f

I

te

■■ i

BI

;><Jj

Hf

h 11

Jagi

iiii

....

gpKS

I*

w‘

p£*

W v V:

grami

JrittPWfS

łWMB¹?

.Si

■ ; jf-

*Ł

3"

:$gjC .JS

:,’ p⁻-- Ś'JF

mśZ

PU

)iw4

fiw

: ‘ > f- \ >

yf 1

'**&&&

t$fe*

,1

> i..... ^ v •

-a.. \. ■ '\.-r -

ZŚ?i'^rj

sglpp

’rir

w.

Mm

w- *

MMji ‘²’'“

SM

i,

"t *+ 4 *

f:

-

4%

,>#*■

■*990™

*•

«pMF I

* *V

feasi

j0

:‘T

R-i

a?

v$

ym

a? . M

••

,--;i

<*

r"

,5

fi.

■

f.

■>*»»,•

••    r-^?    ■ . jfc* ,

fr •

>Ś

is*

•v

*§W*hfcMtoi

fet*:

-v,

W **-

N'

rltw'

Ł \

,.m4.

'-*.i

■- .

* ■

' 'k0fg

*ssmP

ii

4»

■#' r-

L*«

.... *3

te;2

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220732

S. 66

HISTORYA MALARSTWA

\

HISTORYA MALARSTWA

DZIEŁO ZBIOROWE Z 300 BARWNEMI TABLICAMI

POD REDAKCYĄ

TADEUSZA PINIEGO

TOM V.

HALDANE MACFALL

MALARSTWO HOLENDERSKIE

LWÓW

NAKŁADEM WŁASNYM WYDAWNICTWA WARSZAWA — ADMINISTRACYA „ŚWIATA"

HALDANE MACFALL

MALARSTWO HOLENDERSKIE

PRZEDMOWA

PRZEDMOWA

SPIS MALARZY

SPIS MALARZY

SPIS MALARZY

SPIS MALARZY

SPIS MALARZY

SPIS MALARZY

INTRODUKCYA

INTRODUKCYA

INTRODU KCYA

INTRODUKCYA

INTRODUKCYA

INTROD UKCYA

INTRODUKCYA

INTRODUKCYA

MALARSTWA

MA LARSTWA ległe swe pole, przestał malować obrazy święte i histo- MŁODZI ryczne, alegoryczne i mitologiczne, które w takiej obfitości MALARZE wychodziły z jego pracowni, i oddał się wyłącznie portre-HOLEN-tom. Subtelny rysownik, z rzadkim zmysłem kompozycyj- DERSCY nym i z silnem poczuciem światła i cieni, Honthorst po- ODKRY-sługiwał się pendzlem z mocą i do znacznej doszedł wy- WAJĄ żyny. Na ogół wziąwszy, portrety swoje wykonywał w stylu NOWE wcześniejszym, zbliżonym do sztuki czasów dawniejszych. OBJA-

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA przeklinał zło, jakie na sztukę rodzimą przyszło z Włoch, GENIUSZ piorunował na swych uczniów, aby własnym zajmowali się SWIA-ludem, aby do niderlandzkiej, ojczystej dążyli wizyi. Ma-TO WE J Iował z siłą, dbał o żywy, krzepki koloryt, uważał silne SŁAWY światło i silne cienie za niezbędny warunek mocnych obja- WYŁANIA wień twórczych. Adam van Noort tworzył sławy Flandryi SIĘ i Holandyi wieku siedemnastego. Elegancki Rubens po- ZE SKAN-wierzył mu swe życie na cztery długie lata; Jordaens ter- DALU PO-minował również u niego i ożenił się z jego córką; Se- LICYJNEGO bastyan Vranc i Van Balen byli tak samo jego uczniami, a i Van Dyck i Snyders zawdzięczają mu swą sztukę. Ale z pośród nich wszystkich człowiekiem, który w całej pełni zastosował w twórczości swej wskazówki Adama van No-orta, był Frans Hals. Van Noort chronił Rubensa i Van Dycka od zapałów włoskich, — ale tylko ich chronił, Fransa Halsa zaś wyćwiczył w najczystszej twórczości rodzimej.

MALARSTWA

MALARSTWA haarlemskim zdobi osiem grup portretowych pendzla Fransa GENIUSZ Halsa — pięć grup strzeleckich i trzy grupy tak zwanych Re- SWIA-jentów, czyli zarządzających domami ubogich. W nich wszyst- TOWEJ kich, jak wogóle w całym długim pochodzie od tryumfu do SŁAWY tryumfu cel ich wielkiego twórcy widoczny jest od początku. WYŁANIA Postawił on sobie za cel ten największą trudność — cha- SIĘ rakter. Nie zadowala się upozowaniem figury i malowaniem ZE SKAN-jej, lecz usiłuje w sztuce swojej utrwalać ruch człowieka, DALU PO-grę wyrazu jego twarzy, atmosferę, która go właściwie ota- LICYJNEGO cza; nie stara się wynajdywać oznak godności i nie szuka manier dostojnych: maluje życie człowieka. Daje dowód, iż sztuka niema nic wspólnego z pięknem.

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA tem; przyszedł był do niego około r. 1621, mając lat czter- PIJEMY, naście, i był z nim razem w r. 1623. Bardzo wcześnie dzi- BAWIMY kie rozpoczął życie. W dziewiętnastym roku życia, pomi- SIĘ, nąwszy rozgłos, jaki za czasów nauki haarlemskiej zyskał WADZIMY sobie z powodu rozmaitych szaleństw i dowcipnych kroto- I CIERPIMY chwil, miał już reputacyę artysty. Gdy liczył lat dwadzieścia DO SPÓŁKI i jeden, pisano o nim jako o „wielce sławnym Adryanie Z WIEŚNIA-Brouwerze, malarzu z Haarlemu“. W r. 1626 napisał krótki KAMI wiersz, chwalący swego chwalcę — wybrano go w tym roku na członka klubu retoryków w Haarlemie. W Amsterdamie bawił w marcu 1625. Był wtedy widocznie przyjacielem aktorów i pisarzy ówczesnych. Wątpić należy, ażeby przebywał w swem pustem mieszkaniu; sypiał tu i pracował okazyjnie, — właściwym jego domem była szynkownia.

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA humorem zaprawionych scen w izbach felczerów i golarzy; PIJEMY, Monachium posiada Qolarnię i Walkę, utwory drama- BAWIMY tyczne, z rzadką potęgą czyniące zadość żądzy sensacyi, SIĘ, a wywołujące w uczuciach naszych sensacyę taką, że ma się WADZIMY ochotę uciekać od golarzy i felczerów. Jego panowanie I CIERPIMY nad światłem i cieniem ma w sobie dramatyczny instynkt DO SPÓŁKI holenderski. Wyraża intencye, objawione mu przez Fransa Z WIESNIA- * Halsa, od którego nauczył się zdolności chwytania zjawisk KAMI na gorącym uczynku.

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALAR STWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA czasem nigdy tego nie było. Naród starożytnych Ateńczy- PŁYTKI ków lub Włochów za czasów Odrodzenia albo też Holendrów SZACUNEK

MALARSTWA

MALARSTWA

MA LARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA w tak zwanym Młodym człowieku nieznanym (1658), przed- PŁYTKI stawiającym niewątpliwie Tytusa w latach młodzieńczych. SZACUNEK

MALARSTWA

MALAR STWA

MALARSTWA się nie troszczył — zajęty był wyłącznie wyrażaniem emocyi, PŁYTKI doznawanych ze strony życia; sztukę uprawiał też jedynie SZACUNEK w tym celu ażeby módz tworzyć emocye. Niejeden z jego MARSZCZY wielbicieli dzisiejszych wielbi go jedynie dlatego, że on już BRWI NA nie żyje, ignoruje natomiast żywą sztukę geniuszów żyją- WIDOK cych z tych samych przyczyn, z jakich Rembrandta igno-OLBRZYMA, rowali jego ziomkowie; oczy ich nie umieją patrzeć, I TO NIE a wola ich nie umie rozumieć. Dyskutowanie o tej sprawie BEZ ROZ-jest zresztą rzeczą smutną i daremną. Człowiek, stojący LEGŁEGO przed Rembrandtem, a nie doznający wruszeń, jakie daje POKLASKU, głębokie, rozonansu pełne objawienie jego, jest ślepy na A DROBNO-jego sztukę, — nie obdarzono go zmysłem zrozumienia STKOWI wspaniałej cudowności tej sztuki. Sam siebie potępia, kto PEDANCI usiłuje w intencyach Rembrandta doszukiwać się piękna; OTRZY-ludzie, majaczący tu o pięknie, to poprostu głupcy. Wielki MUJĄ WA-buntownik, walczył o swobodę wyrażania siebie i — dzięki WRZY-ironii akademizmu — stał się ponadto biczem dla smaga- NOWE nia i jarzmem dla krępowania swobodnych duchów lat KORONY przyszłych. Ludzie mówią z śmieszną przesadą o najlichszym jego miedziorycie, nie mającym danych do urzeczywistnienia tego, co za pomocą kreski i narzędzia rytowniczego uczynili inni w sposób skończony, arcywymowny. Rembrandt nie był nigdy w błędzie co do zadań sztuki — wiedział, że cel sztuki polega na wyrażaniu emocyonalnego znaczenia życia. Z zadziwiającą też zręcznością umiał z mroku pul sujących cieni wydobywać emocyonalną istotę rzeczy; dzięki niemu istota ta wyskakiwała niejako z swego siedliska w tajemnicach tego mroku. Każdy nastrój wydobywał zapomocą najodpowiedniejszych ku temu środków — nie miał zatwardziałych formułek — nastroje delikatne malował delikatnie, jędrne w sposób jędrny. Był artystą. Dla prawideł i warsztatowego żargonu nie poruszył palcem, — dla chwiejnych zasad purystów i wymizdrzonych prawideł miał

MALARSTWA starca doświadcza tego cudu tak samo głęboko, jak krwią PŁYTKI tryskająca młodość. Zjawił się jako jeden z olbrzymów SZACUNEK w szeregu tenebrozów, którzy, stojąc jedną nogą w prze- MARSZCZY szłości, a drugą w przyszłości, dawali w potędze swej nowe BRWI NA objawienie wieku; on tego wieku wyrazicielem był naj- WIDOK wyższym. Światło odkryło mu swe tajemnice. Szczery artysta, OLBRZYMA, w każde dzieło swe wprowadzał artyzm, najwłaściwszy, I TO NIE najodpowiedniejszy dla wywołania zamierzonego nastroju. BEZ ROZ-Dzięki Rembrandtowi sztuka malarska poszła w siedmio- LEGŁEGO milowych butach naprzód i osięgnęła szczyty, o których POKLASKU, przedtem nikt nie śnił. Inni Holendrzy dawali nam cząstki ży- A DROBNO-cia, — Rembrandt dał nam jego całość, on, geniusz świa- STKOWI towy. Przemawiał językiem demokracyi. Inni malarze mało- PEDANCI wali człowieka zewnętrznego, — Rembrandt malował czło- OTRZY-wieka wewnętrznego, prześwietlonego duszą. Z swoją wizyą MUJĄ WA-wielkich cieni malował człowieka w ten sposób, że mamy go WRZY-przed sobą żywego, że porusza się, oddycha, czuje, że NOWE śród zmysłów naszych z rytmiczną przemieszkuje mocą. Po- KORONY trzaskał tablice przykazań pedantów, odrzucił wszelkie szko-larstwo, pokazał zmysłom naszym, iż życie nie zawsze jest piękne, że bywa niejednokrotnie brzydkie, ale, czy bardzo posępne, czy jasne, zawsze dziwem będzie i cudem. Poznał ból, a, poznawszy go, nie zawahał się nam powiedzieć, że tragedya tak samo jest wzniosła, jak komedya. Błaznowaci modnisie, żadowoleni z siebie pedanci odwracali oczy narodu od jego olbrzyma, gdy chodził po świecie — przychodzili ku niemu z błazeńskiemi przykazaniami gracyi i ładno-ści i tym podobnemi bredniami włoskiemi, tak, jak Cockney spluwał na widok Sfinksa. Ale on, jak blask, własnemi chodził drogami i dzięki temu świeci śród wieków, jak potężna latarnia morska. Prawdziwą Biblię, to najgłówniejsze literackie źródło swego natchnienia, uwolnił od fantastycznych i pogańskich piękności Włoch renesansowych i duszę jej

MALARSTWA nigdy takich bredni nie wypowie, ponieważ sztuka nie ma PŁYTKI nic wspólnego z myślą; każdy malarz, jeśli jest artystą, SZACUNEK jest zarazem poetą. Widzimy, że handlarze piękna wypo- MARSZCZY wiadają tego rodzaju głupstwa, jak np. to, że „brzydkie BRWI NA kształty, frazesowe motywy do wyższej, dzięki jego światło- WIDOK cieniom, podniosły się sfery“ (cóż to głupstwo ma znaczyć?) OLBRZYMA, „i przemieniły się w chwalebne dzieło sztuki“. — Wszystko I TO NIE to się mówi, nie wiedząc, że Rembrandt lichym byłby artystą, BEZ ROZ-gdyby kłamał w ten sposób. Tak samo wprowadzeni w błąd LEGŁEGO prawidłem, głoszącem, że sztuka jest naturą, usiłują wy-POKLASKU, tłómaczyć, że jego światła i cienie dlatego tak są cudowne, A DROBNO-ponieważ nie odpowiadają naturze! Zapomnieli, że Rem- STKOWI brandt był artystą, że dziedziną jego było suggerowanie PEDANCI nastrojów, emocyi, powstałych w obliczu Przyrody. Był OTRZY-świetnym rysownikiem; linia jego idzie za kształtami zja- MUJĄ WA-wisk z taką intensywną, nerwową, wymowną bystrością, WRZY-że wobec niej linia Rafaela lub Mantegni wygląda na NOWE sztywną, jakby odlaną z żelaza; przy jego modelunku KORONY kształtów zapomocą światła i cieni mistrzostwo Leonarda da Vinci wydaje się trywialnem. Jeśli idzie o kolor, jako o kolor, to nie ma on zmysłu Tycyana, Veronesa czy Gior-giona, nie ma subtelności Velazqueza, — atoli z tej ograniczonej skali kolorów umiał tak głębokie dobywać rezonanse, o jakich tamci przy całej rozległości swej gamy ani nie śnili.

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO mamy wiadomości. W Zwolle ożenił się z Anną Lancelots SYN PO-Byfkens, pochodzącą z Antwerpii. Parze małżeńskiej uro- BORCY PO-dził się też w r. 1617 syn pierworodny, mający zdobyć DATKO-sobie sławę jako Gerard Ter Borch i unieśmiertelnić na- WEGO zwisko rodzinne. Z tego skromnego, do średniej klasy na- STAJE SIĘ leżącego domu wyszedł holenderski malarz arystokracyi — MALARZEM uprzejmy, wielce układny człowiek, w którym obyty w świe- ARYSTO-cie poborca podatkowy, znający wartość dobrego wycho- KRACYI wania, urzeczywistnił swój ideał edukacyjny.

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWO zamtuzowych; obrazy te były śród ówczesnych malarzy ho- IDZIEMY lenderskich bardzo modne, a przedstawiały przeważnie hu- ZA latyki wojskowych i modnisiów. W Ermitażu i Galeryi Liech- KROTKĄ, tensteinowskiej są dwa tego rodzaju pierwsze dzieła Me- SZYBKĄ tsu’ego. Ujawnił on odrazu poczucie wesołości życia i krzepką KARYERĄ technikę. Następnie przeszedł do tematów biblijnych, z któ- DRUGIEGO rych właściwie robił sceny zamtuzowe, illustrujące życie Z WIELKIEJ Marnotrawnego syna — motyw tak ulubiony śród malarzy TRÓJCY, holenderskich. Strassburski Łazarz z piątego dziesiątka, MALUJĄCEJ z czasu, kiedy Metsu miał lat dwadzieścia, świadczy o wzma- ZYCIE ganiu się jego talentu, jakkolwiek czuć tutaj wpływy star- DOMOWE szego rodaka, Jana Steena. Atoli w dziełach większych ARYSTO-rozmiarów na tematy biblijne, malowanych w tym czasie, KRACYI takich, jak Pożegnanie Hagary, postępu nie widać, nawet HOLEN-w lepszych jego dziełach, jak skwierzyński Grosz wdowi, DERSKIEJ Wiarolomna) w Luwrze z r. 1653, tak zwana Pokutująca Magdalena, w Wiedniu, Zagadka Samsona, lub Demidowa Ważenie złota z r. 1654. W tych pierwszych latach Metsu był pod wpływem Rembrandta. Uległ także objawieniu Fransa Halsa, jak świadczy o tem Stragan handlarki ryb, w Lowther Castle, dzieło dużych rozmiarów, traktowane śmiało, dalej Handlarka zwierzyny oraz Młoda para, siedząca na łóżku i pijąca, w zbiorze Warneckowskim. Do tego czasu, kiedy miał lat dwadzieścia, kiedy napięcie bystrej jego wizyi łączyło się z impulsywną pilnością, należą także malowidła Kuźni z silnym światłocieniem. Te szeroko, swobodnie traktowane kuźnie znajdują się w Stockholmie i Amsterdamie; najlepszą z nich posiada zbiór Saltinga w Londynie.

MALARSTWA codzienne życie holenderskich klas zamożnych. Pod tym IDZIEMY względem stoi on w jednym szeregu z Ter Borchem, Ver- ZA meerem z Delft i Fransem Mierisem. Przerósł on jednak KROTKĄ, wszystkich wyrazicieli „wesołego, szczęśliwego życia" wy- SZYBKĄ kształconych Holendrów; możemy to życie odtworzyć so- KARYERĄ bie na podstawie samej jego sztuki. Obracamy się wśród DRUGIEGO szczęśliwych Holendrów: bogato ubrana dziewczyna w ob- Z WIELKIEJ szernej, otwartej, pięknie w stylu udekorowanej komna- TRÓJCY, cie gra na mandolinie, czyta lub pisze list, albo umie- MALUJĄCEJ jętnymi palcami robi koronki; widzimy strojnego mężczyznę ZYCIE przy klawikordzie, na którym przygrywa mu młoda panna; DOMOWE albo on wychyla szklankę wina na jej zdrowie; albo młoda ARYSTO-położnica leży w łóżku i przyjmuje wizyty przyjaciółek; KRACYI albo pięknie ubrane towarzystwo siedzi przy stole biesiad- HOLEN-nym — wszędzie panuje szczęście. Od czasu do czasu DERSKIEJ w poważniejszą uderza strunę, gdy zła dola wkracza w dom, jak na malowidle w Berlinie lub Hadze, na którem Matka karmi chore dziecko. A wykonywał swą sztukę z poczuciem bogatego, płomiennego kolorytu, który daleko już odbiegł od prostych, przeważnie jednostajnych barw jego dzieł dawniejszych. W Amsterdamie żył Rembrandt; Metsu spoglądał na koloryt Rembrandta i koloryt ten przyszedł do niego. Ujawnił skalę rezonansu, mieszczącą się w harmonii kolorów; posługiwał się ciepłem, ciemnem tłem; wnętrze komnaty zanurzał w bladem świetle; nie kierował się martwymi przepisami. W Beitowskiem Pisaniu listu i Czytaniu listu umieścił figurę swą w lśnistem, bladem świetle naprzeciw jasnej ściany, jak gdyby zapatrzył się na czarodziejstwo Vermeera. Galerya Narodowa ma jego Duet i JEekcyę.muzyki, Pałac Buckinghamski Wiolonczelistę, ŹDamę z nutami i Portret własny.

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA liczbę tych dzieł do mniej-więcej trzydziestu niewątpliwych USIŁUJEMY

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA dziełom Caspara Netschera rozległy popyt śród wielkiego KROCZYMY świata. Sztuka jego stanowi pomost nad przepaścią pomię- Z POSLED-dzy wielkimi malarzami holenderskimi, pomost, poprzez NIEJSZYMI który malarze flamandzcy zerkali ku Francyi. Galerya Na- MALA-rodowa ma parę Chłopców, wydmuchujących bańki my- RZAMI dlane, oraz malowane przezeń Siady macierzyńskie; w lon- HOLEN-dyńskim zbiorze Wallace’a (Wallace Collection) wisi Portret DERSKIEGO dziecka. Szczególnie był szczęśliwym w malowaniu dzieci. ŻYCIA DO-Zacząwszy od kolorytu ciepłego, a doszedłszy do najwię- MOWEGO kszego rozwoju około połowy szóstego lat dziesiątka wieku siedemnastego, przyswoił sobie później chłodny styl srebrna wy. Drezno obfituje w jego dzieła. Galerya Narodowa ma jego S)amę przy kądzieli z r. 1665, Drezno żPanią de Montespan w tonie srebrnym, z r. 1660, oraz Panią de Montespan z synem, księciem de Maine, Luwr Lekcyę gry na wiolonczeli. Netscher zmarł w Hadze 1684.

MALARSTWA ówczesnego realizmu holenderskiego. Elegancya, piękno, KROCZYMY idealnośó — to cechy jego sztuki. Malował niezwykle wy- Z POSLED-muskane i wykończone obrazy religijne w stylu, którego NIEJSZYMI się nauczył od swego mistrza, Eglona van der Neera. Po- MALA-mimo, że instynkt pchał go ku realizmowi holenderskiemu, RZAMI szukał przecież „ideału“, wiedziony ku temu pismami i sztuką HOLEN-sławetnego Lairesse’a. Zajmował się sztuką starożytną, dzięki DERSKIEGO czemu stał się malarzem chłodnym. Miał wielkie powodze- ŻYCIA DO-nie śród bogatych i wielkich; nie mógł nastarczyć zamó- MOWEGO wionych obrazów. Głównym jego odbiorcą był elektor Jan Wilhelm, niejedno też jego dzieło znajduje się dzięki temu w Monachium; ale i Luwr, Ermitaż, Berlin, Drezno i Amsterdam posiadają jego utwory.

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA ków przy pracy w polu, wozy, jadące na targ, całe to RAZEM codzienne życie, spełniające się na wolnem powietrzu, Z WOUVER-Wouverman zamknął w tysiącu obrazów, będących odzwier- MANEM ciedleniem różnych traktów ówczesnych. Nie było choćby WJEZ-największej ciżby, którejby Wouverman nie był należycie DZAMY NA rozłożył ze skończonym zmysłem kompozycyjnym. Subtelny BIAŁYM rysownik, wykwintne posiadający dotknięcie, uczynił on dla KONIU NA życia pozadomowego holenderskiej klasy wiejskiej to, co SZEROKI Steen dla życia domowego pośledniejszych warstw miejskich. GOŚCINIEC Instynkt krajobrazowy ściągnął go na wolne powietrze, IZAPOZNA-zmysł kolorystyczny i poczucie przestrzeni powietrznej były JEMY SIĘ dla niego jakby tchnieniem świeżych powiewów. Srebrne świa- Z ROMAN-tło Holandyi gra na wszystkich jego obrazach. I choć kry- TYKĄ tyk dzisiejszy zachowa się chłodno wobec niego, zbieracz zaś obrazy jego rzuci do kąta, Wouverman zostanie przecież jednym z wielkich artystów holenderskich, a miejsca jego.nikt nie zastąpi.

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA stanął w szeregu wielkich malarzy wszystkich czasów. Opa- RAZEM nował światło złote z takiem mistrzowstwem, jak żaden Z CUYPEM inny Holenderczyk, i wszystko, co widział, zanurzał w tem WYLEGU-świetle. Nizinne pola umiłowanego Dordrechtu tworzą świat, JEMY SIĘ skąpany w mżach słonecznego światła — świat ten znalazł NA SŁO-w nim swego poetę i swego tłómacza. A z tem czarodziej- NECZNYCH stwem łączy Cuyp ponadto taki zmysł kompozycyjny, że ŁĄKACH nie prześcignął go pod tym względem żaden z jego towa- I ZAPOZNA-rzyszy. My, ludzie dzisiejsi, zawdzięczamy wiele Claude Lor- JEMY SIĘ rainowi, Ruisdaelowi i Hobbemie, najwięcej jednak dał nam Z WSPA-Aelbert Cuyp. Pochwycił on wspaniałość światła słonecz- NIAŁOSCIĄ nego i ściągnął ją na swoje płótna, ażeby swą dostojną MORZA i impresyjną sztuką rozweselać serce człowieka, — sztuką, będącą niby jakimś potężnym hymnem, dzięk czyniącym za życie, czy to będzie zima iskrzysta, czy promieniste lato, świt czy zmierzch dnia lub po mrok nocy. A świat postępuje słusznie, nazywając go jednym z największych malarzy holenderskich; świat ten ma bowiem to szczęście, że posiada sześćset jego krajobrazów.

MALARSTWO

MALARS TWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

M A LARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWO

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWO HOLENDERSKIE

Z ORYGINAŁU ANGIELSKIEGO PRZEŁOŻYŁ

JAN KASPROWICZ

Z 32 BARWNEMI TABLICAMI

LWÓW

NAKŁADEM WŁASNYM WYDAWNICTWA WARSZAWA — ADMINISTRACYA „ŚWIATA-

BIBLIOTEKA POIITEGBIIOZIIA

l/l- 'beba.isr

KRAKÓW

|a/-

Akc. Nr.

Mljk

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH

POD ZARZĄDEM KAROLA JASIŃSKIEGO

PRZEDMOWA

Doszliśmy do zadziwiającego dzieła, w którem Holendrzy, pozbywszy się cudzej wizyi, własną siłą i wrodzonemi zdolnościami posunęli naprzód całe objawienie sztuki malarskiej, dając jej możność stworzenia tego, co geniusz włoski stworzyć poniechał, a co geniusz hiszpański stworzył tylko częściowo — stworzenia nowej świadomości człowieka, będącej prawdziwem Odrodzeniem świata, tj. ducha demokratycznego. Przywykliśmy czytać, że wielką sztukę powołały do życia Kościół i arystokracya. Twierdzić „coś podobnego, znaczy myśleć powierzchownie. Właśnie w Hiszpanii i Francyi żywioły te były tak samo hamulcem, jak i podporą sztuki. Z chwilą, kiedy demokracya, dobywszy miecza, stanęła w całej dostojnej dumie swojej, z tą chwilą w niezmarłej wyraziła się sztuce — i Holandya stała się przednią strażnicą demokracyi, braterstwa ludzi, tak zajadle zwalczanego przez Kościół i arystokracyę. Przelewała krew swą za to, ale zwyciężyła.

Rembrandt znalazł w domu holenderskim i życiu co-dziennem dreszcz poetycki, jakiego przed nim żadna nie wyraziła sztuka; śród czterech ścian izby i na ulicach miasta oczy jego widziały, jak słońce i cienie romantyczną oprzędzały tajemniczością życie codzienne, tworząc sztukę lat, w których prawdę trudno byłoby uwierzyć, gdyby się istotnie nie zjawiły.

Być może i prawdopodobnie tak jest, że zwykły krytyk książkowy, pod względem rozwiązania swego zmysłu artystycznego przypominający prymitywów, odczuwa lepiej pierwsze objawy usiłowań artystycznych, aniżeli pełniejszą i głęb-

PRZEDMOWA

szą sztukę dni większych; lecz, kto sztukę odczuwa pełniej, ten w wizyę swoją zamknie głębszą i bardziej oddźwiękową sztukę, zawartą w arcydziełach Halsa, Rembrandta i Vermeera.

Anegdotyczne pióro Houbrakena i Germana Sandrarta dało nam bardzo niedokładną historyę życia holenderskiego geniuszu malarskiego; — najnowsze badania przyczyniły się w znacznym stopniu do oddzielenia ziarna od plewy. — Jeśli idzie o Anglików, piszących o sztuce holenderskiej, to świetna książeczka o Fransie Halsie dowodzi, że autor jej, S. S. Davies, wybornym jest przesiewaczem. Co do Rembrandta, to monumentalny katalog Bodego, w wielkich ośmiu tomach, z mistrzowskim pomysłem pokazania wszystkich znanych jego utworów, jest obecnie publikacyą najlepszą; rzecz to jednak biblioteczna. Cenne dzieło Michela, przełożone na język angielski, jest książką pożyteczną, a jej skąpe ilustracye ostatecznie wystarczą. Angielska wersya interesującej księgi Dra Bodego Wielcy mistrze malarstwa holenderskiego i flamandzkiego jest niezbędna dla uczącego się, gdyż w dziedzinie tego rodzaju badań Dr. Bodę niema współzawodnika.

Uczone badania Dra Bodego nad historyą holenderskiej sztuki malarskiej są podziwu godne, — nie posiadają jednak głębokiego zrozumienia istoty sztuki. Dr. Bodę nie jest zdolny do zrozumienia twórczości nowożytnej; jego niedocenianie dzieła nowożytnego, a przecenianie sztuki czasów minionych jest tylko częścią profesorskiego entuzyazmu, dla którego technika dni przeszłych jest sztandarem dla oceny twórczości dzisiejszej. Jeśli jednak zajmujący się tern dziełem, tak samo jak dziełem Berensona o sztuce włoskiej, zechce całkowicie odrzucić jego dogmaty w rzeczach sztuki, a zawierzy mu tylko pod względem historyi rozwoju poszczególnych twórców, wówczas mało znajdzie powag, któreby mogły z nim się porównać.

PRZEDMOWA

Co się tyczy Rembrandta, to daleko lepsze ilustracye znajdziemy w małej książce Knackfussa, aniżeli w pożytecznym tomie Michela, zwłaszcza podobizny rytów, u Michela bardzo żle odbitych. Książka ta jednak, pisana ohydnie, jest odpychająco bezduszną.

Interesującem jest dzieło Geffroya Malarze holenderscy w Galery i Narodowej; obfituje ono w drobne ilustracye i ma dokładną tabelę dat, dotyczących artystów; nie mogę też pominąć taniej książki Gustawa Yanzype’a o Vermeerze z Delft, w języku francuskim, zawierającej wielką ilość ilu-stracyi, bardzo cennych dla czytelnika.

Haldane Macfall

PRZEDMOWA

INTRODUKCYA

ROZDZIAŁ

TREŚĆ

STRONA

XXIII

WIELCY MALARZE HOLENDERSCY

I    W którym młodzi malarze holenderscy udają się z na

dejściem wieku siedemnastego do Włoch i odkrywają objawienie, ogromnej dla Holandyi doniosłości .......

II    W którym zjawia się geniusz światowej sławy, wyło

niwszy się ze skandalu policyjnego

III    O subtelnych portrecistach, wyrosłych pod tchnieniem

Fransa Halsa ......

IV    W którym razem z wielkimi malarzami holenderskimi,

pod wodzą Fransa Halsa malującymi obrazy z życia domowego, pijemy, bawimy się, wadzimy i cierpimy do spółki z wieśniakami

V    W którym razem z pierwszymi poetami krajobrazu

z wczesnych lat wieku siedemnastego kroczymy po nizinach Holandyi .

VI    W którym płytki szacunek marszczy brwi na widok

olbrzyma, i to nie bez rozległego poklasku, i w którym drobnostkowi pedanci otrzymują wawrzynowe korony .    .    .    .    .

VII    O tych, którzy tajemnic sztuki uczyli się w pracowni

Rembrandta ......

10

35

38

57

69

135

WIELCY HOLENDERSCY MALARZE ŻYCIA DOMOWEGO ZA REMBRANDTA

16    5    0

VIII W którym z Janem Steenem zatrzymujemy się nieco przy komedyi życia holenderskiego

151

TREŚĆ

ROZDZIAŁ

IX    W którym widzimy, jak syn poborcy podatkowego

staje się malarzem arystokracyi

X    W którym dowiadujemy się, jak jeden z największych

uczniów Rembrandta dał się modzie sprowadzić nadrogę miernoty, dzięki czemu zażywał powodzenia .......

XI    W którym idziemy za krótką, szybką karyerą dru

giego z trójcy, malującej życie domowe arystokracyi holenderskiej .    .    .    .    .

XII    W którym usiłujemy wniknąć na chwilę w tajemnicę

Sfinksa, kto był największym ze wszystkich Holendrów, malujących domowe życie warstw zamożnych .......

XIII    W którym artysta staje się powiernikiem bogacza,

maluje słoneczne jego życie domowe, a sam zstępuje potem do grobu ubogich

XIV    W którym kroczymy z pośledniejszymi malarzami ho

lenderskiego życia domowego

STROMA

162

169

172

177

185

190

O KRAJOBRAZIE „ZAMIESZKANYM"

XV    O zajęciu krajobrazu przez konnicę

XVI    W którym razem z Wouvermanem wjeżdżamy na bia

łym koniu na szeroki gościniec i zapoznajemy się z romantyką    .

razem z Cuypem wylegujemy się na słonecznych łąkach śród ociężałych stad i w którym zapoznajemy się z wspaniałością morza XVIII W którym śród bydła i stada owiec obracamy się w towarzystwie Pawła Pottera

XVII W którym

KRAJOBRAZ

XIX    W którym spotykamy sie z tragicznym poetą kraj

obrazu holenderskiego i grzebiemy go w grobie ubogich .......

XX    W którym spotykamy się z wesołym poetą holender

skiego krajobrazu i chowamy go w grobie ubogich .......

199

203

207

212

219

ROZDZIAŁ

XXI    O holenderskich malarzach morza i o stworzonej przez

nich sztuce krajobrazowej .

XXII    O mężach pośledniejszego gatunku, jakimi byli ho

lenderscy, pod wpływem włoskim pozostający malarze scen pasterskich i krajobrazowych XXIII O holenderskich malarzach scen ulicznych i architektury .......

STROMA

229

238

244

WIELCY HOLENDERSCY MALARZE ZWIERZĄT I MARTWEJ NATURY

251

XXIV O wielkich holenderskich malarzach zwierząt .

253

XXV O wielkich holenderskich malarzach martwej natury i kwiatów    ......

SPIS ILUSTRACYI

STRONA

I    FRANS HALS, Rodzina (Londyn, Galerya Narodowa) 17

II    FRANS HALS, Wesoły hulaka (Amsterdam, Muzeum

Państwowe) .....

III    FRANS HALS, Śpiewający chłopcy (Kassel, Galery

Królewska) ......

IV    BrOUWER, Chłopi, grający w karty (Monachium, Pi-

nakoteka)    ......

V    ADRIAEN VAN OSTADE, ^Karczma (Kassel, Galerya

Królewska) ......

VI    REMBRANDT, Portret własny (Lwów, zbiory Andrze-

jowej ks. Lubomirskiej) ....

VII    REMBRANDT, Saskia (Kassel, Galerya Królewska) .    81

VIII    REMBRANDT, Święta Rodzina (Petersburg⁻, Ermitaż) 85 IX. REMBRANDT, Śydowska narzeczona (Amsterdam, Muzeum Państwowe) .....

X    REMBRANDT, t. zw. „Szlachcic polski,{ (Petersburg⁻,

Ermitaż) .......

XI    REMBRANDT, Krajobraz z ruinami (Kassel, Galerya

Królewska) ......

XII    REMBRANDT, Straż nocna (Amsterdam, Muzeum Pań

stwowe) .......

XIII    REMBRANDT, Dziewczyna z miotłą (Petersburg, Er

mitaż .......

XIV    REMBRANDT, Cech sukienniczy (Amsterdam, Muzeum

Państwowe) ......

XV    JAN STEEN, Młodość czy starość? (Petersburg, Er

mitaż) .......

XVI    Ter BorCH, Koncert (Berlin, Muzeum ces. Fryderyka)

XVII    MIKOŁAJ MAAS, ^Marzenia (Bruksela, Muzeum Kró

lewskie) .......

XVIII    METSU, Sprzedaż drobiu (Drezno, Galerya Królewska) 173 XIX VERMEER Z DELFTU, ^Wesołe towarzystwo, (Drezno,

Galerya Królewska)

25

33

49

57

73

93

97

106

113

121

129

ON Ul

Ul Ol

169

xu

SPIS ILUSTRACYI

STRONA

XX    VERMEER Z DELFTU, udalarz w pracowni (Wiedeń,

XXV    WOUVERMAN, ^Brzed kuźnią (Kassel, Galerya Kró

lewska) .......

XXVI    CUYP, Wieczór (Londyn, Galerya Narodowa)

XXVII    PAWEŁ Potter, ŚBies (Petersburg, Ermitaż) . XXVIII RuiSDAEL, Młyn (Amsterdam, Muzeum Państwowe)

XXIX    HOBBEMA, Alea w SMiddelhamis (Londyn, Galerya

Narodowa) ......

XXX    WlLLEM VAN DE VELDE, Strzał armatni (Amsterdam,

Muzeum Państwowe) .    .    .    .    .

XXXI    HONDECOETER, BBiały paw (Kassel, Galerya Kró

lewska) .    .    .    .    .

181

185

189

193

l—i

ON

lO ON co rt

O O i—i (M CN CN <N <N

225

233

253

MAPA HOLANDYI

xxi

TABLICA

MALARZE HOLENDERSCY

. xxxiii

SPIS MALARZY

242.

141.

239.

Aelst, Evert van, 245, 260. Aelst, Willem van, 260.

Aert, Pietersz, 8, 9, 82. Aertsen (patrz: Aertz).

Aertz, Pieter, 8.

Asselyn, Jan, 106, 238, 241. Avercamp, Hendrick, 58, 163.

Backer, Jacob Adriaensz, 95. Backhuysen, Ludolph, 236, 237. Bakker, Jacob, 140.

Bamboccio (patrz: Laer). Beerstraaten, Jan Abrahamsz, 246. Bega, Cornelis Pietersz, 53, 55, 194. Begyn, Abraham, 239.

Beijeren, Abraham van, 200, 254, 259.

Beyeren (patrz: Beijeren).

Berchem, Nicholas (albo Claesz Pietersz), 185, 186, 189, 222, 239, 240, 243, 254.

Bergen, Dirk van, 235.

Berk-Heyde, Gerrit, 34, 246. Berk-Heyde, Job, 247.

Beyeren, Leendert Cornelis van, 95, 145.

Bloemart, Abraham, 5—7, 36, 163,

Bloot, 53.

Boi, Ferdinand, 95, 101, 138, 139,

Boonen, Arnold van, 195, 196. Both, Andries, 5, 53, 55, 56, 242. Both, Jan, 56, 206, 242, 243. Boursse, Esaias, 111.

Brakenburg, 192.

Bramer, Leonard, 147.

Breenberg, Bartholomaeus, 242. Brekelenkam, Quiringh, 138.

Brouwer, Adriaen, 21, 24, 33, 34, 41—53, 54, 56, 95, 133, 152, 158, 159, 199.

Camphuysen, Dirk Raphaelsz, 215. Camphuysen, Govert, 215. Camphuysen, Joachim, 216. Camphuysen Raphael, 65, 215, 216. Capelle, Van [de, 143, 199, 230, 235, 236.

Claasz, Pieter, 254, 257.

Claesz (patrz: Claasz).

Claeuw, 154, 157, 254.

Codde, Pieter, 23, 33, 163, 164. Cornelissen, Cornelis, 9, 14, 33. Craesbeeck, Joos van, 47, 53. Cuyp, Albert, 6, 65, 94, 207—211, 215, 216, 223, 229, 232, 235,

Cuyp, Benjamin, 37, 94.

Cuyp, Jacob Gerritsz, 6, |36, 37, 65, 199, 203, 207.

Dandoy, Janj Baptiste, 53.

Decher, Cornelis, 228.

Delen, Dirk van, 34, 244.

Delft, Johann Wilhelm, 4. Diapraem, 53.

Does, Jacob van der, 238.

Does, Simon van der, 241. Doomer, Lambert, 111.

Dorst, Jacob van, 111.

Dou, Gerard, 74, 77, 79, 135—138, 153, 157, 172, 190, 196. Drost, Cornelis, 111, 146.

Dubbels, Jan, 236.

Dubois, Guillam, 221, 228.

Duc A., 200.

Ducq Jan le, 200, 201.

SPIS MALARZY

257.

239.

Ducq (II), Jan le, 201.

Dullaert, Heyman 111, 146.

Dusart, Cornelis, 53, 55, 194, 241. Duyster, Willem Cornelis, 33, 163, 164.

De Geest, Wybrand (patrz: Geest). De Gelder, Aert (patrz: Gelder). De Grebber, Pieter Frans (patrz: Grebber).

De Heem, Cornelis (patrz: Heem C.). De Heem, Jan Davidsz (patrz: Heem J. D.).

De Heer (patrz: Heer).

De Heusch, Jacob (patrz: Heusch J.). De Heusch, Willem (patrz: Heusch W.).

De Hooch (patrz: Hooch).

De Jongh, Lieve (patrz: Jongh).

De Keyser, Thomas (patrz: Keyser). De Molyn, Pieter (patrz: Molyn). De Putter, Pieter (patrz: Putter). De Ring, Pieter (patrz: Ring).

De Wet, Jacob (patrz: Wet).

De Wit, Jacob (patrz: Wit).

De Witte, Emanuel (patrz: Witte). Den Broeck (patrz: Uyt Den Broeck). Der Quast (patrz: Quast).

Du Jardin (patrz: Jardin).

Eeckhout, Gebrandt van den, 141. Elias, Nicolas, 35, 81, 82.

Erckhout, 95.

Esselens, Jacob, 111.

Everdingen, Allart van', 61, 219, 222, 228, 236.

Fabritius, Bernard, 143.

Fabritius, Carel, 111, 142, 143, 177, 179, 185, 192.

Farnerius, 111.

Ferguson, Wiliam Gouw, 251. Flinck, Govert, 95, 107, 140, 141.

Geest, Wybrand de, 6, 88.

Gelder, Aert (lub Aert) de, 126, 144. Gillig, 254.

Glabbeck, Jan van, 111.

Glauber, Jan, 243.

Glauber, Jan, Gottlieb 243.

Goyen, Jan van, 58, 60, 61—64, 117, 153, 219, 220, 228, 229,

Grebber, Pieter Frans de, 34, 37, 244.

Griffier, Jan, 65, 228.

Griffier, Robert, 228.

Hackaert, Jan, 222, 233, 242. Hagen, Joris van der, 228.

Hals, Dirk, 14, 17, 21, 33, 200. Hals Frans, 5, 10—34, 35—38, 42, 44, 48, 49, 51—54, 58, 70—72, 75, 91, 117, 130, 152,157, 164, 173, 178, 191, 199, 219, 220, 235, 244, 253, 254, 262.

Hals, Frans Młodszy, 33.

Hals, Herman, 10, 14, 33.

Hals, Johannes, 33.

Hals, Nicholas, 33.

Hals, Reynier, 33.

Hals, Willem, 33.

Hannemann, Adriaen, 8.

Heda, Cornelis Claesz, 254.

Heda, Willem Claesz, 34, 254, 257. Heem, Cornelis de, 256.

Heem, Dawid de, 254.

Heem, Jan Davidsz de, 51, 200, 253, 254—256, 260, 261. Heemskerk, 53.

Heer, De, 53.

Heerschop, Hendrick, 111, 146. Heiide (patrz: Berk Heyde). Helmbrecher, 241.

Helst, B. van der, 34—36, 107, 141, 215.

Heusch, Jacob de, 243.

Heusch, Willem de, 243.

Heyden, Jan van der, 233, 246. Hindrichsen, Johan, 111.

Hobbema, Meindert, 58, 117, 199, 211, 220, 223, 225—228, 233,

XV

SPIS MALARZY

190.

194.

238.

Hockgeest, C., 245.

Hondecoeter, Gisbert, 252. Hondecoeter, Melchior de, 200, 252. Hondius, Abraham, 251.

Honthorst, Gerard, 6, 7, 94, 147. Honthorst, Wilhelm, 7.

Hooch, Pieter de, 26, 85, 117, 119, 135, 143, 144, 157—159, 182, 183, 185—189, 199, 263. Hoogstraaten, Samuel van, 143, 144,

Horst, G., 111, 147.

Huchtenburgh, Joon van, 206. Huysum, Jan van, 261.

Huysum, Justus van, 261.

Jacobsz z Leeuwarden, Lambert, 140. Jardin, Kareł de, 239.

Jongh, Lieve (albo Rudolf) de, 36.

Kalf, Willem, 200, 254, 256, 257 do 259, 260.

Kamphuysen, Govert (patrz: Camp-huysen Govert).

Kamphuysen, Raphael (patrz: Camp-huysen Raphael).

Kessel, Jan van, 228.

Keyser, Thomas de, 9, 79, 81—‘83.

Kick, 163, 164, 166.

Klomp, Albert, 215, 216.

Knupfer, Nicolas, 153, 191.

Koninck, Philips, 95, 142, 147, 233.

Koninck, Salomon, 147, 148.

Koningh, Filip (patrz: Koninck Philips).

Kuylenburg, C., 8.

Laer, Pieter van, 40, 41, 201, 205, 206, 238.

Lairesse, Gerard de, 194, 195, 243. Lastman, Pieter, 37, 73, 74, 94, 146, 147, 163.

Leeuw, Peter van der, 235. Lelienbergh, C. 261.

Leupenius, 111.

Levecq, Jacobus, 111, 146.

Leyden, Lucas van, 57.

Lievens, Jan, 50, 74, 79, 146—148,

Limborch, Hendrick van, 195. Lingelbach , C., 202, 240 — 242, 246, 260.

Lion, A., 9.

Lis, Joan van der, 8.

Livens (patrz: Lievens).

Looten, Jan, 228.

Maas, Nicholas, 135, 157, 263. Maas, Nicolas, 111, 169—171, 174, 179, 185, 187, 188, 199.

Maes (patrz: Maas).

Maes, Gerrit, 138.

Maddersteg, Michiel, 237.

Mander, Kareł van, 9, 14, 33. Maton, Bartholomeus, 138.

Meer, Van der (patrz: Vermeer). Meer de Jonge, Jan van der, 241. Metsu, 135, 138, 153, 157—159, 172—176, 189, 190, 194, 199. Meulen, Van der, 206.

Meyering, Albert, 243.

Meyering, Frederick, 243.

Miel, Jan, 238.

Mieris, Frans van, Starszy, 138, 153, 156—158, 175, 190, 191, 196. Mieris, Frans van, Młodszy, 196. Mieris, Willem van, 196.

Mierevelt, Michael Janse, 3, 48. Mierevelt, Peter, 4, 82.

Mignon, Abraham, 256.

Moeyaert, Nicolas, 147, 163, 213,

Molenaer, Claes, 191.

Molenaer, Jan, 191.

Molenaer, Jan Miense, 33, 191. Molyn, Pieter, 34, 164, 201, 219. Mommers, Henrick, 192, 240. Momper, 61.

Mony, Lodowyck de, 196.

Moor, Kareł van, 138, 153, 158, 196.

Moreelse, Paulus, 4, 79.

SPIS MALARZY

Moucheron, Frederick, 233,239, 241. Moucheron, Isaac, 241.

Murand, Emanuel, 246.

Muscher, Michiel van, 193.

Myn, Frans van der, 196.

Myn, Gerhart van der, 196.

Myn, Herman van der, 196.

Myrtil (patrz: Glauber Jan Gottlieb).

Naiveu, Mathijs, 138.

Nason, Pieter, 36.

Neefs, 244.

Neer, Aart (albo Aert) van der, 65—68, 117, 191, 214, 215. Neer, Eglon Henri van der, 191, 195, 233, 246.

Neer, Jan van der, 66.

Netscher, Caspar, 191—193. Netscher, Constantin, 193, 261. Neveu (patrz: Naiveu).

Nickelen, Isaak van, 245.

Nickelen, Jan van, 245.

Nooms, Remegius, 230.

Noort, Adam van, 12—14, 16. Notti, Gherardo dalie (patrz: Hont-horst Gerard).

Ochterveldt, Jacobus, 185, 189.

Os, Jan van, 261.

Ostade, Adriaen van, 24, 26, 33, 52—56, 85, 135, 146, 152, 155, 157, 192, 194, 199, 222, 228, 242.

Ostade, Isaac van, 26, 34, 55, 56, 135, 152, 153, 157, 199. Osterwych, Maria van, 256. Ouwater, Albert, 57.

Ovens, Jurian, 111.

Palamedess, Anton, 200, 201. Palamedess, Stevens, 200, 201. Papę, A. de, 196.

Parcellis, Jan, 229.

Parcellis, Julius, 229.

Paudiss, Christopher, 101, 111, 146. Pinckenoy (patrz: Elias).

Pierson, C. (patrz: Claasz).

Pietersen, Aert (patrz: Aert Pie-tersz).

Pietersz, Aert (patrz: Aert Pietersz).

Pietersz, Hercules (patrz: Seghers).

Poel, Egbert van der, 192.

Poelemberg, Kornelis, 7, 242.

Poelemburgh, Cornelis van (patrz: Poelemberg).

Polydor (patrz: Glauber Jan).

Poorter, Willem de, 94, 145, 146.

Pot, Hendrick Gerritsz, 34, 164, 166, 257.

Potter, Paul, 33, 62, 199, 201, 203, 212—216, 232, 233, 239.

Potter, Pieter, 33, 212.

Putter, Pieter de, 254, 259.

Pynacker, Adam, 243.

Quast, Der, 53.

Ravesteyn, Jan van, 4, 8, 16.

Rembrandt, 5, 8, 9, 23, 30, 31, 37, 38, 50, 52—54, 59—61, 64, 65, 70—71, 72—134, 135 do 148, 152, 157, 159, 162, 169,    170,    172—175,    177,    178,

Renesse, C., 111.

Reyn, Willem, 240.

Reysch, Rachael, 260.

Rietschoof, Jan Claasz, 237.

Ring, Pieter de, 256.

Roepel, Conrad, 261.

Roestraeten, Pieter, 34, 254.

Roghman, Roelandt, 61, 64, 65, 106, 142, 222, 228.

Rokes, Hendrick Martenz, 53, 35.

Rombouts, I. van, 228.

Rombouts, Solomon, 228.

Ruisdael (patrz: Ruysdael).

Ruysdael, Isack van, 64, 220.

Ruysdael, Jacob van, 58, 64, 67, 117, 119, 199, 207, 211, 219 do 224, 225—229, 233, 239.

SPIS MALARZY

231.

der, Młodszy,

van

Ruysdael, Salomon vanf 58, 63, 64, 220, 228.

Ryn, Rembrandt van (patrz: Rem-brandt).

Saftleven, Cornelis, 53, 56. Saftleven, Herman, 228, 243.

St. Jans, Geertgen Tot (patrz: Tot St. Jans).

Sandvoord, D. D., 145.

Sanredam, Pieter Janszoon, 244. Schalcken, Cornelis van, 138. Schalcken, Godfried, 190, 191, 196. Schlichten, Jan Filip van, 195. Schooten, Joris van, 8, 36.

Schriek, Otto Mariens van, 260. Seghers, Hercules, 50, 52, 59—61, 221, 224.

Slingelandt, Cornelisz van, 138. Snaphaan, A. D., 196.

Solemaker, J. F., 239.

Sorgh, Hendrik (patrz: Rokes). Spilberg, Joannes, 36.

Staveren, Johan A. van, 138.

Steen, Jan, 26, 53, 117, 151 —161, 173, 190, 199, 205.

Stevaerts, Antony Palamedesz, 34. Steven, Ernst, 196.

Stevers (patrz: Palamedes).

Stoop, Dirk, 201.

Stork, Abraham, 237.

Swanenbergh, Jacob van, 73. Swanevelt, Herman van, 241.

Tempel, Abraham van der, 36, 191, 194, 196.

Ter Borch, Gerard, 63, 94, 107, 135, 152, 158, 159, 162—168, 172, 175, 192, 199, 219.

Ter Borch, Starszy, 94, 162, 163. Ter Borch, Gesina, 162.

Terborch (patrz: Ter Borch). Terburg (patrz: Ter Borch).

Tielens, Jan, 47.

Tol, Dominicus van, 138.

Tot St. Jans, Geertgen, 57. Treck, 257

Ulft, Jacob van der, 247. Uyt Den Broeck, Moses, 8.

Valkenburg, Theodor, 251, 252. Vandyk, Philip, 195, 196.

Veen, Van der, 221.

Velde, Adriaen van der, 119, 199, 202, 203, 216, 222, 223, 227 do 235, 241, 246.

Velde, Esaias van der, 58, 62, 63, 200, 202, 238.

Yelde, Willem van der, Starszy, 230,

Velde, Willem

199, 230, 231, 233, 235—237. Venne, Adriaen P. van der, 200. Verbeck, Cornelis, 201.

Verbeck, Pieter Cornelis, 201. Verboom, Abraham, 228, 233, 239. Verdoel, Adriaen, 111, 146. Vereelst, Pieter, 145.

Verelst, P., 53.

Verkolie, Jan, 194, 195.

Verkolie, Nicolas, 195.

Vermeer z Delftu, 72, 117, 135, 143, 152, 157, 159, 169, 172, 175, 177—189, 199, 219, 263. Vermeer z Haarlemu, 182, 184. Vermeer z Utrechtu, 184. Verschuring, Henrik, 206.

Vershuur, Lieve, 236.

Verspronck, Jan Cornelis, 33. Vertanghen, Daniel, 8.

Verwilt, Frans, 8.

Victoor (patrz: Victors).

Victors, Jacob, 252.

Victors, Jan, 95, 140, 145.

Vinne, Vincenzius Laurenszoon van der, 34.

Vlieger, Simon de, 229, 230, 236. Vliet, H. C. van, 245.

Vliet, Hendrick van, 245.

Yliet, Jan Joris van, 146.

SPIS MALARZY

Vliet, Wiliam van der, 4, 74, 92.

Vois, Ary de, 158, 191.

Vries, Roelof de, 228.

Vromans, Nicolaus, 260.

Vroom, Cornelis, 220, 221.

Van Aelst, Evert (patrz: Aelst Ev.).

Van Aelst Willem (patrz: Aelst Wil.).

Van Beijeren, Abraham (patrz: Bei-jeren Abr.).

Van Bergen, Dirk (patrz: Bergen).

Van Beyern, Gornelis (patrz: Beijeren Corn.).

Van Beyern L. G. (patrz: Beijeren L. G.).

Van Boonen (patrz: Boonen).

Van Craesbeeck, Joos (patrz: Craes-beeck).

Van Delen, Dirk (patrz: Delen).

Van Dorst, Jacob (patrz: Dorst).

Van Glabbeck, Jan (patrz: Glab-beck).

Van Goyen, Jan (patrz: Goyen).

Van Hooggstraaten (patrz: Hoogg-straaten).

Van Huchtenburgh, Joon (patrz: Huchtenburgh).

Van Huysum, Jan (patrz: Huysum Jan).

Van Huysum, Justus (patrz: Huysum Just.).

Van Kessel, Jan (patrz: Kessel).

Van Laer, Pieter (patrz: Laer).

Van Leyden, Lucas (patrz: Leyden).

Van Limborch, Hendrick (patrz: Limborch).

Van Mander (patrz: Mander).

Van Mieris, Frans (patrz: Mieris).

Van Moor (patrz: Moor).

Van Muscher (patrz: Muscher).

Van Nickelen, Isaac (patrz: Nicke-len Is.).

Van Nickelen, Jan (patrz : Nickelen Jan).

Van Noort, Adam (patrz: Noort).

Van Os, Jan (patrz: Os).

Van Ostade, Adriaen (patrz: Ostade A.).

Van Ostade, Isaac (patrz: Ostade I.). Van Osterwych, Maria (patrz : Oster-wych).

Van Poelemburgh, Cornelis (patrz: Poelemberg).

Van Ravesteyn, Jan (patrz: Rave-steyn).

Van Ruysdael, Isack (patrz: Ruys-dael Is.).

Van Ruysdael, Jacob (patrz: Ruysdael Jac.).

Van Ruysdael, Salomon (patrz: Ruysdael Sal.).

Van Schlichten (patrz: Schlichten). Van Schooten, Joris (patrz: Schoo-ten).

Van Schriek, Otto Marseus (patrz: Schriek).

Van Slingelandt, Cornelisz (patrz: Slingelandt).

Van Staveren, Johan Adriaem (patrz: Staveren).

Van Swanenbuergh, Jacob van (patrz: Swanenbuergh).

Van Swaneyelt, Herman (patrz: Swa-nevelt).

Van Tempel (patrz: Tempel).

Van Tol, Dominicus (patrz: Tol). Van Vliet, Hendrick (patrz: Vliet H.).

Van Vliet, Jan Joris (patrz: Vliet J.). Van de Capelle (patrz: Capelle). Van der Does, Jacob (patrz: Does

j).

Van der Does, Simon (patrz: Does S.).

Van der Hagen, Joris (patrz: Hagen). Van der Helst, B. (patrz: Helst). Van der Heyden, Jan (patrz: Hey-den).

Van der Leeuw, Peter (patrz: Leeuw). Van der Lis, Joan (patrz: Lis).

Van der Meer (patrz: Vermeer). Van der Myn, Frans (patrz: Myn F.). Van der Myn, Gerhart (patrz: Myn

G.).

SPIS MALARZY

W.).

Van der Myn, Herman (patrz: Myn

H.).

Van der Neer (patrz: Neer).

Van der Poel (patrz: Poel).

Van der Tempel, Abraham (patrz: Tempel).

Van der Ulft (patrz: Ulft).

Van der Veen (patrz Veen).

Van der Velde, Adriaen (patrz: Velde A.).

Van der Velde, Esaias (patrz: Velde

E.).

Van der Velde, Willem, Starszy (patrz: Velde W.).

Van der Velde, Willem, Młodszy (patrz: Velde W.).

Van der Venne (patrz: Venne).

Van der Vinne, V. L. (patrz: Vinne). Van der Yliet, Willem (patrz: Yliet

Van der Werff (patrz: Werff).

Walscapelle, Jacob, 256. Weenix, Jan, 251, 252.

Weenix, Jan Baptist, 239, 240. Weis, Jan, 239.

Werff, Adriaen van der, 194, 195. Werff, Pieter van der, 195.

Wet, Jacob de, 94, 145, 152, 205. Wit, Jacob de, 195.

Withoos, Matthew, 260.

Witte, Emanuel de, 145. Wouverman, Jan, 206.

Wouverman, Paweł J., 205. Wouverman, Philips, 34, 199, 202 do 206, 210, 222, 228, 232, 241, 246.

Wouverman, Pieter, 216. Wouvermans (patrz: Wouverman). Wyck, Jacob, 206.

Wyck, Jan, 206.

Wyck, Thomas, 240.

Wynants, Jan, 201, 202, 232, 233,

240.

Zeeman (patrz: Nooms). Zorg (patrz: Rokes).

EL.GIA

LOLANDYAy

^L£ EU WAR DEN OTonTngen

HARUWOEn

FRYZYA

HELPEU.

[ALKMMR

••'•fi-

ZVUJE-R

SEB

ZWOUUH

I5TERDAI

GEL.DET&C

••R2./-TAUYREN

MAARDEN

UTRECHT

ZÓTPHEN

/• /

HAGA / JLEIDEJY

-• DELFT

TTIRPAiąA

Ttm _ ,-ARNHEM N’*V

S. .    . MONA STEW.

. ■*    . . •

• .•

rt*v.

D°ODRSCHT

Jtfo:

ZELANDYA

WĄUCHER]

BRŁDA

BpABAMCYAL\-.".

“BERGER. ^>P Z<X3M TJŁBPRO    •’. (

.OS TEN

SIAJYS

rai

* ANTWERPIA

MECHEUN

tr*V-. i GANDAWA

w ;■>'■■■ .-4>t)V«:iERKA

"F i

'^»V'Aww»

•i-vfeŁ

silą

.......... „ffcjś#

. l%Ż|feRHSr

SE&

"XV

M A /KF

TOTO1YA3

EN NE

ęv

J.Ó

ELA

MAA.

. .■

■:•; * ■

■ ;4MIEN3

** •* % ‘

* ••

’. * ST. CiUENmn^⁻. • ^

:.^Li

¥^parvz^-

' ' 1 •’    ■ iójłTMUŃD. • v :

*• * *, * "

. '• iCOL.ONfĄ    . • . r, •

5^%r^*.Al)C.ŁA    *

4'Wu‘ -|;i₍r . '.^onn-Takwi^rran

§?.. fi' ‘Iw/!    *V»* i *    #

V .

VEN±.0

v-_

i. •

r- •

mr

lXEOETVU/Vt « Seuaing /k

unlv-^

CłiAUL®R01M    a»V«K^ f

■ *-pjsiMś

[/]

•>

fy*

) \*

. • KOBtllNCWNT^    ‘ .

TJOUŁL.GOW

CR LON]

.S^TDAN

.UKŚEMBl

VEPDUNV-

. . ^ , »•

*y - ęCHAhOŃS ' i \ *

•    -v/.

• •%

■»

tukwiu";- .'

rMETZ-.

.•

INTRODUKCYA

Otwiera się przed nami zadziwiające królestwo sztuki holenderskiej. Doszliśmy do głębokiego wyrazu sztuki, która blask swój zlewała na Holandyę w ciągu wieku siedemnastego — tego przedziwnego wieku siedemnastego, w którym, na południu, poczęło się największe dzieło Hiszpanii, a w całej pełni zakwitł także geniusz flamandzki.

A więc dotąd doszliśmy po drodze rozwoju sztuki. Włochy środkowe, objawiwszy się najpotężniej w Florencyi i koło Florencyi, wyraziły się w sztuce, w cudowny sposób odzwierciedlającej świetność Odrodzenia włoskiego. Uganianie się za pięknem nacechowało wdziękiem romantyczne to stulecie, będące faktycznie stuleciem cywilizacyi nieprawej , stulecie, w którem Włosi zaczęli żyć życiem aka-demickiem, opartem na cudzych usiłowaniach i na ideale, nie zharmonizowanym całkowicie z ich życiem, stulecie, które nieprawy stworzyło chrześcijanizm o intencyach pogańskich, które chrześcijanizm ten w pogański przekształciło arystokratyzm zarówno w państwie, jak i w Kościele. Państwo zarówno jak i Kościół najpodlejszem plamiły się życiem, obryzgiwały się krwią najczarniejszych zdrad i zbrodni — tak, że święte prawo gościnności służyło za pokrywkę do trucia gości, a świętość wielkiego ołtarza nie powstrzymała Borgii od zasztyletowania nieprzyjaciela, czepiającego się papieża na uświęconych stopniach najświętszego ołtarza w Rzymie. Ze tego rodzaju naród, mimo, że najdoborowszymi obdarzony był przymiotami, nie mógł dojść do majestatycznej koncepcyi życia, było to rzeczą nieuniknioną. Szukał natchnienia w Grecyi i staro-

INTRODUKCYA

żytnym Rzymie, a znalazł je w nieprawnych ideałach swoich własnych dni. W ten sam sposób doznała ograniczeń i jego sztuka. Sam nawet Michał Anioł, największy z Włochów, pomimo, że struny malarskiego narzędzia Renesansu do najwyższej napiął orkiestracyi, oszałamiał się ciasną skalą muzyczną; mimo, że takim był olbrzymem, nie miał poczucia blasku kolorystycznego.

A potem Wenecyanie daleko pełniejszy przyswoili sobie wyraz, jaki, częścią od brzegów Renu, objawił się Giorgionowi, a w ten sposób stał się własnością Wene-cyan, odczuwających muzykalny rytm, zawarty w barwie, całkowicie niedostępny Florentczykom. Wenecyanie spłacali raz za razem dług swój malarzom niderlandzkim; z tego związku Wenecyan z Niderlandczykami wyszedł Caravaggio i do spółki z późniejszymi Wenecyanami stworzył esencyę, którą następnie przedestylował poetycki realizm hiszpański.

Atoli treść i korzenie tej rewelacyi przyszły z Holandyi; przyjrzyjmy się też temu cudowi najczystszej i największej sztuki malarskiej, objawionej w arcydziełach Rembrandta, Halsa i Vermeera z Delftu, Cyupa i Ppttera, Ruysdaela i Hobbemy, De Heema i Kalfa z całą tą mleczną drogą talentów, jakiej żaden naród w żadnym nie przeszedł wieku.

Szliśmy za prymitywami niderlandzkimi i ważyliśmy ich dzieło, widzieliśmy też, że zaczątki jednych i drugich tak ściśle złączone były z sobą, iż oddzielanie Flamandczyków od Holendrów graniczy niemal z pedanteryą; w rzeczywistości też istotne cechy tej sztuki były bardziej holenderskie, niż flamandzkie, bez względu na to, skąd przyszło natchnienie, od Holendrów z urodzenia, czy też Flamandczyków. Najwłaściwiej będzie przypuścić, tak samo, jak i co do pierwotnych usiłowań francuskich, że pierwsze natchnienie wyszło z Niderlandów. W rzeczywistości też klęczący w jednym szeregu Czterej panowie z Montfort, w Amster-

INTRODUKCYA

damie, namalowani byli chyba przed r. 1345, ponieważ w roku tym padli w bitwie z Fryzyjczykami. — Tak więc sztuka holenderska głębokie ma korzenie. Ale zajęcie Niderlandów przez Hiszpanię rozdarło Niderlandy; rozdarcie było tak wielkie, że nie tylko wielka rzeka dzieliła lud ten na dwa obce sobie narody — odmienna była religia, odmienna myśl, odmienne dusze, odmienne obyczaje — narody te stanowiły dwa przeciwległe sobie bieguny.

Flamandczycy słabsi byli z natury; ugięli karku pod jarzmo hiszpańskie, poczem, jak noc po dniu, nastąpił fakt, że zaczęli lekceważyć siebie i szukać obcej kultury we Włoszech. Sztuka ich rychło utraciła swój realizm i swą siłę i zaczęła cudzym szczebiotać językiem. Zatryumfował barok włoski i styl jezuicki; rzecz to przecież dość dziwna, że barok ten doszedł do najwyższych szczytów w Flandryi, w takich artystach, jak Rubens, Jordaens i Van Dyck. W żyłach tych ludzi biła jednak zbyt gorąca krew flamandzka i to ich uchroniło od zupełnego poddania się Włochom; wpływy włoskie krępowały przecież szczytne ich dzieło, ton nieprawy wtargnął do sztuki flamandzkiej i sztukę tę zeszpecił. Atoli na północnym brzegu Renu żył Niderlandczyk nieujarzmiony; nie nagiął karku swego pod jarzmo hiszpańskie, nie poddał ducha swego Rzymowi; nie chciał rzucić ani ciała, ani ducha swego na pastwę żadnej obcej rasy. Z mieczem w ręku żeglujący po morzu, lud holenderski związał się hasłem „śmierć lub życie“ i, walcząc z olbrzymią przewagą nieprzyjaciela za swoją wolność, z walki tej wyszedł z tryumfem, jako przykład dla stuleci. Było rzeczą nieuniknioną, że naród, obdarzony tak krzepką duszą, tak męskim ulegający bodźcom, musiał kiedyś wybuchnąć pieśnią; i oto poeci Holandyi formę swego wyrazu życia znaleźli w malarstwie.

Caravaggio rozpalił Włochy szerszą, głębszą i bardziej

INTRODU KCYA

męską sztuką w haśle wojennym Tenebrozów, sztuką, opartą na przyrodzie, a nie czerpiącą natchnienia z malowideł innych — w haśle, że głębię sztuki można wydobywać tylko zapomocą wzajemnej gry świateł i cieni. Ta szersza skala sztuki, która w ogromny sposób spotęgowała orkie-stracyę wyrazu jej, przedostała się do Hiszpanii i Holandyi, do ludów, dzięki wrodzonemu instynktowi i wysiłkom, dostatecznie już dojrzałych, ażeby wypełnić objawienie, które we Włoszech wyczerpało się, zanim jeszcze zdążyło się spełnić.

W wieku piętnastym książęta burgundzcy zawładnęli Flandryą i Artoazyą. Filip Dobry stał się panem Namuru, Brabancyi, Limburga, Antwerpii, Mechlina, Hannoi (Hen-negau-Hainault), Holandyi, Zelandyi i Lichtenburga; Karol Śmiały przyłączył do tego Alzacyę i Lotaryngię, Gel-dryę i Zutphen. Z śmiercią Karola Śmiałego kraje te przeszły w posiadanie domu habsburskiego, i to dzięki małżeństwu córki Karola Śmiałego, Maryi burgundzkiej, z Maksymilianem, który został cesarzem niemieckim. Maryi urodził się syn, Filip Piękny, a tegoż znowu syn został królem hiszpańskim w r. 1516 i cesarzem niemieckim jako Karol V w roku 1519. Słynny protektor Tycyana, Karol V złożył koronę w r. 1555 i wstąpił do klasztoru; w tym roku też Niderlandy dostały się pod panowanie jego syna, ciasnego bigota, Filipa II, króla Hiszpanii. Cierniowe dziedzictwo niderlandzkie dostało się Filipowi II hiszpańskiemu jako siedemnaście prowincyi, różniących się językiem, rasą i formą rządu. Flamandczycy w Brabancyi, Niemcy na zachodzie, Walloni na południu i Holendrzy na północy różnymi byli narodami. Filip i jego rządy były w pogardzie u wszystkich. W r. 1564 w kraju zapanowały zamieszki, przyszło do straszliwego krwi rozlewu.

W r. 1568 brutalny książę Alba przybył z Hiszpanii

INTRODUKCYA

do Brukseli, aby rozpocząć osiemdziesięcioletnią wojnę, zakończoną zrzuceniem jarzma hiszpańskiego; na mocy pokoju, w r. 1648 zawartego w Monasterze (w Westfalii), Hiszpania wróciła niepodległość siedmiu prowincyom północnym. Dzikie okrucieństwo Alby poruszyło nie samych tylko protestantów północy, wzbudziło ono także gorzką nienawiść u katolików południa. W kraju wybuchnął otwarty bunt w r. 1572 pod dowództwem Wilhelma Milczka, księcia Oranii (1533—1584). Następca Alby, Reąuesens, zmarł na febrę, a 8 listopada 1575 połączyły się państwa północne i południowe w sojuszu przeciw Hiszpanom w słynnej Pacyfikacyi Gandawskiej.

Surowych rządów Filipa II nie mógł już prowadzić dalej ani Don Juan Austryacki, ani następca jego, Aleksander Parmeński. W r. 1579 siedem prowincyi północnych złączyło się w Związek Utrechcki; od tego czasu Holendrzy szli już oddzielnie od Flamandczyków.

Przez jakie trzydzieści lat Niderlandczycy płonęli żądzą swobody, będącej istotą Reformacyi religijnej — tej Reformacyi, która w niezadowolonych z panowania hiszpańskiego ludach wznieciła jeszcze większą siłę swem hasłem wojennem swobody indywidualnej i aspiracyi narodowych. A prześladowania i tortury były tylko cementem dążeń ludu, uroczyście przypieczętowanych krwią.

W r. 1581 siedem prowincyi północnych ogłosiło niezawisłość , proklamując swym władcą Wilhelma Milczka Orańskiego. Po strasznym mordzie, jaki wykonano na nim w lipcu 1584, władcą Holendrów został syn jego, Maurycy.

Od r. 1585 Maurycy dzierżył władzę w Holandyi aż do śmierci w r. 1625. W okresie tym bogactwo Holandyi do olbrzymich wzrosło rozmiarów, powstali też artyści, którzy po wszystkie czasy wsławić mieli imię kraju: Rem-

INTRODUKCYA

brandt, Jan van Goyen, Ruysdael, dwaj Ostade’owie, Terborch, Cuyp, Paweł Potter.

Brat Maurycego, Fryderyk Henryk, rządził po nim od r. 1625—1647; w latach tych wzrosło powodzenie i dobrobyt Holandyi, zakwitła też sztuka w tej ziemi. W styczniu 1640 rozpoczęły się układy dyplomatyczne, które doprowadziły do wyswobodzenia całych Niderlandów, dały wolność pro-wincyom zjednoczonym i położyły ostateczny koniec panowaniu hiszpańskiemu w Niderlandach. Pokój westfalski w r. 1648 uznał niezależność Holandyi, która sprzymierzyła się z Francyą. A w ciągu wieku siedemnastego, mimo, że Ludwik XIV niesprawiedliwą wszczął przeciw nim wojnę i z barbarzyńską przeprowadził ją srogością, Holendrzy byli najbogatszym, najbardziej kwitnącym, najcywilizowań-szym narodem w Europie.

Od ostatnich lat wieku szesnastego odcięcie Holandyi od Flandryi dziwne wywołało różnice. Belgia pozostała katolicką i przeważnie hiszpańską, Holandya swobodną i protestancką. Chmurna Moza toczyła swe wielkie wody pomiędzy dwoma ludami, obecnie całkiem sobie obcymi. Sztuka Holeńdrów i sztuka Flamandczyków stały się tak samo odrębne, jak ich języki. To, co oddzieliło Flamand-czykow, stało się przedmiotem gniewu i pogardy dla Holendra.

Purytanizm protestancki powiał w Niderlandach, tak samo fanatyczny, jak fanatyczne było prześladowanie ze strony Hiszpanów, których katolicyzm stworzył taki sam ponury purytanizm w Hiszpanii, mający zgasić światło geniuszu hiszpańskiego. Rzecz prosta, fanatyzm wywołuje nienawiść, wzrastającą do takich samych rozmiarów wrogiego fanatyzmu. Ten powiew protestantyzmu purytańskiego był tylko częścią religijnej nienawiści przeciw ciemiężycie-lom; do największego szału doszedł on w wybrykach kal-

INTROD UKCYA

wińskich obrazoburców (ikonoklastów), którzy w roku 1566 zniszczyli w lekkomyślny sposób niejedno z malowideł religijnych wczesnej szkoły holenderskiej; inne ocalały w ten sposób, że powleczono je czarną farbą i namalowano na nich dziesięć przykazań. Pominąwszy fakt, że to malowanie dziesięciu przykazań miało taki sam, choć surowszy, podkład dekoracyjny, jak inne malowidła, trzeba zaznaczyć, że purytanizm protestancki nie byłby się był nigdy zwrócił przeciw obrazom religijnym, gdyby obrazy te nie były częścią dekoracyi kościołów katolickich. Takie były dziecinne troski ludzi, fantastycznie uspokajających się przybieraniem w żałobę Dziesięciu Przykazań, stawianych na ołtarzu swej

wiary.

Teraz, gdy Holendrzy wypowiedzieli całkowicie uległość Rzymowi — a zaiste, Rzym obchodził się z nimi dostatecznie surowo — i kiedy nie było już popytu na obrazy religijne, artyści troszczyli się o to, jak dojść do ładu ze swemi usiłowaniami. Upiększanie ołtarzy ich wiary było odtąd wzbronione; bramy kościelne zamknięte były przed używającymi pendzla, palety i garnka z farbami. Sztuka ich musiała się zwrócić, albo zwróciła się instynktownie, do przedstawiania życia ludu, do gloryfikacyi wnętrz i brutalnych humorów szynku, do malowania pól, pasterzy i stada, do dekorowania sal ratuszowych (będących środowiskiem potęgi obywatelskiej i oporu przeciw tyranii) grupami wybitnych osobistości, związanych z sobą przynależnością cechową lub kamractwem wojennem, oraz do wykonywania portretów ludzi zamożnych.

Długa i krwawa wojna z Hiszpanią rozdzieliła, niby cięciem miecza, Niderlandczyków północnych od południowych. W r. 1609, gdy Rembrandt trzyletniem był dzieckiem, podpisany został dwunastoletni rozejm, ustanawiający z siedmiu prowincyi północnych osobne państwo; powstało malar-

INTRODUKCYA

stwo holenderskie i odtąd Holendrzy tworzyli sztukę oryginalną i narodową, jakiej dotychczas w chrześcijańskim świecie nie było.

Sztuka wkroczyła na ziemię holenderską, która zresztą w wieku siedemnastym podatnym była gruntem dla jej wzrostu i rozkwitu. Bogate i pracowite, dumne z swojej potęgi, malarstwo holenderskie, znalazłszy bramy kościelne zamknięte przed sobą, uwolniło się tern samem od najgorszego noża: Holandya całkiem była wolna od akademizmu. Prawdziwy czynnik, który stworzył sztukę we Włoszech, Kościół — stał się największem nieszczęściem dla sztuki hiszpańskiej i flamandzkiej. Velazquez spokojnie uniknął Kościoła — kościoły w Hiszpanii posiadają mało jego dzieł — czynił on zupełnie to samo, co Holenderczyk: malował portrety możnych i życie ludu. Właśnie w malarstwie kościelnem sztuka hiszpańska zeszła do miernoty. W Flandryi przecież zjawili się wielcy Flamandczycy, którzy albo zerwali z Kościołem, albo też malowali obrazy kościelne, będące niczem więcej, jak ekskuzą czystego realizmu i pozbawione zupełnie intencyi spirytualistycznych.

Atoli Holandya uratowała się od hipokryzyi. Wysokie, ciasne domy, nie bardzo dobrze oświetlone, domagały się małych obrazków; dla wielkich sal miejskich potrzebne były dużych rozmiarów grupy portretowe urzędników cechowych; skutkiem tego artysta holenderski mógł swobodnie uprawiać narodową sztukę portretową, mógł swobodnie wyrażać swoje umiłowanie pól, bydła, stada, życia pasterskiego, żartów i krotochwil szynkownianych, oraz życia w domach bardziej kulturalnych, pańskich. Rezultat był ten, że artyści holenderscy nauczyli się chwytać życie, że instynktownie uprawiali sztukę, będącą łącznikiem pomiędzy nimi a bliźnimi, łącznikiem, wyrażonym zapomocą barwnego przedstawiania odczucia życia. Nie dopuścili się oni

INTRODUKCYA

nigdy tej pomyłki Włochów, jakiej dopuszczają się pedanci, mieszający uczucie z intelektem: nie próbowali nigdy naginać wolności malarskich do wyrażania dziedziny intelektu, leżącej całkowicie poza granicami sztuki. Z konieczności musieli przyswoić sobie pyszną technikę, używając jej do doskonałego wyrażania zamiarów artystycznych, nie naginając sztuki malarskiej do spełniania funkcyi pomocnicy w artystycznych zamysłach literackich lub innych. Sztuka ich wyprowadzała na jaw emocye, powstające w nas na widok rosistego poranku, emocye, dzięki którym uczestniczymy w radosnem, gorącem świetle słonecznem; artyści ci umieli wyrażać łagodny półmrok zmierzchu; miłość i troska, radość i smutek życia stała się częścią ich dobytku.

I dlatego to sztuka ich była czysta. Pedanci, chwaląc ją, czują równocześnie potrzebę brania jej w obronę — i to dlatego, że „zbywało jej na idei,“ co miałoby dowodzić, że sztuka ta polega na „wykonaniu i na sposobie użycia farb“. Jak gdyby istota muzyki Beethovenow-skiej zamykała się w odpowiednem posługiwaniu się strunami skrzypiec lub pałkami bębnów!

AMSTERDAM

MALARZE

HOLENDERSCY

Pieter Aertz, zwany „Długi P i o t r “

1507? — 1575

Aert Pietersz 1550

1612

L a s t m a n 1583 — 1633

Swanenbuergh 1580 —    1638

Kareł van Mander 1548

1606

Co n i nxl o o

De Keyser 1596

Elias Lievens R 1588-1660?    1607 — 1674

1667

1606

De Poorter

S E G E R S Roghman 1590? —1640 1596 — 1686

M i e r e v e 11 o f Delft 1657 — 1641

Ravesteyn Moreelse 1572 — 1657    1571 — 1638

Van Noort 1562 — 1641

1564

1651

C o r n e 1 i s Cornelissen 1562 -1637-8

H E D A 1594 - 1680 C 1

1600 — 1661

Poelemburg 1586

1667

D T 1669

Van der Helst G. D O U 1612-13

1670    1613 - 1675

Swaneyelt 1620 — 1659 Van den Tempel

1622

1672

M E T S U 1630 — 1667

De H e e m 1606-1683-4

Evert van A e 1 s t 1602 — 1658

Moeyaert 1600?-1669

J. Gerritz De Geest

p 1598 — 1659 Honthorst 1590 - 1656

V A N

C u y 1594 — 1651

Knupfer 1603?-1660

1596

De V o i s 1632 — 1680

Frans van

M I E R I S 1635 — 1681

Schalcken 1643 — 1706

F 1 i n c k 1615 — 1660

F. B O L 1617 — 1680 P. de Koninck 1619 — 1688

Jan Victors 1620 — 1672 Eeckhont 1921 — 1674

O v e n s 1623 — 1678 Hoogstraaten 1627 - 1678

B a c k e r 1608 — 1651

P a u d i t 1618? —166

M A A S 1632 — 1693

Aert de Gelder 1645    - 1727

1 d e

o o r Houbraken 1658 — 1738    1660 - 1719

R o e p e 1 1679 — 1748

Van Huysum 1682 — 1749

V a n Os 1744 — 1808

a\ N

Ca

1632

Solo o Koni c 1609 - 16ć

G. Hondę-

c o e t e r, Starszy 1604 — 1653

Emanu

de Wi 1617 — 1692 W. v a n R e 1 s t 1620 — 1679

DE H O O G H

1629

1675

r+*

J. B. W E E N I X

1660

1621

Esaias van der Velde 1590?

G O Y E N 1666

Sol mon VLIEGER Vander A.

— 1661 Rui d a e 1 1600 — 1660 Venne der

1639 - 1662    1603? —1677

1600?-1670

1630

Van Laer of H a a r 1 e m 1642

1582

Avercamp 1585 - 1660-63

1607

1601

F R A N S 1580-84

HAL

Ja

Bo

A n d r e a s B o t h 1609-12-1650

B. G. Cuyp 1612 — 1652

Wy nant s 1615?-1679

>8891

P. Palamedes

1673

A. Palamedes

D i r k Hals 1591?

Pieter Pieter Verspronck Potter 1597 —

16 5 2

D u y s t e r 1635

1656

Codde 1597 — 1662 1600 -16 7 8

1666

Pot c.

1585-    1585 — 1651-61

1657

de V o s

1600

Kick

1620

e m 1683

A. CUYP 1620 — 1691

TER BORCH 1617 — 1681

s s e 1 y n 1610 — 1660

De Jonghe 1616 - 1679

Van Delen Molenaer 1605 - 1671    1605 — 1668

BROUWER 1605 - 1638

A D R I A E N De Grebber VAN OSTADE 1610 - 1665

1610

1685

D u J a r d i n 1522 — 1678

Everdingen 1621 - 1675

JAN STEEN

1626

1679

VANDECAPELLE Lingelbach

1624 — 1679-80    1623 - 1674

P. WOUVERMANS

1619

1668

Van Beijeren 1620 — 1675

1677

RUISDAEL 1628 — 1682

PAUL POTTER

Bega

1620- I s a c k 1664 van Ostade 1621 — 1649

Hondecoeter 1636

Jan Weenix 1695    1640    -    1719

V a n O 1 e n 1651 — 1698

Backhuysen 1631 - 1708

N ETSCHER 1639 — 1684

HOBBEMA 1633 1638 - 1709

. V A N    DER

E L    D E    A

Ł O D    S Y    V

I N E. v a n d R N

L D E 1635 —

— 1672

A. Storck 1635 - 1704

A. van der

W e r f i 1659 - 1722

1625

1654

Ber k-

Hockaert 1629 — 1699

Moucheron 1633 - 1686

>x

Cl*

e n

1638 - 1712

1630 - 1693

Roestraeten 1630? —1698

G. Berek-H e y d e 1638 — 1698

D u s a r t 1660 — 1704

PODZIAŁ NA SZKOŁY NIE MOŻE BYĆ ŚCISŁY, PONIEWAŻ POSZCZEGÓLNI MALARZE ZMIENIALI NAUCZYCIELI, MIEJSCE ZAMIESZKANIA, STYL — OGÓŁEM SWE DĄŻENIA ARTYSTYCZNE

UWAGA

i

r    ~

i|

:

Vl?A^

' /

o

-V /,*

i

$!

WIELCY MALARZE HOLENDERSCY

0\

ROZDZIAŁ I

W KTÓRYM MŁODZI MALARZE HOLENDERSCY UDAJĄ SIĘ Z NADEJŚCIEM WIEKU SIEDEMNASTEGO DO WŁOCH I ODKRYWAJĄ NOWE OBJAWIENIE, OGROMNEJ DLA HOLANDYI

DONIOSŁOŚCI

NOWE

Koniec wieku szesnastego wprowadził do Flandryi, MŁODZI jakeśmy to widzieli we wczesnem dziele niderlandzkiem, MALARZE grożący zniszczeniem manieryzm włoski. I Holendrzy nie HOLEN-uniknęli go też całkowicie. Atoli instynkt holenderski zbyt DERSCY był krzepki, zbyt obcy ideałom włoskim, ażeby, małpując ODKRY-te ideały, mógł poważnego doznać uszczerbku. Rafaelizm WAJĄ nie odniósł przemagającego zwycięstwa.

DONIO

SŁOŚCI

Widzieliśmy, że w czasie, kiedy dogorywał italizujący OBJA-manieryzm malarzy flamandzkich, kilku Holendrów dostało WIENIE, się pod wpływy błyskotliwego szychu włoskiego, jakkolwiek OGROMNEJ wrodzony holenderski pęd do rzeczywistości uchronił ich DLA od poddawania się Flamandczykom. Śród nich był Miere- HOLANDYI velt z Delft.

MIEREYELT

1567

1641

MlCHAEL JANSE MlEREVELT urodził się w Delft i stąd jego nazwa MlEREVELT Z DELFT. Jasny i ciepły w kolorycie, Mierevelt namalował z szczerą wizyą i w sposób prosty liczne portrety, świadczące o jego pięknych przymiotach. Delft ma ich pełno. Wielkich rozmiarów obraz Strzelanie z tuku, namalowany w r. 1611, nie godzi się z jego zdolnościami; natomiast SKugo Qrotius i portrety dziecięce

ukazują w nim mistrza. Luwr, Drezno, Monachium i Amsterdam posiadają dużo pięknych dzieł, które z pod jego wyszły ręki. Doszedł do sławy jako portrecista, a do bogactwa jako nadworny malarz Orańskiego Domu w Hadze. Do uczniów Mierevelta należeli syn jego, PlOTR MlEREVELT, słynniejszy od niego PAWEŁ MOREELSE, JAN VAN RAVE-steyn i Wilhelm yan der Yliet (1584—1642).

MOREELSE

1571

1638

PAULUS MOREELSE, urodź, w Utrechcie, gdzie też umarł, dziełem swem tak ściśle przypomina swego mistrza, że bardzo często portrety jego przypisywano Miereveltowi. Typowym portretem Moreelsego jest subtelna mała dama w wysokiej, białej kryzie, karmiąca pieska, znana jako Mała księżniczka, w Amsterdamie; tam też znajdują się Pasterki, Fryderyk Czeski i Mary a z Utrechtu (1615). Berlin posiada świetny Portret damy z datą 1626. Moreelse umarł na dwa lata przed skonem Rubensa.

Jan Wilhelm Delft, który w roku 1592 namalował w Delft grupę Strzelanie z laka, do tego samego należy czasu — cech „Delft" wyzwolił go w r. 1582.

Atoli potężniejsza sztuka, aniżeli sztuka Mierevelta z Delft lub jego ucznia, Moreelsego, miała powstać w Ho-landyi, dzięki innemu uczniowi, który, podobnie, jak Moreelse, zajęty był, o ile wieści mówią prawdę, w pracowni Mierevelta. Uczeń ten miał dzieło holenderskie poprowadzić na wyżyny, na jakie sztukę flamandzką podniósł Rubens, przeniósłszy ją poprzez Ren na południe; miał on też „księcia malarzy“ prześcignąć w szczerości rysunku, w twórczości technicznej, w prawdzie wizyi badawczej, w prostocie wyrazu czarodziejstwa swego pendzla. Bo, jeżeli istniały kiedykolwiek oczy, widzące prawdę bez scho-

MALARSTWA

WIENIE,

dzenia na rozdroże, albo jeżeli istniało objawienie twórcze, MŁODZI wolne od fałszu i afektacyi, to były niemi oczy i głos Ho- MALARZE lendra FrANSA HALSA. Miejsce jego śród największych ma- HOLEN-larzy wszystkich czasów — równy był takim mistrzom, jak DERSCY Rembrandt, Velazquez i Tycyan. Ale włoskiej wizyi u niego ODKRY-ani śladu. Zanim jednak powrócimy do tego wielkiego Ho- WAJĄ lendra, uzupełnijmy nasz przegląd malarzy holenderskich, NOWE zarażonych intencyami włoskiemi w czasie, gdy Hals oczysz- OBJA-czał sztukę w Holandyi.

DONIO-

Sztywna włoszczyzna, zakradłszy się do sztuki holen- OGROMNEJ derskiej, miała jednakże spowiadać się niedługo. To, co DLA uczeń holenderski przynosił w tym czasie z Włoch, różniło HOLANDYI się wielce od sztuki Rafaela.

Realistyczny instynkt Holendrów, pielgrzymujących do SŁOSCI Włoch, ulegał raczej namiętnym, naturalistycznym celom Caravaggia; pociągała ich szczerość twórcy tenebrozów, jego zadziwiające mistrzostwo w światłocieniu, nie mówiąc już nic o jego wyruszaniu w pole przeciw małpowaniu innych malarzy; jego hasło powrotu do Przyrody brzmiało w uszach Holendrów, jak głos surmy. Przypatrzmy się na-samprzód Holendrom italizującym.

BLOEMART

1651

1564

W r. 1564 urodził się ABRAHAM BlOEMART, zmarły 1651. Żył, nie wykonawszy żadnego wielkiego dzieła

w r.

artystycznego; wychował jednak kilku uczniów, którzy, choć również do wielkich nie dotarli wyżyn, to przecież wpłynęli na rozwój jednego z wielkich twórców. Do uczniów tych należał ANDRIES Both (1612—1650), którego brat młodszy, JAN BOTH (1610?—1652), po terminowaniu u ojca swego, malarza na szkle, wysłany został również do pracowni Bloemarta, ażeby następnie udać się do Rzymu

i zasłynąć z powodu swych złocistych krajobrazów włoskich, powstałych pod wpływem Claude Lorraina. Inny uczeń Bloe-marta to JAN BAPTYSTA WEENIX (1621—1660), który przedtem był we Włoszech, oraz JAKÓB GERRITSZ CUYP (1594 do 1652?), o którym usłyszymy nieco więcej przy sposobności poznania się z jego synem, ALBERTEM CUYPEM; u Bloemarta uczył się również WYBRAND DE GEEST (1590—1659). Atoli z uczniów Bloemarta, którzy udali się następnie do Rzymu, najznakomitszym był

HONTHORST

1590

1656

GERARD HONTHORST, urodzony w Utrechcie 1590, był uczniem Bloemarta; we Włoszech jednakże zwrócił się z zapałem ku celom Caravaggia i stał się niebawem jednym z tenebrozów. Honthorst zapoznał się z wielkim światem rzymskim, — pomiędzy innymi malował dużo dla margrabiny Giustiniani. Lubował się w malowaniu scen nocnych; stąd jego przezwisko GHERARDO DALLE Nom (Gerard, malarz nocy). W jakim czasie bawił w Rzymie, na tym punkcie panuje różnica zdań śród uczonych; powróciwszy do Ho-landyi, otworzył szkołę malarstwa, która wielu zgromadziła uczniów. On sam nie próżnował; puścił w świat sporo dzieł, które rozgłosiły jego nazwisko tak, że Karol I powołał go do Anglii. Podczas sześciomiesięcznego pobytu na Dworze (1628) namalował on kilka portretów i wykonał kilka historycznych dekoracyi dla sali bankietowej w Whitehallu. Z wielkim zarobkiem powrócił do Utrechtu i, wstąpiwszy w służbę księcia Fryderyka Henryka Orań-skiego, przyozdobił mu niejednem dziełem zamek myśliwski w pobliżu Hagi i zamek w Ryswicku.

Wykonał on także szereg obrazów dla króla duńskiego. Postarzawszy się, Honthorst porzucił dotychczasowe roz-

MA LARSTWA ległe swe pole, przestał malować obrazy święte i histo- MŁODZI ryczne, alegoryczne i mitologiczne, które w takiej obfitości MALARZE wychodziły z jego pracowni, i oddał się wyłącznie portre-HOLEN-tom. Subtelny rysownik, z rzadkim zmysłem kompozycyj- DERSCY nym i z silnem poczuciem światła i cieni, Honthorst po- ODKRY-sługiwał się pendzlem z mocą i do znacznej doszedł wy- WAJĄ żyny. Na ogół wziąwszy, portrety swoje wykonywał w stylu NOWE wcześniejszym, zbliżonym do sztuki czasów dawniejszych. OBJA-

Jego Chrystus przed Piłatem (własność księcia Suther- WIENIE, landzkiego) należy pod względem światłocienia do jego ar- OGROMNEJ cydzieł; Berlin ma Oswobodzenie św. Piotra, Luwr Tryumf DLA Sylena oraz Muzykantów; do najsławniejszych jego por- HOLANDYI tretów należą <Slektor Karol JTudwik i ^Książę fRupert, DONIO-w Luwrze; subtelna Mary a Medycejska znajduje się w Am- SŁOŚCI sterdamie, w Hampton Court zaś wisi Królowa czeska (córka Jakóba I) i słynna Rodzina księcia ^Buckinghamu.

Kolekcya lorda Cravena ma ponoś największą liczbę portretów tego świetnego Holendra.

Honthorst miał młodszego brata, WILHELMA HONT-HORSTA (zmarłego w roku 1666), który, malując na dworze berlińskim, znaczną zyskał sobie sławę. Dużo jego portretów jest własnością pruskiej rodziny królewskiej.

POELEMBERG

1586

1667

CORNELIS VAN POELENBURGH albo KORNELIS POELEM-BERG, urodzony w Utrechcie, był uczniem Bloemarta, udał się do Rzymu, podlegał wpływowi Elzheimera, aby przejść następnie do gładkości Włoćhów. Malował drobne krajobrazy z kąpiącemi się kobietami, niejednokrotnie o nazwach biblijnych; malował je ze znacznym urokiem kolorystycznym.

Luwr posiada jego Objawienie pasterzom, najlepsze jego

dzieło; w Galeryi Narodowej wisi fRuina z kąpiącemi się

WIELCY

MALARZE kobietami. Utwory jego rozrzucone są po rozmaitych ga-leryach. Do następców jego należą: JOAN VAN DER LlS, Moses Uyt den Broeck, Frans Yerwilt, C. Kuylen-

HOLEN-

DERSCY

burg i Daniel Yertanghen.

JAN YAN RAYESTEYN

1657

1572

najlepsze obrazy

ma

RAVESTEYN, uczeń Mierevelta w Hadze, — pomiędzy nimi takie arcydzieła, jak ^Dwudziestu pięciu strzelców z cechu św. Sebastyana, fBankiet czternastu rajców miejskich i dziewięciu oficerów z cechu strzelców, rzecz namalowana 1618 r., oraz Dwunastu członków

Siady miejskiej, siedzących przy wielkim stole, namalowanych w r. 1636.

Córka Ravesteyna wyszła za mąż za ADRIAENA Han-NEMANNA, który, jakeśmy to widzieli, udał się był na dwór angielski Karola I i stał się tutaj naśladowcą Van Dycka.

JORIS VAN SCHOOTEN, urodzony w Leydzie około roku 1587, namalował 1626—1628 szereg portretów £uczników dla sali gwardyi obywatelskiej w Leydzie, w stylu Rave-steyna, a dzieło jego było prawdopodobnie znane młodemu Rembrandtowi.

Widzieliśmy, że w Amsterdamie w wieku szesnastym pracował malarz PIETER AERTZ albo AERTSEN, znany jako „Długi Pieter“, urodź, około roku 1507, a zmarły w r. 1575. Z trzech jego synów, również malarzy, jeden do najwyższych doszedł szczytów, mianowicie AERT PlETERSZ (albo PlETERSEN) (1550 do 1612), twórca znanego bardzo arcydzieła: Hi)ykład anatomii dr. Sebastyana Ggbertza; obraz ten, podpisany, noszący datę 1603, miał w trzydzieści

MALARSTWA

lat później natchnąć Rembrandta do jego słynnej Sekcyi MŁODZI anatomicznej lub Szkoły anatomii, w Hadze.

CORNELIS CORNELISSEN (1562-1637-8), urodź, w Haar- HOLEN-lemie i tamże zmarły, czynny w Antwerpii, a w r. dróżnik po Francyi, był nauczycielem szeregu uczniów. Ma- ODKRY-lował obrazy religijne, alegoryczne i mitologiczne. On to WAJĄ razem z Van Manderem, artystą i historykiem malarzy ho- NOWE lenderskich, założył w Haarlemie szkołę malarską, która miała OBJA-wielki wywrzeć wpływ na sztukę holenderską.

MALARZE

1539 po- DERSCY

DE KEYSER 1596 — 1667

WIENIE,

OGROMNEJ

DLA

HOLANDYI

SŁOŚCI

Urodzony w Amsterdamie, uczeń Aerta Pietersza, Tho- DONIO-MAS DE KEYSER, był synem architekta i rzeźbiarza.

De Keyser znaczne miał powodzenie jako portrecista; portrety jego dają dowód dużego wyszkolenia, jakkolwiek czasami zbyt są formalistyczne. Interesującem jest, że De Keyser namalował w r. 1619, podobnie jak jego mistrz,

Aert Pietersz, 'Wykład anatomii dra Sebastyana (Sgbertza, temat, który Pietersz zużytkował jako grupę portretową w r. 1603. Zobaczymy, że później Rembrandt urzeczywistnił ten sam pomysł w dziele daleko sławniejszem. Amsterdam posiada 'Wykład anatomii, — pozatem znajduje się tutaj Pieter Schout, jeden z ostatnich portretów de Key-sera; w Hadze są jego ^Burmistrzowie amsterdamscy, namalowani w r. 1638. Znajdujący się w National Gallery Kupiec ze swym pomocnikiem, podpisany i noszący datę 1627, jest typowym okazem stylu De Keysera. Dziwnie jest pomyśleć, że Aert Pietersz i De Keyser wywarli wpływ na Rembrandta. De Keyser zmarł w Amsterdamie w lecie 1667.

Nazwisko A. LlONA znajdziemy pod wielką grupą Dwudziestu pięciu £uczników (1628) w Ratuszu amsterdamskim.

W KTÓRYM ZJAWIA SIĘ GENIUSZ ŚWIATOWEJ SŁAWY, WYŁONIWSZY SIĘ ZE SKANDALU POLICYJNEGO

Nagle w początkach wieku siedemnastego zjawił się w Holandyi, w Haarlemie, człowiek, który miał stworzyć sztukę tak całkowicie holenderską i tak całkowicie wielką, że zdawało się, jak gdyby spadł z niebiosów. Człowiek ten był arystokratą, ale przed nami wyłonił się z brzydkiego skandalu policyjnego i nazywał się FRANS HALS. Był jednym z pół-tuzina największego gatunku malarzy — jako malarz, jeżeli nie jako kolorysta, może największy z nich wszystkich. Nikt z równą mu potęgą nie posługiwał się pendz-lem. Frans Hals nie był świętym; gospody znały go dobrze. Najdawniejsza wzmianka o nim pochodzi z marca 1611, jako o ojcu syna Hermana, człowieku mniej-więcej trzydziestoletnim; następna wzmianka bynajmniej nie jest piękna: dwudziestego lutego 1616, mając lat trzydzieści i sześć, stawał przed sądem ojców miasta, pozwany z powodu złego obchodzenia się z żoną, Anneke Hermansz, która zmarła w kilka miesięcy później. Jej krótkotrwałe pożycie małżeńskie, zdaje się, nie było szczęśliwe, gdyż Hals surową od sądu otrzymał naganę, a innej kary uniknął tylko pod warunkiem, że stronić będzie od kompanii pijackiej i zmieni tryb życia. Rok zaledwie leżała Anneke w grobie, gdy Frans Hals ożenił się ponownie z Elżbietą Reyniers, i to nie za prędko, ponieważ w dziewięć dni później urodziła się jej córka, Sara. Drugie to małżeństwo o tyle było szczęśliwe, o ile tamto nieszczęśliwe. Werdykt na Fransa Halsa zależy więc niemało od kwestyi temperamentu bied-

MALARSTWO

LICYJNEGO

nej, nieszczęśliwej Anneke. Po czyjej stronie była wina GENIUSZ niedobrego pożycia, świadectwa o tem nie mówią; osta- SWIA-tecznie sądy zwaliły winę na Fransa Halsa, a one przecież TOWEJ musiały to wiedzieć. Niema śladu, iżby to była sprawa, SŁAWY aby mu „nasamprzód godziwą dać naukę, a potem go po- WYŁANIA wiesić“; żadnych na to niema dowodów. Sprawiedliwość SIĘ w Holandyi miała owymi czasy długą twarz i w wysokim ZE SKAN-chodziła kapeluszu; Frans Hals nie dbał o te jej właści- DALU PO-wości.

Hals miał teraz lat trzydzieści sześć, a reputacya jego jako malarza była, zdaje się, znacznie wyższa, aniżeli jako małżonka i dobrego obywatela, namalował bowiem w roku 1616, w rok po śmierci biednej Anneke, słynny Bankiet oficerów cechu strzelców św. Jura, czyli Strzelców św. Je

rzego.

Nie wiele wiemy o wczesnych latach jego życia; w ustach plotek początki tego życia miały być bardzo niespokojne. Jakieś przypuszczenia możemy przecież robić.

Frans Hals pochodził z rodziny patrycyuszowskiej; członkowie tej rodziny, od dawna znakomite zajmującej stanowiska w Haarlemie, dzierżyli ważne urzędy w magistraturze miasta. Ojciec Halsa, Pieter Claesz Hals, był urzędnikiem miasta; znajdował się w Haarlemie podczas strasznego sie-dmiomiesięcznego oblężenia tego miasta w roku 1572-3, kiedy to, dzięki bohaterskiej obronie Kenaua Hasselaera i walczących przy jego boku trzystu kobiet, oblężenie to stało się równie sławnem, jak oblężenie Jerozolimy lub Sa-ragossy. Nie bardzo jest przecież prawdopodobne, aby był naczelnikiem w tych dniach, ponieważ podczas najbrutal-niejszych rzezi, jakich Hiszpanie dokonywali w tej ohydnej dobie w ziemiach niderlandzkich, nie było obrońcy, któryby nie zginął od miecza. Złe atoli losy nastały dla tego człowieka, losy, które w postaci Hiszpanów spadły na mia-

sto Haarlem. Na wiosnę w r. 1579 musiał się spakować i zaledwie w rok po ślubie szukać sobie razem ze swą zacną małżonką, Elżbietą Coper, nowego przytułku w Mech-linie, gdzie mieszkało kilku ich krewnych; stąd zaś udali się oboje do Antwerpii, gdzie również mieli powinowatych. Tutaj też w końcu r. 1580 urodził się im syn, któremu na chrzcie dano nazwisko „Frans Hals“, a który w czasie długich lat świetnej karyery malarskiej miał zasłynąć jako „Frans Hals z Antwerpii

Mały Frans przebył lata dziecięce i młodzieńcze aż po pierwsze dnie lat męskich w Antwerpii; w tern mieście też, w środowisku sztuki, zabrał się do malarstwa. Kto go wtajemniczał w tę sztukę, nie wiadomo. Możemy jednak pewne robić przypuszczenia.

Późniejsza twórczość Halsa odsłania nieco rąbek tajemnicy. Wiemy, że Frans Hals, o trzy lata młodszy od Rubensa, nie miał zbytniego wyboru pomiędzy artystami antwerpskimi. Nie był to wielki okres malarstwa w czasie, który później dopiero miał wydać Rubensa we Flandryi i Halsa w Holandyi, te sławy wieku siedemnastego. Włochy się przeżyły. Od znajdujących się pod ich wpływami Fla-mandczyków młodziutki Hals nie nauczył się oczywiście niczego, prócz mieszania farb. Do kogo więc poszedł w naukę? Kto uczył go pogardzania cudzoziemszczyzną, a przemawiania własnym, ojczystym językiem? Żył w Antwerpii człowiek, powołany do tego, aby wychować Rubensa i Halsa; że wychował Rubensa, to rzecz wiadoma, i nie ma też wątpliwości, że on jeden prowadził Halsa w drodze do zwycięstw potężnych. ADAM VAN NOORT był wielkim nauczycielem, człowiekiem nieco się skandalizują-cym. Rubaszny w życiu i języku, atoli dumny z niderlandzkiego pochodzenia, drwił sobie z podróży włoskich, gardził widowiskiem włoskiem, nieokrzesanem a uparłem słowem

MALARSTWA przeklinał zło, jakie na sztukę rodzimą przyszło z Włoch, GENIUSZ piorunował na swych uczniów, aby własnym zajmowali się SWIA-ludem, aby do niderlandzkiej, ojczystej dążyli wizyi. Ma-TO WE J Iował z siłą, dbał o żywy, krzepki koloryt, uważał silne SŁAWY światło i silne cienie za niezbędny warunek mocnych obja- WYŁANIA wień twórczych. Adam van Noort tworzył sławy Flandryi SIĘ i Holandyi wieku siedemnastego. Elegancki Rubens po- ZE SKAN-wierzył mu swe życie na cztery długie lata; Jordaens ter- DALU PO-minował również u niego i ożenił się z jego córką; Se- LICYJNEGO bastyan Vranc i Van Balen byli tak samo jego uczniami, a i Van Dyck i Snyders zawdzięczają mu swą sztukę. Ale z pośród nich wszystkich człowiekiem, który w całej pełni zastosował w twórczości swej wskazówki Adama van No-orta, był Frans Hals. Van Noort chronił Rubensa i Van Dycka od zapałów włoskich, — ale tylko ich chronił, Fransa Halsa zaś wyćwiczył w najczystszej twórczości rodzimej.

Jeżeli Frans Hals nauczył się u Van Noorta brzydkiego uciekania się do butelki i innych surowych obyczajów, to równocześnie nauczył się u niego sztuki rysowania; u niego zapoznał się on z tajemnicami sztuki, dzięki której stanął pomiędzy najpierwszymi malarzami wieków. A gdybyśmy odrzucili Van Noorta, to musielibyśmy się uciekać do cudów. Mówiono niejednokrotnie o zależności Fransa Halsa od Rubensa. Nie zawdzięcza on jednak Rubensowi nic, ani odrobiny; Van Noort jedynym był człowiekiem, wobec którego Hals zaciągnął pewne długi. Rubens z dandyso-wskimi obyczajami pazia, udając się do rubasznego, starego Van Noorta, szedł prawdopodobnie tylko za węchem; pozostał jednak u niego przez całe cztery lata, od roku 1599 począwszy. Jak zobaczymy, Rubens przybył do Van Noorta mniej-więcej w tym czasie, kiedy Frans Hals zerwał z Antwerpią na zawsze. W r. 1600, albo krótko przedtem, rodzina Fransa Halsa udała się razem z nim do miasta swych

przodków, Haarlemu, w Haarlemie też rozgrywały się odtąd

WIELCY

DERSCY

MALARZE jego losy. Tutaj urodził się HOLEN

w r. 1591 brat Fransa, Dirk Hals, który miał zostać jego uczniem.

Istnieje tradycya, że Frans Hals, mając lat mniej więcej dziewiętnaście, udał się do Haarlemu na początku r. 1600 i wstąpił do pracowni Karola van Mandera; jeżeli tak, to ze szkołą jego zerwał w r. 1604, w tym bowiem czasie Van Mander opuścił Haarlem, aby się przenieść do Amsterdamu, gdzie też w dwa lata później, bo w r. 1606, zakończył życie. Ale co robił Frans Hals w pracowni człowieka, który znany jest raczej jako historyk malarzy niderlandzkich, aniżeli jako twórca, trudno odgadnąć — przecież Rubens od Van Noorta poszedł do Vaeniusa! Jakkolwiekbądź, VAN MANDER (1548 —1606), człowiek kulturalny znakomitego pochodzenia, i CORNELIS CORNELISSEN (1562-1637-8), obaj malujący w duchu włoskim, mieli szkołę w Haarlemie; ponieważ zaś była to szkoła najprzedniejsza, więc Frans Hals mógł w niej przepędzić kilka lat bezczynnych. Od sztuki Van Mandera i Cornelissena nauczył się niewiele więcej, niż od mądrych przepisów Van Mandera, jak artysta żyć powinien. Śmiano się zapewne w jego pracowni, czytając takie uwagi: „Unikaj karczmy i złego towarzystwa. Bacz, abyś zawsze wiedział, dokąd idziesz. Bądź grzeczny i unikaj zatargów. Wstawaj wcześnie i zabieraj się do roboty. Strzeż się słabej płci pięknej!" Czy jednakże Frans Hals naprawdę coś w tym czasie pracował, czy nie, tego nie wiemy; życie jego od 1600 do 1611 to karta dla nas całkiem nie zapisana, to znaczy do chwili, kiedy księgi parafialne notują chrzest jego syna, Hermana, dzięki czemu wiemy, że w trzydziestym mniej-więcej roku życia ożenił się z nieszczęśliwą Anneke Hermans czy Hermanszoon. Frans Hals pogrążył się znowu na lat pięć w fali zapomnienia. Dopiero chłodny 20 dzień lutego w r. 1616 przy-

MALARSTWA

pominą nam znowu jego nazwisko; w dniu tym bowiem GENIUSZ według chłodnych przepisów prawnych udzielono mu urzę- ŚWIA-dowej nagany za pobicie żony i obracanie się w towarzy- TOWEJ stwie pijaków. I znowu rok milczenia, a potem oschły, SŁAWY urzędowy pisarz zaznacza w dniu 12 w miesiącu lutym WYŁANIA r. 1617 małżeństwo Halsa z Elżbietą Reyniers, a w dzie- SIĘ więc dni później narodziny córki, Sary, pierwszego z licz- ZE SKAN-nych dzieci szczęśliwej pary małżeńskiej z Peeuselaarsteeg. DALU PO-Ale, jeżeli wieczorami Frans Hals śmiał się i hałasował LICYJNEGO po oberżach, że aż trzęsły się ściany, to za dnia młode, męskie jego lata upływały w Haarlemie w przedziwnej pilności. W r. 1616, kiedy Anneke położyła się na łoże boleści i do wiecznego odeszła spokoju, Frans Hals namalował swoje pierwsze znane dzieło, dwanaście portretów: cUczta strzelców św. Jerzego, wisząca w ratuszu haarlem-skim, rzecz z taką namalowana potęgą, objawiająca tak podziwu godny artyzm, że stworzyć ją mógł tylko człowiek, w swej arcytrudnej sztuce niesłychanie wyćwiczony. Długie lata za jedyne własne jego dzieło w tym czasie uchodził zaginiony dzisiaj portret ministra Jana Bogardusa, ryty przez Jana van der Velde, wykonany w roku, w którym Hals stworzył swoich Strzelców św. Jerzego. Zaczęto jednak odkrywać obrazy z jego lat wcześniejszych. Warneckow-ski portret Dr. Dieter Scherijver, w Paryżu, znaczony literami F. H. i noszący datę 1613, utrzymany jest przeważnie w kolorach białym i czarnym. Druivesteen, burmistrz Haarlemu, zachęcał młodzieńca do pracy i pozował mu niejednokrotnie. Portret Profesora Jana Hogaartsa z Jbeyden jest sygnowany i oznaczony r. 1614. W Uczcie występuje Frans Hals jako majster całkowicie skończony, który sztukę swą opanował jak najdokładniej; co widziały oczy, to ręka ze skrzętną i niechwiejną utrwaliła mocą. Miał on jednak daleko doskonalsze jeszcze tworzyć rzeczy, — ale już tutaj MALARZE wszelka ustąpiła chwiejność.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Wielkie to malowidło portretowe, nazwane „3)oelen“ od wyrazu „Doele“, tarczy strzeleckiej, będącej godłem związków strzeleckich, przedstawia barwną grupę strzelców, członków istniejących w owym czasie w Haarlemie stowarzyszeń wojac-kich, które Hiszpanom dały się porządnie we znaki. W dniach pokoju związki te urządzały strzelanie do tarczy i wesoło zabawiały się przy biesiadnym stole, oficerowie zaś kazali się od czasu do czasu malować i portrety swe ofiarowywali przełożeństwom cechu. Widzieliśmy, że Ravesteyn zajmował się trudnym problemem malowania tych grup; z Haarlemu jednak miał przyjść większy od Ravesteyna twórca.

Te wielkie i doniosłe związki strzeleckie były już w modzie, zanim Frans Hals pojawił się w Haarlemie. Zajmowało się niemi kilku wybitnych malarzy. Ale, trzeba to sobie zapamiętać, najpowołańszym śród wszystkich stał się Frans Hals. Wypróbował on zapewne sił swoich na niejednem płótnie, zanim chytrzy Holendrzy zdecydowali się zapłacić za zamówienie. Hals miał wówczas lat trzydzieści sześć i był malarzem o wielkiej reputacyi. Dzieła, które wykonał, zaginęły lub wiszą, pośledniejszym przypisywane ludziom. Atoli na grupie św. Jerzego widzimy od razu, że od swoich poprzedników niewiele się nauczył. Van Noort wprowadził młodego Halsa w tajemnice sztuki; on go nauczył patrzeć na rzeczywistość nowego życia holenderskiego zdała od wizyi włoskiej; dzięki niemu to zaczął młodzieniec wykuwać jasną prawdę życia, tak, jak ją naokoło siebie widział i odczuwał, ażeby stworzyć świetną sztukę haarlemską.

Haarlem ma to szczęście, że posiada dwa inne malowidła, przedstawiające grupę strzelców św. Jerzego, obrazy, które przedziela mniej więcej lat dziesięć — jeden z r. 1627, drugi z r. 1639. W rzeczywistości salę posłuchań w ratuszu

FRANS HALS 1580-84 — 1666

SZKOŁA HOLENDERSKA

„RODZINA“

(Londyn, Galerya Narodowa)

?.JAH 2WA5H dddl — £8-08£i

A>i8H3aM3JOH AJOMS8

•'KVv\^aos\„

(AWOCIOHA/i AYA3JAO .WYGHOJ)-

i

I?

r<

%

W

/di)k

r

i

P

4^

■

1

/

L.

'

§

■ A

■',

*

i

K,

■

i

I

; m_____

L*

V

ki

& Vi

sra

ES

m

i.

*

ii

- ■

1

MALARSTWA haarlemskim zdobi osiem grup portretowych pendzla Fransa GENIUSZ Halsa — pięć grup strzeleckich i trzy grupy tak zwanych Re- SWIA-jentów, czyli zarządzających domami ubogich. W nich wszyst- TOWEJ kich, jak wogóle w całym długim pochodzie od tryumfu do SŁAWY tryumfu cel ich wielkiego twórcy widoczny jest od początku. WYŁANIA Postawił on sobie za cel ten największą trudność — cha- SIĘ rakter. Nie zadowala się upozowaniem figury i malowaniem ZE SKAN-jej, lecz usiłuje w sztuce swojej utrwalać ruch człowieka, DALU PO-grę wyrazu jego twarzy, atmosferę, która go właściwie ota- LICYJNEGO cza; nie stara się wynajdywać oznak godności i nie szuka manier dostojnych: maluje życie człowieka. Daje dowód, iż sztuka niema nic wspólnego z pięknem.

Do r. 1616, w którym powstał pierwszy Bankiet strzelców św. Jerzego, odnosi się także słynny portret w zbiorach hr. Northbrooka Pieter van der Morsch — profos sądowy z Leydy — znany jako Handlarz śledzi, z holenderskim napisem na odwrotnej stronie: „Kto kupi". Ameryka posiada inne malowidło z r. 1616, Wesołą trójkę; kopia tego obrazu, wykonana przez Dirka Halsa, znajduje się w Berlinie.

System cechowy stanowił, zdaje się, istotę życia holenderskiego, i pijący wino łączyli się również w cechy, tak samo, jak wszelki inny przemysł. Frans i brat jego Dirk wstąpili, zdaje się, w r. 1617 do cechu retoryko w. Było to wesołe towarzystwo pijackie, mające na celu urządzanie biesiad artystycznych; retorykę uprawiano o tyle, o ile podostatkiem było wina. „Kamraci" czyli członkowie tego klubu zapisali się w poczet gwardyi obywatelskiej i do niej też w r. 1618 wstąpili obaj Halsowie, Frans i Dirk.

Hals zajęty był teraz portretami, gdyż tematy jego były niczem innem, jak tylko ukostyumowanymi portretami; malował rybaków, bogaczy i dostojników — mieszczan z ich żonami i rodziną. W tych portretach doszedł on, mojem

17

HIST. MAL. V - 3

przynajmniej zdaniem, do największej potęgi. Grupy strzel-MALARZE ców krępowały zamysły malarza — pułkownik czyli pierwszy pomiędzy oficerami środkowe zajmował miejsce, inni grupowali się stosownie do wysokości udziału pieniężnego, przeznaczonego na portret. Młody, strójnisiowaty chorąży dawał dzięki swym barwom pewną sposobność do ugrupowania obrazu; Frans Hals korzystał z tego w całej pełni. Pełną jednak moc ukazał w portretach pojedynczych, stworzył też kilka portretów najwspanialszych w świecie.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Patrzący na rozwój Halsa zauważy u niego tę samą skłonność do impresyonizmu, co i u Velazqueza. Z początku portretował każdą postać oddzielnie — realizm, intensywny i zniewalający, zajmuje się szczegółami. Z chwilą jednak, gdy doszedł do mistrzostwa, patrzy na temat swój jako na całość i do pysznego dochodzi impresyonizmu. Krytyka ma zwyczaj mówienia o Halsie z pewną powściągliwością w zestawieniu z Velazquezem. Hals jest absolutnie równy Velazquezowi. Velazquez posiada pewne przymioty, na których zbywa Halsowi, natomiast Hals odznacza się przymiotami, których Velazquez przyswoić sobie nigdy nie umiał. Porównywanie ich byłoby pustą pedan-teryą; stoją obok siebie, noga przy nodze. Na każdym z nich widać, że realizm ich nie gubił się w szczegółach — każdy z nich dążył do opanowania atmosfery, światła, — każdy z nich w chwili najwyższego rozwoju był impresyo-nistą.

Halsa obsypywano teraz zamówieniami na portrety. Z lat, które nazywamy pierwszą jego fazą, Haga posiada dwa słynne portrety z r. 1620: Szlachcic holenderski i Dama holenderska, będący mężem i żoną, — znajdują się obecnie w Kassel; dziwacznie zatytułowany Śmiejący się kawaler wisi w zbiorach Wallace’a. Wszystkie te portrety mogą uchodzić za rzeczy typowe dla tego okresu.

MALARSTWA

Około roku 1622 powstał jego pół-wielkości Portret GENIUSZ

nim ŚWIATO-

własny, w galeryi księcia Devonshire; występuje na Hals w całej pełni lat męskich, nieco dandysowaty, wielce TOWEJ strojny i szczęśliwy. Około r. 1623 namalował tak zwany SŁAWY iPortret własny z żoną, w r. 1624 zaś słynny Portret po- WYŁANIA rucznika, niewadomo dlaczego znany jako Śmiejący się SIĘ kawaler, w zbiorach Wallace’owskich. Ludzie, którzy w ten ZE SKAN-sposób ochrzcili tego kawalera, nie mają wyobrażenia DALU PO-o wielkości sztuki Halsa w przedstawianiu charakterów; LICYJNEGO oko Halsa zajął cały ustrój modelu, przedstawił go też bez najmniejszych mitygacyi. Trudno zrozumieć, dlaczego krytyka, tak pojmująca rzeczy, uważa obraz ten za jedno z najprzedniejszych arcydzieł Halsa, gdy on sam stawiał je daleko niżej. Hals namalował w tym czasie także grupy jowialne, pocieszne, jak Wesoły bankiet, i grupy pijących w Hadze i innych miejscowościach. Malarz wszedł w modę.

Modele napływały do jego pracowni. Chcieć wymieniać wszystkie jego portrety, byłoby to już katalogizowaniem.

W r. 1625 i w kilku latach następnych powstał szereg Śpiewających chłopców, Śpiewających dziewczyn, ZMando-Unistów i Fletnistów i rozmaitych śBirhantów, których widzimy dzisiaj po galeryach haarlemskich, brukselskich i berlińskich , w Kolonii, Kassel i Królewcu. W tym samym roku 1625 namalował Hals swą pierwszą manierą dwa piękne portrety: Jakób Pietersz Olycan i żona jego, Wiletta Hanemans.

W tych latach też, jak widzimy, w latach jego siły, powstała znana amsterdamska grupa: FFrans fKals i jego żona, z czasów, kiedy Hals był szczęśliwy i wielce poszukiwany.

Berlin ma dwa portrety męskie z r. 1627: Młodego człowieka w płaszczu fioletowym i jjana Acroniusa, oraz portret Młodej kobiety z 1625 i Szlachcica z tego samego roku.

Dochodząc do pięćdziesiątki — około r. 1629 — Hals

namalował pyszny portret Nicholasa fBeresteyna i słynną Madame Beresteyn, obecnie w Luwrze, która to galerya posiada także Rodzinę fBerestyena (1630); figura chłopca na obrazie tym z innej pochodzi ręki.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Hrabia Spencer ma tak zwany Portret Halsa, namalowany również przez niego; ponadto w zbiorach tych znajduje się piękny tak zwany Admirał de Ruyter, trzy czwarte wielkości naturalnej.

W jedenaście lat po namalowaniu (w r. 1616) pierwszej grupy strzelców Hals, mający lat czterdzieści i siedem, zaangażowany został ponownie do dwóch obrazów na ten sam temat — namalował drugą grupę jedenastu Oficerów z cechu św. Jerzego i dwunastu Poruczników z cechu św. Adryana, oba obrazy wykonane w r. 1627. Hals doszedł tutaj do ogólnego impresyonizmu; figury traktowane mniej drobiazgowo, umieszczone w głębi otaczającej je, własnej atmosfery. Hals z taką samą śmiałością utrwala walory barw, z jaką pojedyncze malował figury. Wzmogły się pierwiastki świetlne. Na nieszczęście, dzięki restauracyom, wielka ta grupa nie wygląda już tak, jak ją namalował Hals, ale możemy wyobrazić sobie pierwotną jej wspaniałość. Wszystkie te grupy malował śród niekorzystnych wielce warunków; każdy życzył sobie, ażeby go umieszczono na froncie w najlepszem miejscu z uwzględnieniem godności i udziału w płacy za portret.

OKRES ŚRODKOWY CZYLI ZŁOTY

Berlin posiada słynne malowidło Halsa z r. 1630, piękny portret Niańki z dzieckiem, w kolorze czarnym, złotym i białym, portret, tryskający życiem, pomimo, że ulegał restauracyom.

W Haarlemie są dwa portrety: fKlbert van Nierop (zwany także Nicolas van der Meer) i żona jego, Cornelia

MALARSTWA

ŚWIA-

van der Meer (zwana czasami Cornelia Voogt); oba pocho- GENIUSZ dzą z r. 1631.

W r. 1630, gdy Hals miał lat pięćdziesiąt, powstały TOWEJ tak zwana ^Dziewczyna cygańska (La LBohemienne), obecnie SŁAWY w Luwrze; Wesoły birbant, w Berlinie; Portret mężczyzny, WYŁANIA w pałacu buckinghamskim; billem van Heythuysen (czyli SIĘ Mężczyzna z mieczem) w Wiedniu; Portret młodej dziew- ZE SKAN-czyny, podobno z rodziny Beresteynów, w Haarlemie. DALU PO-Bruksela ma inny ^Portret Van Heythuysena, w postawie LICYJNEGO siedzącej. W pięćdziesiątym roku życia wchodzi więc Hals w okres rozleglejszej i potężniejszej drugiej maniery. Baron Gustaw Rothschild ma w Paryżu Wesołego mandolinistę (zwanego także S)er Naar — Błaznem, albo Jlutnistą, albo Klownem, albo też Śmieszkiem); kopia tego obrazu, wykonana przez Dirka Halsa, znajduje się w Amsterdamie. W We-sołym mandoliniście mamy podobno portret pupila i ulubieńca wielkiego artysty, Adryana Brouwera, który dzięki obrazom mistrza przeszedł do potomności jako człowiek nieokrzesanych obyczajów, wulgarne prowadzący życie.

Brouwer był, zdaje się, zawodowym żartownisiem grubego gatunku, zdolnym do wszelkich łotrowstw, a przytem świetnym muzykantem. Na obrazie gra on prawdopodobnie przed oknami dziewczyny. Jakkolwiek obraz ten uchodzi niejednokrotnie za rzecz, namalowaną w r. 1625, to przecież widać w nim zmianę stylu Halsa w kierunku szerszego, bardziej mistrzowskiego dotknięcia. Daleko subtelniejszem dziełem jest Dziewczyna cygańska (La Bohemienne), w Luwrze, malowidło lekkie i bezpośrednie, skończone pod względem techniki, z życiem, z przedziwną przedstawionem sztuką.

Od roku mniej-więcej 1630 do 1640 Frans Hals był pierwszym malarzem w Holandyi — stanowisko, z którem nikt nie rywalizował; stał na wyżynach swych zdolności. Malując w atmosferze złocistej, pracując bez chwiejnego wysiłku

i bezpośrednio z modelu, bez szkiców i przygotowań, posługiwał się pełnym pendzlem w sposób, którego nigdy nie przewyższono.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

W czerwcu 1630 Van Dyck, podczas pobytu w Hadze, zaangażowany do malowania rozmaitych książąt jako gości Fryderyka Nassauskiego, księcia Oranii, udał się podobno do Haarlemu i, nie dając się poznać, zażądał od Halsa, aby wykonał jego portret. Hals, wyciągnięty z szynku, namalował go w przeciągu dwóch godzin, co tak zachwyciło Van Dycka, że, porwany mocą dzieła, poprosił Halsa, aby mu pozwolił namalować jego portret, aby mu pozwolił spróbować, o ile to łatwą jest rzeczą. Hals, ujrzawszy obraz, przyszedł do przekonania, że modelem jego nie mógł być nikt inny, jak tylko Van Dyck. „Jesteś waszmość Van Dyckiem albo... dyabłem“ — powiedział Frans Hals.

Van Dyck próbował podobno przywabić Halsa do Anglii na dwór królewski, Hals jednak wolał Haarlem i swoją oberżę.

Przyjęło się zdawkowe powiedzenie krytyki, że Hals „malował jedynie człowieka zewnętrznego*'. Jeżeli ktokolwiek malował charakter, to właśnie Frans Hals. Zwykłym też jest fałszem twierdzenie, jakoby pospolite tylko malował typy. Jeżeli idzie o przeciwny dowód prawdy, to Portret szlachcica holenderskiego, w Kassel, jest najtypowszym okazem warstwy wyższej, jaką kiedykolwiek portretowano.

Z r. 1633 pochodzi arcydzieło, głowa i popiersie Mężczyzny, w Galeryi Narodowej; bezpośrednio przy nim wisi przedziwny portret pół naturalnej wielkości, ^Kobieta — dzieło niezapomniane. W r. 1635 powstał Portret ze zbiorów Butę’a. Książę Devonshire posiada pół naturalnej wielkości 3)amę w czapce i kryzie. W Edymburgu znajdują się Pan holenderski i £)ama holenderska z czasów pomiędzy r. 1635 a 1640.

MALARSTWA

Amsterdamski Wesoły hulaka, w kapeluszu z szeroką GENIUSZ krysą, ze szklanką w jednej ręce, jest może najbardziej SWIA-znany z wszystkich tego rodzaju utworów Halsa; malowany TOWEJ z zadziwiającą potęgą, należy do wielkiej epoki impresyoni- SŁAWY stycznej. Również w Amsterdamie znajduje się Xucas de WYŁANIA Clercq i jego żona, źfeyntje van Steenkiste, oraz Maritge SIĘ Voogt Claesde.

W r. 1633,

ZE SKAN-

a w pięćdziesiątym trzecim roku życia, DALU PO-namalował Hals swoją drugą grupę strzelców, złożoną LICYJNEGO z czternastu portretów Cechu św. Adryana, a w r. 1639, mając lat pięćdziesiąt i dziewięć, swą trzecią wielką grupę Cechu św. Jerzego z dziewiętnastoma postaciami.

W r. 1637, w Amsterdamie, w czasie, kiedy Rembrandt stał u szczytu swej potęgi, namalował Kompanię kapitana Reymera LReaela (zwaną także La Compagnie Maigre), albo raczej ją zaczął, gdyż dokończył ją Pieter Codde.

W roku 1641, w sześćdziesiątym pierwszym roku życia, stworzył słynną grupę Cięciu zarządców szpitala św.

Elżbiety, przytuliska dla ubogich starców. Obraz ten wykazuje nieprześcignione przez nikogo mistrzowstwo Halsa w posługiwaniu się kolorem szarym.

Wykazywanie wpływu jednego malarza na drugiego bywa jedną z niedorzeczności tak zwanej „krytyki znawców“.

Oto w r. 1639 namalował Hals portret Maryi tyoogt (lub Van der Meer), obecnie w Amsterdamie, dzięki któremu powstała teorya, że od r. 1635 do 1643 Hals podlegał wpływowi Rembrandta. Ale Rembrandt, jak i Hals, należy do malarzy, o których rozbija się wszelka pedanterya. Jako dalszy „dowód" tych wrzekomych wpływów dodaje się Starą damę (1640), z Bridgewater-House, Zarządców szpb tala św. Elżbiety i dwa portrety frankfurckie.

Rzecz sama przedstawia się tak, że w r. 1630 Hals doszedł do zupełnego mistrzowstwa w impresyonizmie. Aż

po osiemdziesiątkę tworzył on najwspanialszą sztukę swego długiego życia. Przy końcu pierwszej dekady, w r. 1640, zaczął redukować swą paletę, ograniczył się do barwy białej i czarnej i, ufny w przedziwny swój pendzel, tworzył w kierunku impresyonistycznym. Pod względem techniki malowania był najwspanialszym malarzem wieku.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

OKRES OSTATNI CZYLI SREBRNY

Mając lat sześćdziesiąt cztery, w r. 1644, Hals stał u szczytu swej potęgi, a jakiego zażywał znaczenia śród swych towarzyszów, dowodzi fakt, że był przełożonym cechu św. Łukasza. Od tej chwili zaczyna staczać się po pochyłości ku nędzy i zapomnieniu, — zaczyna żyć z jałmużny. Protektorzy jego odpadli, musiał też zadowalać się szkołą, aby zdobyć środki w celu zapobieżenia niedostatkowi. Pomiędzy innymi uczyli się u niego Brouwer i Ostade. Potem jednak szkoła rozpadła się w gruzy. Tak się też stało, że w r. 1641 nie mógł Hans uiścić się z długu, zaciągniętego w cechu św. Łukasza. W Haarlemie znajduje się Głowa Halsa, namalowana przezeń w sześćdziesiątym roku życia; jest to wyznanie ubóstwa, — strojne szaty już się gdzieś zapodziały.

Ale w r. 1640 rosło czarodziejstwo jego zdolności. W r. 1641 Hals był już całkowitym mistrzem atmosfery, panem gry światła i cieni, władcą tajemnicy przechodzenia barwy czarnej w szarą, ku czemu dążył geniusz jego od początkowej ciemnej barwy w odzieniu i ciele. Od r. 1641 zaczął posługiwać się ogromnie ciasną skalą koloru; poza dominującym czarnym i białym harmonie barw, wywoływane przezeń zapomocą samego mistrzostwa techniki, są poprostu cudem.

W r. 1645 namalował Jana ZKornebeeka z ‘Utrechtu, profesora z Leydy, portret, obecnie w Brukseli, ogromnie

FRANS HALS 1580? — 1666

SZKOŁA HOLENDERSKA

„WESOŁY HULAKA“ (Amsterdam, Muzeum Państwowe)

t

2JAH 8HA5H

dddt —

A>i8H3aM3JOH AJO>lS8

"K^kAliW '(AOŁm

(3WOWTBMAS MUHSUM ,MACIHHTBMA)

l

kJ

;

i

*

HU ii I

V

'Ajr?

',j»

' - ^

<al

"^'1,1 ■«*«*,, -S';

* *».

■e- ,-

laęf' '

§t^

*«gr

&

£;*S

i

E&S

w

P

MALARSTWA

ZE SKAN-

gwałtowny pod względem siły, z jaką wydobył świętobliwy GENIUSZ wyraz oblicza. Do tego samego roku należy Jasper Schade SWIA-van HsOestrum, w Pradze. W r. 1650 namalował przedziwną TOWEJ Kobietą w rękawiczkach (Xa Femme au gant), w Luwrze; SŁAWY ręce na portrecie tym są cudem artyzmu. Przed tym obra- WYŁANIA zem namalował znajdującego się w Luwrze JReńego 3)escar- SIĘ tesa. Lille posiada Śmiejącą się dziewczynę z r. 1645.

Wielka Qrupa rodzinna, w Galeryi Narodowej (w Lon- DALU PO-dynie), powstała podobno około r. 1650; w tym samym też LICYJNEGO roku namalował Hals słynną Hille J&obbe, czyli Czarownicę z Haarlemu, dzisicj w Berlinie. Porzucił kolory wesołe, objawiając natomiast swą sztukę w łączeniu barwy szarej z cieniami czarnymi (1641). ZKille JBobbe malował mając lat siedemdziesiąt i doszedł tu do ostatecznego swego stylu, z wielką sztuką. Kolorem czarnym posługuje się przedziwnie. Jego rybaczka z Haarlemu z cynową butlą w ręku, z sową na ramieniu, z rzadką malowana jest siłą; malowidło rzucone jest na płótno szybkiemi, nieomylnemi pociągnięciami, wywołującemi impresyę wyszczerzonej kobiety w sposób niezapomniany. I oto są ludzie, którzy go usiłują uniewinniać za te czarne kolory! W Dreźnie jest druga Hille Bobbe, która z młodą osobą wygląda z poza ramion tej kobiety, stojącej w straganie czy w kramie.

Halsa opuściła teraz łaska publiczności.

W siedemdziesiątym roku jego życia dzieła jego bywają coraz to rzadsze. Berlin ma Tymana Oogdorpa z roku 1656, Ermitaż (petersburski) kilka portretów męskich — i to niemal już wszystko. Ale z tego wszystkiego wyziera sztuka pewnej, żadnych wahań nie znającej ręki; szybkie rzuty ślą wywołujące złudzenie jakiejś czarnoksięskiej siły; to samo mistrzowstwo impresyonistyczne. Ani pusta spiżarka, ani dokuczliwy mróz zimy nie mogły przełamać woli Fransa Halsa, nie mogły odciągnąć go od potężnego objawiania

25

HIST. MAL. V - 4

prawdy, że sztuka nie jest na to, aby się podobała, że nie MALARZE jest na to, aby do marnej służyła zabawki, że nie ma nic wspólnego z pięknem, ale że tworzy komunię z życiem, że jest wyrazem zjawisk, odczuwanych przez wizyę twórcy.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Wielka jego sztuka znajduje się poza obszarem mody. Nie! Czyż to nie rozmaici Ostade’owie, Steenowie, De Hooghowie i inni, którzy na życie patrzyli ciasno — czyż to nie oni mieli powodzenie, podczas gdy Hals przymierał z głodu? Tak to się dzieje na świecie. Ale cokolwiek Hals nagrzeszył, jakiekolwiek były jego słabości i zboczenia, nie sprzeniewierzył się on nigdy swej sztuce, nie oszukiwał nigdy swego geniuszu. I za to kazał mu świat przymierać z głodu.

W r. 1652, w siedemdziesiątym drugim roku życia Halsa, piekarz jego, Jan Ykess, wytoczył mu proces; spis dobytku starca można do dnia dzisiejszego czytać w Haar-lemie. Mieszkanie jego było dość puste — trzy materace i poduszki z resztą posłania, stół dębowy, szafa, pięć obrazów, oto cała świetność. W cztery lata później, w r. 1656 Hals zwrócił się do Rady miejskiej o wsparcie i otrzymał 150 złotych.

Fala powodzenia odpłynęła od niego prędko. W r. 1655 starzec skąpe ma zajęcie. Istotnie też, od r. 1655 do 1660 powstało — można to z całą wyrachować pewnością — zaledwie sześć portretów, i to ludzi bynajmniej nie bogatych. Znajdujący się w Kassel ^Mężczyzna w kapeluszu z obwisłemi piórami z r. 1660, mimo zadziwiającego mi-strzowstwa, jest chyba portretem człowieka, który niewielką zapłacił sumę. Niewiele wniósł on opału na zimę dla starej pary, — a minęło właśnie lat osiem od chwili, kiedy piekarz Ykess położył areszt na dobytku ich domu.

Hals miał lat osiemdziesiąt, gdy malował Młodego człowieka w obwisłym kapeluszu, w Kassel, który, z łokciem

MALARSTWA

TOWEJ

na tyle krzesła, spogląda na was z poza swych ramion. GENIUSZ Pomyślcie tylko! Człowiek, który tego rodzaju rzecz umiał SWIA-rzucić na płótno, miał lat osiemdziesiąt!

DALU PO-

A potem jeszcze cztery lata, w których stary artysta SŁAWY nie doznał niczego, prócz straszliwego niedostatku i nędzy. WYŁANIA Zanim jednak odszedł do grobu, namalował jeszcze dwie SIĘ wielkie grupy. Co uczynili w tych latach synowie i córki ZE SKAN-dla tej pary starców — niewiadomo.

Na wiosnę 1664 r. miasto przyszło z pomocą staremu LICYJNEGO artyście, przyznając mu trzy ładunki węgla na opalenie ubogiego mieszkania i dwieście złotych pensyi. Zamówienie na dwie grupy zarządców domami ubogich było również częścią jałmużny miejskiej. Tak więc w r. 1664, mając lat osiemdziesiąt i cztery, namalował Hals ostatnie wielkie swe grupy — słynne malowidło, przedstawiające Pięciu zarządców przytuliska ubogich mężczyzn i Pięć zarządczyh przytuliska dla ubogich kobiet Zadziwiające mistrzowstwo tych dzieł, namalowanych przez człowieka, liczącego lat osiemdziesiąt i cztery, nie może żadną miarą podtrzymać legendy o jego wrzekomem pijaństwie. Nie mógłby się z taką pewnością i z taką mocą posługiwać pendzlem człowiek, którego ręka drżałaby niejako z wysiłku starości.

deli,

W samej rzeczy, patos podeszłego wieku bije nie tylko z mo-owiewa je ponadto patos zapomnianego, ubogiego starca, jakim był artysta, tworzący te postacie. Tworząc słynną grupę Zarządców w r. 1641, to znaczy w sześćdziesiątym pierwszym roku życia, Frans Hals stał u szczytu swej karyery; w dwadzieścia lat później widzimy go, uchodzącego z wyżyn fortuny.

W czasie, kiedy Hals, jako osiemdziesięcioczteroletni starzec, zarabiać musiał pendzlem na życie, zdolność jego ręki poczyna słabnąć, ale przecież co za podziwu godna umiejętność sztuki na te lata! Sroga dobroczynność tych

HI S T O R Y A

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

pań snadź napełniała lękiem starego człowieka, atoli humor jego przezwyciężył ten przestrach.

W dwa lata potem, kiedy stara jego ręka kończyła te dwa obrazy, do ubogiego domu zgrzybiałej pary zakradła się śmierć i dnia 29 sierpnia 1666 zabrała zarabiacza na chleb. Fransa Halsa pogrzebano 1 września w chórze kościoła św. Bavona w Haarlemie; grabarz wzbogacił się czterema florenami... I tutaj śpi snem wiecznym Frans Hals, pod bezimiennym śpi kamieniem śród wielkich ludzi swego wielkiego miasta.

Stara jego wdowa żyła w samotności jeszcze lat dziesięć, uboga, dłonie zgrzybiałe wyciągająca po jałmużnę, którą jej w kwocie czternastu groszy na tydzień przyznało miasto.

Sztuka Fransa Halsa popadła następnie w ostateczną pogardę. Davies wypowiada to gładkim frazesem, że za arcydzieła jego „płacono, jak za sprzęty domowe“. Acro-niusa berlińskiego kupiono w Haarlemie w r. 1786 za pięć szylingów (trzy floreny); naturalnej wielkości Willem van ŹHeythuysen (czyli Mężczyzna z mieczem) w Wiedniu osiągnął w roku 1800 sumę pięćdziesiąt i jeden florenów; Northbrookowskiego ZKandlarza śledzi kupiono w Leydzie za piętnaście florenów! Najwspanialszy malarz śmiechu i wesołości kupowany za kilka szylingów!

Rzut oka na dzieło Fransa Halsa odsłania nam w tym człowieku niezwykły zasób zdolności twórczych. Malował mężczyznę stylem krzepkim, męskim, całkowicie innym, aniżeli delikatny styl, którym posługiwał się, malując kobietę. A gdy malował jakiś „charakter", jakżeż odmienną jest wówczas jego technika! W jakże zadziwiający sposób objawia nam każde dotknięcie jego pendzla typ i osobowość! Jakież wrażenie narzuca naszym zmysłom! Nikt nie prześcignął Halsa w oddawaniu gry wyrazu ludzkiej twarzy.

MALARSTWA

Z jakąż bystrą przenikliwością odzwierciadlał on wewnętrzny GENIUSZ charakter mężczyzn i kobiet! — właśnie to, czego mu od- SWIA-mawiają pedanci. Jakiem jasnem okiem spostrzegał on rakter ich rąk! Jakżeż chwytał charakterystyczną ich pozę! SŁAWY W porównaniu ze sztuką Halsa — portret Rubensa lub Van WYŁANIA Dycka spada do konwencyonalizmu, wygląda na repro- SIĘ dukcyę.

Bez poprzednich przygotowań czy studyów Hals ma- DALU PO-lował od razu na płótnie średniej przędzy, malował z siłą LICYJNEGO i z gwałtowną szybkością. W pierwszych latach posługiwał się czasami deską. Pendzel swój płynną obciążał farbą, pozostawiając dotknięcie pendzla tak, jak w pierwszej chwili rzucone było na płótno, nie łagodząc, nie rozcie-a o ile się dało, malował na jednem posiedzeniu.

cha- TOWEJ

ZE SKAN-

rając,

Zadziwiającą obdarzony techniką, w nieomylny sposób udoskonaloną doświadczeniem, malował na znaczną odległość od punktu widzenia, skutkiem czego też skłaniał się do malowania ponad wielkość naturalną. Co to była za technika, dowodzi tego przedziwny sposób malowania choćby rękawiczek. Kunsztyk z czerwoną linią, przedzielającą wargi, cudowne nadaje życie ustom. Nie zajmując się krajobrazem i zwierzętami, Hals wszystką siłę poświęcał malowaniu człowieka, — interesował się tylko człowiekiem. O piśmie świętem, o dziejach lub czemś podobnem absolutnie nie myślał. Hals nie był człowiekiem rozległych pojęć, szerokich sym-patyi, ale, co widział i odczuwał, temu dawał wyraz z mocą, stawiającą go śród największych twórców wszystkich czasów. Bronić go przed zarzutem, że nie był „myślicielem“, znaczy to samo, co nie pojmować zupełnie istoty jego sztuki; zaprzeczać mu „uroku i wdzięku“ Van Dycka jest nonsensem; na szczęście jest on większym twórcą od Van Dycka, co nie znaczy bynajmniej, aby wdzięk i urok nie miały swego miejsca w sztuce. Można mu odmawiać teatralnego

blasku i bogactwa kolorów Rubensa, dostojności i harmonii MALARZE barw Velazqueza, głębokiej kadencyi rytmicznej i pełnej rezonansu orkiestracyi Rembrandta, albo woni kwiatów, albo płynności wód, lub zapachu holenderskiego sera — ale cóż to wszystko ma z nim do czynienia? Hals był olbrzymem sztuki, który w zakresie swoim nie da się prześcignąć nikomu. Nie prześcignął on innych w ich dziedzinie , tak samo, jak nie był większy od Napoleona, Juliuszu Cezara, Mahometa czy Belzebuba w ich zakresie. Pomimo to był jednym z największych twórców. Człowiek wielkiego geniuszu w swej sztuce, ponownie tchnął geniusz w dzieło holenderskie. Uwolnił sztukę holenderską od widowisk włoskich, oczyścił twórczość holenderską do tego stopnia, ze przestała posługiwać się obcym szczebiotem. Nic tak może nie rozwiewa bezsensu „krytyki znawców“, aniżeli pedanterya, która posługiwanie się Halsa kolorem białym i czarnym kładzie na karb ubóstwa jego talentu. Nie do uwierzenia, że, kiedy w Londynie wystawiono na widok publiczny wspaniałą Grupę rodzinną, własność pułkownika Warde’a, obecnie znajdującą się poza granicami Anglii, obraz ten dał powód do bronienia Halsa za posługiwanie się kolorem białym i czarnym! A przecież jest to może najpotężniejsza grupa obrazowa, jaka kiedykolwiek wyszła z pracowni tego malarza.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Hals podniósł holenderskie malarstwo portretowe od poziomu samego li podobieństwa na wyżynę wielkiej sztuki. Jeżeli kogo, to d-ra Bodego potępić należy za jego pedantyczny akademizm, twierdzący, że „nie jesteśmy chyba uprawnieni stawiać Fransa Halsa na równi z mistrzami, którzy w malarskiem oddaniu pierwiastków indywidualnych doszli do szczytu doskonałości", — albo za bezsensowniejszą jeszcze pedanteryę, jakoby Hals „nie dawał kompozycyom swoim artystycznego wykończenia". Gdyby słowa podobne

MALARSTWA

wygłaszał jakiś sztubak, to jeszcze byłby godzien politowa- GENIUSZ nia. Geniusz Fransa Halsa polegał na tem, że twórca ten SWIA-miał poczucie świadomości, kiedy dzieło jest skończone. TOWEJ Nie „wykończenie" podnieca blask tego cudownego dzieła, SŁAWY sztuka nie powinna polegać na „wykończeniu", ale na sile, WYŁANIA z jaką oddziaływa na wrażliwość naszych zmysłów. Odma- SIĘ wiać tej najwyższej zdolności Halsowi, znaczy pisać na sie- ZE SKAN-bie wyrok, że się jest matołkiem. Hals nie ma w sobie nic DALU PO-takiego, dzięki czemu możnaby go stawiać w jednym szeregu LICYJNEGO z Rembrandtem, nie obraca się w tak rozległej dziedzinie, jak on. Innemi słowy — ani Hals, ani Velazquez nie był takim wielkim artystą, jak Rembrandt, ale obaj byli tak samo wielkimi malarzami. Jako artysta Rembrandt ma olbrzymią orkiestracyę i rozległy obszar odczuwania czy emocyi, do czego nie doszedł żaden z tych dwóch równych mu malarzy. Z drugiej strony Hals ujawnił daleko rozleglejszą gamę wyrazu ludzkiej twarzy, aniżeli to w modelach swoich umiał zauważyć Velazquez. Ale z tego powodu nie możemy Velazqueza stawiać poniżej Halsa, tak, jak to frazesowa czyni krytyka, wywyższająca Velazqueza kosztem Halsa.

Wszystko to jest nonsensem. Twórcy ci, razem z Zurbara-nem, byli sobie równi jako malarze, a czego brak jednemu, na tem nie zbywa innym! Jako artysta, jako poeta, jeśli chcecie, jako człowiek, na najpotężniejszym grający instrumencie, Rembrandt jest największy. Ale nie to mają na myśli krytycy w rzeczach sztuki, którą nie przestają mieszać z umiejętnością techniczną. Najlepszych rzeczy Halsa nie prześcignie żadna ręka śmiertelna. Salting Collection ma Halsa Portret pani, który pod względem artyzmu prześcignąć się nie da. Właśnie tak ceniony pisarz w rzeczach sztuki, jak dr. Bodę, ma na sumieniu wstrętny ów nonsens, że Hals w portretach swój własny wyrażał temperament. Jeżeli frazes ten znaczy wogóle cośkolwiek, to wszystkie portrety,

malowane ręką Halsa, są raczej własnymi portretami, aniżeli portretami modeli. Jeżeli w plastycznej twórczości był jakikolwiek człowiek, który tego nie czynił, to był nim właśnie Frans Hals. Według tej krytyki, tego rodzaju przymiot artysty zdaje się być własnością „wszystkich wielkich mistrzów". Według tej zasady Van Dyck byłby największym portrecistą. Krytyka ta dopatruje się w portretach Halsa „silnych namiętności, wyrazu ogromnego samolubstwa, kontrolowa-nego przez bystry rozum, pobożności i patryotyzmu". Ja tych wszystkich rzeczy u Halsa nie widzę — i gdyby dr. Bodę nie czytał historyi, Hals nicby mu z tego wszystkiego nie powiedział. Nie ma tej pobożności ani Hille Bobbe, ani iDziewczyna cygańska, ani Wesoły pijak. A że Hals nie starał się, ujawniać tych rzeczy, dowodem prosty fakt, że holenderscy mężczyźni i holenderskie kobiety nie byli przecież stworzeni na jedno kopyto. W rzeczywistości Hals wielkim był artystą; zajmował się przedewszystkiem charakterem. Nie są też najwyższem dziełem Halsa jego dużych rozmiarów grupy portretowe; daleko im do „najwyższego wyrazu sztuki". Nie dlatego też jest artystą, że „w sposób pociągający" malował „najszczęśliwszą ulicznicę" lub „najohydniejszego pijaczynę".

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Hals był jednym z największych humorystów, jacy kiedykolwiek dzierżyli pendzel. Zadziwiający jest u niego zmysł komiczny. Miał radość życia, wielkie, bogate, głębokie poczucie świetności twórczej.

1645. Są

W słynnym zbiorze Kanna znajdują się dwa portrety młodych ludzi — Młody człowiek i Chłopiec, zwany także Młody Koeijmanszoon van Abłasseedam, malowany w roku one poprostu zadziwiające w swej potędze; zdaje się niemożliwem, aby sztuka ludzka poszła dalej poza te przedziwne utwory. Ten sam zbiór ma Damę hołender-ską z r. 1644, należącą do najnieśmiertelniejszych rzeczy,

FRANS HALS 1580? — 1666

SZKOŁA HOLENDERSKA

„ŚPIEWAJĄCY CHŁOPCY“ (Kassei., Galerya Królewska)

2JAH 8WA5H dódl — c' 08£I

AM25l3aH3J

■

i

"fsmm:' tr-

mk‘

%-•

P

s

BI pIhl,.

-a** JLtaaof .^p* .; *•■: -⁵j. '•, .._•    -!

ii

Ig

iSlIlii

■goi

⁴

: ; ; ■ c:: ‘

%

• i

m

' -l-fe;

I

- ■

I

v” ’•■:. ■■■ '• s~‘. i

Ś;t *fg

; C

'

Sa

fet    - fc$ŚS

Sla i

i W

",

gg

5/

ST, * i

tŁ

m

31

A

.

i£l

f *

wm

®3

1

n

i

W

Mm*

V⁴ *⁴

Wmm

*?!-

—

’V/Jf

./

mi

MALARSTWA

ZE SKAN-

jakie kiedykolwiek ludzka stworzyła ręka. Syndyk z tej samej GENIUSZ kolekcyi to znowu arcydzieło z r. 1643. Te „cztery głowy SWIA-i ramiona*⁴ to istny cud, — i nic nie może bardziej zadać TOWEJ kłamu wstrętnej plotce, jakoby Frans Hals chronicznemu SŁAWY oddawał się pijaństwu, jak ta nieomylna, wahań nie zna- WYŁANIA jąca moc, jak ta bezpośredniość i pewność dotknięcia w tern SIĘ dziele, namalowanem w sześćdziesiątym roku jego życia.

Van Mander rozstał się ze szkołą haarlemską w roku DALU PO-1604 — umarł w roku 1606. Prowadził ją dalej Corne- LICYJNEGO lissen i Goltsuis aż do dnia, kiedy opuścili Haarlem, gdy ostrzeliwano jego bramy. Uczniowie zwrócili swe oczy na Halsa jako na nauczyciela; otworzył on też szkołę, w której wykształcił mnogą liczbę artystów. Haarlem posiada obraz, przedstawiający tę szkołę, namalowany w roku 1652 przez Dirka Halsa.

Sześciu synów Halsa poświęciło się malarstwu: HERMAN Hals (1611—1659); Frans Hals Młodszy (1617 do 1669), Jan Hals (urodź. 1625, zm. 1650), Reynier Hals (1627—1688?), Willem Hals i Mikołaj Hals (1628 do 1681). Nie wybił się z nich ani jeden.

Młodszy jego brat, DlRK Hals (1591—1656), którego on uczył, miał znaczne powodzenie jako malarz kawalerów i śmieszków. Typowy okaz jego sztuki, Wesołą paczkę kawalerów, posiada Galerya Narodowa. Dirk Hals miał ucznia; był nim PIETER CODDE (1600—1678); u Coddego kształcił się WlLLEM CORNELIS DuySTER (1600—1635J, malujący żołnierzy i kawalerów przy kieliszku czy podczas walki.

Oprócz synów, w pracowni Fransa Halsa uczyli się:

Adriaen Brouwer (1606—1638) i Adriaen van Ostade (1610—1685) (o jednym i drugim usłyszymy nieco więcej);

Jan Cornelis Verspronck (1597—1662); Jan Miense Molenaer (1605—1668), Pieter Potter (1597—1652), ojciec wielkiej sławy zażywającego Pawła Pottera; WlLLEM

33

HIST. MAL. V - 5

MALARSTWO

Claesz Heda (1594 — 1680); Hendrick Gerritsz Pot (Pot, ulubiony uczeń Halsa, to porucznik, który siedzi przy stole na drugiem malowidle, przedstawiającem cech św. Adryana); PlETER MOLYN (1600?—1661); PlETER FRANS DE Grebber (1610 —1665); Antoni Palamedesz Stevaerts( Dirk van Delen (1605 — 1671); Bartłomiej van der Helst (1612-13—1670); Filip Wouwermans (1619—1668); Izaak van Ostade (1621 — 1649); Pieter Roestraeten, ożeniony z najstarszą córką Halsa, Sarą, o której przyjściu na świat wspomnieliśmy; VlNCENZIUS LAURENSZOON VAN der Vinne (1629—1702) i Job Berck-Heijde (1630—1693).

Około Halsa i jego uczniów rozmaite powstały plotki. Opowiadają o nim, że malował obrazy, które potem sprzedawał, aby płacić swe rachunki szynkarskie; Brouwer zaś, mieszkający w jego domu, miał podobno kiepskie łóżko, liche pożywienie i nędzne ubranie. — Ale majster i jego uczniowie wesołą stanowili kompanię, żyli ze sobą na stopie jak najlepszej. Istnieje też legenda, że uczniowie zabierali pijanego majstra z szynku, przynosili do domu i kładli do łóżka.

ROZDZIAŁ III

O SUBTELNYCH PORTRECISTACH, WYROSŁYCH POD TCHNIENIEM FRANSA HALSA

1630; TCHNIE-

FRANSA

HALSA

W ostatnich dniach r. 1587 lub w pierwszych dniach O SUBTEL-roku 1588 urodził się w Amsterdamie i od razu został NYCH ochrzczony w r. 1588 — niejaki NICOLAS (Mikołaj) ELIAS, PORTRECI-znany jako PlCKENOY, który jako portrecista wielkie okazał STACH, zdolności. Wykazują to w całej pełni obrazy jego w Am- WYRO-sterdamie: ^Kompania kapitana Mattysha Willemsza Raep- SŁYCHPOD horsta i porucznika Hendricka Xauruensza, w r. jest to wczesne jego dzieło. Był on nie tylko sam dobrym NIEM malarzem, ale wychował także Van der Helsta.

VAN DER HELST

1670

1613

BARTŁOMIEJ VAN DER HelST, urodź, w Haarlemie, oddany został w naukę do Eliasa, rychło jednak wytworzył sobie swój własny styl, opierając się na swym wielkim ziomku, Fransie Halsie. Z Haarlemu udał się w młodym wieku do Amsterdamu i tutaj niebawem rozległą zyskał sławę, wykonawszy kilka najpiękniejszych portretów owego czasu.

Pierwszy jego styl widać w Wiceadmirale ŹKortenaarze, w Amsterdamie; polega on na bezpośrednim rzucie pendzla bez wcierania jednej farby w drugą; w ten sam sposób malowani są także Łucznicy, w Haarlemie, w których ujawniają się także pewne ograniczone zdolności do rozległej kompozycyi. W r. 1640 Helst był już zupełnym panem swej sztuki, a w ciągu lat dwudziestu, do r. 1660, był jednym z największych portrecistów, jakich wydał geniusz Ho-

landyi. Galerya Narodowa ma piękny portret Młodej damy, podobno z rodziny Braganzów. W Rotterdamie znajduje się piękny portret Pastora z r. 1638, Amsterdam posiada Łuczników z r. 1639, słynny Uroczysty bankiet gwardyi obywatelskiej, z okazyi pokoju westfalskiego w r. 1648, oraz wielką grupę JŁuczników, złożoną z czterech figur, znaną jako „Het Doelenstueck“ z r.1653; Luwr posiada małą replikę tego obrazu.

Van der Helst umarł w Amsterdamie 1670.

JAN SPILBERG kształtował styl swój na stylu Van der Helsta; namalował w r. 1653 Ucztę dwudziestu dwóch łuczników, w ratuszu amsterdamskim.

Abraham VAN DER TempEL, urodzony w Leydzie 1622, był uczniem Jorisa van Schootena, styl jednak ma od Van der Helsta; w Berlinie jest piękny jego portret Mężczyzny i kobiety; w Amsterdamie są jego trzy dobre portrety. Zmarł w r. 1672.

LlEVE DE JONGH (albo LUDOLF DE JONG), ur. w Over-schie w r. 1616, zm. 1697, był również uczniem Van der Helsta; Amsterdam ma dwa dobre jego portrety: Sldmirał van Nes i jego 3j>ona (1668).

Elektor (1667)

PIETER Nason (daty podają rozmaicie: 1639 —1680 i 1612 —1691) przybył na dwór Wielkiego Elektora do Berlina i tutaj namalował naturalnej wielkości portret Wielki oraz portret Mężczyzna (1668) i Martwą

naturę.

JAKÓB GERRITSZ CUYP

1594

1652?

Widzieliśmy, że śród wielu uczniów Bloemarta znajdował się także JAKÓB GERRITSZ CUYP z Dordrechtu, o jakie czternaście lat młodszy od Fransa Halsa, ale tworzący holenderską swą sztukę równolegle z wielkim malarzem haar-lemskim. Miasto Dordrecht, które wydało Jakóba Gerritsza

MALARSTWA

Cuypa i jego brata, Benjamina CuYPA (1612—1652), nie- O SUBTEL-wielu stworzyło artystów. Jakób Gerritsz Cuyp, którego NYCH syn miał nazwisku temu zgotować sławę, był portrecistą PORTRECI-utalentowanym, posiadał gorący koloryt i bogatą technikę; STACH, widać to w jego portrecie Starej kobiety, w Berlinie, na- WYRO-malowanym w r. 1624, i w szeregu portretów w Amster- SŁYCHPOD damie, w dwóch portretach z r. 1649, obecnie w Metzu, TCHNIE-oraz w portretach Kapitana i jego Zony, w Rotterdamie, NIEM noszących datę 1635 i 1644. Starszy Cuyp był również sub- FRANSA telnym malarzem krajobrazu; okazał pod tym względem siłę HALSA i oryginalną wizyę, malując z wielkim rozmachem, posługując się złocistą atmosferą i dając dowody intensywniejszego chwytania przyrody, co odtąd zaczęło wchodzić w życie w Holandyi. Dopuszczony do cechu dordrechckiego w r. 1617, zmarł w r. 1651 lub 52.

Pieter Frans de Grebber (1610—1665), syn Fransa Pietersza de Grebbera, uczeń Fransa Halsa, wahał się pomiędzy stylem Lastmana, Rubensa i Rembrandta. Ojciec jego był przyjacielem Rubensa. Portrety jego znajdują się w Dreźnie; malował także tematy religijne.

ROZDZIAŁ IV

W KTÓRYM RAZEM Z WIELKIMI MALARZAMI HOLENDERSKIMI, POD WODZĄ FRANSA HALSA MALUJĄCYMI OBRAZY Z ŻYCIA DOMOWEGO, PIJEMY, BAWIMY SIĘ, WADZIMY I CIERPIMY DO SPÓŁKI Z WIEŚNIAKAMI

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Zabawną jest rzeczą czytać obronę geniuszu holenderskiego, którą za swój obowiązek uważają ludzie książkowi. Weszło w modę uwielbianie wysokiego geniuszu Halsa i Rembrandta. Narzucająca się oczom naszym ich wielkość zniewala nas do hołdów, atoli w ten sposób, jak gdyby w odczuwaniu tych hołdów nie było szczerości. Ale, jakkolwiek uwielbienie dla geniuszu włoskiego jest jakby z jednego odlewu, to i ono nie zawsze bywa szczere, a rozwija się tylko dzięki nieustannemu naciskowi ze strony drukowanego słowa ; w porównaniu z nim zadziwiająco prawdziwa, wielka sztuka holenderska nie może się obejść bez uniewinniającej ją obrony. Mamy tutaj do czynienia z pewnym rodzajem odczuwań zewnętrznych, polegających na przekonaniu, że, ponieważ sztuka holenderska posługiwała się małą deszczułką, dlatego nie może być absolutnie tak wielką, jak sztuka włoska! A przecież niewątpliwie nic tak nie podnieca wyobraźni człowieka, jak historya o Dziecięciu, które, narodziwszy się w żłobku śród ryku bydła, nie pogardziło tryumfalnym wjazdem na oślicy! „Ciasny zakres tej gałęzi sztuki wyklucza z natury rzeczy wszelkie szlachetniejsze i lotniejsze myśli, do których człowiek wznieść się może, musi natomiast skończyć się na zaspokajaniu in-telektowej, ale nie intelektualnej ciekawości pospolitego tłumu“ — tak pisano niedawno. „Rzadko kiedy głębia myśli

MALARSTWO

idzie społem z wichrowatą egzystencyą ludzi, znajdujących PIJEMY, ukontentowanie w malarstwie rodzajowem. Tego rodzaju BAWIMY malowidła przepełnia, naturalnie, sama tylko obserwacya; SIĘ, roją się one od wypracowanych szczegółów, nie skupiają- WADZIMY cych się w żadnym wielkim celu, ale obliczonych na to, I CIERPIMY ażeby przemawiać raczej do oka, aniżeli do duszy. “ Słowa DO SPÓŁKI te godne są niemieckiego profesora. Dał nam tutaj dogmat Z WIEŚNIA-w sprawie sztuki człowiek, który udowodnił tern samem, KAMI że nie ma najmniejszego pojęcia o istocie sztuki. Sztuka nie ma nic a nic do czynienia z intelektem, lecz z emocyą, z odczuciem, — od posługiwania się zaś szczegółami nie zależy ani wielkość, ani też małość sztuki. Prymitywów uwielbia się za szczegóły, późniejszych wielkich artystów potępia się za szczegóły — czynią to tak zwani znawcy, którzy absolutnie na sztuce się nie znają. Komicznem jest to poniżanie sztuki dlatego, że „przemawia do oka“, a wywyższanie jej za to, że „przemawia do duszy“; atoli komicz-niejszym jest fakt, że ci sami pisarze potępiają nieco późniejszych francuskich malarzy - moralistów za to, że ich sceny z życia domowego wywołują emocye moralne, wielbią natomiast Chardina za wysoki jego artyzm, objawiający się w prostocie — zjawisko, które stanowi dla nich kamień obrazy u Holendrów! Nie widzą nic z wielkiej szkoły holenderskiej w krajobrazie; wielbią ją za to, że malarze tej szkoły wyrażali realne emocye, jakich doznawali na widok życia domowego. Twierdzę z całą stanowczością, że zapewnianie pedantów, jakoby „życie ludu wykluczało wszelkie szlachetniejsze i lotniejsze myśli“, nie odpowiada zjawisku życiowemu sztuki; sztuka ta odczuwa, a nie myśli, życie zaś ludu jest jedną z jej dziedzin; życie ludu jest ogromną częścią życia powszechnego, komunikowanie zaś odczuwania życia jest jedynym warunkiem wszelakiej sztuki. Tak samo tajemniczym cudem jest życie w lepiance, jak życie

w pałacu, czy nawie katedralnej! Życie kanarka jest tak samo zjawiskiem przedziwnem, jak życie zwycięzcy, księcia, profesora lub — rzezimieszka. Dla człowieka z wyobraźnią całe królestwo życia będzie zawsze pełne zniewalających cudów; emocye majestatyczne, podniosłe są wszędzie. Rysunek piórkiem może zmysłom naszym objawić ogromną katedrę, co się może nie udać malowidłu olejnemu.

I oto w Niderlandach powstali ludzie geniuszu, którzy znaleźli cuda w pospolitem życiu domowem — pełną jasnego, radosnego śmiechu komedyę, pełną rozpaczy i śmiertelnej agonii tragedyę, posępny brud i blask słoneczny izby. Nie potrzeba im obrony. Chcieć holenderskiemu lubowaniu się w życiu domowem przypisywać inspiracye włoskie, jak to czyniono niejednokrotnie, wychodziłoby to na czystą farsę. Chcieć mówić o „nowym ruchu", stworzonym przez Pietra van Laera, urodzonego w Haarlemie 1582 r., który aż do r. 1639 mieszkał w Rzymie, nauczył się tutaj malować sceny jarmarczne i tym podobne i potem, przeniósłszy się do kraju, sztukę tę wykonywał w Haarlemie aż do śmierci w roku 1642, dając w ten sposób objawienie swemu ludowi, — chcieć to mówić, byłoby to samo, co zamknąć księgę geniuszu holenderskiego. Geniusz niderlandzki malował to od samego początku; a jakkolwiek prawdą jest, że Bassano, po nim zaś tenebrozi, uciekli się do scen z życia domowego, to przecież pod tym względem przyszli oni po Holendrach. Było to wynikiem demokratycznego ducha ludów północnych, że te rzeczy się narodziły i rozwinęły. A jeżeli początki były surowe, to właśnie po Holendrach odziedziczyli kierunek ten Francuzi i Anglicy i doprowadzili go do świetności. Sztuka holenderska podnieciła wyobraźnię Milleta, który w scenach życia domowego tworzył majestatyczne, mistyczne cudowności; za sprawą Holendrów wkroczył Meunier w granice swego

MALARSTWA

, te Z WIEŚNIA-

Królestwa. Dzięki swej krwi północnej Holendrzy malowali PIJEMY, życie domowe — i właśnie wówczas doszli do potęgi twór- BAWIMY czej, gdy trzymali się ściśle północnego realizmu, pozbyli SIĘ, się natomiast potęgi tej z chwilą, gdy zaczęli chodzić w po- WADZIMY życzki do Włoch. Jest faktem, że Van Laera, tego ma- I CIERPIMY larza scen jarmarcznych i wiejskich, Włosi nazywają Bam- DO SPÓŁKI BOCCIO; jak widzicie, były to dla nich rzeczy nowe niderlandzkie obrazy scen jarmarcznych, tak nowe, że stały KAMI się źródłem przezwiska! Tępy frazes „malarze pośledniejsi" nie wpłynie na nas, abyśmy mieli na tych stronicach obniżać dzieło wielkich holenderskich malarzy scen życia domowego.

1638

1606

ADRYAN BrOUWER staje przed nami otulony w legendy i plotki, pocieszna, fantastyczna postać młodego człowieka, zdolnego do wszelkich psot dyabelskich; jego humorystyczna, wygolona twarz śmieje się do nas z pośród niejednej szramy; ponury filozof, udający dandysa w płótniance, którą tak zachwycająco malował w kwiaty, że wszystkie damy amsterdamskie pędziły do swych handlarzy jedwabiów, aby kupić sobie sztuczkę takiej samej cudnej materyi; beztroski, swawolny, łotrzykowaty żartowniś, mielący językiem bez wytchnienia, po szynkach cynicznymi sypiący dowcipami, dni swoje przepędzający w sposób tak nieokiełzany i niespokojny, że ogień życia spopielił siłę jego ciała, gdy miał zaledwie lat trzydzieści i dwa, że grób żebraczy pochłonął jego zwłoki, żebraczym uczczone pogrzebem.

Tak samo baje się co do jego pochodzenia — czy był Holendrem, czy Flamandczykiem; ale czyż tak bardzo zależy na miejscu urodzenia? Holendrem był w swej wizyi, nie troszczącym się o nic, swobodnym Holendrem z wychowa-

41

HIST. MAL. V - 6

nia, nauki, a przedewszystkiem z twórczości. Nazwijmy go

WIELCY MALARZE Niderlandczykiem HOLENDERSCY

dla pewności. Ale czy się urodził w holenderskim Haarlemie, czy we flamandzkiej Antwerpii lub flamandzkiem Oudenarde, urodził się w każdym razie, i to w r. 1605 lub 1606.

Jako młody chłopaczek, uciekł od rodziców, aby zapoczątkować w ten sposób szalone, awanturnicze, fantastyczne, uparte swe życie.

Widzieliśmy, że poszedł w naukę do Fransa Halsa, że majstrowi psikusy rozmaite urządzał, gdy Hals wychodził do szynku, że Frans Hals namalował go, jak z mandoliną w ręku śpiewa pod oknami jakiejś gamratki. Od Halsa nauczywszy się mózgiem i ręką robić pieniądze dla brojenia figlów w szynku, uciekł Brouwer do Amsterdamu, gdzie niebawem zdobył sobie nazwisko jako malarz scen ludowych, które tak porywały kapryśną jego wyobraźnię i zgotowały mu nieśmiertelność.

Brouwer należy do tych artystów, którym dzisiaj grozi zaliczenie do półbogów, czem nie byli, — iw tej egzageracyi leży właśnie niebezpieczeństwo, że pewnego dnia mogą się znaleźć śród zapomnianych. Ze sztuka jego posiada „najwyższą doskonałość artystyczną", że Brouwer zasłużył na to, aby imię jego wymawiano jednym tchem z największymi malarzami, tego rodzaju powiedzenia mogą przydarzyć się tylko książkowym pisarzom o sztuce. Mimo to był on jednak geniuszem, który w sztuce swej humorystyczną dał impre-syę życia ludu, wyrażając w sposób mocny jego strony komiczne, jego brud, jego troski i wybryki. A jakkolwiek jego wizya życia była ciasna, sztuka zaś jego mało wszechstronna, mało rozleglejsze obejmująca obszary, to przecież Brouwer na życie to szczerem patrzał okiem i impresyę jego oddawał zapomocą sztuki zręcznej i bezpośredniej.

Brouwer opuścił Halsa około r. 1625 lub nieco przed-

MALARSTWA tem; przyszedł był do niego około r. 1621, mając lat czter- PIJEMY, naście, i był z nim razem w r. 1623. Bardzo wcześnie dzi- BAWIMY kie rozpoczął życie. W dziewiętnastym roku życia, pomi- SIĘ, nąwszy rozgłos, jaki za czasów nauki haarlemskiej zyskał WADZIMY sobie z powodu rozmaitych szaleństw i dowcipnych kroto- I CIERPIMY chwil, miał już reputacyę artysty. Gdy liczył lat dwadzieścia DO SPÓŁKI i jeden, pisano o nim jako o „wielce sławnym Adryanie Z WIEŚNIA-Brouwerze, malarzu z Haarlemu“. W r. 1626 napisał krótki KAMI wiersz, chwalący swego chwalcę — wybrano go w tym roku na członka klubu retoryków w Haarlemie. W Amsterdamie bawił w marcu 1625. Był wtedy widocznie przyjacielem aktorów i pisarzy ówczesnych. Wątpić należy, ażeby przebywał w swem pustem mieszkaniu; sypiał tu i pracował okazyjnie, — właściwym jego domem była szynkownia.

Zycie widział takiem, jakie sam prowadził w szynku. Kochankami były mu kobiety z szynku. Jego postępki i jego maniery, jego sposób życia, były postępkami, manierami i sposobem życia człowieka z szynku. Atoli szynk ten z zadziwiającą malował sztuką — przelewające się humory, pospolite kłótnie przy kuflu i kartach, prostackie, brutalne zatargi i bójki, straszliwy brud szynkowniany, hałasy i nieokiełzane marnotrawstwo świetnego miały w nim malarza.

„Leniwy w malowaniu, niepowściągliwy w rozrzucaniu" — oto jego nagrobek. Musiał płacić rachunki — i dlatego uprawiał swą sztukę. Ostatecznie posiadał miłość wszystkich, którym ofiarował swą przyjaźń, jakkolwiek pożyczanie pieniędzy na wszystkie strony mogłoby wyczerpać i cierpliwość świętych. Dlą pysznego humoru przebaczano temu zabawnemu kamratowi i grzech niejeden i ubranie wytarte.

Rosły był i przystojny, jak świadczy o tem sztuka Van Dycka; głowę nosił do góry, żywy miał umysł, a bystre jego oko w lot umiało chwytać otaczające go zjawiska.

Jego łatwy, dobrym humorem zaprawiony język nie znał

złośliwości; szlachetne biło w nim serce, a ręka zawsze była gotowa dawać i wspierać. Farsista, gotowy zawsze grać rolę komedyi, zabawny opowiadacz wesołych historyi, świetny gawędziarz, zyskiwał sobie przyjaźń wszystkich. Nieprzyjaciela miał tylko jednego, i to w sobie. Wróg wszelkiej drobnostkowości i próżności, człowiek prostem obdarzony sercem, nosił to serce otwarte dla wszystkich. Ale dzięki pogardzie jego dla form, ceremonii i honorów sztuka jego wspaniałą odznacza się dumą. Jakkolwiek w ostatecznej nędzy, ponieważ wierzyciele, korzystając z jego położenia, obniżali mu ceny za obrazy, on te obrazy, stanowiące źródło jego utrzymania, rzucał do ognia i z gniewem w oczach patrzał, jak uchodziły z dymem. Jednej tylko pani był wierny — sztuce. Dzieło jego nieustannie rosło w potęgę; rozbiła je tylko śmierć przedwczesna. Szynk był jego pracownią — tutaj malował najwięcej. Żyć rozpoczynał z chwilą, gdy uciekał z domu, baraszkował z narodkiem teatralnym, a potem, jako młody żołnierz, znalazł się pod Bredą, której poddanie unieśmiertelnił Velazquez w swoich Jlancach. Ćwiczył się po szynkach; wcześnie też stał się kochankiem płci słabej. Amsterdam posiada dwa malowidła, wykonane w latach wczesnych w Holandyi, po zapoznaniu się z tajemnicami sztuki u Fransa Halsa; dowodzą one, że Brouwer patrzał na sztukę chłopskiego Breughela, Pietra Breughela Starszego: chłopi grają w kręgle albo tańczą na kiermaszu z żołnierzami i dziewkami ulicznemi

urządzają krotochwile lub rozpoczynają waśnie po karczmach. Niebawem wszedł w modę, rysując dla rytowników. Pierwsze jego utwory kopiowano bardzo często. Kopie zaginionych dzisiaj obrazów, jak taniec chłopów, taniec w stodole, Szkoła, Wesele, posiadają szorstkość szukającej dróg, niepohamowanej młodości — dowodzą także, jak powierzchownym był purytanizm ludu. W Mannheimie jest Szarla-

MALARSTWA

I CIERPIMY

tan Brouwera, w Amsterdamie Sprzeczka i sceny szyn- PIJEMY, kowniane; niektóre z nich znajdują się w prywatnych zbio- BAWIMY rach w Hadze, w Filadelfii, Amsterdamie i w rozmaitych SIĘ, innych miejscowościach; wszędzie rubaszny humor, wszę- WADZIMY dzie niezgrabne, grube, z karykaturą graniczące figury.

Gdziekolwiek się urodził, wszystkie o nim wieści świad- DO SPÓŁKI czą, że był to dziki, niepohamowany, dyabelski żartowniś, Z WIESNIA-dziki kot, brytan awanturniczy, zawsze gotów do spłatania KAMI szalonego figla. „Obrabowany na morzu przez jakiegoś nie-przyjaciela“, uciekł — według podania — tak, jak stał, zjawił się w Amsterdamie i, wziąwszy farby i paletę do ręki, pendzlem jął zarabiać na życie. W Amsterdamie też wkroczył przy końcu przedstawienia na widownię teatru w płaszczu, ślicznie pomalowanym w kwiaty, co powszechny wywołało zachwyt, i tutaj wobec audytoryum, mokre szmaty w jednej i drugiej mając ręce, pościerał nadobne malowidła, aby w ten sposób pokazać znikomość świetności ziemskiej.

Z Holandyi niespokojny ten człowiek przeniósł się z swą sztuką holenderską na zimę r. 1631 do ziemi flamandzkiej, do Antwerpii, gdzie mieszkał jakiś jego krewny; tutaj też aresztowano go od razu, jak jedni mówią, za to, że w ho-lenderskiem chodził ubraniu, a według innych za to, że nie miał paszportu. Sposób jego ubierania się nie bywał wyszukany, i znano go powszechnie z tego, że chodził w niemodnych i podartych sukniach. Drażnił go strój modnisia; pewnego razu, zjawiwszy się w wspaniałym kostyumie na weselu kuzyna w Antwerpii, tak był zirytowany podziwem, jaki strój ten wywołał, że wobec zgromadzonych gości chwycił za półmisek i wylał cały sos na siebie, klnąc, że zaproszono go dla jego sukien, a nie dla niego samego; a potem, rzuciwszy kostyum w ogień, odszedł, aby „z prawdziwymi spotkać się przyjaciółmi“ — w szynku.

W Antwerpii wstąpił do cechu św. Łukasza zimą 1631 lub 32 r., to znaczy — zaraz po przybyciu do tego miasta; w Antwerpii też miał przeżyć resztę swego krótkiego życia. Zaledwie go wciągnięto do ksiąg cechu malarzy, a już zapiski wspominają o jego uczniu, chłopcu czternastoletnim. Wiadomo też, że Brouwer przybył do Antwerpii z repu-tacyą wielkiego artysty. Dnia 4 marca 1632 Brouwer zaręcza oficyalnie w obecności Rubensa, że raz tylko jeden namalował taniec chłopów, który w rękach Rubensa znajdował się od dwunastu miesięcy. Gdy przybył do Antwerpii, dzieł jego poszukiwali najwięksi zbieracze, płacąc za nie ceny wysokie. Mimo to, przy końcu tego samego roku inwentarz jego rzeczy, dokonany na życzenie jednego z wierzycieli, wykazuje, że mieszkanie było puste, że na skromną garderobę składały się: para spodni, czarny kubrak taftowy, drugi kubraczek, obszyty srebrem, czarny płaszcz sukienny, pas i mieczyk, trzy czarne czapki, dwa kapelusze i dwie pary..., jeden tylko kołnierz płócienny, pięć par mankietów i żadnej koszuli. Narzędzia jego sztuki również skromne: szklanka farb, tuzin pendzli i manekin; pozatem pięć malowideł, tuzin rycin i osiem książek z mapą oblężenia Bredy.

W lutym 1633 Brouwer był więźniem w twierdzy ant-werpskiej, jednakże nie na oddziale dłużników, lecz w garnizonie hiszpańskim — był więc więźniem politycznym. Holenderski krój jego ubrania wzbudzał, być może, podejrzliwość Hiszpanów, — atoli mapa Bredy była rzeczą daleko niebezpieczniejszą. W każdym razie przesiedział się w więzieniu siedem miesięcy. Sprawiła to prawdopodobnie owa mapa; być może też, że walczył po stronie Holendrów podczas oblężenia w r. 1625, a może przyczyną tego było głośne rozmawianie językiem holenderskim po szynkach lub picie na pohybel Hiszpanom, lub może uciekł z pod Bredy,

MALARSTWA

nie ze statku morskiego, w owym roku, w którym się zjawił PIJEMY, w Amsterdamie. W każdym razie więźniem był w lutym BAWIMY 1633, kiedy cały swój dobytek przekazał jednemu ze swych SIĘ, wierzycieli, sławetnemu protektorowi, nazwiskiem Van den WADZIMY Bosch, bogatemu handlarzowi jedwabiów; chciał on w ten I CIERPIMY sposób „zapobiedz aresztowi ze strony innych wierzycieliDO SPÓŁKI Brouwer zobowiązał się ponadto wypłacać ciężki swój dług Z WIEŚNIA-od marca począwszy, i to obrazami, w cenie stu florenów KAMI miesięcznie. I we wrześniu był jeszcze więźniem, przekazując więcej jeszcze dzieł na pokrycie należytości Van den Boscha, który dawał mu utrzymanie w więzieniu — ogółem na sumę 500 florenów. Pieniądze te roztrwonił Brouwer po szynkach fortecy, gdzie wino hiszpańskie wolne było od cła, a kamratów dużo. Piekarzem garnizonu hiszpańskiego był Aart Tielens; żył on w fortecy razem z synem swym, JANEM TlELENSEM, pejzażystą, a obaj znakomicie dotrzymywali Brouwerowi. Kuzynka Tielensa była żoną JOOSA VAN CRAESBEECKA (1606—1654?), który, gdy zamordowano starego piekarza, poszedł w jego ślady: stał się gorącym wielbicielem i wyznawcą Brouwera i najświetniejszym jego uczniem. A soldateska hiszpańska składała się z dzikiej, pijanej hałastry, pochopnej do noża i wieczne mającej pragnienie. Forteca ta była w rzeczywistości miasteczkiem dla siebie, w którem Hiszpanie czuli się ze strony Flamand-czyków zupełnie bezpiecznymi.

Hiszpanie zauważyli niebawem, że w Adryanie Brouwe-rze było kawałek szpiega — a zapewne gdzieś przy końcu roku wolno mu było chodzić swobodnie; prawdopodobnie floreny starego Van den Boscha, wyswobodziwszy go z rąk przekupniów fortecznych, otwarły mu bramy. W każdym razie 26 kwietnia 1634 Brouwer przybył do domu rytownika Rubensa, zacnego Pawła du Ponta, na mieszkanie i wikt; tutaj też, na Everdijkstraat, spędził on większą część

reszty swych dni, stosując się do porządniejszego trybu życia swego przyjaciela i licząc się z obecnością młodej małżonki Du Ponta. Jest to zasługa Du Ponta i jego młodej, pięknej żony, zarządzającej porządnym domem męża, że za ich wpływem Brouwer umiał okiełzać swe obyczaje, że, przemieszkując pod ich dachem, prowadził się porządniej. Zdaje się, że, spędzając u Du Ponta resztę dni swoich, ze znakomitszymi zapoznał się artystami, że brał udział w ich bankietach i towarzyskiem ich życiu. Tutaj też ściślejsze nawiązał stosunki ze swym wielbicielem, Rubensem, wówczas wszechmocnym, który wziął go na jakiś czas do swego domu, niebawem jednak odesłał z powrotem do Du Pontów, narzekając na jego nieporządny tryb życia. W ciągłych długach, Brouwer wierzytelności swoje płacił malowidłami; prawdopodobnie też za pośrednictwem Du Ponta Rubens przyszedł w posiadanie siedemnastu obrazów Brouwera. Obrazy te w wielkiej zawsze były cenie; nie kupowano ich też bezpośrednio, ale dochodzono do nich w ten sposób, że żarliwie ubiegający się o nie zbieracze zbyt chętnie udzielali artyście pożyczek, i za te pożyczki dostawały się im potem obrazy.

W latach 1631 do 1633 Brouwer dochodził szybko do wielkiego wydoskonalenia w swej sztuce, wizya jego stała się barwniejszą i wspanialszą. Uczeń Halsa, holenderskie realizował cele, holenderskiego ujawniał ducha, całkiem nietknięty wpływami Flamandczyków i ich klasyczną ten-dencyą stwarzania raczej typów, aniżeli charakterów. W rzeczywistości też holenderska skłonność jego do charakterów, nie dająca się uwieść powodzeniem Rubensa w Antwerpii, wzmogła się, zaostrzyła jeszcze bardziej z chwilą, gdy opuścił Holandyę i zamieszkał we Flandryi. Antwerpia ma jego Grę w karty, Luwr kilka małych scen karczemnych, Frankfurt i Wiedeń szereg oryginalnych, wściekłym

BROUWER

1606

1638

SZKOŁA HOLENDERSKA

„CHŁOPI, GRAJĄCY W KARTY" (Monachium, Pinakotkka)

513 WU 0 518

8€dr

dOdi

A>I25I3GW3JOH AJO>iXa

“YX'Ah'A ^ X0K\K5\0 ,V\ejiWXr

(AM3TOXAMfl ,MUIHDAHOM)

m

m

1

n

m

i

II

:-m?

i

P 4

1*>, •.

,' ¹

Paw

i * i

Hf

, - ,-'£^

p

■ ■

■

^4

*fe

M liTT

V X?k_ -

ł

W*w ₄

ź~<

.r 'W; - -

ł

7 /)

f

%

»

e!*ś

>■ >

#*•?

&

ddr

*gt

4t'

_

s;

»■

m

lJ-

i -4r^.

i

-i

-4 _

W-rdft

fp5*B|

* >

vw »

MALARSTWA humorem zaprawionych scen w izbach felczerów i golarzy; PIJEMY, Monachium posiada Qolarnię i Walkę, utwory drama- BAWIMY tyczne, z rzadką potęgą czyniące zadość żądzy sensacyi, SIĘ, a wywołujące w uczuciach naszych sensacyę taką, że ma się WADZIMY ochotę uciekać od golarzy i felczerów. Jego panowanie I CIERPIMY nad światłem i cieniem ma w sobie dramatyczny instynkt DO SPÓŁKI holenderski. Wyraża intencye, objawione mu przez Fransa Z WIESNIA- * Halsa, od którego nauczył się zdolności chwytania zjawisk KAMI na gorącym uczynku.

Od r. 1633—1636 tworzył gwałtownie sztukę z tak zwanego okresu środkowego; w trzech tych latach porzucił dotychczasową metodę malowania grubego, nakształt emalii, i stworzył ostatni swój styl, przeważnie jednobarwny, o dotknięciu pendzla lekkiem a śmiałem. Chwytanie charakteru jest obecnie bardzo pewne. Monachium obfituje w tego rodzaju dzieła — są tam subtelnie; traktowani Gracze, iKłótnia przy grze w karty, Zwada przy beczce, gwałtowny szkic Bójka pięciu chłopców, serya Pięć zmysłów; Drezno i galerya Liechtensteinowska mają karykatury główek; w Berlinie i w kilku zbiorach paryskich rozrzucone są serye Siedmiu grzechów głównych; w South Kensington Lutnista; w innych zbiorach tego rodzaju rzeczy, jak Notaryusz wiejski.

Ale zawsze, czy przedstawia bójkę, czy wesołą krotochwilę, czy nóż chirurga, humor Brouwera trzyma go zdała od wszelkich chorobliwych intencyi. Do tego okresu należą również jego pyszne krajobrazy, w których poetyckie jego poczucie najczystszy znalazło wyraz; w krajobrazie też kroczy on w pierwszym szeregu mistrzów holenderskich. Wizyę swą uwolnił od cudzych podpórek, pogardził widowiskami włoskiemi, w skończony sposób malując naturę tak, jak ją widziały jego zmysły. Światło odsłoniło mu naraz swe tajemnice, i ręka jego zaczęła z przedziwnem czarodziejstwem przedstawiać przestrzenie powietrzne, zawisłe nad

49

HIST. MAL. V - 7

piaszczystemi wydmami, zaczęła malować karłowate krzewy przydrożne i drzewa skarlałe, poza któremi drzemią wioski po dolinach. A malował rzeczy te tak szerokiem dotknięciem pendzla, że stał się źródłem nauki dla następnych pokoleń. Berliński Krajobraz z pastuchem, wiedeńscy ZDwaj wieśniacy na wydmach i Pejzaż brukselski wyprzedzają jego późniejsze wielkie dzieła z ich mistrzowskiem operowaniem jasnem światłem dziennem, albo światłem miesięcz-nem, jak w owych okazach berlińskich, lub inne dzieła z tych lat poetyckich, wyrażające nadejście burzy lub zapadanie zmierzchu. Nie trzeba zapominać o pysznym Krajobrazie w Bridgewater House, ujętym w kamienną framugę, kwiatami przyozdobioną przez Seghersa — wydmy piasczyste, nad któremi chmury gromowe z groźnym toczą się pomrukiem. Berlin posiada małe Pejzażyki z chłopami, grającymi w kręgle, Grosvenor House zaś dużych rozmiarów krajobraz Zachód słońca, przypisywany Rembrandtowi. Od r. 1634—1637 Brouwer błyszczał na świetnych zebraniach literacko-artystycznych w Antwerpii; dni swej twórczości malarskiej spędzał jednak po szynkach, hałasując śród nieokiełzanych kamratów. I ci goście szynkowniani lubili go, — na swój brutalny sposób byli mu przyjaciółmi.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Van Dyck zjawił się w Antwerpii 1634 i namalował Brouwera dla sztychu, prawdopodobnie też zamienił się z nim na jakiś obraz za potrójny swój portret Karola I, obecnie w Windsorze. W lutym 1635 Brouwer przekazał potrójny Van Dyckowski portret Karola I wraz z malowidłem Joosa van Cleefa i swojem własnem przyjacielowi swemu, Du Pontowi, jako zapłatę za wikt i mieszkanie. W lecie 1636 w gronie przyjaciół Brouwera znaleźli się jeszcze dwaj: JAN LlEVENS, który przybył z Anglii, aby osiedlić się w Antwerpii, i nieśmiertelny holenderski ma-

MALARSTWA

BAWIMY

larz martwej natury, JAN DAVIDSZ DE HEEM, przybyły do PIJEMY, antwerpskiego grodu z Utrechtu.

W ostatnich dwóch latach życia, 1636 i 1637, Brouwer SIĘ, przeszedł do swego „ostatniego stylu“, w którym koloryt WADZIMY daje możność subtelnego stonowania barwy szarej, a gdzie I CIERPIMY pendzel jest pewny, jasny, pełen szerokiego rozmachu. DO SPÓŁKI Skłania się teraz do malowania obrazów wielkich rozmia- Z WIEŚNIA-rów, a dotknięcie jego pendzla jest coraz to szersze, zarówno KAMI w pejzażu, jak w figurach, tło zaś maluje pendzlem lekkim, powiewnym. Monachium niezwykle obfituje w dzieła z tego ostatniego okresu. Należą tam do niego: Chłopiec śpiewający, Żołnierze, grający w kości, drobnych rozmiarów Śpiący gość w szynku, dużych rozmiarów Gość, kokietujący ze szklanką wódki. Haga ma jego Palaczy, Haarlem Szynkownię, Frankfurt Operacyę i młodego człowieka, wykrzywiającego usta po Qorzkim hauście; Luwr posiada Palacza, Towarzystwo nauk przyrodniczych w Nowym Jorku Młodego człowieka, badającego sztukę monety przy świetle wieczornem\ Haga mały portrecik, podobno przedstawiający samego Brouwera. Nauka u Halsa odbiła się widocznie w arcydziełach z tego okresu — w technice, w humorze, w dotknięciu pendzlem, w rozmachu i w poczuciu koloru.'

W pierwszych dniach roku 1638 nawiedziła Antwerpię dżuma i poczęła szaleć po mieście. Wkroczyła do tego grodu z końcem srogiego stycznia, weszła do szynku, w którym siedział Brouwer, kiwnęła mu głową — i malarz, dzięki swemu trybowi życia, które go wyniszczyło, nie umiał stawić oporu. Śmierć nastąpiła szybko. Zwłoki co tchu zabrali Karmelici i złożyli je w grobie, nie wezwawszy na pogrzeb żadnego z przyjaciół — pochowali je bez żadnego ceremoniału w pierwszych dniach lutego, w trzydziestym drugim roku jego żywota.

Ponieważ dzieła jego są małych rozmiarów, nie mają

daty, a rzadko kiedy noszą podpis malarza, przeto trudne są ich dzieje. Zbiory Bridgewater House mają Krajobraz, przez długie czasy przypisywany Rembrandtowi, — figury na nim malował Seghers; Dulwich posiada ‘Wnętrze piwiarni, Wallace Collection Śpiącego chłopca. W Monachium pełno jest dzieł Brouwera, — pomiędzy temi siedemnaście deszczu-łek; Luwr ma ich pięć.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Flandryi. Ze

Tak skończyło się siedem lat Brouwera we wrzekomy brak pracowitości był raczej plotką, niż prawdą, tego dowodem fakt, że w latach tych powstało ostatecznie sto znanych malowideł. Ponieważ jednak utwory swe rzadko kiedy datował, dlatego też o rozwoju jego stylu świadczy wiele dzieł, przypuszczalnie tylko wyszłych z pod jego pendzla.

Malując krajobrazy z czystą wizyą holenderską i zniewalającą poezyą, przedstawiając z wściekłym humorem życie warstw ludowych z ich cierpieniami w sklepach felczerów i golarzy, Brouwer, dzięki swemu rozwiązłemu życiu, nie umiał, zdaje się, wyrazić czaru kobiet. Znalazł on w życiu chłopów odpowiedniejszą charakterystykę owych czasów, aniżeli w bardziej konwencyonalnej atmosferze klas wyższych; z skończonem zrozumieniem rzeczy umiał też chwytać wysoce dramatyczny moment pożądanego tematu, tak, że wiek ówczesny żyje w sery i jego impresyi z życia ludu. Stworzył dzięki temu olbrzymią szkołę, która nie naj-pośledniejszą jest cząstką geniuszu niderlandzkiego. Wiele zawdzięcza mu Flamandczyk Teniers, tak samo Holendrzy, począwszy od współtowarzysza jego z pracowni Halsa, Adriaena van Ostade. Wielkim był w chwytaniu charakteru. A ponieważ każdy charakter gra tu swą rolę, przeto sztuka Brouwera wywołuje w nas wrażenie, że widzimy każdy z tych charakterów przed sobą: czujemy, że chłop cierpi pod lancetem cyrulika wiejskiego, słyszymy grę muzykanta,

MALARSTWA

razem z pijakiem doznajemy bólu z powodu uderzenia PIJEMY, kuflem w głowę. Cała jego sztuka jest prawdziwie holen- BAWIMY derską.

SIĘ,

mego.

SORGH z tego samego miasta uczyli się również na nim, tak samo, jak ADRIAEN VAN OSTADE, DlAPRAEM, P. VE-RELST, HEEMSKERK, JAN STEEN, BEGA i DUSART. Wpływ jego ogromnie był wielki i ogromnie szeroki. A człowiek ten umarł, mając zaledwie lat trzydzieści i dwa.

Liczna grupa artystów pośledniejszych ulegała jego wpły- WADZIMY wom, a z młodszych malarzy ówczesnych zerkali ku jego I CIERPIMY sztuce Both, Saftleven i A. van Ostade. Najwięksi artyści DO SPÓŁKI owych dni geniuszowi jego wysokie składali hołdy; Rubens Z WIESNIA-miał siedemnaście jego malowideł, Rembrandt osiem. Pła- KAMI cono za nie duże ceny. Jeden tylko uczeń zapisany jest w księgach jego cechu, człowiek miernego talentu, JAN BAPTYSTA Dandoy, któremu ojcem był właściciel szyn-kowni Brouwera, jego przyjaciel i gruby wierzyciel, pijaczyna Jan Dandoy. JOOS VAN CRAESBEECK, tak zwany jego uczeń, był prawdopodobnie przypadkowym tylko uczniem, przypatrującym się mistrzowi, malującemu w szynku. Ale dzieło ręki Brouwera było nauczycielem Holandyi i Flandryi przez całe lat sto. Jakeśmy powiedzieli, wpływowi jego ulegał Dawid Teniers, i to do tego stopnia, że częstokroć dzieło jednego uważano za dzieło drugiego. Zawdzięczają mu dużo i inni Flamandczycy, dwaj RYCKAERTSOWIE i GON-ZALES C0CX. Holendrzy DER ÓUAST, BlOOT i De HEER, oraz inni, od których się uczył, uczyli się wzajemnie od CORNELIS SAFTLEYEN z Rotterdamu i HENDRYK

ADRIAEN VAN OSTADE

1685

1610

ADRIAEN OSTADE, urodzony w Haarlemie 1610, wcześnie oddany był w naukę do Fransa Halsa, towarzystwo zaś

Brouwera popchnęło go niebawem ku zainteresowaniu się życiem ludu, co główną stanowi cechę całej jego sztuki. Opuściwszy pracownię Fransa Halsa, malował w Haarle-mie na temat, któremu poświęcił całe swe życie.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Ale Adriaen van Ostade, wyzwoliwszy się z pracowni Halsa, dostał się pod urok Rembrandta i chłodny koloryt oraz krzepki styl Halsa cieplejszem owiał tchnieniem; uzupełnił też sztukę swą silnem światłem i cieniem. Skłania się on raczej ku typom, niż ku charakterom. Najwcześniejsze znane dzieła Ostadego pochodzą z roku 1631. Berlin posiada Mężczyznę z organkiem z r. 1640, Galerya Narodowa Alchemistę z r. 1661.

W r. 1662 był przełożonym cechu haarlemskiego. Malarz płodny, wybierał sobie za przedmiot obrazów owe sceny karczemne i męczarnie w sklepach cyrulików, w których tak się lubował Brouwer. Drażni człowieka, gdy się czyta, jak rozmaici pisarze bronią tych malowideł z życia ludu — jak gdyby lud był za podły, ażeby zasłużył sobie na ich szacunek. Jego kolor ciała jest, na ogół wziąwszy, widomym znakiem jego rozwoju: rozpoczął od koloru jasno-złotawego, później zmienił go na nieco czerwieńszy, prawdopodobnie, aby go stonować cieplejszymi konturami i ciemnofioletowym strojem, przy końcu zjawiają się tony chłodniejsze i cienie mniej świetliste. Przeważna ilość jego dzieł znajduje się w Anglii. Na szczęście, podobnie jak Rembrandt, datował on największą część swych utworów. Ostade rzadko miewał poczucie równowagi pomiędzy figurami a ich otoczeniem, tak widoczne u mistrzów holenderskich. Luwr ma jego ^Bakałarza. Subtelnie oświetlony, bogato malowany ^Artysta przy sztaludze z r. 1663 znajduje się w Dreźnie.

Ostade jest autorem wielkiej ilości rysunków i rytów,

MALARSTWA

BAWIMY

i tym zawdzięcza swą sławę. Pracowite jego życie zgasło PIJEMY, w Haarlemie r. 1685.

SIĘ,

KAMI

Ostade był ponadto nauczycielem swego młodszego WADZIMY brata, IZAAKA VAN OSTADE, i CORNELISA DUSARTA (1660 I CIERPIMY do 1704); do jego uczniów należy także CORNELIS PlE- DO SPÓŁKI TERSZ BEGA (1620—1664), którego Filozof wisi w Galeryi Z WIEŚNIA-Narodowej (w Londynie).

IZAAK VAN OSTADE

1621

1649

IZAAK VAN Ostade, młodszy brat i uczeń Adryana van Ostade, urodził się w Haarlemie 1621. Przeznaczonem mu było żyć krótko, zmarł bowiem w r. 1649, mając lat dwadzieścia i osiem.

Zaczął od malowania wnętrz z chłopami, naśladując w tern brata. Wcześnie jednak swą własną ujawnił wizyę, malując sceny, rozgrywające się przed drzwiami chałup wiejskich, z ludźmi i zwierzętami, oraz rzeki zamarzłe, ze snują-cemi się po nich postaciami — tematy, za które chwalą jego sztukę. Pracowitość jego równała się pracowitości brata; znamy ponad setkę jego dzieł. Podobnie, jak utwory brata, przeważna część i jego malowideł znajduje się w Anglii. Rzeczy po galeryach innych, przypisywane jego pen-dzlowi, są częstokroć fałszerstwami, i to lichego gatunku. Sztuka jego jest może trochę jednostajna. W Luwrze jest jego Jeździec i biały kort przed karczmą, Spoczynek wędrowców w oberży i Zamarzły kanał; Amsterdam ma Dwóch wędrowców z białym koniem przed oberżą; Galerya Narodowa Człowieka na białym koniu, Scenę uliczną i Scenę na lodzie; Lord Nortbrook Zamarzły kanał.

ANDREAS Both (1609—1650) malował na sposób Izaaka

MAŁA RSTWO

van Ostade. Brat jego, JAN BOTH, malował pejzaże; po-MALARZE stacie ludzkie i zwierzęta pochodzą z pendzla Andrzeja.

HENDRICK MarTENZ RoKES, zwany ZORG lub SORGH, ur. w Rotterdamie 1611, zm.

Teniersa, — styl swój wykształcił jednak na Adryanie van Ostade i Brouwerze i u nich też zaopatrywał się w tematy.

CORNELIS SAFTLEVEN, ur. w Rotterdamie r. 1612, malował również tematy obu Ostade’ów, lubując się ponadto w drobiu i martwej naturze. Był także rytownikiem.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

1670, był podobno

uczniem

ADRIAEN VAN OSTADE

1685

1610

SZKOŁA HOLENDERSKA

„PRZED KARCZMĄ“

(Kassel, Galerya Królewska)

♦

3GAT20 MAY M3AI5łQA

£8dl

Otdl

A>tó33CM3JOH AJO>iS8 cms\c\„

(A>J2W3JÓH^ AYH3JAD ,J322A)I)

li*

;.“Y-

,Ł»

-. ł,;.; a,

SMT

fl f p

iLM .. i

W-M*

;' -

;Z-f>

r .«-Tj

‘.i*i

> -«i

' - " •>■ —

^L-«-‘a«3śt " ' -*■-"-

■i

SC

>4fci

ggr

toSNI

Ifc

ROZDZIAŁ V

W KTÓRYM RAZEM Z PIERWSZYMI POETAMI KRAJOBRAZU Z WCZESNYCH LAT WIEKU SIEDEMNASTEGO KROCZYMY PO NIZINACH HOLANDYI

Z PIERW-

W pierwszych początkach swych sztuka holenderska RAZEM zajmowała się krajobrazem.

Sztuka niderlandzka Van Eycka traktowała tła pejza- SZYMI żowe realistycznie. A w dziele północnem, gdy wizya ho- POETAMI lenderska zaczęła się uniezależniać od wizyi flamandzkiej, KRAJ-spotkaliśmy się z ALBERTEM OUWATEREM z Haarlemu, słyń- OBRAZU nym malarzem krajobrazu. GEERTGEN ToT St. JANS i Lu- Z WCZES-CAS VAN LEYDEN są uwagi godni z powodu traktowania NYCH LAT krajobrazu na sposób Boscha, a PIETER BREUGHEL był WIEKU SIE-więcej Holendrem, niż Flamandczykiem. Zaciekła walka DEMNA-z Hiszpanami, w której Holendrzy zwyciężyli, a Flamand- STEGO czycy padli, spowodowała emigracyę protestantów flamandz- KROCZYMY kich do Amsterdamu. Byli pomiędzy nimi i pejzażyści — PO stąd też przy końcu wieku szesnastego było w krajobrazie NIZINACH holenderskim coś z atmosfery włoskiej. Atoli Holendrzy HOLANDYI byli zbyt krzepcy, ażeby podporządkować własną swą wi-zyę. Zawieszenie broni z Hiszpanią w r. 1609 sprawiło, że rozpłomieniła się duma wolnościowa Holendrów, i kraj skąpał się w radosnych blaskach słońca. Wydmy piaszczyste, morze i kanał, tajemnicze cienie puszcz więziły wyobraźnię; geniusz ojczysty zabrał się do wyrażania poezyi wrażeń, jakie one wywoływały.

Włosi, podnieceni geniuszem niderlandzkim, który przedostał się do Wenecyi, zaczęli również zajmować się pejzażem. W r. 1600 znaczny był ruch w tej dziedzinie, ruch,

57

HIST. UAL. V - 8

spotęgowany jeszcze przez tenebrozów. W pierwszych dniach wieku siedemnastego dwaj Francuzi, Mikołaj Poussin i Claude Lorrain, zjawili się w Rzymie, i pod ich urokiem stanęli od razu bawiący tam Holendrzy. Rubens i Flamandczycy silnie zajęli się krajobrazem.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

W Holandyi czynną była grupa pejzażystów, jeszcze zanim geniusz Rembrandta ukoronował ich dzieło.

HENDRICK AYERCAMP

1585

1663

AvercAMP z Kampen pod Zwolle lubował się przeważnie w krajobrazie zimowym. Malowidła jego z zamarzłymi kanałami i rzekami, rojącemi się od postaci w śniegu i na lodzie, znaczną stworzyły modę. Galerya Narodowa (w Londynie) typowe tego rodzaju posiada dzieła.

1630

ESAIAS VAN DER VELDE 1590?

ESAIAS VAN DER Velde, urodź, w Amsterdamie, jak mówią, w r. 1597, co prawdopodobnie zbyt późną jest datą, gdyż do Haarlemu przybył w roku 1610, a w roku 1611 już się ożenił, wyzwolony zaś został przez cech w roku 1612, malował krajobrazy z ludźmi i końmi dotknięciem pendzla śmiałem, co dowodzi, że zapatrzył się w sztukę Halsa. W r. 1630 widzimy go w Leydzie; w tym samym czasie został też członkiem cechu w Hadze. Powiedziano

1629-30, dwie Utarczki drezdeńskie z r. 1636 i 1637.

o nim słusznie, że „od niego wyszedł Van Goyen, który stworzył Salomona Ruysdaela, ojca Jakóba Ruysdaela, który znowu był ojcem Hobbemy“. Rotterdamska jego Utarczka pochodzi z r. 1623, amsterdamskie Poddanie Bois-le-Duc z r.

Atoli w kraju powstał daleko większy od nich twórca:

MALARSTWA

HERKULES SEGHERS

1640

1590

Innym pejzażystą, którego sztuka wzbudzała szczery RAZEM podziw Rembrandta, był nieszczęśliwy HERKULES SEG- Z PIERW-HERS (albo Hercules PlETERSZ). Spędził on całe życie w nę- SZYMI dzy; na nieszczęście też przeważna część jego rytów prze- POETAMI szła w ręce dostawców wiktuałów oraz handlarzy jarzyn i za- KRAJ-ginęła. Berlin ma jego Krajobraz holenderski, w Uffizi jest OBRAZU piękna Burza, długie lata przypisywana Rembrandtowi. Se- Z WCZES-ghers pracował jako malarz w Amsterdamie w roku 1607, NYCH LAT w rok po urodzeniu Rembrandta, znikł zaś około r. 1630, WIEKU SIE-zacząwszy z rozpaczy oddawać się pijaństwu. Próbował nie- DEMNA-jednokrotnie robić ryty kolorowe, co wywoływało wybuchy STEGO gniewu żony, gdyż do celu tego używał skromnych za- KROCZYMY sobów domowego płótna. Pewnego pięknego dnia spadł PO ze sztalug, być może, podchmielony, i złamał sobie kark. NIZINACH Oto bolesne dzieje człowieka, który miał wpłynąć na HOLANDYI jedną z największych szkół malarskich, jakie kiedykolwiek istniały na świecie; są to równocześnie częstokroć powtarzające się dzieje żywota geniuszu holenderskiego. Rzadkie dzisiaj jego ryty w ogromnej są cenie. Malowidła jego przypisywano innym mistrzom. Urodzony w Haarlemie, przybył jako chłopiec do Amsterdamu i poszedł w naukę do pracowni Gillesa van Coninxloo; należytości za naukę nigdy nie uiścił. Około r. 1612 Seghers wyzwolił się od swego majstra, wstąpił bowiem do cechu haarlemskiego, mając lat dwadzieścia i dwa. Wkrótce potem powrócił do Amsterdamu i tutaj dnia 27 grudnia tego samego roku pojął w małżeństwo czterdziestoletnią Anneken van der Bruggen z Antwerpii. W Amsterdamie żyła ta para do r. 1629; zdaje się, że żyli z sobą dobrze, gdyż w domu swoim chowali naturalną córkę, obchodząc się z nią w sposób

umarł jako człowiek zapity, złamany. Zycie jego, to nieustanna walka z długami. Ryty jego sprawiły, że dzisiejsze poszukiwania zwróciły mu niejeden krajobraz, długie lata przypisywany Rembrandtowi, Van Goyenowi i innym. Z liczby sześćdziesięciu znanych jego rytów Amsterdam posiada pięćdziesiąt. Mają one wiele ze sceneryi i dążeń włoskich, mimo to jednak posiadają wybitny charakter holenderski. Ryty swoje nie tylko zabarwiał, ale próbował wprost kolorowe tworzyć sztychy. Okazał się jednym z najpoważniejszych uczniów Przyrody.

szlachetny. W r. 1631 Seghers był w Utrechcie, a w r. 1633 MALARZE w Hadze; stąd wrócił do Amsterdamu, gdzie w r. 1640 HOLENDERSCY

Z malowanych jego krajobrazów posiada Berlin jeden, przedstawiający okolicę nizinną; na obrazie tym po odczyszczeniu ukazało się jego nazwisko pod sfałszowanem „J. N. Goyen“; w Berlinie jest też mała scena o zmierzchu. Uffizi posiadają piękny, dużych rozmiarów Krajobraz górski, przez długi czas przypisywany Rembrandtowi, arcydzieło Se-ghersa — rzecz przepyszna. W Edymburgu wisi jego Puste płaskowzgórze, przypisywane również Rembrandtowi. Jego chude świerki, obrosłe albo raczej grubo oblepione mchem, jakie widzimy w skalnych partyach jego krajobrazów, charakteryzują wielce jego sztukę. Znane jest ogromne uwielbienie, jakie Rembrandt miał dla Seghersa; posiadał też on bardzo dużo jego pejzażów. Pokrewieństwo obu mistrzów na punkcie krajobrazu tak jest blizkie, że, jakeśmy to widzieli, niejedno z malowideł Seghersa przypisywano Rembrandtowi. Właśnie po powrocie do Amsterdamu Seghers, wówczas człowiek trzydziestoletni, głęboki wywarł wpływ na sztukę Rembrandta. Z drugiej strony w późniejszych swoich pejzażach Seghers posługiwał się silnymi kontrastami światła i cieni Rembrandta. Pomimo terminowania

u Flamandczyka Coninxloo’a, Seghers jest twórcą holen-

MALARSTWA

STEGO

głód tęsknoty.

Roghman, Momper, KROCZYMY van Ryn. Se- PO

derskiej szkoły krajobrazowej. Niebo dawało mu swe świa- RAZEM tło, przestwór powietrze, firmament czarodziejską jasność, Z PIERW-ziemia poezyę. Można się zgodzić zupełnie z Bodem i wi- SZYMI dzieć w Seghersie wielkiego odkrywcę, wielkiego twórcę POETAMI nowożytnego pejzażu. Miał on objawienie daleko ogrom- KRAJ-niejsze, aniżeli to, że sztuka jest pięknem; wyrażał nastroje, OBRAZU jakie wywołuje obecność Przyrody. Potężne kształty gór Z WCZES-wy woły wały w nim poczucie wielkości i siły; ruiny i drzewa NYCH LAT pomarłe rodziły poczucie smętnej pustki; olbrzymie głębie WIEKU SIE-przestworów niebieskich napełniały go dreszczem nieskoń- DEMNA-czoności; zmierzch zaspokaja mu

I pierwiastki te zawdzięczają mu Everdingen, a przedewszystkiem Rembrandt ghers to, przybywszy do Rembrandta i widząc, jak Rem- NIZINACH brandt usiłował malować krajobrazy według ideałów wło- HOLANDYI skich, wywołał w nim potrzebę zużytkowania pierwiastków rodzimych i w ten sposób ku potężnemu holenderskiemu poprowadził go dziełu.

Wysoce poetyczne dzieło Seghersa na punkcie krajobrazu zbyt jest głębokie, aby mogło wytworzyć szkołę, jakkolwiek zrobiło swoje pod względem rysunku. Powstała w Holandyi grupa młodych pejzażystów, która zwróciła się do holenderskiej miłości ojczystego kraju, drzemiącej w pospolitym ludzie. I ci młodzi artyści, na których różni wielmoże, hołdujący ideałom włoskim, żadnej nie zwracali uwagi, zaczęli dla pospolitego ludu domowe malować sceny.

Z tej grupy wybił się przedewszystkiem jeden dzięki wrodzonym talentom i niezwykłej pracowitości — nazwisko jego Jan van Goyen.

VAN GOYEN

1656

1596

JAN VAN Goyen urodził się w Leydzie 13 stycznia 1596.

W czasie nauki zmieniał nieustannie majstrów. Był to klucz MALARZE do charakterystyki jego życia. Bogaty w pomysły, o żywej HOLEN-

wyobraźni, czynny i zadziwiająco pilny, wyrósł na człowieka niespokojnego, zmiennego. Mając lat dziewiętnaście, przybył do Haarlemu i udał się na naukę do pracowni Esaiasa van der Velde; następnie powrócił do Leydy, aby się ożenić w dwudziestym drugim roku życia. Malarz płodny i łatwy, dzięki intensywnemu, uporczywemu studyowaniu przyrody i dzięki skrzętnej pracy do niesłychanej doszedł zręczności.

Na szczęście Van Goyen dzieła swoje podpisywał i datował, tak, że od r. 1620 możemy śledzić jego postępy. Sztuka jego z czasów tej dwudziestki — od dwudziestego szóstego roku życia do trzydziestego czwartego — należy do typu scenicznego; życie powszednie rozgrywa się u jej jarmarki, kiermasze, robotnicy, łyżwiarze i tym po-

DERSCY

stóp

dobni, a wszystko to z krzepką traktowane mocą.

W trzydziestym trzecim mniej więcej roku życia Van Goyen zajmował się wyłącznie krajobrazem. W roku 1631 wywędrował znowu i osiedlił się w Hadze, gdzie od razu zdobył sobie łaski miasta i dworu. Pracował w Hadze dużo — z pracowni jego wyszło jakie sto malowideł i rysunków. Popyt na rysunki albumowe był ogromny. Na nieszczęście niespokojna jego natura nie zadowalała się sukcesami artystycznymi. Otworzył handel obrazów. Pasya do gry i robienia pieniędzy popchnęła go niebawem do najrozmaitszych spekulacyi, do handlowania ziemią i domami. Skupywanie, sprzedawanie i wydzierżawianie domów tak dalece wyczerpało jego energię, że dziwić się należy, iż mimo wszystko sztuka jego tak była płodna. Jeden ze swych domów wydzierżawił młodemu człowiekowi, nazwiskiem Paweł Potter, który niebawem miał jako artysta rozgłośne zdobyć sobie nazwisko. Spekulacya jego zaczęła się jednak pogarszać, jakkolwiek mu to uszczerbku za ży-

MALARSTWA

SZYMI

cia nie przyniosło. Ter Borch namalował nam portret Van RAZEM Goyena, znajdujący się obecnie w galeryi Lichtensteinow- Z PIERW-skiej w Wiedniu.

się i sub- NYCH LAT

NIZINACH ma HOLANDYI

Malarz płodny i łatwy, Van Goyen zainteresował się POETAMI teraz głęboko morzem, wodą kanałów i rzek i odbijającymi KRAJ-się w nich przedmiotami; malował rzeczy te w łagodnych, OBRAZU szarych harmoniach, nie odznaczających się jednak powie- Z WCZES-trzem i światłem. Niebawem wszakże objawiły mu telności powietrza i światła; mając lat czterdzieści, czy też WIEKU SIE-czterdzieści pięć, subtelności te malował, łącząc swą skrzętną DEMNA-sztukę ze zmysłem poetyckim; dzieło jego z tych czasów STEGO odznacza się kolorytem świetlnym. Nie doszedł on atoli KROCZYMY nigdy do pełni wyrazu poetyckiego; praca jego nie ma też PO na sobie czarodziejstwa geniuszu.

Znajdująca się w National Gallery Scena rzeczna datę 1645; galerya ta posiada również piękną Scenę zi-

mową.

Córki Van Goyena miały odziedziczyć po ojcu jego nie znającą wytchnienia impulsywność. Starsza, Małgorzata, wyszła za mąż za malarza Jana Steena; młodsza oddała się i poślubiła coprędzej Jakóba de Claeuw, malarza martwej natury. Van Goyen zmarł w r. 1656.

Inny artysta tych czasów, do tego stopnia pokrewny Van Goyenowi, że przypisywano mu niejednokrotnie jego dzieła, to Salomon van Ruysdael.

SALOMON VAN RUYSDAEL

1670

1600

Salomon van Ruysdael z Haarlemu, jakkolwiek od Goyena młodszy o lat zaledwie cztery, uchodzi za jego ucznia; dowodów jednak na to niema. Ruysdael miał dopiero lat dwanaście, gdy Van Goyen uczył się u Esaiasa van der Yelde w Haarlemie. Co do Ruysdaela, to nie wiadomo też,

czy ruszał się z Haarlemu. Z drugiej strony pierwsze ich prace nie są do siebie zupełnie podobne. Ruysdael wstąpił do cechu haarlemskiego w r. 1623.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Salomon van Ruysdael był pod względem temperamentu i obyczajów tak odmienny od Van Goyena, jak tylko być może. Spokojny, zadowolony z życia i rodzinnego miasta, człowiek, mający znaczne środki i dobrą po-zycyę, nie znał kłopotów, jakie z powodu długów spadały na ruchliwego, w wiecznej szarpaninie żyjącego Van Goyena. Faktycznie też, mimo wszystko, różnili się i w sztuce. Van Goyen ważył się na więcej i ciągle szedł dalej, skalę miał rozleglejszą, wyraził się też pełniej i bogaciej; Salomon Ruysdael poświęcił czterdzieści lat zawodu artystycznego na stworzenie stylu o formie prostszej i skali ciaśniejszej. Lubował się w domach gospodarskich, w karczmach przydrożnych ze stojącymi u bram wozami, w bydle i jeźdźcach, w czółnach i promach na rzekach, płynących śród lesistych wybrzeży. Ale i on, rozpocząwszy od schematów żółtawych, doszedł do umiłowania kolorów srebrno-szarych.

IZAAK VAN Ruysdael był bratem Salomona, a ojcem największego z tej rodziny, słynnego Jakóba van Ruysdaela. Izaak był handlarzem obrazów i zarazem malarzem; żył w Haar-lemie w r. 1642 i tam też umarł w r. 1677. JAKÓB VAN RUYSDAEL, albo po prostu Ruysdael, miał pejzaż holenderski do takiej doprowadzić uroczystej dostojności i wielkiej mocy poetyckiej, o jakiej nie marzył ani Van Goyen, ani jego stryj, Salomon van Ruysdael; posiadał też bogaty zmysł kolorytu, dla tamtych całkiem nieprzystępny.

1686

ROELANDT ROGHMAN 1596?

O jakie dziesięć lat starszy od Rembrandta, człowiek, dla którego Rembrandt tak głęboką żywił miłość, Roelandt

MALARSTWA

1686, OBRAZU

Roghman był malarzem pejzażu z wizyą prawdziwie holen- RAZEM derską. Niejedno z jego dzieł, z podrobioną sygnaturą, Z PIERW-uchodziło za dzieło Rembrandta. Zaznał gorzkiego lekce- SZYMI ważenia; jak sam w gładkim powiada frazesie, „zdobył wia-POETAMI domości i doświadczenie w tym tylko celu, aby ich nie KRAJ-módz zużytkować". Umarł w domu ubogich w r. długo po skonie swego przyjaciela. Opowiadają o uczniu Z WCZES-Roghmana, JANIE GRIFFIERZE, że pewnego razu zjawił się NYCH LAT w pracowni Rembrandta z prośbą o przyjęcie; atoli Rem-WIEKU SIE-brandt szorstko go oddalił, mówiąc, że zbyt kocha Rogh- DEMNA-mana, ażeby miał mu kraść jego uczniów. W Kassel są STEGO dwa wielkie krajobrazy Roghmana z podrobioną sygnaturą KROCZYMY Rembrandta; znajdujący się w Oldenburgu Pejzaż górski PO ma na sobie całe podrobione nazwisko Rembrandta. Ma- NIZINACH lował i rytował rozmaite widoki z okolic Amsterdamu, ma- HOLANDYI lownicze scenerye holenderskie i Las z pod Hagi. Rem-brandt wysoko cenił sztukę Roghmana.

Widzieliśmy, że JAKÓB GERRITSZ ClJYP malował w Dord-rechcie zarówno piękne krajobrazy, jak i dobre portrety — stał się też wzorem dla większego Cuypa.

VAN DER NEER

1677

1603

AART albo AERT VAN DER NEER, urodzony w Gorkum 1603, wzorował, zdaje się, sztukę swą na sztuce Camp-huysena, urodzonego w r. 1598; znany jest też najbardziej ze scen zimowych, wieczornych i księżycowych, stanowiących ton sztuki Van der Neera. W czasach dzisiejszych Van der Neer zyskał sobie wziętość, przekraczającą jego zdolności; zawdzięcza ją entuzyazmowi „znawców". Jest w tern jednak coś z poetycznej sprawiedliwości, sztukę swoją wykonywał bowiem w nędzy i zapomnieniu; leży też w grobie ubogich.

65

HIST. MAL. V - .9

Van der Neer rozpoczął życie w służbie Von Arkelsa; MALARZE próbował też, zdaje się, malować, popychany ku temu nie dającym się powstrzymać instynktem poetyckim. Jakkolwiek w monogram swój zaopatrywał niemal każde swe dzieło, to przecież rzadko kiedy dodawał datę. Amsterdam ma Krajobraz z r. 1639. Ale być poetą i załatwiać interesy innego zawodu, to sprawa nie łatwa.

HOLEN

DERSCY

Ostatecznie Van der Neer popalił mosty za sobą i przybył do Amsterdamu w r. 1640, ażeby poświęcić się sztuce; najwcześniejsze znane obrazy jego trzeba położyć na karb późniejszych dni życia: malował je, mając lat trzydzieści i pięć. Uzyskaną w tym czasie reputacyę zawdzięczał „troskliwie wykończonym krajobrazom, zwłaszcza w świetle księ-życowem"; wzięcie to wszakże było skromne, a życie jego było nieustanną walką z najstraszliwszym niedostatkiem. Najbardziej jednak musiało go ranić lekceważenie wieku. Poezyi pełne dzieła swe sprzedawał za tanie pieniądze, tak, że ledwie mu wystarczało na życie; a gdy ostateczna groziła mu nędza — i poeta żyć musi — został szynkarzem, wziąwszy sobie do pomocy swego syna, Jana van der Neera, również malarza. Można sobie darować Jana jako kelnera, ale boleśnie jest pomyśleć, ile traciła sztuka Aarta van der Neera na zajęciach szynkownianych.

1643; bruk-

Tymczasem sztuka jego coraz to wpanialsze tworzyła dzieła. Wantage’owska Zima pochodzi z r. selskie Światło księżycowe, w galeryi Arenberga, powstało w r. 1644; wielkie Światło księżycowe, w-Beit Collection w Londynie, w r. 1646; praski obraz Ludzie, grający w kręgle, w r. 1649; mniej-więcej w tym samym czasie namalował znajdujący się w Ermitażu zachód słońca, zwany Młyn nad wodą. Figury na krajobrazach z wielką malował dystynkcyą. Dwa Wieczory w Galeryi Narodowej londyńskiej noszą poetyckie piętno tej pięknej epoki jego sztuki.

MALARSTWA

1659, dałaSZYMI

DEMNA-

Gdy dobiegał pięćdziesiątki, zdolności jego rosły; mimo RAZEM gorzkiej nędzy, namalował też kilka najlepszych swych dzieł. Z PIERW-Karczma wiejska, której był właścicielem w r. mu, być może, przynajmniej chwilowe wytchnienie. Mało-POETAMI wał też obecnie owe maleńkie krajobrazy wieczorne, nocne, KRAJ-zimowe,' znajdujące się dzisiaj w Wallace Collection w Lon- OBRAZU dynie, w zbiorach Kanna, w Berlinie i gdzieindziej, a w któ- Z WCZES-rych doszedł do mistrzowstwa. Później zaczął z pamięci NYCH LAT malować owe fantastyczne krajobrazy księżycowe, na pod- WIEKU SIE-stawie których sądzono go zbyt długo.

PO

Van der Neer miał lat pięćdziesiąt, kiedy z Haarlemu STEGO przeniósł się na życie do Amsterdamu głęboki poeta kraj- KROCZYMY obrazu holenderskiego, znany w świecie jako Ruisdael.

HOLANDYI

Nękany przez wierzycieli, Van der Neer zmarł w naj- NIZINACH skrajniejszej nędzy 9 listopada 1677.

Poeta, był on jednym z najlepszych przedstawicieli holenderskiej szkoły pejzażowej. Na nieszczęście jednak nie posiadał zmysłu doboru; malowidła swoje rozdrabniał na niepowiązany szereg plam, czyniących ujmę wielkości natchnienia, jakie mu dawała Przyroda. Galerya Narodowa ma jego Krajobraz wieczorny z figurami i bydłem, niezwykłą owiany poezyą, wielkie drzewa zaś skomponował i namalował z rytmicznym zespołem i prawdą, przymioty, dzięki którym na wielkich stanął wyżynach. Wszystko to zaaranżowane pięknie i pełne czystego nastroju poetyckiego; to też dziwić się należy, iż taki mistrz przeszedł bez wrażenia. Ale i tutaj są właśnie ślady owego porwanego, postrzępionego rysunku, który był jego klątwą, a który jeszcze bardziej występuje w jego subtelnym obrazie Rzeka przy księżycu; błąd, przerywający impresyę oka, a tern samem i nastrój. Urok wschodzącego i zachodzącego słońca i księżyca , posępne czarne sylwety młynów, drzew i innych zjawisk, odwróconych od światła uchodzącego dnia, wszystko

MALARSTWO

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

to fascynowało Van der Neera. Chwytał zmienne tony barw szarych, od czarnej do białej, a z jaką to czynił sztuką, przekonać się można w zbiorach Wallace’owskich. Chociaż zaś oko jego nie umiało odkrywać muzyki kolorów świetlnych, to przecież posiadał on subtelne, przenikliwe poczucie tonów przyrody, jakkolwiek wyrażał je w sposób nieco ciężki i bez pewnej jednostajności. Zresztą głębsze poczucie muzyki barw jest objawieniem nowoczesnem, dawniejszym ludziom prawie nieznanem — istotnie, tak no-wożytnem, że profesorowie zaledwie to podejrzywają, bo ani wiedza szkolarska nie dopomaga do odczuwania tego, ani cudowności tej nie przekazały nam żadne stare skrzynie , żadne zapylone tomy, żadne pergaminów pełne archiwa.

ROZDZIAŁ VI

W KTÓRYM PŁYTKI SZACUNEK MARSZCZY BRWI NA WIDOK OLBRZYMA I TO NIE BEZ ROZLEGŁEGO POKLASKU I W KTÓRYM DROBNOSTKOWI PEDANCI OTRZYMUJĄ WAWRZYNOWE KORONY

Tak więc w czasie, kiedy poczynał się wiek siedem- PŁYTKI nasty, nowa nauka nową stworzyła rzeczywistość. Nowy SZACUNEK humanizm, przeszedłszy Włochy i Południe, dostał się na MARSZCZY Północ i dwom małym narodkom olbrzymie przyniósł obja- BRWI NA wienie. Oba te małe narodki pozbyły się panowania księży WIDOK i arystokracyi, które w nierozerwalnych kajdanach więziło OLBRZYMA, Południe. Oba narodki pozbyły się starych porządków, I TO NIE i oto narodziła się demokracya. Oba narodki uzyskały wol- BEZ ROZ-ność; odwróciwszy oczy od starej ortodoksyi, wiarę swą LEGŁEGO oparły na ludzkości — w następstwie rzeczy napięcie uwagi POKLASKU, ich ześrodkowało się w pierwiastku ludzkim. U jednego A DROBNO-z tych narodów zjawiło się ostatecznie Odrodzenie, nie STKOWI jako złuda, lecz jako rzeczywistość; narodowi temu dane PEDANCI były ziarna, które z biegiem czasu rozrosły się w najpo- OTRZY-tężniejsze mocarstwo świata: Anglia zanuciła hymn po- MUJĄ WA-tężny głosem Szekspira i wielkich Elżbietańczyków. Drugi WRZY-narodek, holenderski, uczuł dreszcz potężnych przedsię- NOWE wzięć, i Holandya wypowiedziała swą świetność w objawie- KORONY niu malarskiem.

Dziwne to było stulecie, które zapoczątkował rok 1600.

W Hiszpanii działał Velazquez; atoli Hiszpanie skrępowani byli starymi porządkami, oczy ich stara przesłaniała wizya.

Mało lat jasnych, a potem, po śmierci Velazqueza, dawniejsza ogarnęła ich niemoc. We Flandryi działał męzki geniusz

Rubensa. Jednakże Flandrya zatrzymała swój dawny sacer-MALARZE dotalizm i gięła się pod rządami arystokracyi. W Holandyi właśnie nowa wizya doprowadziła naród do tego, że chwycił za miecz i wywalczył sobie swobodę i że postanowił raczej umrzeć, aniżeli swobodę tę utracić. W Holandyi to nowe zakorzeniło się objawienie i porządek demokratyczny zawitał do kraju.

HOLEN

DERSCY

Nowe objawienie urodziło się śród dostatecznej szaroty i ciasnoty. Atoli naród, stęskniony do rzeczywistości, pragnący uwolnić się od złudy, w walce tej ślepym porwany szałem, zniszczył niejedną rzecz kosztowną. Zwracano przenikliwe, badawcze oczy ku życiu i gloryfikowano domowe życie ludu. Do Holandyi przybył Frans Hals, aby sztukę uwolnić od wszelkiej płytkości, wszelkiego pozoru i złudy. A zaledwie zawładnął swym wielkim geniuszem, kiedy w kraju tym urodził się artysta—jako malarz krewniak Halsa, Velazqueza i Rubensa; jako artysta był on przecież władzcą potężniejszego królestwa, aniżeli dziedziny, śród których kroczyli tamci trzej; najwyższy poeta z nich wszystkich, posługujący się rozleglejszą skalą orkiestracyi, z zimnych czynników barwy na płytkiej powierzchni głęboki wydobywający rezonans, wyraz, który wychodzi poza potęgę samego li wielkiego malowania i dosięga podniosłych szczytów sztuki, wprawiających w dreszcz nasze zmysły, wywołujących emocye, które do majestatycznych dochodzą odczuwań, głębokie wzruszenia, jak gdyby barwa, światło i cienie istotnem były życiem, rodzącem w nas potrzebę doświadczeń. Nieśmiertelne nazwisko tego człowieka — Rembrandt.

Leyda z tryumfującym skutkiem przebyła dwa oblężenia hiszpańskie, w r. 1573 i 1574. A na ofertę Wilhelma Orańskiego, że miasto uwolni od podatków, obywatele odpowiedzieli żądaniem uniwersytetu. Na uniwersytecie

MALARSTWA

MARSZCZY

jej I TO NIE

PEDANCI

tym przebywał niejeden z największych uczniów wieku. Pod PŁYTKI względem rozlegle stosowanej tolerancyi miasto stało się SZACUNEK wkrótce przykładem dla świata: z ulic jego uszły zabobony i ciasne przesądy; skasowano ustawy przeciw cza- BRWI NA równicom, zaprzestano prześladować żydów. Drukarnie tego WIDOK miasta wzbudziły niebawem podziw świata, stwarzając słynne OLBRZYMA, elzewiry. W Leydzie urodził się i wychował się na wszechnicy największy jej syn, Rembrandt van Ryn — on, BEZ ROZ-który, nie troszcząc się o względy publiczności, miał po- LEGŁEGO tężne stworzyć dzieło w wielkim wieku tenebrozów, tak, POKLASKU, jak Michał Anioł stał się czarującym, majestatycznym poetą A DROBNO-Odrodzenia we Florencyi, a Tycyan, Paweł z Werony i Tin- STKOWI toretto najwspanialszymi malarzami weneckimi.

Urodzony w dwadzieścia sześć lat po Fransie Halsie, OTRZY-zmarły po nim zaledwie w trzy lata później, Rembrandt MUJĄ WA-wykonywał swą wielką sztukę w latach Fransa Halsa, Ru- WRZY-bensa, Ribery, Zurbarana i Velazqueza. Były to lata, kiedy NOWE w Holandyi głębokie zapuściło korzenie drzewo demo- KORONY kracyi, mające do tak ogromnej wyrosnąć potęgi. Tudo-rowie drzewo to sadzili w dość wesoły sposób poza kanałem, w Anglii. Holendrzy, z wyciągniętym mieczem w ręku i zaciśniętą wargą strzegący wzrostu tego drzewa, wnieśli w tę sprawę jakiś zaciekły fanatyzm, — to prawda; atoli w tym ludzie, który chodził w kapeluszach, jak wieże, a który dawny fanatyzm z fanatyczną łączył surowością, przedziwna była wizya, albowiem oczy jego spoczywały na braterstwie człowieka, na rządach ludu przez lud dla ludu. Hasła bojowe, które dzisiaj są na ustach wszystkich, któremi oddychają nasze ciała, gdziekolwiek przednie spotkają się narody, wywalczano w owych bohaterskich czasach tylko z mieczem w ręku. Zwyciężali, a, zwyciężając, tworzyli podstawy czasów przyszłych. W tych dniach wieku siedemnastego, kiedy Stuarci grozili zniszczeniem nowych

objawień w Anglii, wesoła Anglia zwróciła się przeto na surowe. Ale, zanim Rembrandt i Hals złożyli się do grobu, Cromwell z potężnym mieczem w ręku i nieugiętą wolą po tyranii w ciężkich deptał butach i oswobodził kraj, a czyniąc to, zaszczepił nową wiarę w koloniach amerykańskich — w tych koloniach, które w sto lat później miały całemu światu potężną dać lekcyę Wolności Człowieka i zgotować Francy i najwyższą świetność. Przecież korzenie tego wszystkiego tkwiły w Holendrach; oni to walczyli i przelewali krew za wolność i demokracyę, a śród tych, którzy wyrazili ducha ludu i wieku, największymi byli Rembrandt, Hals i Ver Meer.

MALARZE chwilę na drogi HOLEN

DERSCY

Jednakże, prócz zadziwiającego artyzmu i zmysłu dla rzeczywistości życia, będących udziałem Halsa i Velazqueza, Ver Meera i Zurbarana, Rembrandt otrzymał jeszcze cza-rowny dar wyobraźni, której odmówiono tamtym.

REM

DO

1606

70

On

Frans Hals miał lat dwadzieścia i sześć, Rubens dwadzieścia i osiem, Valazquez i Van Dyck byli siedmiolet-niemi dziećmi, kiedy młynarz z Leydy, niejaki Harmen Gerritszoon van Ryn, i jego żona, córka piekarza, Neeltje (Kornelia) Willemsdochter, obdarowani zostali dnia 15 lipca 1606 piątem z rzędu dzieckiem, i to synem, który miał być znany światu jako REMBRANDT. Dlaczego dano dziecku niezwykłe imię Rembrandt, niewiadomo; Rembrandt Har-mensz (skrócone Harmenszoon, syn Harmena) otrzymał potem przydomek VAN Ryn, Rembrandt Harmensz van Ryn, co niebawem zmieniło się w krótsze REMBRANDT VAN Ryn , „Rembrandt z nad Renu“, jako że się urodził w Leydzie; nazwisko to skurczyło się w nieśmiertelne, proste „Rem-brandt“ — jak wogóle wszystkich wielkich ludzi wymienia

REMBRANDT

1606

1669

SZKOŁA HOLENDERSKA „PORTRET WŁASNY“

(Lwów, Zbiory Andrzejowej Ks. Lubomirskiej)

TOMASI8M3M Qódl — dOdl

A>iaM3QV13JOH AJOMSa “mKill TASHftOH,,

((siayyiiMoauJ .aM (3Wot3XHCinA yhoih\ ,wówJ)

*

y-* •

,

m- a

ŚM

Sl

;;

' ■

.

MALARSTWA

SZACUNEK

się po prostu z samego tylko nazwiska, bez żadnych ozdób PŁYTKI i tytułów.

A DROBNO-

Ojciec, Harmen Gerritsz (Gerritszoon, syn Gerarda) Roe- MARSZCZY lefszoon, pragnął nie tylko, aby synowi dobrze się działo, BRWI NA *ale marzył, zdaje się, i o wysokich dla niego honorach — WIDOK a może była to sprawa matki dziecka, której zajmujące OLBRZYMA, rysy miał syn unieśmiertelnić później w swoich arcydziełach. I TO NIE Ostatecznie jednak ojciec, zamiast przygotować Rembrandta BEZ ROZ-do swego zawodu młynarskiego, jak to uczynił z trzema LEGŁEGO starszymi synami, posłał czternastoletniego chłopca na wy- POKLASKU, dział prawny wszechnicy leydeńskiej.

prawnika; PEDANCI

Lecz ten „syn młynarza, urobiony jednak z innej mąki, STKOWI aniżeli ojciec", nie miał w sobie materyału na to też studya niecierpliwie przerwał, bo do książek żabie- OTRZY-rać mu się nie chciało, i poszedł wpoprzek ambicyom oj- MUJĄ WA-cowskim, uczuwszy w sobie niepowstrzymany pęd do za- WRZY-wodu malarskiego. W rok po udaniu się na uniwersytet NOWE opuścił go, mając lat piętnaście, wstąpił do pracowni mier- KORONY nego malarza, JAKÓBA VAN SWANENBUERGHA (1580—1638), i wtajemniczał się tutaj w sztukę w przeciągu lat trzech; w r. 1624, mając lat osiemnaście, udał się na krótko (mówią, że na kilka miesięcy) do PIETERA LASTMANA w Amsterdamie; tutaj na włoski kierunek majstra zbuntowała się dusza chłopca, który miał wspiąć się na najwyższe wyżyny sztuki.

Widzieliśmy, że ten sam Lastman, uczeń Geerita Pietersza, powędrował był w r. 1604 do Rzymu, gdzie uległ urokowi Adama Elsheimera, ażeby, powróciwszy, wziętym zostać malarzem. Dobry rysownik, gorącym posługiwał się kolorytem w duchu włoskim. Używał krajobrazu, jako istotnie znamiennego tła do swoich figur. Lastman lubował się w malowaniu wschodnich strojów żydowskich, dlatego też nie należy go zbyt lekkomyślnie odsądzać od tego, jakoby nie przyczynił się do wzbudzenia geniuszu Rembrandta. Rembrandt od-

73

HIST. MAL. V — 10

rzucił jednak renesans włoski, jako coś obcego, szukając MALARZE natchnienia w zadaniach sztuki tenebrozów — ludzi, którzy odrzucali renesans, kierując się hasłem „powrotu do Przyrody", tym esencyonalnym celem geniuszu hiszpańskiego i holenderskiego. Powiedziano, że Lastman nauczył młodego ucznia wytrawiania; w rzeczywistości jednak największy dług zaciągnął on wobec sztuki Łukasza z Leydy, którego przez całe życie bardzo cenił. Rembrandt w każdym razie serdeczny miał afekt dla tego człowieka,. — po sześciu jednak miesiącach wrócił do domu, aby na własny malować sposób.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Młody Rembrandt, powróciwszy do Leydy, zaczął stu-dyować przyrodę i uprawiać styl osobisty. Wrażliwy, szlachetny, pełen prostoty życia, młody człowiek nigdy właściwie nie był towarzyski; w rozległy sposób obserwując ludzi i zjawiska, żył przecież nieco zdała i samotnie. Lubił chodzić w okolicę i malować. Głównym jego przyjacielem był młody LlEVENS, uczący się również u Lastmana; niebawem przyłączył się do nich trzeci młody człowiek, syn szklarza miejskiego, mający dojść do sławy jako Gerard Dou. Młody Dou wstąpił do pracowni Rembrandta w lutym 1628 i pozostał u niego lat trzy — do r. 1631.

I rytownik Van Vliet przybył również do Rembrandta. Zdolni, pilni, młodzi ludzie pracowali razem usilnie i szczęśliwie. Słaby rytownik Van Vliet pozostawił nam ostatecznie sztychy rozmaitych zaginionych malowideł Rembrandta, jak Córka Lota, Chrzest eunucha i Modlitwa św. Hieronima.

Rembrandt przekonał się niebawem, że źle jest malować bez wzorów; wcześnie też zaczął zbierać stroje wschodnie, rozmaite ciekawostki i rekwizyty i przyozdabiał niemi swe modele. Pozatem malował od czasu do czasu studya martwej natury, które miały wielkie powodzenie śród ludzi uczonych, jak np. Próżność.

MALAR STWA

OTRZY

Istniał tu przecież wpływ inny, o którym mało się PŁYTKI słyszy, gdyż niema ewidencyi wspomnień i dokumen- SZACUNEK tów; Rembrandt musiał widzieć dzieła Fransa Halsa, MARSZCZY sztuka jego często świadczy o tern. Na szczęście, nie wi- BRWI NA dział ich zbyt dużo, ani też dzieł jakiegoś innego potężnego WIDOK twórcy. I rzeczywiście, losy sprzyjały chłopcu, dając mu OLBRZYMA, dobrego nauczyciela, ale nie żadnego wielkiego malarza, I TO NIE któryby go wprowadzał w tajemnice sztuki; dobrze było BEZ ROZ-dla niego, że w dziedzinę twórczości swej wkroczył, LEGŁEGO niekrępowany myślą o potężnej woli innych. Proste POKLASKU, prowadząc życie, bystry młodzieniec poświęcał cały czas A DROBNO-kształtowaniu swego olbrzymiego geniuszu; śledź lub ka- STKOWI wałek chleba z serem były dostateczną biesiadą dla takiego, PEDANCI jak on, bogacza wyobraźni.

MUJĄ WA-WRZY-

OKRES PIERWSZY

Pierwsze sygnowane obrazy młodego Rembrandta mają NOWE datę 1627. Sztutgarckie Więzienie św. ZPawła i ber- KORONY liński cfflekslarz, malowane gładko, wskazują mimo młodzieńczości na myślowy kierunek jego wielkiej sztuki.

Z r. 1628 pochodzą dwa małe obrazki na temat biblijny:

Samson, zdradzony przez Dalilę, i Sw. Piotr śród sług arcykapłana. Do monogramu R. H. dodał teraz L. i tego R. H. L. używał na znak, że pochodził z Leydy. W Wek-slarzu i Sw. Tiotrze stosował już Rembrandt silne kontrasty światła i cieni. Niebawem jednak zaczął malować na sposób, który miał się stać jego sposobem indywidualnym, ujawniając owo pełne, głębokie posługiwanie się kolorem białym i czarnym, stanowiące taką przedziwną u niego potęgę. W Kassel znajduje się jego Qłowa własna, a w zbiorze Pacullych w Paryżu inna Głowa Rembrandta, w 21 roku życia (1627), w stalowym kołnierzu na szyi, — obie rzeczy malowane cudownie i oświetlone czarownie. Dwudziesto-

jednoletni Rembrandt znalazł siebie i nową stworzył sztukę, dając wyraz nowej wizyi. W szeregu obrazów młodocianych w Kassel, Gocie, Hadze i w innych miejscowościach Rembrandt portretował przedewszystkiem siebie. Zadziwiający oryginalny portret w Kassel, tak zwany ^Rembrandt z rozwichrzonymi włosami, jest cudem co do głębokiej wizyi. I wszędzie, w malowidłach i rytach z tego czasu, widać studyowanie wyrazu. W rodzinie i w sobie znalazł piękne tematy dla pendzla i igły rytowniczej; pierwszy sygnowany ryt, przedstawiający jego Matkę, nad której głową i ramionami tak się unosił Hamerton, powstał w r. 1628. Pedanci przyzwyczaili się mówić o niejednym jego sztychu jako o „szczególnem pięknie jego starej matki“. Trzeba naprawdę kultury książkowej, aby to widzieć. Rembrandt, szukający piękna w subtelnej starej twarzy, słabym byłby artystą; chodziło mu jednak o sportretowanie matki i uczynił to z wczesnymi objawami geniuszu, jak to widać na słynnym , połowę naturalnej wielkości wynoszącym portrecie Matki śRembrandta w czarnym welonie. Istotnie, od pierwszej młodości ujawnił Rembrandt sztukę, będącą emocyo-nalnym wyrazem impresyi życia; zaczął też wykonywać autoportretowe sztychy jeden za drugim, w których jeden miał tylko cel uzewnętrznienia zmiennych emo-cyi — przerażenia, śmiechu, bólu, smutku, gniewu i tym podobnych. Talent jego malarski, jak to widać w Śmiejącym się mężczyźnie w stalowym kołnierzu (1628—1629), w Hadze, okazuje się, jak na młodzieńca dwudziestodwuletniego, wprost zadziwiającym; dowodzi tego ponadto przepyszny portret ze zbioru Fabbrich Stary człowiek z szcze-cinowatą brodą (1629). Igłą rytownika posługiwał się teraz z wyszukaną zręcznością, aby w swej Matce wyrazić dostojność podeszłego wieku, uczucie starych rąk, które wyhodowały jego dzieciństwo, senne oczy sędziwej głowy

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

MALARSTWA

niewieściej. Jak nerwową, skończoną wrażliwością obda- PŁYTKI rzone były jego ręka i jego wizya, widać to w szkicach SZACUNEK młodego, dwudziestoczteroletniego Rembrandta, z r. 1630, MARSZCZY gdy robił profil ojca w słynnym Mężczyźnie z łysą głową; BRWI NA ale w jakich skokach doszedł do subtelnie rytowanego por- WIDOK tretu ojca w słynnym Mężczyźnie w czapce futrzanej OLBRZYMA, i w krzepko, po mistrzowsku malowanym Ojcu Rem- I TO NIE brandta, w Kassel, wykonanym na krótko przed śmiercią BEZ ROZ-ojca, którego malował także jako wojownika z wielkiem LEGŁEGO piórem na kapeluszu — w Chamberlainowskim Portrecie, POKLASKU, w Brighton. Na rycie matki Rembrandta w czarnym we- A DROBNO-lonie matka ta przedstawiona jest jako wdowa, ojca bo- STKOWI wiem stracił w kwietniu r. 1630. Amsterdam posiada ma- PEDANCI lowidło Matka Rembrandta z roku 1627 lub 28; Windsor OTRZY-

pomiędzy 1629 a 30; MUJĄ WA-

1631. KORONY

i Wilton House mają inne z czasu w Oldenburgu jest portret z datą 1631, znany jako Anna WRZY-Prorokini w stroju żydowskim; Windsor ma ponadto Portret NOWE (Gerarda Dona), malowany przez Rembrandta w r.

W czasie tym Rembrandt rytował i malował dużo, pomiędzy innemi Starego człowieka z brodą; bardzo znany ryt tego obrazu z r. 1631 jest pysznym tego dowodem.

Rortret własny Rembrandta, w Kassel, z twarzą w cieniu, szorstki i ociężały, przedstawia go w postaci wieśniaka; haski Portret z r. 1629-30 daje nam subtelniejszy typ młodzieńca dwudziestotrzyletniego. Istotnie, młody Rembrandt w sposób zadziwiająco szybki rozwinął się w mężczyznę, zarówno, jak i w artystę. „Gołowąsa młodość" miała też śród zbieraczy ogromną wziętość. Judasz, zwracający srebrniki, . z tego samego pochodzi czasu. Tworzył teraz sztychy żebraków i włóczęgów, bez wszelkiej idealnej afektacyi, przedstawiając ich w całym ich brudzie i nędzy. Dla Rembrandta krępujące piękno akademickie nie istniało. Udawał się do życia i krok w krok chodził za tern życiem; malował też

je bez lęku, bez blichtru, bez kłamu. Dlatego też ludzie, MALARZE kochający się w elegancyi, usiłują go bronić; pedanci, nie wiedząc, co czynić ze swą teoryą piękna, starają się go tłómaczyć.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Talent jego się wzmagał. Szkice Ofiarowanie w świątyni, Obrzezanie i ^Dzieciątko Jezus śród uczonych w piśmie, pochodzące z r. 1630, okazują mistrzowstwo w ugrupowaniu, oświetleniu i technice; jego technika staje się coraz to pewniejszą i swobodniejszą, jakkolwiek wciąż jeszcze używa końca pendzla do wyskrobywania światła na płaszczyźnie włosów, np. Starego pana z białą brodą, w Kassel. Gdy Rembrandt sygnuje pełnem nazwiskiem jaki obraz, nigdy, w zabawny sposób, nie jest pewien ortografii. W następnym roku 1631 całkowicie oddany był pracy. Na sztok-holmskiem malowidle Św. SAnastazy mamy starego człowieka z siwą brodą, tyle razy malowanego za dni leydeń-skich. Haga posiada wysoce skończone Ofiarowanie w świątyni, obraz, na którym typowy Rembrandtowski rezonans światła i cieni ma głęboką, orkiestralną potęgę wyrazu. Malowidło to zostało uszkodzone przez zaokrąglenie górnej części, wskutek czego straciło nieco na swej cudownej lotności i dostojności, jaką wytwarza jego kształt prostopadły. Z wszelkimi środkami sztuki, znanymi dotychczas jego poprzednikom, kojarzy się tu jeszcze jego własny, oryginalny geniusz. Wrażenia dostojności i czci, jakie to dzieło wywołuje, nie prześcignął żaden inny utwór. Tutaj i w monachijskiej Świętej fRodzinie niema śladu dawnego sposobu przedstawiania rzeczy; Rembrandt dążył tu do jednego celu, do wyrażenia ludzkich pierwiastków opowiadań biblijnych. Artysta poniechał tu konwencyonalizmu kościelnego; obecnie kościoły (protestanckie) pozbawione były obrazów, — malował dla domu.

Leyda, miasto teologów i uczonych, nie wiele troszczyła

MALARSTWA

NOWE

się o sztukę. Amsterdam wzywał Rembrandta. Przeważna PŁYTKI część jego odbiorców żyła w Amsterdamie. Musiał on tam SZACUNEK dotąd nieustannie czynić podróże. Rodzinie jego dobrze MARSZCZY się działo. Jedynym węzłem, który go łączył z Leydą, była BRWI NA matka, ale ta w dobrych była rękach, u siostry swej, Elż- WIDOK biety. Przy końcu r. 1631 przerwało się kółko artystów OLBRZYMA, leydeńskich: Lievens udał się na trzy lata wielkiego powo- I TO NIE dzenia na dwór angielski; Gerard Dou, dla swego dobra, BEZ ROZ-i dwudziestopięcioletni Rembrandt zmienili Leydę na Am- LEGŁEGO sterdam; Rembrandt osiadł na całe już życie w tern POKLASKU, mieście, które, jak dobrze świetny mówi frazes, miałADROBNO-„ uczynić sławnem “. Tutaj młody malarz wysunął się od razu STKOWI na czoło jako portrecista. — Moreelse wprowadził do por- PEDANCI tretu sztywną, na Włochach opartą manierę, którą sprak- OTRZY-tykował De Keyser; wziętość tego kierunku zmusiła mło- MUJĄ WA-dego Rembrandta na chwilę do stosowania go w znacz- WRZY-nym stopniu, mimo niesmaku, jaki w nim budził, niebawem jednak pozbył się go całkowicie. Przybył KORONY do Amsterdamu z pogardą dla ideałów włoskich, człowiek głęboki, odkrywający życie dla samego życia, całą wizyę swoją ześrodkowujący w walorach i głębokich rezonansach światła i cienia. Dawało mu to z zadziwiającą mocą charakter zjawisk, dawało mu duchowe napięcie nastrojów.

Przybył też do Amsterdamu z nieugiętą wolą tworzenia w arcydziełach swoich jedynie tego, co wizyi jego dawało życie. Zadowalał się tak małem, zadowalał się własnem ogniskiem domowem, zadowalał się napełnianiem swego domu przedmiotami, które mu dopomagały do tworzenia sztuki. Stanowcza jego wola wiodła go do celu: nie zboczył też nigdy z drogi, wiodącej go do tego celu.

Rembrandt, w dwudziestym piątym roku życia przybywszy do Amsterdamu, był już skończonym mistrzem

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Rembrandt zjawił się w wielkiem mieście, w którem nie był obcy; ulokował się też w domu, który dobrze znał jako młody chłopiec. Zamieszkał z przyjacielem, Hendrickiem van Uylenborchem, handlarzem obrazów, któremu zawdzięczał prowadzenie swych interesów, któremu pożyczył trochę swoich oszczędności, a który, zdaje się, głównie przyczynił się do wprowadzenia go w wielką, tolerancką, wspaniałomyślną gminę amsterdamską, nie znającą małostkowych prześladowań religijnych, gdzie żydzi wolnymi byli obywatelami, przyczyniając się swymi talentami do przymnożenia blasku temu miastu. Przyjaźń pomiędzy Rembrandtem a Uylenborchem przedziwny wywarła wpływ na sztukę i życie młodego malarza z Leydy. Hendrick van Uylenborch był latoroślą szlachetnej rodziny holenderskiej, w której Rembrandt się ożenił, unieśmiertelniając w niejednem arcydziele portretowem Saskię van Uylenborch. Ulokowawszy się tymczasowo u Uylenborcha, zaczął Rembrandt oglądać się za pracownią i mieszkaniem i znalazł je nad kanałem Bloem-gracht w zachodniej części miasta — obszerna hala towarowa, która miała stać się sławną jako pracownia Rem-brandta. Tutaj przychodziła do niego owa gruba kobieta i, zdjąwszy podwiązki, zostawiające ślady na nogach, pozowała mu do owej ociężałej nagości, kąpiącej się jako Dyana, i do rozmaitych innych pięknych postaci mitologicznych. Tutaj gromadził owe wyszywane płaszcze i inne „rekwizyty”: złote łańcuchy, klejnoty i drogie kamienie. Gruba wiejska dziewka siadywała mu do Zony źPutyfara, do Danae i innych postaci charakterystycznych, jak Naga

w swej sztuce. Miał to pokazać w latach następnych. Dzieła jego ręki z dwóch czy trzech lat po jego osiedleniu się w Amsterdamie są arcydziełami wieków; zaprawdę, tworzył on dzieła, wychodzące poza wszelką sztukę przygodną.

REMBRANDT 1606 — 1669

SZKOŁA HOLENDERSKA

„SASKIA"

(Kassel, Galerya Królewska)

t

i

TdHA$iaM3fl

eddi — aoói

A>i25l3QH3JOH A30MS8

“Kmm„

(A>12W3.IÓ5l)l AYA3JAO ,J322A^)

w

i

sraj

■JĘ/t-

• Zji

m

idmz

t*r

9

• *

I

4U

* ^

W

.//*■

r ^.;

1

:

>

&

>

-

■ - ■-. i K

f

- J

Jp- Jjgfg

A'j

ff

?•

i ;

St

MALARSTWA

MARSZCZY

kobieta na pagórku; a z łatwą odpowiedzialnością za cnotę PŁYTKI Józefa kobieta ta wykazuje całkowite zatopienie się Rem- SZACUNEK brandta w realizmie.

STKOWI

Dobry Samarytanin uważany jest za dzieło Rembrandta; BRWI NA temat ten obrabiał on w roku swego przybycia do Am- WIDOK sterdamu zarówno w malowidle, jak i w rycie. Mimo nieza- OLBRZYMA, leżności pod względem charakteru, Rembrandt spostrzegł, I TO NIE że wziętość miały rzeczy szczegółowo wypracowane, i miał BEZ ROZ-z czego żyć. Berlin posiada dwa małe obrazki — Kobieta LEGŁEGO z jasnymi włosami i dorwanie źProserpiny, pochodzące POKLASKU, z tego czasu, a wypracowane tak samo , jak zaginione dzi- A DROBNO-siaj Porwanie Guropy de Mornyego.

W następnym roku, 1632, pracownię jego nawiedzają PEDANCI staruszkowie, których często malował. Kassel ma dwa por- OTRZY-trety starych ludzi; do jednego z nich pozował starzec dla MU JĄ WA-znajdującego się dzisiaj w Sztokholmie Sw. Piotra i in- WRZY-nych malowideł. Będąca w Metzu Głowa starca powstała NOWE w rok później (1633). Do Amsterdamu przyciągnęło go KORONY jednak malarstwo portretowe; widział on tutaj dzieła Ni-colaesa Eliasa, Holbeina, Rubensa, Van Dycka i innych.

Malarzem młodszym był De Keyser, wówczas człowiek w połowie trzydziestki i bardzo wzięty. Ażeby zdobyć pozujących, Rembrandt odłożył na chwilę swą swobodę i zaczął rywalizować z De Keyserem. Z upartą wolą powstrzymywał swój geniusz i zasiadł do dzieła, aby pobić De Key-sera i innych na ich polu.

W Hamburgu jest jego Maurycy Huygens z r. 1632; w Kassel tak zwany Coppenol, ostrzący pióro, słynny kaligraf, którego Rembrandt namalował w arcydziele w Ermitażu; z tego samego roku pochodzą: halfordzki Marten Looten (z wyjątkiem Filozofa z Luwru z r. 1633, wszystkie te obrazy mają sygnaturę R. H. L. van Rijn), wiedeńska Młoda kobieta, w postawie siedzącej, w stroju czar-

81

HIST. MAL. W-11

nym, Kapitan ZJoris de Caulery ze strzelbą w ręku, para owalnych portretów mężczyzny i kobiety, księcia Zegań-skiego, obecnie w Ameryce, para portretów — mężczyzna i kobieta — rodziny Beeresteynów, dzisiaj w Muzeum no-wojorskiem, i para portretów, — mężczyzna i kobieta, w Belwederze. Dziełu swemu z niewyczerpaną oddany pracowitością, szczęśliwe robiąc studya i ryty, rozwinął swoje zdolności tak, że sława jego w szybki rozeszła się sposób.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Widzieliśmy, że w Holandyi były w modzie malowidła korporacyjne (czyli grupy obywatelskie). Jeżeli jaki kraj uprawiał ideę braterstwa i jedności, to była nim Holandya. Holendrzy pobili swoich nieprzyjaciół, morzu wyrwali ziemię, na której stali, jednością zdobyli stanowisko w święcie ; grupa obywatelska była symbolem ich świetności. W tym samym r. 1632 wezwano Rembrandta* do namalowania słynnej grupy, znanej jako Lekcya anatomii dr. Tulpa. Widzieliśmy, że na ten sam temat namalował obraz Aert Pietersen w r. 1603, że powtórzył go następnie Mierevelt w r. 1617, potem De Keyser w r. 1619 (pierwsze jego znane dzieło), wreszcie Nicolaes Elias w r. 1626 w obrazie amsterdamskim. W r. 1632 dr. Tulp wezwał Rembrandta, aby namalował obraz na ten sam temat, jako dar dla cechu chirurgów. Dzieło to, śmiesznie przecenione przez krytykę wobec takich arcydzieł najbliższej przyszłości, jak Szlachcic polski, w Ermitażu, lub Stara kobieta, w Galeryi Narodowej, Rembrandt pozostawił rychło poza sobą. Jak dotąd, potężne jego zdolności objawiły się w przedziwnych śladach. Na Lekcy i anatomii z r. 1632 malarz położył swe pełne nazwisko „Rembrandt Sc. 1632“, odrzucając monogram. Jakkolwiek Lekcya anatomii nie była najpotężniejszem dziełem sztuki, porwała przecież miasto. Sukces był wielki; artysta stanął w pierwszym szeregu; zasypywano go zamówieniami. Z tego czasu pochodzą dwa duże portrety w Wal-

MALARSTWA

cUylenborch, I TO NIE

lace Collection: Burmistrz Pellicorne z synkiem i żona jego, PŁYTKI Zuzanna van Collen z córką, sygnowane „Rembrandt". SZACUNEK W dulwichskim ^Portrecie ^Rembrandta i w Portrecie Rem- MARSZCZY brandta petworthskim przedstawił się artysta, jak wyglądał BRWI NA w r. 1632; w tym samym roku namalował także profilowy WIDOK portret pięknej, młodej blondynki, która w dwa lata póż-OLBRZYMA, niej miała zostać jego żoną — Saskii van

LEGŁEGO

krewniaczki przyjaciela Rembrandta, u którego zamieszkał, BEZ ROZ-przybywszy do Amsterdamu.

Saskia zjawiła się w pracowni Rembrandta z swym ku- POKLASKU, zynem, i Rembrandt malował ją w tym samym roku trzy- A DROBNO-krotnie: w portrecie profilowym, w Sztokholmie, — w por- STKOWI trecie całotwarzowym, w Galeryi Liechtensteina (o ile to nie PEDANCI jest siostra Rembrandta), — za każdym razem przedstawił ją OTRZY-w płaszczu ze złocistą bordiną na ramionach, — ponad to jako MUJĄ WA-słynną tak zwaną Oblubienicę żydowską (o ile to także nie WRZY-jest siostra Rembrandta); na obrazie tym przedstawiał Sa- NOWE skię w postawie siedzącej, strojną w bogate materye, w to- KORONY warzystwie służącej.

Do roku 1632 należą również Wskrzeszenie Łazarza,

Szczurobójca, Pers i Modlitwa św. Hieronima. Odtąd Rembrandt, jakkolwiek trzymający się jeszcze mody, rozszerzył nieco swój styl. Kilka par portretów namalował w końcu 1632 i w początku 1633: mężczyzny w r. 1632, jego żony 1633. Do portretów tych należą: Wynn-Ellisowski Mężczyzna w kapeluszu z szeroką bortą (znaczony „Rembrandt 1632“) i jego żona, Kornelia Pronck (znaczony „Rembrandt 1633“); obecnie do innej należy kolekcyi, ponieważ Galerya Narodowa odrzuciła go w r. 1876. Kolor ciała na obrazach tych jest „chłodno zielony“, pierwszy styl Rembrandta czyli „maniera De Keysera“. W Brunświku jest owalna para portretów: tak zwany Grotius (1632) i jego Zona (1633). Nawiasem powiedziawszy, trudno usprawiedliwić

krytykę, oddzielającą pary te jednym rokiem; malowane MALARZE one były prawdopodobnie w tym samym kwartale ostatnim r. 1632, albo też, być może, w styczniu 1633. Termin roczny dowolnem jest przypuszczeniem. W Dreźnie jest jego Wil-lem, burggrabia rotterdamski (1633), we Frankfurcie jego żona, Małgorzata van Bilderbeecq, w Kassel Jan Her-mansz Krul (1633). Zaprawdę, rok ten dla Rembrandta wielce był pracowity. Londyńskie zbiory Wallace’a, Rot-szyldów i księcia Yussupowa mają kilka drobnych portretów dzieci, malowanych w r. 1633; drobnych rozmiarów portret ze zbioru Hope’a, Mężczyzna i jego żona w całej postaci na tle pokoju, sztokholmski portret Teologa i subtelny Młody patrycyusz Pourtalesowski, w którym Rem-brandt pozwala swobodnie igrać swemu pendzlowi i zbliżać się do jego pojęcia o rezonansie światłocienia. Może najsławniejszem jego dziełem z tych czasów jest znajdujący się w pałacu buckinghamskim Budowniczy okrętów i jego żona, portret, na którym staruszek Jan Vij siedzi przy stole, podczas gdy jego żona podaje mu list; w dziele tern ukazuje się nam Rembrandt jako dramatyk z rzadką zdolnością chwytania charakteru i przedstawiania szczęśliwej kompanii dwojga starzejących się ludzi, co życie swoje przebyli w harmonii. Rembrandt jest wielkim artystą, mistrzem wzruszeń ludzkich. Oblegali go teraz zamawiacze portretów. Wziętość czekała cierpliwie na wkroczenie w bramy jego pracowni.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

W r. 1633 namalował £ódż św. Piotra, a prawdopodobnie i frankfurckiego Dawida, grającego na harfie przed Saulem, choć może obraz ten powstał wcześniej — temat, do którego powrócił jeszcze raz w latach późniejszych. Luwr posiada dwa obrazy: filozofa, zatopionego w rozmyślaniach, i studyum do filozofa, narysowane czerwoną kredą. Co za wyraz zadumy, co za głębia muzyczna, jakie

REMBRANDT 1606 — 1669

SZKOŁA HOLENDERSKA

„ŚWIĘTA RODZINA'‘ (Petersburg, Ermitaż)

TQMA5ł8M33 Qddl — dOói

A>i25ł3GW3JOH AJ03S8

“kmaosv

(ŚATIMH3 ,DHU88H3T3S)

♦

r:

'

#

m

‘ 'MS

*-f'T *

£

m

•C'l

;

\

1

§§§

Hf

■» j

dl>

ffi

- .■

■#

y*M

*

/

.»'

M A L AR S T W A

BEZ ROZ-

niesamowite poczucie medytacyi! Następcy Rembrandta, PŁYTKI Ostade, De Hooch i inni, zawdzięczają mu cudowne po- SZACUNEK czucie uroku wnętrz, ale i najwięksi z nich jakże dalecy są MARSZCZY od tej duchowej emocyi, jaką czarodziejstwem swej sztuki BRWI NA wywołuje geniusz Rembrandta! Namalował on już Chrystusa WIDOK z uczniami w Emaus, własność Andrego, subtelnie posłu- OLBRZYMA, gując się światłocieniem; teraz jednak zawładnął nad całą I TO NIE jego wymową.

też WRZY-

W roku 1633 były w pracowni Rembrandta dwa ma- LEGŁEGO lowidła: Podniesienie krzyża i Zdjęcie z krzyża. Sława POKLASKU, jego rosła. Namiestnik, Wilhelma Milczącego syn, Henryk A DROBNO-Orański, zarządzający Holandyą w latach największego jej STKOWI szczęścia, zwrócił swe oczy na sztukę Rembrandta — skie- PEDANCI rował te oczy prawdopodobnie jego sekretarz, Konstanty OTRZY-Huygens; Huygens właśnie prorokował wielką karyerę mło- MUJĄ WA-demu malarzowi jeszcze za czasów leydeńskich, on wszedł teraz w układy z Rembrandtem o nabycie dwóch NOWE obrazów dla księcia. Interesującą jest rzeczą, iż Rembrandt KORONY poprosił, aby dzieła jego wisiały w silnem świetle. Dzieła te znajdują się obecnie, w złym stanie, w Monachium.

W tym samym roku 1633 Rembrandt wykonał sztych Zdjęcie z krzyża. W Ermitażu znajdują się dwie dużych rozmiarów repliki tego dzieła, wykonane przez Rembrandta w roku następnym. Wspaniałomyślność jego charakteryzuje fakt, że kilkakrotnie dawał przez posłów znać księciu, że jeśli podana przezeń cena wydaje się mu za wysoką, to oznaczenie jej pozostawia jego decyzyi.

Byłoby może lepiej zatrzymać się już tutaj nad innymi obrazami religijnymi, namalowanymi dla księcia, jakkolwiek należą one do ostatnich lat trzeciego dziesiątka wieku.

1636. Rembrandt,

W r. 1636 namalował Wniebowstąpienie; w r. 1639 w styczniu wykończył Złożenie do grobu i Zmartwychwstanie, oba przeszło w połowie wykonane w r.

niezależnie od tego, co mu był winien, obdarował też Huy-gensa dużych rozmiarów płótnem, nie odpowiadającem artystycznej świadomości poczciwego sekretarza. Wszystkie te serye Męki Pańskiej rozpoczął Rembrandt w r. 1633, a jakkolwiek rozwijał się dalej, wychodząc poza metodę, jaką były malowane, starał się jednak utrzymać je w jednym i tym samym duchu — dlatego też można je zaliczyć do r. 1633. Warto jednak zanotować, że w liście swym kładzie nacisk na to, iż starał się, aby dwa ostatnie obrazy były „najmocniejsze i najbardziej naturalne z tych seryi“, i że dla dzieła swego domaga się znowu silnego światła. Z rozmaitych kopii Złożenia do grobu, wykonanych przez jego uczniów, jedna pochodzi z rąk Rembrandta, znajduje się obecnie w Dreźnie, sygnowana i zaopatrzona w datę 1653.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Do r. 1633 należą też jego sztychy Dobrego Samarytanina i Ucieczki do Ggiptu; z tego samego roku pochodzi też kilka z przeróżnych studyów głów, którym fantastyczne ponadawano nazwiska, jak Sw. Paweł, w Belwederze wiedeńskim, i Starzec, w Monachium. Fantastyczne te główki wielką miały wziętość; uczniowie Rembrandta puszczali je w obieg setkami. Pełno ich w Europie po domach prywatnych i galeryach.

Rok 1634 przyniósł mu mnóstwo zasiadających do portretu. Sztuka jego posuwa się naprzód gwałtownymi krokami. W Ermitażu znajduje się młody patrycyusz, Mężczyzna w kapeluszu z wielką kresą (1634); w Bridge-water House wiszą dwa owalne popiersia arystokratycznych dam: Młoda kobieta z datą 1634 i Młoda blondynka w czarnym stroju, późniejsza może o rok lub dwa; Rotszyldowski Marten 3)aey (sygnowany i datowany r. 1634) i jego żona, Machtełd van 3)aey — wszystkie te obraży dowodzą zdolności malowania rzeczy tak sub-

MALARSTWA

duchowe napięcie tego wszyst- NOWE

telnej, jak ogłada i piękność kobieca. W tym samym roku PŁYTKI powstał Hans Alenson i jego zona; Galerya Narodowa po- SZACUNEK siada słynny na cały świat, nieśmiertelny owalny portret MARSZCZY Starej kobiety, który Rembrandt z tryumfem sygnuje i datą BRWI NA zaznacza fakt, że wkroczył w swoją dziedzinę. Nigdy uczu- WIDOK cia i pogodnej dostojności podeszłego wieku nie wyrażono OLBRZYMA, z większą potęgą, aniżeli to na tym zniewalającym, cudów- I TO NIE nie malowanym obrazie uczynił dwudziestoośmioletni Rem- BEZ ROZ-brandt. Namalowana płaszczyzna oddaje prawdziwą treść LEGŁEGO żyjącej istoty. Oświetlony w sposób mistrzowski, namalo-POKLASKU, wany jak gdyby przez czarodzieja, jest to obraz, w którym A DROBNO-naród posiada jedno z największych arcydzieł, jakie kiedy- STKOWI kolwiek ludzkie wykonały ręce. Charakter, dusza, praw- PEDANCI dziwę tchnienie żywego ciała dają wrażenie rzeczywistości. OTRZY-Senne, w głąb wnętrza zapatrzone oczy kobiety osiemdzie- MUJĄ WA-sięcioletniej, która niejednej zaznała troski, a mimo to du- WRZY-szę ma niezgorzkniałą

kiego oddane jest ze sztuką, będącą jak gdyby uroczystym KORONY rezonansem katedralnego chorału. Rembrandt w potężnem obraca się królestwie.

Do r. 1634 należy mały obrazek, dawniej w Ermitażu, obecnie w Berlinie, Niewierny Tomasz; zbiór Wallace’ow-ski ma głowę murzyna, Czarnego łucznika, namalowanego w tym przedziwnym a tak szczęśliwym dla Rembrandta roku, ponieważ 22 stycznia 1634 r. poślubił Saskię van Uylenborch. W dwudziestym ósmym roku życia Rembrandt uwiecznił swój geniusz w arcydziełach portretowych. Chcąc poznać całą potęgę sztuki Rembrandta, trzeba udać się do jego portretów własnych, w których dał upust swej wizyi, nie krępowanej przesądami i drobnostkowemi uczuciami innych, pańskich jego modeli. Luwr ma jego Portret własny, bez kapelusza na głowie, w bogatym płaszczu, ze złotym łańcuchem na ramionach; jest to jego arcydzieło z roku

1633, z roku, poprzedzającego ożenek z Saskią — rzecz żywa, jedna z tych, które stworzył Rembrandt, aby na najprzedniejsze wysunąć się miejsce. Mniej więcej z tego samego czasu pochodzi również słynny hazki Portret własny (1633-34), w kapeluszu z piórami, w kołnierzu stalowym i płaszczu, znany pod nazwą fRembrandt jako oficer. Drugi portret, w Luwrze, w czapce, powstał w r. 1634, w roku zaślubin. I Berlin posiada en-face’owy portret Rem-brandła, z silnie zarysowaną szyją, górna część twarzy ocieniona czapką, całość potężne chiaroscuro, ukazujące go w chwili, gdy zawarł ślub małżeństwa. Kassel ma również en-face’owego fRembrandta w kasku czyli małym chełmczyku, i obraz ten nosi datę 1634. W zbiorach Wallace’a są dwa popiersia z tego samego mniej więcej czasu; w pałacu Pittich wisi Rembrandt w szerokim berecie, w płaszczu ze stalowym kołnierzem, ze złotym łańcuchem. Rembrandt namalował owalne, profilowe popiersie Saskii w r. 1632, portret, znajdujący się w Haro. Miał on niebawem malować ją częstokroć jako żonę. Saskia straciła matkę w r. 1619; ojciec jej, prawnik i urzędnik miejski, pochodzący z pa-trycyuszowskiej rodziny Van Uylenborchów, zajęty dużo w służbie dyplomatycznej, był w r. 1584 w Delft gościem przy stole księcia Oranii, Wilhelma Milczącego, gdy książę ten padł ofiarą haniebnego mordu. Dyplomata zmarł 1624, w pięć lat po śmierci żony, pozostawiając kilkoro sierót: dwunastoletnią Saskię, dwóch najstarszych jej braci, prawników, trzeciego brata w służbie wojskowej i pięć jej sióstr, wszystkie zamężne, z tych jedną poślubioną artyścię De Geestowi. Kuzyn Saskii, Hendrick van Uylenborch, osiedlony w Amsterdamie , porzucił zawód malarski i został handlarzem dzieł sztuki — dzięki temu stał się przyjacielem Rem-brandta, jego gospodarzem i dodającym mu otuchy patro* nem. I oto, jakeśmy widzieli, kuzynka jego, Saskia, weszła

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

MALARSTWA

PEDANCI

do pracowni Rembrandta i w jego życie, — w ten sposób też PŁYTKI siadywała mu do portretów. Krewni jej byli przyjaciółmi SZACUNEK malarza. Rembrand,t żył w Amsterdamie samotnie; nie to- MARSZCZY warzyszył się z kolegami-malarzami, nie ciągnęły go ich BRWI NA szynki; nie odstępował pracowni i swego dzieła. Człowiek WIDOK uczuciowy, zaczął tęsknić do gniazda rodzinnego; i oto zj a- OLBRZYMA, wia się Saskia i staje się przedmiotem genialnej miłości I TO NIE młodego człowieka. Zdobył sobie dobrze urodzoną dziew- BEZ ROZ-czynę. Rembrandt stał się teraz najbardziej wziętym artystą LEGŁEGO w Amsterdamie; widoki jego na przyszłość były jak naj-POKLASKU, jaśniejsze; bogactwo i powodzenie wkroczyły do jego pra-A DROBNO-cowni. Mógł więc żądać ręki dziewczyny, majątkowo nie- STKOWI zależnej.

Rembrandt przedstawił ją w r. 1633, na rok przed ślu- OTRZY-bem, w owalnej Hirschowskiej en-face’owej Saskii, bardzo MU JĄ WA-podobnej do tak samo całotwarzowej Saskii Liechtensteina. WRZY-Drezno ma słynną śmiejącą się Saskię w kapeluszu, rzu- NOWE cającym głęboki cień na górną połowę śmiejącego się obli- KORONY cza — obraz namalowany i datowany 1633.

Kasselska półwielkości Saskia z profilu, w kapeluszu i z wiązką rozmarynu, holenderskim symbolem oblubienicy, na piersiach, pochodzi prawdopodobnie z r. 1634. I znowu, na wiosnę roku zaślubin, malował ją jako &lorę lub pasterkę, okrytą kwiatami, na płótnie, znajdującem się dzisiaj w Ermitażu w Petersburgu, zwaną z niezrozumiałego powodu „Oblubienica żydowska"; zdaje się, że stało się manią nazywanie wszystkich kobiecych portretów Rembrandta oblubienicami żydowskiemi. Rembrandt powtórzył pomysł wiosny w całotwarzowej florze, dawniej własność Jozuego Reynoldsa, obecnie w zbiorze Lechmere’owskim.

Dnia 22 czerwca 1634 Rembrandt i Saskia van Uylen-borch zostali mężem i żoną, zdobywając szczęście tak zupełne dla obojga. Ale, rzecz dosyć dziwna, Rembrandt podał

89

HIST. MAL. V - 12

w protokole ślubnym, że ma lat dwadzieścia i sześć. Zarówno dla jego geniuszu, jak i dla jego szczęścia, małżeństwo to z Saskią van Uylenborch, córką bogatego adwokata, zawarte 22 czerwca 1634, gdy Rembrandt miał lat dwadzieścia i osiem, życiową posiadało doniosłość: — dało jego ręce swobodę uprawiania sztuki jego mózgu i uzewnętrzniania wizyi poetyckich jego oczu, swobodę wyrażania płomiennej wyobraźni, i w ten sposób stało się istotnem zapoczątkowaniem jego wielkiej karyery artystycznej. Stał się teraz modnym. Szczęśliwe jego małżeństwo, wyprowadzające na jaw wszystką artystyczną potęgę tego człowieka, miało stać się płodnem w wielkie dzieła — jego podziw dla Saskii utrwalił się na niejednem pysznem płótnie.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Z dniem jego ślubu, w dwudziestym ósmym roku życia, kończy się okres pierwszy, odznaczający się wykończeniem — tak zwana faza karnacyjnych tonów zielonawo-szarych. Sa-skia stała się od tej chwili jego głównym modelem. Zdaje się, że lubiła mu pozować. Obraz w Prado, rozmaicie nazywany — jTLrtemizyą, Kleopatrą przy toalecie — £Bet-sabą — Judytą — i Oblubienicą Tobiasza — jest nieskończonym portretem Saskii z dzieckiem i służącą. Dwa dużych rozmiarów portrety, które księżna Zegańska sprzedała do Ameryki, przedstawiają ^Rembrandta w pozie żołnierskiej,, którą tak chętnie malował, i Saskię. Buckingham-ski tak zwany Burmistrz źPancras i jego żona, na którym kobieta próbuje w zwierciadle parę kolczyków, to niewątpliwie znowu źRembrandt i Saskia. Pochodzi on z tego samego mniej więcej czasu. Tak więc szczęśliwa ta para, zadowolona z siebie i sztuki Rembrandta, grała radosną rolę kochanków; bystre oko Rembrandta chwytało od razu tę scenę — i oto zachciało mu się namalować Saskię na swoich kolanach, podczas gdy on sam na jednem z tych płócien śmieje się, niby rozpierający się bibosz, z długim

MALARSTWA

BEZ ROZ-

kieliszkiem w ręku wznoszący toast na cześć wina, kobiety, PŁYTKI biesiady i śmiechu, jak to widać na płótnie ^Rembrandt SZACUNEK i Saskia, namalowanem w rok po ślubie (1635), obecnie MARSZCZY w Dreźnie. Ale cała ta historya jest tylko pozorem. Rem- BRWI NA brandt nie był biboszem. Trzeba było Halsa, aby malował WIDOK tego rodzaju rzeczy; tutaj gra komedyę para wielkich dzieci; OLBRZYMA, Halsa Młody pijak i jego kochanka to istotnie dwoje pi- I TO NIE janych młodych ludzi w szynku.

MUJĄ WA-

W grudniu 1635 Saskia została matką pierwszego dziecka LEGŁEGO Rembrandta, chłopca, któremu na chrzcie dano imię Rom- POKLASKU, bertus. I Rembrandt malował dziecko na przeróżne spo- A DROBNO-soby. A wieczorami Rembrandt szkicował i rytował matkę STKOWI i dziecko. Wykonał sztych Saskii jako Wielkiej obła- PEDANCI bienicy żydowskiej — wykonał Małą oblubienicę żydowską OTRZY-w dwa lata później (1638).

KORONY

Do malowideł z r. 1635 należy raczej słabsze dorwanie WRZY-Qanymeda przez orła, w Dreźnie — i portret Młodej NOWE dziewczyny, w Kassel.

W roku zaślubin właśnie dał Rembrandt swobodny wyraz owemu realizmowi, skojarzonemu z bujną wyobraźnią, opartemu na skończenie mistrzowskiem posługiwaniu się środkami sztuki, a wypowiedzianemu zapomocą głębokiego, zniewalającego rezonansu światła i cienia, co sztuce jego tak szlachetne nadaje piętno, a jego samego stawia w rzędzie najpodnioślejszych, najniezależniejszych, najoryginalniejszych artystów, jacy kiedykolwiek żyli na świecie. Przedziwny instrument, odkryty przez tenebrozów, Rembrandt do najwyższej rozwinął potęgi, w przedziwny sposób posuwając naprzód umiejętność i orkiestracyę malarstwa. Zarobki Rembrandta i posag Saskii uniezależniły go od zamówień portretowych; od tej chwili mógł on sztuce swojej do woli popuścić cugli. Malował, jak i rytował, nie troszcząc się

o formuły, zajęty jedynie tem, aby pomysłom swoim najodpowiedniejszy dać wyraz. Rytował teraz swobodnie. W r. 1635 rytował znany dobrze portret Jana van Uyten-DERSCY bogaerd, rozpoczynający seryę wielkich rytów portretowych o doniosłem znaczeniu, — a szczególnie piękne studyum charakteru w portrecie Jakóba Catsa, poety i wielkiego pieczę-tarza, z tego samego pochodzi roku. W tym samym czasie rytował typy ludowe: Grajków wędrownych, Jarmarcznego wyludzigrosza, Kobietę, smażącą pączki, i inne. W r. 1634 wykonał igłą rytowniczą Anioła, zjawiającego się pasterzom, i wybornego Chrystusa i Samarytankę (obraz tak zwany „z ruiną“); Chrystus z uczniami w Emaus w tym samym powstał roku. Rzecz dziwna, Rembrandt rytował teraz razem z uczniami i rzeczy te sygnował. Nie do uwierzenia, że postępował tak z rzeczami tak esencyonalnie osobistemi, jak sztychy, a przecież tak było. Trzeba przecież pamiętać o tem, że dzieło ucznia było własnością majstra; dopóki uczeń nie był wyzwolony przez przełożeństwo cechu, nie wolno mu było sprzedawać swych utworów. Dużych rozmiarów Zdjęcie z krzyża jego pomocnika, Van Vlieta, nosi również sygnaturę Rembrandta i datę 1635. Rembrand-towski szkic Ecce Homo, rytowany przez Van Vlieta, dowodzi współpracownictwa jego pod Rembrandtem, z którym przybył do Amsterdamu. W rzeczywistości jednak osobista wi-zya Rembrandta tak była odrębna, że współpracownicy jego, na szczęście dla jego wielkiej sławy, niewiele zdołali mu dopomódz. I on sam to czuł, bo, jeżeli rzecz nie była jego, a tylko przezeń poprawiona, to wówczas do sygnatury swej dodaje z jasną świadomością „cum privileg“, lub „inventor“, albo też holenderskie „geretucherdt“ (retuszował). Rembrandt sygnował, na szczęście, prawie każde swe dzieło, a jeśli sygnatura nie odpowiadała kwalifikacyi dzieła, trudno je przypisywać Rembrandtowi.

WIELCY

MALARZE

HOLEN-

REMBRANDT 1606 — 1669

SZKOŁA HOLENDERSKA

„ŻYDOWSKA NARZECZONA“ (Amsterdam, Muzeum Państwowe)

/

TQHA38M3fl * eddt — dOdl

A>I833ClM3JOH AJO>lS2

“KWS^mŚUWl KAZNI©a'(&.

(aWOWTgklAS MUarcuM .MACI5I3T2MA)

I

|!

V

*>

'ii/

§T

f

vts

i

v

II

*

i

K

eb

i

s

■

§i£'

/

■

m

3?i42

~mł

>

.

«■

v

i*

nr,*

**. ;

* ę

%•■■

m.

*

<

i

m

«**»

3C

€

&

-■

.

:P39

%

i

i

/

■j

i

' _

\

»

i

, i

\

MALARSTWA

STKOWI

Wróćmy do malowideł Rembrandta z r. 1635. Ermitaż PŁYTKI posiada naturalnej wielkości Ofiarę SRbrahama, której ko- SZACUNEK pia znajduje się w Monachium. Pomiędzy rokiem 1635 a 36 MARSZCZY powstała Rotszyldowska Stara kobieta vj białym czepcu; BRWI NA Ellesmere’owska Młoda kobieta jasnowłosa między rokiem WIDOK 1634 a 35; piękny Liechtensteinowski Portret Rembrandta OLBRZYMA, z Wysokiem, do góry wzniesionem piórem przy berecie, I TO NIE obszytym drogimi kamieniami, pochodzi z r. 1635; do tego BEZ ROZ-samego roku należy jedno z owych studyów, tak dowolnie LEGŁEGO nazwane: chatsworthski Rabbi. 3)yana} odkrywająca ciążę POKLASKU, SKallistony, jest dowodem, że Rembrandt nie umiał reali-A DROBNO-zować pomysłów mitologicznych.

1636 lub 1637. Ale, jakkolwiek był on swoim własnym MUJĄ WA-manekinem, trudno twierdzić, że Rotszyldowski Chorąży WRZY-1636 jest autoportretem Rembrandta; wygląda on ra- NOWE

wycią- KORONY

Głównymi modelami Rembrandta w tych latach szczę- PEDANCI śliwych byli Saskia i on sam; Saskia Josepha pochodzi OTRZY-z r.

z r.

czej na jakiegoś teatralnego birbanta, którego on gnął z szynku. Mimo to „manekin** wypadł pięknie.

Do tego roku należy też nieszczęśliwa lichota Rembrandta, berlińskie malowidło Samson, grożący swemu teściowi; Knowsley’owska Uczta Baltazara i Pojmanie Samsona przez Filistynów pochodzą z r. 1636; w tym samym roku powstała również tak zwana ^Danae z Ermitażu, do której pięknym nagim modelem była mu naga, leżąca na łóżku Saskia, czego mu odtąd surowość amsterdamska zabroniła.

Ermitaż posiada ^Pracowników w winnicy; piękny portret Mężczyzny w koronkowym kołnierzu, w Galeryi Narodowej, powstał podobno również w tym roku — rysy, niezwykle podobne do rysów Rembrandta.

Rokowi 1636 zawdzięczamy ryty: Powrót marnotrawnego syna, ‘Ukamienowanie św. Szczepana i pośledniejszy rysunek fRembrandt i jego żona.

Rembrandt liczył teraz trzydziesty rok życia, od dwóch MALARZE lat szczęśliwy małżonek. Rozpoczęły się jednak spory familijne i wciągnęły w swój wir jego i oddaną mu Saskię. Ale nasamprzód rzućmy okiem na jego uczniów, jego położenie, jego kary erę.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Sława Rembrandta była duża. Znano go poza Amsterdamem, gdzie był najpierwszym; uczniowie kołatali do drzwi jego pracowni. Malarze w duchu włoskim zestarzeli się i wyszli z mody. Stary Lastman umarł 1633, w rok przed ślubem Rembrandta; nowe upodobania zepchnęły innych w mrok zapomnienia. Młodzi ludzie, wracając z Włoch, przynosili z sobą wiadomości o kierunku Caravaggia i o prze-możnem lubowaniu się tenebrozów w silnych światłach i cieniach. Lorraine i Elsheimer i Honthorst zatopili się całkowicie w problemach światła. Młodzi malarze holenderscy zaczęli naśladować Rembrandta, wyznawcę nowych kierunków.

Widzieliśmy, że Rembrandt miał uczniów jeszcze jako młody malarz w Leydzie. Kiedy istotnie zaczął przyjmować uczniów w Amsterdamie, to kwestya sporna, — prawdopodobnie jednak bardzo wcześnie. Uczniów wysyłał mu Dordrecht: Benjamin Cuyp zaczął ulegać wpływowi Rembrandta, a i słynny krewniak jego, Albert Cuyp, zapatrzył się w Rembrandta, w jego światło i sposób aranżowania obrazu; Paweł Lesire z Dordrechtu oddał się swobodnie Rembrandtyzmowi, obdarzając portrety swoje właściwościami, przypominającemi portrety Rembrandta. Malarze z Haarlemu, z Delftu i Deventeru, idąc za modą, ulegali jego wpływowi, śród nich Terborchowie, i to w znaczny sposób. WlLLEM DE POORTER i JAKÓB DE WET poddali się jego kierunkowi.

Jak powiedziano, uczniowie dobijali się do drzwi jego pracowni. Jednym z pierwszych był, zdaje się, JAKÓB

MALARSTWA

nauce SZACUNEK

BEZ ROZ-

AdrIAENSZ BACKER, urodzony w r. 1608-9, lekki, świetny PŁYTKI rysownik, o którym mówią, że był krótki czas w u Rembrandta; FERDYNAND BOL przybył do niego, mając MARSZCZY lat szesnaście, i stał się jednym z największych jego wy- BRWI NA chowanków; towarzyszem był mu GoVERT FliNCK. Wkrótce WIDOK potem zjawił się u niego ErckhoUT. Innymi uczniami byli OLBRZYMA, Jan VlCTORS, CoRNELIS VAN BEYEREN i pejzażysta Philips I TO NIE Koninck.

Mając uczniów, Rembrandt używał ich przecież mało LEGŁEGO przy swoich dziełach, a jeśli to czynił, fakt ten zaznaczał. POKLASKU, Każdego ucznia w osobnej umieszczał komnatce, tak, aby A DROBNO-jeden nie ulegał wpływowi drugiego, ale miał wizyę oso- STKOWI bistą. Uważał na porządek; wszedłszy, jak mówi dawne po- PEDANCI danie, do pokoju ucznia i usłyszawszy, że uczeń ten zaga- OTRZY-dywał głośno i ze śmiechem nagi model: — „Jesteśmy tu MUJĄ WA-wszyscy dla świata, jak Adam i Ewa w raju“ — przerwał WRZY-mu to zdanie słowami: „I jak tamci, będziecie wypędzeni NOWE z tego raju“, i przepędził oboje z pozbieranemi w prędkości KORONY sukniami na ulicę.

Rembrandt zapełniał teraz dom swój ciekawostkami i dziełami sztuki, chodził na aukcye i kupował dowoli. Nabył między innymi szkice Brouwera (1635), Rubensa obraz ZKero i Xeander (1637). Posyłał uczniów do hal aukcyjnych na zakupno. Gdy sam się zjawiał, współzawodników swoich w nabywaniu towaru zmuszał w tej chwili do milczenia, na pierwsze bowiem wywołanie tak olbrzymią podawał cenę, że niepodobieństwo było dotrzymać mu placu.

Nabytków swoich wspaniałomyślnie pożyczał innym artystom. Narzuca to nam przykre zadanie obrony Rembrandta, któremu, gdy przyszły na niego złe czasy, a czasy te były niedalekie, zarzucano brudne skąpstwo. Opowiadają, że je-. den z jego uczniów namalował monetę na posadzce, ażeby zobaczyć, jak Rembrandt schyli się po nią. To jednak ża-

dną miarą nie dowodzi skąpstwa. Oskarżać o skąpstwo MALARZE człowieka, który notorycznie wyrzucał pieniądze poza okno, zatrąca poprostu farsą. Pieniądze przeciekały mu przez palce — poszły jego własne zarobki, poszedł posag żony, poszły rozmaite zapisy, które był otrzymał. Bez troski o własne sprawy, hojny, zupełnie pozbawiony poczucia wartości pieniędzy, mógłby raczej podlegać zarzutowi rozrzutności i marnotrawstwa, aniżeli skąpstwa. Przeciwnie, puszczał pieniądze z tą samą łatwością, z jaką mu przychodziły, i na nieszczęście z rozległego korzystał kredytu. Wydawał pieniądze na klejnoty i stroje Saskii i na piękne naczynia srebrne do farb. Fakta te stały się przyczyną niesnasek rodzinnych, które zaciężyły nad młodą parą.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Niektórzy z krewnych Saskii zaczęli z goryczą mówić o ich wybrykach. Przyszło między krewnymi do brzydkiego procesu majątkowego; Rembrandt stanął po jednej stronie, i strona ta wygrała. Od tej pory krewni zasądzeni zaczęli atakować ekstrawagancye Saskii.

Poważny Dudleyowski Swalmius i Mężczyzna, w Brid-gewater House, to portrety ministrów, malowane w r. 1637. Luwr posiada trzy portrety Rembrandta z datą 1637. Po jedno z najwspanialszych arcydzieł Rembrandta z tego samego roku 1637 musimy jednak udać się do Ermitażu w Petersburgu; jest to przepysznie skomponowany i czarująco malowany portret własny, Rembrandt jako szlachcic polski, powszechnie nazywany Sobieskim, czem jednak według wieku i daty być nie może. Biedne dzieła Rembrandta ulegały za czasów króla Jerzego i królowej Wiktoryi rozmaitym przemianom co do nazw; tak samo, jak Chorążego pasowano na „Wilhelma Tella“, i ów portret z Ermitażu przechrzczono na „ Sobieskiego “. A przecież pokrewieństwo jego z rysami Rembrandta nie da się żadną miarą zaprzeczyć, zwłaszcza, jeśli się zważy,' iż Rembrandt w pra-

REMBRANDT 1606 — 1609

SZKOŁA HOLENDERSKA

T. ZW. „SZLACHCIC POLSKI“ (Petersburg, Ermitaż)

TQMA3aM33

eodi

dOdl

A325I3GH3JOH A303S8

"YAZim 0\0Y\0ktL\£w .m .T (śatim!?3 .ofluaaflaTaS)

w;:

;

*!

:

w* i

im

i®

/i

; i

spi?

, i

MALARSTWA

PEDANCI

cowni swojej urządzał maskarady z rekwizytami. A cóż to PŁYTKI była za wspaniała chwila natchnienia! Mamy tutaj Rem- SZACUNEK brandta oczy, nos, każdy rys twarzy, aż do zmarszczki po- MARSZCZY między brwiami, tego śwadectwa badawczej przenikliwości BRWI NA artysty. I całkiem naturalnie, że portret ten, jeden z por-WIDOK tretów wszystkich czasów, jedno z malowideł wszystkich OLBRZYMA, wieków, wyszedł z pod pendzla Rembrandta, który w re- I TO NIE zonansową i orkiestralną muzykę wplótł zręczną ręką swoją BEZ ROZ-potężny wyraz, jaki dać może światłocień, przez genialnego LEGŁEGO stosowany mistrza. Mamy tutaj sztukę w tym wieku siedem- POKLASKU, nastym, o jakiej Włochy nigdy nie marzyły. A iżby po-A DROBNO-większyć swój tryumf, namalował jeszcze pyszny kraj- STKOWI obraz z Kamiennym mostem na kanale.

W lutym 1637 Rembrandt malował Saskię w postaci OTRZY-nagiej dwukrotnie, i to jako Zuzannę w kąpieli; dobrze MUJĄ WA-zachowany rysunek do obrazu tego znajduje się w Hadze. WRZY-

Zdaje się, że księga Tobity popchnęła Rembrandta do NOWE jednego z najbardziej imaginacyjnych lotów; w roku tym KORONY namalował TTLnioła Rafała i Tobiasza, w Luwrze, obraz z mistrzowskiem traktowaniem światła i silnego światłocienia, co w wysokim stopniu podnosi jego tajemniczość.

Ryty: Abraham, wypędzający ŹKagarę, Abraham, głaszczący Izaaka, Stary człowiek z kanciastą brodą i w aksamitnej czapce oraz dobrze znany Młody człowiek, siedzący w zadumie, powstały w tych samych dwunastu miesiącach.

Ryt Adam i Ewa w raju należy do roku 1638, tak samo, jak Józef, opowiadający o swoich snach, rytowane portrety Rembrandta w czapce z piórem i Rembrandta w czapce płaskiej w pozie wojskowej. Ten sam rok dał nam datowaną Ucztę weselną Samsona, w Dreźnie, obraz, na którym środkową postacią jest Saskia, a w którym Rembrandt doszedł do mistrzostwa impresyi w traktowaniu grup, czem się dotychczas odznaczył w postaciach po-

97

HIST. MAL. V - 13

jedynczych. Pałac Buckinghamski ma Noli me tangere z tą samą datą.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Rembrandt, podniecony napadami rodziny na wybryki Saskii, wytoczył familiantom proces o oszczerstwo, lecz go przegrał w lipcu 1638; pomimo zaprzysiężonego przezeń oświadczenia, że zarówno on, jak i Saskia, „bogato i aż ponadto zaopatrzeni byli w środki do życia", jasną jest rzeczą, że znajdowali się w kłopotach pieniężnych i że zapożyczali się na wszystkie strony. Pięć dni po Nowym Roku, w styczniu 1639, Rembrandt kupił dom na Joden-Breestraat, w centrum dzielnicy żydowskiej, i przeprowadził się tu ze swego pierwszego mieszkania w hali towarowej w Amsterdamie. Z 13.000 florenów za dom ten połowę zapłacił w r. 1640, po śmierci ciotki i chrzestnej matki Saskii, oraz po skonie swej własnej matki, zmarłej nieco potem; na nieszczęście nie spłacił więcej, później uczynić tego już nie zdołał. Wszystko jednak przedstawiało się w różowych kolorach; posesyę objął w maju 1639, ciesząc się jej przyozdabianiem. Czasu pracy strzegł zazdrośnie wobec odwiedzin, jakkolwiek bardzo częstych. Nie łączył się ani z cechem malarzy, ani ze stowarzyszeniami oby-watelskiemi czy obywatelskiemi gwardyami; nie uczęszczał na towarzyskie zgromadzenia literatów, znawców sztuki i artystów. Gardził teoryami włoskiemi, które oni uwielbiali; nienawidził „ustalonych zasad", „pożyteczności rzeczy starożytnych", „sztuki rysowniczej i podziwu godnych dzieł Rafaela", „wiedzy akademickiej", trzymając się wiernie zasady, że „tylko Przyroda powinna być przewodnikiem artysty" i że „tylko przed jej prawami artysta korzyć się powinien". Towarzystwo Patrycyuszów nie ciągnęło Rem-brandta; życie, daleko bliższe przyrodzie, znajdował śród biednych i maluczkich — sympatya jego była po stronie ludu. Jeżeli szło mu o życie towarzyskie, to szukał go

MALARSTWA

OTRZY-

we własnym domu, jakkolwiek w bardzo małem gronie przy- PŁYTKI jaciół. A pozatem zdrowie Saskii dawało mu powód do po- SZACUNEK ważnych rozmyślań. Najstarszy jej syn, urodzony w r. 1635, MARSZCZY umarł. Dnia 1 lipca 1638 urodziła się jej córka, po matce BRWI NA Rembrandta nazwana Kornelią, i umarła. Dnia 29 lipca 1640 WIDOK urodziła się dziewczynka, także Kornelia, i po miesiącu OLBRZYMA, zeszła również ze świata. Na rytowanych portretach uko- I TO NIE chanej Saskii przedstawiał ją teraz z piętnem śmierci na BEZ ROZ-twarzy. Sztych z r. 1639, Tita, wskazuje na to, że Rem- LEGŁEGO brandt wezwał jej siostrę do zajmowania się nią. Grób za- POKLASKU, bierał dziecko po dziecku; Rembrandt i Saskia doznali A DROBNO-daleko więcej zgryzot, aniżeli zdolne nam powiedzieć o tern STKOWI zjadliwe języki sprawozdawców. Sztych jego Młodość, za- PEDANCI skoczona przez Śmierć, z tego właśnie pochodzi roku.

W słynnym JBąku drezdeńskim (Strzelec z ubitym bą- MUJĄ WA-kiem) stworzył Rembrandt (1639) arcydzieło pod względem WRZY-światła, chiaroscura i rezonansu. Zadziwiające to dzieło. NOWE Malowidło to świadczy o jego mistrzowstwie w przedsta- KORONY wianiu martwej natury. Cartwrightowski Kogut i kura do tego samego należy czasu.

Portret młodej damy, znany jako Dama z ‘Utrechtu, oznaczony jest rokiem 1639 — młode dziewczę en face, w stroju czarnym, z wachlarzem w ręku. Kassel ma Portret kobiety z tego samego czasu, w futrzanym płaszczu na zielonej sukni, z dwoma gwoździkami w lewej, rękawiczką nakrytej ręce. Kasselski całopostaciowy portret, tak zwany Jan Sixt w tym samym powstał czasie. Opowiadają, że to ma być portret własny. Tak stanowczo nie jest; nie ma też tutaj tego wielkiego zagłębienia się w problemie światła.

Do r. 1639 odnoszą się: sztych Rembrandt, oparty na poręczy, — szczegółowy portret skarbnika Holandyi, Uyten-bogaerdaf znany jako „Człowiek, ważący złoto“, — oraz du-

Z roku 1640 jest portret, w Galeryi Narodowej, 9łem-brandt w czapce. We wrześniu tego samego roku namalował zmarłą matkę, krótko po namalowaniu popiersia portretowego Matka ^Rembrandta, w Belwederze (1639).

żych rozmiarów płyta, arcydzieło, Śmierć Przenajświętszej Panny.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Rembrandt zacieśnił się jeszcze bardziej w kółku rodzin-nem; malował też portrety rodzinne na mniejszą skalę, wracając nieco do swej pierwszej metody szczegółowego wykończania. Należą tutaj: poetyczna Rodzina Cieśli, w Luwrze, i Spotkanie Elżbiety z Trzenajśw. Panną, w Grosvenor House (1640). W tym samym roku powstał Yarboroughowski Portret starej kobiety, siedzącej na krześle, oraz słynny portret Pozłotnika ^Rembrandta, Pawła Doomera, ojca ucznia Rembrandta, LAMBERTA DOOMERA. We wszystkich tych dziełach, począwszy od portretu własnego, a skończywszy na jego pozłotniku, widać owo troskliwe dotknięcie i styl z pierwszej epoki, któremu na chwilę poświęcił z powrotem swój żywy, śmiały, intenzywny, pełen mocy pendzel. Brun-świcka ERurza i Wallace’owski Krajobraz górski pokazują nam Rembrandta, żyjącego w świecie marzeń, siedzącego w pracowni i malującego widoki. Zajmuje go poezya światła i cieni i wyobraźnia — realizowanie wyrazów „ górski “ i „burza“; to samo widzimy w oldenburskim Krajobrazie u ujścia rzeki, w Lansdowne’owskim Kanale i w Pejzażu Northbrooka.

Piękny sztych Mężczyzna z brodą, przyciętą w kwadrat, w czapce, rozdzielonej na dwie połowy, pochodzi z r. 1640.

W r. 1641 Rembrandt namalował drezdeńską Modlitwę Manoaha; ale ten sam rok dał nam Sixowski portret Anny Wy mer, w Amsterdamie (1641). Ten i brukselski portret Mężczyzny, ktorego żona, źDama z wachlarzem, znajduje się w pałacu Buckinghamskim, to okazy troskliwego stylu

MALARSTWA

PEDANCI

i wykończenia, do którego powrócił na chwilę. Arcydziełem PŁYTKI śród nich jest £)arna z wachlarzem, wspaniale oświetlona, SZACUNEK przedziwnie żywa. Malowidła Lanckorońskiego w Wiedniu, MARSZCZY Oblubienica żydowska i Ojciec oblubienicy, obliczający jej BRWI NA wiano, przypisują również Rembrandtowi, pomimo pewnego WIDOK chłodu w kolorze i traktowaniu przedmiotu; zachodzi też OLBRZYMA, poważna kwestya, czy wskutek tego obrazy te nie są ra- I TO NIE czej dziełem jego ucznia, CHRISTOPHELA PAUDISSA, dwa BEZ ROZ-zaś Ashburtonowskie portrety z podrobioną sygnaturą Rem- LEGŁEGO brandta namalował BOL. Ashburnhamski podwójny por- POKLASKU, tret źRenier Anslo i jego żona (czy też matka lub jakiś A DROBNO-gość) z tego samego pochodzą roku; Rembrandt rytował STKOWI ministra w r. 1640.

NOWE

Sztuka Rembrandta zajmuje się teraz krajobrazem — wę- OTRZY-drowna zaś menażerya, zawitawszy do miasta, spowodowała MU JĄ WA-go do narysowania słoni z natury. Malował i rytował kraj- WRZY-obrazy z głębokim geniuszem.

Drugi Chrzest eunucha, Portret dziecka, zwany cza- KORONY sami „Wilhelmem II Mężczyzna z krzyżem i łańcuchem i Qra w karty, to sztychy z tego samego roku. Teraz też pojawia się sztych pejzażowy, Śmigi młyńskie ponad chatą, duży Krajobraz z chatą, stodołą i wiatrakiem, znany jako „Młyn Rembrandta".

We wrześniu 1641 urodził się Rembrandtowi i Saskii chłopaczek, którego po Tytyi, zmarłej w czerwcu, nazwano Tytusem. Od tego czasu Saskia zaczęła niknąć, jakkolwiek na drezdeńskiej en-face’owej, półpostaciowej tak zwanej Saskii nie bardzo to jeszcze widać.

W r. 1642 namalował Pojednanie Dawida z Absalo-nem, w Ermitażu. Na sztaludze jego było jednak arcydzieło: malował słynną na cały świat Straż nocną, wielki obraz strzelecki w Amsterdamie. Porzuciwszy sztywną, konwencyo-nalną, modną wówczas portreturę straży obywatelskich, Rem-

brandt ustawił dowódzcę straży, kapitana Fransa Banninga Cocqa, w środku ruchliwej sceny wojennej, illustrującej właściwy tytuł obrazu: Młody pan na Purmerlandzie (Cocq) daje rozkaz wymarszu swemu porucznikowi, panu van Vlaerdingen — malowidło,, znane jako Wymarsz; jest to, oczywiście, wezwanie do broni. Rembrandt pochwycił hałaśliwy moment alarmu: bicie bębnów, dobywanie broni, szczekanie psa — pełnię ruchu; kompania gotowa do ataku.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Na nieszczęście malowidło to uszkodzono; odcięto dwie figury z jednej strony i część bębna z drugiej, jak tego dowodzi Lundenowska kopia w Galeryi Narodowej. Brud, jakim obraz ten był pokryty, nadawał mu wygląd jakiejś sceny nocnej — i stąd jego nazwa, zanim go odczyszczono. Rembrandt lubował się teraz w barwach głębokich, złotych.

Sztychy: małych rozmiarów HsOskrzeszenie £azarza, Kobieta z koszykiem, Kobieta w dużym czepcu, Mężczyzna w altanie i Chata z białym płotem pochodzą z r. 1642.

Rembrandt dotknął się pendzlem Straży nocnej po raz ostatni na wiosnę r. 1642. W czerwcu Saskia umarła, pogrążając go w gorzkim smutku, pozostawiając mu też małego Tytusa, mającego zaledwie dziewięć miesięcy. Z cmentarza powrócił do opuszczonego domu; co gorzej, przekonał się w swojej samotności, że przeminęła także jego wzię-tość. Atakowano otwarcie jego chiaroscuro. Straż nocna śmiertelną zadała ranę jego powodzeniu materyalnemu i jego reputacyi. Uważano ją za impertynencyę i afektacyę. Była „artystyczną“. Kompania zauważyła, że ohydnie pogrążył ją w cieniu. Od tej chwili chodziła zamawiać swe portrety u innych artystów. Rembrandt wkroczył na szarą drogę przeciwności.

O geniuszach, tworzących arcydzieła swe w świecie, w którym pulsuje życie artystyczne, mamy zwykle wyobrażenie, że tworzą dla szerokiego koła „konesserów". Tym-

MALARSTWA czasem nigdy tego nie było. Naród starożytnych Ateńczy- PŁYTKI ków lub Włochów za czasów Odrodzenia albo też Holendrów SZACUNEK

w wieku siedemnastym był tak samo tłumem zadowolonych MARSZCZY z siebie filistrów, jakim jest dzisiaj tłum kulturalnych warstw BRWI NA w Londynie i Nowym Yorku. Artysta wyprzedza zawsze WIDOK swój czas. Artysta objawia też życie ludziom mniej uzdol- OLBRZYMA, nionym, i każdy też mistrz, choć go ukrzyżują czy ukamie- I TO NIE nują, pomnaża doświadczenie swej rasy. Opasły mieszczuch BEZ ROZ-amsterdamski czy haarlemski mało troszczył się o sztukę, LEGŁEGO która go uratowała od zapomnienia; mało kto też wiedział POKLASKU, o tern lub troszczył się o to, że Straż nocna go unieśmier- A DROBNO-telniła, że portret jego miał wartość tylko na tern płótnie. STKOWI Zadowoleni z siebie „konesserzy“ i krytycy wysławiali Wło- PEDANCI chów.

OTRZY-

WRZY-

Swięta Rodzina, przez długie lata znana jako „Złobek“ MUJĄ WA-jest malowidłem z tego samego czasu.

Wykonana jędrnie Steengrachtowska Batseba, w Hadze, NOWE z r. 1643, pokazuje nam Rembrandta, malującego piękną, KORONY nagą kobietę. Szeroko traktowany, żywy, berliński portret Młodej kobiety, przypuszczalnie poświęcony pamięci Saskii, co jednak jest wątpliwe, ma datę 1643. Do tego roku należy Stara kobieta, w Ermitażu, z powodu głupiej żądzy nadawania nomenklatury przezwana Matką ^Rembrandta, z rękami skrzyżowanemi nad książką, leżącą na łonie; należy tu również arcydzieło amsterdamskie, Elżbieta żBas.

Drezno posiada portret Młodego żołnierza, który ma być portretem Rembrandta, jakkolwiek wązka twarz i data 1643 podają to w wątpliwość; w rzeczywistości zachodzi kwestya, czy obraz ten wogóle malował Rembrandt. Rembrandt w pałacu Buckinghamskim wskazuje, że artysta nagle się postarzał, a brak ostatniej cyfry 164- dowodziłby raczej, rzecz jasna, że obraz ten powstał w dwa lub trzy lata później.

Chłopi przy robocie i Wieprz, to ryty z tego samego MALARZE roku. Słynniejszy jednak ryt mamy w krajobrazie, w tak zwanych Trzech drzewach, w którym po mistrzowsku traktuje postacie obłoków i ich ruchy na niebie, z lotnem poczuciem odległości; poza nieinteresującemi drzewami, które nadały nazwę temu sztychowi, nastrój i groza z pełnem życia światłem ognistej obrazowi temu dodają mocy.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Do r. 1644 należy Rembrandtowska, w Galeryi Narodowej wisząca Jawnogrzesznica. Widać tutaj, z jaką pogardą traktuje smak powszechny, idąc z całą swobodą za maje-statycznem poczuciem świetlistych cieni. Tak zwany portret Konetabla Burbońskiego i Panshangerowski Młody uczony mają szerokość traktowania i wizyę z tego samego czasu, choć są bez daty.

Pasterz i jego rodzina, to sztych również z tego roku. Święta Rodzina w Ermitażu i dwa drobne malowidła berlińskie, TTłnioł, nakazujący Józefowi ucieczkę do Ggiptu, i Zona dobity z koźłęciem, powstały w r. 1645; ^Dziewczyna przy oknie, w Dulwich, i ks. Demidowa Dziewczyna w szkarłatnym stroju sieroty (obecnie w Ameryce) również z tego pochodzą roku, tak samo, jak prawdopodobnie i drezdeńska Kobieta, ważąca złoto; J. Cornelis Syhius, długi czas znany jako „Justus Lipsius“, ma datę 1645. Tak więc, jak z tego widać, fala publiczna popłynęła mimo niego; malował przyjaciół, żyjąc zaś w środku dzielnicy żydowskiej, spotykał typy, odpowiadające jego sztuce; berliński Rabbi jędrnem jest dziełem z tego samego roku, tak samo, jak piękny profil Starca w czarnej czapce z piórami, w Ermitażu, jak Scarsdale’owski Starzec siwobrody i znany powszechnie Starzec drezdeński. Rembrandt z Karlsruhe (jeżeli to Rembrandt) ukazuje nam artystę gwałtownie podstarzałego. Zacząwszy zaledwie czterdziestkę, jest już zorany troską

MALARSTWA

i pełen melancholii, wąsy ma zgolone obcięte.

Sztychami z r. 1645 są: Zlbraham i jego syn, Izaak, rzadki MARSZCZY Św. Ziotr, Riposo (Spoczynek) i prawdopodobnie fRozmy- BRWI NA ślający filozof. Przebywał dużo śród pól, i temu zawdzię- WIDOK czarny skończenie powietrzny pejzaż Most Sixa. Uwolnił OLBRZYMA, się teraz od widoków, robionych w pracowni, opartych na I TO NIE wzorach malarzy, zostających pod wpływem włoskim, i po- BEZ ROZ-szedł do Holandyi po natchnienie dla swych krajobrazów. LEGŁEGO Szkicownik jego zawsze jest pełny. Krajobrazowi zawdzię- POKLASKU, czarny też pyszny sztych z tego roku, Widok Omvalu. Pej- A DROBNO-zaż potęguje doniosłość jego sztuki.

Kassel ma jego Pejzaż zimowy z r. 1646.

Jakkolwiek moda odwróciła się od drzwi Rembrandta, OTRZY-to książę Oranii z nią się nie liczył — nie tylko zamówił MUJĄ WA-parę malowideł u niego, ale podwoił także i poprzednią WRZY-swą cenę. Obrzezanie zginęło; Monachium posiada Ado- NOWE racyę pasterzy, a Galerya Narodowa jej replikę, wykonaną KORONY przez Rembrandta.

Z rytów powstał w tym czasie Chrystus na krzyżu pomiędzy łotrami.

Święta Rodzina, w Kassel, pochodzi z r. ska Zuzanna i starcy, dawniej własność Jozuego Reynoldsa, oraz Zuzanna z Luwru, malowane są z wielką mocą i romantycznie; zużytkował tutaj Rembrandt wszystkie środki, jakie nastręczały mu zadziwiająca wymowa świateł i cieni, płomienny koloryt, dramatyczne ujęcie rzeczy, zmysł wspaniałości, malownicza wyobraźnia i skończona technika. Ha-rinxma’owski portret Starca z tego samego jest roku, a prawdopodobnie i Warneckowski Młody blondyn, oba małych rozmiarów, lecz traktowane zadziwiająco szeroko.

Lipsk ma Portret Rembrandta, popiersie całotwarzowe, z większą częścią twarzy w cieniu fioletowej czapki. Książę

HIST. MAL. V — 14

rozwiane

włosy PŁYTKI

SZACUNEK

1647. Berliń-

105

STKOWI

PEDANCI

i *1:

Westminsteru posiada Rembrandtowski portret przyjaciela MALARZE artysty, malarza Berchema i jego żony, Dublin Wypoczynek w drodze do Egiptu. Z tego samego roku pochodzi sztych tego Wypoczynku, oraz portret Jana Sixa w roku czasu datuje się ścisła przyjaźń między nimi. Rytował także portret pejzażysty Asselyna, którego holenderscy malarze w Rzymie przezywali „Crabbetje", czyli „małym krabem“ (raczkiem), od pokrzywionych, do pazurów podobnych palców. Asselyn osiedlił się v*łaśnie w Amsterdamie. Na nieszczęście nie znamy ani jednego sztychu przyjaciela Rembrandta, pejzażysty holenderskiego, ROE-LANDTA ROGHMANA, który dzielił z nim czarne dni doli, a którego niejeden krajobraz oznaczono podrobionem nazwiskiem Rembrandta.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

1641. Od tego

Saskia pozostawiła Rembrandtowi cały swój majątek, bez zastrzeżeń formalnych, polecając mu tylko z ufnością, aby połowę zachował dla syna Tytusa. Krewni uszanowali jej wolę, nie mieszając się w stosunki; atoli stosunki Rembrandta tak były opłakane, że domowi jego całkowita groziła ruina. Krewni zaczęli teraz czynić usiłowania, aby uratować dział chłopca. W pięć lat po śmierci Saskii, w roku 1647, nalegali na zrobienie inwentarza majątku Rembrandta i Saskii, tak, jak się przedstawiał w dniu jej skonu. Oznaczono go na 40.750 florenów, spadek Tytusa wynosił więc 20.375 florenów.

Do r. 1648 należy Hannah, ucząca dziecię swoje, Samuela, w świątyni, w Bridgewater House. Wisząca w Ermitażu Zakonnica i dziecko powstała, być może, kilka lat później, jeżeli jest dziełem Rembrandta. Luwr posiada Dobrego Samarytanina i Chrystusa z uczniami w Emaus. W iDobrym Samarytaninie wydobył Rembrandt nastrój dramatyczny, z zadziwiającą przedstawiony sztuką — stał się prawdziwym mistrzem emocyi. A z jaką tajemniczością

REMBRANDT

1606

1669

SZKOŁA HOLENDERSKA

„KRAJOBRAZ Z RUINAMI" (Kassel, Galerya Królewska)

TdHA5iaM3fl

mi

mdi

A)I2M3GH3JOH AJCm?,

"MtMUJft ^ SA5VłO\K&X,

(A>[8W3JÓH>f AY«3JA0 ,J388A>0

\

f

:

jtii

pi;

■-3

•• j

M

1

-f:

-I

ł

I

; «^ J t' •

\

;

r

t.

;-s,

I?

&*&*

mL

w

i

V

r

«j£

£ <%

li

1

V*. *•'.<

•4:

• i

.

b

ąy

■„ *

iii

il .' » {>

-

LłS'tei>-

M

jaer

KI M

mk

r.

P

:\

1

I*.

I

r jn

MALARSTWA

SZACUNEK

i z jakim geniuszem stworzył słynnego Chrystusa z ucz- PŁYTKI niami w Gmaus!

OLBRZYMA

Sztychy TRembrandt rysujący, Żebracy u drzwi domu MARSZCZY i Synagoga żydowska z tego samego są roku, jak rów- BRWI NA nież zaślubiny Jazona z Kreuzą, namalowane dla przyja- WIDOK cielą, burmistrza Sixa.

W roku 1648 Holandya całkowity odniosła tryumf nad I TO NIE swym brutalnym, zażartym wrogiem. Hiszpania z przykro- BEZ ROZ-ścią musiała w pokoju westfalskim uznać jej niepodległość. LEGŁEGO Zobaczymy, że Terborch malował Traktat monasterski; POKLASKU, Van der Helst, obecnie współzawodnik Rembrandta, i Go- A DROBNO-vaert Flinck, który mistrza swego wysadził z łask ogółu, STKOWI powołani zostali przez gwardye obywatelskie do mało- PEDANCI wania olbrzymich płócien, mających wisieć obok Straży OTRZY-nocnej; o Rembrandtcie zapomniano całkowicie. Obra- MU JĄ WA-żony tem lekceważeniem, namalował rotterdamską Pacy- WRZY-fikacyę Holandyi, dzieło, które, mimo wielu mistrzowskich NOWE szczegółów, nie bardzo przyczyniło się do pomnożenia jego KORONY sławy.

Rok 1649 dał nam znajdujący się w Kassel krajobraz Ruiny i Panshangerowski Portret jeźdźca, podobno słynnego wnuka Wilhelma Milczka, marszałka Turenne.

Do sztychów tego roku należy słynne arcydzieło Chrystus uzdrawia chorego, znane powszechnie jako Karton stuguldenowy. Wielkich rozmiarów dzieło to kosztowało Rembrandta dużo trudów. Rembrandt starał się zawsze

o to, aby jego siły odpowiadały należycie jego zamiarom. Sztuka jego pragnie zawsze pożądanemu nastrojowi skończony dać wyraz. Nad wszystkiem dramatyczna panuje in-tencya. Z niesłychaną troskliwością dobierał barwy i drzewo do swych obrazów deskowych, tak samo też wyszukiwał odpowiedni papier dla swych rytów — osobisty zaś sposób rytowania absorbował wszystką moc jego sztuki. Dla

różnych rytów w różny sposób tę samą przygotowywał MALARZE płytę, tak, że śród „znawców" może to niemałe wywołać zamieszanie.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Najśmieszniejsze to może z prawideł akademickich „znawców", że uważają Rembrandta za „purystę", za człowieka, któryby podpisał wszystkie ich sztuczne, małostkowe kanony — Rembrandta, który nie troszczył się o żadne drobiazgowe prawa akademickie, który je w surowy sposób potępiał!

W pierwszym dniu października 1649 zaczęła się tragi-komedya w domu Rembrandta. Syn jego, Tytus, wątłego był zdrowia; pielęgnowała go z macierzyńską pieczołowitością stara niańka, Geertje Direk. W roku tym zrobiła testament na korzyść Tytusa. Było to widocznie skutkiem jakiegoś kaprysu — być może, chciała zająć miejsce matki dziecka, albo też uczuła zazdrość o nadobną dziewczynę, która trzy lata przedtem figurowała w Zuzannie, albo też jakiś inny miała powód, — dość, że pierwszego października podpisany został legalny kontrakt testamentowy. W kilka dni później, zwróciwszy się nader gwałtownie przeciw Rem-brandtowi, gorzko na niego napadła. W r. 1650 dostała pomieszania zmysłów, i musiano ją umieścić w przytułku dla obłąkanych.

Jednym z dwóch świadków tego zajścia w pierwszym dniu października 1649 była młoda służąca Rembrandta nazwiskiem Hendrickje Stoffels, dziewczyna dwudziestotrzy-letnia. Jakiekolwiek były pomiędzy nią a Rembrandtem stosunki w tym czasie, piękna dziewczyna pozowała mu do nagości i wreszcie została jego kochanką.

Rok 1650 dał nam wielkich rozmiarów obraz w Ermitażu Jakób opłakuje przypuszczalną śmierć Józefa i Abraham, ugaszczający aniołów, oba naturalnej wielkości. Berlińskie 'Widzenie Daniela świadczy o poetyckim zmyśle pier-

MALARSTWA

A DROBNO-

wiastków podniosłych w krajobrazie. Fantastyczny portret PŁYTKI w Ermitażu, Minerwa, prawdopodobnie z tego samego po SZACUNEK chodzi czasu, podobnie, jak i trzechczwartej wielkości Stara MARSZCZY kobieta, zamyślona, z okularami w rękach, z zamkniętą ol- BRWI NA brzymią biblią na kolanach, obraz, znany pod nazwą Po WIDOK czytaniu — dzieło pięknie^ namalowane, pełne czarownego OLBRZYMA, rezonansu. Portret Rembrandta, w Cambridge, w szerokim I TO NIE kapeluszu z piórami, rzucającym cień na twarz, w pancerzu BEZ ROZ-i kołnierzu stalowym, z ręką na pochwie, z całem mistrzów- LEGŁEGO stwem w traktowaniu światła i cieni i złocistą harmonią, POKLASKU, również z tego jest roku.

WRZY-

Słuiny, w Kassel, to pejzaż, pochodzący z czasu, kiedy STKOWI Rembrandt marzycielskie jeszcze malował widoki; mamy PEDANCI tutaj Tivoli śród chat holenderskich. Do rytów należą Chry- OTRZY-stus śród uczniów, ^Krajobraz z kanałem i łabędziami MU JĄ WA-i dobrze znana Muszla.

Lacroixa Krajobraz z łabędziami jest, mimo wszystko, NOWE w duchu włoskim; w Wiatraku Landsdowne’a, jeżeli ma- KORONY lował go Rembrandt, nastrój z wielką wywołany jest potęgą, mimo to jednak czuć włoszczyznę w figurach i echa cudzej wizyi.

W r. 1651 powstał brunświcki Chrystus, zjawiający się Maryi Magdalenie (Noli me tangere), obraz rzadkiej dostojności i pełen uczucia, przedstawiający, jak zmartwychwstały Chrystus zstępuje z kraju cieniów na ziemię w obecności złamanej Magdaleny.

Z rytów należą tutaj Ucieczka do Egiptu, Qwiazda" trzech króli, fKdoracya pasterzy, Tryumf Mardocheja, Pogrzeb Chrystusa, Narodzenie, Chrystus w świątyni między doktorami i przepysznie emocyonalny Ślepy Tobita, w którym Rembrandt kilku kreskami daje nam nie tylko piękny układ obrazu, ale w czarodziejski sposób przedstawia ostrożne, chwiejne ruchy ślepca. Z tego samego czasu mamy

przepyszne oddanie pierwiastków nadprzyrodzonych w słynnym rycie ^Doktór źFaust: pełna godności postać czarodzieja stoi przy stole, badawczo przyglądając się zjawisku, wywołanemu ze zwierciadła; w obrazie tym Rembrandt ujawnił poczucie nadprzyrodzoności z całym urokiem swej twórczej sztuki. Rytem portretowym jest Clement de Jonghe.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Rok 1652 zaznaczył się pysznem malowidłem Hendrickje Stoffels, obecnie w Luwrze. Nadobna dziewczyna ubrana jest w fantastyczny strój, tak drogi Rembrandtowi, co piękność jej w wysokim podnosi stopniu. Mamy tu do czynienia z uroczą, oddaną kobietą, która miała być wierną towarzyszką Rembrandta w ostatnich latach jego życia. Rembrandt dzieło to namalował z płomiennym kolorytem i szczególną mocą. — W sierpniu tego roku Hendrickje urodziła Rembrandtowi dziecko, które jednak natychmiast umarło.

Do rytów z r. 1652 należy 3)awid klęczący i Kazanie Chrystusa, przez długi czas znane pod nazwą „Małego grobu Ten sam typ głowy Chrystusowej mamy w zbiorach Kanna. Portret Doktora Bonusa również z tego jest roku.

Rembrandt zaczął teraz rysować owe pyszne krajobrazy, należące do jego arcydzieł, których tak doborową kolek-cyę posiada książę Devonshire. Przedziwna jest linia jego rytów, — przewyższa je przecież wymowna suggestya i skończony takt jego rysunków piórem, przetartych pendzlem. Wrażliwe, męzkie palce jego notowały w szkicowniku nastroje głębokiej wizyi i melancholijnej zadumy, tak romantycznie przepełniającej powietrzne, tchnieniem wiatru przepojone przestrzenie niebios i ziemi, przez lud ten wydartej Północnemu morzu i srogim rządom hiszpańskim.

Ryty jego odpowiadają umiejętności. Składają się na nie : Wieś z czworograniastą wieżą, Krajobraz z lukiem i stadem owiec, Kanał, Chłopi, wiozący wiadra z mlekiem,

MA LARSTWA

SZACUNEK

Wieś nad gościńcem, Obelisk (1650), Krajobraz z ruiną PŁYTKI wieży, Pole odważacza złota (1651) i Pejzaż (1652).

BRWI NA

W tym samym czasie Rembrandt głęboko zainteresował MARSZCZY się zwierzętami (między innemi Spoczynek lwów).

służył lat A DROBNO-

Jakkolwiek fala powodzenia odwróciła się od jego drzwi, WIDOK kierując się ku lichszym malarzom, to młodzi adepci sztuki OLBRZYMA, omyłki tej niej popełniali, zjawiając się w pracowni jego I TO NIE masami. Przychodzili z obcych krajów — z Niemiec Mi- BEZ ROZ-chał Willemans, Ulryk Mayr z Augsburga, Franciszek Wulf- LEGŁEGO hagen z Bremy, Krzysztof Paudiss z Saksonii, Jerzy Ovens; POKLASKU, z Danii Bernard Keilh lub Keilham, który mu osiem. Z młodych malarzy holenderskich pozostały niejedno- STKOWI krotnie tylko nazwiska; należeli do nich: HeymANt Dul- PEDANCI laert, Jan van Glabbeck, Jan Hindrichsen i Adriaen OTRZY-VERDOEL; Leupenius znany jest tylko ze swoich rysunków. MUJĄ WA-

Saltingowski zbiór ma JAKÓBA LEVECQA Portret męż- WRZY-czyzny w duchu Vandyckowskim; CORNELISA DROSTA Ma- NOWE gdalena u stóp Chrystusa w duchu Rembrandtowskim znaj- KORONY duje się w Kassel; JAKÓB VAN DORST ma Portret mężczyzny w Dreźnie; G. HORST namalował Wstrzemięźliwość Sci-piona; HENDRICKA HEERSCHOPA Gracz jest w Kassel; C.

RENESSE kopiował lwy swego mistrza; ESAIAS BOURSSE, posiadający obrazy w Akwizgranie, w Wallace Collection (w Londynie), w Berlinie i Amsterdamie, był również uczniem Rembrandta; JAKÓBA ESSELENSA ^Krajobraz jest w Brunświku, inne ze strzelcami i zwierzętami są w Kopenhadze i Rotterdamie; trudno jest w uczniach tych dopatrzeć się szkoły Rembrandta. FARNERIUS i LAMBERT DOO-MER zawdzięczają przecież niejedno, widać to jasno, swemu nauczycielowi.

Uczniami, którzy rozgłośną zdobyli sławę i własną ujawnili sztukę, byli NICOLAS MAES i CAREL FABRITIUS.

Dążeniem Rembrandta w malarstwie krajobrazowem było stworzyć rozległą szkołę pejzażystów holenderskich.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Ale, mimo posagu Saskii, płacy uczniów, mimo wielkiej wziętości w pierwszych zaraz latach jego zawodą*, mimo stosunkowo niezwykle wysokich sum, jakie otrzymywał za obrazy, mimo nieznającego współzawodników położenia, mimo rozległego pokupu na jego ryty, Rembrandt w ciężkie teraz popadł długi. Nie znał wartości pieniędzy. Były one w jego rękach, dopóki nie stopniały. Wspaniałomyślny, hojny, impulsywny z natury, wyrzucał pieniądze na rozmaite potrzeby albo na wspieranie przyjaciół; dawał też folgę każdemu kaprysowi kolektorskiemu. Po śmierci matki Rembrandt obszedł się z braćmi i siostrami co do podziału spadku po niej bardzo wspaniałomyślnie. Sam prosty w życiu, wydawał pieniądze na dzieła sztuki, Saskię obsypywał klejnotami. Mając pieniądze, zamiast płacić wierzycieli, gromadził coraz to więcej dzieł sztuki. Niebawem dostał się w beznadziejne kleszcze lichwiarzy. Jako szczyt wszystkiego, zjawiły się kłopoty w sprawie nabytego domu. Zapłaciwszy połowę jego ceny, nie tylko przestał płacić dalej, ale od r. 1649 (dziesięć lat po kupnie) nie uiszczał nawet procentów od swych zobowiązań, uchylał się też od płacenia podatków, tak, że musiał to czynić za niego cierpliwy bardzo wierzyciel, Krzysztof Thysz. Thysz obchodził się z Rem-brandtem z wielką względnością, wkońcu jednak musiała zbuntować się w nim natura ludzka: w lutym 1653 posłał mu formalny nakaz zapłaty. Rembrandt pogardliwie odrzucił dokument; Thysz naciskał jednak na niego, ażeby zapłacił lub zwrócił mu dom. Rembrandt usiłował zebrać sumę, którą mu był winien, ale z chwilą, kiedy miał ją w ręku, nie mógł się powstrzymać od wydania jej, tak, że znowu nie dostało się nic do kieszeni Thysza. We wrześniu 1653 ponowny uczynił wysiłek, ażeby pożyczyć pienię-

REMBRANDT 1606 — 1669

SZKOŁA HOLENDERSKA „STRAŻ NOCNA“ (Amsterdam, Muzeum Państwowe)

TH

—

TGMA5ł8M3fl Qódr — do^t

A>1233GW3JOH AJO>iS£

"KWOCM tkSV'\V..,

(aWOWTZMA^ MU3SUM ,MACW3T2MA)

.

. ,

&

\

i]

iż ; •

/i

i

H

3CT

P

L*»

i<

>;

Sil

•Hi

I

p

1

V* ,⁵

s

;

MALARSTWA

BRWI NA

dzy, nie miał jednak serca, aby Thyszowi oddać wszystko — PŁYTKI zapłacił mu część i dom oddał w zastaw, aby wymazać SZACUNEK resztę wierzytelności. Przykry ten wypadek głęboką w Rem- MARSZCZY brandta worał się bruzdą.

OLBRZYMA,

W r. 1653 namalował Rembrandt Uczonego z popiersiem WIDOK Homera, obecnie w Huntingdon Collection w Ameryce.

OTRZY-

Do r. 1653 należy ryt Trzy krzyże, wstrząsający naszymi I TO NIE zmysłami pełną grozy wielkością tej sceny, stworzoną za- BEZ ROZ-pomocą potężnej muzyki dwóch kolorów, białego i czar- LEGŁEGO nego. Mniej więcej w tym samym czasie powstały ryty POKLASKU, Doktor van der Linden i Rembrandta stary wierny przyja- A DROBNO ciel, mistrz kaligrafii Coppenol. — Zaiste, można Coppe- STKOWI nolowi darować jego zarozumiałość, ponieważ wiernym mu PEDANCI był przyjacielem wówczas, kiedy go opuścili wszyscy.

Luwr ma piękną, siedzącą, nagą postać Henryki StoKMUJĄ WA-fels jako S&atseby, malowaną w r. 1654, ze starą kobietą WRZY-u jej stóp; płomienna karnacya w pysznym utrzymana NOWE kolorze, a dramatyczne zachowanie się żony Uryaszowej, KORONY zastanawiającej się nad pochlebną dla niej propozycyą Dawida, oddane jest w sposób subtelny. W tym samym roku ponownie malował to piękne stworzenie na bogatem, słyn-nem płótnie Kobieta w kąpieli, w Galeryi Narodowej.

Miłość Rembrandta i Hendrickii dała teraz powód do skandalu. Dnia 23 lipca tegoż roku 1654 wezwano Hen-drickię przed przełożeństwo kościelne, gdzie za poniechanie sakramentu surowo ją zgromiono. W październiku została matką córki, którą Rembrandt uznał i nadał jej po matce swojej imię „Kornelia". Hendrickie była chłopką, imię swoje umiała zaledwie podznaczyć krzyżem świętym; żoną według prawa nie była, — ale żoną istotną, dobrą i wierną była mu ta nadobna dziewczyna do końca, tak samo dobrą matką dla małego Tytusa.

Rembrandt był znowu szczęśliwym człowiekiem; sypał

113

H1ST. MAL. V - 16

też dziełami — malowidłami i rytami — jak z rękawa. Dom MALARZE jego dzieliła szczęśliwa towarzyszka. I on czuł się szczęśliwym w tern życiu prostem i przy twardej pracy śród skarbów sztuki, zbiorów broni, materyi i innych rzeczy ciekawych , wybranych dla ich wielkiego artyzmu, czy pięknego rękodzielnego wyrobu.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Dziewczynę z jałowcem, w Ermitażu, namalował Rem-brandt, prawdopodobnie w tym samym czasie, według jakiejś małej dziewczyny wiejskiej, która Henryce pomagała w jej krzątaninie domowej; sztokholmska ^Dziewczyna przy oknie jest tą samą dziewczyną, tylko nieco starszą — bardzo prawdopodobne, że jest to sama Henryka jako mała dziewczyna. Z r. 1654 mamy trzy szlachetne malowidła w Ermitażu, przedstawiające Starą kobietę, długo uważaną za „matkę Rembrandta“. Jedno z nich, światowej sławy, wzbudza podziw potęgą cudownego pendzla, użytego do wyrażenia podeszłego wieku kobiety; postać tak jest zasnuta w zapatrzoną wewnątrz powagę zimy życia, że zdaje się ruszać i oddychać. Malował ją na trzy sposoby, jako popiersie , wielkości trzyczwartej i niemal wielkości naturalnej, przeważnie w tej samej pozie, siedzącą w fotelu, ze zgrzy-białemi rękami, splecionemi na łonie. Piękna niegdyś twarz, teraz poorana przez czas i cierpienie, wygląda, jak gdyby marzyła o innych dniach, — przyciąga nas, jak przyciągała pokolenia. Kopenhaga posiada inny wielki okaz tej Staruszki, jeszcze starszej, z rękami owiniętemi w chustkę; Rembrandt malował ją ponownie z różańcem w ręku w r. 1661. Nigdy nastroju i impresyi podeszłego wieku nie wyrażono w sposób bardziej skończony, aniżeli w tem dziele, w którem rozwijający się pendzel Rembrandta umiał z nieomylnym taktem wybrać rzeczy najstosowniejsze, niezbędne do stworzenia impresyi, a odrzucić szczegóły niepotrzebne. W dramatycznej potędze utrwalania charak-

MALARSTWA

SZACUNEK

teru nikt Rembrandta nie przewyższył. Siłę realistyczną sko- PŁYTKI jarzył on tutaj z wizyą duchową.

I TO NIE

Portret ^Burmistrza Sixa dowodzi, że niepowodzenia nie MARSZCZY oziębiły przyjaźni dwóch tych ludzi. Six naciąga rękawiczki, — BRWI NA Rembrandt podchwycił tę chwilę z nieomylną siłą; sztuka WIDOK wyboru tej chwili i gwałtowna stanowczość w dotknięciu OLBRZYMA, ukazują nam mistrza w całej jego mocy.

LEGŁEGO

W Ermitażu jest portret Starej damy z tego samego BEZ ROZ-czasu, oraz dwa portrety starców.

MUJĄ WA-

Stary człowiek, w Schwerynie, przez długie lata przy-POKLASKU, pisywany Riberze, obecnie uchodzi za dzieło Rembrandta; A DROBNO-subtelny Stary człowiek drezdeński ma datę 1654; trakto- STKOWI wana z mocą białowłosa głowa w czapce z szeroką krysą PEDANCI malowana jest z niezachwianą stanowczością; Mężczyzna OTRZY-w zbroi, w Kassel, należy również do tego czasu.

W tym roku 1654 Rembrandt zajmował się pilnie ryto- WRZY-waniem — na temat opowieści z Nowego Testamentu. Po- NOWE wstały tutaj: Obrzezanie, Ofiarowanie, Ucieczka do Ggiptu KORONY (Święta fRodzina przechodzi przez strumyk), Święta Rodzina (Dziewica śpi), Chrystus między doktorami, tak zwany Powrót z Egiptu, Chrystus w ogrodzie oliwnym,

Uczniowie z (Smaus i Zdjęcie z krzyża. Do tego roku należy również Gra w piłkę.

Tymczasem chytrzy geszefciarze zaczęli wyzyskiwać słabość Rembrandta dla swoich własnych celów. W roku tym Dirck van Cattenburch pożyczył mu znaczną sumę pieniędzy, którą Rembrandt miał zwrócić w formie dzieł sztuki. Rembrandt czynił teraz istotne wysiłki, ażeby zapłacić swoich wierzycieli, — w tym celu też w następnych dwóch czy trzech latach niezwykle był płodny.

W r. 1655 namalował zadziwiające dzieło martwej natury, Ubitego byczka, dzisiaj w Luwrze, na którym uczą się tysiące artystów.

HI S T O R Y A

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Syn Rembrandta, Tytus, miał teraz lat około czternastu, MALARZE i w tym roku wymalował mistrz swego ukochanego, miłego Tytusa, w zbiorach Kanna (w Paryżu), w stroju fantastycznym, w rodzaju młodzieńczego, marzycielskiego Hamleta, — portret, z którego wyziera podobieństwo z Saskią. Był to rok, w którym delikatny chłopiec zaczął zapowiadać zdolności artystyczne, nigdy jednak, zdaje się, nie rozwinięte.

Stockholm posiada parę portretów Starego człowieka i Starej kobiety w turbanie; Kassel małą deszczułkę z profilem Starego człowieka, oraz Mężczyznę w czapce futrzanej ; kopia tego obrazu wisi w Luwrze; mała deszczułka Qrosz czynszowy pochodzi z r. 1655; Berlin ma Józefa, oskarżonego przez żonę Putyfara; inny jest w Ermitażu — temat, w którym Rembrandt ujawnił całe swe poczucie płomiennego kolorytu; Glasgow ma to szczęście, że posiada dobrze znanego Mężczyznę w zbroi, obraz przedziwnie oświetlony, romantyczny.

Rok ten bogaty był także w ryty; między innymi dał nam Ofiarę Abrahama i dużych rozmiarów (Scce SKomo.

Krewni Saskii zaczęli się teraz niepokoić o losy spadku jej dla Tytusa. W maju 1656 Rembrandt przepisał wartość swego domu na syna. Ale, jakeśmy widzieli, zastawiał go nieustannie, aby uzyskać pieniądze na zapłacenie tego domu. Zastawy te narobiły hałasu; krewni oskarżyli Rembrandta, jakoby się w ten sposób dopuszczał manipulacyi oszukańczych w celu wyprowadzenia ich w pole. Istotnie, nie była to błahostka — i od tej chwili rozpoczął się gorzki szereg procesów, które stały się nieszczęściem dla artysty.

Inwentarz domu Rembrandta z lipca r. 1656 daje nam wyobrażenie o nagromadzonych przezeń skarbach. W rok później zmuszony był opuścić ten dom i zrzec się ulubionych zbiorów. Miał się dla niego rozpocząć czas nędzy, która prześladowała najprzedniejszych geniuszów holender-

MALARSTWA

MARSZCZY

skich: Fransa Halsa i Ruysdaela, Van Goyena i Van der PŁYTKI Neera, Hobbemę i Pietra de Hoocha, Jana Steena SZACUNEK i Vermeera z Delftu.

W Ermitażu jest portret siedzącej Młodej kobiety, opar- BRWI NA tej na stole, na którym obok książki do nabożeństwa leży WIDOK kilka jabłek (1656); w Kopenhadze Młody blondyn i Kobieta OLBRZYMA, z gwoździkiem, jedno i drugie w bogatym stroju; kasselski I TO NIE Matematyk, portret, odznaczający się nastrojem skupionej BEZ ROZ-medytacyi, z tego samego jest roku, jakkolwiek kwestyo-LEGŁEGO nują autorstwo Rembrandta; Dra fJLrnolda cCholinxa, któ- POKLASKU, rego rytował rok przedtem, namalował w r. 1656; Amsterdam A DROBNO-ma Dra J. Deymana lekcyę anatomii ze skróconą zmarłą STKOWI postacią; na temat jej krytycy i znawcy szerokie urządzają PEDANCI dyskusye, jak gdyby to istotnie było rzeczą wielkiej do- OTRZY-niosłości, w jakiej pozycyi artysta martwą tę figurę umieścił; MU JĄ WA-Rembrandt był teraz widocznie w kłopotach co do pie- WRZY-niędzy na zakupno płótna, obraz bowiem jest wykonany NOWE na jakiemś dawnem malowidle, z którego wyszła dawna KORONY bezsensowa głowa Kupidyna, spoglądającego na trupa; w Kassel wisi Jakób, błogosławiący synów Józef owych, w Ermitażu Zaparcie się Piotra św., oba z tego czasu, tak samo, jak źPiłat, umywający ręce, — wszystkie te obrazy malowane z siłą; Berlin ma utrzymane w kolorach brunatnym i złotym Kazanie św. Jana Chrzciciela.

Z rytów wymienić należy Abrahama, ugaszczającego aniołów; na liczne ryty portretowe składają się Abraham Fransz, handlarz, dobry przyjaciel Rembrandta; subtelny Jan Lutma, rzeźbiarz i złotnik; Młody Haaring i bardzo piękny Stary Haaring, urzędnik trybunału dla spraw, związanych z bankructwami. To malowanie i rytowanie urzędników trybunału dla bankrutów ma przykre znaczenie. Mimo niesłychanych wysiłków, aby podreparować fortunę, ruina zaglądała mu w oczy, położenie było bez wyjścia.

Podejrzane wysiłki, aby uratować spadek Tytusa, rozgoryczyły wierzycieli. Nie umiał już powstrzymać fali nieszczęścia. Ogłoszono go bankrutem, 25 i 26 lipca woźni trybunału zrobili inwentarz jego domu. Żył odtąd w owym domu pod nadzorem prawa.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Dnia 26 października 1657 mały Tytus spisał testament, aby w ten sposób okazać przywiązanie do ojca, z pod którego opieki odebrało go prawo przed rokiem. Widząc, iż ojciec nie umie zajmować się swemi sprawami i że z zapisu nie mógłby korzystać, ponieważ wszystko zagarnęliby wierzyciele, przelał cały swój majątek na korzyść Hendrickii i jej córeczki, a swojej siostry przyrodniej, z tern zastrzeżeniem , że Rembrandt przez całe życie obracać będzie procenty na swoje potrzeby i że nie wolno mu z tego żadnych płacić długów, zaciągniętych przed spisaniem tego testamentu.

Ścigany długami, Rembrandt w r. 1657 prawie całkiem zamilkł; Modlitwa św. Franciszka, to jedyny sztych z tego roku. Pałac buckinghamski ma jego malowidło TTLdoracya Magów. Powstało też kilka portretów: Rutlandowski Młody człowiek w fotelu; Rabbi, w Galeryi Narodowej; Stary człowiek, zatopiony w rozmyślaniach ks. Devonshire, tak zwany Rabbi w kolekcyi Kanna i Tytus w zbiorach Wallace’a; portrety Rembrandta w Bridgewater House, w Dreźnie i Kassel pochodzą z tego samego mniej więcej czasu. Opuściło go coś z dawnej pewności siebie; przestał się chełpić wojennym pancerzem; widzimy go tutaj, być może, w jego kitlu codziennym, o który, jak mówią, malując, ocierał swój pendzel. Nie tracił przecież respektu dla siebie; miał znowu we wspaniałym rynsztunku do wspaniałych zerwać się celów.

Przy końcu roku Haaring otrzymał nakaz od trybunału dla bankructw, ażeby sprzedał dobytek Rembrandta. Uko-

MALARSTWA

POKLASKU, A DROBNO-

chane jego mieszkanie było już nie do poznania. Dnia 4-go PŁYTKI grudnia opuścił tak wsławiony przezeń dom, aby się udać SZACUNEK do oberży Pod cesarską koroną i tutaj ciaśniejsze zająć MARSZCZY mieszkanie — na pięknym, starym placu, na którym skarby BRWI NA jego na publiczną wystawiono sprzedaż w dniu kiermaszu, WIDOK w jakie pięć dni później. Atoli licytanci byli przyzwoici; OLBRZYMA, masę na razie cofnęli prawie na przeciąg roku, gdyż sprze- I TO NIE dano ją dopiero we wrześniu 1658 r. Skarby, gromadzone BEZ ROZ-latami, puszczono za marną sumę pięciu tysięcy florenów, LEGŁEGO dom za jedenaście tysięcy i coś.

Rembrandt był człowiekiem zrujnowanym.

WRZY-

W pięćdziesiątym piątym roku życia był bez domu STKOWI i całkiem bez grosza. Widział, jak sprzedano wszystko, co PEDANCI mu dom ten czyniło drogim, wyrzucając i jego do oberży; OTRZY-ale i tę oberżę musiał opuścić, nie mając czem zapłacić za MUJĄ WA-krótki swój pobyt. A tu gorzka była zima.

Rembrandt zabrał się do wyszukania miejsca, gdzieby NOWE mógł wykonywać swą sztukę; udał się do tańszej dzielnicy KORONY miasta, zmartwiony stratą wszystkich swych sztychów i rekwizytów. A jakkolwiek stracił cały swój dobytek, starał się uratować cośkolwiek dla Tytusa, którego opiekun usilnie zabiegał u trybunału, ażeby przed wierzycielami dopuścić Tytusa do udziału w zyskach z tej przymusowej sprzedaży.

Opiekun Crayers okazał się tutaj wytrwałym, wiernym przyjacielem zarówno Tytusa, jak i Rembrandta; długoletniem procesowaniem udało mu się też, jak zobaczymy, wydrzeć pewną sumę z paszczy wierzycieli.

Na nieszczęście czas ten nie był korzystny dla sprzedaży dzieł sztuki, a tern mniej dla dzieł Rembrandta. W modzie był Van Dyck. Twórczość holenderska nie miała wziętości;

Rembrandt, Ruysdael, Adriaen van der Velde i Pieter de Hooch uprawiali swą sztukę śród rozpanoszenia się nowego stylu, którego hasłem było wymuskane wykończenie. Za-

tryumfował akademizm; wdzięk i drobiazgowość wkroczyły w mury Amsterdamu.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Atoli Rembrandt, odarty z swych skarbów, nie był tego rodzaju człowiekiem, aby się poddać w czasie nędzy, czego nie uczynił za dni największej szczęśliwości; w tymczasowych pracowniach geniusz jego do coraz wyższych wzbijał się lotów w tak dobrze znanem sobie królestwie, do którego nikt inny wkroczyć nie umiał. I podczas wędrówek po tych samotnych drogach zjawiła się poezya u niego z całą mocą; przekonał się teraz bardziej, niż kiedykolwiek, co znaczy tworzyć emocye, płynące z głębokiego zrozumienia rzeczy.

W roku, w którym on, Hendrickje, Tytus i mała Kornelia szukali i znaleźli puste miejsce, przeznaczone na pracownię, Rembrandt zaczął rozpinać płótna na sztalugach i malować arcydzieła. Usiłowania jego co do wzruszeniowej interpretacyi życia były głębsze, niż kiedykolwiek.

Znalazłszy się znowu przy pracy, Rembrandt, zdaje się, mimo wszystkich trosk, czuł się przecież szczęśliwym.

Portret Hendrickii Stof/els w łóżku, w szkockiej Galeryi Narodowej, z tego właśnie pochodzi czasu — powstał między rokiem 1658 a 1660, mniej więcej w okresie Starego człowieka, siedzącego z łaską w ręku, własności Francisa Cooka.

W r. 1656 Rembrandt wykonał jeden ze swych wielkich rytów portretowych, Starego Haaringa, członka trybunału dla bankrutów, a w dwa lata później, w r. 1658, namalował tak zwanego tfransa Bruyningha, sekretarza tego trybunału (niektórzy przenoszą go na rok 1652), z sug-gestyą tak czarodziejską, że głowa zdaje się ruszać w silnym światłocieniu. Skutkiem tajemniczości tej artysta stworzył arcydzieło, z jakiem, dzięki sztuce jego ręki, spotykamy się w cudownie malowanej głowie w brunatnym i złotym światłocieniu, której szczęśliwym właścicielem jest Luwr,

REMBRANDT

1606 1669

SZKOŁA HOLENDERSKA

„DZIEWCZYNA Z MIOTŁĄ“ (Petersburg, Ermitaż)

TGWA88M33

Qóól

dOdf

A>i2H3GH3JOH AJO>łS2

»jvY\OM ^ Kv\x^ima„

(śatim5i3 .oauaaaaTHH)

.<

m

i

/

la

ir

■i

MALARSTWA w tak zwanym Młodym człowieku nieznanym (1658), przed- PŁYTKI stawiającym niewątpliwie Tytusa w latach młodzieńczych. SZACUNEK

BEZ ROZ

W roku tym namalował Rembrandt jeden z swych rząd- MARSZCZY kich utworów mitologicznych, Jowisza i Merkurego w go- BRWI NA ścinie u Sfilemona i Jftaucydy, obecnie w Yerkes Collection WIDOK w Chicago, obraz, na którym para staruszków, poznawszy OLBRZYMA, boskie pochodzenie przybyszów, pada w wielkiej czci na I TO NIE kolana. Rembrandta zajął tutaj dramat ludzki.

PĘD ANCI

KORONY

Wielki Ilchesterski Portret własny, obecnie w Frick LEGŁEGO Collection w Ameryce, namalował Rembrandt 1658. Jest POKLASKU, to arcydzieło. W fantastycznym stroju, z laską w ręku, A DROBNO-okolony płomienną, jasną atmosferą, z wyrazem wielkiego STKOWI geniuszu, pogodny mimo otaczającego go wrzasku, namalowany został w chwili największej potęgi. Rembrandt Ash- OTRZY-burtonowski z tego samego jest roku, tak samo, jak Rem- MUJĄ WA-brandt belwederski i Rembrandt w florenckich Uffiziach; WRZY-mniej więcej z tego samego czasu jest ^Rembrandt Elles- NOWE mere’owski i Wallace’owski.

Portret ^Dziewczyny w zbiorach Hoego w Nowym Yorku powstał również w tym roku — silne efekty światła i cieni na obrazie tym są typowo Rembrandtowskie; widzimy to w przedziwny sposób na pięknem molowidle w zbiorze Kanna — Stara kobieta, obcinająca paznokcie; suggestya napięcia uwagi i życia wyrażona tu jest z cudowną potęgą.

Ashburtonowski portret Coppenoła i Wimborne’owski Sw. Paweł mniej więcej z tego samego pochodzą czasu; dużych rozmiarów Coppenoła ryto wał Rembrandt w r. 1658 z malowidła; pozatem mamy sztychy: Chrystus i Samarytanka (1658), SRllegorya, mająca podobno oznaczać zburzenie posągu Alby w Antwerpii, Kobieta przy piecu holenderskim, Kobieta, ubierająca się po kąpieli, Kobieta z nogami w wodzie i Spoczywająca naga murzynka; modelem wszystkich nagich postaci była przypuszczalnie Hendrickje.

121

HIST. MAL. V — 16

Rok 1659 dał nam dwa grubo traktowane malowidła na jednem Mojżesz łamie tablice, na drugiem Utarczka fjakóba z aniołem. Dawid, grający na harfie przed Saulem mniej więcej z tego samego jest czasu, albo też z roku następnego. Lorda Tevershama Portret kupca, Stary człowiek w futrze i czerwonej czapce, w Ga-leryi Narodowej, Stary człowiek w postawie siedzącej, w Uffizi, Kannowskie Studyum głowy, portret Młodzieńca, w Althorp, czasami zwany „Wilhelm 111“, Śpiewający młody człowiek, w Belwederze, i (tak zwany) Admirał, w zbiorach Schausa w Nowym Yorku — wszystko to krzepkie dzieła z tego roku, odznaczające się skończenie mistrzowskiem opanowaniem światłocienia, dającego wrażenie ruchu i oddechu życia.

WIELCY MALARZE berlińskie — HOLENDERSCY

Chrystus Dawidowa malowany był prawdopodobnie około r. 1660, w którym Rembrandt wykonał trzy portrety mnichów — Młody mnich Strogonowa, Wemyssa Czytający mnich z jasną brodą i wiszący w Galeryi Narodowej Kapucyn, ten ostatni zakwestyonowany. Książę Buccleuch posiada piękne malowidło Stara dama (1660). W Ermitażu jest ‘Cytus z tych lat, w Luwrze słynny Rembrandt z kijkiem paletowym w ręku, w białej czapce na głowie — Rembrandt w nieszczęściu, ale zawsze mistrz wspaniały, od trosk doczesnych chroniony przez Tytusa i Hendrickję, mogący sztukę uprawiać bez przeszkody.

W połowie grudnia 1660 Hendrickje i Tytus podpisali dokument, mający zapewnić mu przyszłość i spokój do pracy. Niewielkie zarobki Rembrandta szły na pokrycie wierzycieli; wierna Hendrickje i Tytus wzięli na siebie rolę kupców, aby, nabywając jego obrazy, uwolnić go w ten sposób od chciwości dawnych wierzycieli. Za mieszkanie i życie miał im Rembrandt oddawać wszystko, cokolwiek zrobi. Wierzyciele urągali daremnie. Ryty zalegały znowu

MALARSTWA

MARSZCZY

małe mieszkanie. Kollektorzy zajęci byli „rekwizytami" i in- PŁYTKI nymi drobiazgami „Rembrandta zbieracza"; szło im bardziej SZACUNEK o rozmaite rzadkości, aniżeli o dzieła sztuki.

Rezultat był ten, że w roku 1661 Rembrandt wyprodu- BRWI NA kował olbrzymią masę dzieł. Rozpoczął rok ten przeniesie- WIDOK niem się do nowego domu na Roozegraacht. Namalował tu- OLBRZYMA, taj Obrzezanie, obecnie w Althorp, Sw. Macieja z anio- I TO NIE łami, w Luwrze, 'Wenerę i ZKupidyna, w tej samej galeryi, BEZ ROZ-do czego modelami były mu Hendrickje i mała Kornelia; LEGŁEGO Hendrickje zjawia się znowu na obrazie berlińskim Młoda ko- POKLASKU, bieta w oknie; Stockholm posiada część olbrzymiego, uszko- A DROBNO-dzonego płótna: Bankiet nocny Klaudyusza Civilisa, na STKOWI którym tenże namawia Batawczyków, aby zrzucili jarzmo PEDANCI rzymskie ; Rembrandt malował to dla sali ratuszowej, — obraz OTRZY-ten został jednak odrzucony. Modlitwa pielgrzyma, Ive- MUJĄ WA-aghowski Młody człowiek, Wimborne’owski Mężczyzna WRZY-w spiczastym kapeluszu,* Mężczyzna rudobrody, w Ermi- NOWE tażu, Ashburtonowski Mężczyzna w szerokim kapeluszu, KORONY czyli tak zwany „Jansenius", jakkolwiek data może być podrobiona, i tak zwany Kucharz śRembrandta (prawdopodobnie dlatego, ponieważ ma nóż w ręce), Neeldowski portret śRembrandta i źRembrandt Kinnairdowski — wszystko to są dzieła z tego samego roku.

W tym roku też namalował Rembrandt wielkie dzieło dla cechu sukienników, zwane pod nazwą Syndyków hali sukienniczej, w muzeum amsterdamskiem — potężne i dostojne dzieło, które miało stać się kamieniem węgielnym dla gmachu holenderskiego malowania grup obywatelskich. Z wyrachowaniem artystycznem ujawnia on tutaj powagę i dostojeństwo wielkich kupców holenderskich, którzy po kresy całego świata rozszerzyli pojęcie o ideale szlachetnego, rzetelnego handlu. Iżby blask i potęgę tego dzieła oceniono należycie za dni ówczesnych, jest to tak samo

nieprawdopodobne, jak to, że ocenionoby je należycie, gdyby powstało dzisiaj. Atoli Rembrandt nie troszczył się o sądy postronne. Gdy płótna dotknął się pendzlem po raz ostatni, z tą chwilą czuł też czarodziejski urok swego tworu.

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

I zadowolony był dostatecznie. Szczęśliwy był w swem ognisku domowem. Sąsiedzi szanowali to ognisko. Na pracowitą, spokojną Hendrickję patrzyli, jak na „żonę Rem-brandta“, a starania Hendrickji o Tytusa i Kornelię budziły przekonanie, że oboje są jej dziećmi. Ryty z Hendrickją przestały się pojawiać w zbiorach jako „konkubina Rem-brandta“; w tym roku też (1661) wykonał on sztych Hendrickji, znany jako Kobieta ze strzałą.

I rzeczywiście, dokument policyjny w sprawie zajścia z pijakami, co do którego Hendrickje powołana była dnia 27 października 1661 na świadka, nazywa ją „prawną żoną malarza Rembrandta"; dokument ten, podznaczony przez nią znakiem krzyża, poświadczył i potwierdził Tytus. Atoli dni wiernej Hendrickje były policzone. W dwa miesiące przedtem uczyniła testament, w którym cała jej gorąca troska o dom szlachetną jaśnieje dostojnością. Miała widocznie silne jakieś przestrogi, że koniec jej się zbliża. Może być, że żyła jeszcze rok lub dwa ponadto, — zmarła jednak ku wielkiemu smutkowi złamanego Rembrandta i jego domu. Hendrickje jest w dziejach sztuki jednem z najwdzięczniejszych nazwisk; wzbudza szacunek i zjednywa sobie naszą miłość zdrowiem i prostotą szlachetnej duszy, urokiem pogodnej kobiecości. Krytycy i urzędowi znawcy sztuki pieją przesadne hymny na cześć pustej, uśmiechniętej kobiety, zwanej Dżiokondą, której nadpsuta powierzchowność kryje, na równi z przeholowaną jej sławą, pospolitą, brudną kobiecość; atoli w tym samym Luwrze wisi świetny obraz daleko większego dzieła sztuki, miłującą ręką Rembrandta

MALARSTWA

sportretowane piękne rysy, którymi Bóg obdarzył dziew- PŁYTKI czynę; nie nauczyła się podpisywać swego nazwiska, ale SZACUNEK żyją dla nas rysy, w nieśmiertelny sposób odzwierciadla- MARSZCZY jące uroczą duszę Hendrickji Stoffels. Żyje ona w dziele Rembrandta jako jedna z najmilszych kobiet wszyst- WIDOK kich czasów; słusznie też i sprawiedliwie unieśmiertelnił ją OLBRZYMA, największy malarz w wyrażaniu charakteru i duszy ludzkiej. I TO NIE Wobec niej sztywne, upozowane Madonny włoskie wyglą- BEZ ROZ-dają

tego wszystkiego nieświadoma, jest między niemi wszyst-POKLASKU, kiemi najczystszą, o najniewinniejszej duszy Madonną.

Tradycya, że Rembrandt był w tym czasie w Hull, na STKOWI bardzo wątłych spoczywa nogach. Przeczy temu jego dzieło PEDANCI amsterdamskie.

Szczęście Rembrandta miało się skończyć niebawem; MUJĄ WA-troski spadły na niego ze śmiercią Hendrickji. Opuszczony WRZY-dom stał się dostatecznie posępny. Zdrowie Rembrandta NOWE zaczęło się psuć, świetny dotąd wzrok począł niedoma- KORONY gać. Portrety jego świadczą o ociężałej otyłości, ujemnie wpływającej na ruch ciała, krwią nabiegłe oczy przezierają przez cudowną ongi wizyę, tę wizyę, która dzięki swym najgłębszym cieniom odznaczała się tajemniczym, sug-gestyjnym rezonansem, a której światło złociste było wyrazem najdoborowszej muzyki.

Po r. 1661 sztuka jego ręki na chwilę umilkła; wykonał swój ostatni sztych, swój ostatni krajobraz.

Miał jednak pendzel swój poświęcić znowu szeroko malowanym wielkich rozmiarów figurom; w stylu jego zupełna zaszła zmiana; paleta jego nabiera śmiałości; śmiałe, pełne mocy dotknięcie obliczone było na odległość. Z Śmiercią JEulcrecyi, „malowaną złotem“, stanął znowu przy sztalugach w r. 1664. Po obrazie tym poszli Wallace’owscy Robotnicy w winnicy, następnie amsterdamska Oblubienica

arcy- BRWI NA

na

zjawiska konwencyonalne, a Hendrickje, choć sama LEGŁEGO

A DROBNO-

OTRZY-

żydowska, czyli „Boaz i Rut", w r. 1665, w roku, w któ-M AL ARZE    rym Tytus otrzymał wreszcie część swego spadku, przez

WIELCY

HOLEN

DERSCY

wiernego adwokata Crayersa wydartą wierzycielom; ażeby umocnić jego pozycyę, Rembrandt ogłosił go prawnie pełnoletnim na rok przed właściwym czasem. Długo oczekiwany spadek Tytusa zjawił się w samą porę.

Do Rembrandta przyszedł teraz uczeń, ostatni, AERT DE GELDER, aby entuzyazmem swoim i objawami czci podtrzymywać siły starzejącego się nauczyciela. Do ostatnich też przyjemności Rembrandta należała okazywana mu przyjaźń poety Jeremiasza de Deckera. Namalował w r. 1666 portret De Deckera, w Ermitażu, w roku śmierci poety. Portret w Galeryi Narodowej, Młoda kobieta, oznaczony jest r. 1666; z tego samego czasu jest też Morrisonowski. Portret dziewczyny, tak zwana „Córka Rembrandta", jakkolwiek Kornelia miała lat zaledwie jedenaście czy coś podobnego. Warwickowski Chorąży (autorstwo Northbrookow-skiego portretu Stary człowiek, opierający się na łasce, podpisanego i datowanego 1667, jest dzisiaj zakwestyono-wane), Stary człowiek księcia Devonshire i Stary człowiek drezdeński mniej więcej z tegoż pochodzą czasu, tak samo, jak para portretów Kannowskich, Mężczyzna i jego Zona, będący bardzo prawdopodobnie mężem i żoną na brun-świckiej Qrupie rodzinnej — piękne okazy jędrnej sztuki Rembrandta z lat ostatnich; obok gładkiego, delikatnego nakładania farb mamy tutaj równolegle potężne impasto, wytwarzające przedziwną siłę w tej fazie ostatniej.

Darmsztadzkie ^Biczowanie jest okazem sztuki Rembrandta z r. 1668. Powrót marnotrawnego syna powstał 1668—1669, dzieło, z płomienną namalowane energią, oddające z mocą patos tematu. Luwr ma dwa portrety ‘Cy-tusa, malowane w r. 1667 lub 1668.

Od tej pory Rembrandt, o ile wiemy, malował tylko

MALAR STWA

KORONY

Rembrandta — a Stary Rembrandt w Uffizi i Stary źRem- PŁYTKI brandt wiedeński ukazują nam z nieustraszoną prawdą wi- SZACUNEK zyi poetyckiej, będącej jego prawem przyrodzonem, po- MARSZCZY stać artysty, złamanego nieszczęściem i troskami starca BRWI NA sześćdziesięciodwuletniego; stoi przed nami człowiek zwię- WIDOK dły, zniszczony, zorany cierpieniami, olbrzym przygasły, ale OLBRZYMA, majestatyczny w pogodnej świadomości swego dzieła. A je- I TO NIE żeli ostatni malowany przezeń Carstanjenowski Stary SRem- BEZ ROZ-brandt, w Berlinie, przedstawia nam starca sześćdziesięcio- LEGŁEGO dwuletniego, to widać po nim, iż sztuka jego ręki nie POKLASKU, działała pod wpływem wieku, że proste a subtelne jego A DROBNO-palce, kierowane odważną pewnością, nie myliły się w mi- STKOWI strzowskich uderzeniach pendzlem, że umiały wywieść z mroku PEDANCI żywe arcydzieła ludzkiego charakteru. Duch niezłamany obraca OTRZY-się swobodnie, oczy spoglądają na nas z przenikliwą by- MUJĄ WA-strością, wspaniały zmysł docierania do jądra rzeczy, zgłę- WRZY-biający emocye życia, zachował się nieprzezwyciężony. Usta NOWE straciły zęby, ale uśmiech porusza wargami.

Tytusowi trafiła się żeniaczka, i Rembrandtowi przybyła jeszcze jedna ukochana istota: Tytus poślubił kuzynkę,

Magdalenę van Uylenborch. Pozatem Rembrandt miał córkę Kornelię, która troszczyła się o jego ciche ognisko domowe.

A choć go żywi wymazali z pamięci, cóż go to obchodziło?

Mimo to wiecznie ruchliwa plotka wypędzała go do Stock-holmu w charakterze malarza królewskiego, podczas gdy inni chcieli go widzieć w Hull czy Yarmouth — a on mniej więcej w tym czasie był umierający! Nikt nie chce teraz kupować jego arcydzieł ani za grosz — szyling wydawał się za dużo za jego portrety!

Atoli troska nie pozwoliła staremu człowiekowi umierać z uśmiechem w oczach; śmierć bezlitosna wkraczała do jego domu. Tytus umarł w roku ślubu, — pogrzebano go 4 września 1668; młoda jego żona została matką w marcu

1669; małą córeczką nazwano Tytią. Rembrandta spotkało wszystko, co tylko człowieka spotkać może. W wykazach skonów w Wester Kirk, gdzie pogrzebano Tytusa, jakiś urzędnik napisał drugiego wtorku październikowego — był to ósmy dzień miesiąca 1669 r. — następujące strasznie urzędowe słowa: „Rembrandt van Ryn, malarz z Roozegraaft, naprzeciw Doolhof. Pozostawia dwoje dzieci." Z osobistego dobytku nie pozostawił nic, prócz trochę płóciennej i wełnianej garderoby i materyałów do malowania. Pochowano go na Wester Kirk; ale, gdy odkopano niedawno temu jego grób, nawpół otwarta trumna była całkiem pusta. Tak w proch się obrócił największy malarz wieku, nie opiewany przez żadnego poetę czy wierszoroba, zapomniany zupełnie. W cztery lata po złożeniu go do grobu, to prawda, sławetny Lairesse powiedział z akademicką pompą o sztuce mistrza, że odznacza się „zgnilizną", że jest „prostacką, prozaiczną, jakkolwiek jędrność i szczerość chroni ją od zarzutu zupełnej bezwartościowości". Zaryczały i inne osły. Ale bądźmy sprawiedliwi wobec zadowolonego z siebie Lairesse’a — przyznał się, że i on skłaniał się do tego rodzaju sztuki, ale potem się od niej uwolnił, rzucił ją precz od siebie!... Kim był Lairesse? Echo odpowiada: kim był naprawdę? choć odprzysięgał się zgnilizny, prostactwa i choć sam, skłaniając się kiedyś ku tej sztuce, przecież ją od siebie odtrącił!

WIELCY

MALARZE

HOLEN

DERSCY

Zapomnienie, które spotkało sztukę Rembrandta, tłumaczą niektórzy tern, że człowiek przeciętny nie był w stanie jej zrozumieć! Wątpię. Było raczej tak, że ciasne kliki, za wszystkich czasów i we wszystkich krajach przywłaszczające sobie prawo autorytetu w kwestyach sztuki, nie widzą niczego poza sztuką, — oczy ich oślepiły rzeczy akademickie, to znaczy, rzeczy martwe. Atoli Rembrandt najwyższym był geniuszem, który o rzeczy te wcale a wcale

REMBRANDT

1606

1669

SZKOŁA HOLENDERSKA

„ CECH SUKIENNICZY“ (Amsterdam, Muzeum Państwowe)

TQWA88M3fl

mi

dOdi

A>i283QH3JOH AJOMS2

“X^O\WA'AYA\i?> \mO..

(3WOWT3VIAS MU3SUM ,MA<UI3T3MA)

w

tJ>

n r

KM

1

w

M

Kf

M.

MALARSTWA się nie troszczył — zajęty był wyłącznie wyrażaniem emocyi, PŁYTKI doznawanych ze strony życia; sztukę uprawiał też jedynie SZACUNEK w tym celu ażeby módz tworzyć emocye. Niejeden z jego MARSZCZY wielbicieli dzisiejszych wielbi go jedynie dlatego, że on już BRWI NA nie żyje, ignoruje natomiast żywą sztukę geniuszów żyją- WIDOK cych z tych samych przyczyn, z jakich Rembrandta igno-OLBRZYMA, rowali jego ziomkowie; oczy ich nie umieją patrzeć, I TO NIE a wola ich nie umie rozumieć. Dyskutowanie o tej sprawie BEZ ROZ-jest zresztą rzeczą smutną i daremną. Człowiek, stojący LEGŁEGO przed Rembrandtem, a nie doznający wruszeń, jakie daje POKLASKU, głębokie, rozonansu pełne objawienie jego, jest ślepy na A DROBNO-jego sztukę, — nie obdarzono go zmysłem zrozumienia STKOWI wspaniałej cudowności tej sztuki. Sam siebie potępia, kto PEDANCI usiłuje w intencyach Rembrandta doszukiwać się piękna; OTRZY-ludzie, majaczący tu o pięknie, to poprostu głupcy. Wielki MUJĄ WA-buntownik, walczył o swobodę wyrażania siebie i — dzięki WRZY-ironii akademizmu — stał się ponadto biczem dla smaga- NOWE nia i jarzmem dla krępowania swobodnych duchów lat KORONY przyszłych. Ludzie mówią z śmieszną przesadą o najlichszym jego miedziorycie, nie mającym danych do urzeczywistnienia tego, co za pomocą kreski i narzędzia rytowniczego uczynili inni w sposób skończony, arcywymowny. Rembrandt nie był nigdy w błędzie co do zadań sztuki — wiedział, że cel sztuki polega na wyrażaniu emocyonalnego znaczenia życia. Z zadziwiającą też zręcznością umiał z mroku pul sujących cieni wydobywać emocyonalną istotę rzeczy; dzięki niemu istota ta wyskakiwała niejako z swego siedliska w tajemnicach tego mroku. Każdy nastrój wydobywał zapomocą najodpowiedniejszych ku temu środków — nie miał zatwardziałych formułek — nastroje delikatne malował delikatnie, jędrne w sposób jędrny. Był artystą. Dla prawideł i warsztatowego żargonu nie poruszył palcem, — dla chwiejnych zasad purystów i wymizdrzonych prawideł miał

HIST. MAL. V - 17

129

pogardę. Ryty swoje wykonywał tak, jak mu się podo-MALARZE bało; zacierał je całkowicie czy do połowy, dopóki żądanego nie wydobył nastroju. Dzieło jego zdumiewa ogromem. Znamy sześćset jego malowideł, ponad tysiąc rysunków, niezliczoną ilość rytów. Atoli dzięki twórczej mocy, głębokiej wizyi, rezonansu pełnemu wyrazowi, głębokiemu wnikaniu w ducha zjawiska, dzięki zmysłowi dramatycznemu i wymownym zdolnościom wyrażania poczucia życia — dzięki właśnie tym wszystkim właściwościom kroczy on naprzód, jak olbrzym potężny, zdała od wyżyny Rafaela, i dzięki temu właśnie stał się jednym z największych malarzy wszystkich czasów. Jako malarz stoi w jednym szeregu z Velazquezem i Fransem Halsem, ale jako artysta góruje ponad nimi: posługuje się szerszą gamą emocyi, orkiestracya jego jest potężniejszą muzyką świata. Pod względem wyrazistości, dostojności, głębokiego wniknięcia w istotę rzeczy, pod względem indywidualnego traktowania zjawisk jest on poprostu zdumiewający. Uświetniał wszystko, czego się dotknął. Jest on jednym z najgórniej szych głosów geniuszu teutońskiego, w malarstwie częścią wyrazu najczystszego — on i angielski Turner. Wyszedł z łona geniuszu gotyckiego — sztuka jego jest wyrazem potężnych oddźwięków jakiegoś chorału, rozbrzmiewającego śród wielkich, niesamowitych mroków olbrzymiej katedry. Odrzuca wszelkie drobiazgowe intencye i ciasne prawidła, aby módz stworzyć emocye wielkości; nie zajmuje się jednak światami innych: stopa jego tkwi silnie w matce-ziemi, gdy tymczasem głowa jego góruje śród wichrami rozkołysanego firmamentu — dostojności w cudzie życia, gdziekolwiek ona prześwieca, choćby nawet w najpospolitszej lampie. Nie idzie mu o mistycyzm, lecz o misteryum bytu. Wie, że cud życia jednakowo jest głęboki w chacie chłopskiej, jak i w olbrzymich pałacach książąt, że więdnąca postać

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MALARSTWA starca doświadcza tego cudu tak samo głęboko, jak krwią PŁYTKI tryskająca młodość. Zjawił się jako jeden z olbrzymów SZACUNEK w szeregu tenebrozów, którzy, stojąc jedną nogą w prze- MARSZCZY szłości, a drugą w przyszłości, dawali w potędze swej nowe BRWI NA objawienie wieku; on tego wieku wyrazicielem był naj- WIDOK wyższym. Światło odkryło mu swe tajemnice. Szczery artysta, OLBRZYMA, w każde dzieło swe wprowadzał artyzm, najwłaściwszy, I TO NIE najodpowiedniejszy dla wywołania zamierzonego nastroju. BEZ ROZ-Dzięki Rembrandtowi sztuka malarska poszła w siedmio- LEGŁEGO milowych butach naprzód i osięgnęła szczyty, o których POKLASKU, przedtem nikt nie śnił. Inni Holendrzy dawali nam cząstki ży- A DROBNO-cia, — Rembrandt dał nam jego całość, on, geniusz świa- STKOWI towy. Przemawiał językiem demokracyi. Inni malarze mało- PEDANCI wali człowieka zewnętrznego, — Rembrandt malował czło- OTRZY-wieka wewnętrznego, prześwietlonego duszą. Z swoją wizyą MUJĄ WA-wielkich cieni malował człowieka w ten sposób, że mamy go WRZY-przed sobą żywego, że porusza się, oddycha, czuje, że NOWE śród zmysłów naszych z rytmiczną przemieszkuje mocą. Po- KORONY trzaskał tablice przykazań pedantów, odrzucił wszelkie szko-larstwo, pokazał zmysłom naszym, iż życie nie zawsze jest piękne, że bywa niejednokrotnie brzydkie, ale, czy bardzo posępne, czy jasne, zawsze dziwem będzie i cudem. Poznał ból, a, poznawszy go, nie zawahał się nam powiedzieć, że tragedya tak samo jest wzniosła, jak komedya. Błaznowaci modnisie, żadowoleni z siebie pedanci odwracali oczy narodu od jego olbrzyma, gdy chodził po świecie — przychodzili ku niemu z błazeńskiemi przykazaniami gracyi i ładno-ści i tym podobnemi bredniami włoskiemi, tak, jak Cockney spluwał na widok Sfinksa. Ale on, jak blask, własnemi chodził drogami i dzięki temu świeci śród wieków, jak potężna latarnia morska. Prawdziwą Biblię, to najgłówniejsze literackie źródło swego natchnienia, uwolnił od fantastycznych i pogańskich piękności Włoch renesansowych i duszę jej

wyraził w emocyach pospolitego ludu. Powrócił do Chry-MALARZE stusa i uwolnił go od gloss Kościołów. Uwolnił Starą Księgę od nieszczerości Rafaelowskich, odczuł doniosłość jej głębokiej sympatyi z życiem, a miłość, miłosierdzie i nieskończoną pobłażliwość Nazareńczyka wprowadził do chaty wieśniaczej. Przetłómaczył na język ludu objawienie najwznioślejszego demokraty. Włoch oddzielił się od Chrystusa wspaniałą cesarską budową, nazwaną Kościołem, — Holender ze wstrętem gmach ten odrzucił i z męską prostotą usiłował iść nago i bez wstydu drogami teraźniejszości. A Rem-brandt prawdziwym był Holendrem. Włoch, zanim odważył się zbliżyć do ołtarza swej wiary, musiał się ubrać w cały ceremonialny przepych; Holender, otwierając wrota przenajświętszego Przybytku, klękał przed swym Bogiem bez oglądania się na swe śmieszne spodnie, gdyż oczy jego skierowane były ku rzeczywistości; formy darł na strzępy. Geniusz włoski zbliżał się do tajemnic wyrachowanymi krokami , w ułożonem z góry tempie, jak gdyby w kanonickie przystroił się szaty i poza zasłoną tych tajemnic spoglądał przez dziurę, którą zrobili strzegący ich księża; Rem-brandt ku zasłonie tej w mistycznym kroczył zmierzchu, podnosił rękę do góry i zrywał ją bez lęku, — prawdziwy wizyoner, zadowalający się tylko tern, co na własne mógł widzieć oczy. Pedanci suszą sobie mózgi, aby pokazać, że był on myślicielem — głęboko religijnym, czy głębokim ateistą lub czemś podobnem. On nie był myślicielem, — był artystą — zajmowało go tylko uczucie. Szedł do Biblii po tematy, ponieważ księga ta dawała mu najrozleglejsze, najgłębsze i najbardziej ludzkie emocye, objawiała mu życie; cała gama litości, miłości, współczucia, charakteru ludu zjawiała się mu za każdem przewróceniem stronicy. Pedanci powiedzieli o Rembrandcie, że „myśliciel i poeta bije w nim malarza". Człowiek, rozumiejący istotę sztuki Rembrandta,

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MALARSTWA nigdy takich bredni nie wypowie, ponieważ sztuka nie ma PŁYTKI nic wspólnego z myślą; każdy malarz, jeśli jest artystą, SZACUNEK jest zarazem poetą. Widzimy, że handlarze piękna wypo- MARSZCZY wiadają tego rodzaju głupstwa, jak np. to, że „brzydkie BRWI NA kształty, frazesowe motywy do wyższej, dzięki jego światło- WIDOK cieniom, podniosły się sfery“ (cóż to głupstwo ma znaczyć?) OLBRZYMA, „i przemieniły się w chwalebne dzieło sztuki“. — Wszystko I TO NIE to się mówi, nie wiedząc, że Rembrandt lichym byłby artystą, BEZ ROZ-gdyby kłamał w ten sposób. Tak samo wprowadzeni w błąd LEGŁEGO prawidłem, głoszącem, że sztuka jest naturą, usiłują wy-POKLASKU, tłómaczyć, że jego światła i cienie dlatego tak są cudowne, A DROBNO-ponieważ nie odpowiadają naturze! Zapomnieli, że Rem- STKOWI brandt był artystą, że dziedziną jego było suggerowanie PEDANCI nastrojów, emocyi, powstałych w obliczu Przyrody. Był OTRZY-świetnym rysownikiem; linia jego idzie za kształtami zja- MUJĄ WA-wisk z taką intensywną, nerwową, wymowną bystrością, WRZY-że wobec niej linia Rafaela lub Mantegni wygląda na NOWE sztywną, jakby odlaną z żelaza; przy jego modelunku KORONY kształtów zapomocą światła i cieni mistrzostwo Leonarda da Vinci wydaje się trywialnem. Jeśli idzie o kolor, jako o kolor, to nie ma on zmysłu Tycyana, Veronesa czy Gior-giona, nie ma subtelności Velazqueza, — atoli z tej ograniczonej skali kolorów umiał tak głębokie dobywać rezonanse, o jakich tamci przy całej rozległości swej gamy ani nie śnili.

Uniwersalny w swoich gustach artystycznych, podziwiał najróżnorodniejsze szkoły i zbierał ich okazy, — swej własnej wizyi nie mącił przecież nigdy okularami podziwianych mistrzów. Podziw jego dla Brouwera posłużył krytykom za certyfikat dla wartości Brouwera; zapomnieli jednak, że Rembrandt tak samo podziwiał sztukę Ribery, Bassana,

Michała Anioła, Diirera, Jordaensa, Tycyana, Gwidona Reniego, Carraccich i innych. Śmieją się z jego wschodnich

MALARSTWO

strojów, ale śmieją się razem z Rembrandtem, ponieważ MALARZE Rembrandt był artystą, nie antykwaryuszem — podobnie, HOLENDERSCY

WIELCY

jak Szekspir, nie wdawał się w pedanteryę i akuratności,— zajmowało go wysokie zadanie stworzenia atmosfery im-presyi oryentalizmu; fotografa w nim nie było. Z przedziwną sztuką posługiwał się światłem i cieniem, ażeby stworzyć duchowe znaczenie przedmiotu, i to stawia go pomiędzy najpierwszymi poetami wieków.

Nie miał mniejszych celów na oku, o mniejsze nie troszczył się rzeczy, nie wykonywał też rzeczy mniejszych.

I to najwyższą było sztuką, o której mógł napisać Ruskin, że „celem Rembrandta było malować najbardziej poziome rzeczy, jakie tylko mógł widzieć — przy świetle nocnem “.

I oto ten właśnie człowiek był głównym twórcą sztuki nowożytnej. Wpływ jego na geniusz brytyjski był zadziwiający. Holendrzy zyskali swobodę w Kościele i państwie; sztuka ich była demokratyczna, rychło zatapiająca się w sprawy czysto ludzkie, wyrażająca nowe objawienie człowieka. Poza rzeką Flamandczycy zostali arystokratami i sa-cerdotalistami. Geniusz flamandzki utknął w rozwoju, — geniusz holenderski poszedł dalej — i wszystko, co jest żywotnego w sztuce dzisiejszej Francyi, Anglji i Holandyi, z tego pochodzi źródła.

Rembrandt był twórcą tego wszystkiego.

ROZDZIAŁ VII

O TYCH, KTÓRZY TAJEMNIC SZTUKI UCZYLI SIĘ W PRACOWNI REMBRANDTA

UCZNIOWIE REMBRANDTA

jak najusilniej wzbudzić TAJEMNIC

Dostojność Rembrandta stała na takich wyżynach, że O TYCH, indywidualny ten geniusz, który w nim do takiej do- KTÓRZY szedł doskonałości, starał się on i doprowadzić do rozkwitu także i w swoich uczniach. SZTUKI Pracownię swą podzielił na cele, aby każdy z terminatorów UCZYLI SIĘ mógł znaleźć siebie i swój własny wydobyć wyraz; jędrne W PRA-kierownictwo jego stworzyło też przedziwne rzeczy w dzie- COWNI dżinie malowania scen domowych i krajobrazu ojczystego. REM-Gerard Dou i Nicholas Maas byli jego uczniami, BRANDTA a Vermeer z Delftu, De Hooch, Metsu, obaj Osta-DE’OWIE i TER BorCH podlegali jego wpływom.

GERARD DOU

1675

1613

GERARD Dou urodził się w Leydzie 7 kwietnia 1613. Syn szklarza, wcześnie ujawnił swe zdolności. Piętnastoletnim będąc chłopcem, wstąpił jako pierwszy uczeń do pracowni Rembrandta, gdy młody Rembrandt, mając lat dwadzieścia i jeden, żył jeszcze w domu ojca. Wszystko też, co jest dobrego w dziele Gerarda Dou, zawdzięcza on wskazówkom swego młodego nauczyciela.

W trzech latach młody chłopiec stał się skończonym artystą; a gdy Rembrandt opuścił Leydę dla Amsterdamu, Dou malował na swój własny rachunek. W tym leydeń-

skim domu ojca Rembrandta nauczył się od swego mistrza malować siebie samego; pierwsze jego próby na polu sztuki były malarstwem portretowem, którego przedmiotem był niejednokrotnie on sam. Drobiazgowa jego sztuka skierowała swe kroki całkiem naturalnie ku drobnym malowidłom z życia, ku drobnym kupcom i chłopom, co prędko wyrobiło mu wziętość. A Dou od samego początku bystre miał oko na rzeczy pokupne. Temi rzeczami pokup-nemi były obrazeczki z życia domowego, z drobiazgową wykonane gładkością. Dou doszedł do wielkiej dokładności w dotrzymywaniu kroku panującej modzie.

Jakkolwiek tylko o lat siedem młodszy od swego nauczyciela, przyjęty był w domu Rembrandta jak syn; malował też często matkę i ojca mistrza i jego rodzinę.

Wyzwolony z nauki, Dou rychło zyskał reputacyę; był w Leydzie w roku 1644 jednym z najpierwszych, — wziął też udział w założeniu tamtejszego cechu malarzy. Dou dążył do drobiazgowego wykończania, — łączył to przecież niejednokrotnie z szerokością pomysłów i jasnością oświetlenia, które odziedziczył po Rembrandcie; te trzy lata nauki nie były dla niego stracone. Uległ jednak modzie i stworzył holenderską szkołę gładkiego wykańczania. Sztukę swą poświęcił domowi średniej klasy holenderskiej: przedstawiał' Holendra i jego żonę, otoczonych powszednim dobytkiem, żyjących powszedniem życiem, nie wolnych od próżności, chłodnej powagi i sztywnego spokoju. W dziele jego niema jednak tego wstrząsającego nami dramatu życia, z którym spotykamy się w utworach innych wielkich artystów ówczesnych. Ale, czy utwory swoje wykończał z drobiazgową troskliwością raczej dlatego, ażeby dostać zamówienie, aniżeli powodując się bystrą obserwacyą rzeczy, w każdym razie nie porywa. Zmienia jednak tematy; lubuje się w nocnych scenach wnętrz, oświetlonych świecą albo la-

MALARSTWA tarnią; woli niewielką ilość postaci — czuje, że mu O TYCH, brak zmysłu kompozycyjnego; umie posługiwać się świa- KTÓRZY tłem i cieniem, jakkolwiek bez spoczywającego w nich TAJEMNIC rezonansu muzycznego; koloryt jego bywa też nieraz pło- SZTUKI mienny; ma pewność ręki, jakkolwiek jest to niejed- UCZYLI SIĘ nokrotnie pewność mechaniczna, ale równocześnie farby W PRA-nakłada bogato; ma oko fotografa, lecz jest to raczej siła COWNI soczewki, aniżeli sztuka poety wywoływania nastroju zapo- REM-mocą barwy. Zdobył sobie zadziwiającą wziętość; tego ga-BRANDTA tunku sztuce też zawdzięcza tysiąc florenów rocznie od prezydenta Hagi, Van Spiringa, za pierwsze zamówione obrazy.

Pilność Doua znaczne stworzyła dzieło; mimo podziwu świata, że spędzał więcej, niż trzy dni, nad malowaniem wykończonego już trzonka od miotły, aby złudzić oczy, jest to tylko dowodem pewnej ociężałości. Zbywało mu na ogniu i natchnieniu, ostatecznie jednak miał nieskończoną zdolność zadawania sobie trudu.

Luwr, Amsterdam, Monachium, Drezno, Ermitaż obfitują w jego rzeczy. Ślepy Tobit, idący na spotkanie syna, w Wardour Castle, dowodzi zarówno wyborem tematu, jak i sposobem wykonania, ile Dou zawdzięczał swemu nauczycielowi. A jego świetliste autoportrety, jak ów dobrze oświetlony Portret własny z fajką, w Galeryi Narodowej, należą do najznakomitszych jego utworów. Mały portret własny, w Bridgewater House, przedstawia go w dwudziestym pierwszym roku życia; opiera się on w nim na swoim mistrzu aż do cienia, który czapka rzuca na jego oblicze.

Zarzucano z początku Rembrandtowi, że nie umiał malować lekko: moda lekkiej, wdzięku pełnej sztuki wyszła od Flamandczyków. Dou szedł zawsze przeciw tej modzie.

Luwr ma jego Starą kobietę, czytającą biblię swemu mężowi, Przelewanie mleka w kuchni, Sklep handlarza

jarzyn i Kobietę, chorą na wodną puchlinę (1663), obraz, wykazujący późniejszą jego skłonność do harmonizowania barw srebrnych, namalowany w pięćdziesiątym roku życia, w porównaniu z innymi uchodzi też za jego arcydzieło. Londyn posiada Sklep handlarza drobiu, interesujący ze względu na swą martwą naturę, i tak zwaną Zonę malarza, jakkolwiek Dou umarł jako kawaler; zakwestyonowano natomiast jego autorstwo portretu tak zwanej SRnny Maryi van Schurman. Amsterdam posiada jego Szkołę wieczorną, arcydzieło pod względem traktowania światła świecy, oraz słynny portret: Burmistrz leydeński i jego żona. Haga ma Kobietę przy otwartem oknie. W Monachium wisi dużych rozmiarów malowidło, jeden z okazów jego drobiazgowej, wypracowanej sztuki, Szarlatan, z r.

1652. W Dulwich jest

Parna, grająca na szpinecie, w zbiorach Wallace’a Pustelnik i Modlitwa pustelnika.

Dou nauczył się od swego mistrza sygnować swe obrazy. Sztuka jego wzbudza podziw pod względem naśladowania przyrody. Zmarł w Leydzie 1675, najzwinniejszy ze wszystkich uczniów Rembrandta.

Sztuka Gerarda Dou znaczny wywarła wpływ. W pracowni jego zaprawiał się największy jego uczeń, GABRIEL METSU; ulubionym jego uczniem był FrANS VAN MlERIS; ponadto do uczniów jego należał CORNELISZ VAN SlNGE-LANDT (1640—1691), GODFRIED SCHALCKEN i kuzyn Doua, DOMINICUS VAN Tol (1631—1676), którego dzieła uważają czasem za dzieła Doua; na grupę naśladowców składali się tacy malarze, jak BARTHOLOMEUS MATON, MATHIJS NAIVEU albo NEVEU, GERRIT MAES, KAREŁ DE MOOR, QUIRINGH

Brekelenkam, Jan Adriaen van Staveren.

B O L 1617—1680

FERDYNAND Bol, urodzony w Dordrechcie w czerwcu 138

MALARSTWA

Ucieczkę do REM-1644; ko-BRANDTA

1617, w każdym razie ochrzczony w tym roku, przybył do O TYCH, Amsterdamu jeszcze jako dziecko. Mając lat szesnaście, po- KTÓRZY szedł w naukę do Rembrandta, był podobno pierwszym TAJEMNIC jego uczniem w Amsterdamie i służył mu lat mniej więcej SZTUKI osiem. Wyzwolił się z pracowni majstra 1642, ponieważ UCZYLI SIĘ berlińska jego Stara dama ma właśnie datę tego roku. Był W PRA-on najlepszym z pierwszych uczniów amsterdamskich, za- COWNI równo jako rytownik, jak i malarz. Drezno ma Egiptu, świadczącą, że był już majstrem w r. penhaski Chrystus w grobie, z tego samego roku, świadczy, że na jego ujęcie wielkości, światła i cieni w sposób silny wpłynął Rembrandt. I rzeczywiście, jest on tak blizki swemu mistrzowi, że przez długi czas niejedno z jego malowideł i niejeden z rytów uchodziły za dzieło Rembrandta, tem-bardziej, że zarówno na malowidłach, jak i na płytach Bola podrabiano sygnaturę Rembrandta, jak np. na dwóch portretach monachijskich, przedstawiających prawdopodobnie Govaerta Flincka i jego zonę, a także na dwóch portretach Ashburtonowskich. Galerya Narodowa posiada tak zwanego Astronoma z datą 1652.

Później ujawnił Boi styl lżejszy i popularniejszy, i ten mu wielką zgotował wziętość; do portretu siadywali mu książęta i kupcy. Dekorował ratusz amsterdamski, a w ga-leryi burmistrzów znajdują się portrety rozmaitych przełożonych stowarzyszeń, jak np. przełożonych t. zw. Huiszitten-huis z r. 1657. Był w wielkich łaskach u publiczności, gdy Rembrandtowi przyszło żyć w opuszczeniu; dożył też chwili, gdy o Rembrandtcie zupełnie zapomniano, a tymczasem poeci piali hymny na cześć Bola. Umarł w lipcu 1680, jako bogaty człowiek, „faworyt zarówno Natury, jak Fortuny".

BAKKER 1608 — 1651

Pomiędzy 1632 a 1634 zjawili się w pracowni Rem-brandta JAKÓB BAKKER (albo BACKER), GovAERT FlINCK i JAN VlCTORS. Bakker, urodzony w Harlingen, pracował z początku manierą Rembrandta, jak n. p. w brunświckim Portrecie własnym i żony; zwrócił się jednak ku innej modzie. Główne jego dzieła to Syndycy, dużych rozmiarów obraz z łucznikami, w Amsterdamie, bruświckie Nimfy śpiące i trzy Portrety drezdeńskie.

GOYAERT FLINCK

1615

1660

GoVAERT FlINCK, urodzony w Cleves 25 stycznia 1615, musiał, uczuwszy namiętną żądzę zostania malarzem, w rodzinie swojej z upartym walczyć przesądem, który złamany został dopiero wówczas, gdy się przekonano, że wymowny kaznodzieja, porywający mieszkańców Cleves, LAMBERT Ja-COBSZ Z LEEUWARDEN, poszedł za bezbożnem powołaniem artysty; do niego też oddano go w naukę, i w tej pracowni stowarzyszył się Flinck z Bakkerem. Stamtąd udał się za Bakkerem do Amsterdamu i tutaj wstąpił na rok do pracowni Rembrandta, zamieszkawszy u przyjaciela i powinowatego Rembrandta, Hendricka van Uylenborcha. Rembrandta opuścił prawdopodobnie w roku 1636, gdyż brunświcki jego portret Młodej dziewczyny tę właśnie ma datę. Portret ten i Młody porucznik, w Ermitażu (1637), oraz Dziewczyna jako pasterka, w Luwrze (1641), świadczą, ile zawdzięczał swemu nauczycielowi, nie mówiąc już o obrazie Anioł zjawia się pasterzom, w Luwrze, i błogosławieństwie Jakóba, w Amsterdamie.

Później uległ Flinck urokowi Rubensa i Van Dycka

MALARSTWA

BRANDTA

i świetny koloryt swój, lubujący się w delikatnych cieniach O TYCH, oraz światłocieniu, zamienił na styl przezroczy, jasny, we-KTÓRZY soły; dzięki temu zdobył sobie wielką wziętość w chwili, TAJEMNIC gdy nauczyciel jego stracił względy publiczności. Stał się SZTUKI modnym malarzem swego czasu, przedmiotem uwielbień UCZYLI SIĘ poetów, którzy porównywali go z Rembrandtem z ujmą W PRA-dla tego ostatniego. Malował znaczne dzieła w ratuszu am- COWNI sterdamskim i w tak zwanym Huis ten Bosch (w Domu REM-leśnym) pod Hagą.

Do r. 1642 należą jego Rejenci (przełożeni dobroczynnych zakładów publicznych), w Antwerpii. Miał wówczas lat dwadzieścia i siedem i był pod urokiem Rembrandta.

On i Van der Helst byli ulubionymi malarzami dumnych grup obywatelskich; zamawiał u niego niejeden obraz Elektor Brandenburski — dla niego malował berlińskie HfOypę-dzenie ŹKagary.

Zdobył majątek, który znacznie pomnożył posagiem, ożeniwszy się z córką dyrektora kompanii wschodnio-indyj-skiej. Zbudował sobie wielką pracownię w Rotterdamie; stała się ona środowiskiem życia kulturalnego; odwiedzał ją też często książę Maurycy. Głównemi dziełami jego są amsterdamskie Kapitan fBas i jego kompania (1645) i Ban-kiet na cześć pokoju westfalskiego (1648), świadczące, że autor jego zapatrzył się na sztukę Van Dycka i Velazqueza.

Govaert Flinck zmarł w Amsterdamie 1660.

EECKHOUT 1621 —1674

GERBRANDT VAN DEN EECKHOUT, urodzony w Amsterdamie jako syn złotnika, miał skłonności zarówno do pisania wierszy, jak i do malowania. Był uczniem Rembrandta i nauce tej pozostał wierny, podobnie, jak Boi i Flinck. Malowidło Jakób, błogosławiący swe dzieci, sygnował w roku

1641. Frankfurt ma jego dobry portret Uczonego. Główny jednak sukces osiągnął w obrazkach drobnych z zastosowaniem silnego chiaroscuro. Amsterdam ma jego Niewiastę, przychwyconą na wiarolomstwie. Dużych rozmiarów malowidła historyczne, jak Saryusz i jego rodzina (1662), w Ermitażu, oraz brunświcka Sophonisba (1664) są rzeczami słabemi. Zmarł wkrótce po skonie swego nauczyciela, któ-czułą zachował przyjaźń, tak samo, jak był

remu zawsze

przyjacielem wiernego towarzysza Rembrandta, pejzażysty

Roghmana.

PHILIPS KONINCK

1688

1619

Filip de KoninGH albo Philips KONINCK, ur. w Amsterdamie 1619, poszedł w naukę do Rembrandta, a główne powodzenie zdobył sobie jako pejzażysta, jakkolwiek malował także portrety, jak Yenus śpiąca, opiewana przez rozmaitych wierszorobów. Opuściwszy Rembrandta 1646, malował piękne krajobrazy, które częstokroć przypisywano Rembrandtowi. Lubował się w malowaniu olbrzymich, szarych obłoków, przeciągających nad dolinami, z morzem na widnokręgu. Galerya Narodowa ma jedno z rzadkich jego dzieł, Krajobraz.

CAREL FABRITIUS

1654

1624

Uczeń Rembrandta, FABRITIUS, zapowiadał bardzo wiele. Prześladowało go jednak nieszczęście; podczas eksplozyi magazynu prochowego w Delft nie tylko sam, podczas malowania, stracił życie 12 października 1654, ale spalił się także i obraz jego, ^Rodzina van der Vinów. Rotterdamskie Stu-dyum głowy, przez długie lata uważane za rzecz Rembrandta, świadczy o jego talentach. Słynne studyum Zięby, przy-

MALARSTWA

kutej do naczynia z zerem, własność pani Lacroix, jest O TYCH, najbardziej znanem ze wszystkich jego malowideł. W Skwie- KTÓRZY rzynie jest jego Szyldwach.    TAJEMNIC

BRANDTA

BERNARD FabrITIUS, autor brunświckiego obrazu Święty SZTUKI Piotr w domu ^Korneliusza i tak zwanego Chrztu św. Jana, UCZYLI SIĘ w zbiorach Halbichowskich, był prawdopodobnie bratem W PRA-Karola. Pracował od roku 1656—1672, żyjąc przeważnie COWNI w Leydzie. Amsterdam posiada portret przypuszczalnie jego REM-pendzla: O Ulem van der Heim z żoną i dzieckiem.

Carel Fabritius był nauczycielem jednego z największych artystów holenderskich — Vermeera z Delftu i duży wywarł wpływ na De Hoocha.

1680

VAN DE CAPELLE 1624?

Z tym wielkim malarzem spotkamy się jeszcze nieco później.

VAN HOOGSTRAATEN

1627

1678

SAMUEL VAN HOOGSTRAATEN, urodzony w Dordrechcie 2 sierpnia 1627, był od r. 1640 przez lat dziesięć uczniem Rembrandta; rozstawszy się z nim w r. 1650, pracował w Wiedniu (1651), w Londynie (1663) i w Rzymie; stąd udał się do Hagi (1668), a następnie osiadł na stałe w Dordrechcie jako dyrektor mennicy. Na wspomnienie zasłużył sobie raczej jako autor książki Oprowadzenie w sztukę malarstwa, napisanej dla wielkiej ilości swych uczniów, aniżeli jako malarz, którego sztuka po niejednej wędrowała dziedzinie, tak, jak stopy jego kraj przewędrowały niejeden. Książka ta posiada wiele wskazówek, otrzymanych od głęboko uwielbianego nauczyciela; mamy w niej zdania Rembrandta w tym n. p. rodzaju: „Tyle w rodzinnej ziemi

znajdziecie piękności, iż życie wasze będzie za krótkie, aby piękności te zrozumieć i wyrazić. Włochy ze wszystkim swym urokiem na nic wam się nie przydadzą, jeżeli nie będziecie umieli wyrazić otaczającej was przyrody." Hoogstraaten zmarł w Dordrechcie 1678. W r. 1648 wziął udział w ruchu religijnym i przyłączył się do menonitów, w dziesięć lat później został jednak wykluczony za ożenek bez pozwolenia i za noszenie miecza. Próbował się w tematach, które zjednały sławę De Hoochowi, jak widoki morskie, architektura, zwierzęta, owoce, kwiaty. W Amsterdamie jest jego portret Mateusza van der źBouche (1670) i Chora dziewczyna; w Wiedniu Mężczyzna, wyglądający przez okno (1653); w Hampton Court znajduje się Twarz przy oknie, przez długie czasy uchodząca za Śmieszka TKenryka VIII i przypisywana Holbeinowi — obecnie uważają obraz ten za utwór Hoogstraatena.

AERT DE GELDER

1727

1645

Ostatnim z uczniów Rembrandta, uprzyjemniającym życie osamotnionemu mistrzowi w latach jego ostatnich, był AERT albo AART DE GELDER, urodź, w Dordrechcie 26 października 1645, młodzieniec z dobrej rodziny, który u Rembrandta zjawił się po opuszczeniu pracowni Hoogstraatena. W sposobie używania pendzla i palety szedł ściśle za Rem-brandtem; podobnie też, jak on, obwiesił pracownię swoją bronią i materyami. Jego Synagoga z r. 1671 bardzo jest blizka Rembrandtowi pod względem techniki i światłocienia. Frankfurcki Malarz, malujący portret damy, jest jego najlepszem dziełem (1685). Drezno ma jego Ecce Homo z r. 1671 i ‘Umowę. W Pradze jest jego Vertumnus i Po-mona, rytowana przez Lepiciego jako dzieło Rembrandta, oraz jego TRut i Boaz, rzecz tak podobna do Rembrand-

MALARSTWA

UCZYLI SIĘ

towskiej Oblubienicy żydowskiej, że mogłaby całkowicie O TYCH, odpowiadać nazwisku i rodzajowi Rembrandta. Tak zwany KTÓRZY Xe Tecq Rembrandt— „Abraham, ugaszczający Aniołów“, TAJEMNIC z sygnaturą Rembrandta i datą 1656, jest właśnie jednym SZTUKI z takich utworów.

Do pośledniejszych uczniów Rembrandta należą: J. DE W PRA-WET, autor brunświckiego Chrystusa w świątyni (1635); COWNI WlLLEM DE POORTER z Haarlemu, albo W. D. P.; JAN REM-VlCTORS albo FlCTOOR, urodź, w Amsterdamie 1620 r., któ- BRANDTA rego sygnatura znajduje się na Wstrzemięźliwości Scipiona, w Ermitażu, i na Młodej dziewczynie przy oknie (1640), w Luwrze; zarówno, jak haarlemski portret Burmistrza J.

Sippelmana (1661), jak i amsterdamski Swiniobójca (1648), wskazują na nauczyciela; w Galeryi Narodowej jest jego Szewc wiejski; mało jednak z dobytku mistrza mamy w jego dużych rozmiarów malowidle amsterdamskiem dózef\ wykładający sny (1648), tak samo, jak w Dentyście (1654) i w trzech utworach brunświckich: (Sstera i Haman (1642),

Dawid i Salomon (1653) i Ujęcie Samsona przez Filistynów.

Victors był szlachetną, litościwą duszą; przedsiębrał kilka podróży morskich dla pielęgnowania chorych; umarł też w Indyach 1670. Inny uczeń, LEENDERT CORNELISZ VAN Beyeren , był z Rembrandtem w r. 1637. Urodzony 1622 w Amsterdamie jako syn bogatego handlarza materyałami budulcowymi, zmarł w młodym wieku 1649; jedynem pewnem jego dziełem jest budapeszteński (Scce Homo. D. D. SAND-VOORD namalował Grupę przełożonych czterech pań, w Amsterdamie (1638); Luwr ma jeden jego obraz religijny. Ju-RIAN OVENS (1620 — poza rok 1675) malował sceny nocne i zyskał wziętość jako portrecista; Amsterdam ma jego grupę Rejentów, siedem osób przy stole, Haarlem Rodzinę holenderską (1650). G. HORST posiada dwa obrazy w Berlinie. Pieter Vereelst (1614 — poza r. 1668) reprezentuje

HIST. MAL. V — 19

145

się w Berlinie rembrandtowską Starą kobietą (1648), natomiast w scenach z życia ludu po karczmach modelował się na Adryanie Ostade. DROST (1638—1690) naśladował Rembrandta w tematach religijnych. WlLLEM DE POORTER, czynny od r. 1630 do 1645, był również uczniem Rembrandta. HENDRICK HEERSCHOP z Haarlemu (1627 — poza rok 1661) uczył się w pracowni Rembrandta w r. wstąpił w r. 1648; namalował portret Murzyna, w Berlinie. JAN JORIS VAN VliET, urodzony w Delft 1610, został, jakeśmy to widzieli, rytownikiem i sztychował wiele dzieł Rembrandta. JAKÓB LEVEQUE (1624—1674), ADRIAN Ver-doel (1620—1681) i Heyman Dullaert (1636—1684) uczyli się również u Rembrandta, tak samo Niemiec KRZYSZTOF PAUDISS (1618?—1666) był zarówno uczniem, jak i naśladowcą Rembrandta.

1642, do cechu

NASTĘPCY REMBRANDTA

JAN L I V E N S (1607 — poza rok 1672)

JAN LlVENS albo LlEVENS, urodzony w Leydzie 1607, a zatem mający tyle lat, co Rembrandt, i z tego samego pochodzący miasta, był, podobnie jak i on, uczniem Piotra Lastmana. Widzieliśmy, że w tych młodych latach pracował razem z Rembrandtem w Leydzie; pozostali też czułymi przyjaciółmi i wówczas, gdy rozeszły się ich drogi. Rozłączywszy się z małą grupą leydeńską, Livens przybył w r. 1630 na Dwór angielski i podczas trzyletniego tutaj pobytu malował całą rodzinę królewską. Stąd wrócił do Antwerpii i wstąpił do cechu w r. 1635. Dwadzieścia jeden lat później (1661) widzimy go w cechu w Hadze. Malując tematy religijne na sposób tiolenderskiego życia domowego, przerzu-

MALARSTWA

TAJEMNIC

UCZYLI SIĘ

cił się później od stylu Rembrandta do maniery Van Dyc- O TYCH, kowskiej. Berlin ma Izaaka, błogosławiącego Jakóbowi— KTÓRZY obraz, przypisywany Livensowi, uchodzi także za rzecz Horsta; Luwr posiada jego Nawiedźmy. Był dobrym ry- SZTUKI townikiem w stylu Rembrandta.

NICOLAS MOEYAERT przybył do Amsterdamu 1624, W PRA-przyłączył się do cechu 1630 i niebawem Elsheimerowską COWNI naukę porzucił dla Rembrandtowskiej. Wychował sobie REM-ucznia, SALOMONA KONINCKA, którego nie należy mieszać BRANDTA z Filipem Koninckiem.

LEONARD BRAMER, urodzony w Delft 1596, udał się do Francyi i Włoch w r. 1614, przyłączył się do kolonii holenderskiej w Rzymie i pracował pod Elsheimerem. Wróciwszy do Delft, malował dużo dla księcia Maurycego, założył cech, ozdobił freskami jego salę, tak samo, jak (w r. 1655) salę strzelecką. Lubił malować sceny w oświetleniu świecami według maniery Honthorsta; miał też Lastmanowskie zamiłowanie do kostyumów wschodnich. W późniejszem swem dziele uległ czarowi Rembrandta i namalował kilka obrazów religijnych.

SALOMON KONINCK

1668

1609

Do szeregu malarzy, zawdzięczających natchnienie Rem-brandtowi — jakkolwiek, wbrew niejednokrotnemu mniemaniu, nie był jego uczniem — należał SALOMON KONINCK, który całkowicie uległ wpływowi Rembrandta. Uczeń Co-lynsa, potem szwagra Lastmana, Fransa Venanta, następnie Claesa Moeyaerta, namalował Modlącego się pustelnika i ^Rozmyślającego filozofa — obrazy, dowodzące, że prawdziwym jego mistrzem był Rembrandt, którego nieraz swobodnie kopiował, jak w rozmaitych swych Rabbich. Dzieła

WIELCY

MALAR STWO

jego przypisywano niejednokrotnie Rembrandtowi. W Ga-MALARZE leryi Bridgewater House znajduje się jego Młody człowiek czytający (1630); w Rotterdamie Odwaiacz złota (1654); w Berlinie Powołanie św. Mateusza, — poza szeregiem Rabbich, tak często przypisywanych Rembrandtowi. W rytach wzorował się również na Rembrandcie.

HOLEN

DERSCY

WIELCY HOLENDERSCY MALARZE ŻYCIA DOMOWEGO ZA REMBRANDTA

ROZDZIAŁ VIII

W KTÓRYM Z JANEM STEENEM ZATRZYMUJEMY SIĘ NIECO PRZY KOMEDYI ŻYCIA HOLENDERSKIEGO

Przechodzimy teraz do sztuki typowo holenderskiej, do Z JANEM malowideł z domowego życia ludu — zarówno klas wyż- STEENEM szych, jak i niższych. Wymaga to pewnego wyjaśnienia, bo ZATRZY-rzeczy te zna bardzo mała część inteligencyi, z wyjątkiem MUJEMY chyba tak zwanych Izb strażniczych, które artyści mało- SIĘ NIECO wali bardzo często, zwłaszcza w początkach swego zawodu. PRZY KO-Trzeba przypomnieć, że Flandrya obsadzona była przez MEDYI żołnierzy hiszpańskich, żyjących bardzo szeroko, znienawi-ŻYCIA HO-dzonych przez Flamandczyków. Żołnierze odwiedzali pewne LENDER-domy, które zwodziły oko tern, że nie były podobne do SKIEGO szynków, zwłaszcza, że w tych obszernych, skromnych, często przecież pięknie udekorowanych lokalach przebywały niejednokrotnie kobiety w przyzwoitym, czasami w bogatym nawet stroju. Były to domy, odwiedzane przez modni-siów i wojskowych, spotykających się tutaj z niewiastami lekkich obyczajów; ponieważ picie było w tych lokalach dozwolone, nie potrzeba się było uciekać do karczem, w których tłumiło się pospolite żołdactwo. W malarstwie holenderskiem ci strojni modnisie bywają w towarzystwie albo pijących lub też spokojnie zachowujących się kobiet, które z nimi, stojąc lub siedząc, spokojną prowadzą rozmowę. Malowidła te znane są jako Izby strażnicze. Wygląd ich nie odpowiada jednak dzisiejszemu znaczeniu wyrazu; w rzeczywistości są to raczej lokale dla oficerów i ludzi z miasta, którzy spotykali się tutaj z kobietkami, usuwając się z pod kontroli surowego życia, dzięki przepisom purytańskim, obowiązującym zwykłych obywateli.

WIELCY HOLENDERSCY MALARZE ŻYCIA DO- Ostade,

ZA REM-

Widzieliśmy już, że BROUWER z groźnym malował humorem życie chłopów, a za nim poszedł ADRIAEN VAN — jakkolwiek Ostade należy faktycznie do grupy MOWEGO Rembrandtowskiej, ponieważ ulegał wpływom Rembrandta, a dzieło jego należy do epoki ludzi, którymi zajmiemy się BRANDTA niebawem. Tak samo i „zaludnione pejzaże" jego brata, Izaaka Ostade, zajmują się życiem ludu poza ścianami domu. Wrócimy do tego nieco później w związku z krajobrazem wogóle, pamiętając o tem, że dwie te fazy szły równolegle obok siebie.

Zanim skierujemy się ku życiu domowemu ludzi zamożnych, zainicyowanemu przez Ter Borcha, do dziedziny, w której najwyższym mistrzem był Vermeer z Delftu, dobrze będzie uzupełnić nasz przegląd malarzy życia ludowego, sztukę Brouwera i Adryana van Ostade — sztuką Jana Steena.

JAN STEEN

1626

1679

uro-

Podczas gdy młody, dwudziestoletni Rembrandt przebywał w pierwszym okresie swej twórczości w Leydzie dził się w tem samem mieście browarnikowi, pochodzącemu ze starej patrycyuszowskiej rodziny leydeńskiej, nazwiskiem Havick Steen, chłopiec, któremu na chrzcie nadano imię JAN. Wysłany, jako młody chłopak, do szkoły malarskiej JAKÓBA DE WETA w Haarlemie, patrzał na żywotną sztukę Fransa Halsa, który też na całą jego karyerę artystyczną głębokie wywarł wrażenie. Szynkowniane życie Halsa, być może, wprowadziło, albo i nie, cygański ton w życie Steena; natomiast sztuka olbrzyma haarlemskiego była na ustach wszystkich, — ona też objawiła Steenowi swój humor, śmiech

MALARSTWA

STEENEM

dzieci, ten tryskający życiem charakter swej impresyi. Na Z JANEM młodego chłopca wpłynął także IZAAK VAN OSTADE.

niego Gerard Dou, PRZY KO-

MEDY1

Powróciwszy do Leydy, poszedł Steen w naukę do tam- ZATRZY-tejszego malarza, NICOLASA KNUPFERA, od niego zaś do pej- MUJEMY zażysty VAN GOYENA, z którego córką ożenił się około SIĘ NIECO r. 1651. W Leydzie wpływali też na Metsu i Frans van Mieris.

Młodzieniec z twardem zapoznał się życiem, które jed- ŻYCIA HO-nakże z wesołym znosił humorem, o ile, oczywiście, zawie- LENDER-rają prawdę rozszerzane o nim wieści. Troska o chleb SKIEGO zmusiła go w późniejszych latach do zostania karczmarzem.

Jako szynkarz, malował z czysto holenderskiem zrozumieniem rzeczy sceny z życia karczemnego. Plotka opowiada naturalnie, że on był najlepszym swym gościem i że przyczyną jego śmierci stała się butelka. Jest to przecież absolutnie rzeczą niemożliwą, aby Jan Steen tę zadziwiająco olbrzymią ilość obrazów, które niewątpliwie pochodzą z jego ręki, namalował w stanie pijanym, jeżeli, jak mówi plotka oszczercza, tworzył tylko zmuszony biedą.

Houbraken zasadniczą treść swej plotki zaczerpnął prawdopodobnie z opowiastki przyjaciela Steena, malarza CA-RELA DE MOORA; ugarnirował ją przecież szczegółami z malowideł Steena i przylepił do nazwiska artysty. Trochę to niepokojąca metoda pisania życiorysu twórców sztuki!

1648. W Leydzie przebył od r. 1648—1658.

Naokoło Steena urosły zabawne, na jego malowidłach oparte historyjki o jego humorze i jego obyczajach; prawdopodobnie też malował Judasza Iskariotę, aby jemu samemu przypisywano charakter Judasza. Ażeby miał prowadzić życie, któreby za naśladowania godny przykład stawiać mo-

Steen, zdaje się, rychło zdobył sobie imię, widzimy go bowiem starającego się usilnie o założenie w tern mieście cechu malarskiego, do którego też po założeniu wstąpił w r.

gli sztywni purytanie, byłoby to oczywiście niewiaro-godne; musiał jednak nieustanną staczać walką z nędzą. Zdumienie tylko wywołuje fakt, że pozostawił po sobie tak olbrzymią liczbę źle płatnych malowideł. Ścigany przez wie-ZYCIA DO- rzycieli, obrazy swoje sprzedawał za ceny wprost żebracze, ażeby tylko rodzinę na jakim takim utrzymać poziomie. Gdy w pięćdziesiątym trzecim roku życia położył się i umarł, BRANDTA pozostawił po sobie od pięciuset do tysiąca malowideł, przedstawiających jakieś trzydzieści lat „leniwej“ pracy.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MALARZE

MOWEGO ZA REM-

Przyjrzyjmy się faktom, obranym z wszelkiej pustej paplaniny. Ojciec Steena, kupiec Havick Steen, z patrycyu¹ szowskiego pochodził rodu; był browarnikiem, a browarnictwo było zazdrość wzbudzającym przywilejem kilku wielkich domów patrycyuszowskich. Plotka Houbrakena, jakoby Steen był zmuszony przyspieszyć ożenek z Małgorzatą van Goyen, dotyczyć może faktycznie tylko drugiej córki van Goyena, którą, w celu ratowania jej honoru, pojął za żonę w przyspieszonem tempie malarz Claeuw.

Do pierwszych dzieł Steena należą: dessauskie Kazanie św. Jana z roku około 1650; Przyprowadzenie oblubienicy z r. 1653, w zbiorze Sixa w Amsterdamie; frankfurcki Targ w Leydzie’, Rotszyldowski Jarmark, w Berlinie; Kappelowska Gra na kotłach, w Berlinie; Młoda dama przy stoliku toaletowym (żona jego, Małgorzata) z roku 1654, oraz wczesne jego święta rodzinne, jak ^Wieczór Trzech Króli, Św. Mikołaj (3 września, dzień, w którym nagradza się dzieci dobre, a karze złe), oraz Święto króla bobowego¹; na wszystkich tych obrazach figuruje Steen, wesoła jego żona, Małgorzata, rodzice i dzieci; Święto Sedel-

¹

Uroczystość, praktykowana w dzień Trzech Króli we Francyi, Holan-dyi i w Niemczech: dzieci wybierają sobie króla, którym zostaje ten, komu przy podziale świeżo upieczonej bułki dostaje się kawałek z ziarnem bobu w środku. (Przyp. tłom.)

MALARSTWA

meyerowskie pochodzi z roku 1653; na Święcie haskiem Z JANEM z r. 1658 najstarsze dziecko ma około lat siedmiu, a przy- STEENEM były jeszcze młodsze. Swój Portret własny, obecnie w Am- ZATRZY-sterdamie, jedyny portret wielkości naturalnej wogóle, na- MUJEMY malował w r. 1652, w trzydziestym piątym roku życia.

SIĘ NIECO

W r. 1658 Jan Steen przybył z swą młodą rodziną na PRZY KO-otwarcie browaru do Delft. Przedsięwzięcie to jednak się MEDYI nie udało, wtrącając go w nieszczęście; poniechał go też ŻYCIA HO-i w roku 1661 wrócił do Haarlemu, gdzie w tym samym LENDER-roku wstąpił do cechu malarzy. W Haarlemie zaprzyjaźnił SKIEGO się z Adriaenem van Ostade. W czasie lat, spędzonych w Haarlemie, sztuka jego podlegała wpływowi Ostade’a w pewnym przynajmniej kierunku, to znaczy pod względem malowania scen z życia chłopskiego. Małgorzata i dzieci biorą nieustanny udział w jego komedyi życia. Zadowolony, mimo rozlicznych kłopotów, Steen szczęśliwe miał ognisko domowe, którego dobrym, wesołym duchem była jego jowialna żona.

Jego bystra, przenikliwa sztuka, nastrojona patetycznie czy satyrycznie, wesoło czy humorystycznie, ma zawsze za przedmiot życie ludu, od sfer najwyższych do najniższych.

Opracowywał tematy biblijne, mitologiczne i historyczne, to prawda, ale były one mu zawsze tylko pozorem do malowania holenderskiego życia domowego. Z wyjątkiem naturalnej wielkości amsterdamskiego Portretu własnego, obrazy jego portretowe są zawsze malowidłami z życia domowego.

Krajobraz równie jest piękny, jak jego zadziwiająca martwa natura, którą z rozkoszą Holendra umieszczał na swych malowidłach. Obrazy jego odznaczają się wielką mocą pomysłu, zręczną kompozycyą i skończonym smakiem, dalekim od prawideł akademickich. Czy to w małej, czy w wielkiej grupie — postacie jego żyją i ruszają się, układają się też

w należyty sposób, bez jakiejkolwiek formuły. Zdolność chwytania pozy nie znała u niego granic.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

ZA REM-

Steen brał postacie ze swej rodziny. Umiłowaną swą MALARZE Małgorzatę malował nieustannie. Rozumiał pokrewieństwo ŻYCIA DO- wszystkich sztuk; dzieło jego jest też wielką księgą drama-MOWEGO tyczną. Jeżeli szukał jakiej pointy moralnej, to zapędzał się za nią do ogniska domowego, nie troszcząc się, jako że BRANDTA wielkim był artystą, ani o pedantów, ani o modnisiów.

W r. 1668 namalował Steen swoją Margritę w słynnym Wieczorze ‘Grzech Króli, w Kassel, wesołą, rozbawioną, spoglądającą na młodszego syna, stojącego na ławie i wypróżniającego flaszeczkę. Atoli królowanie Margrity w jego komedyach życia nie miało już trwać długo, gdy bowiem szósty dziesiątek lat wieku siedemnastego dobiegał do końca, Steen doznał w Haarlemie największego bólu: śmierć przekroczyła w r. 1669 jego progi i przerwała kółko wesołe, zabierając mu ukochaną małżonkę. W r. 1670 aptekarz pewien wtargnął z pozwami sądowymi w dom złamanego człowieka, zabrał jego chudobę, sprzedał obrazy, aby uzyskać zwrot dziesięciu florenów, prawdopodobnie za lekarstwa biednej Margrity.

Mając lat czterdzieści kilka, Steen wrócił do Leydy, aby nowe rozpocząć życie. Tutaj ścisłą zawarł przyjaźń z Fran-sem van Mierisem. W r. 1672 opuszczony człowiek otrzymał konsens na otwarcie szynku, a na wiosnę roku następnego, 1673, ożenił się z wdową po księgarzu, Maryą van Egmont. Zdaje się, że, mimo niedostatku, małżeństwo to było szczęśliwe, dopóki do domu zadowolonego, genialnego satyryka i malarza życia nie wkroczyła w lutym 1679 śmierć i nie uwolniła go na zawsze od wierzycieli. Anglia posiada dużo jego dzieł, kosztowny spadek, za który go czcimy.

pole, na którem poszczególni artyści

Gdy Steen wkracza na to czy owo pole swej rozległej dziedziny sztuki

156

JAN STEEN 1626 — 1679

SZKOŁA HOLENDERSKA

„MŁODOŚĆ CZY STAROŚĆ?“ (Petersburg, Ermitaż)

.

r

-

M33T8 ViA{ rai — d£dl

A>I2fl3GM3JOH AJO>iX8

•StfcOflKTŁ    XOaOAM„

(śatim5i3 ,nauaaH:^r.'łcl)

"J

fi

- :

%

*

•i

A :

li

BI

J-

A

zj*

MALARSTWA

do określonej doszli przewagi — pole to uprawia tak zręcz- Z JANEM nie, że pracę jego biorą niejednokrotnie za pracę tamtych; STEENEM posiada on przecież jasne, jędrne dotknięcie, bogactwo ko- ZATRZY-lorytu i żywą wizyę i tym przymiotom zawdzięcza swoje MUJEMY całkiem odrębne stanowisko. Dziewczyna przy toalecie, SIĘ NIECO w pałacu Buckinghamskim, Kannowska Margrit Steen przy PRZY KO-toalecie, Muzyk, w Galeryi Narodowej, i tym podobne, po- MEDYI krewne są sztuce Metsu’ego lub Mierisa; Jan Steen przy ŻYCIA HO-jedzeniu ostryg, Neumanna i w Lowther Castle, przypomina LENDER-De Hoocha, tematy chłopskie zatrącają realizmem Adriaena SKIEGO van Ostade, a sceny poza ścianami domu idą w parze z dziełami Izaaka van Ostade. Wkraczał w dziedzinę Vermeera i Ma-asa. Styl jego martwych natur może być uważany za styl Gerarda Dou’a, Halsa czy Claeuwa. Wszystko to wciągał on jednak w zakres swej twórczości jako część holenderskiej komedyi życia. Jan Steen był zawsze ulubieńcem publiczności; rzecz jasna, że zgadza się z wrażliwością pospolitego człowieka; doznał zarówno niesmacznych pochwał, jak i niesmacznego lekceważenia. Stawiać go obok Rembrandta, jako przedstawiciela geniuszu holenderskiego, jak to czynią Waagen,

Burger i Bredius, rzeczą jest fantastyczną. Ostatecznie nie jest to tak niesmaczne, jak szacunek ze strony krytyka daleko bardziej szkolarskiego, aniżeli którykolwiek z tamtych; bo, jeżeli Bodę wyrusza ze swym nieartystycznym sądem, to wystawia sobie świadectwo, że zupełnie twórczości artystycznej nie rozumie i że przejął się rozmaitemi pedante-ryami, które sąd ten stłumić musiały. — Zarzucać Steenowi, że „zbyt często jest poetą, i to pierwotnym", jest to niewątpliwie najniesmaczniejszy sąd, jaki kiedykolwiek wydało pióro. Wyraz „poeta", użyty dla określenia artysty, niewłaściwy jest, jeżeli ma oznaczać tylko artystę, wyrażającego swój artyzm, swą sztukę, wierszami. Poeta i artysta są absolutnie jednem i tern samem. Sztuki stanowią jedność

i rozdzielić ich nie można; różnica polega tylko na technice, na narzędziu. Nazywać „słabością" artysty to, co stanowić musi istotę jego sztuki, a twierdzić, że celem jego powinien być właśnie brak artyzmu, czyli innemi słowy, ŻYCIA DO- brak poezyi, znaczy to sprowadzać sąd w rzeczach sztuki do pustej, szkolarskiej gadaniny. Nie można też sądzić sztuki artysty według tego, jaką wywołuje cenę.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MALARZE

MOWEGO ZA REM-

BRANDTA

Człowiek, nierówne posiadający dzieła, jako artysta czy poeta dosięgający częstokroć wyżyn Ter Borcha, De Hoo-cha i Metsu’ego, a więc im równy, przynajmniej w najlepszych swych rzeczach, Jan Steen zmienne wielce ujawnia zdolności. Nie było człowieka, któregoby bardziej podrabiano i kopiowano. A jednak w obrazach swoich ma on niejednokrotnie zaniedbany rysunek, jak u prymitywów, koloryt chropowaty i rozlazły — niby muzyka zużytej katarynki. Bodę potępia go za to, że od czasu do czasu „nieprzyjemne" posiada „motywy"; artysta ma przecież prawo wybierania motywów, jakie mu się podobają, byleby tylko motywy te podane były z talentem; jeżeli jednak pozwala sobie na twierdzenie, że niema takich drugich u żadnego z malarzy holenderskich, to zapomina o Brouwerze i innych! A jakiż motyw może być nieprzyjemniejszy od rozmaitych wstrętnych męczeństw, tak często figurujących w sztuce pod wpływem uroku „religii"? Może być, że, kiedy z przyjaciółmi swymi zbierał się w szynku, z Mierisem, Li-vensem, De Voisem, De Moorem i innymi, to niejedną wysuszył szklanicę, — nie należy go przecież nazywać pijakiem. W rzeczywistości szynk dostarczył mu jakich stu pięknych tematów z życia holenderskiego, które on zamienił w arcydzieła. Atoli życie szynkowniane było tylko cząstką jego rozległego dzieła. Nie było Holendra, któryby miał rozle-glejszą inwencyę. Nikt nie malował tak szerokiej skali życia całego ludu od patrycyuszów do chłopa. W r. 1671,

MALARSTWA

„wysokich ŻYCIA HO-

na rok, zanim został szynkarzem, namalował wytworny obraz Z JANEM z życia patrycyuszów, znany jako Muzyk, w Galeryi Naro- STEENEM dowej; z rzadką sztuką posługuje się on tutaj pełnem re- ZATRZY-zonansu chiaroscurem, które rasie swojej objawił Rem- MUJEMY brandt. Zagarnia on całe pole, którego część w mistrzów- SIĘ NIECO ski obrabiali sposób Vermeer z Delftu, De Hooch, Metsu, PRZY KO-Ter Borch i Brouwer. Obraca się na szerszym terenie MEDYI i swobodniej, aniżeli tamci. Bodę odmawia mu dążeń artystycznych Ter Borcha lub Vermeera“; ale, jak LENDER-przeważna część szkolarzy, Bodę miesza sztukę z techniką — SKIEGO i otóż właśnie w sztuce dążenia jego są daleko wyższe, natomiast w technice tego niema. Dziedzina jego jest zadziwiająca. Daje ona nam zupełny wyraz ówczesnego życia holenderskiego, i na tym punkcie nie dosięgnął go żaden twórca. W sztuce jego, zmieniającej się stosownie do każdego nastroju, do każdej impresyi, i dlatego w zdumienie wprowadzającej pedantów, którzy w każdem malowidle jakiegoś artysty chcą widzieć jednakowość — w sztuce jego odzwierciadla się cały dzień Holendra, wielkiego i małego.

Bystre oczy jego widziały, a ręka jego wyraziła życie człowieka od kolebki do grobu. Na harfie życia nie jedna tylko dźwięczała mu struna. Radość i smutek w domu zarówno wielmożów, jak i prostaczków, z dramatyczną wyrażał siłą, z rozległem ujmowaniem charakteru; ma skończoną wizyę dramatyczną, dla której moment artystyczny stawał się widocznym odrazu. Do spółki ze Steenem tańczymy, pijemy, palimy, gramy w kręgle z chłopami; idziemy na wesele handlarza lub spieszymy z nim razem na jarmark; uczęszczamy do szynku, lub prowadzimy pijanego bankietowicza do niewiadomego mieszkania; urządzamy humorystyczną serenadę pod oknami śpiącej dziewczyny, albo wróżymy z kart; wałęsamy się po obejściu chłopskiem, a z małą córką właściciela tego obejścia karmimy kury; piekarz, rzemieślnik,

student, handlarz drobiu, sprzedawacz ryb, mleczarz, no-taryusz, bakałarz, pisarz, alchemista, cyrulik, fizyk, amant i jego dziewczyna — wszystko to żyje w sztuce Steena. MALARZE Wchodzimy z nim razem do domu i rozpoznajemy świet-ZYCIA DO- licę, kuchnię, spiżarnię, jadalnię, tak samo, jak rozpoznajemy szynk, jak gdybyśmy żyli kilka wieków przedtem. Uroczystość ludowa, dom publiczny, koncert, walka kogutów, BRANDTA szpital, taniec, skromna muzyka w pokoju gościnnym, zuchwałe śpiewy uliczne — wszystko to znamy, znając Jana Steena. Ten „pijaczyna leniwy“ znalazł dość czasu, aby stworzyć dla nas świat, który stał się nieśmiertelnym. Steen patrzy na to wszystko okiem bystrem, przenikliwem, peł-nem humoru; miłość delikatna, czuła i pospolitsze żądze ludzkie, haust wina w przyzwoitym domu i karczemne pijaństwo śród głośnych swarów i kłótni — wszystko z zadziwiającą zamknął sztuką w tysiącu niemal obrazów, w tym rezultacie niezbyt długiego życia. Któż zna lepiej serce dziecka, aniżeli wielkiem obdarzony sercem, uśmiechnięty Jan Steen? W dzieciarni, przy obiedzie, przy grze, przy załamywaniu wązkich rąk podczas modlitwy dziękczynnej, jakież ten człowiek wywołuje nastroje, które odczuwamy w obliczu tych rzeczy!

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MOWEGO

ZA REM-

Jak wszyscy wielcy artyści wszech czasów, uprawiał on swą sztukę, nie troszcząc się o jakieś okazyjne szorstkości i chropowatości — drobiazgowość stylu pozostawiał malarzom drugorzędnym.

Jego Portret własny, namalowany w połowie trzydziestki, za szczęśliwych dni leydeńskich, pokazuje nam człowieka o bystrem, czujnem, małem oku, z humorystyczno-grożnie ściągniętemi brwiami, z grubym nosem satyryka; pełne, zmysłowe wargi dobrze skrojonych ust wskazują na coś więcej, niż na samą tylko wesołość, — świadczą o otwartej, swobodnej naturze człowieka, miłującego życie, szczerego,

MALARSTWA

MEDYI ŻYCIA HO LENDER-SKIEGO

prostego, który poza tem wszystkiem subtelny posiada ro- Z JANEM zum. Spokojne życie z wesołą Margritą było główną dla STEENEM niego rzeczą; bystry obserwator, wyzierający z jego oczu, ZATRZY-znalazł dzieło swe w wspaniałej kreacyi komedyi życia, MUJEMY która, choć przez szereg lat doprowadziła go do ciężkiego SIĘ NIECO niedostatku, wypełniła ostatecznie jego szeroki geniusz PRZY KO-twórczy.

H1ST. MAL. V - 21

ROZDZIAŁ IX

W KTÓRYM WIDZIMY, JAK SYN POBORCY PODATKOWEGO STAJE SIĘ MALARZEM ARYSTOKRACYI

TER BORCH

1681

1617

Rembrandt był zaledwie chłopcem jedenastoletnim, kiedy pewnemu malarzowi w Zwolle, w prowincyi Overyssel, urodził się w r. 1617 syn, któremu na chrzcie nadano imię MALARZE GERARD Ter BORCH (albo Terborch, lub też Terburg, jak ŻYCIA DO-

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MOWEGO ZA REM-BRANDTA

chcecie). Pierwszej nauki rysunku i malarstwa udzielał mu ojciec, o ile sam się tego podczas podróży swej we Włoszech nauczył.

Dzieła Ter BORCHA STARSZEGO przypisywano Gerardowi Ter Borchowi młodszemu; oddzieliły ich dopiero badania dzisiejsze. Gerard miał ponadto uzdolnioną siostrę, GESINĘ Ter BORCH, subtelną malarkę, której utwory z biegiem lat kładziono również na kupę z utworami Ter Bor-cha. Do rozwiązania tego zawikłanego problemu przyczynił się w wysokim stopniu swą wiedzą akademicką Dr. Bodę; on to wywiódł sztukę Ter Borcha z tego wielkiego zamieszania. Pozatem niedawno temu odnaleziono album rodzinne, obecnie w Amsterdamie, i ono wyjaśniło mętne wieści o karjerze Ter Borcha.

Ter BORCH Starszy, urodzony w Zwolle 1584, połączył zawód malarski — w celu zdobycia sobie chleba — z dziedzicznym w rodzinie zawodem poborcy podatkowego. Zdaje się, że dłuższy czas pracował w Niemczech, Francyi i Włoszech, ale u kogo się uczył, o tem najmniejszej nie

MALARSTWO mamy wiadomości. W Zwolle ożenił się z Anną Lancelots SYN PO-Byfkens, pochodzącą z Antwerpii. Parze małżeńskiej uro- BORCY PO-dził się też w r. 1617 syn pierworodny, mający zdobyć DATKO-sobie sławę jako Gerard Ter Borch i unieśmiertelnić na- WEGO zwisko rodzinne. Z tego skromnego, do średniej klasy na- STAJE SIĘ leżącego domu wyszedł holenderski malarz arystokracyi — MALARZEM uprzejmy, wielce układny człowiek, w którym obyty w świe- ARYSTO-cie poborca podatkowy, znający wartość dobrego wycho- KRACYI wania, urzeczywistnił swój ideał edukacyjny.

Ryty i rysunki w starym albumie rodzinnym świadczą, że Ter Borch Starszy był manierzystą w stylu Lastmana,

Bloemarta i Moeyaerta, podobnie, jak oni, uzdolnionym do wychowywania talentów. Głębokie jego oczy wcześnie spostrzegły zadatki zdolności w tym Gerardzie. W albumie pomieścił utwór dziecka ośmioletniego; uczył go też, o ile pozwalały mu na to jego własne siły, zwracając go rychło ku naturze. Jeszcze jako chłopiec, Gerard Ter Borch szkicował sceny z życia, tak, jak je widział na ulicy i na rynku, a zimą na lodzie. Widać na tych szkicach, że znaną mu była sztuka Avercampa, żyjącego w oddalonem o dwie mile Kampen. Gdy miał lat piętnaście, rozumny ojciec postanowił wysłać go do Amsterdamu, i tutaj młodzieniec poszedł w naukę do jednego z członków „Stowarzyszenia malarzy“, niewiadomo jednak, do kogo: do DUYSTERA, do KlCKA, czy też do PIETERA CODDEGO. Wcześnie przecież namalował Oficerów na lodzie w modnym wówczas, zimnym, delikatnym kolorycie. W tych dwóch latach amsterdamskich młody człowiek pozostawił całe to stowarzyszenie malarzy poza sobą. Ionidesowskie malowidło Ter Borcha w South Kensington, datowane r. 1638, w cztery lata po opuszczeniu Amsterdamu, ma pod względem typu sztuki charakter rzeczy młodzieńczej; Brema posiada jedną z jego Izb strażniczych, tak wówczas wziętych. W r. 1634, mając lat sie-

wpływ Fransa Halsa. Berlin posiada SKonsultacyę, nama-w r. 1635, w tonie srebrnym. Na wiosnę tego roku siedemnastoletni młodzieniec wstąpił do cechu haarlemskiego. Zaledwie jednak został członkiem cechu, powziął myśl odbycia podróży. W lipcu był już w Anglii, gdzie panem sztuki był Van Dyck. Ter Borch od razu zaczął się dużo zapożyczać u niego; jemu też prawdopodobnie zawdzięcza zwrócenie swych dążeń artystycznych w kierunku koncepcyi postaci arystokratycznych i ku sztucznej nieco atmosferze. Z Anglii wywędrował podobno do Francyi, Hiszpanii, Niemiec; w każdym razie w sześć lat potem był w Rzymie, gdzie w r. 1641 namalował dwa portrety na miedzi: Jana Sixa i Damy, obecnie w zbiorze Sixów w Amsterdamie. W roku 1644 był widocznie znowu w Holandyi, ponieważ w roku tym namalował trzy małych rozmiarów popiersia: H. van der Schalckego, jego Zony oraz ich małej Córki, w Amsterdamie.

demnaście, Gerard udał się do Haarlemu, do pracowni PIETERA Molyna, Piotra Molyna starszego, który urodził się w Londynie, a osiadł w Haarlemie 1616; Ter Borch był MALARZE już przecie tak dalece wydoskonalony w swej sztuce, że ŻYCIA DO- Molyn wykonywał swe obrazy przy jego współpracownic-MOWEGO twie. Sztuka Ter Borcha dostała się teraz pod głęboki ZA REM-

WIELCY

HOLEN

DERSCY

BRANDTA lowaną

Ter Borch wrócił do Amsterdamu, dochodząc do trzydziestki; żył tutaj jakiś czas, ponieważ namalował portret Caspara Barlaeusa w r. 1645. Syn ten Anny Byfkens w wędrówkach swoich zaszedł do pracowni ludzi o dziwnych nazwiskach: do Duystera, Kicka, Coddego i Pota; w Haarlemie natchnienie czerpał z Halsa. Powrócił jako obyty i świetnie skończony mężczyzna — poborca podatkowy uszedł z niego całkowicie. Van Dyck objawił mu romantykę arystokracyi, — obracając się zaś pośród mistrzów, rozszerzył swą wizyę. Jego żywa, lubiąca się zapożyczać wizya patrzała na sztukę Velazqueza i Tycyana. Pożyczający

TER BORCH

1681

1617

SZKOŁA HOLENDERSKA

„KONCERl “

(Berlin, Muzeum Ces. Fryderyka)

H 3 O a % 3 T

rsdr

Udl

A>i8fl3aH3JOH AJ03S2

-T^aowoA.

(/ołYaaaYHl .aaD muhsuM .wuflaS)

•-. -•

Łj

Bfeatót

3FX

7/ 1

Msas

4

V

*$#!

1

I

:!

Sil

p

r

łyr;»#f

['•••■

■

mmmmmm

'    łj

■■i—H

ii

■SS

S;

'

*•£; '

'fi"'

a * <    ^ mm i ®

. a

_

j||&

v\^

L , ;

rfi

■

ii

i

%

• ;>

^V- ,-

■

r

£>,. X- *

Slip

:

kij

.

1

.

m

rM

i

j

-.

*3

i W

fj.

Wiw

4

\

MALARSTWA

STAJE SIĘ

na wielką skalę, jak Rafael, ma przecież, podobnie, jak SYN PO-Rafael, swoją osobistą wizyę. A teraz wszystkie świetne BORCY PO-zdolności poświęcił malowaniu arystokracyi swej potężnej DATKO-rasy. Nauczył się dystynkcyi i szlachetnej pozy; Velazquez WEGO i Van Dyck pokazali mu drogę.

W r. 1646 odbyło się wielkie zgromadzenie w Mona- MALARZEM sterze; Europa zjechała się tu na kongres. Przybywszy do ARYSTO-Monasteru, znalazł Ter Borch rozległe zajęcie jako portre- KRACYI cista zebranych tu potentatów: Galerya Narodowa ma jego malowidło uczestników kongresu, którzy podpisali traktat z r. 1648; Ter Borch liczył wówczas lat trzydzieści i jeden.

Pokój, zawarty w westfalskim Monasterze d. 15 maja 1648, był ze strony Hiszpanii uznaniem niepodległości prowincyi zjednoczonych po ośmiu latach wojny. Pokój westfalski podpisany został w październiku. To nieco fotograficzne dzieło Ter Borcha ma raczej znaczenie dziejowe, aniżeli wysoką doniosłość artystyczną. Luwr posiada szkic innego zgromadzenia, w Monachium, malowany w r. 1646. Obracał się teraz widocznie śród samych potentatów. W Monasterze właśnie spotkał się z ambasadorem hiszpańskim, który go namówił do udania się do Hiszpanii i wymalowania Filipa IV za piękną zapłatę. Jakkolwiekbądź, w r. 1648 zjawił się z powrotem w Amsterdamie. Jak dotąd, malarstwo jego portretowe minimalnych było rozmiarów.

Prawdopodobnie w trzydziestym roku życia powstał jego Chłopiec z psem, w Monachium, i inne dzieła tego samego typu. W tematach wojskowych lubował się do końca, a motyw „Izb strażniczych" powtarzał bez ustanku. Ale te lekkie jego damy, to w rzeczywistości kobiety przyzwoite, ponieważ pozowała do nich siostra jego, Gesina, będąca zarazem jego uczenicą, do postaci zaś oficerskich pozował mu brat jego,

Mojżesz; poza nimi portretował na tych obrazach także innych członków swej rodziny, drugą siostrę Katarzynę,

brata Hermana, i tym podobnych. Malował ich wszystkich z minami arystokratycznemi w swem ulubionem wnętrzu — w wielkiej komnacie, przestronnej, otwartej, poważnie ude-MALARZE korowanej; portretował w niej próżniacze życie strojnisiów — ŻYCIA DO- wszystko pogodne, porządne, eleganckie; jest w tern przecież tchnienie wielkości.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MOWEGO

ZA REM-

Dnia 14 lutego 1654 Ter Borch ożenił się z Gertrudą BRANDTA Matthysen w Deventer, którego to miasta został w kilka miesięcy później obywatelem.

Znakomity rysownik, obdarzony ponadto świetnem poczuciem koloru, Ter Borch chwytał subtelną atmosferę życia wykwintnego. Doskonałem zrozumieniem rzeczy kierowana powściągliwość w doborze szczegółów powiększała jeszcze tę atmosferę i impresyę. Bogate poczucie koloru kazało mu, gdy malował, kosztowne dla strojów dobierać materye; słynne też było jego malowanie połysku atłasów. Umiał znaleźć szczęśliwy środek pomiędzy wyszukaną gładkością a wyrazistością pendzla, tak, że sposób dotknięcia jego pozostaje tajemnicą. Pysznym tego dowodem jest kasselska Dama, grająca na lutni; ta sama też dziewczyna w białym stroju, będąca, mojem zdaniem, jego arcydziełem, zjawia się znowu w JEekcyi na gitarze, w Galeryi Narodowej, a także w Koncercie berlińskim. Jego portrety, dość dziwne, są nadzwyczajnie proste w kolorze, „niemal bezbarwne”, jak mówi Dr. Bodę; drobnych rozmiarów całe figury, pozbawione otoczenia, w których się tak lubował, są typowymi przykładami szkoły Pota i Kicka, u których uczył się swej sztuki, ciemny zaś strój wielmożów Velazqueza i jego tony srebrno - szare nie przeszły również bez śladu dla niego. Galerya Narodowa posiada Portret pana.

W r. 1666 Ter Borch został członkiem rady miejskiej w Deventer. Stał teraz na szczycie sławy. W następnym

MALARSTWA

BORCY PO-

roku namalował grupę ^Rejentów w Deventer, składającą SYN PO-się z portretów urzędników miejskich.

Zabawnie jest patrzeć na krytyków i profesorów, jak DATKO-uroczyście usiłują u niejednego z malarzy holenderskich za- WEGO przeczyć istnieniu intencyi anegdotycznych. Usiłują oni po- STAJE SIĘ prostu zaprzeczyć emocyonalnym intencyom artysty, zamiast MALARZEM wykazać, że nie próbował czynić czego innego. Goethe ARYSTO-wydrwiwał „nowelistyczną interpretacyę" w jego słynnej KRACYI Przestrodze ojcowskiej; w rzeczywistości artysta ma takie samo prawo wyrażania historyi spełniającego się naokół niego życia, jak historyi biblijnych. Sztuka może posługiwać się anegdotą, tak samo, jak ją odrzucać; idzie tylko o to, aby wyraziła w sposób doskonały impresyę, którą pragnie nas poruszyć — wszystko to nie potrzebuje żadnych wyjaśnień ni obrony. Właśnie Dr. Bodę zawinił, obwieszczając pierwiastek „wdzięku" jako esencyonalną cechę dzieła sztuki, charakteryzującą największych mistrzów; trzeba do tego jeszcze dodać twierdzenie, że wywoływanie w widzu „pierwiastków poetyckich i nastrojowych" leży poza granicami sztuki. A przecież te dopiero kwalifikacye stwarzają istotnie dzieło sztuki! Jak gdyby warunkiem tragedyi była potrzeba „wdzięku"!

W r. 1672 Ter Borch namalował ^Księcia 'Wilhelma Orońskiego, późniejszego króla Anglii, Williama III; był to pierwszy z trzech jego portretów. Jasną wizyę i zręczność techniki zachował aż do dnia, w którym śmierć pozbawiła go tych przymiotów. JEekcya muzyki, w Galeryi Sixów, pochodzi z r. 1675.

Śmierć przyszła do Ter Borcha w pierwszych dniach grudnia 1681, w sześćdziesiątym czwartym roku jego życia; ósmego dnia tego miesiąca zwłoki Ter Borcha zabrano do Zwolle i pochowano uroczyście w grobie rodzinnym w kościele św. Michała. Umarł jako człowiek bezdzietny, — jeden

MALARSTWO

WIELCY z rzadkich przedstawicieli geniuszu holenderskiego, który HOLEN-    nie popadł w nędzę i zapomnienie — malował bowiem

DERSCY według mody. Atoli subtelny jego portret małej Heleny MALARZE van der Schalcke świadczy, jak bystre miał oko na wiek ŻYCIA DO- dziecięcy, przybrany, jak tutaj, w piękny, fantastyczny, baj-MOWEGO kowy strój staroświecki.

ZA REM-BRANDTA

MIKOŁAJ MAAS

1632

1693

SZKOŁA HOLENDERSKA

MARZENIA“

(Bruksela, Muzeum Królewskie)

£AAM |AJO>łIM

A>I8SI3aH3JOH AJCC1S8

“Krn^mrn,,

(ai^gw3JóH>l mussuM ,AJ3?>xuaa)

f

f I

■J

: Mr*

jrm

!

gfcj

2T'v-\y

II ■

7a

:

I

-

ty

Bw r -

.

/

v

-T

V

V

ROZDZIAŁ X

W KTÓRYM DOWIADUJEMY SIĘ, JAK JEDEN Z NAJWIĘKSZYCH UCZNIÓW REMBRANDTA DAŁ SIĘ MODZIE SPROWADZIĆ NA DROGĘ MIERNOTY, DZIĘKI CZEMU ZAŻYWAŁ

POWODZENIA

NICOLAS MAAS

1632

1693

Z NAJWIĘ-

NICOLAS MAAS czyli MAES urodził się w Dordrechcie JEDEN 1632, w tym samym roku, co Vermeer z Delftu.

Nicolas Maas był uczniem Rembrandta od r. 1650 do KSZYCH 1653. Od nauczyciela swego nauczył się też wielki ten ar- UCZNIÓW tysta sztuki, posiadającej subtelne dane po temu, ażeby REM-wyrazić życie ludu, którego to życia stała się wykładnikiem. BRANDTA Humor jego pociągały czyny i postępki osób służebnych, DAŁ SIĘ a poczucie życia holenderskiego wogóle pchało go do przed- MODZIE stawiania powszednich obowiązków gospodyni domu. Bo- SPROWA-gaty i silny mając koloryt, sprawy te wyrażał z mocą. Lu- DZIC bił malować garnki i patelnie kuchenne, pendzel jego spo- NA DROGĘ czy wał z lubością na wypukłych dzbanach kamiennych i gli- MIERNOTY, nianych misach. Malując z silną stanowczością pendzla, ma DZIĘKI rzadkie poczucie swego zadania.    CZEMU

Maas osiadł w Dordrechcie r. 1654. Datę 1655 ma jedno ZAŻYWAŁ z jego dzieł, malowane po szeregu utworów wcześniejszych, PO-postaci naturalnej wielkości, żywo przypominających sztukę WODZENIA jego mistrza. Z tych pierwszych utworów Amsterdam posiada ^Dziewczynę przy oknie, tak zwane Marzenie, oraz Modlitwę dziękczynną, starą, ślepą kobietę, dziękującą Bogu za skromny posiłek. Anglia ma w Galeryi Narodowej Mło-

169

HIST. MAL. V - 22

dego karciarza, w zbiorach Galtona Niańkę, oraz Rotszyl-dowskie Pzieci z kozą przy wózku, — wszystko dużych rozmiarów, malowane w silnych światłocieniach, ciepłe w ko-MALARZE lorze, traktowane szeroko i śmiało. Rozmaite jego obrazy ŻYCIA DO- przypisywano przez długie czasy Rembrandtowi, jak n. p. MOWEGO niektóre z jego Starych kobiet, w Althorpie, Budapeszcie i Lipsku.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

ZA REM-

BRANDTA

Maas zabrał się niebawem do rzeczy najdrobniejszych; najsubtelniejsze zaś dzieła tworzył od r. 1655 do 1665.

Holenderska gospodyni domu i Qłupi sługa, w Galeryi Narodowej, są wybornymi okazami z tego okresu, oba malowane 1655, gdy Maas miał lat dwadzieścia i trzy. Kołyska, w tej samej Galeryi, pochodzi również z tego mniej więcej czasu. Zbiór Kanna ma pyszne płótno: Młoda dziewczyna, obierająca jabłko.

Podsłuchiwanie, w zbiorze Sixów, w Amsterdamie, pod-znaczone jest r. 1657; repliki tego obrazu znajdują się w Buckingham Pałace i w Apsley House. Największe triumfy święci jednak Maas w wybornych scenach z życia domowego; malowane od czasu do czasu sceny biblijne są ni-czem więcej, jak właśnie scenami z życia domowego. Den-bighowskie Pożegnanie ŹKagary przypisywano Rembrandtowi. Na nieszczęście na tern wielkiem jego dziesięcioleciu zakończył się też jego okres najlepszy; ostatni z tych niewielu obrazów z życia domowego wykończony został w r. 1667 i jest tylko powtórką. Portrety malował Maas przeważnie dla chleba; ostatnie dwadzieścia pięć lat życia całkowicie poświęcił portretowi.

I ten człowiek, tak zadziwiająco krzepki, ma takie skoki w sztuce, że, kiedy w latach późniejszych przerzuca się na malarstwo portretowe, to styl jego tak jest odmienny, iż prawie nie do uwierzenia, aby to jedna i ta sama była ręka. Udawszy się do Flandryi, dał się w Antwerpii oma-

MALARSTWA

mić Rubensowi i Van Dyckowi. Zmienił się zupełnie. A świat JEDEN przyklasnął jego uwielbieniu dla „wdzięku i elegancyi“; Z NAJWIĘ-ludzie bogaci ubóstwiali jego trywialności.

Zmiana, która teraz nastąpiła w Maasie, tak jest wielka, UCZNIÓW że świat wynalazł drugiego Nicolasa Maasa i nazwał go REM-„Maasem brukselskim“, a przecież do portretu siadywali mu BRANDTA ludzie amsterdamscy.

Maas zmarł w Amsterdamie 1693.

KSZYCH

DAŁ SIĘ MODZIE

SPROWA

DZIĆ

NA DROGĘ

MIERNOTY,

DZIĘKI

CZEMU

ZAŻYWAŁ

PO

WODZENIA

W KTÓRYM IDZIEMY ZA KRÓTKĄ, SZYBKĄ KARYERĄ DRUGIEGO Z WIELKIEJ TRÓJCY, MALUJĄCEJ ŻYCIE DOMOWE ARYSTOKRACYI HOLENDERSKIEJ

WIELCY HOLENDERSCY MALARZE ŻYCIA DOMOWEGO ZA REM-BRANDTA

Ter Borch, Metsu i Vermeer z Delftu malowali z rzadkim geniuszem beztroski żywot warstw holenderskich.

METSU

1630— 1667

GABRYEL Metsu, urodzony w Leydzie, był synem malarza, zmarłego w r. 1633, gdy chłopiec miał zaledwie trzy lata.

Uczeń ucznia Rembrandta, Gerarda Dou z Leydy, szybkim krokiem ku własnej zmierzał wizyi, ponieważ mistrzowi swemu zawdzięcza niewiele; od najwcześniejszych lat starał się usilnie osobisty znaleźć wyraz. W istocie Gabryel Metsu musiał dać rychło dowody talentu, ponieważ jako szesnastoletni czy też siedemnastoletni młodzieniec związał się w r. 1647 z innymi malarzami z Leydy w celu założenia cechu malarskiego, do którego też wstąpił w roku następnym, choć nie był jeszcze pewien wytycznej, zanim nie objawił się jako skończony malarz życia domowego warstw bogatych. Sztukę swą uprawiał w Leydzie do dwudziestego czwartego roku życia, to znaczy aż do przeniesienia się w r. 1655 do Amsterdamu. Najwcześniej datowanem dziełem jego jest Wiarołomna z r. 1653, w Luwrze, będąca kluczem jego rozwoju. W ostatnich latach czwartego dziesiątka wieku, kiedy został członkiem założonej przez siebie gildy leydeńskiej, pracował nad malowidłami scen z domów publicznych, znanemi u krytyków pod nazwiskiem obrazów

1630

1667

SZKOŁA HOLENDERSKA

„SPRZEDAŻ DROBIU“ (Drezno, Galerya Królewska)

.

U2T3M

0£dl

A}i233GM3JOH AJOMS8 "Y>\&OS\Q tkCmsm,,

(A>i2W3JÓH>I AYH3JAO ,0'/!X3HC])

;

PU

m

; j

/

»4*

1

v

P

.

mm i

I#-:!

I

S

i

|

Ł ' I

MALARSTWO zamtuzowych; obrazy te były śród ówczesnych malarzy ho- IDZIEMY lenderskich bardzo modne, a przedstawiały przeważnie hu- ZA latyki wojskowych i modnisiów. W Ermitażu i Galeryi Liech- KROTKĄ, tensteinowskiej są dwa tego rodzaju pierwsze dzieła Me- SZYBKĄ tsu’ego. Ujawnił on odrazu poczucie wesołości życia i krzepką KARYERĄ technikę. Następnie przeszedł do tematów biblijnych, z któ- DRUGIEGO rych właściwie robił sceny zamtuzowe, illustrujące życie Z WIELKIEJ Marnotrawnego syna — motyw tak ulubiony śród malarzy TRÓJCY, holenderskich. Strassburski Łazarz z piątego dziesiątka, MALUJĄCEJ z czasu, kiedy Metsu miał lat dwadzieścia, świadczy o wzma- ZYCIE ganiu się jego talentu, jakkolwiek czuć tutaj wpływy star- DOMOWE szego rodaka, Jana Steena. Atoli w dziełach większych ARYSTO-rozmiarów na tematy biblijne, malowanych w tym czasie, KRACYI takich, jak Pożegnanie Hagary, postępu nie widać, nawet HOLEN-w lepszych jego dziełach, jak skwierzyński Grosz wdowi, DERSKIEJ Wiarolomna₎ w Luwrze z r. 1653, tak zwana Pokutująca Magdalena, w Wiedniu, Zagadka Samsona, lub Demidowa Ważenie złota z r. 1654. W tych pierwszych latach Metsu był pod wpływem Rembrandta. Uległ także objawieniu Fransa Halsa, jak świadczy o tem Stragan handlarki ryb, w Lowther Castle, dzieło dużych rozmiarów, traktowane śmiało, dalej Handlarka zwierzyny oraz Młoda para, siedząca na łóżku i pijąca, w zbiorze Warneckowskim. Do tego czasu, kiedy miał lat dwadzieścia, kiedy napięcie bystrej jego wizyi łączyło się z impulsywną pilnością, należą także malowidła Kuźni z silnym światłocieniem. Te szeroko, swobodnie traktowane kuźnie znajdują się w Stockholmie i Amsterdamie; najlepszą z nich posiada zbiór Saltinga w Londynie.

W dwudziestym piątym roku życia Metsu przybył do Amsterdamu, w r. 1655, — przybył jako mistrz w rzadkiej sztuce malowania małych obrazków na temat scen z powszedniego życia, jak świadczy o tem Kuźnia Saltingow-

ska. Znalazł w swej sztuce siebie — znalazł ścieżkę, która go na wysokie poprowadziła szczyty. Do rozwoju jego stylu przyczynił się w dużym stopniu przykład Rembrandta i Maasa oraz innych malarzy, pracujących w tern mieście. ŻYCIA DO- Odtąd poświęcił się całkowicie malowaniu życia warstw MOWEGO bogatych. Perkinsowski ^Koncert z r. 1659 ma wciąż jeszcze cechy jego maniery i wizyi leydeńskiej, żywej, ruchli-BRANDTA wej i niespokojnej. Monachium posiada jego Wieczór Trzech Króli, odznaczający się tą samą gwałtownością pendzla. Do dzieł z tego czasu, to znaczy, gdy Metsu zbliżał się do trzydziestki, należą: wiedeńskie Tjflyrabianie koronek, Beur-nonville’owski Portret własny i piękna, świetlista ^Handlarka ryb, w Pradze.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MALARZE

ZA REM-

Metsu zmieniał wizyę, zmieniał koloryt od srebrno-jas-nego do bogatych barw czarnych, aż do praskiej ^Kan-dlarki ryb. W trzydziestym roku życia znalazł siebie, a od r. 1660 zaczął tworzyć arcydzieła. Nie od razu porzucił stragany, karczmy, ulice i kobiety lekkich obyczajów. Subtelnie wykonana, choć nieco uroczysta drezdeńska Para małżeńska przy śniadaniu, czyli tak zwany Malarz i jego żona, jest z roku 1661, tak samo, jak i obraz na ten sam temat w Karlsruhe. W roku 1662 powstały drezdeńskie Stragany, malowane w tych latach niejednokrotnie, i Handlarka drobiu; Monachium ma Święto króla bobowego. Atoli główna jego siła spoczywa w impresyach życia zamożnych klas amsterdamskich, w impresyach pogodnych, znakomicie skomponowanych, wybornie rysowanych i delikatnie malowanych. W nich to ujawnił Metsu całą potęgę swego kolorytu. Przedstawia on w tych impresyach lud szczęśliwy, zadowolony, lubiący dom i komfort tego bogato urządzonego domu, w którym piękne zgromadzono rzeczy.

Malując z gorączkową i nieustanną skrzętnością, Metsu utrwalał, dzięki swemu geniuszowi, w sposób niezapomniany

MALARSTWA codzienne życie holenderskich klas zamożnych. Pod tym IDZIEMY względem stoi on w jednym szeregu z Ter Borchem, Ver- ZA meerem z Delft i Fransem Mierisem. Przerósł on jednak KROTKĄ, wszystkich wyrazicieli „wesołego, szczęśliwego życia" wy- SZYBKĄ kształconych Holendrów; możemy to życie odtworzyć so- KARYERĄ bie na podstawie samej jego sztuki. Obracamy się wśród DRUGIEGO szczęśliwych Holendrów: bogato ubrana dziewczyna w ob- Z WIELKIEJ szernej, otwartej, pięknie w stylu udekorowanej komna- TRÓJCY, cie gra na mandolinie, czyta lub pisze list, albo umie- MALUJĄCEJ jętnymi palcami robi koronki; widzimy strojnego mężczyznę ZYCIE przy klawikordzie, na którym przygrywa mu młoda panna; DOMOWE albo on wychyla szklankę wina na jej zdrowie; albo młoda ARYSTO-położnica leży w łóżku i przyjmuje wizyty przyjaciółek; KRACYI albo pięknie ubrane towarzystwo siedzi przy stole biesiad- HOLEN-nym — wszędzie panuje szczęście. Od czasu do czasu DERSKIEJ w poważniejszą uderza strunę, gdy zła dola wkracza w dom, jak na malowidle w Berlinie lub Hadze, na którem Matka karmi chore dziecko. A wykonywał swą sztukę z poczuciem bogatego, płomiennego kolorytu, który daleko już odbiegł od prostych, przeważnie jednostajnych barw jego dzieł dawniejszych. W Amsterdamie żył Rembrandt; Metsu spoglądał na koloryt Rembrandta i koloryt ten przyszedł do niego. Ujawnił skalę rezonansu, mieszczącą się w harmonii kolorów; posługiwał się ciepłem, ciemnem tłem; wnętrze komnaty zanurzał w bladem świetle; nie kierował się martwymi przepisami. W Beitowskiem Pisaniu listu i Czytaniu listu umieścił figurę swą w lśnistem, bladem świetle naprzeciw jasnej ściany, jak gdyby zapatrzył się na czarodziejstwo Vermeera. Galerya Narodowa ma jego Duet i JEekcyę.muzyki, Pałac Buckinghamski Wiolonczelistę, ŹDamę z nutami i Portret własny.

Lata wielkości Metsuego nie trwały długo; śmierć przedwczesna czyhała na jego genialną karyerę. Miał

MALARSTWO

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MALARZE

około siedmiu lat świetności, zanim umarł, lata te wyczerpały przecież jego sztukę i groziły jej upadkiem, kiedy wskutek nieszczęśliwej operacyi nadszedł nagły koniec w październiku 1667. Pogrzebano go w Amsterdamie. Wi-ZYCIA DO- zya jego utraciła subtelne poczucie płomiennego światła, MOWEGO dzięki któremu postacie jego świetlanym żyją kolorytem. ZA REM-    Malując, zaczął się teraz uciekać do sztuczek technicznych;

BRANDTA sztuka jego stawała się pustą i bezduszną. Nie wszystko jednak było stracone — nie żył na to zbyt długo; w każdym razie pustka mu groziła. Rzutkość i ogień berlińskiej Pary małżeńskiej, siedzącej przy śniadaniu, minęła, jak minął blask Wizyty Pierponta Morgana. Metsu zaczął małpować samego siebie. Wystrzelał swe bełty, zanim skończył lat czterdzieści.

YERMEER VAN DELFT

1632

1675

SZKOŁA HOLENDERSKA

„WESOŁE TOWARZYSTWO“ (Drezno, Galerya Królewska)

»

T3J3Q MAY M33MH3Y

SEdl

A>I8513GM3JOH AJO>lS8

(a»?.w3Jóh^ ayhhjaD .onsaaa)

a

i

al

5

; >:

ii

g£ I

W

'-jłS

*

. i

ii

i

yj

f

§

K

m

MS

A

te, %

'a*

^ V-

i

i-w-'^.*-

iJ

Ife I

W

A

i:

U

K

i

••

:a

-■.

ML

I

K •

■ -¹

•!

Sb

ROZDZIAŁ XII

W KTÓRYM USIŁUJEMY WNIKNĄĆ NA CHWILĘ W TAJEMNICĘ SFINKSA, KTO BYŁ NAJWIĘKSZYM ZE WSZYSTKICH HOLENDRÓW, MALUJĄCYCH DOMOWE ŻYCIE WARSTW

ZAMOŻNYCH

YERMEER Z DELFTU

1675

1632

Jan van der Meer z Delftu, albo Vermeer z Delftu USIŁUJEMY był dla Holandyi jednym z największych mistrzów sztuki ma- WNIKNĄĆ larskiej. Urodzony w Delft 1632, wstąpił do tamtejszego ce- NA CHWILĘ chu 29 grudnia 1653, ożeniwszy się w tym roku, w kwietniu, W TA-z Katarzyną Bolnes. Pierwszy datowany jego obraz znajduje JEMNICĘ się w Dreźnie —, Wesołe towarzystwo (albo ^Kurtyzana) SFINKSA, z r. 1656. Uczeń wychowanka Rembrandta, Carela Fabri- KTO BYŁ tiusa, tego samego, co tak cudownie namalował Ziębę na NAJWIĘK-łańcuszku, skończył podobno naukę swą nagle wskutek SZYM ZE śmierci mistrza 1654; w każdym razie w r. 1654 Vermeer WSZYST-był już malarzem samodzielnym. Zdaje się, że krótki czas KICH HO-przebywał w pracowni Rembrandta; ożenił się jednak, ma-LENDROW, jąc lat dwadzieścia i jeden, to znaczy, że ożenek ten mu- MALUJĄ-siało poprzedzić jakieś powodzenie w malarstwie. W każdym CYCH DO-razie sztukę swą zawdzięczał Rembrandtowi; lecz, zamiast MOWĘ ześrodkowywać światło, on zalewał niem swe chiaroscuro, ZYCIE wydobywając je przewagą światła w takim stopniu, w jakim WARSTW Rembrandt zwykł był wydobywać je dzięki przewadze ZAMOZ-cieni. Co do muzycznego posługiwania się światłem i cie- NYCH niem, to Vermeer nie ma współzawodnika w całem królestwie sztuki; udzielając przewagi światłom, zamiast cie-

177

HIST. MAL. V — 23

niom, pozbawiał się Vermeer intensywnej, dramatycznej potęgi Rembrandta, — zdobywał sobie jednak rozleglejszą gamę koloru jako koloru, dzięki czemu stał się jednym z najwspanialszych kolorystów wszystkich czasów. Pod wzglę-ZYCIA DO- dem walorów pokrewny Velazquezowi i Halsowi, jest od MOWEGO nich większy jako kolorysta. Co do poczucia światła i emo-cyonalnego posługiwania się niem, jest on pogodny i przej-BRANDTA rzysty. A posługiwał się tern światłem w sposób tak czarodziejski, że każdy przedmiot w spokojnych komnatach, które z taką malował lubością, wygląda, jak gdyby się kąpał w płomieniach światła; światło pieści każdy przedmiot, pendzel Vermeera spoczywa też miłośnie na wyrażaniu tej powszechnej pieszczoty. Pendzel jego umiał wyrażać czyste światło dzienne, chłodne i wytworne. Zbyt rzadkie arcydzieła jego rosły pod względem liczby w miarę, jak rosła jego wziętość; dobijano się o jego obrazy. Vermeer cierpiał niedostatek, podobnie, jak niemal wszyscy wielcy twórcy holenderscy; doznaje się też uczucia boleści, gdy się patrzy na jego słońcem przesycone obrazy i pomyśli, że malował je artysta, walczący o najpotrzebniejsze środki do życia.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MALARZE

ZA REM-

Zrozumiała to rzecz, iż dzieła swe tworzył powoli i troska o wykończenie przy szerokości pendzla musiała utrudniać mu pracę nad tymi arcytworami. A poza troską na polu artystycznem miał jeszcze na głowie liczną rodzinę; dziesięcioro dzieci u kolan nie mogło przyczynić się do zdobycia jakiej takiej zamożności. Już w pierwszym roku małżeństwa zaciągnął pożyczkę.

szczęscie, po jego wszystkie pozostałe po nim obrazy; jeden dostał się w ten sposób jego matce, mianowicie słynny Yermeer w pracowni, obecnie w zbiorach Czernina w Wiedniu, dwa zaś

Znamy tylko trzydzieści obrazów jego pendzla. Na nie-śmierci wdowa musiała dać w zastaw

MALARSTWA

SFINKSA,

Vermeer prowadził życie regularne, spokojne, za- KTO BYŁ mącane tylko brakiem pieniędzy. Sławę śród kolegów NAJWIĘK-miał wielką, — wybrano go też na przewodniczącego ce- SZYM ZE chu w Delft.

zabrał piekarz; zastawiając, wymówiła sobie wdowa prawo USIŁUJEMY odkupienia tych obrazów. Znane trzydzieści malowideł to WNIKNĄĆ wynik dwudziestoletniej pracy życia. Najentuzyastyczniej- NA CHWILĘ szym jego odbiorcą był drukarz Dissius z Delftu; gdy W TA-umarł w r. 1682, pozostało po nim dziewiętnaście mało- JEMNICĘ wideł Yermeera.

WSZYST-

Do pierwszych jego obrazów, i to większych rozmiarów, KICH HO-należy Cotesowski Chrystus z Maryą i Martą, w Glasgo- LENDROW, wie, i haski: Dyana i jej nimfy przy toalecie. To drugie MALUJĄ-malowidło ma podrobiony monogram Nicolasa Maasa, po- CYCH DO-wstało zaś prawdopodobnie w czasie, kiedy Vermeer pra- MOWĘ cował jeszcze pod swym majstrem, Fabritiusem. Następny ZYCIE obraz, znajdujący się w Dreźnie, ^Kurtyzana (czyli We-WARSTW sole towarzystwo), pochodzi z r. 1656. Wkrótce potem ZAMOZ-wykonał Vermeer fantastyczny Portret dziewczyny, dziś NYCH w Hadze, i drugi fantastyczny Portret dziewczyny, w Brukseli; opanował on tu już całkowicie światło przejrzyste i ustalił swój styl. Malował teraz obszerne, otwarte komnaty, w których umieszczał figury, przeważnie jedną, ustawioną naprzeciw jasnej ściany, tonącej u brzegu obrazu w cieniu świetlanym; komnata i figura skąpane w przejrzystej atmosferze; reszta komnaty tak próżna, jak próżne jest powietrze, napełnione blaskami słońca; całość skomponowana szeroko i tak skończenie zestrojona, że tylko artyści zrozumieją tę troskliwą rytmikę, wywołującą w widzu wrażenie spokojnego, wygodnego życia bogatej holenderskiej klasy średniej. Posługuje się on teraz jasną skalą kolorytu (któż, kto to widział, zapomni kiedykolwiek o Ver-meerze bladoniebieskim ?), a przytem czarodziejskie swoje efekty świetlne wydobywa teraz jakąś dziwnie grubą, suchą farbą, jak tego dowodem Mleczarka, w zbiorach Sixów w Amsterdamie, amsterdamski Xist miłosny i List berliń-MALARZE ski. Namalował też w tych czasach słynny krajobraz, jeden ŻYCIA DO- z najczystszych krajobrazów w całej sztuce holenderskiej, MOWEGO niezapomniany Widok Delftu, w Hadze. Wogóle namalował tylko trzy wiadome krajobrazy: jeden zginął; drugi, BRANDTA Dom w ZDelft (La Ruelle), wisi w zbiorach Sixów w Amsterdamie. W latach, w których przeznaczenie pchało go ku końcowi, koloryt jego stawał się coraz to chłodniejszy, dotknięcie pendzla bardziej wymuskane, jak tego dowodzą Party a, w Brunświku, Party a Buergera i fKstronom rot-szyldowski z r. 1673.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

ZA REM-

Ale plan jego zawsze jest szeroki a prosty; w przej-rzystem powietrzu kąpie się zwykle jedna figura — czasami dwie. Pojedyńcze figury są, na ogół wziąwszy, przedstawione do połowy, jak w pysznym Naszyjniku perłowym: dziewczyna nakłada naszyjnik pod lustrem, którego widzimy tylko brzeg bez odbicia postaci — prawdziwe arcydzieło, najwspanialsze ze wszystkich tych wspaniałych jego rzeczy, będących w posiadaniu szczęśliwego Berlina. Dziewczyna robi koronki lub czyta, siedzi przy klawikordzie albo też przy toalecie, jak w Luwrze — obrazy pogodne, spokojne. Widzimy studenta czy malarza przy pracy. Mało jest ruchu — czy to w ^Dziewczynie, która zasnęła nad swą pracą, na Vermeerze Kannowskim, czy w Nauczycielu muzyki i jego uczniu, w Windsorze, czy też w pysznej ^Darnie przy szpi-necie, w Galeryi Narodowej. Wywołuje efekty dekoracyjne zapomocą barwy i kształtu instrumentów muzycznych, wzorzystych posadzek, materyi, pokrywających stoły, lub obrazów w ramach i tym podobnych, użytych z skończonem zrozumieniem rzeczy raczej dla spotęgowania bogactwa tych efektów, aniżeli z obawy, aby wnętrze komnaty nie

YERMEER VAN DELFT

1632

1675

SZKOŁA HOLENDERSKA

„MALARZ W PRACOWNI“

(Wiedeń, Galerya Hr. Czernina)

V

t

T3J3G MAY M33MA3Y

££dl

AX333GM3JOH AJO>iS8 “YA^JOOKS^ ^ ^%KAkU„ (AWIWflHSO .JlH AYH3JAD .'/Ha.-flW)

#

gs

P3

I

(CO

V.

li

m

%

•'Z'**TiKj*

i®3

Ji

, ,*!

|

'•

In

.

||

t j/r^

A

i-

L

?

cg

-•• -'

.

wKul

1

'

\

*

MALARSTWA

NYCH

wydało się próżnem. A z jaką zadziwiającą sztuką zasto- USIŁUJEMY sowuje on każdy szczegół w celu wzmocnienia kompozycyi WNIKNĄĆ i zestrojenia go z figurą środkową! A mistrzowska obszerna NA CHWILĘ ściana tylna jakżeż odpowiada intencyi twórczej! Poza W TA-pysznym rysunkiem, poza nieomylnem opanowaniem światła, JEMNICĘ poza rytmicznem posługiwaniem się barwą, sprawiającem, SFINKSA, że Vermeer należy do najdoskonalszych malarzy swej rasy KTO BYŁ i wieku, jest on również pierwszorzędnym artystą pod NAJWIĘK-względem emocyonalnego wyrażania impresyi, wyrażania SZYM ZE z potęgą tak tajemniczą, jaką obdarzany bywa tylko ge- WSZYST-niusz. W doskonałą swą technikę wplata on atmosferę tak KICH HO-subtelną, że dzięki niej, patrząc na jego postacie, mamy LENDROW, impresyę ich myśli, ich oddechu. Komnata nie tylko ma MALUJĄ-światło i cienie, postacie i przedmioty, ale pełna jest także CYCH DO-pogodnego nastroju istoty ludzkiej, która jak gdyby przez MOWĘ chwilę kroczyła żywa przed nami. Był on daleko głębszym ZYCIE znawcą tajemnic, aniżeli wszelcy krytycy ze swemi pra- WARSTW widłami i uczeni ze swym mikroskopem — nieodgadniony ZAMOZ-sekret artysty.

Umarł w ostatniej nędzy — ten Sfinks; przyczyna jego śmierci nieznana.

W czterdziestym trzecim roku życia zeszedł z widowni spokojnej, skromnej, małej mieściny Delft jeden z największych artystów Holandyi. W dwadzieścia lat po śmierci tak był zapomniany, że subtelną Główkę młodej dziewczyny, obecnie w Hadze, sprzedano na aukcyi publicznej za parę florenów; Haga posiada pozatem słynny cfflidok Delftu i Dyanę i jej nimfy przy toalecie; Berlin ma to najwyższe szczęście, że jest właścicielem Perłowego naszyjnika; Amsterdam współzawodniczy w posiadaniu równie wspaniałego Czytania listu, Sługi, przelewającej mleko, i źDamy z mandoliną, z listem w ręku, rozmawiającej ze służącą; w Windsorze jest piękna Xekcya muzyki, Galerya Na-

rodowa szczyci się Młodą damą przy szpinecie, — zbiór Saltinga ma drugą; w zbiorze Beitowskim wisi Młoda dama, pisząca łist; Berlin posiada Przy winie; Brunswick piękną MALARZE ^Kokietkę; Frankfurt pełne rezonansu ciche wnętrze, w któ-rem postać przy stole zajęta jest Qeografią (obraz z r. 1668), MOWEGO subtelne malowidło, na które patrząc, mamy wrażenie, że słyszymy, jak przedstawiony na niem człowiek myśli; w zbio-BRANDTA rach Czernina w Wiedniu znajduje się słynny Artysta w swej pracowni, dawniej przypisywany De Hoochowi; Luwr ma iDziewczynę, robiącą koronki; Bruksela, w zbiorach prywatnych, ^Dziewczynę w pasialym kapeluszu; kolekcya Aren-bergów Młodą dziewczynę; Drezno jest tak szczęśliwe, że posiada na własność Czytanie listu, obraz „z kurtyną", długie lata przypisywany Rembrandtowi, następnie De Hoochowi, a pozatem Kurtyzanę (czyli Wesołe towarzystwo); w Budapeszcie wisi wielki Portret damy z wachlarzem i w rękawiczkach; do Ameryki poszły do Metropolitany w Nowym Jorku Kobieta z dzbankiem przy oknie, do Frick Collection w Pittsburgu Lekcy a śpiewu, do zbiorów Johnstonowskich w Filadelfii Dama, grająca na mandolinie, do Bostonu Koncert.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

ŻYCIA DO

ZA REM-

O malarzu tych dzieł, przypisywanych innym autorom, tak zapomniały rozmaite historye sztuki, że Fromentin, jeden z najświetniejszych znawców geniuszu holenderskiego i sam artysta, piszący stosunkowo niedawno, bo w r. 1875, nie wymienia nawet nazwiska Vermeera. Należy jednak na tern miejscu zaznaczyć, że w r. 1865 entuzyazm Buergera „odkrył" tego człowieka i nazwał go „Sfinksem", że pięćdziesiąt sześć malowideł, które Buerger przypisywał Ver-meerowi, Havard zredukował do liczby mniejszej i że nowsze poszukiwania Brediusa i De Groota, oddzieliwszy jego krajobrazy od pejzaży Yermeera z Haarlemu, ograniczyły

MALARSTWA liczbę tych dzieł do mniej-więcej trzydziestu niewątpliwych USIŁUJEMY

i kilku niepewnych.

WNIKNĄĆ

Na szczęście zachował się spis dwudziestu i jeden ma- NA CHWILĘ lowideł Vermeera, sprzedanych w r. 1696 w Amsterdamie. W TA-

Należą do nich; 1) Młoda kobieta, ważąca złoto; 2) Młe- JEMNICĘ czarka, niezapomniane dzieło, obecnie w Amsterdamie; SFINKSA,

1820 za 340 florenów; MALUJĄ-

3) Malarz w swej pracowni, — prawdopodobnie jest to KTO BYŁ owo wielkie dzieło z Galeryi Czernina w Wiedniu, przez NAJWIĘK-długi czas przypisywane De Hoochowi; 4) Dziewczyna, SZYM ZE grająca na gitarze, obecnie w zbiorze Johnstona w Filadelfii; WSZYST-5) HiOielki pan w swym pokoju; 6) Młoda kobieta przy KICH HO-szpinecie, z przysłuchującym się panem, w Windsorze jako LENDROW, Lekcy a muzyki, kupiona w r.

7) Młoda kobieta, odbierająca list z rąk służącego, w Am- CYCH DO-sterdamie, — jest to subtelnie traktowane wnętrze, znane MOWĘ pod nazwą Xistu; 8) Dziewczyna służebna, śpiąca przy ZYCIE stole, w zbiorach Kanna; 9) Wesołe towarzystwo w komna- WARSTW cie; 10) Pan i młoda dama muzykujący, w Frick Collec- ZAMOZ-tion w Pittsburgu; 11) Żołnierz z śmiejącą się dziewczyną, NYCH w zbiorze pani Joseph w Londynie; 12) Młoda koron-karka, w Luwrze; 13) słynny HsOidok Delftu, w Hadze;

14) 3)om w 3)elft, znany jako La Ruelle, w zbiorze Sixów w Amsterdamie; 15) c(Tj0idok kilku domów; 16) Młoda kobieta pisząca, w zbiorze Beitowskim w Londynie; 17) Strojąca się młoda kobieta, zdaje się identyczna z Naszyjnikiem perłowym, w Berlinie, największem arcydziełem Vermeera,

18) Młoda kobieta przy szpinecie, prawdopodobnie odpowiadająca dzisiejszej własności Galeryi Narodowej, ale może być i płótnem ze zbiorów Beita lub Saltinga; 19) Portret w stroju starożytnym, ponoś równoznaczny z Młodą dziewczyną z Hagi; 20 i 21) dwa Pendenty, przypuszczalnie Rotszyldowski Astrolog i frankfurcka Geografia.

MALARSTWO

WIELCY

HOLEN

DERSCY

Jana Vermeera z Delftu nie należy mieszać z wielkim pejzażystą, Janem Vermeerem z Haarlemu (lub Van der Meerem z Haarlemu), który żył od roku 1628 do 1691, MALARZE ani też z Janem Vermeerem (lub Van der Meerem) z Ut-ŻYCIA DO- rechtu, który się urodził w Schoenhoven, był w Rzymie MOWEGO i w roku 1664 przyłączył się do cechu w Utrechcie.

ZA REM-BRANDTA

PIETER DE HOOCH

1629

1677

SZKOŁA HOLENDERSKA

„IZBA CHŁOPSKA“ (Monachium, Pinakoteka)

HDOOH 3Q 33T313

TO I

ęedt

A>l85l3aV13JOH AJO>IS8

-k^AOARD kSS\„

(AJ*3TOXAltf! .MUIHDAMOM) .

1

-

*4

a

~

4

‘ Y%

i IBS

'4iir

m

4

i

11

i

,

-rrji Cd fl

' Jll ICH

\m

1 i i ] yi,. ' *%fc

r‘ 1 Cd Ib

ft JraM J

\ . rmmm

I

II

2

i

i

I

■ m

s

S8I

■ •

ft

¹

m

a

■i

' -

m

i

f

sj

ROZDZIAŁ XIII

W KTÓRYM ARTYSTA STAJE SIĘ „POWIERNIKIEM" BOGACZA, MALUJE SŁONECZNE JEGO ŻYCIE DOMOWE, A SAM ZSTĘPUJE POTEM DO GROBU UBOGICH

PIETER DE HOOCH 1629 — poza rok 1677

SŁO-

PlETER DE Hooch, urodzony w Rotterdamie 1629, żył ARTYSTA w czasach Vermeera i Maasa, starszy od nich o jakie trzy STAJE SIĘ lata. Syn rzeźnika rotterdamskiego, ochrzczony 20 grudnia „POWIERNI-1629, rozpoczął zawód swój zimą, której szarość miała być KIEM“ BO-barwą jego posępnego życia w przeciwieństwie do jasnych, GACZA, słonecznych malowideł, unieśmiertelniających jego imię — MALUJE imię „czerwonego Pietra de HoochaM.

obchodzi; w każdym razie JEGO ŻYCIE

UBOGICH

Czy Pieter de Hooch uczył się tajemnic sztuki u Rem- NECZNE brandta, czy nie, mało to nas twórczość Rembrandta nauczyła go jego sztuki, rozpaliła DOMOWE, w nim siłę geniuszu. Nauczycielem jego był NICOLAS Ber- A SAM CHEM, u którego jako młody chłopiec pracował razem ZSTĘPUJE z swym krewnym, JAKÓBEM OCHTERVELTEM. Może też być, POTEM DO że w latach młodych, spędzonych w Delft, dostał się także GROBU do pracowni Fabritiusa.

Pieter de Hooch staje przed naszem obliczem jako „malarz i powiernik“ bogatego przedsiębiorcy handlowego, Justusa la Grange’a, wstąpiwszy do jego służby w r. 1653, w dwudziestym czwartym roku życia. Kupiec ten posiadał osiem obrazów swego „powiernika". Z panem swym spędził De Hooch pierwsze czasy pomiędzy Hagą a Leydą, a następnie służbę tę porzucił. W r. 1654 w kwietniu

HIST. MAL. V — 24

185

WIELCY zaręczywszy się w rodzinnym Rotterdamie z pewną dziew-HOLEN- czyną z Delft, niejaką Jannetje van der Burch, ożenił się DERSCY z nią w maju i przybył do Delft. W r. 1655 urodziło się MALARZE im dziecko, a w listopadzie 1656 drugie. W tym czasie, ŻYCIA DO- 20 wrześ. 1655, wstąpił De Hooch do cechu w Delft, w którym MOWEGO pozostał do r. 1657. W Delft zaprzyjaźnił się z Vermeerem.

ZA REM

BRANDTA

W dziesięć lat później był w Amsterdamie, osiadłszy tutaj na jakie trzy lata. Ze skąpej historyi jego życia niewiele co wiemy, chyba to, że w r. 1677 był jeszcze przy życiu i że umarł niebawem potem w strasznym niedostatku, zupełnie zapomniany.

Pieter de Hooch rozpoczął zawód swój od malowania tematów modnych, prawdopodobnie pod wpływem rozmaitych mistrzów, których widział naokoło siebie — od wnętrz i scen z żołnierzami i dziewczynami, które z nimi się bawią, rozmawiają lub piją; malował tu manierą lekką, swobodną, wówczas właśnie bardzo wziętą. Dublin ma sygnowaną jego Uzbę strażniczą; w Borghese i u Corsinich w Rzymie oraz w innych zbiorach prywatnych znajduje się również kilka jego malowideł; Ermitaż posiada Poranek młodego człowieka. Te pierwsze jego dzieła, malowane szeroko, z pewnem zaniedbaniem w technice i rysunku, odznaczają się przecież bogactwem oświetlenia i krzepkim kolorytem i składają się na okres tak zwany cytrynowo-żółty lub biały. Od samego początku lubował się w jasnej czerwieni. We wszystkich tych scenach z żołnierzami i lekko-myślnemi niewiastami zajmował go głównie problem gry światła na kolorach wysokich — na tern też polegała świetność tego artysty.

Wpływ Rembrandta spowodował De Hoocha do wstąpienia do pracowni Berchema w czasie, kiedy ten nauczyciel niejednego wychowanka (a dobry to był nauczyciel, ponieważ uczniom swoim kazał własną wyrażać indywidual-

MALARSTWA

STAJE SIĘ

ność i unikać naśladownictwa) przebywał w Amster- ARTYSTA damie.

karb JEGO ZYCIE

Ożeniwszy się, De Hooch zaczął nagle, w Delft, ujaw- „POWIERNI-niać tę przedziwną, świetną sztukę, która unieśmiertelniła KIEM" BO-jego imię. Geniusz Rembrandta kształtował jego młodość, GA CZA, w Delft De Hooch dostał się pod wpływ Vermeera; przy- MALUJE jacielskie współzawodnictwo to pchało geniusz jego ku naj- SŁO-wyższym zamysłom. O kilka lat starszy od Vermeera, ma- NECZNE lował rzeczy, które przez długie czasy kładziono na Vermeera, jak Saltingowskie Wnętrze lub wiedeńska Rodzina DOMOWE, w ogrodzie, a w których zawarł to swoje nowe objawie- A SAM nie; natomiast berlińska Kobieta z dzieckiem w komnacie, ZSTĘPUJE Mleczarka i obrazy w zbiorach Adryana Hope’a, obecnie POTEM DO w Ameryce, bardzo są blizkie sztuce Maasa i jemu też nie- GROBU jednokrotnie je przypisywano. Malował teraz bardzo czę- UBOGICH sto swój własny dom, żonę i dzieci w coraz to jaśniejszem świetle słonecznem. Zycie jego domowe wyrwało go z izb, w których młodzi, krewcy ludzie zabawiają się z lekkiemi kobietami, i poprowadziło go ku wyższej wizy i społecznej, a raczej towarzyskiej, mniej się bowiem zajmował charakterem, aniżeli zewnętrznymi obyczajami warstw zamożnych.

Uderzył w przyjemny ton, który się podobał „towarzystwu“.

Kocha się w otwartych podwojach, poprzez które wślizguje się światło słoneczne; rad obraca się w pełnych komfortu, przestrzennych komnatach o wysokich oknach, przepuszczających jasne strumienie światła dziennego, które przedmioty vw przezroczej zatapia atmosferze, rzucającej promienne refleksy między cienie świetliste. Wszystko to jest bogate i jasne, bo tak to zwykle widziały oczy „malarza i powiernika*' bogatego kupca. Czystości jego płomiennego kolorytu nie mogła chyba żadna prześcignąć barwa.

Te dziesięć wielkich lat jego świetnych początków, od r. 1655 — 1665, dzielimy na dwa okresy: wcześniejszy

HI S T O R Y A

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MALARZE

okres, głęboko złoty, w którym, tworząc harmonię barw, przeważa koloryt czerwony i brunatno-czerwony, okres, przypominający Maasa; następny okres, pełniejszy, Vermeerow-ski, odznacza się jaśniejszą białością subtelnego Wnętrza, ŻYCIA DO- w brukselskiej galeryi Arenbergów, z przewagą tonów nie-

MOWEGO bieskich. ZA REM-

Galerya Narodowa posiada wizerunek jego domu w Deft, BRANDTA słynny Dziedziniec holenderski, brukowany cegłami, z roku 1658, dalej Przy pompie w dziedzińcu holenderskiego domu, z r. 1665, a pozatem jego wczesne Wnętrze domu holenderskiego; w Buckingham Pałace jest jego Popołudnie; w Norymberdze znana dobrze Konwersacya. Dzieła jego rozrzucone są po rozmaitych wielkich galeryach.

W r. 1665, gdy Mikołaj Maas dobiegał do końca swej karyery, Pieter de Hooch wyrzekł się swej osobistej nuty, zaczął malować rzeczy wyłącznie bogate, stracił swą cudowną wizyę światła, popadł w jednostajność, w sztukę jego wdarła się pustka. W siódmym dziesiątku wieku zmogła go małostkowa słabość. Jak dobry „powiernik", zaczął wprowadzać nas w marmurowe sale i podkreślać wspaniałość młodych, strojnych kawalerów, prowadzących puste rozmowy z damami, oddających się muzyce, śpiewom, tańcom i przeróżnym lekkomyślnościom. Życie domowe klas średnich zmienił na świetność arystokracyi. Zajmują go teraz modne kostyumy; odwrócił się od tajemnic światła. Pustą stała się jego sztuka, jak pustem było życie warstwy, którą się teraz zajmował. Może też dzięki szczeremu instynktowi artystycznemu przejmuje nas tylko o tyle, o ile na to pozwalały jego „towarzyskie zabawy".

„Czerwony De Hooch" umarł prawdopodobnie około 1681 — ten nieśmiertelny malarz przezroczego słonecznego światła, w sali słonecznej nerwowymi, wrażliwymi palcami

PIETER DE HOOCH

1677

1629

SZKOŁA HOLENDERSKA

*SPIŻARNIA“

(Amsterdam, Muzeum Państwowe)

HOOOH 3CI 5I3T3I3

TOt

CSót

A)l2fl3CIM3JOH AJO>iX2

"kimkśm,

(aWOWTgMA^ MUHSUM ,MAa«3T?.MA)

11

KOK^ .....

m.

.4

PF

;:«f1

ii

?

BI

ą _

i

I

11

lit

* i

4

2

m

MALARSTWA

„POWIERNIKIEM “ BO-

czerwony stwarzający taniec, — on, któremu Anglia okazuje ARTYSTA szacunek, mając w posiadaniu swem przeważną część jego STAJE SIĘ stu obrazów.

JEGO ŻYCIE DOMOWE

Pod względem stylu i tematów wzorował sztukę swą na GA CZA Vermeerze, De Hoochu i Metsuem malarz JAKÓB OCHTER- I MALUJE VELDT (1635?—1700?). Jego ZDama przy szpinecie znajduje SŁO-się w Galeryi Narodowej. Krewny De Hoocha, był jego NECZNE towarzyszem w pracowni Berchema.

ROZDZIAŁ XIV

W KTÓRYM KROCZYMY Z POŚLEDNIEJSZYMI MALARZAMI HOLENDERSKIEGO ŻYCIA DOMOWEGO

WIELCY HOLENDERSCY MALARZE ŻYCIA DOMOWEGO ZA REM-BRANDTA

Obok GABRYELA MeTSU z pracowni Doua wyszli Frans van Mieris i Godfried Schalcken.

FRANS VAN MIERIS *

1681

1635

FRANS VAN Mieris urodził się w Leydzie 1635. Dzieła ulubionego ucznia Doua wielkiej w dniach dzisiejszych zażywają reputacyi. Galerya Narodowa (londyńska) posiada jego 3)amę w czerwieni z papugą, malowaną na miedzi. Frans van Mieris w ścisłej żył przyjaźni z Steenem. Monachium obfituje w jego dzieła; a wiele z nich wisi w Dreźnie, Wiedniu, Florencyi i Petersburgu. Lubi przedstawiać dobre uczynki. Jego wiedeński Doktór i chora dziewczyna pochodzi z roku 1656, kiedy miał lat dwadzieścia i jeden. Drezno posiada portret: Mieris i jego żona w pracowni. Tego rodzaju sceny powtarzają się często. W Uffizi jest Van Mieris z rodziną. Drezno ma jego ^Kotlarza. Jego światło złote jest bardzo charakterystyczne. Umarł w Leydzie 1681.

SCHALCKEN 1643 — 1706

Godfried Schalcken urodził się w Dort 1643 roku; uczył się u Hoogstraatena, a następnie u Doua. Opuściwszy pracownię Doua, udał się do Anglii; Galerya Narodowa ma jego cztery małe obrazki, z których najbardziej

MALARSTWO

DERSKIEGO

znaną jest Stara kobieta, czyszcząca naczynie miedziane. KROCZYMY Podczas pobytu w Anglii malował ‘Wilhelma III i kilka Z POSLED-drobnych portretów. Głownem polem jego sławy było jed- NIEJSZYMI nak przedstawianie życia klas pracujących. Malował także MALA-postacie naturalnej wielkości i na tematy biblijne. Znane są RZAMI jego efekty ze świecami, w Dreźnie, Wiedniu, Monachium HOLEN-i Amsterdamie. Schalcken umarł w Hadze 1706.

EGLON HENRI VAN DER NEER, urodzony 1643 w Am- ŻYCIA DO-sterdamie, zmarł w Dusseldorfie 1703. Nadworny malarz Ka- MOWEGO rola II, króla Hiszpanii, uczył się u słynnego swego ojca,

Artusa van der Neera, naśladował jednak Netschera i Fransa van Mierisa. Malował życie domowe eleganckich dam oraz portrety.

Ary DE Vois (1641—1698), uczeń Knupfera i Van den Templa, malował gładką manierą Fransa van Mierisa pół-wielkości postacie z życia ludu, a od czasu do czasu pejzaże z nagiemi figurami.

MOLENAEROWIE

Trzech jest artystów nazwiskiem Molenaer, których tak lekko pominąć nie można. JAN MOLENAER czynny był od r. 1625—1660, malując życie wieśniaków we wnętrzu ich chat i na otwartem polu. Łatwego pendzla, o ciepłym, jasnym kolorycie, tworzył rzeczy pokrewne holenderskim malarzom życia domowego i Teniersowi. Berliński Śpiewak ballad nosi rok 1631 i podpis „ Molenaer“. JAN MlENSE MOLE-NAER, uczeń Halsa, podpisujący się „J. M. Molenaer“, malował tańce i zabawy wiejskie, w Berlinie (1659) i Amsterdamie. CLAES MOLENAER, który wstąpił 1651 do gildy haar-lemskiej, zmarły 1676, był malarzem pejzażów wodnych. Zdaje się, że wszystkie były sztychowane.

BRAKENBURG

1650

1702

WIELCY

HOLEN

DERSCY

BRAKENBURG z Haarlemu, uczeń Mommersa, wstąpił do gildy 1687. Malował życie chłopów pod wpływem A. van Ostadego. Windsor ma dwa Studya artysty, Amsterdam MALARZE świetne Wnętrze z palącymi i pijącymi chłopami.

ŻYCIA DOMOWEGO ZA REM-

Egbert VAN DER POEL z Rotterdamu, gdzie też w roku 1664 umarł, znany jest najbardziej jako malarz pożarów; malował także na rozmaite tematy manierą A. van Osta-BRANDTA dego. Luwr ma jego Chłopów przed drzwiami chaty.

On to malował Cybuch w magazynie prochu w Delft, w którym zabity został Fabritius.

CASPAR NETSCHER

1639

1684

CASPAR NETSCHER, Niemiec z pochodzenia (urodzony w Heidelbergu 1639), jest całkowitym Holendrem w technice i pomysłach. Opierając się na sztuce Ter Borcha, u którego uczył się w Deventer, Netscher opanował rysunek i harmonię kolorów, niebawem jednak przejął się wdziękiem i elegancyą Włochów. Postanowił odbyć podróż do Włoch. Dotarłszy jednak do Bordeaux, zakochał się w pięknej, młodej kobiecie flamandzkiej z Liege, powrócił do Holandyi, osiadł w Hadze, gdzie też żył, malował i umarł w styczniu 1684. Malując drobne portreciki oraz domowe życie klas wyższych na małych obrazkach manierą swego mistrza, Ter Borcha, jakkolwiek bez jego siły, Netscher zyskał sobie wielką wziętość śród bogaczy holenderskich. Jego wykończanie szczegółów zgadzało się z zamiłowaniem Holendrów do drobiazgowego traktowania przedmiotów, pseu-do-klasyczna zaś afektacya w portretach, którą wprowadziło w modę panowanie wielkiego monarchy Francyi, wyrobiła

NETSCHER

1639

1684

SZKOŁA HOLENDERSKA „PORTRET PATRYCYUSZA“

(Kraków, depozyt Leona Hr. Pinińskiego w Muzeum Narodowem)

g

MALARSTWA dziełom Caspara Netschera rozległy popyt śród wielkiego KROCZYMY świata. Sztuka jego stanowi pomost nad przepaścią pomię- Z POSLED-dzy wielkimi malarzami holenderskimi, pomost, poprzez NIEJSZYMI który malarze flamandzcy zerkali ku Francyi. Galerya Na- MALA-rodowa ma parę Chłopców, wydmuchujących bańki my- RZAMI dlane, oraz malowane przezeń Siady macierzyńskie; w lon- HOLEN-dyńskim zbiorze Wallace’a (Wallace Collection) wisi Portret DERSKIEGO dziecka. Szczególnie był szczęśliwym w malowaniu dzieci. ŻYCIA DO-Zacząwszy od kolorytu ciepłego, a doszedłszy do najwię- MOWEGO kszego rozwoju około połowy szóstego lat dziesiątka wieku siedemnastego, przyswoił sobie później chłodny styl srebrna wy. Drezno obfituje w jego dzieła. Galerya Narodowa ma jego S)amę przy kądzieli z r. 1665, Drezno żPanią de Montespan w tonie srebrnym, z r. 1660, oraz Panią de Montespan z synem, księciem de Maine, Luwr Lekcyę gry na wiolonczeli. Netscher zmarł w Hadze 1684.

KONSTANTYN NETSCHER 1678?

1722

Syn Kaspra Netschera, Konstantyn, wciąż jeszcze kroczył po moście, prowadzącym od chylącej się do upadku sztuki niderlandzkiej ku Francyi. Można go postawić w jednym szeregu z Francuzami z epoki Ludwika Czternastego. W r. 1700 Król Słońca zawojował Europę. Nie można sobie wyobrazić lepszego przykładu zbliżającej się nowej fali francuskiej nad Młodą księżniczkę, w Luwrze, drepcącą w miłym ogrodzie, w pseudoklasycznych draperyach, roz-wianemi pseudoklasycznemi fałdami okalających jej zgrabne, pseudoklasyczne członki z pseudoklasycznymi sandałami na zgrabnych, pseudoklasycznych nóżkach.

VAN MUSCHER

1705

1645

MlCHIEL VAN MuSCHER, urodzony w Rotterdamie roku

WIELCY

1645, był uczniem ABRAHAMA VAN TEMPEL, od którego przeszedł do Metsuego i Adriaena van Ostade. Znany jest najbardziej z drobnych portretów, z których zbiory Sixa mają jeden z najwcześniejszych, z roku 1678; Haga posiada

HOLEN

DERSCY

MALARZE

MOWEGO ZA REM-BRANDTA

ŻYCIA DO- G™pę rodzinną z r. 1681, Northbrook Willema van der Velde w pracowni, Aremberg Matkę z dziećmi z r. 1683 — dwa ostatnie są jego najprzedniejszemi dziełami. Zmarł w Amsterdamie 1705.

JAN VERKOLIE, urodzony w Amsterdamie 1650, zmarł w Delft 1693. Uczeń Lievensa, malował obrazy wymuskane, wykończone — portrety i sceny domowe. Robił także sztychy mezzotintowe.

DUSART 1660 — 1704

CORNELIS DUSART, urodzony w Haarlemie 1660, zmarły tutaj 1704, był uczniem A. van Ostadego, którego też naśladował. Wstąpił do cechu w Haarlemie 1679. Ulubionym jego tematem były rubaszne zabawy chłopskie. Skłaniał się ku karykaturze. Rytował i wykonywał mezzotinty.

B E G A

1620 — 1664

1664, był

CORNELIS BEGA, urodzony w Haarlemie 1620, zmarły uczniem Adriaena van Ostade i zajmował się życiem chłopów. Był także rytownikiem.

W modzie byli jednak Holendrzy, pracujący w duchu włoskim. Gerard de Lairesse (1640—1711) był typem dnia, niesmaczny, akademicki, miękki, wymuskany. On to odwrócił się z gniewem od „wulgarności Rembrandta“!

VAN DER WERFF

1722

1659

ADRIAN VAN DER Werff z Rotterdamu stał zdała od

MALARSTWA ówczesnego realizmu holenderskiego. Elegancya, piękno, KROCZYMY idealnośó — to cechy jego sztuki. Malował niezwykle wy- Z POSLED-muskane i wykończone obrazy religijne w stylu, którego NIEJSZYMI się nauczył od swego mistrza, Eglona van der Neera. Po- MALA-mimo, że instynkt pchał go ku realizmowi holenderskiemu, RZAMI szukał przecież „ideału“, wiedziony ku temu pismami i sztuką HOLEN-sławetnego Lairesse’a. Zajmował się sztuką starożytną, dzięki DERSKIEGO czemu stał się malarzem chłodnym. Miał wielkie powodze- ŻYCIA DO-nie śród bogatych i wielkich; nie mógł nastarczyć zamó- MOWEGO wionych obrazów. Głównym jego odbiorcą był elektor Jan Wilhelm, niejedno też jego dzieło znajduje się dzięki temu w Monachium; ale i Luwr, Ermitaż, Berlin, Drezno i Amsterdam posiadają jego utwory.

PIETER VAN DER Werff, urodzony w Rotterdamie 1665, zmarły tutaj 1718, był uczniem swego brata, Adryana van der Werffa, którego też naśladował. Ma obrazy takie, jak Sw. ^Hieronim, Dwie dziewczyny, wieńczące posąg Kupi-dyna, i inne.

HENDRICK VAN LlMBORCH, urodzony w Hadze 1680, zmarły 1758, uczeń Adryana van der Werff, naśladował go zarówno w tematach historycznych, jak i portretach i krajobrazach.

JAN FlLIP VAN SCHLICHTEN, zmarły 1745, był uczniem i naśladowcą Adryana van der Werff.

NICOLAS VERKOLIE, urodzony w Delft 1673, zmarły tutaj w r. 1746; jakkolwiek uczeń swego ojca, Jana Verko-liego, naśladował przecież Adryana van der Werff. Uprawiał sztukę mezzotinty.

FlLIP VANDYK, urodzony w Amsterdamie 1680, zmarły w Hadze 1753, uczył się u VAN BOONENA, naśladował jednak Adryana van der Werff.

JakÓB DE WlT, urodzony w Amsterdamie 1695, zmarły 1784, miał wziętość za swoje naśladownictwa rzeźbiarskie

MALARSTWO

WIELCY HOLENDERSCY MALARZE ŻYCIA DOMOWEGO ZA REM-

w bronzie, wosku i marmurze i za malowidła wdzięcznych portretów dziecięcych.

VAN MOOR 1656 — 1738

KAREŁ VAN Moor, urodzony w Leydzie 1656, zmarły 1738, był uczniem Gerarda Dou, Van der Templa i Fransa BRANDTA Mierisa, którego realizmem przejął się w swoich malowidłach na temat religijny i mitologii pogańskiej. Odznaczył się jako portrecista; malował także sceny z życia domowego; był również rytownikiem.

HERMAN VAN DER Myn, urodzony w Amsterdamie 1684, uczeń ERNESTA StevenA, malował podobnie, jak jego nauczyciel, nasamprzód kwiaty i owoce, przeszedł jednak do malarstwa portretowego, które uprawiał podczas długiego pobytu w Londynie. Z pięciorga synów i córek, którzy wszyscy malowali w Londynie, najlepszymi byli GERHART VAN DER Myn, urodzony 1706, i FRANS VAN DER MYN, urodzony 1719, — portreciści w stylu francuskim.

A. DE PAPĘ; WlLLEM VAN MlERIS, urodzony w Leydzie 1662, zmarły tamże 1747, uczeń swego ojca, Fransa van Mierisa, i jego naśladowca; FRANS VAN MlERIS Młodszy, urodzony w Leydzie 1689, zmarły 1763, syn i uczeń Wil-lema van Mierisa, świadczy o beznadziejnym upadku szkoły; A. D. SNAPHAAN naśladował Fransa van Mierisa Starszego; ARNOLD VAN BOONEN, urodzony w Dordrecht 1669, zmarły 1729, uczeń i naśladowca Schalckena w scenach oświetlonych świecą; LODOWYCK DE MONY, urodź, w Bredzie 1698, zmarły w Leydzie 1771, uczeń Filipa Yandyka.

O KRAJOBRAZIE „ZAMIESZKANYM"

O ZAJĘCIU KRAJOBRAZU PRZEZ KONNICĘ

Widzieliśmy więc, jak złoty Rembrandt i srebrny Hals O ZAJĘCIU naczelne zajęli stanowisko w rozległem dziele holender- KRAJ-skiem do spółki z bardzo pokrewną im grupą malarzy do- OBRAZU mowego życia ludu, z których każdy swe własne, górne PRZEZ posiadł miejsce — malarzy, jak Vermeer z Delftu, De KONNICĘ Hooch, Ter Borch, Brouwer, Ostade, Maas, Metsu i Steen.

Malarze ci życia domowego działali przeważnie w połowie stulecia.

Powstała jednak w Holandyi wielka szkoła malarzy krajobrazów i martwej natury. Jaśnieli oni obok wielkich malarzy życia ludowego, którym byli pokrewni i w których dziedzinę nieustannie wkraczali, a stworzyli rodzaj sztuki, który dr. Bodę nazwał zręcznie krajobrazem zamieszkanym , do którego życie ludu przeniosło się z wnętrza swych izb, ażeby je w takiej samej wyrażono pełni, jak na malowidłach tamtych.

Widzieliśmy, że brat Adryana van Ostade, ISACK VAN OSTADE, przeszedł z życia domowego do krajobrazu zamieszkanego, tak samo, jak widzieliśmy Vermeera z Delftu, malującego cfflidok z Delft. Rzućmy teraz okiem na wielką szkołę pejzażystów, rozpoczynając od krajobrazu zamieszkanego, który, przeważnie w formie scen pasterskich, dał nam górny geniusz Wouvermana, Cuypa, Pawła Pottera wraz z Izaakiem van Ostade i Adryanem van de Velde, oraz na malarstwo czysto pejzażowe, które dało nam arcydzieła Ruisdaela i Hobbemy, stwarzając przytem pyszne krajobrazy Cuypa, Willema van de Yelde i Van der Capellego.

Do grona wielkich malarzy holenderskich dołączyli się: subtelny malarz zwierząt, Hondecoeter, i pierwszorzędnrma-larze martwej natury, De Heem, Kalf i Van Beijeren.

O KRAJOBRAZIE ZAMIESZKANYM

MALARZE UTARCZEK

Holendrzy wcześnie zainteresowali się koniem i zwierzętami, zajmującemi tak wybitne miejsce w życiu pasterzy. Poza udziałem w powszedniem życiu domowem koń wzbudza jeszcze zainteresowanie romantyczne, dzięki stosunkowi swemu ze sprawami wojennemi, — Holendrzy zaś posługiwali się w wojnie w wysokim stopniu końmi, mając instynktowną skłonność do prowadzenia walk podjazdowych; z natury też są myśliwymi.

Poza zainteresowaniem się życiem domowem i pejzażem, wojny z wałęsającą się po kraju soldateską zwróciły uwagę na malownicze życie żołnierzy, temat, wytworzony przez wojnę trzydziestoletnią.

Esaias van de Velde (1590?—1630) i Adriaen P. VAN DER Venne (1589—1662) należeli do pierwszych malarzy utarczek wojennych i tym podobnych tematów.

Antoni PALAMEDESS, zwany Stevens lub Stevers, syn rzeźbiarza i jubilera Jakóba I, króla Anglii, ur. się w Londynie około r. 1601. Do cechu w Delft wstąpił w r. 1621. Naśladował Dirka Halsa. Malował portrety; najbardziej przecież znany jest jako malarz tematów żołnierskich, izb strażniczych, utarczek i tym podobnych.

PALAMEDES STEVENS, zwany PALAMEDESS, brat Antoniego, urodzony 1607, zmarł w Delft 1638. Znany najbardziej jako malarz utarczek.

A. DUC malował również sceny żołnierskie manierą Pa-lamedesa. Nie należy go mieszać z lepszym artystą, Janem le Ducqem.

MALARSTWA

JAN LE DUCQ sprawia trochę zamętu, bo widocznie O ZAJĘCIU dwóch było malarzy tego nazwiska. Jeden z nich, ur. 1629, KRAJ-dostawszy się całkowicie pod wpływy Palamedesów, ulep- OBRAZU szał ich sztukę w szeregu izb strażniczych i portretów. PRZEZ Inny JAN LE DUCQ, uczeń Pawła Pottera, malował zwie- KONNICĘ rzęta i rytował — urodzony w Hadze 1636, wyzwolił się w cechu 1658.

DlRK STOOP (1610—1686) żył długo w Anglii, poświęcił się przeważnie scenom wojennym i z życia żołnierskiego, szczególnie zaś z życia kawalerzystów. Pozostawił kilka płyt z końmi jako głównym tematem.

Widzieliśmy, że De Laer malował i rytował konie.

Pieter CORNELIS VERBECK, syn Cornelisa Verbecka, wyzwolony w cechu haarlemskim 1610, był dobrym pejzażystą i malarzem zwierząt, znany najwięcej jako malarz utarczek kawalerzyckich. Był także rytownikiem.

DE MOLYN 1595 ? — 1661

PIETER de Molyn, ur. w Londynie przed r. 1600, osiadł w Haarlemie, do cechu wstąpił 1616. Malował pejzaże, w których postacie ludzi, koni i bydła znaczne zajmują miejsce; malował też dużo owych utarczek i „krajobrazów zamieszkanych“, stanowiących ulubioną część geniuszu holenderskiego. Był także rytownikiem. Wywierał wielki wpływ i niejednego wychował sobie ucznia.

W Y N A N T S 1605 ? — po 1682

JAN WYNANTS, ur. w Haarlemie r. 1605 lub przedtem, był jednym z pierwszych malarzy holenderskich, którzy siły swoje skupili na krajobrazie czystym. Nie wiele o nim wiemy, ani o jego życiu, ani kto go uczył, z wyjątkiem tego, że

201

HIST. MAL. V — 26

MALARSTWO

O KRAJOBRAZIE ZAMIESZKANYM

był członkiem klubu retoryków w r. 1626, że r. 1641 jest najwcześniejszą datą, umieszczoną na jednym ze znanych jego obrazów, że około r. 1660 osiadł w Amsterdamie i że umarł tutaj po r. 1682. Starał się być wiernym i siły swe zużytkowywał na szczegółach. Figury na jego krajobrazach malowali jego przyjaciele, posiadający nazwisko. Haga ma ^Krajobraz leśny z r. 1659; Amsterdam Krajobraz z myśliwymi i zwierzętami A. van de Veldego, który namalował także bydło w drezdeńskim Krajobrazie z szeroką drogą dojazdową (1655); w Luwrze jest Krajobraz z bydłem Van de Veldego, również autora myśliwych i pasterzy na wielkich rozmiarów krajobrazie w tej samej galeryi, z datą 1668; na monachijskiej Drodze z r. 1672 bydło malował Lingel-bach. Anglia obfituje w jego dzieła. W Buckingham Pałace znajduje się pejzaż z sokolnikami Wouvermana. Jedno z kilku malowideł w Galeryi Narodowej ma datę 1659.

Atoli największym z tak zwanych malarzy utarczek był

Philips Wouyerman.

W KTÓRYM RAZEM Z WOUVERMANEM WJEŻDŻAMY NA BIAŁYM KONIU NA SZEROKI GOŚCINIEC I ZAPOZNAJEMY SIĘ Z ROMANTYKĄ.

WOUYERMAN

1668

1619

JEMY SIĘ

Philips Wouverman albo Wouwerman lub też Wou- RAZEM WERMANS z Haarlemu urodził się 1610 r. Zdobył sobie Z WOUVER-sławę w dziedzinie „krajobrazu zamieszkanegobędącego MANEM chwałą Cuypa, Pawła Pottera i Adryana van de Velde, — WJEZ-podobnie też jak oni, zadowalał się życiem w swoim wła- DZAMY NA snym kraju. A jak dwaj z nich, Potter i Van der Velde, BIAŁYM krótkie miał życie, gorączkową wypełnione pracą. Ale, jak- KONIU NA kolwiek Wouverman nie doszedł do pięćdziesiątki, a jakieś SZEROKI dwadzieścia lat życia trzeba wyłączyć z dzieła artysty, to GOŚCINIEC przecież w trzydziestu latach pracy wykonał zadziwiającą IZAPOZNA-ilość obrazów.

Umarł, nim dane mu było obchodzić czterdziestą dzie- Z ROMAN -wiątą rocznicę urodzin. Pozatem, wyposażony majątkiem, TYKĄ dzięki czemu praca nie była dla niego przymusem zarobkowym, zostawił przecież jakie tysiąc malowideł, nie licząc figur ludzi i zwierząt na krajobrazach przyjaciół. Samo Drezno posiada sześćdziesiąt jego obrazów, a sporo jest także w Ermitażu. A nie było to dzieło słabe. Malując na krajobrazach swych dużą niejednokrotnie ilość postaci i zwierząt , czynił to z wielką subtelnością; bogatą obdarzony wyobraźnią, niestrudzony był w pomysłach. Niezwykle oryginalny i osobisty, malował wybornie życie pozadomowe klasy

HI S T O R Y A

O KRAJOBRAZIE ZAMIE-

bardziej romantycznej. Na szeroką skalę zakreślona wspaniałość jego sceneryi bywa nieraz zadziwiająca; w zdumiewający też sposób rozmieszcza swych jeźdźców i swe po-SZKANYM stacie dla spotęgowania impresyi i tak już rozległej przestrzeni, pomimo, że obrazy jego bywają niejednokrotnie małych rozmiarów. Chociaż malował jak najbardziej miniaturowo, styl jego i technika zawsze są szerokie.

Przywykliśmy patrzeć na Wouvermana jako na malarza białego konia; opowiadają też, że dawniejsi kupcy odrzucali każdy jego obraz, jeśli nie było na nim białego konia. Krytycy, nie widząc go na obrazie, bronili malarza z powodu tego braku. W rzeczywistości wielkość jego polega na świetności krajobrazu i na zrozumieniu, z jakiem na pejzażu rozmieszczał figury. Był poetą romantyki. Chwytał ją na gorącym uczynku w właściwej jej dziedzinie.

Wouverman wyrósł w cieniu wojny trzydziestoletniej; on też dał najbardziej liryczny wyraz znanym w owe czasy Utarczkom.

Lubował się w tułaczem życiu żołnierskiem, — daje nam też całą wspaniałość zarówno tragedyi, jak i komedyi tego życia. Obóz, kwatera, hulanka, gry, pojedynki, zmiany posterunków, zrywanie się do boju, zamęt bitwy, plądrowanie miast, plugawe pospólstwo, gospodarujące na pobojowiskach, grabież siół — wszystko to malował Wouverman.

Nie zaniedbywał jednakże i dróg pokoju, życia na gościńcach, na polach i lasach, — zajmował się myśliwskim obyczajem panów; spotkania się na łowach, postoje, wszelkie przyjemności życia myśliwskiego, rogi strzelców, rozlegające się po okolicy — oto jego tematy. Umiłowanym przedmiotem jego pendzla było polowanie z sokołami. Traktem szerokim posuwają się kolasy, — w nich piękne damy, jadące na wizytę, otoczone galantami na koniach. Cyganów, kuźnie, rozbójników, napaście na kolasy, wieśnia-

WOUYERMAN

1619

1668

SZKOŁA HOLENDERSKA

„PRZED KUŹNIĄ“ (Kassel, Galerya Królewska)

V

yiAMS13VUOW

8ddl

Qtdr

A>lSfl3aV13JOH AJO>iS8

CVSŁSP\.

(AM2W3JÓH>i AYH3JA0 ^I382A>i)

*>>

Jf

•fi

|V

Sm

hk

er

^gl

s»

. 3vv

**•353*

Jl'

. ; &V

f‘'‘ ę 'ji

f

MALARSTWA ków przy pracy w polu, wozy, jadące na targ, całe to RAZEM codzienne życie, spełniające się na wolnem powietrzu, Z WOUVER-Wouverman zamknął w tysiącu obrazów, będących odzwier- MANEM ciedleniem różnych traktów ówczesnych. Nie było choćby WJEZ-największej ciżby, którejby Wouverman nie był należycie DZAMY NA rozłożył ze skończonym zmysłem kompozycyjnym. Subtelny BIAŁYM rysownik, wykwintne posiadający dotknięcie, uczynił on dla KONIU NA życia pozadomowego holenderskiej klasy wiejskiej to, co SZEROKI Steen dla życia domowego pośledniejszych warstw miejskich. GOŚCINIEC Instynkt krajobrazowy ściągnął go na wolne powietrze, IZAPOZNA-zmysł kolorystyczny i poczucie przestrzeni powietrznej były JEMY SIĘ dla niego jakby tchnieniem świeżych powiewów. Srebrne świa- Z ROMAN-tło Holandyi gra na wszystkich jego obrazach. I choć kry- TYKĄ tyk dzisiejszy zachowa się chłodno wobec niego, zbieracz zaś obrazy jego rzuci do kąta, Wouverman zostanie przecież jednym z wielkich artystów holenderskich, a miejsca jego.nikt nie zastąpi.

Jakkolwiek dzieła swe zaopatrywał w monogram, rzadko je przecież datował; z grubszego jednak możemy odgadywać proces jego twórczości. Wyrosły w pracowni ojca,

PAWŁA JOOSTENA WouvermANA, Filip Wouvermann uczył się prawdopodobnie u Jakóba de Wet, ucznia Rembrandta, następnie poddał się kierownictwu Pietra de Laera, który wrócił do Haarlemu w czasie, gdy dwudziestoletni Wou-verman wstąpił do cechu (1639); a ponieważ w tym czasie malował na sposób De Laera, trudno jest odróżnić ich malowidła. Atoli jedno ze studyów Wouvermana rychło znaczne ujawniło różnice. Porzucił też niebawem tony brunatne, uwalniając się od nich gwałtownie jako dwudziestoletni młodzieniec w szeregu drobnych malowideł, których okazy widzimy w Galeryi Narodowej, w Ermitażu i w Berlinie. Odnalazłszy siebie, zaczął puszczać w świat niesłychane mnóstwo o bogactwie wyobraźni świadczących, subtelnie skompono-

MALARSTWO

O KRAJOBRAZIE ZAMIE-

wanych arcydzieł, srebrnych i jasnych w kolorze, odznaczających się wizyą powietrzną.

Jan Wouverman (1629—1666) i Pieter Wouverman, SZKANYM młodsi bracia Wouvermana, malowali dobre krajobrazy jego manierą.

HENRIK VERSCHURING, ur. w Gorkum 1627, uczeń Jana Botha, był we Włoszech, wrócił 1653 do Gorkum i został burmistrzem tego miasta. Pierwsze jego dzieła, oparte na Piotrze de Laerze, zajmują się scenami życia żołnierzy, rozbójników i utarczkami. Utopił się w Dordrechcie 1690.

JOON VAN HUCHTENBURGH, ur. w Haarlemie 1646, zm. w r. 1733, uczeń Jana Wycka, a potem brata jego, Jakóba, pejzażysty, który go wyciągnął do Rzymu 1667, skąd przybył do Paryża i został uczniem Van der Meulena, — powróciwszy 1670 do Holandyi, niepoślednią zyskał wziętość jako malarz starć kawalerzyckich, utarczek, łowów i t. p. Książę Eugeniusz zatrudniał go 1708 lub 1709 jako batalistę. Prawdopodobnie ulegał Huchtenburgh w znaczny sposób wpływom Wouvermana.

ROZDZIAŁ XVII

W KTÓRYM RAZEM Z CUYPEM WYLEGUJEMY SIĘ NA SŁONECZNYCH ŁĄKACH ŚRÓD OCIĘŻAŁYCH STAD I W KTÓRYM ZAPOZNAJEMY SIĘ Z WSPANIAŁOŚCIĄ MORZA

C U Y P 1620 — 1691

ALBERT Cuyp, Wielki Cuyp, albo poprostu Cuyp, urodź. RAZEM w Dordrechcie 1620 jako syn świetnego portrecisty, Jakóba Z CUYPEM Gerretza Cuypa, miał prześcignąć ojca Szczytnem swem WYLEGU-dziełem. Uczeń swego ojca, który duże zdolności poświęcił JEMY SIĘ pięknym krajobrazom, Cuyp subtelnie malowane postacie NA SŁO-i stada swoje podporządkowywał gorącemu pejzażowi. Ob- NECZNYCH darzony był wielkim zasobem poetyckiego zmysłu słonecz- ŁĄKACH nej atmosfery, nurzającej w swych falach szerokie, leniwo IZAPOZNA-płynące drogi wodne i nizinne obszary kraju, który go JEMY SIĘ wykarmił; oto umieszczał swe krowy na brzegach rzek lub Z WSPA-na pagórkach nizinnej Holandyi i kąpał je w promieniach NIAŁOŚCIĄ słońca z skończonem poczuciem ciszy dziennej, gdy stada MORZA kroczą z rykiem ku poidłom, lub w czasie podoju, z dziewką, krzątającą się około wiader. Patrzał na Holandyę rozszerzoną źrenicą, ziemię i błękity niebios szerokim malował pendzlem, z mistrzowstwem techniki, stawiającej go jako poetę i artystę obok Ruysdaela, mimo, że wielka przepaść dzieli stroskaną, melancholijną duszę Ruysdaela od wesołości spokojnego życia pasterskiego, które stworzyło radosną sztukę Cuypa. Nie zadowalał się on jednak samym krajobrazem; jest on równie wielki jako malarz zwierząt i subtelny portrecista.

A jeśli pragniecie zobaczyć, w jakiem świetle kąpał świat swój, to przyjrzyjcie się bydłu, stojącemu w chłodnej wodzie w przepysznie skomponowanej Rzece z bydłem, SZKANYM w Galeryi Narodowej. Co za dostojna kompozycya! Co za kunszt, stosowany bez żadnego, zda się, wyrachowania, jak gdyby wszystko powstało od jednego rzutu oka, spokojnego, lecz pełnego rezonansu! Ma się wrażenie, że przestwory powietrzne rozbrzmiewają jakimś uroczystym hymnem pochwalnym. A inne arcydzieło na tych samych ścianach, Wieczór — przepyszny pejzaż, na którym właściciel pola, w czerwonym kubraku, w szerokim kapeluszu, siedzący na siwym koniu, z psem u stóp, rozmawia z pasterzem, wskazując batem na przestwór słoneczny; albo owo złote Stado z postaciami, obraz, na którym dziewka przelewa mleko do wielkich dzbanów; albo wspaniała Scena nadrzeczna z zamkiem — co za skończony zmysł dekoracyjny, co za jędrne pochwycenie impresyi, co za mistrzostwo w traktowaniu czarodziejskiego światła, jakie wydobycie nastroju ze zjawisk widzianych! — Z wyjątkiem Petersburga, Budapesztu i miejsc trudno dostępnych, inne jego arcydzieła znajdują się w wielkiej liczbie w domach prywatnych w Anglii. Obfituje w nie Galerya w Dulwich. A pyszne arcydzieło ZRzeka Moza ze statkami (Maas — Meuse), w Bridgewater Collection, dowodzi, że Cuyp zarówno był wielki w malowaniu wód ze sce-neryą wielkich okrętów, jak w scenach pasterskich, w których jest jednym z najwspanialszych mistrzów wszystkich czasów.

O KRAJOBRAZIE ZAMIE-

Interesującem będzie też dowiedzieć się, że Cuyp honorowany był za życia i że dobrze mu się wiodło. U brzegów wód dordrechckich, które tak lubił malować, posiadał własne pola pozamiejskie. Zażywał szacunku obywateli, dzierżył też wysokie urzędy honorowe. Zadowolony był i z swego miasta, i z honorów, którymi go darzyło to miasto.

A. C U Y P 1620 — 1691

SZKOŁA HOLENDERSKA „WIECZÓR"

(Londyn, Muzeum Narodowe)

‘

3 Y U 0 .A

im — osdt

A^8^3aW3JOH AJO>IS2

(awoaoJiA/i muhsuM .wycimoJ)

er

m

}

i

i

s*. •

■

*

1

. t

f;

H

' ti

%*<%

far

£%. ■ JW»M

3*

mL'i

•T#^!

mii

t

y* ■>•■

*

>

1;

a

aj

ti

*1

sw

MALARSTWA

WYLEGU-

Syn i wnuk artystów, niejednego też artystę mający w pokre- RAZEM wieństwie, urodził się w atmosferze, w której miał zdobyć Z CUYPEM sobie nieśmiertelność.

Wcześnie opanowawszy środki swej sztuki w pracowni JEMY SIĘ ojca, Cuyp malował portrety, dużych rozmiarów obrazy NA SŁO-z bydłem i pejzaże. Sztuka tak mu wypełniała życie, że NECZNYCH ożenił się dopiero w trzydziestym ósmym roku, i to z wdową, ŁĄKACH pochodzącą z jednego z patrycyuszowskich rodów miasta. I ZAPOZNA-Małżeństwo to wielkie mu wniosło bogactwo. Namalo- JEMY SIĘ wał był już dużą ilość małych pejzażów. Ponieważ rzeczy Z WSPA-swe znaczył i przeważnie datował, więc możemy iść śladem NIAŁOSCIĄ jego sztuki od r. 1639, gdy miał lat dziewiętnaście. Wszę- MORZA dzie też w jego sztuce znajdziecie bystre oko na jarzące światło, w którem się kąpie ziemia, wszędzie szeroki punkt widzenia i szeroką technikę. Zdaje się, że od urodzenia miał skończone poczucie tonów i walorów i uroczy dar zanurzania przedmiotów w głębiach powietrznych.

Z początku sprawiały mu trudności postacie ludzkie i zwierzęta; braki pod tym względem usiłował wytężoną zmódz pilnością? Znajdujący się w Galeryi Narodowej Portret mężczyzny z r. 1649, a więc z czasu, gdy Cuyp miał lat dwadzieścia i dziewięć, dowodzi, że umiał charaktery wyrażać z mocą, stawiającą go od razu w szeregu wielkich. W tym samym czasie, gdy dochodził do trzydziestki, białe, srebrne światło jego otwiera mu drogę do barwy miękkiego złota.

Widok Dordrechtu, obecnie w Ameryce, oraz frankfurckie Stado owiec z r. 1650 świadczą o wzmaganiu się jego zmysłu kolorystycznego. Na nieszczęście poniechał teraz obyczaju datowania swych dzieł. Atoli w połowie trzydziestki doszedł do jędrnej, śmiałej maniery swego wielkiego okresu, trwającego do chwili, gdy artysta zbliżał się do pięćdziesiątki. W latach tych wykonał swe świetnie zaaranżowane i malowane z poczuciem wielkości, złocistem światłem sło-

HIST. MAL. V - 27

necznem oblane dzieła, które go postawiły śród najprzedniejszych artystów. Dorchester House ma jego Widok Dord-rechtu, oraz wielkie brzegi rzeczne ze stadami, któreśmy już SZKANYM widzieli. Kompozycye jego były zawsze szerokie, a plany przednie traktował z taką mocą i również tak szeroko, że w potężnych jego głębiach powietrznych niema śladu sentymentalizmu i zdobności. Konstrukcya jego ma w sobie zawsze coś majestatycznego. Był to również okres jego portretów, które, acz subtelne, chętniebyśmy mu darowali za jego pyszne pejzaże. Wielki okres twórczości artysty bywa zawsze krótki, a lata uciekają. Na szczęście niektóre z portretów jego, to postacie na koniach, a Cuyp zbyt wielkim był artystą, ażeby pozbawiać się tych cech malowniczych, które dzisiejsi pedanci potępiają jako trącące barokiem. W tym samym czasie odwrócił się Cuyp od pejzażu i subtelniejszej poezyi pejzażu, skłaniając się pomiędzy pięćdziesiątym a sześćdziesiątym rokiem życia ku fantastycznym kostyumom; ale dwa świetne portrety jeźdźców ukazują nam go w tej samej świetności. W ostatnich latach zainteresował się końmi, — dużo ich też malował, choć zbywało mu nieco na wyobraźni Wouvermanowskiej.

O KRAJOBRAZIE ZAMIE-

Cuyp tak się rozrzucał, malował tak dużo bez szczerego poetyckiego uchwycenia rzeczy, że na kontynencie często go lekceważono, zwłaszcza, że najlepiej są znane jego utwory pośledniejsze — z pierwszej i ostatniej epoki. W Anglii reprezentują go dzieła najpotężniejsze; zażywa też tam należytego szacunku. Najwięcej arcydzieł mają Galerya Narodowa, zbiory Wallace’a i galerye Bridgewaterowskie, nie mówiąc już o rozmaitych kolekcyach w pańskich domach angielskich. W sztuce jego mamy odzwierciedlenie wspaniałości przyrody, urok światła słonecznego z całem czarodziejstwem świata, skąpanego w jego promieniach, pełnych zapachu i porywającej siły, tak, że dzięki temu

MALARSTWA stanął w szeregu wielkich malarzy wszystkich czasów. Opa- RAZEM nował światło złote z takiem mistrzowstwem, jak żaden Z CUYPEM inny Holenderczyk, i wszystko, co widział, zanurzał w tem WYLEGU-świetle. Nizinne pola umiłowanego Dordrechtu tworzą świat, JEMY SIĘ skąpany w mżach słonecznego światła — świat ten znalazł NA SŁO-w nim swego poetę i swego tłómacza. A z tem czarodziej- NECZNYCH stwem łączy Cuyp ponadto taki zmysł kompozycyjny, że ŁĄKACH nie prześcignął go pod tym względem żaden z jego towa- I ZAPOZNA-rzyszy. My, ludzie dzisiejsi, zawdzięczamy wiele Claude Lor- JEMY SIĘ rainowi, Ruisdaelowi i Hobbemie, najwięcej jednak dał nam Z WSPA-Aelbert Cuyp. Pochwycił on wspaniałość światła słonecz- NIAŁOSCIĄ nego i ściągnął ją na swoje płótna, ażeby swą dostojną MORZA i impresyjną sztuką rozweselać serce człowieka, — sztuką, będącą niby jakimś potężnym hymnem, dzięk czyniącym za życie, czy to będzie zima iskrzysta, czy promieniste lato, świt czy zmierzch dnia lub po mrok nocy. A świat postępuje słusznie, nazywając go jednym z największych malarzy holenderskich; świat ten ma bowiem to szczęście, że posiada sześćset jego krajobrazów.

ROZDZIAŁ XVIII

W KTÓRYM ŚRÓD BYDŁA I STADA OWIEC OBRACAMY SIĘ W TOWARZYSTWIE PAWŁA POTTERA

PAWEŁ POTTER

1625

1654

O KRAJOBRAZIE ZAMIESZKANYM

PAWEŁ Potter, jeden z trzech na wczesną śmierć skazanych holenderskich malarzy zwierząt na krajobrazach, nie mający nawet dojść do trzydziestki, był synem malarza zwierząt ’na krajobrazach, PIETRA SYMONSZA POTTERA (1597 do 1652), którego Polowanie znajduje się w Galeryi Narodowej. Potterowie pochodzili z szlachetnego domu Eg-montów.

Paweł Potter przeszedł rozmaite koleje pod względem wziętości. Obecnie jest w modzie ganić go’ za dużych rozmiarów malowidła zwierząt, n. p. w rodzaju amsterdamskiego Byka, a natomiast chwalić gorsze jego obrazy, których kilka nieszczęśliwie reprezentujących go okazów mamy w Galeryi Narodowej.

Paweł Potter, ur. w Enckhuysen 1625, uczył się w pracowni ojca, ażeby niebawem prześcignąć swego'¹ nauczy cielą. Mając lat piętnaście, był już skończonym malarzem. Zdaje się, jak gdyby losy obdarzyły go zdolnościami w zamian za rychłą śmierć, żył bowiem lat dwadzieścia osiem; sprzątnęła go ze świata jakaś złośliwa choroba.

Prawdopodobnie około r. 1646 Paweł Potter przeniósł się z Amsterdamu do Delft, a stąd w r. 1649 do Hagi, gdzie też wstąpił do cechu. W Hadze zjednał sobie względy Maurycego, księcia Oranii. Podczas pobytu w Hadze Potter

PAWEŁ POTTER

1625

1654

SZKOŁA HOLENDERSKA

„PIES“

(Petersburg, Ermitaż)

1

r*

i

33TT03 J3WA4

ttdl

AM233GM3JOH AJCOIS8

m.

*VSS\.

(ŚATTMH3 , D«UaaH3T33)

m

‘

i»

1H

p

f W '

|ti

'

|P

y^;:

gt

li

l * i

*

§JŁj

1

a

&v

1

■

n

*

1

..%£, ■ } _MM

t,

9|

m

C;?v

.-.....

:

MALARSTWO

I STADA

ożenił się z córką architekta nazwiskiem Balkenede; w roku ŚRÓD 1652 powrócił jednak do Amsterdamu, prawdopodobnie BYDŁA ze świadomością niedalekiego końca.

Prawdą jest, że jego arcydzieła znajdują się pomiędzy OWIEC mniejszymi obrazkami, atoli wielki jego    w Amster- OBRACAMY

damie, i 3)irk Tulp na koniu, w zbiorze Sixów, pięknemi SIĘ W TO-są dziełami. Tulp jest oczywiście portretem jeźdźca i jako WARZY-taki nie można go tak bardzo potępiać, zwłaszcza, gdy STWIE się zważy, iż gorsze tego rodzaju portrety włoskie niepo- PAWŁA miernemi obsypuje się pochwałami. Zresztą w małych czy POTTERA dużych obrazach nierówna sztuka tego cierpiącego, smutnego młodzieńca dochodzi od czasu do czasu do zadziwiającej potęgi. Jest coś zniewalającego w prostocie krajobrazu, w którym Potter umieszcza swoje zwierzęta. Uchwycił on interesujące, niewyszukane życie pasterskie, jak nikt inny; obrał je z wszelkiej afektacyi, malował je z jak największą prawdą, wyrażając, dzięki temu, całą przedziwną woń tego zwykłego tematu. Jego nauczyciele nie zaważyli tutaj na szali; porzucił ich wszystkich dla jednej nauczycielki, Przyrody. Jeżeli się mówi o nim, że mało posiada wyobraźni, znaczy to zapewne, że mało jest pomysłowy; liryczny realizm życia pasterskiego wyraził on jednak w sposób prosty, balladowy, przypominający woń dawnej ballady angielskiej, pokrewny też poezyi Roberta Burnsa. Ma przedziwny zmysł emocyonalny. Głębia uczucia, którą wywołuje w nas scenami pasterskiemi, to istny cud. Co widział, przemieniał kunsztem swej ręki na poezyę.

Powiadają o nim, że był lękliwym, ociężałym chłopcem ^w,J pracowni Mikołaja Moeyaerta; mógł być ociężały, a przecież w wieku, kiedy inni zwykle dopiero wchodzą do pracowni, on z niej wyszedł i puścił się na pola ojczystej ziemi, aby malować stada owiec i bydła w sposób, w jaki nikt nie malował przed nim.

HI S T O R Y A

O KRAJOBRAZIE ZAMIESZKANYM

Ze był „największym malarzem życia zwierząt", tegobym wraz z Bodem nie powiedział. Ale był jednym z największych. Nie zgodzę się też na zdanie, że nie umiał komponować; niema człowieka, któryby sam próbował tworzyć, a któryby nie dostrzegł, że w jego zdolności rozmieszczania szczegółów kryje się najwyższa sztuka, jaką będzie sztuka wydobywania impresyi niewyrachowanych efektów. Patrzcie na ten majestat, na ten podniosły bezmiar Folwarku monachijskiego (1646), namalowanego w dwudziestym pierwszym roku życia! Jedna z najwspanialszych kompozycyi, jakie kiedykolwiek ludzka stworzyła ręka! Ta „ociężałość" kompozycyi, na którą się tak skarżą, jest właśnie na miejscu, jest właśnie wyrazem ociężałości bydła. Są to skargi pedantów akademickich, nie rozumiejących, że styl jest nieuniknioną formą, ściśle związaną z danym nastrojem, a chcących, aby wszystko stosowało się do prawideł i „gruntwagi". Zaaranżowanie dużych rozmiarów amsterdamskiego śByka jest po-prostu skończenie doskonałe w swej „bykowatości". Oko na szczegóły bystre miał, jak wzrok sokoli; ale jakże on je dla ogólnej skupiał impresyi! Porównajcie go z Van der Neerem. Z jakiem mistrzowstwem suggeruje on nam swe niziny przez pominięcie dystansów środkowych! Jakąż stwarza on spoistość całości zapomocą grubego planu pierwszego, zapomocą jakiegoś spalonego lub karłowatego pnia! Jakież ogarnia nas zdumienie, gdy się dotkniemy jego farb i zobaczymy, jak gładką jest powierzchnia, na której wymodelował wełnę owiec; czuje się, że palce nasze mogłyby się zatopić w tej wełnie! Jakżeż on jest szeroki i skupiony zarazem, mimo wszystkich szczegółów! Prawdziwy poeta pasterskich bukolik, balladysta pastwisk, tak, że, patrząc na jego interpretacyę, czuje się jedność życia z życiem tych stad milczących. I mówią, że on nie ma wyobraźni! Spojrzyjcie na ten obraz pasterski, któremu nie można się opę-

MALARS TWA

r    r

tych Kąpiących się chłopców, w Hadze! Jakież SROD

dzić, na

większe jeszcze arcydzieło może stworzyć ludzka ręka? Pot- BYDŁA ter był największym holenderskim impresyonistą paster- I STADA skiego życia wieśniaków, tak, jak Cuyp był największym OWIEC poetą pasterskiego życia właścicieli ziemi. Dzięki Potterowi OBRACAMY zapoznajemy się ze zwierzęciem, jak dzięki żadnemu innemu SIĘ W TO-Holendrowi; stawia on nam przed oczy ociężałość woli WARZY-i ruchów owiec i bydła, zadowolonego, że może przeżuwać STWIE swą strawę, — ukazuje nam żywość psa. Potter posiada pa- PAWŁA sterską skłonność do gromadnego życia z jego niewyszu- POTTERA kanemi pożądaniami, — podobnie też, jak pasterze, kroczy środkiem drogi ponad tajemniczą przepaścią, dzielącą człowieka od stada.

Ze zmysłem krytycznym, będącym instynktem artysty, a prowadzącym do zdolności twórczej, wróg wszelkich przepisów i prawideł, Potter dostraja swój krajobraz ściśle do tematu pasterskiego — wyrażając się na tym punkcie szeroko a prosto. A gdy w obłokach zaczyna grzmieć na burzę, jakąż stada jego odczuwają trwogę!

Potter namalował przeszło sto obrazów, zostawił też niejeden rysunek, a znamy również kilka jego rytów.

Choroba, która podkopywała życie młodzieńca, prawie dokonała już swego dzieła, gdy go malował Van der Helst; w kilka tygodni później Potter umarł w Amsterdamie.

Paweł Potter miał, zdaje się, dwóch naśladowców: RAFAELA CAMPHUYSENA i Alberta KlompA, których dzieła mieszano z jego utworami. Ale i co do tych artystów zachodzi konfuzya. Dirk Rafaelsz (1586—1626) miał dwóch synów: G0VERTA KAMPHUYSENA (1624—1674) i RAFAELA KAMPHUYSENA (zmarłego w r. 1691). Jeśli Rafael Kamphuy-sen był uczniem Pottera, to dwa sygnowane drezneńskie pejzaże księżycowe malowane są raczej manierą Van der Neera. Zdaje się, że było jeszcze dwóch innych tegoż na-

MALARSTWO

O KRAJOBRAZIE ZAMIE-

zwiska: RAFAŁ CAMPHUYSEN i JOACHIM CAMPHUYSEN, obaj z Rotterdamu. Są trzy obrazy z bydłem w Amsterdamie, jeden w Rotterdamie; Kobieta, dojąca krowę, ze stadem, SZKANYM w Dreźnie, malowana przez KLOMPA manierą Cuypa, A. van de Yelde i Pottera; datowane są 1602—1603.

KRAJOBRAZ

ROZDZIAŁ XIX

W KTÓRYM SPOTYKAMY SIĘ Z TRAGICZNYM POETĄ KRAJOBRAZU HOLENDERSKIEGO I GRZEBIEMY GO W GROBIE

UBOGICH

EYERDINGEN

1621

1675

ALLART VAN EvERDINGEN, urodź, w Alkmaar 1621, był, SPOTY-podobnie jak Ter Borch, w Haarlemie 1645—1651. Malował czasami manierą Van Z TRAGI-Goyena; podobno jednak był w Norwegii i tutaj rozmiło- CZNYM wał się w sceneryi skalistej ze świerkami, ocieniającymi spie- POETĄ nione wodogrzmoty, i w falach posępnych; przenosił je na KRAJ-swe obrazy, z których najbardziej jest znany, a które nie- OBRAZU zbyt dobry wywarły wpływ na Słynął jako rytownik. Zmarł w Amsterdamie 1675.

uczniem

Piotra Molyna. Zył KAMY SIĘ

sztukę lepszych artystów. HOLENDERSKIEGO

JAKÓB VAN RUISDAEL 1628-9

I GRZEBIEMY GO

1682

W GROBIE

Dr. Bodę nie posiada się z entuzyazmu, gdy mówi UBOGICH o Ruisdaelu — nazywa go „obok Rembrandta pierwszym śród wszystkich artystów holenderskich “. Jest to istotnie zapatrywanie człowieka książkowego. Żaden artysta nie zgodziłby się na tego rodzaju stawianie kwestyi, mając bliżej Fransa Halsa i Vermeera z Delftu. Ale dajmy temu spokój.

Lecz naprawdę Ruisdael był wielkim pejzażystą. A gdy z czysto holenderskiem poczuciem malował swój kraj, jak w py-sznem Wybrzeżu, w Galeryi Narodowej, albo w słynnym Młynie (‘Wiatraku) amsterdamskim, to w istocie trudno go

postawić gdzieindziej, jak nie w pierwszym szeregu twórców. Atoli w potokach alpejskich na okrajach ciemnych lasów pośledniejsze zajmuje miejsce; w porównaniu z Hob-bemą w zbiorze Kannowskim — berliński jego Las dębowy na brzegu rzeki gorszem jest dziełem. W istocie Bodę, stojąc przed arcydziełem Ruisdaela, czuje zaledwie woń pracowni. A jeśli go nazywa „największym pejzażystą wszystkich czasów", to mógł był sobie na to pośledniejszego wybrać człowieka.

KRAJ-

OBRAZ

Kto chce odczuwać sztukę Ruisdaela, Rembrandta czy Halsa, ten powinien pozostawić poza sobą zapach nocnej lampy oliwnej i poddać się nastrojowi, jaki wywołuje artysta. Byli więksi pejzażyści od Ruisdaela, ale cóż to znaczy? Przecież to, co widział, z wielkim wyrażał talentem,— w dziedzinie swojej jest istotnie jednym z wielkich. Zniewalający jest w nastrojach posępnych, — zniewalający w nastroju, który wzbudza w nim wybrzeże morskie, gdy maluje owo arcydzieło w Galeryi Narodowej. Miał on jednak w życiu gorzkich doznać losów; smutna jego dola wycisnęła na nim swe piętno i otuliła swym mrokiem cały świat, w którym się obracał, a który w niezapomniany wyrażał sposób.

JakÓB VAN RuYSDAEL albo RuiSDAEL urodził się w Haar-lemie 1628 lub 1629 jako syn handlarza obrazów i artysty, Izaaka Ruisdaela, od którego też prawdopodobnie pierwsze pobierał nauki. W właściwe arkana sztuki wtajemniczał się jednak młody chłopiec pod kierunkiem stryja, Salomona Ruysdaela. Najwięcej przecież zawdzięczał artystom postronnym. Mniej-więcej w roku jego urodzenia Haarlem dzielił się na dwie szkoły: na starszą, Van Goyena, z wizyą o szarych tonach, i na szkołę młodszych, którzy udawali się do przyrody po barwy jaśniejsze i osobistą uprawiali technikę. Kierował tym ruchem CORNELIS YrOOM, a popierali go Du-

RUISDAEL 1628 — 1682

SZKOŁA HOLENDERSKA „MŁYN"

(Amsterdam, Muzeum Państwowe)

j3Aaaiu5i

£8ór — 8£ól

A>I8fl3CM3JOH A30>iX2

'3WOWT8WAci MUHSUM ,MAaH3T3MA

■USn*

^ ■

w

=asi.:--

4j SWiB^E-s-ia*

. .

%

:> • •> ,

■

%

iw ■

l|# i

WPi;>^ ₅

ii

•f •■

t^Kjui "S^htet

fel

-m* r--'

łw

'twf

-

f%#”

*. * *•■# :

^    4⁴‘Y

101

:W‘    \

!i'.

r ' -■! -

■1

>

i

Sm

*

a

vfl

rVf

■■ ■ 311111111?*

/

/

/

Lfx

i

ę-.Yt,

w?;

mm

II

r}} ■ iff

II

Wk' :f

i

*»

i;

; WHrat* ■    ■:

i...

hmhi

1

• i

'-

*

m

J

MALARSTWA

OBRAZU 1648, HOLEN-

BOIS, Van DER Veen i inni, starający się o to, aby polom, SPOTY-trawom i liściom właściwą powrócić zieleń. Rzucali ulice, KAMY SIĘ drogi wodne i trakty szerokie, na których gromadziło się Z TRAGI-zbiegowisko ludzkie, i chodzili do lasów, nad brzegi spo- CZNYM kojnych wód, aby pogwarzyć z ciszą. Objawili oni myślą- POETĄ cemu chłopcu więcej realizmu, do sztuki holenderskiej KRAJ-wnosząc znowu coś z rewelacyi Seghersa.

Ruisdael wstąpił do cechu haarlemskiego w r. w dwudziestym roku życia. W pierwszym okresie, od roku DERSKIEGO 1646 do 1653, wykonał on sto dzieł, naogół sygnowanych I GRZE-i z datą, — proste co do motywów i kompozycyi, szczere BIEMY GO studya z natury na sposób Vrooma i Duboisa, troskliwie W GROBIE wypracowane w szczegółach, których bywa sporo. Nagle UBOGICH sztuka jego się potęguje, — szczegóły ustępują szerszemu stylowi. Przy końcu tych lat haarlemskich wałęsał się dalej po polach, rozmiłował się w przestrzeniach i wielkich przestworach niebieskich, zawisłych ponad nizinami. Wielki Zamek w Bentheim, w zbiorze Beitowskim w Londynie, pochodzi z r. 1654. W połowie piątego dziesięciolecia błąkał się po górzystych okolicach miasta Kleeve i Monastyru, pełnych zamków i lasów.

Na kilka łat przed 1659 przybył do Amsterdamu i tutaj żył do r. 1681; z Amsterdamu po poważnej chorobie powrócił znowu do rodzinnego Haarlemu. Sztuki jego nigdy nie ceniono według jej wartości; walkę życia toczył jednak nie bez pewnych sukcesów, być może dlatego, że nie był żonaty, poświęcając samotne życie utrzymaniu ojca w podeszłych jego latach.

Postępy jego w sztuce od czasów młodości można śledzić na podstawie dat, umieszczonych tu i ówdzie na jego obrazach; w pierwszych latach swego zawodu lubił sygnować i datować, — później nie był, zdaje się, pewny uroku swego nazwiska.¹ Nim jeszcze opuścił Haarlem, figury na

pejzażach jego malowali Adriaen van Ostade, Berchem i Wouverman. Gdy przybył do Amsterdamu, przyjacielską przysługę tę spełniał mu A. van de Velde, zmarły w r. 1672. Około r. 1670 powstało najwięcej jego malowideł wybrzeży morskich i ulic. Z Amsterdamu szedł nad morze i malował wzburzoną jego falę z zawisłemi nad nią niebiosami, a czynił to przepysznie w szóstem dziesięcioleciu wieku. Do tego szóstego lat dziesiątka należą nie-tylko widoki morza i jego wybrzeży, ale także pejzaże leśpe i pierwsze widoki zimowe. Berlin i Ermitaż posiadają dobrze znane Okolice lesiste, Wiedeń ma Las dębowy, w Amsterdamie jest wielki Młyn (Wiatrak), a w Galeryi Narodowej nieśmiertelne ‘Wybrzeża Noordwijk. To był najświetniejszy jego okres; w czasie tym namalował kilka najsubtelniejszych arcydzieł w całem krajobrazowem dziele holen-derskiem. Stojąc przed niemi, zapominamy o braku zmysłu artystycznego u Bodego, który rzeczy te pasuje na „największe rzuty pejzażowe, jakie kiedykolwiek stworzyła sztuka“. To są rzeczy naprawdę wielkie, nawet śród największych; Ruisdael doszedł tutaj do szczytu poetyckiego wyrazu.

KRAJ

OBRAZ

Później Ruisdael dał się, zdaje się, porwać norweskim wodospadom Everdingena. Od połowy siódmego dziesiątka lat aż do śmierci sztuka jego znajduje się w upadku. Niszcząca choroba przeszkodziła mu w obcowaniu z ukochaną przyrodą. Radował się wciąż swoją sztuką, ale wizy a jego nie wydobywała się już bezpośrednio na świat. Brunatny grunt zaczął przedostawać się przez cienkie warstwy farby i przyćmił jego koloryt; zaczął uciekać się do wielkich płócien i naśladował płody swych przyjaciół; oczami Everdingena patrzał na Norwegię, oczami Roghmana i Ha-ckaerta na góry Szwajcaryi. Zajął się wodogrzmotami, szumem i hukiem spadających potoków.

W r. 1681 samotnik ten, przerażony poważną chorobą,

MALARSTWA

CZNYM

powrócił do ojczystego Haarlemu, aby poszukać sobie SPOTY-przytułku w szpitalu zaprzyjaźnionych z sobą menonitów; KAMY SIĘ w ich też samotnem schronisku umarł w kilka miesięcy póź- Z TRAGI-niej; pochowano go w grobie ubogich.

POETĄ

Ale samotności tej zawdzięcza Ruisdael swą sławę; ona to pchała go do uprawiania sztuki: tak długo dumał nad KRAJ-posępnym, widzianym przez siebie światem, aż ruchliwe OBRAZU jego ręce nie wyraziły go w głęboko odczutym, wspania- HOLEN-łym, poetyckim krajobrazie. — Chwyta stałe nastroje i nie- DERSKIEGO pewne, nie dające się określić smętki, jakie powstają w na- I GRZE-szych zmysłach przy kontemplacyi pewnych impresyi przy- BIEMY GO rody i głębokie to odczucie wyraża w sposób tragiczny. W GROBIE Zdolność ta była tern intensywniejszą, że nie okazywał jej UBOGICH zupełnie w malowaniu postaci. Gdy były mu potrzebne, uciekał się do pomocy innych; sam namalowałby zaledwie lalkę. Dlatego to poświęcił się krajobrazowi. Świetny, lśnisty koloryt Aelberta Cuypa, szczęśliwa siła Hobbemy były mu całkiem obce. Nie miał nic wspólnego z wesołym kolorytem i radosnym stylem Van de Veldego; zbywało mu też na jego poczuciu kształtu. Nie miał również majestatu i rezonansowej orkiestracyi Rembrandta. Głuchy był zupełnie na zmienne nastroje rozmaitych godzin dnia. Grał według jednej skali. Sztuka jego zajmowała się łagodnie falującą ziemią, lub olbrzymimi obszarami lasów, odzwierciedlających się w cichych wodach, lub też potokami, wypadającymi z głębi boru na plan przedni, albo wydmami piaszczystemi, nad któremi górne zwieszają się niebiosa, albo też ulicami miasta lub wybrzeżem morskiem — od czasu do czasu także i zimą. Ale, co malował, to malować umiał; co widział, to wyrażał po głębokim namyśle. Nie zajmował się wyłącznie widokami. Z poetyckim charakterem swych pragnień łączył blask światła, zniewalającą potęgę światła i cieni, czarodziejstwa atmosfery. Znał kształty i ruchy

M A LARSTWO

KRAJ

OBRAZ

obłoków — nauczył się tego w swojej samotności. Majestatu ziemi, objawionego Rembrandtowi, który widział także stary Seghers, Ruisdael nie znał; zajmowały go inten-zywne emocye, rodzące się z pogodnej mocy żywiołów, przypominającej potężny nastrój wielkiej świątyni, przepełnionej potęgą ciszy.

Człowiek szlachetnego serca, wierny przyjaciel, radował się swem dziełem, choć nie wiele mu ono przynosiło sławy czy zaszczytów. Zachorował i umarł w szpitalu, pogrzebany został kosztem jednego florena, — zapomniany i niedoceniony. Ale czas jego miał nadejść, choć entuzyazm pedantów, dość długo po jego śmierci, sadza go dzisiaj na tronie, należącym się lepszym od niego. Goethe doszukiwał się symbolizmu w jego sztuce, jak to zwykli czynić ludzie książkowi. Lecz Ruisdael był artystą, a nie żadnym „istą“. W drezdeńskim Cmentarzu żydowskim daje nastrój zaniku rzeczy ziemskich nie dlatego, że uprawiał symbolizm, ale że był artystą i odczuwał patos bezwzględności Przyrody w wieczystej odnowie życia, niszczącego troskliwie dzieła rąk ludzkich.

Znając jego skon wczesny, ludzie książkowi chcą go wyczytać z jego sztuki; atoli Ruisdael nic o nim nie wiedział, najmniejszej też nie poświęcał mu troski, ponieważ go nie udczuwał.

HOBBEMA 1638 — 1709

SZKOŁA HOLENDERSKA

„ALEA W MIDDELHARNIS“ (Londyn, Galerya Narodowa)

m

\k'£

A M 3 8 8 O H QOKt — 8£dl

A)i£5I3QH3JOH A3C»iXE

"?AVVS\ KRAŁCidWA ^ KŁAK,,

(AWOCIOflAH AYH3JAO .WYCJWOJ)

Łft® 1

i W'

iSH?

Aj

W^? J

wmmsm

'-M'X

’ 1 i

«P!

j

fiSU*

§g:

:

(4?

s

i.

Vi

-y-

ii

i

i

"W

1V.

m

Ig

i *lV

f

a#*

ri

JS§€

n

H

■

f 3

i

Kit

KJ

,

L

Uli;

Wg

*4

&

i ■

a

S|' 1

K>

'■Sr

fil

m

misy

’

. :

m :'* ,

i- i *

¥>

«

mm*

I

18

i*3

II

*#r

mĘmmmk

M

& ■•:..«

¹f’ ŚJ

;

W KTÓRYM SPOTYKAMY SIĘ Z WESOŁYM POETĄ HOLENDERSKIEGO KRAJOBRAZU I CHOWAMY GO W GROBIE

UBOGICH

HOBBEMA 1638 — 1709

ŁYM POETĄ

W r. 1668 Ruisdael, kawaler, świadkował przy zawar- SPOTY-ciu ślubu swego ucznia i przyjaciela, niejakiego Hobbemy, KAMY SIĘ który w trzydziestym roku życia żenił się ze służącą, o ja- Z WESO-kie cztery lata starszą od niego.

MEINDERT HOBBEMA, ur. w Amsterdamie w 1638, zo- HOLEN-stał uczniem Jakóba Ruisdaela, który z Haarlemu przybył DERSKIEGO do Amsterdamu w połowie lub przy końcu piątego lat dzie- KRAJ-siątka. Człowiek sprytny, nie bardzo rozmiłowany w swem OBRAZU dziele, obdarzony zdrowym rozsądkiem. Małżeństwo ze słu- I CHO-żącą burmistrza Amsterdamu, Reyusta, miało ten skutek, WAMY GO że za wstawieniem się u sławetnego burmistrza biedny ma- W GROBIE larzyna otrzymał mały urzędzik dozorcy miar win na rynku UBOGICH amsterdamskim. Na nieszczęście Hobbema miał z tem dosyć dużo grzebaniny, do malowania zaś zabierał się dopiero wówczas, gdy miał natchnienie, a natchnienia miewał rzadko.

Od drugiego roku po zawarciu małżeństwa, od r. 1670, aż do śmierci, która go zabrała w r. 1709, namalował tylko jeden obraz — słynną £/lleę (Alea w Middelharnis) z roku 1689 w Galeryi Narodowej. Mówią, że siły opuściły go z chwilą ożenku, albo też w rok potem, czy coś podobnego. Arcydzieło powyższe zadaje kłam tej plotce.

225

HIST. MAL. V - 29

W rzeczywistości trudno sobie dać radę z tym Hob-bemą. W jego SAlei nie mogę się dopatrzyć niczego więcej ponad konwencyonalizm. A napięcie dramatyczne niektórych jego scen leśnych jest niewątpliwe. Atoli wyobraźnia jego nie była na wielką miarę; powtarzał się też bardzo często, jak w rozmaitych Młynach wodnych, w Amsterdamie, w zbiorach Wallace’a i w Chicago, gdzie jedno z jego malowideł znajduje się w Wantage Collection. Luwr posiada Młyn, a Galerya Narodowa drugi.

KRAJ

OBRAZ

Przyroda rzadko wywołuje u Hobbemy nastroje i emo-cye, którym nie można się opędzić, a które tak odczuwał Ruisdael. W dramatycznym Skraju lasu, w zbiorze Kan-nowskim, w utworze przepysznym, mamy odczucie wspaniałości przyrody, zbyt rzadkie w jego sztuce; tak samo w Moście wiejskim z wielką wyraził mocą woń pola i zniewalające efekty światła słonecznego. Dekoracyjnymi efektami w słynnej Alei, w Galeryi Narodowej, umie wywoływać dziwną rytmikę uczuć lirycznych. Rzadkie jego utwory są obecnie bardzo poszukiwane. Naczelne jego arcydzieła, dostępne oczom publiczności, doprowadziły jego sławę do szczytów. W rzeczywistości jest to mimo wszystko jeden z największych pejzażystów, urodzonych w tern wielkiem stuleciu. Hobbemę i Ruisdaela prześcignął geniusz Turnera, choć rywalizował z nimi niejeden Anglik i Francuz; Hob-bema i Ruisdael byli dla Anglii największem objawieniem w malarstwie krajobrazowem; oni też do spółki z Claude Lorrainem mieli stać się źródłem natchnienia dla największego malarza krajobrazów, największego jako malarza - poety, syna balwierza z Cockney, Turnera, którego obcy doktorowie, książkową kierujący się wiedzą, odczuć nie umieli, nie umieli ocenić go należycie, nie umieli powitać go jako największego między wszystkimi.

Hobbema przecież zamykał w sztuce taką czarodziejską

MALARSTWA

UBOGICH

pełnię siły, takie rozkoszne radowanie się przyrodą, że po- SPOTY-zostawił po sobie dzieła, więżące zmysły. Jest w nich po- KAMY SIĘ ezya, jaką wogóle człowiek śmiertelny tworzyć jest zdolen. Z WESO-Nie jest to wprawdzie posępna, czarodziejska poezya Ruis- ŁYM POETĄ daela, — nie jest to również szeroka, podniosła poezya Tur- HOLEN-nera, — niewątpliwie, że nie; atoli rytmiczny wyraz smukłych DERSKIEGO drzew SAlei oczarowuje tak samo nasze zmysły, jak to czyni KRAJ-dramatyczne napięcie Skraju lasu, i to w sposób tak sub- OBRAZU teiny, w jaki zwykł nas więzić Ruisdael. A dwa te mało- I CHO-widła wystarczą, ażeby Hobbemę postawić obok wielkiego WAMY GO jego mistrza. Z jakim zaś subtelnym zmysłem dekoracyjnym W GROBIE namalował Zwaliska zamku w śBrederode!

Przyjaciele Ruisdaela malowali i dla Hobbemy postacie na krajobrazach — Adryan van de Velde i inni. Hobbema otrzymywał tak nędzny grosz za swe obrazy, że nie trudno temu właśnie przypisywać jego przygnębienie. Nie miał on wielkiej duszy Ruisdaela. Księgi kościelne jego parafii zawierają straszną zapiskę o pogrzebie jego żony, jako o „pochówku ubogich“, a i o pogrzebie Hobbemy ta sama gorzka powtarza się zwrotka: „pogrzeb ubogich". Umarł naprzeciw domu, z którego wyprowadzono zwłoki Rembrandta, aby je lichym uczcić pogrzebem. Obaj zasnęli na wieki w pustym domu i w największej nędzy.

Ale my mamy dla Hobbemy potężniejszy hołd, aniżeli jakiekolwiek uznania profesorskie, — hołd, zawarty w wyrazach umierającego Starego Crome’a¹: „Hobbemo, drogi mój Hobbemo, jak ja Ciebie kochałem!" Lecz i biedny Crome nie wiele większych zaznał honorów, niż jego bożyszcze za dni swego życia.

¹

John Crome, zwany Old Crome, pejzażysta angielski, ur. 1769, um. 1821. (Przyp. tłum.)

MALARSTWO

KRAJ

OBRAZ

Naśladowcy Hobbemy i Ruisdaela:

SALOMON ROMBOUTS, zmarły w Haarlemie około r. 1702; malował manierą Salomona Ruisdaela. I. VAN ROMBOUTS w tym samym malował stylu; dzieła jego częstokroć mieszano z obrazami Hobbemy i Ruisdaela. CORNELIS DECHER, uczeń Salomona Ruisdaela, wstąpił do cechu haarlemskiego w r. 1643, zmarł w tern mieście w nędzy w r. 1678; zarówno Adryan van de Velde, jak i Adryan van Ostade, malowali figury na jego krajobrazach. ROELOF DE VRIES z cechu haarlemskiego malował w latach Ruisdaela. ABRAHAM VERBOOM, z tych samych lat, był naśladowcą Ruisdaela; malował przeważnie lasy; figury na jego obrazach są dziełem pendzla Adryana van de Velde. JAN VAN KESSEL, ur. w Amsterdamie 1648, zm. tamże w r. 1698, był również naśladowcą Ruisdaela.

JAN Looten żył długie czasy w Anglii, gdzie też umarł około r. 1680. GuiLLAM DUBOIS wstąpił do cechu w Haarlemie, w r. 1646, zmarł tamże w r. 1680; malował pod wpływem Everdingena i Ruisdaela, tematy biorąc z wybrzeży nadreńskich. JORIS VAN DER HAGEN, czynny od r. 1640 do 1669, był pod silnym wpływem Ruisdaela.

HERMAN SAFTLEVEN, ur. w Rotterdamie 1609, zmarł w Utrechcie 1685; uczeń Jana van Goyena, malował widoki z nad Renu i Mozelli z łodziami i postaciami; był także dobrym portrecistą i malarzem zwierząt.

JAN Griffier (1656 —1720?), podobno uczeń Rogh-mana i Wouvermana, naśladował Saftlevena.

Robert Griffier, ur. w Anglii 1688, uczeń swego ojca, Jana Griffiera, malował jego manierą sceny nadreńskie ze statkami i figurami.

O HOLENDERSKICH MALARZACH MORZA I O STWORZONEJ PRZEZ NICH SZTUCE KRAJOBRAZOWEJ

MALARZE MORZA 16 0 0

MALA-

Widzieliśmy, jak niektórzy z największych pejzażystów O HOLEN-holenderskich zajmowali się morzem — między innymi Ruis- DERSKICH dael i Cuyp.

Do malarzy, oddanych całkowicie morzu, należą SlMON RZACH DE VLIEGER, ur. w Rotterdamie około r. 1604. Wiadomo MORZA o nim, że żył jeszcze w r. 1656. Krajobraz jego wskazuje I O STWO-na zależność jego od Van Goyena, u którego podobno się RZONEJ uczył. Vlieger poświęcił się rychło zmiennym nastrojom mo- PRZEZ NICH rza; malował je z prawdą, swobodnym posługując się pen- SZTUCE dzlem, komponując z talentem; ponad wszystko interesował KRAJOBRA-się powietrznemi liniami nad morzem. Koloryt ma zimny. ZOWEJ Luwr ma jego Ciszę morską (z okrętami); Monachium Burzę na morzu. Był też dobrym rytownikiem.

Nieco starszy od Vliegera, atoli w tym samym działający czasie, JAN PARCELLIS urodził się w Gandawie, ożenił się w Haarlemie 1622 i żył tutaj jeszcze w r. 1629, uważany za „najlepszego malarza okrętów, stojących w miejscu".

niejednokrotnie za dzieła Van de

uważano

Syn jego i uczeń, JULIUSZ PARCELLIS, ur. w Leyerdorf w r. 1628, uzyskał rozległą wziętość jako malarz morza, a dzieła jego

Veldego — podobne one są jednak daleko więcej do utworów jego ojca, sygnowanych „J. P.“

Z tego samego mniej więcej czasu, co Vlieger, pochodzi także REMEGIUS NOOMS, zwany ZEEMAN, urodzony około r. 1612 lub 1616 w Amsterdamie. Ryty jego świadczą, że zwiedzał Francyę i Anglię. Poza obrazami statków i walk morskich malował także widoki z architekturą i znany jest też jako rysownik.

kraj

obraz

MALARZE MORZA 16    5    0

RODZINA VAN DE VELDE’ÓW

WlLLEM VAN DE VELDE Starszy, z Amsterdamu (1611 do 1693), znany był jako malarz morza i został ojcem WlLLEMA VAN DE VELDE Młodszego (1633—1707), słynnego malarza morza, oraz ADRIAENA VAN DE VELDE (1635 do 1672), pejzażysty i największego z rodziny — a było ich tego samego nazwiska sześciu. Willem van de Velde Starszy przebył znaczną część życia w Anglii.

WILLEM VAN DE VELDE

MŁODSZY

1633

1707

WlLLEM VAN de VELDE Młodszy, urodzony 1633 w Amsterdamie, zyskał sobie sławę jako malarz morza. Młodszy jego brat, Adriaen van de Velde, zażywał również tej samej sławy jako pejzażysta i malarz scen z życia pasterskiego. Willem van de Velde dzieli z Van der Capellem sławę najprzedniejszego śród holenderskich malarzy morza. Uczył się sztuki swej u ojca, następnie u Vliegera i rychło zaczął malować morze i walki morskie, w których Holendrzy zadawali klęski Anglikom. Ojciec jego przybył do Anglii; z nim razem powędrował i jego syn, Willem van de Velde Młodszy, zdobył sobie tutaj względy Karola II i brata jego, żeglarza, Księcia Yorku, późniejszego Jakóba II, i dla nich

MALARSTWA

ZOWEJ

malował, na odmianę, zwycięstwa floty angielskiej nad ho- O HOLEN-lenderską. Zdobył sobie naturalnie wielkie powodzenie śród DERSKICH arystokracyi i szlachty angielskiej i rzeczywiście miał dane MALA-po temu, ażeby zyskać względy śród narodu żeglarzy. Jego RZACH bystre zrozumienie nastrojów morza, jego umiejętność wpro- MORZA wadzania okrętów na wody, jego oko, wrażliwe na kołysanie I O STWO-się statków na fali i posuwanie się ich po spokojnej głę- RZONEJ binie — wszystko to pełne było prawdy i szczerości. Nie- PRZEZ NICH strudzona też była jego pracowitość, jak świadczy ogromna SZTUCE liczba jego utworów. Był panem perspektywy morskiej KRAJOBRA-i umiał chwytać świetliste głębie powietrzne. Willem van de Yelde Młodszy zmarł w Greenwich 1707.

ADRIAEN VAN DE YELDE

1672

1635

de Yelde

Jakkolwiek ojciec ADRIAENA VAN DE VELDE, Willem van de Velde, i brat jego starszy, Willem van Młodszy, zdobyli sobie słynne nazwisko jako malarze morza, to przecież było dane i Adryanowi, że indywidualną stworzył sztukę. Urodzony w Amsterdamie około 1635, zaczął wcześnie uczyć się w pracowni ojca.

Drobną jest kwestya, czy na tak zwanym amsterdamskim Portrecie Adryana van de Velde i jego rodziny na tle pejzażu piękny, strojny mężczyzna, o wspaniałej, bogatej postaci, jest wizerunkiem artysty. Opowiadają, że tak mało zarabiał swą sztuką, iż żona jego musiała założyć sklep z bielizną; jest to atoli nieprawdopodobne wobec ogromnej liczby dzieł, stworzonych przez tego artystę. Niema też żadnego autentycznego świadectwa, jakoby toczył walkę o chleb. Brak nam pewności co do jego losów; wiemy tylko, że nie doczekał się pogrzebu ubogich.

Ale czy stosunki jego majątkowe były złe, czy dobre, rychło dał dowody swego artyzmu. Podobno miał być ucz*

niem swego ojca i Jana Wynantsa. Wiemy, że, dzięki większemu uzdolnieniu pod tym względem, malował postacie na pejzażach swego mistrza (Wynantsa) i że te postacie Adriaena są do dziś dnia głównem źródłem sławy Wynantsa. Adriaen miał rozsławić nazwisko Van de Velde’ów i wysokie zająć miejsce w holenderskiem malarstwie krajobrazowem. W roku 1657, mając lat dwadzieścia i dwa, został przełożonym cechu malarskiego w Delft. Atoli sława jego śród kolegów — poetycki jego pendzel malował postacie na krajobrazach najlepszych mistrzów ówczesnych — nie miała trwać długo; świat ten dobrze zrobił, podnosząc talent tego słonecznego twórcy, ponieważ, podobnie, jak Potter i Wouverman, do spółki z nim i Cuypem dzielący się blaskiem holenderskiego „krajobrazu zamieszkanego", na wczesną przeznaczony był śmierć: umarł w r. 1672, to znaczy w trzydziestym i siódmym roku życia. Przeznaczono mu jakie siedemnaście lat pracy, wyzyskał je przecież w sposób, mający unieśmiertelnić jego imię. Poczucie zrównoważonej kompozycyi, subtelne traktowanie postaci ludzkich, bydła i owiec, solidny koloryt, żywe, wymowne dotknięcie dane mu było nienadarmo; wykwintna zdolność jego ręki odtwarza delikatne nastroje rzek i dolin ojczystego kraju, który w subtelnych zmysłach jego wywoływał subtelną harmonię form i barw, będących duszą tej radosnej sztuki. Morze, pociągające jego rodzinę, nie miało, zdaje się, dla niego uroku. Powołany był do uzupełnienia balladowego rytmu płaszczyzn i spokojnego życia pasterskiego, brzmiącego w sztuce Cuypa i Pottera; przeznaczeniem jego było jednak wniesienie w to wszystko subtelnego, uroczego tonu marzycielskiego i radosnej liryki, — pierwiastków, które dłoń jego w świetny wyraziła sposób. Przejrzyste powietrze, przesycone delikatnem światłem słonecznem, wypełnia jego płótna; pola, drzewa, stada i ludzie, woda i wioski, wszystko

KRAJ

OBRAZ

WILLEM VAN DER WELDE

1707

1633

SZKOŁA HOLENDERSKA „STRZAŁ ARMATNI“ (Amsterdam, Muzeum Państwowe)

££dr

\0\t

A2I233GM3JOH AJO)IX8

‘MYktok AKSSIT!?.,, (a^owTaMA*! MUaauM MAdaarraMA)

nrag

■ v* ■

,,

Wgi

w \

1*1;' 1

«

s

L?S

i®

:

t!vr?

VVł

lfv łm

fil i tik

Ov

ii

I

lii

f"i

ir

#';•

f

-■«

i

\

■

1K

V-

' * ■

,

: *

/

s»

: ^S/-

"I; >

.

r

.

y

vf

)ń

\

ii

A

[■

4

*

■■i

'iw

Ik

ar

¹

■

:

Bp#*!

li

'*: ■

i! f

.

sili.

,-*■ -

MALARSTWA

DERSKICH

to owiane jasnością, jak gdyby z drogich płynącą kamieni, O HOLEN-zlewa się w rozkoszną całość z blasku pełną atmosferą.

RZONEJ

Bogowie, na wczesną przeznaczając go śmierć, pragnęli MALA-temu dziecku szczęścia dać jakąś rekompensatę, już bowiem RZACH jako chłopca rzadkiemi obdarzyli go zdolnościami, tak, MORZA że tworzył już dzieła sztuki, mając zaledwie lat siedem- I O STWO-naście.

Adriaen van de Velde umiał czysty pejzaż z niewyszu- PRZEZ NICH kaną a przedziwną malować mocą; towarzyska jego du- SZTUCE sza wprowadzała jednak człowieka w ten stwarzany przez KRAJOBRA-niego świat, nie pomijając także bydła, koni lub stada ZOWEJ owiec. A wszystko to zlewał harmonijnie, podnosząc przez to nastrój swej wybornej kompozycyi. Amsterdamscy koledzy jego czuli ten urok, wzywali go bowiem do podnoszenia wartości ich dzieł; jego dziełem są postacie ludzi i zwierząt, wypełniające krajobrazy takich mistrzów, jak Wynants, Van der Heyden, Hobbema, Ruysdael, brat jego Willem van de Velde, Eglon van der Neer, Philips de Koninck, Jan Hackaert, Moucheron, Verboom. A z jakiem 'zrozumieniem umiał on sztukę swą zastosować do właściwości poszczególnych malarzy! Dla scen ulicznych swego przyjaciela, Jana van der Heydena, malował figury na pięćdziesięciu obrazach, dla swego nauczyciela, Wynantsa, na stu pięćdziesięciu.

Potter umarł w Amsterdamie za lat młodych Adriaena, pozostały jednak jego dzieła, i chłopiec usilnie je studyo-wał. Opowiada nam o porach roku, o chwilach dnia.

W późniejszych latach przerzucił się na zimę, i dzięki temu sztuka jego skostniała, radosnej jego naturze zabrakło słońca. W wcześniejszej swej sztuce, od r. 1655 do 1660, namalował sporo mniejszych i większych obrazków z życia pasterskiego; z pośród nich dobrze znane są okazy w Ga-leryi Narodowej, świeże i radosne. ZDwie krowy, jedna pa-

sąca się, a druga leżąca na ziemi, w Berlinie, należą do malowideł jego najwcześniejszych.

Uprawiał sztukę swą zarówno w rycie, jak w rysunku,

akwareli i farbach olejnych wego sobie geniuszu. Na szczęście rzeczy swoje chętnie datował.

tamte jednak bez właści-

Amsterdamska Grupa portretowa, mająca podobno przedstawiać jego wraz z rodziną, jest mimo wszystko krajobrazem z figurami. W Hadze znajduje się jego pół-wielkości Portret własny. Drezno posiada małych rozmiarów malowidło z r. 1661: Młoda kobieta, podnosząca szklankę wody do ust. W kościele Augustyanów w Amsterdamie wisi Męka Pańska. Dużych rozmiarów HjOalka Jakóba (1663), w Wal-lace Collection, Merkury i ŹArgus (1663), w zbiorach Liech-tensteina, Sw. ŹKieronim (1668), w Skwierzynie, i tym podobne tematy biblijne są niczem więcej, jak tylko „krajobrazami zamieszkanymi“. Najbardziej jednak lubił malować i malował z geniuszem życie łąk, puszcz, wybrzeży morskich i wydm piaszczystych z ludźmi i z otaczającemi człowieka zwierzętami.

Kasselska Płaza w Scheveningen (1658) świadczy o jego zamiłowaniu wybrzeży, które też w r. 1660 malował w dziełach, znajdujących się w Pałacu Buckingham i w Luwrze.

Amsterdam ma inny tego rodzaju utwór w zbiorach Sixa, Haga rzecz z r. 1665. Ze stad, pasących się na łące podczas upałów letnich, posiadają jeden okaz zbiory Sal-tingowskie (1658), w Berlinie zaś jest jego wyborne Popołudnie z lat późniejszych.

Luwr ma subtelny Zachód słońca, Berlin folwark z r. 1666, Lipsk Przystanek przy karczmie, Rotterdam Przed kuźnią. W późniejszyuh latach przebijało się tło brunatne, zaciemniające jego gładką, świetlistą technikę.

Adriaen van de Yelde zmarł w Amsterdamie 1672.

MALARSTWA

Do uczniów Adryana van de Velde należał DlRK VAN O HOLEN-BERGEN, urodzony w Haarlemie, czynny od r. 1661 do 1690; DERSKICH był zręcznym jego naśladowcą. Około r. 1673 przeniósł MALA-się do Londynu i tam się też osiedlił.

Innym naśladowcą był PETER VAN DER LEEUW, zmarły MORZA w roku 1704; znajdująca się w Monachium Siwa krowa 1 O STWO-u poidła (1671) jest jednem z najlepszych jego dzieł.

VAN DER CAPELLE 1624?

RZACH

1680

RZONEJ PRZEZ NICH SZTUCE

KRAJOBRA-

Czy JAN VAN DER CAPELLE był uczniem Rembrandta, ZOWEJ tak samo, jak był jego przyjacielem i doradcą, niewiadomo.

Urodzony w Amsterdamie, zasłynął jako malarz morza.

Obdarzony subtelnem poczuciem światła i cieni, styl posiadający znakomity, Van der Capelle ma najlepsze swe rzeczy w Galeryi Narodowej, świadczące, że sztuka jego pokrewna jest bądź sztuce Cuypa, bądź też Willema van de Velde. Żył wolny od trosk pieniężnych, które trapiły jego kolegów, otrzymał bowiem w spadku bogatą farbiar-nię. Zmarł w dzień Nowego Roku 1680, pozostawiając fortunę i zbiór obrazów, pomiędzy tymi arcydzieła Rembrandta i Halsa, nie mówiąc o pięciuset rysunkach Rembrandta. Przypuszczają, że portretem jego, malowanym przez Rembrandta, jest Carlisle’owski Portret mężczyzny z r. 1648.

Wykwintna jego sztuka jest jedynem świadectwem jego wielkości. Wiemy, że urodził się w Amsterdamie i że opuścił to miasto w roku 1653. Podobnie, jak Cuyp, lubował się w morzu spokojnem; pociągała go wspaniałość statków i połyskujące refleksy na wielkich, spokojnych wodach — czy to nastroje w czas gorącego słońca, które tak nęciły Cuypa, czy też tony srebrzyste, które tak pięknie malował Van de Velde. Najlepsze jego dzieła znajdują się w Anglii,

Zbiory Arembergów w Brukseli mają piękny pejzaż morski.

znaczony „C. V. Capell“. Bardzo znana jest jego Cisza, w Galeryi Narodowej.

JAN DUBBELS

1621

1676

O JANIE DUBBELS wiemy nie dużo

znamy natomiast dobrze jego widoki morskie. Był nauczycielem Backhuysena, któremu też w sposób nieszczęśliwy przypisywano wiele jego dzieł. Amsterdam posiada jego wielkich rozmiarów, sygnowane, Wybrzeże morskie podczas burzy; inny obraz jego znajduje się w pałacu Pitti.

BACKHUYSEN

1631

1708

LuDOLPH BaCKHUYSEN, urodzony 1631 w Embden, przygotowywał się z początku do stanu kupieckiego; dopiero mając lat osiemnaście, wstąpił do pracowni Everdin-gena. Za przedmiot swej sztuki wybrał sobie morze, efekty jego z wytężoną podpatrując pracowitością. Nigdy jednak nie opanował morza do tego stopnia, ażeby dojść do subtelności Van de Velde’a; dzieło jego bywa niejednokrotnie surowe i frazesowe. Najlepszym był może w malowaniu burz. Miał wielkie powodzenie w swych czasach; król pruski, elektor saski i wielki książę toskański byli jego odbiorcami. Monachium posiada dobrze znany jego Widok morski z okrętem. W Amsterdamie, Luwrze, w Hadze, Wiedniu i w Galeryi Narodowej mamy dobre jego dzieła; w Galeryi Narodowej jest pomiędzy innemi jego Ujście Tamizy i małych rozmiarów Z nad wybrzeża. Uprawiał też rysunek i rytownictwo. Zmarł w Amsterdamie 1708.

Do pośledniejszych malarzy morza należeli: LlEVE VERS-HUUR, urodzony w Rotterdamie w pierwszych latach wieku siedemnastego, zmarły w r. 1691, — był uczniem Yliegera

MALARSTWA

RZONEJ

i namalował kilka dobrych widoków morskich; ABRAHAM O HOLEN-STORK, ur. w Amsterdamie, zmarły r. 1708, ulegał wpły- DERSKICH wowi Backhuysena, był zarówno rytownikiem, jak wytwór- MALA-nym malarzem; MlCHIEL MADDERSTEG (1659—1709), uczeń RZACH Backhuysena; JAN CLAASZ RlETSCHHOOF, ur. w Hoorn 1652, MORZA zmarły 1719, był również uczniem i naśladowcą Backhuy- I O STWO-sena.

Proklamując wielkość Turnera, Ruskin wyśmiewał wzię- PRZEZ NICH tość holenderskich malarzy morza; atoli Turner był zbyt SZTUCE wielki, aby potrzebował tego rodzaju smutnego świadectwa. KRAJOBRA-Prawda, że niektórzy z malarzy holenderskich zbyt wiel- ZOWEJ kiego zażywali szacunku, jak wogóle dziś się dzieje ze starymi mistrzami; atoli Ruskin wywierał gniew swój zarówno na małych, jak i na wielkich. Jego „Van Somethings and Back Somethings“ obejmuje Van de Velde’a i Backhuysena, u którego „nie widzi żadnych przymiotów, któreby wyrównały jego przywary“; zwracając jednak swe oko na rzeczy, leżące poza istotą sztuki, szukając pierwiastków „intelektualnych“ i „przyjemnych“, nie dostrzegał prawdopodobnie rzeczy bardziej esencyonalnych. Odmawianie mu wszelkiego rodzaju „zrozumienia rzeczy“ dowodzi chyba, że Ruskin nie był zdolen zrozumieć istoty sztuki, i to w czasie, kiedy do mistrzowstwa doszedł Whistler.

O MĘŻACH POŚLEDNIEJSZEGO GATUNKU, JAKIMI BYLI HOLENDERSCY, POD WPŁYWAMI WŁOSKIMI POZOSTAJĄCY MALARZE SCEN PASTERSKICH I KRAJOBRAZOWYCH

KRAJ

OBRAZ

Podróż do Włoch była chwilowym celem niejednego Holendra. I oto udawali się do Włoch rozmaici malarze scen pasterskich i przynosili stamtąd sceneryę włoską z ruinami włoskiemi, umieszczanemi na płaszczyznach holenderskich, zaludniając je pasterzami i pasterkami holenderskiemi z ich stadem i trzodą.

AS S ELY N 1610 — 1660

Najpierwszym tego rodzaju podróżnikiem był JAN ASSE-LYN. Urodzony w Diepen pod Amsterdamem r. 1610, został uczniem Esaiasa van de Velde i Jana Mielą, a potem, udawszy się do Włoch, bawił tam od r. 1630 do 1645. Luwr posiada cztery jego utwory, Amsterdam rzecz dobrą, z wielką ruiną na froncie, z chłopami, osłami i mułami, z mostem w środku i błękitnemi górami w głębi. Jego stada u brodu, wędrowcy przy promach i jego monachijska Ruina zamku, to najlepsze okazy jego sztuki. Zmarł w roku 1660.

VAN DER DOES

1623

1673

JAKÓB VAN DER DOES, urodzony w Amsterdamie 1623, uczeń Moeyaerta, przybywszy do Rzymu, dostał się do pracowni Pietera van Laera. Malował pejzaże włoskie lub

MALARSTWO

NIEJSZEGO GATUNKU, JAKIMI BYLI HOLEN-

w duchu włoskim, znaczny posiadające urok; częstokroć O MĘŻACH umieszczał na nich niezwykle dobre owce i kozy. Ożenił POSLED-się w Haarlemie 1650, zmarł w Hadze 1673.

BERCHEM 1620 — 1683

Nicholas albo Claes Pietersz Berchem, urodzony DERSCY, w Haarlemie, był nasłynniejszym z tej grupy włoszczyznę POD WPŁY-uprawiających malarzy holenderskich. Uczeń rozmaitych arty- WAMI stów, pomiędzy nimi Jana Babtysty Weenixa, rychło przy- WŁOSKIMI szedł do znaczenia. Udawszy się do Włoch, przejął się POZOSTA-stylem włoskim w krajobrazie i postaciach. Posiada znaczne JĄCY MA-zdolności poetyckie i lubuje się w radosnej słoneczności LARZE nieba. Subtelny rysownik, obdarzony zmysłem układu rze- SCEN PA-czy, wykonywał zręczną, uduchowioną sztukę. Umieszczając STERSKICH pasterzy i pasterki w pozie włoskiej, doszedł do kunsztu I KRAJ-w malowaniu stad i trzód. Nieustanne napieranie żądnej OBRAZO-pieniędzy małżonki zmuszało go do pospiechu w produkcyi. WYCH Dzieła jego posiada przeważna część wielkich galeryi. Malował postacie ludzkie i zwierzęta na krajobrazach Ruysdaela i Hobbemy, Jana Weisa, Verbooma i Moucherona. Oświetlenie jego przypomina bardzo sztukę Cuypa. Był mistrzem w obrazkach eleganckich. Był też dobrym rytownikiem; jego rysunki są przedziwne. Zmarł w Amsterdamie 1683.

Do naśladowców Berchema należeli ABRAHAM BEGYN i J. F. SOLEMAKER.

DU JARDIN

1678

1622

KAREŁ DU JARDIN był podobno uczniem Berchema, prawdopodobnie jednak wpływał na niego Paweł Potter. Wcześnie udawszy się do Rzymu, przejął się stylem włoskim. Powróciwszy do Holandyi, wstąpił do cechu w Hadze 1656;

stąd przeniósł się do Amsterdamu 1658, gdzie się osiedlił i pracował do r. 1669, ażeby znowu powrócić do Włoch i umrzeć w Wenecyi 1678. Malował dużo na tematy Ber-chema, a także i portrety. Oddawał się przyjemnościom życia, tak, że dzieła jego nie są zbyt liczne. Obfituje w nie Luwr. Był także rytownikiem.

Naśladowcami Du Jardina byli: WlLLEM REYN, uczeń Berchema, który wstąpił do cechu w Haarlemie 1646, gdzie też żył do roku 1693, — i HENRICK MOMMERS, urodzony w Harlemie 1623, zmarły tamże 1697.

JAN BAPTYSTA WEENIX

1660

1621

JAN BAPTYSTA Weenix wstępuje niejednokrotnie na wysoki szczebel w scenach z życia pasterskiego i w malowaniu zwierząt; oświetlenie jego bywa też często subtelne. Malował również wybrzeża morskie. Ma wybitną wizyę włoską.

THOMAS WYCK

TOMASZ WYCK, urodzony w Beverwyck, wstąpił do cechu haarlemskiego 1642; zmarł w Haarlemie 19 sierpnia 1677. Sztuka jego świadczy, że zwiedził Włochy. Skłaniał się raczej ku malowaniu ćTllchemistów i Wybrzeży morskich; starożytne fontanny z piorącemi przy nich kobietami i porty morskie to ulubione jego tematy. Był także rytownikiem.

LINGELBACH

1623

1674

JOHANN LlNGELBACH, ur. w Frankfurcie nad Menem, udał się w młodych latach do Włoch, skąd wróciwszy do Amsterdamu, uległ wpływowi Wynantsa; malował też nie-

MALARSTWA

jednokrotnie ludzi i zwierzęta na jego krajobrazach. Pod- O MĘŻACH dał się także urokowi Wouvermana, którego naśladował. POSLED-Galerya Narodowa ma także włoskie osterje, szkoły jazdy, targowiska jarzyn i tym GATUNKU, podobne. Zmarł w Amsterdamie.

Jan VAN der Meer DE JONGE, ur. w Haarlemie 1656, HOLEN-był dobrym malarzem owiec, zajmujących główne miejsce DERSCY, na jego krajobrazach. Ożenił się z siostrą malarza Corne- POD WPŁY-lisa Dusarta w r. 1683. Zmarł w Haarlemie 1705.

jego Sprzęt siana (1661). Malował NIEJSZEGO

JAKIMI BYLI

WAMI

SlMON VAN DER DOES (1653—1717) ma wizyę głęboką. WŁOSKIMI W stosunku do krajobrazu główniejszą rolę w jego dziele POZOSTA-odgrywają figury — trzoda z dziewczyną i pasterzem wśród JĄCY MA-pejzażu; malował dojenie krów z bykiem na przedzie (1712), LARZE matkę z dzieckiem i tym podobne.

MOUCHERON

1633

1686

SCEN PASTERSKICH I KRAJ-OBRAZO-

WYCH

FREDERICK MOUCHERON, ur. w Emden, został uczniem Asselyna. Był w Paryżu, — następnie, wróciwszy do kraju, osiedlił się w Amsterdamie, gdzie też umarł. Wymyślał sce-nerye włoskie; zwierzęta i figury na nich malowali Helmbre-cker, Adriaen van de Velde i Lingelbach.

ISAAC MOUCHERON, ur. w Amsterdamie 1670, zmarł tamże 1744, — był uczniem i naśladowcą ojca, Fryderyka Moucherona.

Herman VAN SwANEVELT, ur. w Woerden (w Holandyi) około r. 1600, zmarły 1655, przybył w młodych latach do Rzymu i stał się uczniem Claude Lorraina. Nazywano go „Pustelnikiem". Od Lorraina wziął dużo zmysłu kompozycyjnego i poczucia powietrznej jasności. Hampton Court ma trzy jego utwory. Był również bardzo znanym rytownikiem.

HACKAERT

1629

1699

Kto uczył JANA HACKAERTA, niewiadomo. Znaną przecież jest rzeczą, że w młodych latach bawił w Niemczech i Szwajcaryi. Stąd pochodzą góry na jego krajobrazach. W swoim żywiole był jednak śród puszcz, otaczających Hagę, z światłem słonecznem, połyskującem na polanach. A. van Ostade i Lingelbach malowali figury dla niego, gdy on polował po puszczy. Malował także dużo dekoracyi dla mieszkań.

Bartholomaeus Breenberg (1620?—1663?) wzorował styl swój na Poelembergu. Był we Włoszech. Malował obrazy religijne i małe krajobrazy z ruinami rzymskiemi. Wprowadzał zwaliska, gdzie tylko się dało. Drezno i Luwr mają jego dzieła.

JAN BOTH 1610? — 1652

JAN Both, ur. w Utrechcie, był uczniem Bloemarta. Udawszy się jednak razem z bratem, ANDRZEJEM BOTHEM, do Włoch, dostał się pod wpływ Claude Lorraina i malował niemal wyłącznie scenerye włoskie. Jest on najbardziej włoskim ze wszystkich malarzy holenderskich i może dlatego, że oddał się całkowicie czarowi włoskiemu bez zastosowy-wania go do stylu holenderskiego, doszedł do pewnych wyżyn w tworzeniu kompozycyi dostojnych z eterycznymi, złocistymi obłokami, stapiającymi się w jedno z przestrzenią. Figury dla niego malowali Andrzej Both i Poelemberg. Był nieco monotonny pod względem kompozycyi: wielkie drzewa na przedzie, z wielką płaszczyzną, zakończoną górami. Rad zatapiał wszystko w płomiennej czerwieni, co, zdaje się, zasmucało italianizatorów. Amsterdam, Luwr,

MALARSTWA

Haga i londyńska Galerya Narodowa mają niejedno dobre O MĘŻACH,

POŚLED-

jego dzieło. Rytował także krajobrazy.

Janie Both należą: WlLLEM DE NIEJSZEGO 1649), uczeń i naśla- GATUNKU,

1673, który przybył POD WPŁYWAMI

Do wzorujących się na HEUSCH (z cechu utrechckiego w r. dowca Botha; JAKÓB DE HEUSCH, ur. w Utrechcie 1657, JAKIMI BYLI zm. 1701, krewniak i uczeń Willema de Heuscha, którego HOLEN-naśladował tak samo, jak Hermana Saftlevena; Adam Py- DERSCY, NACKER, ur. w Pynacker 1621, zm. w młodych latach do Włoch.

STERSKICH

JAN Glauber (1646—1726) urodził się z rodziców nie- WŁOSKIMI mieckich w Utrechcie; został uczniem Berchema, udał się POZOSTA-do Włoch i uległ wpływowi Poussina. Powróciwszy, osie- JĄCY MA-dlił się na pewien czas w Hamburgu. W r. 1684 udał się LARZE do Amsterdamu, i tutaj Lairesse malował niejednokrotnie SCEN PA-figury na jego pejzażach. Miał przezwisko POLYDORA.

Jan Gottlieb Glauber (1667—1703), młodszy brat I KRAJ Jana Glaubera, udał się z nim razem do Włoch i naśla- OBRAZO-dował go. Znany był w kołach włoskich jako MYRTIL. Osie- WYCH dlił się we Wrocławiu i tam umarł.

ALBERT Meyering, ur. w Amsterdamie 1645, był uczniem swego ojca, FRYDERYKA MEYERINGA. Udał się w młodych latach do Włoch razem z Janem Glauberem, którego też naśladował. Zmarł w r. 1714.

O HOLENDERSKICH MALARZACH SCEN ULICZNYCH I ARCHITEKTURY

SAN REDAM

1597

1665

KRAJ

OBRAZ

PIETER JANSZOON SANREDAM, ur. w Assendelft, był uczniem Pietersa de Grebbera. Do cechu haarlemskiego wstąpił w r. 1623. Jest on ogniwem w łańcuchu wczesnych malarzy architektury, podobnie, jak Neefs. Rozległej zażywający sławy za owych czasów, Sanredam malował wnętrza kościołów i wielkie budowle z subtelnem traktowaniem światła, z wyjątkową czystością koloru. Zmarł w Haarlemie 1665.

VAN DELEN

1605

1671

DlRK VAN DELEN, ur. w Alkmaarze, uczył się podobno u Fransa Halsa. Malował wnętrza i zewnętrzne kształty gmachów w stylu klasycznym, posługując się efektami szczegółowej perspektywy, wszystko w tonie srebrnym; technikę ma świetną, jakkolwiek architektura jego bywa czasami jednostajna. Galerya wiedeńska ma piękną jego budowlę, traktowaną ze znacznym majestatem; kolumnady i figury tego wielkiego obrazu skomponowane są dobrze. Główne jego dzieła odznaczają się wielkim zasobem powietrza i swobodą techniki. Lubował się w wielkich płótnach. Van De-len zmarł w Armuyden.

MALARSTWO

EMANUEL DE WITTE

1617

1692

EMANUEL DE WiTTE, ur. w Alkmaarze, uczył się w pra- O HOLEN-cowni Everta van Aelsta. Pierwotnie malarz ubitej zwie- DERSKICH rzyny i martwej natury, oddał się następnie malowaniu MALA-wnętrz wielkich gmachów. Subtelne poczucie światła i cieni RZACH zawdzięczał objawieniu Rembrandtowskiemu. Szeroka tech- SCEN nika doprowadziła De Wittego na wysokie szczeble; zgra- ULICZNYCH bne grupowanie, dobrze narysowane figury i zmysł malow- I ARCHI-niczości przyczyniają się w wysokim stopniu do podniesie- TEKTURY nia jego siły. De Witte zmarł w Amsterdamie 1692.

HENDRICK VAN YLIET

1675

1608

HENDRICK VAN VLIET, uczeń ojca, H. C. van Vlieta, podlegał silnie wpływom De Wittego, z którym współzawodniczył pod względem bardzo połyskliwego kolorytu. Malował także obrazy z życia ludu przy świetle lampy. Zmarł w wielkim niedostatku 1675.

C. HOCKGEEST

Na ogół wziąwszy nieznany, HOCKGEEST namalował w połowie wieku siedemnastego kilka pięknych wnętrz kościołów ze świetnem zastosowaniem światła.

ISAAC VAN NlCKELEN, którego w cechu haarlemskim widzimy w r. 1660, zmarły w Haarlemie 1703, wzorował sztukę swą na sztuce Hockgeesta.

JAN VAN NlCKELEN był uczniem i naśladowcą swego ojca, Izaaka.

EMANUEL MURAND

1622

1700

EMANUEL MurAND, ur. w Amsterdamie r. 1622, wstąpił do pracowni Wouvermana. Lubował się w malowniczych kształtach walących się domów wiejskich z postaciami i stadami na pierwszym planie. Zmarł w Leeuwarden 1700.

Z Amsterdamu pochodził także JAN ABRAHAMSZ BEER-STRAETEN (1622—1666).

VAN DER HEYDEN

1637

1712

JAN VAN DER Heyden, ur. w Gorinchem 1637, był słynnym malarzem gmachów, zwracających uwagę wykończeniem — pałaców, kościołów, scen ulicznych, kanałów z wiel-kiemi budowlami u ich brzegów. Jest on par excellence malarzem scen ulicznych. Przyjaciel jego, Adriaen van de Velde, malował figury dla niego; po śmierci tegoż wyświadczali mu tę samą przysługę Eglon van der Neer i Lin-gelbach. Przeważna część jego malowideł drobnych jest rozmiarów. Na nieszczęście dla swej sztuki, interesował się tak przyrządami pożarniczymi, że zrobiono go naczelnikiem miejskiej straży pożarnej; dla tego konika poświęcił też swój talent artystyczny. Anglia obfituje w jego dzieła. Zmarł w Amsterdamie 1712.

BERK-HE YDE

1638

1698

GERRIT Berk-HeydE, ur. w Haarlemie, malował gmachy włoskie i holenderskie — zarówno ich kształty zewnętrzne, jakoteż ich wnętrza, ze znacznym zasobem sztuki upiększając je postaciami ludzi i zwierząt. Do cechu haarlemskiego wstąpił 1660; zmarł w czerwcu 1698.

MALARSTWA

Miał on współpracownika w bracie swym, JOBIE BERK- O HOLEN-Heyde (1630—1693), który malował krajobrazy i portrety. DERSKICH

VAN DER ULFT 1627 — 1688?

MALARZACH SCEN

Urodzony w Gorinchem, JAKÓB VAN DER ULFT zdobył ULICZNYCH sobie pewną sławę jako malarz placów publicznych, gma- I ARCHI-chów i pomników rzymskich, które z chwilą opuszczenia TEKTURY Włoch odtwarzał ze sztychów. Malowidła ulic i gmachów rodzinnego kraju zapełniał ludźmi i zwierzętami. Posiada zmysł malowniczości. Dobrym był w krajobrazach i wybrzeżach morskich; malował swobodnie, z żywem dotknięciem pendzla, z dobrem poczuciem barwy i światła. Rozmiłowany był w ruinach.

WIELCY HOLENDERSCY MALARZE ZWIERZĄT I MARTWEJ NATURY

ROZDZIAŁ XXIV

O WIELKICH HOLENDERSKICH MALARZACH ZWIERZĄT

Jednym z Holendrów, którzy malowali dzikie zwierzęta O WIEL-i psy, zajęte walką czy leżące spokojnie, żywe czy ubite, KICH był ABRAHAM Hondius. Urodzony w Rotterdamie 1638, HOLEN-przybył do Anglii, osiedlił się tutaj i zmarł w Londynie 1695. DERSKICH Malował walki zwierząt i polowania, wilki, ujadające się MALA-z psami, bawoły w zapasach z lampartem i tym podobne. RZACH

ZWIERZĄT

JAN WEENIX

1719

1649

JAN Weenix, syn i uczeń pejzażysty i malarza scen pasterskich, JANA Baptysty WEENDCA, urodził się w Amsterdamie i, podobnie, jak ten, malował od czasu do czasu porty morskie. Znany jest głównie jako malarz martwej zwierzyny naturalnej wielkości, zwłaszcza zająców oraz ptaków — pawi, łabędzi, gęsi, bażantów, kuropatw. Lubił dodawać żywego psa. Rad też malował urny z krajobrazem w głębi. Dużo z tych obrazów wykonał jako dekoracye dla zamku Bensberg nad Renem na zamówienie elektora Jana Wilhelma, — wykańczał zaś po mistrzowsku; niektóre z nich są w Monachium. Znaleźć go można niemal we wszystkich wielkich galeryach. Od czasu do czasu malował także kwiaty. Umarł w Amsterdamie 1719.

Niejedno malowidło ubitej zwierzyny i martwej natury, przypisywane Weenixowi, wyszło z pod pendzla malarza szkockiego, WILLIAMA GOUWA FERGUSONA, który jakiś czas bawił w Holandyi, a zmarł około r. 1695.

Teodor Yalkenburg (1675—1721), ur. w Amsterda-

to

MALARSTWO

WIELCY HOLENDERSCY MALARZE ZWIERZĄT I MARTWEJ NATURY

mie, był uczniem Jana Weenixa i tak ulegał wpływowi swego mistrza, że malowidła jego przypisywano niejednokrotnie Weenixowi. Malował także portrety. Valkenburg żył długi czas w Niemczech, malując obrazy dla rozmaitych książąt.

HONDECOETER

1636

1695

w Utrechcie 1636,

ur.

Melchior de Hondecoeter,

był uczniem swego ojca, GlSBERTA HONDECOETERA. Do cechu w Hadze wstąpił w r. 1659. Zasłynął jako malarz zarówno żywego jak i ubitego ptactwa — drobiu, pawi, indyków, gołąbi na tle pejzażu, czy żywych, czy też ubitych. Aranżując z subtelnym zmysłem dekoracyjnym, świetny w formie i barwie, Hondecoeter tworzył rzeczy zbytkowne i wielce malownicze. Malował śmiało przedmioty naturalnej wielkości, modelował subtelnie; przenosił na płótno kształty ptaków i sceny z ich życia, szukając prawdy, a impresyę tej prawdy dawał z talentem. Amsterdam bardzo jest bogaty w jego obrazy. Galerya Narodowa ma piękny okaz tego majstra; niektóre z największych jego obrazów są jednak własnością prywatną. Hondecoeter zmarł 1695.

JACOB YICTORS

O JakÓBIE VlCTORSIE mało co wiemy. Miał wielką wzię-tość jako współzawodnik Hondecoetera. Żył w Wenecyi w roku 1663.

HONDECOETER

1695

1636

SZKOŁA HOLENDERSKA

„BIAŁY PAW“

(Kassel, Galerya Królewska)

t

fl3T30D3aW0H

m i

dm

A>!833QM3JOH AiOMSa “^IK^ XAK\a.₍

(A5I2W3JÓa>i AYH3JAD ,J32aA>I)

'

•>

. .*. -■.-

~

)

;:g

/

I

|1

1

• >

I ^

»Hfc

lit,

! L’i

i£l

kl

-f

a

¹¹ W ¹

S'-

V

&

m

i?

/ V

r

\v

mmm

\

m

) <*

£ 4j$    ,

V

2»

Z-Y

fi*

^ 'VI

^ iifut

£ąjg»

<*;

M

m

' >

V

5 i-'

J&t

.•*

« ^

i

. - ■'

V,

?*

fe

1

*■■■

/

/

•:

V

i

x3r5p⁵'

l

L

,V

\

■;-r; ;fc:

i. ~Z)Y£Y^Y'^A 7

4

' tf

i ^ >

/

ĘjjH

.

1

\

\

07

lift

m

Nf>"

'4y '

W -

I

\

i

/r a”.

j a

■■

'/

/

Y

V -

-5t?-

w*.

jT

A

ROZDZIAŁ XXV

O WIELKICH HOLENDERSKICH MALARZACH MARTWEJ NATURY I KWIATÓW

MARTWA NATURA

Holendrzy słyną z malowideł martwej natury, — czy to O WIEL-będą kwiaty, czy ubite zwierzęta, czy jarzyny. Atoli rzecz to KICH dosyć ciekawa, że, jakkolwiek przy wzmiance o malarzach, HOLEN-którzy poświęcili temu całą swą sztukę, mamy zawsze na DERSKICH myśli Holendrów, trzeba przecież pamiętać, iż niemal każdy MALA-z najpierwszorzędniejszych artystów z skończonemi uprawiał RZACH to zdolnościami: Velazquez zużywał na to całe lata, jak- MARTWEJ kolwiek, niestety, dzieła te są dla nas stracone, — dzieła, NATURY które on z ogromną traktował uwagą; czynił to również I KWIATÓW i Rembrandt, i Frans Hals, i inni olbrzymi. Holendrzy i Hiszpanie malowali te rzeczy dla nich samych. Prawdziwe nazwiska wielu Holendrów stracone są dla nas; dzieła ich przypisują kilku sławnym artystom, jak De Heem lub Snyders.

W ten sposób, jak zaznacza Bodę, bogaci, dumni kupcy starego grodu haarlemskiego uwieczniali swe kosztowne misy, swoje pasztety pawie, swoje szkła, cudnie rżnięte, napełnione szampanem, i tym podobne wspaniałości stołów zastawnych, pospólstwo zaś radowało się na widok swych kufli, swych ostryg, serów i fajek. W uczonej Leydzie profesorowie znajdowali przyjemność w księgach, w instrumentach muzycznych przy szklance z piwem i fajkach, od czasu do czasu w trupiej główce jako godle filozofii, lub też w klepsydrze albo świecy jako symbolach znikomości rzeczy ludzkich; w straganach w Scheveningen panowała ryba, w Utrechcie

owoce i kwiaty, wspaniałemi płonące barwami, były chwałą protestantów. Malarze amsterdamscy mieli wszelkiego gatunku „rekwizyty". Wszystkich pociągały przedmioty domowego użytku, miłe skarby rodzinne, rozmaite fatałaszki ZWIERZĄT i drobiazgi poszczególnych osób. Sztuka holenderska zajmo-I MARTWEJ wała się tern zawsze, — gloryfikowała życie, które lubiła:

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MALARZE

NATURY

Beijeren i Gillig i Putter malowali ryby, Heda, Kalf i Claeuw stoły z owocami, szkłem i kwiatami. W Haarle-mie żył i działał od r. 1617—1661 PIETER CLAASZ albo PIETER CLAESZ, czasem zwany C. PlERSONEM, ojciec Ber-chema. Martwe natury swe znaczył inicyałami P. C.; malował naczynia do jedzenia i picia i inne przedmioty stołowe.

W Haarlemie urodził się także — w r. 1627 — PIETER ROESTRAETEN, uczeń Fransa Halsa, malarz martwej natury; przeniósłszy się do Londynu, zmarł tamże 1698.

HEDA

1594 — 1680?

Również w Haarlemie urodzony, WlLLEM KLAASZ HEDA malował zwierzynę, ryby i ptaki w sposób szeroki i mistrzowski.

Krewny jego CORNELIS CLAESZ HEDA, który w r. 1587 wstąpił do cechu haarlemskiego, udał się na dwór jednego z książąt indyjskich.

DE H E E M 1606 — 1683-4

JAN DavidS DE Heem, urodź, w Utrechcie 1603, był uczniem swego ojca, DAWIDA DE HEEMA, i miał po wsze czasy zasłynąć jako jeden z największych malarzy owoców, jako jeden z najwspanialszych mistrzów martwej natury. W r. 1635 przybył do Antwerpii, wstąpił do cechu i żył tutaj trzydzieści dwa lata. W r. 1667 powrócił do rodzin-

MALAR S T W A

MARTWEJ

nego Utrechtu, gdzie pozostał aż do śmierci w r. 1683 O WIEL-lub w pierwszych miesiącach 1684. W Antwerpii też po- KICH wstała przeważna część jego dzieł; z tego samego powodu HOLEN-Antwerpia reklamuje go jako Flamandczyka. Do Antwerpii DERSKICH przybył jednakże jako skończony malarz holenderski, Ho- MALA-lendrem też pozostał do szpiku kości, jakkolwiek nabył RZACH coś z wizyi flamandzkiej.

Pierwsze dzieła De Heema — z pierwszych czasów dwu- NATURY dziestki jego życia — to malowidła owoców, o dotknięciu I KWIATÓW trochę lękliwem, lecz dobre w kolorze, jakkolwiek brunatne w tonie — tak zwane „talerze z owocami". Atoli mając lat dwadzieścia i trzy, przybył do Leydy i tutaj, w tem starem, uczonem mieście zapoznawszy się z obrazami na temat znikomości rzeczy ludzkich — Yanitas — temat ten zaczął przedstawiać na małych obrazkach, w których w naturalny sposób ujawnił swoje poczucie malowniczości, jakkolwiek pod względem światła i cieni obrazy te szwankują.

Tutaj też poznał się z objawieniem Rembrandtowskiem.

W Leydzie przyjmował uczniów do cechu.

Do Antwerpii przybył między rokiem 1634 a 35, przybył ze spotęgowanem poczuciem chiaroscura i zaczął malować owoce i kwiaty w sposób nowy, z bogatą, gorącą wizyą. Pełny jego pendzel i styl holenderski wybitnem są przeciwieństwem płynnych, rozcieńczonych barw oraz dekoracyjnych intencyi Daniela Seghersa, których się Seghers nauczył od Rubensa. Holenderskie poczucie charakteru jest dominującym tonem w dziele De Heema. De Heem wielki wywarł wpływ na całą sztukę niderlandzką.

Ze skończonym aranżując smakiem, posiadając wielką świetlistość koloru, De Heem posługiwał się martwą naturą, aby wyrażać hormonie koloru oraz światła i cieni, wytwarzające rytm i odżwięk w naszych zmysłach, podobnie, jak to czyni ogród letni ze swoją dziwną, nie łatwą do określenia

WIELCY

HOLEN

DERSCY

De Heem umiał swą martwą naturą niejednokrotnie wywołać nastrój, na jaki zdobywał się tylko ogromniejszy, tytaniczny geniusz Rembrandta i innych; a że do takich sięgał wyżyn, świadczy to tylko o jego wielkości.

poezyą liryczną. Krytycy przywykli traktować malowidła martwej natury jako coś ciasnego; jednakże De Heem i Kalf umieją poruszać w nas ową zniewalającą strunę li-MALARZE ryczną, którą z tą samą siłą niewielu tylko malarzy tema-ZWIERZĄT tów „górnych" rozbudzać potrafi.

I MARTWEJ NATURY

dzieło dużych rozmiarów, o jakichś

Na szczęście De Heem zwykł był znaczyć swe dzieła. Wiedeń ma jego słynny Kielich z Sakramentem, z hostyą, otoczoną wieńcem, czterech stopach kwadratowych, sięgające wyżyn wielkości. W Luwrze jest jego stół, nakryty zielonem suknem, z owocami i ostrygą, i inny stół, również nakryty suknem, z wazami, dzbankami z wodą, talerzami, owocami, nożami i ze-

CORNELIS DE HEEM 1678?

garem.

1623

CORNELIS DE HEEM, syn i uczeń wielkiego mistrza, malował manierą ojca, tak, że dzieła jego częstokroć przypisywano tamtemu.

MARIA VAN OSTERWYCH, ur. w Nootdorp pod Delftem, zmarła 1693, była uczenicą Jana Davidsa de Heema; malowała kwiaty w wazach lub naczyniach szklanych, czasami owoce. Artystka dobra.

ABRAHAM Mignon, urodź, w Frankfurcie 1635, zmarły w Wetzlarze 1679, był uczniem Jana Dawidsa de Heema, do którego nieraz bardzo się zbliża. Rzeczy jego uchodzą za dzieła De Heema.

PIETER de Ring, który do cechu w Leydzie wstąpił r. 1648, był naśladowcą De Heema. Niejednokrotnie znaczył swe dzieła pierścieniem („Ring"). Amsterdam posiada

MALARSTWA

KICH

jego martwą naturę z owocami, ostrygami, chlebem, ugo- O WIEL-towanym homarem itp.

HOLEN

DERSKICH

MALA-

K A L F 1621-2—1693

WlLLEM KALF, ur. w Amsterdamie 1630, był podobno RZACH uczniem portrecisty i malarza życia domowego, Hendrika MARTWEJ Pota. Zyskał sławę jednego z największych holenderskich NATURY malarzy martwej natury. Najulubieńszym jego tematem były I KWIATÓW kompozycye z zastawą owoców, szklanek, napełnionych winem, ułożonych na stołach, zwykle niedbale nakrytych bogatą materyą. A jak wspaniałe są wszystkie te rzeczy!

Kalf jest wybitnie nowoczesny. Wizyą swą, objawioną mu w całej pełni przez Rembrandta, Kalf porusza nasze zmysły, w potężny sposób posługując się światłocieniem oraz krzepką techniką, idącą w parze z wyśmienitym rysunkiem — przymioty w jego dziedzinie niemal tak wielkie, jak sztuka Rembrandta. Gorący jego koloryt, jego zniewalające, rezonansu pełne cienie, jego czarodziejskie światło — wszystko to stawia go w rzędzie wielkich malarzy wszystkich czasów.

Urodzony 1621 lub 1622, Kalf zaczął wzbogacać wielką sztukę swego wielkiego stulecia, mając lat dwadzieścia, jak tego dowodzą dzieła jego, noszące datę pierwszych lat czwartej dziesiątki wieku.

Z sztuką swego znanego nauczyciela nie ma on nic wspólnego. Niektóre z jego pierwszych rzeczy, krajobrazy, robią wrażenie, jak gdyby zapatrzył się w sztukę Van Goyena; atoli dużych rozmiarów martwe natury, które malował od początku, tak zwane „śniadania**, pokrewne są dziełom Trecka, Hedy i Claesza: talerze z owocami na stole śniadaniowym, z wspaniałymi dzbanami i puharami ze srebra, ze srebra wyzłacanego lub cyny, o chłodnym po-

WIELCY

HOLEN

DERSCY

rezonansu

łysku i nieco jednostajne pod względem harmonii barw, ostrygi, orzechy, kieliszek reńskiego wina, szklanka wina, kufel, fajka gliniana, naczynie na węgielki itp. Potem Rem-MALARZE brandt zniewolił sobie bogactwem swych obrazów młodego ZWIERZĄT Kalfa; od dwudziestego piątego roku życia widzimy u niego I MARTWEJ łyskliwy, płomienny koloryt, wyborne, pełne NATURY

chiaroscuro i przepyszny układ, przymioty, dzięki którym zajął miejsce śród nieśmiertelnych. Drobnych rozmiarów obrazki, jarzyny, gliniane garnki, w malowniczym ułożone nieporządku, obrazki, jakie ma Luwr, Nowy Jork i Berlin, a na których kawały surowego mięsa, dynie, sukno, naczynia z miedzi lub bronzu w jaskrawem płoną świetle lub z świetlistego wychylają się cienia, dzieła, które Francuz Boucher tak bardzo ukochał. Albo owe pyszne, bogatem śniadaniem zastawione stoły o płytach marmurowych, nakrytych wschodnim kobiercem — porcelanowe talerze, pełne pomarańcz i cytryn ze skórką napół obraną, ze srebrnym dzbanem obok lub kolorowym kieliszkiem reńskiego wina, czasami z jakimś srebrnym przedmiotem w środku lub rzeźbioną czarą, ze szkłem weneckiem, podłużnem lub kulistem, w którem gorące dymi wino, z lakierowaną kasetą lub zegarkiem obok — a wszystko to pełne słodkich zapachów, wszystko wspaniale błyszczące w pośrodku głębokich, otaczających je cieni. Tak, Kalf był między nimi wszystkimi poetą. Orkiestracya jego przypomina muzykę skrzypiec, fletni i wtórującego im basu. Le Mans ma to szczęście, że posiada jedno z wielkich jego arcydzieł. Dowód to lichego smaku, że wielkie kolekcye odstąpiły te wspaniałe utwory swoim biedniejszym krewniaczkom, galeryom prowincyonal-nym! Berlin posiada pięć obrazów Kalfa — i to jakie arcydzieła! Mamy tu znowu do czynienia z mistrzem baroku — baroku, który, zaprawdę, jest jedną z największych sztuk holenderskich, mając pomiędzy innymi Rembrandta.

MALARSTWA

HOLEN-

Barok przeniósł się do Amsterdamu i tam się oczyścił, za- O WIEL-nurzył się w blasku Rembrandta i Kalfa, tak, jak we Flan- KICH dryi zabłysnął sławą Rubensa.

MALA-

RZACH

Kalf zmarł w Amsterdamie 1693; z jego śmiercią za- DERSKICH marła też niemal całkowicie sztuka wieku.

V A N BEIJEREN 1620?

1675?

MARTWEJ NATURY

Abraham van Beijeren lub Beyeren ocalony został i KWIATÓW od zapomnienia. Urodzony w Hadze, rówieśnik Kalfa, uprawiał subtelną swą sztukę, nie zwróciwszy na siebie żadnej uwagi swoich współczesnych. Tworzył dzieła, mogące rywalizować z Kalfem. Żyjąc jakiś czas w Hadze, przenosił się z domu do domu, aby ujść swoim wierzycielom. Tworzył z wytężoną pilnością i lekką, swobodną ręką. Przez długie czasy monogram jego przypisywano ludziom, którzy niegodni byli go nosić. Atoli malowidła jego ryb i martwej natury zdobyły mu uznanie artystów i ostatecznie zasłużonym uwieńczyły go wawrzynem. Jeden z berlińskich obrazów z rybami ma całe jego nazwisko i datę 1655, — pochodzi z pierwszego okresu, który pod względem datowania szczęśliwy stanowi wyjątek.

Van Beijeren był szwagrem PIETERA DE PUTTERA, haskiego malarza ryb i, jak przypuszcza Bodę, prawdopodobnie jego uczniem, będąc o jakie dwadzieścia lat młodszym od niego. Lubowanie się w szarych kolorach i styl niespokojny — oto cecha pierwszej jego epoki, do której przypuszczalnie należą także jego krajobrazy, a właściwie widoki morskie. A potem nastąpił ów wielki okres, w którym malował swe bogate w kolorycie, pełne przepychu „stoły ze śniadaniem“, na których kosztowne naczynia leżą obok napół obranych cytryn, pomarańcz itp. — owe subtelne, bogate kompozycye kwiatów i owoców i owe martwe na-

tury. We wszystkich tych martwych naturach lubi wprowadzać ton czerwony — pomiędzy rybami umieszcza gotowanego homara, raka lub kawałki łososia; w „śniadaniach" MALARZE tych jest homar, szynka gotowana, są pomarańcze itp. Lu-ZWIERZĄT bował się w blaskach refleksów i w połysku pełnego świa-I MARTWEJ tła. Z przepychem malował roztruchany i kieliszki z reń-skiem. Amsterdam posiada znany bukiet róż. Zbiór Kanna ma jedno z świetnych jego dzieł.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

NATURY

Van BeijEREN stoi w jednym szeregu z Kalfem i De Hee-mem, to znaczy z wielkimi geniuszami sztuki holenderskiej.

Ubite ptactwo malowali: EVERT VAN AELST, ur. w Delft 1602, zmarły 1658; zręcznie malował ubite ptactwo, zające, broń i przybory myśliwskie; C. LELIENBERGH, który żył mniej więcej w tym samym czasie, te same malował tematy, owoce i jarzyny, w tonie chłodnym i z szerokiem dotknięciem. W r. 1663 był jeszcze przy życiu.

VAN AELST

1679

1620

WlLLEM VAN AELST, ur. w Delft 1620, zm. w Amsterdamie 1679, był uczniem Everta van Aelsta, którego jednak daleko prześcignął. Ulubionymi jego tematami były potrawy i owoce, śledzie, ostrygi, chleb itp. ze szkłem, wspa-niałemi naczyniami ze złota i srebra; wszystko to malował bardzo pięknie.

Pozatem była grupa malarzy roślin i owadów na ciem-nem tle. Należeli do nich: OTTO MARSEUS VAN SCHRIEK z Amsterdamu (1613—1693) i jego uczeń, MATTHEW Wl-THOOS (1629—1703) oraz MIKOŁAJ VROMANS, „malarz wężów", ur. w r. 1655.

RACHELA Reysch, ur. w Amsterdamie r. 1664, zm. 1750, uczenica Willema van Aelsta, miała¹ znaczne powodzenie jako malarka kwiatów.

MALARSTWA

Atoli wielkim malarzem kwiatów w tern stuleciu był

JAN VAN HUYSUM

1682

1749

O WIELKICH HOLENDERSKICH

Ur. w Amsterdamie, JAN VAN HUYSUM został uczniem MALA-swego ojca, JUSTUSA VAN HUYSUM A, malarza krajobrazów, RZACH zwierząt, widoków morskich, scen ulicznych i ornamentacyi MARTWEJ wnętrz holenderskich. Jan van Huysum był jednym z czte- NATURY rech synów, pomagających ojcu, wcześnie jednak okazał I KWIATÓW talent do malowania kwiatów i owoców i całkowicie oddał się tej pięknej pracy. Doszedł w malowaniu kwiatów do doskonałości. Obdarzony rządkiem poczuciem kolorytu, posługiwał się płynną, płomienną barwą. Jakkolwiek nie posiada pysznych zdolności kompozycyjnych De Heema, ni jego stylu i chiaroscura, koloryt jego jest przecież wybitnie czysty i jasny. Zasłużenie wielką miał wziętość; książęta za jego arcydzieła duże płacili mu sumy.

R O E P E L

1679 — 1748

KONRAD ROEPEL, ur. w Hadze, gdzie też umarł, był uczniem Konstantyna Netschera, a karyerę swą rozpoczął od malowania portretów, wcześnie jednak oddał swą sztukę kwiatom i owocom, malując je w stylu Huysuma.

JAN V A N OS

1744

1808

JAN VAN Os, ur. w Middelharnis 1744, zmarły 1808, wzorował się na Huysumie, z talentem posługując się płomiennym kolorytem i jego metodą układu.

Tak więc wielka sztuka holenderska ułożyła się do snu na kwiatach, ażeby do wspaniałego dzieła obudzić się w czasach dzisiejszych.

Historya twórczości holenderskiej odznacza się tragicz-nem lekceważeniem artystów i wielkości ich dzieła. Smutna to jest historya i dowodzi tego, że wielka sztuka dochodzi do wyrazu jedynie dzięki bohaterstwu i talentom samego ZWIERZĄT twórcy, choćby nawet artystę ukrzyżowano za to.

WIELCY

HOLEN

DERSCY

MALARZE

I MARTWEJ NATURY

Utwory Rembrandta, wykonane na zamówienie miasta, nie są jego najwyższem dziełem. Wiemy, że gniewało to Fransa Halsa i że najwyższego wyrazu jego sztuki nie należy szukać w jego grupach strzeleckich; trzeba się udać do jego głów i tym podobnych portretów, ażeby znaleźć szczyt czarodziejskiej jego twórczości. Mówić z Bodem, że nieszczęście „jest bodźcem sztuki i źródłem jej zalet", znaczy znajdywać złoto tam, gdzie jest tylko sam piasek. Najmniejszej przecież niema wątpliwości, że sztuka holenderska, jak każda sztuka wogóle, jest największą wówczas, gdy artysta kroczy jedynie pod wpływem twórczego natchnienia.

Zanim jednak opuścimy Holendrów, których krajobrazy oddychają świeżością przestworów niebieskich, trzeba pamiętać, że malarze ci, szkicując sobie notatki na wolnem powietrzu, obrazy swe malowali przecież w pracowni.

W r. 1672 Ludwik Czternasty, król Francyi, uczynił zamach na niepodległość tego wielkiego małego ludu, a w roku 1709 Malborough zgnębił go pod Malplaąuet. Serce Ho-landyi pozostało przecież jędrnem i silnem; wielkiem przeznaczeniem tej ziemi było zwyciężyć ponownie i zająć miejsce nie tylko w sztuce, ale także na polu męskiej odwagi i pracowitości.

Tak więc widzieliśmy, że Rembrandt i Hals popchnęli naprzód sprawę demokracyi; przez ich to zmysły objawiła się nowa nauka, nowa myśl, której nie udało się zaszczepić we Włoszech. Rembrandt uświetnił życie domowe, wyniósł je ponad blaski tronów i pałaców; z odczucia też Rem-

MALARSTWA

DERSKICH

brandtowskiego urodziła się szkoła holenderskich malarzy O WIEL-życia domowego, przez pedantów zwana malarstwem rodzą- KICH jowem — genre; mistrzowie tej szkoły, Maas, Vermeer HOLEN-i De Hooch, dużo mu zawdzięczają.

I oto artyści zabrali się do malowania chłopów, mie- MALA-szczan, arystokracyi i rozmaitych ich czynności — w szynku, RZACH w domu schadzek, w polu i obozie. Wojna była u drzwi MARTWEJ wszystkich i miecz u boku każdego człowieka. Kupiec i han- NATURY dlarz w przystojnym swym domu przystojne wiedli życie. I KWIATÓW Gospodyni domu krzątała się około gospodarstwa. Służba tak samo, jak dzisiaj, zasypiała nad swą robotą. Rembrand-towskie chiaroscuro rozszerzyło i pogłębiło całą dziedzinę twórczego wyrazu, stwarzając również potężniejszą orkie-stracyę dla oddania zarówno tragedyi, jak i komedyi życia.

KONIEC TOMU V.

r~;s

MISTEKA PSUTEMU

K R A K Ó

CT)

/IA Uv0

'

*

/

. - i

.«

** ^

<■; j

i

* 55

S. 07

y

V .

✓ '.

w.|

x 4

V

■

v:

.

■ • ......... .

....... . ,.■ ■■ ..' ■ ...... •

‘

Śpkv< • . ; ' - ' •

• •

'V

I ‘wh*-

v:

.

\

■ >.***■:*> ■ pwff&f-•v !

■

c>-

-    .    . -V •    .    -.,. •    ^

/>

/

/

>;

\

/

/

\

L

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

- n fińwuił

Biblioteka Politechniki

JWEŁK^

111-306225

lii

i

Kdn 452/57

lis

i

Hi—

$ep

m,

? i w-

mk m

m %

"W

•i

łiś&iSfe

■■ ■

BJOna B

Nmni i».*

i' vv ■:

jte* #

f.. i

jt

ar.

r -MS

Is

r*

.i

* -i i

,* » '.'Sk.

i?

Z4LM

fejpr

..■5

V*

«JT«

pP j

SP

ć&ę.

#>

>■

’• ..aW

pw

ii§§|

Kwi?

' . / ju ‘mŁi

,y

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

.■ £Ch$ĘF?*<

\śtM

100000220732

r*

......Sil!

IMI*

StP