął swój wrodzony talent do grania silnymi kontrastami świateł i cieni. Zył skromnie i starał się posiąść lepsze maniery.

Był już blizko rok w Londynie, gdy się zakochał w ładnej Maryi Bunn, córce pewnego adwokata i lichwiarza z ul. St. Botolph’s Aldgate. Ślub odbył się w kościele St. Martin’s in the Fields 4 grudnia 1782. Opie zaczął teraz ciągnąć taczkę małżeńskiego żywota, który się skończył

MALARSTWA

1796, po dwunastu latach usta- O PORTRECISTACH

rozwodem dopiero w r. wicznych kłótni.

1787 był już jej członkiem zwy- EUROPY

a w r.

Malarz szukał tymczasem pociechy i zapomnienia w pracy Z CZASÓW zawodowej i w pracy nad własnem wykształceniem. Do boy- PIERW-dellowskiego Szekspira zrobił Opie w r. 1786 pięć pięk- SZEGO nych płócien, do których później dodał szóste. Za swe GENTLE-obrazy historyczne został członkiem nadzwyczajnym Ąka- MANA demii w r. 1786,

czajnym. Dyplom otrzymał za obraz p. t. Wiek i Niewinność. Do tematów historycznych powracał często, uważał bowiem, że mają powodzenie.

Rozwiódłszy się w r. 1796 z żoną, która go na rok przedtem porzuciła, ożenił się z Amelią Alderson. Wziął ślub 8 maja 1798 w kościele Marylebone i odtąd żył szczęśliwie, co nadzwyczaj korzystnie wpłynęło na jego sztukę.

Mieszkał aż do śmierci na Berners Street 8. Druga żona jego była osobą wykształconą i autorką. Pod jej wpływem zaczął Opie odnajdywać urok w modelach kobiecych; nic dziwnego: zaczął kobiecość oglądać przez tęczowy pryzmat wdzięku własnej żony. Teść artysty, Dr. Alderson, namówił go na wyjazd do Norwich, gdzie dziś można spotkać wiele jego prac. W zimie z 1801-2 zabrakło Opiemu pieniędzy na modela. Ale kłopot młodej pary nie trwał długo; bieda jakoś się przełamała, i odtąd już nigdy nie zaznali niedostatku. W r. 1802 udali się oboje do Paryża i podziwiali tam cudowną kollekcyę dzieł sztuki, które Napoleon pościągał z całej Europy. W Luwrze spotkali Foxa i zaprzyjaźnili się z nim — później Opie malował portret Foxa dla Coke’a.

Artysta zaczął w tym czasie pisać. Jego pracą jest np. „Zycie Reynoldsa“ w Słowniku malarzy Pilkingtona; później domagał się w swych pismach założenia Galery i Narodowej w Anglii.

Po oddaleniu Barry’ego chciał się Opie starać o katedrę malarstwa; odstąpił jednak od tego zamiaru, słysząc, że się Fuseli ubiega o to stanowisko. Ponieważ jednak Fuseli został wkrótce potem konserwatorem, Opie otrzymał pro-

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI fesurę w r. 1805.

Wszystko się uśmiechało Opiemu, i właśnie wtedy padł cień na jego życie. Długi czas trawiła jego organizm przewlekła choroba, na której się poznać nie mogło pięciu najlepszych lekarzy współczesnych. Teraz nastąpiło pogorszenie. Przyjaciele otoczyli łoże chorego. Jednemu z nich, Henrykowi Thomsonowi, który później został członkiem Akademii Królewskiej, polecił Opie wykończyć suknie na zaczętym portrecie Księcia Qloucester. Postawiono mu obraz w nogach łóżka. Gdy na chwilę ustała gorączka, umierający artysta prosił o trochę więcej barwy w tle; Thomson dodał więcej koloru. Opie zbudził się znowu i patrzył na obraz z zadowoleniem. Tak umarł w czterdziestym szóstym roku życia 9 kwietnia 1807, pracując w myśli nad ostatnim portretem.

Pochowano go w katedrze Sw. Pawła, blizko Rey

noldsa.

Opie pogniewał się na Wolcota za jego brzydką napaść na życie prywatne Jerzego III i mówią, że z tego powodu zerwały się między nimi stosunki zaraz po przybyciu do Londynu. W rzeczywistości druga żona Opiego spowodowała jego stanowcze rozejście się z Wolcotem.

Ciekawa rzecz, że głowy w kompozycyach figuralnych Opiego są malowane na rozmaitych kawałkach płótna, które artysta później kładł na płótno główne.

Wilhelm Chamberlain, zmarły w r. 1807, był uczniem Opiego i malował portrety. Żył jakiś czas w Hull.

SAMUEL Drummond, nadzwyczajny czł. A. K. (1763 do 1844), malował wiele portretów do czasopisma European

LAWRENCE

1769 1830

SZKOŁA ANGIELSKA

„MISS FARREN“ (Londyn, Galerya Narodowa)

3DM33WAJ

0881 — mi

AM2J3IOMA AJO^Sg

!(

\

“VfâSWftt ??AUa

(AWOaOHAH AYS3JAO .HYQHOJ)

<

Li

ü

pi

-v.' ■,■.:•.■ "J

k «.IL

if - p ^ ••

ra

P*

pm

S •àÊm,

V-" I

(f v,r^5>

::

ĘM

i«?

i. 1-y

MALARSTWA

Z CZASÓW

Magazine. Greenwich posiada jego HRdmirała ZDuncana, O PORTRE-odbierającego miecz z rąk admirała De Wintera. W Naro- CISTACH dowej Galeryi Portretów jest jego Pani Fry.

EUROPY

Jerzy Franciszek Joseph, nadzw. czł. A. K. (1764 do PIERW-1846), malował portrety, z których Galerya Narodowa Por- SZEGO tretów posiada Percevala} malowanego podług maski po- GENTLE-śmiertnej, i Stamforda fRafflesa. Usunął się do Cambridge MANA i tutaj umarł.

JERZY WatSON, prezes Szkockiej Akademii Królewskiej (1767—1837), urodzony w Overmains, w Berwickshire, był naprzód uczniem Nasmytha, a potem w Londynie Reynoldsa. Wróciwszy na Północ, osiadł w Edynburgu, gdzie współzawodniczył dzielnie z Raeburnem.

MATHER BROWN umarł w 1831 ; urodził się w Ameryce, ale bardzo młodo przybył do Anglii i został uczniem Westa. Cieszył się łaską u dworu. Pozował mu Jerzy III i Królowa. Jednakże talent jego zbladł i podupadł prędko; ściany domu swego obwieszał własnymi obrazami, które długo jeszcze malował, mimo, że talent stracił zupełnie. Między portretami jego w Galeryi Narodowej Portretów jest Admirał Popham.

Wilhelm Owen, czł. A. K. (1769 — 1825), uczeń Karola COTTONA, czł. A. K., zwrócił uwagę Reynoldsa.

W roku 1810 został portrecistą księcia Walii, późniejszego księcia regenta, dla którego pracował i w dalszym ciągu, ale tytułu szlacheckiego z rąk jego przyjąć nie chciał.

W Narodowej Galeryi Portretów jest jego Hrabia Rosslyn.

LAWRENCE

1769

1830

TOMASZ Lawrence urodził się w Bristolu 4 maja 1769. Ojciec jego był podupadłym notaryuszem, a dziad pastorem. Pan notaryusz wydzierżawił wkrótce po przyjściu na

ZACZYNA świat chłopaka oberżę „Pod białym lwem“ w Bristolu; ale, że się zaniedbywał jako oberżysta, tak samo, jak przedtem, gdy był jeszcze prawnikiem, lichym poetą, aktorem, urzędnikiem skarbowym i gospodarzem wiejskim, stracił BRYTYJSKI przeto i tym razem na „Białym lwie“, a wziął w dzierżawę hotel „Pod czarnym niedźwiedziem“ w Devizes. Tu zazwyczaj sadzano małego Toma na stole, żeby dla zabawy i przywabienia gości deklamował wierszyki albo rysował portrety. Z Devizes wyniósł się nasz oberżysta do Oksfordu, gdzie dziesięcioletni Tomek zaczął z wielkiem powodzeniem malować portrety kolorowemi kredami. Mały samouk nie miał już być więcej cudownym błazenkiem dla zabawy gości w szynkowni; miał kiedyś zasiąść na fotelu Prezesa Akademii Królewskiej.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Z Oksfordu zabrał go ojciec do Bath, gdzie w modę weszły jego portrety pastelowe. W roku 1787 przybył do Londynu i zamieszkał w pięknej dzielnicy Leicester Fields, gdzie mu ojciec (niesłychane indywiduum) urządził wystawę jego prac, a korzystając z tego, że jedna z córek dostała właśnie jakiś spadek, zakupił komplet wypchanych ptaków i ozdobił nimi tę wystawę dla zwabienia publiczności. Młody Lawrence doszedł teraz do przekonania, że krótkotrwała sława „cudownego dziecka“ minęła, jak sen — trzeba się więc poważnie zabrać do pracy. Udał się tedy do Reynoldsa i pokazał mu swój portret własny. Skromność i grzeczność młodego człowieka ujęły Sir Joshuego; popatrzył więc na malowidło i powiada: „Przyglądał się Pan starym mistrzom, to widać; ale radzę studyować naturę! tak jest, studyować naturę!“

W roku, w którym Raeburn wrócił z podróży włoskiej do Edynburga (1787), osiemnastoletni młodzieniec, Tomasz Lawrence, wszedł jako student do Akademii. Wkrótce miał

MALARSTWA

wielkiemu Szkotowi wydrzeć laury akademickie. W rok O PORTRE-później namalował Królową i Księżnę Amelię.    CISTACH

1791, pod EUROPY

Ślepota położyła koniec sztuce Reynoldsa w r. 1789. Z CZASÓW W roku następnym (1790), w dwudziestym pierwszym roku PIERW-życia, wykonał Lawrence arcydzieło: portret Panny Warren, SZEGO późniejszej hrabiny Derby. W jednej chwili stał się sław- GENTLE-nym. Jakkolwiek nie miał wieku odpowiedniego, został wy- MANA brany członkiem nadzwyczajnym Akademii w r. presyą króla, a przeciw woli ciała akademickiego. W następnym roku (1792) został Lawrence malarzem królewskim po śmierci Sir Joshuego. W dwudziestym piątym roku życia (1794) był już zwyczajnym członkiem Akademii.

Było w nim dużo egoizmu; miał swoje strony mniej sympatyczne, których nie znosił jego wielki rodak, Rae-burn. Ale należy pamiętać, jak ciężką i trudną drogą musiał iść ten człowiek. Miał liczne rodzeństwo; ojciec jego był podupadłym pankiem; niczem gorszem nie może być niczyj ojciec; przecież ten człowiek bezwzględnie wyzyskiwał talent swego syna, nie cofając się przed najbrudniejszymi środkami. Matka była wprawdzie osobą bardzo na miejscu i z dobrego domu; mimo to, chłopak rósł prawie że bez wykształcenia i musiał od małego dziecka zarabiać na chleb dla licznej rodziny, która nie miała z czego żyć. Gdy przybył do Londynu, był zadłużony po uszy, bo ojciec robił ustawicznie jakieś spekulacye, a w domu nie było co jeść. Przecież w takich warunkach może wyróść albo jakiś ostatni oszust, albo gbur nieprzystępny i podejrzliwy ; Lawrence wyrósł na intryganta. Ile razy przyniósł do domu trochę pieniędzy, ojciec uważał to za cudowne zrządzenie opatrzności, które należy jak najprędzej wyzyskać do ostatniego pensa. Lawrence zaczął szybko zarabiać wielkie sumy; przydały się na zapłacenie weksli ojcowskich.

Artysta hojną ręką dawał wsparcia ubogim. Wiedział, że

musi sobie zdobyć klientelę arystokratyczną, a to wymagało wydatków. Dobrze, że przynajmniej do Włoch nie pojechał; byłby był stracił wszystko, co miał.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

BRYTYJSKI kompozycyę p. t. Szatan zwołuje

W r. 1797 wystawił Lawrence w tajemnicy malowaną

swe legiony. Zdaje się, że obraz ten przyjęto życzliwie; dziś wisi w pałacu Burlington. Jednakże artysta doszedł do przekonania, że królestwo jego leży w kraju Hoppnera, to znaczy, że, chcąc sobie pozyskać piękne damy, musi im pochlebiać. To też pochlebiał im tak, że zaczęto sobie powtarzać w Londynie: „Będzie mi żonę malował Phillips, a metresę Lawrence.“ Zaprzyjaźnił się z Panią Siddons, którą malował jako „Aspazyę“, a przysuwał się bardzo blizko do dwóch jej córek. Robił portret Księżnej Walii, a potem bywał u niej tak często, że wzięto ich na języki. W r. 1806 zbadano urzędownie prowadzenie się księżnej i uwolniono Lawren-ce’a od winy. Ale na jakiś czas ustały zamówienia. Ulubieńcem dworu został Beechey, a Hoppner cieszył się poparciem księcia Walii i jego stronnictwa. Mimo to, La-wrence’owi powodziło się doskonale, skoro się właśnie wtedy przeniósł z Greek Street na Russell Square 65 i podniósł cenę obrazów. Po śmierci Hoppnera w r. 1810 podwyższył ceny poraź drugi.

Jednakże, ledwie miał czas zatrzeć ręce z radości po śmierci Hoppnera, gdy wtem zaczął mu zagrażać nowy współzawodnik. W r. 1810 usłyszał Lawrence, że Raeburn ma zamiar przenieść się do Londynu. Strachem zdjęty i zaniepokojony o swą pozycyę artystyczną, użył całego wpływu osobistego, żeby naiwnego olbrzyma z Północy odwieść od tego zamiaru. Pisał wtedy w uniesieniu radości: „Śmierć Hoppnera uwolniła mnie od ostatniego rywala.“ W r. 1814 zaczął go książę regent zaszczycać swemi łaskami, a w roku 1815 nadał mu szlachectwo.

LAWRENCE 1769    — 1830

SZKOŁA ANGIELSKA „MISS LENNOX“ (Londyn, Zbiory Bathursta)

3DW3AWAJ 0881 — QöH

A512J3IOMA AJOXX2

■mraA zzm„

(AT2HUHTA8 YflOiaX ,HYCfVÎ0J)

■#

i,C

,

Éf

:cM

PB!"

■

,

r i

' .

tll

ffi :-

é ,;•;

KSÎ

«K

r

£

MT m

wi. m**

K;

%,.x

1

kjbb

" - VJ

H j

t-

w.

m

Pgp

WJjà

i-.Â-ÿ' -Ada

..

t®

ûy

-v

v

,

s

^ gs

M

f

■

h^. ®

■

n*

;

. .

i

♦

MALARSTWA

Po upadku Napoleona regent posłał Lawrence’a do O PORTRE-

zrobić portrety znaczniej- CISTACH zjeździe królów. Stam- Z CZASÓW

Aix-la-Chapelle, polecając mu szych osobistości, zebranych tam na

1820 do Anglii, zo- SZEGO

MANA

tąd wysłano go do Rzymu, żeby wymalował portret papieża PiERW-i kilku kardynałów. Wróciwszy w r. stał wybrany prezesem Akademii Królewskiej w miejsce GENTLE-zmarłego Westa.

Wkrótce poczęli Lawrence’owi pomagać uczniowie w tak EUROPY znacznej mierze, i sztuka jego stała się tak trywialną pod wpływem mdłej mody, panującej ogólnie, że późniejsze jego dzieła nie wytrzymują żadnego porównania z doskonałemi pod względem technicznym arcydziełami jego pierwszych lat. Na najwyższy szczebel doskonałości wzniósł się Lawrence w portretach dzieci; żadne inne już im nie do-równywują.

Lawrence umarł 7 stycznia 1830 roku; pochowano go z pompą w katedrze św. Pawła.

Przez trzydzieści lat był w modzie u arystokracyi, podobnie, jak jedno pokolenie przedtem wielki jego poprzednik, Reynolds. Do licznych i pięknych jego portretów dziecięcych należy sławny Mały Lambton. Pomimo pewnej afektacyi w sentymentalnej pozie, Lawrence malował dzieci doskonale ; zdaje się też, że zdawał sobie sprawę ze swego mistrzowstwa pod tym względem, skoro za najlepsze swe dzieło uważał: 3)zieci Calmady, znane lepiej ze sztychu p. t. Natura; trudno tylko odgadnąć, dlaczego wolał ten obraz od Małego Lambtona, albo od pięknej Hrabiny Qower z dzieckiem. Najbardziej może znany jest ów jego portret, bogaty w barwę i bijący blaskiem ciepłych tonów: iDziecko z koiłęciem, z Galeryi Narodowej; niektórzy nazywają ten obraz: Chłopczyk z ko zięciem, ale mały wieśniak z bosemi nogami, w podartem ubraniu przedstawia dobrze urodzoną, śliczną pięcioletnią Lady Georginę Fane.

ZACZYNA Czy Lawrence idealizował dzieci, czy nie, w każdym razie przyznać należy, że umiał oddawać niezwyciężony urok lat dziecięcych w sposób najzupełniej właściwy i odpowiedni. Opie powiedział pewnego razu złośliwie, że Lawrence BRYTYJSKI robi błaznów ze swych modeli, a modele robią błazna z niego. W Tortrecie własnym w Akademii Królewskiej widzimy go takim, jakim go nam tradycya podaje. Do najsławniejszych jego portretów damskich należą: Śliczna Panna Croker, Lady LBlessington, Jlanna Macdonald, Hrabina Grosvenor, Lady Charlotta Qreville, Karolina z LBrunswicku, z muzeum South Kensington, a najpiękniejsza głowa kobieca, jaką kiedykolwiek zrobił, to portret «Lady Calcott, z Narodowej Galeryi Portretów. Do najlepszych jego portretów męskich należą: teatralny LKemble jako „Hamlet“, doskonały, nieskończony Jerzy IV, Lord cWhitworth z Luwru, Angerstein, Darren Hastings, Lord LBloomfield, Bathurst, arystokratyczny i piękny Lord Lon-donderry, Sir Samuel LRomilly, Sir Jan Moore, nieco za lekko traktowany, jak na portret tej poważnej, silnej postaci, wreszcie doskonały Sir Graham Moore, śmieszny Canning i piękny a niedokończony HDilberforce.

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Lawrence umiał mówić gładko, jak dworak; głos miał miękki i słodki, jakby stworzony do wyznań i zwierzeń ; przepadały za nim kobiety. Ogromnie gładko i zręcznie wygryzł Hoppnera z łask królewskich, a Raeburnowi wyperswadował wszelkie ryzykowne zmiany miejsca pobytu. Podstarzałym swym pięknościom o minach podlotków nadawał wyraz pewnego zepsucia, co się ogromnie paniom podobało. Lubił bawić damy, lubił flirt, przechodzący nieraz granice zabawy. Skompromitował księżnę krwi królewskiej, a równocześnie uwiódł dwie córki pani Siddons. Miał jednak tyle sprytu, że zawsze dochowywał tajemnic. Ostrożnie unikał wszystkiego, czemby się mógł komukolwiek na-

MALARS TWA

Z CZASÓW PIERW-

razić. Swą wyrafinowaną chytrością pokonał szczerego pro- O PORTRE-staka, Hoppnera. Równocześnie pamiętać należy, że był to CISTACH człowiek hojny i miły w obejściu.

nastym.

Przyszedł po nim szereg portrecistów, którzy snuli dalej SZEGO dawną nić tradycyi, jakkolwiek żyli już w wieku dziewięt- GENTLEMANA

Sir Marcin Archer Shee, prezes A. K. (1769—1850), EUROPY urodzony w Dublinie, przybył do Londynu w roku 1788.

Burke przedstawił go Reynoldsowi. Shee bawił się poezyą tak samo chętnie, jak i malarstwem; po śmierci Lawren-ce’a w 1830 został prezesem Akademii Królewskiej. Portretował wiele sławnych osobistości współczesnych: Królową Wiktoryę, ‘Wilhelma IV’ Victoria i innych.

Henryk Howard, czł. A. K. (1769—1847), uczeń Rei-NAGLE’A, malował Jamesa Watt a, Hayleya, SFlaxmana,

Panią Trimmer i innych.

Tomasz Phillips, czł. A. K. (1770—1845), przybył do Londynu w r. 1786, study o wał w Akademii, porzucił malarstwo historyczne dla portretu i namalował Wilhelma Blake a, Byrona, Chantreya, Faradaya, Tjhurlowa, £Bur-detta i Wilkiego obok innych sławnych osobistości.

JakÓB (JAMES) Saxon z Manchesteru posyłał swe portrety do Akademii po roku 1790. Umarł w Londynie około roku 1817. Jego Sir Walter Scott z dużym psem na tle krajobrazu jest bardzo znany.

JAMES LonSDALE (1777—1839), uczeń Romneya, mieszkał na Berners Street, w dawnem mieszkaniu Opiego, gdzie namalował większą część swych prac. Kilka z nich wisi w Narodowej Galeryi Portretów.

Jan Jackson, czł. A. K., urodził się 31 maja 1778.

Ojciec jego był krawcem we wsi Lastingham, w hrabstwie Yorkshire. Zrazu praktykował u ojca, ale nie miał zamiło-

MALARSTWO

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

1817. W r. 1819 udał się

ZACZYNA wania do rzemiosła krawieckiego. Za to pozwolono mu kopiować obrazy w zamku Howard, gdzie zwrócili na niego uwagę Lord Mulgrave i Sir Jerzy Beaumont, który posłał go do szkoły Akademii Królewskiej w r. 1805. Wcześnie BRYTYJSKI dał się Jackson poznać jako portrecista. Wyjechał w podróż do Holandyi i Flandryi, a wkrótce potem, w r. 1815, został wybrany członkiem nadzwyczajnym Akademii Królewskiej ; zwyczajnym został w r. z Sir Franciszkiem Chantreyem do Rzymu i tam został członkiem Akademii św. Łukasza. Po śmierci pierwszej żony, z domu Fletcher, w roku 1817, ożenił się Jackson z córką Jamesa Warda, czł. A. K. Umarł w St. John’s Wood 1 czerwca 1831 r.

LAWRENCE 1769 - 1830

MALARSTWO ANGIELSKIE „LADY NUGENT“ (Według współczesnego sztychu)

33M35IWAJ 0£8i - QÖVI

3DI2Ü3IDMA OWT83AJAM

“TOO\M XQKA.,

(UHDYTX2 OOHMgaSOJÖSgW 0UJ03W)

■

4

y^ù

Æ

_ y$m> i

d

J..    :%)'■*'

vw. rXi

■

y

■_

&àM

mm*

%

i

m-.

H

%- WM.

Y •' i

"«

il

Wi

n

- ’ ' " VY:

ROZDZIAŁ XXXI

WESOŁY A NIEPOMIERNY MOCZYGĘBA MALUJE OBRAZY Z ŻYCIA LUDU, W KTÓRYCH ŚWITA ZORZA MALARSTWA

NOWOCZESNEGO

ZACH PIJACZYNY ŚWITA ZORZA MA-

Cofnijmy się na chwilę wstecz i pomówmy o artyście, W OBRA-który się rozwinął bardzo późno.

S T U B B S 1724 — 1806

JERZY StubbS, członek nadzwyczajny A. K., urodził się LARSTWA w Liverpoolu 24 sierpnia 1724. Ojciec jego był garbarzem, NOWO-lub, jak inni mówią, chirurgiem. Jerzy objawiał talent tak CZESNEGO wcześnie, że już w szesnastym roku życia pomagał Win-stanleyowi przy kopiowaniu obrazów w Knowsley Hall.

Czas jakiś przebywał w Wigan, a następnie w Leeds, gdzie malował portrety; później udał się do Yorku i zajął się gruntownie nauką anatomii: krajał zwłoki ludzkie i zwierzęce i uczył się sztycharstwa, mając illustrować podręcznik anatomii Burtona. Następnie przeniósł się do Hull, a stamtąd wrócił do Liverpoolu, skąd koło r. 1754 popłynął do Rzymu, żeby studyować starych mistrzów. Po powrocie do Anglii zamieszkał na krótko w hrabstwie Lin-colnshire, malował portrety i przygotowywał płyty do Anatomii konia, którą przywiózł w r. 1759 do Londynu i tutaj ogłosił ją drukiem. Wyrobiło mu to poważne imię w świecie artystycznym; stał się słynnym malarzem zwierząt i scen myśliwskich, jako też portrecistą sławnych koni wyścigowych. Wystawiał swe obrazy od r. 1761 do 1774 w Towarzystwie Artystów i został prezesem tegoż Towarzystwa.

Na wystawy Akademii posyłał obrazy od r. 1775 do 1803 i został wybrany jej członkiem nadzwyczajnym 6 listopada 1780, a byłby został i zwyczajnym w lutym 1781, gdyby nie to, że nie chciał nadesłać dzieła okazowego, wobec czego wybór BRYTYJSKI unieważniono. Stubbs umarł w Londynie 10 lipca 1806 r.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Obrazy Stubbsa, jego konie i sceny myśliwskie miały duże powodzenie, podobnie, jak krajobrazy Ibbetsona. Hogarth zainteresował talenty rodzime życiem ludu miejskiego; liryk Gainsborough odtwarzał urok krajobrazów wiejskich; Rowlandson dodał do tego komedyę życia na wsi i w mieście.

JERZY MORLAND

1763

1804

Morland ma w rozwoju sztuki znaczenie doniosłe, opowiadał bowiem w obrazach swoich życie wsi tak, jak Hogarth opowiedział życie miasta. Z niebywałą finezyą techniki malarskiej oddał na swych płótnach cudną atmosferę wsi angielskiej. Na przełomie dwóch wieków Anglia przodowała w sztuce całemu światu. Wrodzone Anglikom, podobnie, jak i Holendrom, poczucie barwy nasyconej połączyło się teraz z subtelnym zmysłem kolorystycznym, który Anglia wzięła po Francyi i Holandyi. Z tych pierwiastków wy kwitnąć miała w sztuce angielskiej poezya, która nie przeminie. Pierwszy poszedł tą drogą Morland, bo ukochał całą duszą czarowny świat wsi angielskiej. Odwrócił się od tradycyi klasycznej, strzaskał i odrzucił precz okulary włoskie. Szcze-rem i prostem sercem i oczyma patrzył i radował się urokiem bezbrzeżnych zielonych łąk, poprzerzynanych wstążkami strumieni, które giną w cienistych gaikach; kochał ten kraj, gdzie wózki ciągną stare koniki robocze, bydło młode krzaki objada, szczekają psy, krumkają świnki, gdaczą kury, a wtórem im pieją koguty.

MALARSTWA

Urodził się 26 czerwca 1763. Na rzemiosło malarskie W OBRA-patrzał od pierwszych chwil życia. Już na raczkach wędru- ZACH jąc po mieszkaniu ojcowskiem, potrącał sztalugi, płótna PIJACZYNY i wszelki sprzęt malarski, albowiem ojciec jego i matka ŚWITA Francuzka byli oboje malarzami, i to niepośledniej miary. ZORZA MA-

Ojciec jego, Henryk Robert Morland, znany jest jako LARSTWA HENRYK Morland (1730?—1797), malarz, portrecista ele- NOWO-ganckich dam, przebranych za praczki albo dziewczęta od CZESNEGO krów, i tym podobne modne podówczas postacie. Galerya Narodowa posiada jego dwa obrazy: ^Praczkę, piorącą bieliznę, i Praczkę, zajętą prasowaniem. Henryk Morland był również synem artysty, Jerzego Henryka Morlanda, a musiał w swoim czasie mieć wielkie dochody z malarstwa; mieszkał bowiem w domu, który później Reynolds ozłocił blaskiem swego imienia: na Leicester Square. Z Reynoldsem żył stale na stopie zażyłej przyjaźni. Henryk Morland przeniósł się później do małego domku na Haymarket, gdzie mu się urodził syn, Jerzy, przyszła chluba rodziny i sława.

Morland uprawiał, oprócz obrazu olejnego i pastelowego, mezzotintę, a pozatem handlował obrazami i restaurował stare malowidła. Zdaje się, że był to „majster do wszystkiego“, który nie grzeszył nadmiarem sumienności jako handlarz obrazów. Zona jego, kobieta ruchliwa i pracowita, wystawiła dwa obrazy w Akademii w r. 1785. Mieli trzech synów i dwie córki.

Jeśli można wierzyć plotkom, to JERZY MORLAND twarde miał lata dziecinne. Wcześnie musiał się wgryzać w tajemnice sztuki malarskiej ; małego chłopaka zamykano podobno w jakimś pokoju na piętrze i kazano mu tam kopiować obrazy ojca, Ruysdaela, Hobbemy, Gainsborougha i innych; prawdopodobnie szły potem w świat jako oryginały. Twarda tó była szkoła pejzażu, ale dobra. Mimo, że go trzymano tak krótko, chłopak nie stracił zamiłowania do ołówka

i pendzla; lubił malować. Pozatem był niezgrabny, nieśmiały i zgoła nie szukał miłego towarzystwa swego ojca. Zamknięty na strychu, malował po całych dniach, i nie było go słychać, chyba, że sobie od czasu do czasu zagrał dla na skrzypcach. Tymczasem na dole rodzice przyjmowali odwiedziny artystów; między innymi bywał u nich gościem Reynolds i Flaxman. Dwóch braci Jerzego pojechało w świat, za morze; jeden przepadł bez wieści, drugi, Henryk, powrócił i został handlarzem obrazów. Dwie siostry, miłe, wesołe stworzenia, umiały jakoś uniknąć tyranii ojcowskiej. Jerzy miał jednego tylko przyjaciela; był to uczeń jego ojca, niejaki DAWE, który później napisał jego żywot. W jego towarzystwie robił Jerzy w każdą sobotę popołudniu dalekie wycieczki za miasto.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BRYTYJSKI odmiany

Powiadają, że młodego Morlanda posłano do szkoły akademickiej, ale matka zabrała go stamtąd, bo zaczął się wdawać z jakiemś niewłaściwem towarzystwem i objawiał gust do kieliszka, który go już nie odchodził do śmierci. Już wtedy nie było tajemnicą dla nikogo, że Morland był skończonym artystą. Romney ofiarowywał mu 300 funtów rocznie, gdyby wstąpił do niego jako pomocnik; tyleż miał mu ofiarowywać nauczyciel rysunków, zajęty u rodziny królewskiej. Ale Morland był właśnie u progu lat męskich; chciał się za każdą cenę wyrwać z więzienia, w którem go trzymano do tej chwili; nie chciał niczego na świecie, tylko swobody i niezależności; nie znosił myśli o jakiejkolwiek dalszej kontroli nad sobą. Opuścił dom rodzicielski, zamieszkał w Martlett Row, Bow Street, i wszedł w spółkę z pewnym Irlandczykiem, handlarzem obrazów z Drury Lane, dla którego już przedtem pokryjomu malował. Teraz zrobił dla niego szereg obrazów, po części nieprzyzwoitych, które się rozeszły w jednej chwili. Głównym ich nabywcą miał być Lord Grosvenor. Młody malarz

MORLAND 1763 — 1804

SZKOŁA ANGIELSKA

„W STAJNI“

(Londyn, Galerya Narodowa)

*

G H A J5ÏOM £081 - 8ÖVI

A28J3IDHA AJO>iS8

am\Kiz

(awociohaM ayhhjaD ,hyohoJ)

f

wĘĘĘfmm

i

■

'•

m

i

n

i

m

Ą

m

m

m

k I

EiMk

m

te. "*    -<i

£*

.;î- a

&

$

%

w .

Ś

MALARSTWA wyrwał się z więzów kontroli ; zaczął się bawić i używać W OBRA-za wszystkie czasy. Ledwie mu się wąsy zasiały, a zrobił ZACH się z niego elegant miejski; znikła bez śladu dawna jego PIJACZYNY skromność i nieśmiałość; zaczął błyszczeć i imponować po ŚWITA wszystkich szynkach i lokalach nocnych, jako gość pewny ZORZA MA-siebie, dowcipny, zawadyaka, zawsze gotów do awantury LARSTWA i do psich figlów, a najweselszy kompan w świecie. Co NOWO-tylko zarobił, wszystko przepuszczał na pijaństwo i roz- CZESNEGO pustę. Bywało, włóczył się po ostatnich knajpach nad brzegiem Tamizy, a nie gardził towarzystwem najgorszych szumowin portowych.

Wesoły, przystojny, szczery lekkoduch zwrócił na siebie uwagę niejakiej pani Hill, która miewała swoje fantazye, a nie miała w swym sposobie bycia nic takiego, coby odstręczać mogło młodych elegantów z miasta. Otóż pani Hill zaproponowała mu, żeby z nią pojechał do Margate; chciała go wprowadzić w sfery arystokratyczne, które się tam zbierały na sezon letni, i nastręczyć mu w ten sposób bogatą klientelę do portretów. Morland uradowany poleciał w tej chwili do swego wspólnika od obrazów, pożyczył, a raczej wziął naprzód tyle pieniędzy, ile tylko mógł od tego szelmy wydobyć, wynajął gdzieś konia i pojechał w najlepszym humorze do Margate. Stanął w jakiejś gospodzie niedaleko mieszkania pani Hill i urządził sobie wesoły tydzień na przywitanie. Po tygodniu doszły go wieści, że właściciel konia jest uparty: żąda zapłaty i zwrotu swojej własności. Odesłał więc rumaka przez chłopca pocztowego i polecił ojcu, żeby za niego zapłacił dziesięć funtów, których się domagał nieugięty właściciel stajni. W Margate żył Morland wesoło, bywał w „najlepszych“ towarzystwach, malował portrety elegantów o starych acz nie zawsze czystych tarczach herbowych i musiał zarabiać dużo, skoro wywiózł stamtąd wcale pokaźną sumkę.

369

HIST. MAL. VII — 47

Jest jakiś mimowolny humor w jednym z listów Mor-landa, pisanych z Margate ; opowiada tam, jak spędza dzień za dniem i pisze: „Jadłem tu śniadanie z bratem jakiegoś Lorda, ale zapomniałem, jak się nazywa.“ Szczęśliwym zbie-BRYTYJSKI giem okoliczności towarzyszem owych śniadań był Sher-borne, brat Lorda Digby, jeden z przyjaciół pani Hill, który ogromnie polubił sympatycznego, niezrównanego w kompanii Morlanda. Jak i kiedy ten gałgan znajdował czas na malowanie, skoro był zawsze pierwszym na wszelkich walkach kogutów, zapasach bokserów, wyścigach konnych i innych widowiskach sportowych w całej okolicy, to jest już jego osobistą tajemnicą. Takiego cudu dokazał prócz niego chyba tylko jeden Phil May, który umiał pracować w podobnych warunkach i zrobił istotnie ogromnie dużo. Morland jeździł dwa razy jako dżokej na wielkich wyścigach; jeden bieg przegrał, za to wygrał drugi. Przekonał się wtedy z blizka, jak mało sportowego charakteru mają t. zw. sportowcy, stali goście turfu. Po skończonym sezonie w Margate zabrała pani Hill młodego przyjaciela do Francyi, do Calais, a stamtąd do St. Omer. Tu znowu zaczęła go obsypywać zamówieniami arystokracya francuska i angielska. Rzecz dziwna, że młody nasz artysta nie miał, zdaje się, dla swej opiekunki ani przywiązania, ani wdzięczności. A jednak dzięki jej protekcyi miał bez końca zamówień od arystokracyi i szlachty, która tam ferye świąteczne spędzała. Jego listy do Dawe’a świadczą, że miał bystre oko artysty i duży zmysł spostrzegawczy. Nie pomija w nich niczego, zacząwszy od olbrzymich łóżek francuskich, „tak wysokich, że musiał na nie wskakiwać“, a skończywszy na muzyce kościelnej, w której ciągle mu się przysłuchiwały melodye z „Nancy Dawson". To przecież znakomite i zupełnie szczere spostrzeżenia, te o tych łóżkach francuskich; uderza to każdego, kto się tylko po

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

MALARSTWA

raz pierwszy wybierze z Anglii za Kanał. Listy Morlanda W OBRA-z Francyi są nadzwyczajnym dokumentem i obrazem życia. ZACH Po paru tygodniach nasz artysta był znowu w Margate. PIJACZYNY Tym razem przywiodły go tu kłopoty osobiste. Pani Hill ŚWITA była, zdaje się, na zewnątrz bardzo przyzwoitą osobą; ZORZA MA-dbała o pozory. Natomiast Morland, jak tylko się zjawił LARSTWA w jej domu, zaczął od razu, i to poważnie, romansować NOWO-z jej panną służącą, Jenny, wysoką, ładną, siedemnasto- CZESNEGO letnią dziewczyną z Liverpools Pani Hill wkrótce odkryła, co się święci, i dziewczyna nagle odjechała do brata, do Londynu. Nie trzeba dodawać, że młody lekkoduch pogonił za nią i sprowadźił ją znowu do Margate. Poróżnił się o to z panią Hill i powrócił do stolicy, przyrzekłszy dziewczynie, że się z nią ożeni. Najwidoczniej chciał się już pozbyć ciągłej kontroli ze strony pani Hill. Jenny przekonała się teraz, że artysta podobnie zapomina o zobowiązaniach, jakie względem niej zaciągnął, jak się niewdzięcznym okazał w stosunku do jej pani. Młody człowiek wykręcił się od małżeństwa. A użył do tego celu finty dosyć lichej: jeden z jego kompanionów poszedł do brata dziewczyny i nagadał mu, że Morland jest podejrzanem indywiduum z pod ciemnej gwiazdy, czem tak zaniepokoił poczciwca o przyszłość siostry, że ten wpadł w pasyę i zerwał sam cały stosunek. Widocznie Morland nauczył się w Margate być „sportsmanem“ w znaczeniu używanem na turfie; z miejsca nawiązał nowy romans z jakąś inną służącą. Tymczasem zamieszkał razem z pewnym sztycha-rzem, niejakim Wilhelmem Wardem, bratem sławnego Jamesa Warda, i oto każdy z nich zakochał się w siostrze drugiego. Pożenili się w tym samym miesiącu roku 1786, i czworo młodych ludzi zamieszkało razem w Marylebone.

Młodej, ślicznej kobiecie musiał się wesoły, inteligentny, piękny artysta wydawać ideałem kochanka. Przyszedł po-

CO

ZACZYNA tem czas próby, ale Anna Ward została przy nim zawsze, cicha, oddana i wierna. Idealna zrazu zgoda między dwiema parami małżonków zaczęła się wkrótce psuć. Nikt nie wie, z czyjej winy, dość, że młody Ward i Morland stanęli razu na placu za domem i mierzyli pistoletami do siebie. Najwidoczniej czas było się rozejść. Morland wraz z młodą żoną wynajęli dom na Camden Town, i od tej chwili oddał się artysta poważnie swej sztuce. Pomimo całej swej lekkomyślności, Morland szczerze kochał piękną żonę, która go nie odstępowała w złych i dobrych chwilach. Teraz urosła jego sława artystyczna, wystawił bowiem na widok publiczny szereg obrazów: Xeniwego i pracowitego mechanika, Xeniwą praczkę i Pracowitego gospodarza, jako też sławny cykl p. t. Letycya, przedstawiający życie młodej dziewczyny, począwszy od lat jej niewinności, spędzonych w domu rodzinnym na wsi, aż do chwili, gdy, złamana życiem wraca znowu do domu na pokutę. Do tej seryi prześlicznych rysunków pozowała mu jego piękna żona. Pomysł całego cyklu i tendencya są naśladowane z Hogartha, tylko anegdota przeniesiona z miasta na wieś ; wszystko jednak znacznie szlachetniejsze w ujęciu i bez porównania subtelniejsze w odczuciu. Sentymentalizm Mor-landa jest biegunowo różny od męskiej, twardej sztuki Hogartha. Sentymentalizm to jednak czysty, rodzimy i ogromnie miły; najlepsze pierwiastki duszy Morlanda osnuły się około tej czystej, pięknej postaci. Niedługo miał się znowu puścić na hulankę i rozpustę, która była klątwą jego życia i karyery. A mimo to, szanował żonę zawsze i miłość dla niej została mu do końca rzeczą świętą. To nie Letycya, to jej kochanek tarzał się w błocie, a ona płakała tymczasem, nie nad własną biedą, ale nad tym swym lekkomyślnym pijaczyną, który przed chwilą wyprawiał awantury, a teraz leży, zmożony snem pijackim. Ona go tak kochała;

SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI pewnego

»

I".

A

MORLAND 1763 — 1804

f

MALARSTWO ANGIELSKIE

„NA FOLWARKU“ (Londyn, South Kensington)

,K

m

dWAJflOM K)8I — £àH

3W2J310MA OWT2HAJAM

“Umk^ACtt kW„ (MOTOKlEH3>î HTUO8 .HYaHOj)

*

*

ft

Æ'ihii

m

■*

0

%

K

$

,JF

••

#

/

%

fil

r'

r<

n

I

ł

)

■j

Z"

ü*.

|fcpÉi

y

■ Su

à

Me «

W

sjy®gf"

â-

H

f -m Y*QF

%

\<\

MALARSTWA

on był taki młody, taki przystojny. Widać i piękność i mło- W OBRAZACH

dość była to tylko plewa licha i znikoma.

mieszkaniu. PIJACZYNY

Z czasem zaczęło być jaśniej w ich nowem W roku 1788 zaczął Morland z wielkim zapałem malować ŚWITA sceny z życia domowego i sceny z dziećmi, które, zacząw- ZORZA MA.-szy od Ciuciubabki} taką mu zjednały popularność w re- LARSTWA produkcyach sztychowych. Dziwna rzecz: dostał za duciu- NOWO-babkę dwanaście gwinei i cieszył się tern tak bardzo, że CZESNEGO zaraz poszedł z jednym z lepszych kompanionów do szynku, wypił tam dwanaście kieliszków wódki i wrócił zupełnie nieprzytomny. Ward żył z nim teraz znowu w przyjaźni; publiczność rozkupywała jego sztychy, robione według obrazów Morlanda. 1 tak się zwolna fortuna zaczynała uśmiechać, a Morland, zachęcony powodzeniem, malował bardzo pilnie; między innymi: Dzieci, bawiące się w żołnierzy,

Dzieci, wyszukujące gniazda ptasie, Dzieci, robiące pończochy, Chłopcy, łupiący sad, Rozgniewany gospodarz,

Chłopcy w kąpiełi, Zbieranie kwiatów, Sokół, schwytany w sidła, Młodzi iegłarze, Zbieranie borówek, Targ na świnki morskie, Psy tańczące, Pojedynek na śnieżki i tym podobne zdarzenia z życia wiejskiego, których reprodukcye na miedzi taki dochód przynosiły Wardowi. Sceny te przemawiały ludziom do serca: przypominały każdemu dobre, dawne lata dziecięce. Nie było w nich już ani śladu sentymentalizmu, którego się można było spodziewać po cyklu Letycyi; znikł pewien, dawniej widoczny, wpływ Greuze’a i innych Francuzów, jakkolwiek zjawił się znowu w późniejszych obrazach, jak np. Odwiedziny dziecka u karmi-ciełki i Odwiedziny na pensyi. Artysta nasz, podobnie, jak to nieraz bywa u indywiduów trochę wykolejonych, lubił bardzo, gdy się gromady dzieciaków koło niego bawiły, i to nawet, gdy pracował; on rozumiał ten mały ludek, który nawzajem miał do niego zaufanie; tych przynajmniej

nie gorszyło nic, a już najmniej to, że się po podłodze pracowni walała słoma, plątały kury, kaczki i inne zwierzęta. A od czasu do czasu artysta wyglądał na ulicę i godził do pozowania pierwszego lepszego przechodnia. Mor-zawsze malował z natury. Przynajmniej dzieci nie uważały go za waryata, cokolwiek o tern myśleli starsi.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

BRYTYJSKI land

Był „za pan brat“ ze wszystkimi, czy to był ktoś znaczny, czy chudzina. To też lubili go ludzie w okolicy. Ten człowiek posłyszał głos Hogàrtha, instynktem odgadł, że nadchodzą czasy demokracyi. Malował też w demokratycznym duchu nowej epoki, w duchu, urodzonym z rewolucyi angielskiej, który piorunem przeleciał za morze i zapalił ko- . łonie amerykańskie, a do góry korzeniem wywrócił dawny porządek Europy w dzień rewolucyi francuskiej.

Raz zwabił do siebie policyanta i dobosza; szli aresztować jakiegoś żołnierza, który był uciekł z wojska. Mor-land zaczął ich częstować wódką i zabawiać pytaniami i tak wymalował swego Dezertera. Do obrazów pozowali mu handlarze uliczni i goście szynków przydrożnych. Z niezrównaną zręcznością i wprawą techniczną rzucał na płótno im-presye ich postaci poszczególnych i grup charakterystycznych, tworząc takie dzieła, jak: Wnętrze piwiarni, Piwiarnia polityków, Zakochany oracz i inne. Lubiono go powszechnie za dobre serce i dobry humor. Nie żałował gwinei nikomu, kogo bieda przycisnęła i kłopot — to też zawsze, bywało, obsiadali go gęsto w szynku przyjaciele ; tłum utra-cyuszów i pasożytów śpiewał i pił z nim razem, a najczęściej za jego pieniądze. Morland zawsze był pierwszym, gdy szło o zabawę, grube żarty i psie figle. Trudno pojąć, dlaczego się artysta zgodził przyjąć na krótki czas godność komisarza policyi w swojej dzielnicy — chyba także dla żartu. Nie długo nosił mundur policyjny, a więcej miał stąd kłopotu, niż gmina pożytku.

MALARSTWA

W tym czasie zapoznał się z dwoma ludźmi, którzy W OBRA-mieli silny wpływ wywrzeć na jego życie. Pierwszym był ZACH Irwin, elegancki młody człowiek, który wszedł w dom Mor- PIJACZYNY landa z bezinteresownej przyjaźni dla niego i zaczął po- ŚWITA średniczyć między nim a handlarzami obrazów. Zdaje się ZORZA MA-jednak, że z czasem zaczął za obrazy przyjaciela żądać LARSTWA i inkasować więcej, niż żądał sam autor. Dotrzymywał Mor- NOWO-landowi kompanii przy kieliszku, wkońcu jednak pokłócił CZESNEGO się z nim, opuścił go na zawsze i zginął gdzieś marnie z pijaństwa i rozpusty. Innego gatunku człowiekiem był niejaki Brooks; przyszedł do domu Morlanda jako służący, a wkrótce stał się oddanym, zaufanym sługą i wiernym przyjacielem swego oryginalnego pana. Pochodził z rodziny ubogiej; był synem szewca; panu swemu oddawał z radością najniższe nawet posługi — służył mu, jak pies. Pił z Morlandem do rana, wodził za nos wierzycieli i trzymał ich w przyzwoitej odległości, a gdy nadeszły ciężkie czasy i artysta musiał się czynić niewidzialnym, Brooks nie odstępował go na krok.

Morland zarabiał teraz dużo; sprzedawał obrazy prosto ze sztalugi, ale sprzedawał je za co bądź jakimś lichym indywiduom, byle mieć zawsze trochę gotówki w kieszeni.

Od uczciwych kupców byłby mógł dostać znacznie więcej.

Co prawda, to i to „więcej“ byłby przepuścił równie prędko.

Wkrótce też wlazł w długi po uszy, a żył w czasach, kiedy długi karano więzieniem. Nadszedł w końcu dzień porachunku. Morland uprzedził ten termin ; z pomocą wiernego Brooksa sprzedał nocą urządzenie domu i kontent z siebie, wyniósł się po cichu z Camden Town w r. 1789.

W kłopotach znalazł uczciwego przyjaciela w osobie niejakiego adwokata Wedda, który postarał się o to, żeby finanse Morlanda uporządkować: wyrobił mu pozwolenie na spłatę długów ratami w ciągu piętnastu miesięcy i w ten

ZACZYNA sposób uregulował stosunki materyalne artysty, który pracował ciężko, a nie umiał wydobyć ze swej pracy tyle, ileby był mógł, gdyby nie lekkomyślność, posunięta do ostatnich granic. Teraz sprowadził się Morland na Leice-BRYTYJSKI ster Street, Leicester Square, i dobrze zrobił. Tu wymalował obraz p. t. Cyganie, rozpalający ogień, którym rozpoczął nową seryę tematów. Krąży o tym obrazie pewna anegdota. Morland malował go dla pułkownika Stuarta. Nabywca udał się pewnego razu w towarzystwie jednego ze swych przyjaciół do pracowni artysty, chcąc obraz zobaczyć, i spytał malarza, kiedy rzecz będzie skończona. „O czwartej popołudniu!“ — brzmiała odpowiedź. Stuart powiedział na to do swego towarzysza po francusku, że bardzo w to wątpi. Morland nie dał do poznania, że rozumie, a pułkownik oświadczył mu uprzejmie, że przyjdzie po obraz o czwartej. Malarz ułatwił sobie pracę: zamalował kilka figur, zrobił dużo ciemnych miejsc i liści i był gotów o trzeciej. Grał w wolanta, póki pułkownik nie nadszedł. Istotnie, widać po jego obrazach, że malował ogromnie łatwo, szybko i śmiało.

SIĘ ODZYWAĆ

GENIUSZ

W r. 1789 i 1790 zmieniał często mieszkania w Londynie. Potem osiadł znowu na wsi, w Paddington, w domu, położonym blizko zajazdu „Pod białym lwem“. Przyjął wtedy dwóch uczniów: Browna i Handa. Elegancki Brown, jegomość na pozór bardzo szanowny, zaczął wkrótce kupować i sprzedawać obrazy Morlanda. I tak kupił Stajnię gospodarską za czterdzieści gwinei, a sprzedał ją za sto, a Gumno za sto dwadzieścia. Morland miał wkrótce dość zacnego Dawida Browna i rozstał się z nim na zawsze. Hand był wprawdzie wielkie „ladaco“, ale przynajmniej zawsze się było można do niego napić. Stajnia gospodarska, znajdująca się dziś w Galeryi Narodowej, była stajnią zajazdu „Pod białym lwem“ w Paddington.

MORLAND 1763 - 1864

SZKOŁA ANGIELSKA „PALENIE PERZU“ (Według współczesnego sztychu)

ÖKAJflOM làXï

A>ï8J31DHA AJO>ïX8

i

m

■

■

ai

i,S»4

■Â*\ '

. i

3

s

il

!p

j

y

mà

Æ-

ÙLâ

k

«L A

X? ÄSP

B

t

K

E

.

M

1

H

fem

J

1

•â? '

** >\

>-    / Mb

nim'**' i A r^'K:4k

ir , J- ß

b

Si"

sw

p

:«> \ • <- fp*» •

,

:„,    ...Ii

>.-*

JA

%r.

«k*

L<

xi

'1

X

W

M

n

• ^

. ■

r

*■ o

H

]k %

, -

'•

MALARSTWA

ZORZA MA-

W tym czasie Morland z łatwością zarabiał tygodniowo W OBRA-po sto gwinei, ale, że spłacał swych wierzycieli obrazami, ZACH a nie pieniądzmi, był więc blizkim ruiny. Lada obwieś miej- PIJACZYNY scowy miał jego obrazy na sprzedaż i wyzyskiwał go najbez- ŚWITA czelniej w wi

W tym domu, jak i w następnem mieszkaniu w Win- LARSTWA chester Row, artysta żył „jak lord“: rozrzucał pieniądze, NOWO-a ubierał się podług ostatniej mody. Miał dwóch lokai CZESNEGO i służącego w liberyi, dom jego był zawsze otwarty, w stajni trzymał konie. Jeden pokój wynajął na szkołę dla atletów i wyznaczał im nagrody na zapasach. Nie znosił „eleganckich znawców“, nie chciał słuchać żadnych wykwintnych uwag i uprzejmych rad na temat swojej czystej sztuki, to też nie zrobił majątku. Był to człowiek z ludu, chłop z upodobań, zwyczajów i z ducha. Nie znajdował żadnej przyjemności w towarzystwie arystokratów i elegantów. W r. 1787 stracił ojca. Namówiono go wówczas, żeby się starał o tytuł baronowski, który mu się teraz z prawa należał. Ale on nie tylko żałował wydać choćby pół gwinei na tytuł, ale teraz, kiedy mu się baronostwo należało z nadania Karola II, oświadczył ze śmiechem, że: „To większy zaszczyt być dobrym malarzem, niż utytułowanym szlachcicem; wkońcu, możnaby znieść i tytuł, gdyby się z nim łączył jakikolwiek dochód, ale tak, to niema sensu nosić jakieś błazeństwa po przodkach.“

Szerokie życie Morlanda, na stopie wielkopańskiej, miało się już ku końcowi. Siedział w długach powyżej uszu; tracił też przyjaciół, jednego po drugim. Szczury opuszczały okręt tonący. Zbliżało się widmo więzienia za długi.

Teraz artysta zboczył sam z prawej drogi. Spoił jakiegoś młodego człowieka w szynku i wyłudził od niego za kwitem pieniądze, które mu był ojciec powierzył dla pewnej kasy rządowej. Pieniądzmi tymi zaspokoił swych

ZACZYNA najniecierpliwszych wierzycieli, a resztę roztrwonił na zabawę i rozpustę. Ojciec owego młodzieńca zaczął grozić więzieniem, a uspokoił się dopiero, gdy uzyskał od Mor-landa zobowiązanie rychłego zwrotu całej sumy. Długi do-BRYTYJSKI kuczały malarzowi coraz gorzej. To też wyprowadził się wraz z żoną do małego domku w Enderby w hrabstwie Leicestershire. Tutaj zaczęli przyjaciele jego Wedd, Ward i kilku innych pracować nad tem, żeby go uchronić od więzienia za długi. Wierzyciele, na zebraniu ogólnem w roku 1791, zgodzili się znowu na spłatę długów ratami w terminach oznaczonych. Przyjaciele najęli dla artysty dom na Charlotte Street, Fitzroy Square, zobowiązawszy go do płacenia po 120 f. s. miesięcznie na umorzenie długów. Tu, trzeba przyznać, pracował Morland ciężko i pilnie i zarabiał dużo. Dla pułkownika Stuarta namalował teraz ^Dobroczynnego sportsmana, dla Wedda Mycie konia gospodarskiego i Czyszczenie konia pocztowego (oba obrazy wykonał w jednym dniu). Niestety, robił teraz same małe obrazeczki, przez co rychło stracił dawną opinię i wzięcie, a co gorsza, dawniejsze jego wybuchy humoru i ostre ataki pragnienia przeszły teraz w pijaństwo codzienne, przewlekłe. Uleciała bezpowrotnie młodość, zanikały siły żywotne. Nie chce się wprost oczom wierzyć, kiedy się dziś czyta jego zapiski, w których notował sumiennie, ile wypił którego dnia. Morland ozdobił te notatki bardzo stosownym rysunkiem: czaszka i kości, a pod spodem napis: „Tu leży pies, moczymorda.“ Okres poprawy nie trwał długo; biedna Anna Ward — straszny los być żoną nałogowego alkoholika! Morland zupełnie stracił wolę. Zaczął znowu po dawnemu handlować obrazami, a długi robił takie, że o mało co nie dostał się znowu do więzienia. Poczucie honoru zaczęło się mocno chwiać w jego duszy. W dodatku wpadł w ręce lichwiarza ostatniej sorty, złodzieja bez czci i wiary,

SIĘ OD-ZYWAĆ GENIUSZ

MALARSTWA

CZESNEGO

zwanego Lewi, który wyzyskał go najpierw do ostatniego W OBRA-pensa, a potem kazał go zamknąć za długi. Jakiś poczciwy ŻACH przyjaciel wykupił artystę z więzienia i oto przerażony Lewi PIJACZYNY zobaczył pewnego pięknego poranku Morlanda, opartego ŚWITA o jego kantor, a tłum ludzi za nim. Malarz wyciął lichwia- ZORZA MA-rzowi zawiesisty policzek, ale uspokoił się w tej chwili, LARSTWA sangwinik, i wyszedł z kantoru. Morland wrócił na chwilę NOWO-do swych dziecinnych żartów i wesołej beztroski.

Ale zamiast pracować dla zaspokojenia dawnych wierzycieli, zaczął robić nowe długi. Stał się podejrzliwym.

Zęby uniknąć aresztu, wyjeżdżał co chwila na wieś. Stał się chytry i przebiegły, uciekał przed wierzycielami z miejsca na miejsce, jak ścigany zwierz. Czasem buntowała się nawet jego biedna żona i oburzała się na nikczemną lekkomyślność męża, która ich oboje do ruiny doprowadziła. Chwilami chciała go opuścić i uciec do domu rodzinnego War-dów, a jednak kochała tego człowieka upadłego i rozumiała, że miłość jego dla niej była ostatnim zdrowym i czystym pierwiastkiem, jaki się w nim ostał. Morland żył teraz w ciągłym strachu przed uwięzieniem, przed pogonią policyi. Wraz z Brooksem i Handem uciekał od czasu do czasu na wieś, gdzie wiejskie dzieci tak się z nim bawić lubiły.

Miewał teraz ataki czarnej rozpaczy; we łzach topił pogardę dla samego siebie; myślał często o samobójstwie.

Ze wsi Brooks i Hand przemycali jego obrazy do miasta i tam je sprzedawali. Morland sam przekradał się kilka razy na Charlotte Street i bawił tam w ukryciu przez parę dni. Udawało mu się uśpić czujność prawa. Przekupywał żandarmów, gościł ich i bawił po dawnemu w pracowni. Namalował teraz doskonały Autoportret: artysta siedzi w nim przy sztaludze, na drugim planie Brooks, resztki obiadu i dwa psy koło niego. Zaczął tyć; nabierał typowo rozla-

nych form opoja. Zaczął tępieć i obojętnieć na wszystko. Zona odwiedzała go, ilekroć to nie zagrażało odkryciem jego schronienia; ale przeważnie był teraz skazany na samotność. Wkrótce i mieszkanie na Charlotte Street zaczęło BRYTYJSKI być nie dość bezpieczne; ludzie znali już starego Brooksa równie dobrze, jak i jego pana. Stary sługa dostał więc odprawę. Morland usunął się również stamtąd i wpadł znowu w koła ostatnich szumowin społecznych; krył się to tu, to ówdzie. Pierwsze kroki skierował do Chelsea, ale natknął się od razu na jednego z głównych swych wierzycieli, który go kazał w tej chwili aresztować. Szczęściem, znalazł się znowu jakiś poczciwy przyjaciel i wykupił artystę z niewoli. Potem uciekł Morland do Lambeth, później ukrył się w Gast Sheen i tak dalej, byle ujść pogoni i uniknąć więzienia. Biedna żona towarzyszyła mu nieraz w tej strasznej wędrówce.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

Zdobył się raz na odwagę szaleńca: poszedł do Ha-ckney wraz z żoną i zaczął się tam rozbijać, hulać i rozrzucać pieniądze. Zwróciło to uwagę jakiegoś przemądrego jegomości, który, słysząc, że Morland zajmuje się sztychami i rysuje coś na płytach miedzianych, powziął podejrzenie, że jest to fałszerz banknotów. Dał więc znać władzom bankowym o jego pobycie. Natychmiast przysłano na miejsce agenta policyjnego, przed którym Morland uciekł tylnemi drzwiami, siadł na konia i pogonił do Londynu, pewny, że chcą go brać do więzienia za długi. Pomyłka wyszła na jaw i bank przysłał artyście piękne słowa na piśmie, oraz czek na przeprosiny. Była w tem niewątpliwie ręka Wedda. Kilka razy jeszcze uciekał Morland z miejsca na miejsce; wkońcu przybył wraz z żoną i służącą do domu jednego ze swych przyjaciół, niejakiego Lynna w Cowes, na wyspie Wight. Zaraz też zaczął się interesować krajobrazem morskim i wykonał na ten temat kilka arcydzieł.

MALARSTWA

Z Cowes pojechał do Newport, do jednego z przyjaciół W OBRA-Lynna, ale tu nie mógł się bawić malarstwem, bo nagle ZACH doszły go wieści, że pogoń jest już na jego tropie. W naj- PIJACZYNY większym pośpiechu uciekł zaraz do Yarmouth. Los zaczął ŚWITA teraz płatać figle temu urodzonemu figlarzowi; ledwie się ZORZA MA-znalazł w Yarmouth i siadł do śniadania, zjawił się w progu LARSTWA porucznik straży z ośmiu żołnierzami i przyaresztował całe NOWO-towarzystwo ; był to bowiem dom znanego przemytnika Je- CZESNEGO rzego Colesa. Morlanda postawiono przed sąd przysięgłych pod zarzutem, że jako szpieg francuski szkicował wybrzeże Anglii. Dopiero po złożeniu kaucyi wypuszczono go na wolność !

Morland miał już dość tego wszystkiego. W listopadzie 1799 wyjechał do Londynu, wynajął mieszkanie w Vaux-hall, oddał się sam w ręce wierzycieli i poszedł do więzienia King’s Bench. Ponieważ jednak mógł jeszcze przy swoich zdolnościach dużo zarabiać, pozwolono mu skorzystać z dobrodziejstwa ustawy i mieszkać pod dozorem policyjnym na Lambeth Road, St. George's Fields, dokąd się też sprowadziła jego żona wraz ze służącą. Brat Morlanda, handlarz obrazów, zamieszkały w Londynie, zajął się sprzedażą jego prac. Morland pracował teraz tak ciężko i wytrwale, jak nigdy przedtem. W ciągu tych ostatnich ośmiu lat życia, mimo, że zapadał ciężko na zdrowiu, namalował czterysta dziewięćdziesiąt dwa obrazów wyłącznie dla swego brata, a pozatem trzysta innych, nie mówiąc o wielkiej ilości szkiców. Niestety, mimo całego nadzoru policyjnego, mimo, że, stosując się ściśle do normy prawa, był zawsze o swojej porze w domu, znajdował jednak i teraz czas na rozpustę. Dozór i żywot regularny był w gruncie rzeczy tylko pozorem dla zamydlenia oczu wierzycielom.

Stałymi gośćmi Morlanda bywali teraz inni tego samego rodzaju skazańcy; bywali, pili i bawili się w najlepsze. Po-

śród tego towarzystwa wykolejonych indywiduów snuła się blada jak duch, cicha jak wspomnienie postać dawnej „Le-tycyi“, biednej pani Morland. Zawsze ta sama: wierna i nie-złamana niczem.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ BRYTYJSKI

Trudno temu uwierzyć, a jednak ten człowiek miał umrzeć już w czterdziestym pierwszym roku życia! Powinien był wtedy stać u szczytu sił, dojrzewać w całej pełni jako artysta. Ale się wypalił do cna, jak lampa, w której oleju brak; zdawał sobie z tego sprawę. Przyszedł atak apo-plektyczny. Przeraził się tern, ale woli już nie miał za grosz, nie umiał się wstrzymać od kieliszka. Aktem amnestyi dla niewypłacalnych w roku 1802 został i Morland uwolniony z pod nadzoru w King’s Bench, ale pozostał w Lambeth Road, póki nie przyszedł drugi atak apopleksyi. Później zamieszkał w gospodzie „Pod czarnym bykiem“ w High-gate, ale pokłócił się z właścicielem i wyniósł się do brata swego na Dean Street. W tym czasie krewni artysty namówili jego żonę, żeby wyjechała na jakiś czas do Paddington dla poratowania zdrowia i dla odpoczynku. Morland posyłał jej pieniądze regularnie, pamiętając, ile jej złego wyrządził, a ile jej zawdzięczał. Żył jak nędzarz, bez nadziei i bez radości; pracował raz tu, raz gdzie indziej; stracił nawet dawną potrzebę niezależności. Poszedł w służbę do brata, handlarza obrazów i dostawał dwie gwinee dziennie. Alkohol zniszczył mu mózg i nerwy; wpadł w czarną melancholię, miewał halucynacye, bał się zostać sam w pokoju; po nocach palił światło w mieszkaniu — inaczej nie byłby mógł zasnąć. Opadał go jakiś dziwny lęk, zaczął majaczyć przez sen. Drżał i omal nie spadał ze stołka, kiedy ktoś nagle do drzwi zapukał, albo krzesłem niespodzianie posunął. Bał się ciemności; to też uciekał z domu wieczorem. Raz go znaleziono leżącego gdzieś daleko na śniegu. Był nieprzytomny i nawpół zmarznięty. Przychodziły

MALARSTWA

ZACH

ataki jeden po drugim; stracił władzę w lewej ręce; zaczął W OBRA-uciekać od ludzi.

Wkońcu jakiś urzędniczyna skarbowy położył na niego PIJACZYNY areszt z powodu jakiegoś małego długu i wtrącił go do ŚWITA tymczasowego więzienia na Eyre Street, Coldbath Fields. ZORZA MA-Tutaj próbował Morland zarobić parę groszy i zaczął mało- LARSTWA wać pejzaż, ale w chwili, gdy go szkicował, spadł z krzesła, NOWO-bo przyszedł ostatni atak apoplektyczny. Przez osiem dni CZESNEGO majaczył w gorączce i nie odzyskał przytomności do śmierci, która przyszła 29 października 1804. Przez dzień jeden ukrywano tę wiadomość przed jego biedną żoną. Dowiedziała się wkońcu o jego śmierci — krzyknęła, dostała drgawek i umarła w cztery dni po zgonie człowieka, którego tak wiernie i tak pięknie kochała. Pochowano ją obok męża na cmentarzu St. James Chapel.

Istnieje szkic akwarelowy Rowlandsona, przedstawiający Morlanda. Artysta stoi przed kominkiem w ubraniu spor-towem według ostatniej mody; pewne, umyślne a dobrze wystudyowane zaniedbanie w ubiorze, coś typowo angielskiego w całej postaci, a przytem pewien subtelny wdzięk i elegancya francuska.

Takie było życie człowieka, który, podobnie jak wielu innych geniuszów, podniósł na wyżyny sztukę rodzimą, a sam nie wiedział, jak doniosłe znaczenie ma ten kierunek twórczości, którego był pionerem. Odwrócił oczy artystów od dzieł przeszłości umarłej i martwej, pokazał, że artysta może nie naśladować nikogo i nie udawać niczego, ale po męsku i silnie opowiadać życie współczesne. Nie był żadnym materyałem na obywatela, nie miał za grosz poczucia obowiązku, ani poczucia honoru, zachowywał się i myślał jak student, który szkół nie skończył, a umiał tchnąć w sztukę ducha demokratycznego, podczas gdy się filozoficzny mózg Reynoldsa wysilał nad tern, jakby można

najgłębiej utopić ducha rodzimego w morzu martwem sztuki włoskiej. Ten człowiek, który się tarzał w błocie i walał po szynkach w towarzystwie ostatnich wyrzutków społeczeństwa, umiał godziny i dni poświęcać pracy nadzwyczaj BRYTYJSKI sumiennej i niesłychanie energicznej; wykwitały mu wtedy z pod ręki dzieła czyste, bijące tętnem życia i tchnące wonią wsi; rzeczy przedziwne, tern dziwniejsze, że powstawały w takich warunkach. Zył w czasach, kiedy pił cały świat: zapijał się kler, juryści — członkowie parlamentu przychodzili pijani na posiedzenia roztrząsać najważniejsze sprawy państwa; wódka była napojem wszystkich klas społecznych — ludzie ją pili, jak wodę. Był to wiek, w którym się ludzie o dogmaty kłócili, biorąc je za religię, a mało się troszcząc o ducha religijnego w życiu. Kto się przechadzał po mieście, a miał silne nerwy, mógł się nieraz przyjrzeć, jak na ulicy wieszano jakiegoś biedaka za to, że ukradł bochenek chleba — wieszano za to nawet i kobiety. Hogarth smagał obyczaje i stosunki swego wieku. Morland przyszedł na świat na rok przed śmiercią Hogartha. Gainsborough i Wilson zaczęli budzić zainteresowanie dla krajobrazu, ale w tern, co dawali, nie było siły. Morland, wychowany na Holendrach, zerwał od razu z wszelką tradycyą w sztuce i w życiu; zasypywał Anglię dziełami, które rozbudziły ducha narodowego, podobnie, jak liryki Burnsa. Zycie Morlanda było strasznie ciężkie, kwiaty jego i owoce doskonałe.

ZACZYNA SIĘ ODZYWAĆ GENIUSZ

JAMES Ward, czł. A. K., urodzony na Thames Street w Londynie 23 października 1769, praktykował naprzód u sztycharza J. R. Smitha, a potem u rodzonego brata swego, sławnego sztycharza WILHELMA WARDA. Nie długo bawił się sztycharstwem ; prędko bowiem zaczął malować obrazy olejne, a naśladował stylem i doborem tematów szwagra swego, Jerzego Morlanda tak wiernie, że wcze-

MALARSTWA

CZESNEGO

śniejsze jego prace uchodzą za dzieła Morlanda. W dzień W OBRA-Nowego Roku 1794 został James Ward mianowany mała- ZACH rzem i sztycharzem księcia Walii (Jerzego IV). Zamówienie PIJACZYNY Królewskiego Towarzystwa Rolniczego na obraz p. t. „Ra- ŚWITA sowa krowa“ w r. 1796, skierowało go do malowania zwie- ZORZA MA-rząt; te właśnie kompozycye przyniosły mu sławę. Poza tern LARSTWA malował portrety i krajobrazy, nie mówiąc o koniach wy- NOWO-ścigowych; produkował bardzo wiele. Narodowa Galerya Portretów posiada jego Portret własny. Córka Jamesa Warda wyszła za malarza JANA JACKSONA. Ward żył i pracował do późnej starości. Umarł w Cheshunt w listopadzie 1859.

Ward, młodszy o sześć lat od Morlanda, rozwinął się tak wcześnie, że Morland bał się jego współzawodnictwa i nie chciał nigdy malować w jego obecności. Do najbardziej znanych prac jego należy obraz p. t. Przed burzą.

Z późniejszych znanych animalistów najlepsi może są:

ALKEN i Herring (1795—1865), który malował konie w kon-wencyonalnym galopie, a niekiedy dawał dzieła, które rywalizować mogą z pracami Jamesa Warda, a nawet Morlanda. Ale Herring należy już raczej do malarstwa nowoczesnego.

Gdy Morland, złamany życiem, leżał na łożu śmierci, geniusz brytyjski rozpoczynał rządy w wielkiem państwie sztuki rodzimej. U stóp jego leżały strzaskane okulary klasycyzmu włoskiego. Nowy geniusz miał wystąpić do walki z życiem. Gdy na zegarze wieków wybił rok 1800, świeciła nad Anglią plejada wielkich artystów, którzy drogę wskazywali do objawień sztuki nowoczesnej. O głowę przerastał ich wszystkich potężny, genialny Turner, twórca nowoczesnego malarstwa i jego największy mistrz.

KONIEC TOMU VII

dli

BIBLIOTEKA PSiiTEOHNIGZBA

KRAKÓW

■

■

K

^ &

/

■ >

\

<#

¥

w

!ś*r

■

%

'Hl

ät

POLITECHNIKA KRAKOWSKA ^

^^Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306227

■

w.

Kdn 452/57

Mr

iWg

i# '

ÊË&

mm

f

iJr #?■■■■

sstessfe

III

fl

s

ira

II

II

v-

itä

lUll

ff'

***** ^

, r'J!

iv: ;

wuWIfi

|&|nSK|

y,

Ki

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

r .

!Ü

rtäm

ä: V$M

2&K!«

Ül

100000220734

■r

tüpa

Mini

.'W--