:ń

af

%v

f/f? ,

■r

-

y*\¹ * ■

XI

mm

L

%+; *

ĘĘ

Lim

%

śttSm

jp.

.* W

»:•■

$ pf

%»SJp

„ jp

#

» .: * XĄ

di

•7 ,

V

u

9

ILI

L w!

'

\

\\kr

M

L £2&

-m

*

wss* - ■'*-•*Ji3r

-'

W.

i

$ ' '

: i

X -.....*

<4

:

ą

\

•—*    •*• *#

:fir

I

0

f.

§ 4

Ł W'

V

pr

.,„ ■.:7

PI

Srff

1^3

i

w

m

i\

-H i V* * ^"Y *

■ ą • r*

SZ

■»-

■%

7

$ki

' ■’■*

jp'/

& o

#

?s

*

i.x

r : -

;5»

■%

fy

m

f * Sly

MXm

mk « €> - :

w

i-

? u

f ,

■ i

rw#

i i fi

*,    ? Ł* fv Kł .

rat

Mik m!

r-s-jT

W

SM

?•

%

I J

_ś?

■

*

. ;y

B

I

>Hli

a

A

i

F#

W

a

!

tftl- •

j

f- ^

••" *•!

Pmk^

4?

W

r* •.

a

d

.j

i:

k

.'V a

ML/

m

bk

4

-.i!#''*7 ■ Mb

■felki.;

ii

W^* # '

- •■

.

*2

** ^ Cl

m

■

I

I;

:

i:

m

..

f

w

W

*

wasi

i;®

■ »l3Łł^

T,

s

f jf

:S»'

i*ź jf

W

w ,#

•

m

Sr-

m

Lj

'. •* ■'..

/

r .

* *

*ŁU

.

•-1

.11

.: *

.1

¹

-

i

i-

ii

£

■ V •••■ •'••>;

»,s ,,;'

.

,,v"**^ . s\.łU

Bi

Md

i

ij

i

⁷

B-

li

•«*

v.<

liii

r

n I

ii

mm

U;

'i

,

.

3

O

•rs ^ i

-Sf

* *MSr

■ tM

i

::

0

m

/I

L:śa

W

ItiMS

s,

t

\

\

\

*s.

k

V

\

■

4'-*

V

/

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

■m

*

00000220731

s

s

\

.

\

I

HISTORYA MALARSTWA

HISTORYA MALARSTWA

DZIEŁO ZBIOROWE Z 300 BARWNEMI TABLICAMI

POD REDAKCYĄ

TADEUSZA PINIEGO

TOM IV.

HALDANE MACFALL

MALARSTWO FLAMANDZKIE I NIEMIECKIE

LWÓW

NAKŁADEM WŁASNYM WYDAWNICTWA WARSZAWA — ADMINISTRACYA „ŚWIATA"

HALDANE MACFALL

MALARSTWO FLAMANDZKIE

I NIEMIECKIE

Z ORYGINAŁU ANGIELSKIEGO PRZEŁOŻYŁ

JÓZEF RUFFER

Z 30 BARWNEMI TABLICAMI

LWÓW

NAKŁADEM WŁASNYM WYDAWNICTWA WARSZAWA - ADMINISTRACYA „ŚWIATA"

[ niiiorcM ]

I(h3 oeia.M

biblioteka PBiiTECBmem

KRAKÓW

oO

tn

>

Do

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH

POD ZARZĄDEM KAROLA JASIŃSKIEGO

PRZEDMOWA

Dotąd śledziliśmy przybycie na świat i rozwój Odrodzenia we Włoszech i potężny rozrost sztuki pełniejszej w późniejszych czasach Włoch i Hiszpanii. Obecnie chciałbym wprowadzić czytelnika z dziedziny sztuki malarskiej Południa do początków potężnego dzieła Północy.

Tak, jak Hiszpania i tenebrozi wzmogli artystyczny wyraz malarstwa do stopnia, o jakim Odrodzenie włoskie nie miało pojęcia, podobnie — jak to zobaczymy — Odrodzenie w Niderlandach i wzdłuż Renu rozwinęło sztukę, która miała dojść do niezrównanego wzrostu w czasach nowożytnych. Pamiętajmy bowiem, że sztuka nowożytna posługuje się szeroką gamą i potężnym instrumentem, z którego nawet Velazquez i Rembrandt nie wydobyli, czy też nie byli w stanie wydobyć, muzyki pełnej.

Największą powagą w kwestyi malarzy niderlandzkich jest p. Weale; jako przewodnik przez dzieje wczesnych szkół niderlandzkich nie ma on, zdaniem mojem, sobie równego. Dr. Bodę jest badaczem poważnym, ogarniającym całość dorobku holenderskiego, flamandzkiego i niemieckiego. Nie będę wspominał o badaczach miejscowych, jako trudno dostępnych z powodu obcości języka, lecz głębokie ich badania doprowadzają co roku do poważnych odkryć. Zarazem trzeba koniecznie przestrzedz studyującego sztukę, że najwięksi rzeczoznawcy są przedewszystkiem raczej znawcami metody badawczej w stosunku do sztuki, niż powagami wobec samejże sztuki — a są to dwie sprawy zupełnie różne. Ich opinie co do artystycznej wartości dzieła sztuki są równie wątpliwe, o ile są cenne w odniesieniu do

PRZEDMOWA

strony antykwarycznej. Zupełnie tak samo najwięksi filozofowie, począwszy od Greków aż do Spencera, zawsze źle pojmowali całkowitą funkcyę sztuki.

Istnieje publikacya, którą radziłbym posiąść każdemu studyującemu malarstwo: p. Gerard Parker Smith wydał Dowdeswella mapę mistrzów malarstwa niderlandzkiego, hiszpańskiego, niemieckiego, francuskiego i angielskiego w kształcie wielkiego drzewa genealogicznego. Ma on też wydać niebawem mapę włoską. Dwie mapy Winchestera są również pożyteczne.

Największą powagą angielską w dziedzinie wczesnego malarstwa niemieckiego jest „Catalogue of the Burlington Fine Arts Club“ (Katalog Towarzystwa Sztuk Pięknych w Burlingtonie), który, przerobiony na formę prostszą i czystszą angielszczyznę i zaopatrzony w liczne ilustracye, oddałby wielkie usługi. Profesor Knackfuss napisał książki o Diirerze i Holbeinie. P. Daviesa tom o Holbeinie jest również bardzo pomocny.

Co do wielkiego okresu flamandzkiego, wybornym jest obszerny tom p. Dillona o Rubensie, a wielka ilość ilu-stracyi pomnaża znacznie jego wartość. Tu należy też wspomnieć o łatwo dostępnem dziele Knackfussa, jak również o jego książce o Van Dycku.

Ostatnie wydanie Kuglera, obejmujące cały ten okres, jest ogromnem ulepszeniem wszystkich wydań poprzednich, które obecnie nie mają żadnej wartości.

Haldane Macfall.

PRZEDMOWA

WSTĘP

ROZDZIAŁ

TREŚĆ

WCZEŚNI MALARZE NIDERLANDZCY

I    W którym Odrodzenie przelatuje szybko w dół Renu

II    W którym Odrodzenie wybucha śpiewem w katedrze

gandawskiej ......

III    W którym Roger van der Weyden wprowadza sztukę

do Brukseli ......

IV    W którym widzimy, jak Odrodzenie wchodzi przez

Haarlem do Holandyi .

V    W którym czysto liryczny malarz przybywa z Holan

dyi, by wsławić Bruges .    .    .    .

VI    W którym rozpustnik z Gandawy zostaje mnichem, by

wyzwolić się od butelki — lecz wnosi tę butelkę do klasztoru ......

VII    W którym widzimy, jak inny Holender usiłuje pod

trzymać płomień sztuki, gorejący w upadającem Bruges .......

00

CO CO •'T

OO

ON

U\

CT\

00    <1 M

00 U> *"J

15    0    0

VIII W którym Quentin Matsys tworzy szkołę w Antwerpii, a następnie posuwa naprzód sztukę flamandzką ze stadyum prymitywnego ku przejawom pełniejszym .

IX    W którym do Flandryi przyniesiono włoskie szkła

X    W którym zbaczamy do Holandyi w początkach wieku

szesnastego ......

XI W którym podczas ogólnego zamieszania końca wieku szesnastego jeden wieśniak trzyma się drogi prostej

TREŚĆ

ODRODZENIE W NIEMCZECH

14    0    0

ROZDZIAŁ

XII    W którym Odrodzenie przelatuje przez Kolonię

i Niemcy Północne .

XIII    W którym Niemiec Schongauer wnosi sztukę do domu,

a Alzacya wybucha śpiewem

XIV    W którym w malowniczej Norymberdze urodził się jej

największy obywatel .

STRONA

95

103

110

14    5    0

XV    W którym widzimy, jak Augsburg wysyła na pustynię

132

159

swego największego syna i jak on w ten sposób dochodzi do możności malowania dworu nieokrzesanego króla Henryka, który miał wiele żon

XVI    W którym widzimy, jak sztuka niemiecka w przeciągu

dwustu lat zamiera zwolna i smutnie

WIELCY MALARZE FLAMANDZCY WIEKU SIEDEMNASTEGO

XVII W którym sztuka flamandzka wybucha pełną pieśnią XVIII W którym jest wzmianka o tem, że w owych czasach były olbrzymy, nie o wiele mniejsze od największych    ......

XIX    W którym geniusz flamandzki przeniesion jest do

Anglii .......

XX    W którym widzimy, jak geniusz flamandzki jasnym

płomieniem oświeca wielki wiek siedemnasty

173

217

227

253

II

III

IV

VI

VII

VIII

IX

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

SPIS ILUSTRACYI

JAN VAN EyCK: Sw. ZDonacyan przedstawia Madonnie kanonika 3)e Pala (Bruges, Muzeum Miejskie)    ......

JAN VAN EycK: Śpiewający aniołowie (Berlin, Muzeum ces. Fryderyka)    .

JAN VAN EycK: Portret żony artysty (Brug-es, Muzeum Miejskie) ......

Roger VAN DER WEYDEN: Św. Łukasz, malujący Madonnę (Monachium, Pinakoteka)

MEMLING: Portret Marcina van ZNieuwenhoven (Szpital św. Jana w Brug-es) .    .    .    .

MEMLING: Św. Krzysztof (Bruges, Muzeum Miejskie) HUGO VAN DER GoeS: Św. Wiktor z Donatorem (Glasgow, Corporation Gallery)

GERARD DavID : Zewnętrzne skrzydła tryptyku „Pogrzeb Chrystusa“ (Bruges, Muzeum Miejskie) OUENTIN MATSYS: Złożenie do grobu (Antwerpia, Muzeum Państwowe)    .    .    .    .    .

A. KAUFMANN: ZKenryk ks. Lubomirski jako Amor (Lwów, Zbiory A. ks. Lubomirskich)

RUBENS: Portret dziecka artysty (Berlin, Galery Królewska) ......

RUBENS: Wieniec owoców (Monachium, Pinakoteka)

CS

CS

CO

co

On CO u->

Ui

ON

'-O

On    On h

no    00 CS

to

Ul

on in cs TT

r-1 tH

Ul

0\

CO

Ui

wo t"- oo

t-H t-h

SPIS ILUSTRACYI

XIX    RUBENS: Chrystus i św. fjan (Wiedeń, Muzeum

Nadworne) ......

XX    RUBENS: Perseusz i Andromeda (Madryt, Prado) .

XXI    RUBENS: Sąd Parysa (Madryt, Prado)

XXII    JORDAENS: Święto króla migdałowego (Wiedeń, Mu

zeum Nadworne) .    .    .    .    .

XXIII    De VoS : Córki artysty (Berlin, Galerya Królewska)

XXIV    VAN DyCK : Portret własny (Monachium, Pinakoteka)

XXV    Van DyCK : Madonna (Lwów, zbiory p. Heleny Dąb-

czańskiej).......

XXVI    VAN DyCK: Pieta (Monachium, Pinakoteka) .

XXVII    VAN DyCK : Ks. Wilhelm II i jego narzeczona, ks. Ma

ry a Stuart (Amsterdam, Muzeum Państwowe) XXVIII VAN DyCK: Wilhelm ks. Oroński (Petersburg-, Ermitaż) .......

XXIX    TENIERS MŁODSZY: dCiermasz na wsi (Amsterdam,

Muzeum Państwowe) .    .    .    .    .

XXX    TENIERS MŁODSZY: Qracze (Amsterdam, Muzeum

Państwowe) ......

co t-i On On O O H CN CN

N ri On t-h CN CN CN CN CN

co

CO co CN CN

CN

to

CN

to

On

On co on

MAPA BELGII I HOLANDYI

XXI

MAPA NIEMIEC

. XXIII

TABLICE

WCZEŚNI MALARZE NIDERLANDZCY

39

ODRODZENIE W NIEMCZECH I .

97

ODRODZENIE W NIEMCZECH II .

111

MALARZE FLAMANDZCY .

171

SPIS MALARZY

Andrianssen, Aleksander, 223. Aeken, Hieronim Bosch van, 78, 256. Aertszen, Piotr, 87.

Agricola, Krzysztof Ludwik, 163. Albert Westfalczyk (patrz: Aldegre-ver).

Aldegrever, Henryk, 102.

Alttdorfer, Albrecht, 106, 107. Amberger, Krzysztof, 158. Apshoven, Tomasz, 257.

Apt Starszy, Ulryk, 158.

Arthois, Jacąues D’, 258. Aschaffenburg, Mateusz von (patrz: Griinewald).

Aschaffenburg, Szymon von, 109. Asselt, Jan, Van der, 6.

Balen, Henryk van, 90, 220, 228. Bassen, Bartłomiej van, 92. Beaumer, Jean De, 7.

Beck, Dawid, 247, 251.

Beham, Barthel, 131.

Beham, Hans Sebald, 131.

Beich, Franciszek Joachim, 163. Bellechose z Brabantu, Henryk, 7. Benson, Ambroży, 64.

Berch, Jan van der, 221.

Berson, Ambrosius (patrz: Benson). Berthold, Mistrz (patrz: Landauer). Bertram, Mistrz, 102.

Beschey, Baltazar, 260.

Beuckelaer, Joachim, 87.

Bies, Herri Met de, 73.

Bloemart, Abraham, 90.

Bloemen, Jan Frans van, 260. Bloemen, Piotr van, 258.

Blondeel, Lancelot, 77.

Boel, Piotr, 259.

Boeyermanns, Teodor, 252.

Boi, Hans, 92.

Bosch, Hieronim, 88.

Bosch van Aeken (patrz: Aeken). Boschaerts (patrz: Willeborts). Bossche, Baltazar van der, 260. Beudewyns, Anton Frans, 258.

Bout, Piotr, 258.

Bouts, Albert, 45.

Bouts, Dirk, 35, 36, 38, 41—47, 54—57, 59, 63, 68, 80, 99. Bouts Młodszy, Dirk, 45.

Bouts, Dierick lub Thierry (patrz:

Bouts Dirk).

Bredal, Piotr, 258.

Bredael, Jan Frans van, 260.

Breu, Jórg, 158.

Breughel (patrz: Brueghel Piotr). Breydel, Kareł, 260.

Bril, Mateusz, 91.

Bril, Paweł, 91.

Broederlam z Ypres, Melchior, 7. Brosamer, Hans, 109.

Brouwer, Adryan, 69, 87, 254, 256. Brueghel „Welwelt", Jan, 87, 89 do 92,159,183, 211,220,224, 255. Brueghel „Chłop", Piotr (Starszy), 69, 78, 85, 87—89, 179.

Brueghel „Piekielnik", Piotr (Młodszy), 89, 220, 253, 256.

Bruyn, Bartłomiej, 100, 101. Burgkmair, Hans, 117, 132, 134, Burgkmair, Thoman, 132, 134.

Campana, Pedro, 84.

Campin, Robert, 31, 32, 36.

SPIS MALARZY

MALARSTWA

MALARSTWA i nie łączą. Van Eyckowie mieszali olej z werniksem, przy- ODRODZE-rządzali z tą mieszaniną swe farby i dali światu malarstwo NIE PRZE-olejne. Teraz nie pozwalali oni już jednej farbie wyschnąć, LATU JE zanim na niej nie położono drugiej, lecz mieszali je ze sobą SZYBKO w stanie wilgotnym, tak, że przenikały się nawzajem. W DÓŁ Znikła płaskość, okrągłe formy i głębię wyrażały bogate RENU i zlewające się farby. I natychmiast malarstwo urosło w potężny kunszt. W ciągu stu lat Van Eyckowie zdobyli Niemcy i Włochy i założyli podwaliny pod świetność Hiszpanii i Holandyi.

MALARSTWA

MALAR S TWA z Małgorzatą York. W Śmierci Maryi Panny mamy typowe ROGIER dla Dareta zimne tony ciała, zbliżające się ku fioletowemu, VAN DER w tak wybitnem przeciwieństwie z bronzowymi tonami WEYDEN ciała Jana van Eycka. Wszędzie też widać w tern dziele WPROWA-jego bogate i ciepłe harmonie barwne. Prado posiada dwa DZA skrzydła sławnego obrazu ołtarzowego Dareta, znanego SZTUKĘ jako Obraz ołtarzowy HsOerla — od portretu donatora, DO Henryka Werla z Kolonii, z datą 1438. Hrabina de Me- BRUKSELI rode posiada w Brukseli jego mały tryptyk Zwiastowanie,

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MAŁA RSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA wania jako deska, na której stojąc, pracowali około restau- AUGSBURG racyi jednej z kaplic; na szczęście była ona obrócona WYSYŁA malowidłem na dół. Karlsruhe posiada dwa panneau z Sw. NA ‘Urszulą i Sw. Jerzym. Z tego samego 1522 r. pochodzi PUSTYNIĘ sławny projekt Holbeina do drzeworytu, stanowiącego SWEGO obwódkę tytułową Stołu Cebes, oryginalnie skomponowa- NAJWIĘK-nego dla łacińskiego Nowego Testamentu Erazma. W tym SZEGO też roku narysował Holbein inną kartę tytułową dla Nowego SYNA, Testamentu w przekładzie Lutra, wydanego przez Adama A ON Petri, którego znakiem drukarskim było dziecko, jadące na W TEN lwie. Dla niego również skomponował Holbein w r. 1523 SPOS0B tytuł do małego wydania (w ósemce) Nowego Testamentu DOCHODZI w języku niemieckim, a później, w tymże samym jednak DO roku, narysował kilka z licznych rycin do Lutrowego prze-MOŻNOŚCI kładu Starego Testamentu. W tym samym jeszcze roku stwo- MALO-rzył wiele drzeworytów dla Lutrowego Nowego Testa- WANIA mentu w wydaniu Wolffa i wyborny mały Okrągły portret DWORU podeszłego Erazma dla Frobena. W r. 1523 Erazm nie- NIEOKRZE-jednokrotnie pozował Holbeinowi do portretów olej- SANEGO nych, z których dwa posłał do Anglii, a jeden do Frań- KRÓLA cyi. Jeden z angielskich Portretów Erazma darował HENRYKA, Karol I Ludwikowi XIII; dziś znajduje się on w Luwrze — KTÓRY jest to sławny „Erazm piszący". Egzemplarz francuski — MIAŁ portret olejny na papierze — który Holbein sam zawiózł WIELE ŻON kolekcyoniście Amerbachowi do Avignonu, wrócił do Bazylei. Dla Hansa podróż ta była pretekstem do dłuższego pobytu we Francyi; dwa rysunki, znajdujące się w Bazylei, dowodzą pobytu jego w Bourges. Są one zrobione z Podobizny księcia Jebana de Sherry i jego małżonki, znajdujących się w tamtejszej katedrze. Czwarty Portret Erazma z Sfrobenem zaginął.

MALARSTWA

MALARSTWA sprawności rąk i zdolności patrzenia u większej części tych, SZTUKA którzy wkraczali do jej wrót, z aspiracyami, nie mającemi NIEMIECKA spełnić się nigdy. Młodzieniec nasz namalował tam Świętą W PRZE-rodzinę, która uczyniła go sławnym. Do Rzymu przylgnęła CIĄGU zarówno jego dusza, jak serce i ambicya — przeszedł on DWUSTU do kościoła katolickiego i wkrótce potem ożenił się z piękną LAT dziewczyną, która mu pozowała do Madonny w obrazie, ZAMIERA co dał mu od razu sławę. Sława to była ogromna, lecz ZWOLNA i szybko zgasła. Laury, które niegdyś nosił jako mistrz I SMUTNIE fresku, obrazów sufitowych malarz obrazów ołtarzowych, zwiędły i nigdy nie zaznają soków zieloności wiecznej.

MALARSTWA

MALAR STWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

MALARSTWA

SPIS MALARZY

55.

85.

Candino, Piętro (patrz: Witte). Candit, Peter (patrz: Witte).

Ceulen, Cornelis Jansen van, 225, 226.

Ceulen Młodszy, Van, 226. Champagne, Filip de, 223.

Chateau, Jan du, 47.

Chodowiecki Daniel Mikołaj, 162. Civetta (patrz: Bies).

Claeis, 77.

Claeissens, Piotr, 85.

Cleef, Henryk van, 91, 101.

Cleef, Joos van, 82.

Cleeve, Joos van (patrz: Cleef Joos van).

Cnoop, Cornelia, 60, 62, 63.

Cock, Hieronim, 88.

Coninxloo, van, 76.

Coques, Gonzales, 220, 253, 254, 259.

Cornelis, Albert, 65.

Cornelis z Haarlemu (patrz: Corne-lissen).

Cornelissen, Cornelis, 90.

Coter, Colin de, 75.

Cotes, 251.

Coustain, Piotr, 46.

Coxis, Michał, 21, 76, 219. Coxycen, Michał van (patrz: Coxis). Craesbecke, Joost van, 257. Craeyer, Gaspard de, 219, 220, 240. Cranach, Jan, 109.

Cranach Starszy, Łukasz 106, 108, 109.

Cranach Młodszy, Łukasz, 109. Cristus, Petrus, 28, 29.

D’Arthois, Jakób (patrz: Arthois). Da Messina, Antonello (patrz: Mes-sina).

Da Modena, Tomaso (patrz: Modena). Da Tivoli, Rosa (patrz: Roos Filip). De Bies, Herri Met (patrz: Bies). De Champagne, Filip (patrz: Champagne).

De Coter, Colin (patrz: Coter).

De Craeyer, Gaspard (patrz: Craeyer).

De Gast, Michał (patrz: Gast).

De Grebber, Franz Pietersz (patrz: Grebber).

De Hollander, Jan (patrz: Hollander).

De Hondt (patrz: Hondt).

De la Pasture, Rogier (patrz: Wey-den).

De Koninck, Dawid (patrz : Koninck).

De Lairesse, Gerard (patrz: Lairesse Ger).

De Lairesse, Regnier (patrz: Lairesse Reg).

De Liemakere, Mikołaj (patrz: Lie-makere).

De Moraper, Josse (patrz: Mompe).

De Mons, Prevost Jan (patrz: Pre-vost).

De Paula Ferg, Franz (patrz: Ferg).

De Reyn, Jean (patrz: Reyn).

De Rycke, Dawid (patrz: Rycke).

De Seew, Marinus (patrz: Seew).

De Vadder, Lodewyck (patrz: Vad-der).

De Vos, Cornelis (patrz: Vos Corne-lis).

De Vos, Marcin (patrz: Vos Marcin).

De Vos, Paweł (patrz: Vos Paweł).

De Vriendt, Cornelis (patrz: Vriendt).

De Vriendt, Frans (patrz: Floris).

DeVries, JanFriedmann (patrz: Vries).

De Wael, Cornelis (patrz: Wael Cornelis).

De Wael, Jan (patrz: Wael Jan).

De Witte, Piotr (patrz: Witte).

Du Chateau, Jan (patrz: Chateau).

Daret, Jakób, 31, 32, 36, 37, 46,

David, Gerard, 59—66, 68, 71, 80,

Delft, Jakób, 86.

Delft, Jan, Wilhelm 86.

Denner, Baltazar, 162, 163.

Denys, Szymon, 261.

Diepenbeeck, Abraham van, 220,

SPIS MALARZY

Dietrich, Chrystyan Wilhelm Ernest, 161, 162.

Dobson, Wilhelm, 250, 251. Douffet, Gerard, 223.

Duchatel, Francois, 257.

Duffet, Gerard (patrz: Douffet). Dunwegge, Henryk, 101.

Dunwegge, Wiktor, 101.

Diirer, Albrecht, 41, 62, 68, 70, 71, 99, 102—106, 108, 113—131, 148, 150, 156—158.

Diirer, Hans, 130.

Dyck, Van, 68, 86, 92, 182, 192, 193, 197, 202, 215, 216, 218 do 221, 225—254, 259, 261, 262.

Eecke, Jan van 65.

Eeckele (patrz: Eecke).

Elsheimer Adam, 159, 224,

Engelbrechtsen, Cornelis, 78, 79. Es, Jakób van, 223.

Essen, Jakób van (patrz: Es).

Eyck, Hubert van, 11, 14—26, 28 do 30, 32, 35, 54, 57, 99.

Eyck, Jan van, 11, 14, 16—30, 32, 33, 35-37, 43, 46, 54, 55, 57, 65, 76, 99.

Eyck, Lambert van 28.

Eyck, Małgorzata van, 26, 28.

Faes, Piotr van der (patrz: Lely Piotr). Falens, Kareł van, 260.

Ferg, Franz de Paula, 162.

Feselen, Melchior, 107.

Flemael, Bartholet, 223.

Flink Govaert, 160.

Floris, Frans, 81, 82, 85. Francisque (patrz: Millet).

Franek, Franciszek, 86.

Francke, Mistrz, 102.

Franckens, Ambroży, 82.

Franckens, Franciszek, 82, 92. Franckens Franciszek II, 82. Franckens, Hieronim, 82.

Franckens, Tomasz Hieronim, 82,

Fruytiers, Filip, 259. Fyt, Jan, 221.

Gainsborough, 251.

Gandy, Jakób, 247, 251.

Gassel, Łukasz, 91.

Gast, Michał de, 91.

Geerten van St. Jans (patrz : Gerard od Sw. Jana).

Geldorp (patrz: Gortzins).

Genoels Młodszy, Abraham, 260. Gerard od Św. Jana, 41, 59, 78. Gerard z Haarlemu (patrz: Gerard od Sw. Jana).

Gerard, Marek, 86.

Gessner, Salomon, 163.

Giltinger, Gumpolt, 158.

Goes, Hugo van der, 29, 36, 44, 45, 47, 52, 54—57, 60. Goltzius, Henryk, 89.

Gortzius, Gualdorp, 86.

Gossaert, Jan (patrz: Mabuse). Govart, 47.

Graf, Antoni, 163.

Grebber, Franz Pietersz de, 90. Grein, Hans Baldung (patrz: Grim). Grenhill, Jan, 251.

Grimmer, Jakób, 91.

Grobau, Antoni, 259.

Grim, Hans Baldung, 105 —107. Griinewald, Mateusz, 105—109. Gyssens, Piotr, 91.

Haarlem, Cornelis van (patrz: Corne-lis z Haarlemu).

Hackert, Jakób Filip, 163.

Hals, Frans, 217, 236, 237, 263. Hanneman, Adriaen, 251.

Hartmann, Jan Jakób, 163. Heintsch, Jan Jerzy, 160.

Helmont, Mathys van, 257. Hemessen, Jan Sanders van, 70, 87. Hemessen, Katarzyna van, 84. Henneąuart, Jan 46.

Herle, Wilhelm von (patrz: Wilhelm Mistrz).

SPIS MALARZY

Herlen (patrz: Herlin).

Herlin, 110.

Hoecke, Jan van den, 220.

Hoecke, Karol van, 258.

Hoecke, Robert van 258. Hoefnagel, Jooris, 92.

Holbein, Ambroży, 133, 136. Holbein Starszy, Hans, 70, 74, 82, 83, 103, 113, 117, 132—134. Holbein Młodszy, Hans, 107, 132 do 158, 179, 242.

Holbein Zygmunt, 133, 134. Hollander, Jan de, 91.

Hondt, De, 257.

Horebout, Łukasz, 148.

Horebout, Zuzanna, 149.

Horemans, Jan Józef, 260.

Huber, Wolf, 107.

Huys, 90.

Huysmans, Cornelis, 254, 258.

Isenbrandt, Adryan, 63, 64, 80. Isenmann, Kasper, 103.

Jan z Bruges, 6.

Jameson, Jerzy, 220, 251.

Jan z Kulmbachu (patrz: Suess). Jansen, Cornelis, 86.

Janssens, 253.

Joest, Jan, 78.

Johnson z Londynu (patrz: Ceulen). Jordaens Młodszy, Hans, 218. Jordaens, Jakób, 207, 212, 217, 218, 223, 224, 231.

Justus z Gandawy, 57.

Juvenal, Mikołaj, 160.

Juvenal, Paweł, 160.

Kauffmann, Marya Angelica, 166, 167.

Kessel, Ferdynand van, 90.

Ketel, Cornelis, 86.

Key, Wilhelm, 85.

Kierings, Aleksander, 91.

Kneller, 159, 251.

Knoller, Marcin, 163.

Koeck, Piotr, 88.

Koninck, Dawid de, 221.

Krell, Hans, 109.

Kulmbach, Hans von (patrz: Suess). Kunz, 7.

Kupetzky, Jan, 161.

Lairesse, Gerard de, 223.

Lairesse, Regnier de, 223.

Lambke, Jan Filip, 161.

Landauer, „Mistrz Bertold", 113. „Lange Pieter" (patrz: Aertssen). Lastmann, Piotr, 90, 91.

Lathem, Livin van, 47.

Leemput, Remigiusz van, 251.

Lely, Sir Peter, 159, 251.

Lens, Andries Cornelis, 260,

Leyden Łukasz, van, 79. 102, 125. Liemakere, Mikołaj de, 219. Lingelbach Jan, 160.

Lochner, Mistrz Stefan, 96, 99. Lombard, Lambert (patrz: Suster-mann).

Lucidel, Mikołaj, 84, 131.

Maas, Arnold van, 257.

Mabuse, 65, 70, 74—76, 79. Maitre de Flemalle (patrz: Campin). - Malbodius, Jan (patrz: Mabuse). Maler, Hans, 107.

Malwel, Jan, 7.

Mander, Karol van, 41, 89. Marmion, Szymon, 65.

Martin, Nabór, 58.

Massys, Quentin (patrz: Matsys Quen-tin).

Matsys, Cornelis, 70.

Matsys, Jan, 70, 90.

Matsys, Quentin, 35, 67—72, 74, 90, 124.

Meersch, Passchier van der, 52. Meert, Piotr, 259.

Meire, Gerard van der, 57. Memling, Hans, 34, 35, 38, 42, 43, 46—54, 59, 63, 64, 68, 85. Mengs, Antoni Rafael, 164—166.

SPIS MALARZY

Merian Młodszy, Mateusz, 251. Messina, Antonello da, 29, 30. Messkirch, Mistrz (patrz: Ziegler). Metsys, Quentin (patrz: Matsys Quen-tin).

Meulen, A. Frans van der, 224, 257, 258.

Michau, Thiebald, 260.

Miel, Jan, 258.

Mielich, Hans, 107.

Mierevelt, Michał Janse, 86. Mierevelt, Piotr, 86.

Millet, Jan Franciszek, 260. Minnebroer, Frans, 91.

„Mistrz Gabinetu Amsterdamskiego", 105.

„Mistrz kobiecych półpostaci", 80. „Mistrz Legendy o Św. Urszuli", 100.

„Mistrz Lyversberskiej Męki Pańskiej",

100.

„Mistrz Obrazu ołtarzowego w Me-rode" (patrz: Campin).

„Mistrz od Św. Seweryna", 100. „Mistrz Ołtarza św. Bartłomieja", 100.

„Mistrz Ołtarza Tucherów", 113. „Mistrz Śmierci Najśw. Panny" (patrz: Cleef Starszy).

„Mistrz Świętego Dzieciństwa", 100. „Mistrz Uwielbienia Najśw. Panny",

99.

„Mistrz Wniebowzięcia Najśw. Panny" (patrz: Boots Alb.).

„Mistrz z Kappenbergu", 101. „Mistrz z Liesbornu", 101.

„Mistrz Żywota Maryi Panny", 99,

100.

Modena, Tommaso da, 7.

Mol, P. van, 220.

Momper, Josse de, 91. „Monogramista E. S.“, 105.

Mor, Anthonis (patrz: Morę).

Morę, Antoni, 75, 82—84, 179, 218.

Moreelse, Paweł, 86.

Morgenstern, Ludwik Ernest, 163. Moro, Antonio (patrz: Morę). Moser, Łukasz, 110.

Mostaert, Franciszek, 71.

Mostaert, Jan, 55, 76, 79, 80. Multscher, Hans, 110.

Myron, Antoni, 91.

Mytens, Daniel, 86, 253.

Neefs Starszy, Piotr, 92, 259.

Neefs Młodszy, Piotr, 92, 259. Netscher, Gaspar, 160.

Neufchatel, Mikołaj (patrz Lucidel). Nieulandt, Wiłem van, 91.

Noort, Adam van, 179, 217, 218. Novo-Castello (patrz: Lucidel). Nuyssen, Abraham Jansens van, 219.

Oeser, Adam Fryderyk, 161. Ommeganck, Baltazar Paweł, 261. Oost Starszy, Jakób van, 223. Oostsanan, Cornelis van, 79. Orisonte (patrz: Bloemen Jan Frans). Orley, Bernard van, 76, 88, 124. Orley, Valentin van, 76.

Ostade, 69, 160—162.

Ostendorfer, Michał, 107.

Ouwarter, Albert van, 38, 41, 78.

Pasture, Rogier de la (patrz: Wey-den).

Pasture, Rougelet de la (patrz: Wey-den).

Patenir, Henryk, 71.

Patenir, Joachim, 41, 62, 67, 69 do 73, 125.

Patenier, Joachim (patrz: Patenir Joachim).

Patinir, Joachim (patrz: Petenir Joachim).

„Pater Segers“ (patrz: SegersDaniel).

Pencz, Jerzy 131.

Pepin, Marcin, 219.

Peters, Bonawentura, 92.

Peters, Jan, 92.

Pilen, Hans, 91.

SPIS MALARZY

257.

Platzer, Jan Wiktor, 164. Pleydenwurff, Hans, 113.

Pol z Limburga, 18.

Pourbus Starszy, Franciszek, 85, 86. Pourbus Młodszy, Franciszek, 85. Pourbus, Jan, 85.

Pourbus, Piotr, 75, 77, 85, 218. Prevost de Mons, Jan, 65.

Quellin, Erazm, 220, 224. Querfurt, August, 162.

Ramsay, Allan, 251.

Reiner, Wenzel Lorenz, 161.

Reyn, Jean de, 247, 251.

Riedinger, Eliasz, 162.

Ring, Hermann Tom, 101.

Ring, Ludger Tom, 102.

Rode, Chrystyan Bernard, 161. Rombouts, Teodor, 219.

Roos, Henryk, 160, 162.

Roos, Filip, 160.

Roose (patrz: Liemakere).

Rosa da Tivoli (patrz: Roos Filip). Rottenhammer, 89, 159. Roymerswaele, Marinus van 70. Rubens Piotr, Paweł, 68, 84, 87, 89—92, 141, 159, 176—225, 227—232, 238, 239, 242, 249, 253—255, 258, 261—263. Rugendas, Jerzy Filip, 162.

Ruthard, Karol, 161.

Ryckaert, Dawid, 225, 240, 253,

Ryckaert, Marcin, 225, 253. Rycke, Daniel de, 47. Rysbraek, Piotr, 260.

St. Jans, Geerten van (patrz: Gerard od św. Jana).

Sandrart, Joachim, 160.

Savery, Roelandt, 90, 91.

Schaffner, Marcin, 113.

Schauffelein, Hans Leonard, 130. Schoenfeldt, Henryk, 160.

Schongauer, Marcin, 36, 103—105, 115, 132.

Schiichlin, Hans, 110.

Schut, Cornelius, 220, 224.

Schutz, Chrystyan Jerzy, 163. Schwarz, Marcin, 113.

Schwarz von Wertlingen, Hans (patrz: Wertlingen).

Scorel, Jan, 79, 80—82.

Screta, Karol, 160.

Seew, Marinus de (patrz: Roymers-waele).

Segers, Daniel, 224.

Seghers, Gerard (patrz: Zegers). Seibold, Chrystyan, 163.

Siberechts, Jan, 258.

Simbrecht (patrz: Zimbrecht).

Sir Peter Lely (patrz: Lely).

Sluter, Claes, 18.

Smissen, Dominik von der, 163. Snayers, Piotr, 223, 224, 230, 238, 239, 258.

Snyders, Frans, 191,    192, 200,

220—222, 230, 239, 259. Snyers, Piotr, 260.

Soest, Konrad von, 101.

Solis, Virgilius, 131.

Somer, Paweł van, 86, 232. Spranger, Bartłomiej, 89.

Standaart (patrz: Bloemen).

Steen, Jan, 69.

Steenwyck, Henryk van, 92. Steenwyck Młodszy, Van, 92, 259. Stoc, Francis, 47.

Stone, Henryk, 250, 251.

Stradanus (patrz: Straet).

Straet, Jan, 89.

Strigel, Bernard, 110.

Stuerbout, Dierick (patrz: Bouts Dirk). Stuerbout, Hubert, 45.

Suess, Hans, 130.

Sustermann, Lambert, 81. Sustermans, Justus, 219, 228.

Tamm, Franz Werner, 161. Teniers, Abraham, 257.

SPIS MALARZY

Teniers Starszy, Dawid, 68, 69, 87, 92, 220, 224, 225, 254. Teniers Młodszy, Dawid, 211, 220, 225, 254—258.

Teodoryk, Mistrz, 7, 113.

Thiele, Aleksander, 161.

Thiele, Jan Aleksander, 163. Thielen, Jan Filip van, 224. Thomas, Jan, 220.

Thulden, Teodor van, 220.

Thys, Piotr, 252.

Tilborgh, Egidius van, 257. Tischbein, Jan Henryk, 161.

Tivoli, Rosa da (patrz: Roos Filip). Traut, Wolf, 130.

Trippenmaker, Henryk (patrz: Alde-grever).

Truffin, Filip, 46.

Typrus (patrz: Thys).

Uden, L. van, 220, 222. Utrecht, Adryan van, 223.

Van Aeken, Hieronim Bosch (patrz: Aeken).

Van Balen, Henryk (patrz: Balen).

VanBassen, Barłomiej (patrz: Bassen).

Van Bloemen, Jan Frans (patrz : Bloe-men Frans).

Van Bloemen, Piotr (patrz: Bloemen Piotr).

Van Bredael, Jan Frans (patrz: Bre-dael).

Van Ceulen, Cornelis Jansen (patrz: Ceulen Corn. Jans).

Van Ceulen Młodszy (patrz: Ceulen Młodszy).

Van Cleef, Henryk (patrz: Cleef Henryk).

Van Cleef, Joos (patrz: Cleef Joos).

Van Cleeve, Joos (patrz: Cleef Joos).

Van Coninxloo (patrz: Coninxloo).

Van Coxcyen, Michał (patrz: Coxcyen).

Van Craesbecke, Joost (patrz: Craes-becke).

Van Diepenbeeck, Abraham (patrz: Diepenbeeck).

Van Dyck (patrz: Dyck).

Van Eecke, Jan (patrz: Eecke).

Van Es, Jakób (patrz: Es).

Van Essen, Jakób (patrz: Es).

Van Eyck, Hubert (patrz: Eyck Hub.).

Van Eyck, Jan (patrz: Eyck Jan).

Van Eyck, Lambert (patrz: Eyck Lambert).

Van Eyck, Małgorzata (patrz: Eyck Małgorzata).

Van Falens, Karol (patrz: Falens).

Van Haarlem, Cornelis (patrz: Corne-lissen).

Van Helmont, Mathys (patrz: Hel-mont).

Van Hemessen, Katarzyna (patrz: He-messen Kat.).

Van Hemessen, Jan (patrz: Hemessen Jan).

Van Hemessen, Jan Sanders (patrz: Hemessen Jan Sanders).

Van Hoecke, Karol (patrz: Hoecke Karol).

Van Hoecke, Robert (patrz: Hoecke Robert).

Van Kessel, Ferdynand (patrz: Kes-sel Ferd.).

Van Lathem, Livin (patrz: Lathem).

Van Leemput, Remigiusz (patrz: Leem-put).

Van Leyden, Łukasz (patrz: Leyden).

Van Maas, Arnold (patrz: Maas).

Van Mander, Karol (patrz: Mander).

Van Mol, P. (patrz: Mol).

Van Nieulandt, Willem (patrz : Nieu-landt).

Van Noort, Adam (patrz: Noort).

Van Nuyssen, Abraham Jansens (patrz: Nuyssen).

Van Oost Starszy, Jakób (patrz: Oost).

Van Oostsanan, Cornelis (patrz: Oost-sanan).

Van Orley, Bernard (patrz: Orley Bern.).

SPIS MALARZY

Van Orley, Valentin (patrz: Orley Val.).

Van Ouwater, Albert (patrz: Ouwa-ter).

Van Reyn, Jan (patrz: Reyn).

Van Roymerswaele, Marinus (patrz: Roymerswaele).

Van St. Jans, Geerten (patrz: Gerard od św. Jana).

Van Somer, Paul (patrz: Somer).

Van Steenwyck, Henryk (patrz: Steen-wyck Henr.).

Van Steenwyck Młodszy (patrz: Steenwyck Młodszy).

Van Thielen, Jan Filip (patrz: Thie-len).

Van Thulden, Teodor (patrz: Thul-den).

Van Tilborgh, Egidius (patrz: Til-borgh).

Van Valkenburg, Fryderyk (patrz: Valkenburg Fryd.).

Van Valkenburg, Łukasz (patrz: Val-kenburg Łuk.).

Van Valkenburg, Marcin (patrz : Val-kenburg Marc.).

Van Veen, Marcin (patrz: Veen Marc.).

Van Veen, Otto (patrz: Veen Otto).

Van Verendael, Mikołaj (patrz: Veren-dael).

Van Uden, L. (patrz: Uden).

Van Utrecht, Adryan (patrz: Utrecht).

Van den Hoecke, Jan (patrz: Hoecke Jan).

Van der Bossche Baltazar (patrz: Bos-sche).

Van der Faes, Piotr (patrz: Faes).

Van der Goes, Hugo (patrz: Goes).

Van der Meire, Gerard (patrz: Meire).

Van der Meersch, Passchier (patrz: Meersch).

Van der Meulen (patrz: Meulen).

Van der Venne, Adrienne (patrz: Ven-ne).

Van der Weyden, Roger (patrz: Wey-den).

Von Aschaffenburg, Mateusz (patrz : Griinewald).

Von Aschaffenburg, Szymon (patrz :

Aschaffenburg Szym.).

Von Herle, Wilhelm (patrz: Wilhelm Mistrz).

Von der Smissen, Dominik (patrz: Smissen).

Von Kulmbach, Hans (patrz: Suess). Von Soest, Konrad (patrz: Soest). Von Werden, Mistrz (patrz: Werden). Von Wertlingen, Hans Schwarz, (patrz: Wertlingen).

Von Wesel, Hermann Wynrich (patrz: Wesel).

Vadder, Lodewyck de, 258.

Vaenius (patrz: Veen).

Vaillant, Bernard, 259.

Vaillant, Jakób, 259.

Vaillant, Wallerant, 259. Valkenburg, Łukasz van, 90, 91. Valkenburg, Marcin van 90, 91. Valkenburg, Fryderyk van, 90, 91. Veen, Marcin van, 81.

Veen, Otto van, 89, 179, 183, 219. Venne, Adrienne van der, 90. Verendael, Mikołaj van, 224. Verhaecht, Tobiasz, 179, 225. . Verhalt, Piotr, 222.

Verhannemann, Jan, 52. Vinckebooms, Dawid, 90, 91. Vinckeboons (patrz: Vinckeboons). Vos, Cornelis de, 218, 240.

Vos, Marcin de, 82.

Vos, Paweł de, 220, 221.

Vos, Wilhelm, 219.

Vrancx, Sebastyan, 90, 223. Vrelant, Wilhelm, 52.

Vriendt, Cornelis de, 81.

Vriendt, Frans de (patrz: Floris). Vries, Jan Friedemann de, 92. Yroom, Henryk Cornelius, 91.

Wael, Cornelis de, 224. Wael, Jan de, 224. Walker Robert, 251.

xvm

SPIS MALARZY

130.

Werden, Mistrz von, 100. Wertlingen, Hans Schwarz von, 107. Wesel, Hermann Wynrich von, 96. Weyden, Roger van der, 11, 22, 28, 30—36, 38, 41—44, 46, 47, 58, 65, 75, 78, 99, 104, 133.

Wildens, Jan, 200, 202, 220, 222. Wilhelm, Mistrz, 8, 95, 96. Willaerts, Adam, 91.

Willeborts, Tomasz, 252.

Witte, Piotr de, 89.

Witz, Konrad, 103.

Woensam, Antoni, 101.

Wolgemut, Michał, 113, 114, 123,

Wouters, Francs, 220. Wurmser, Mikołaj, 7, 113.

Zegers, Daniel (patrz: Segers). Zegers, Gerard, 219, 252. Zeitblom, Bartłomiej, 110. Ziegler, Jorg, 107.

Zimbrecht, Matthias, 160.

a-

,w

ELGIA

LOLANEfYA,

^Teeuwarden gt?ow^gen haruwoen

FRVZYA

HELPECŁ,

*    c * ■

•    (

I.

• .

MM-KMAAVl

ZVll;E'R

SER

EWOUUS

iRLEM/ •

ISTBRDAl

GEL.DKY&

u-

•R2./-TAWKEN

WAAWOEN _

UTRECHT

2UTPHEN

HAGA / I.E1DEN

:—~~™5r •deuft

rrjR^a^-

l-MOZA

<*!

X;--

MOCŚA.STEW.

DOOgjRTCHT

to:

zjslaudy^.

WĄUCHER]

BUEPA

bj^abahcyaO..". •

-BETRGEri JDP ZOOM TJLUPRG ^

•: • ’

' iDÓRTM|jXfU ■

, • ęyy\\>lUł’ V

VENJjO

.DSTEN

'v

SLUYS

•ANTWERPIA

'~'m\

*«.

. GANDAWA

.-4)Pv^iedka.

* * * . (

mm

|ęV.£';XfŁLĘ

MECHEEN

TT2U

'A¹

M A /NT,

[ tó*-’

/> v •

ELA

MAA:

,-/•.* • .AMIENS

.*• *

•" t:

/ JLEOESYIJA* «

SEKvY^lj(SWui'Uvtp*i

NAMLTR    3SpAf

DINANT.

,,MT9^

• ' «(«A<?ror:. •

C' VY. - a.

'I

TOURTtfAl

CHAT2L1

(i)

.■

• KpluO^Ą

\ŻT T30 U1U/OM S £ \ >Qii«ĄPLON

-V

■SiTDAN

.VJ

4v,i.r.

‘:

W/¹^-

.WI^OKĄIS

11^

. KOKU5NCYĄ/

:$MS '. •

«*-

• . .• • .

TTŁEWm,'- .

v*

.*

VEW?UW\- ■•.

rMET!Z,--

*. .* * -

r^PATlVŻ ‘

•«

CHAEOŃS ‘

?.

,

• ?

i

; ■ <

i :

i

;

nr

UJ

GDAŃSK

»J

ĄU

PRUSY

TOT2UN

IOZNAŃ

V:;

V ■* /

(9

c-

Z'

Ci-

m

9$$$ "i|”r

'mm'-.*

m

.A

; Jt

k» V ..    _

'•• .■a ;

te

ii';

WIT TENBERCA

pi

ik

HALLE

LIPSK

• ALTEHBUH

2£\

&•

FR

'.y

NI f.

•3 .

■Q>~-

•‘Cr

%■

iS

LUBEKA

HAMBOCO

BRASI1

■btłuns

*\M1//.

W

ii

KREIWW

HANOWER

• Q*TTIHC5EM

WEIMAR

• tbeybxut

^=g>SŚ?

SATYZBOJSA

T,

r-

AuosBVT?G

stvttgah'i

SZWABIA

<a

A, i

. mwiffl!

i®.. wjeM%Ws*hk ^SijWLD I M^ś MS#»

o>sAaN3a*io

EST

Kassel

UHH

ci

HJYB

ttMWt

'<•

f#

tft

KO

HISTORYA MALARSTWA

WSTĘP

Niderlandzkie szkoły malarskie, a raczej malarze nad-reńscy, oto przodkowie sztuki flamandzkiej, holenderskiej, niemieckiej, francuskiej i angielskiej — z nich wyrasta rdzeń sztuki północnej. Te niderlandzkie dążności były przez jakiś czas zupełnie czyste — nie splamiła ich żadna obca wizya, dopóki nie weszły w okres męskiej dojrzałości. Duch włoski wniknął w nie przed pełnym ich rozkwitem, lecz w miarę, jak odrzucały tego ducha włoskiego, a garnęły się do niderlandzkiego, dochodziły właśnie do swego najpotężniejszego przejawu.

Określenie „flamandzki “, stosowane do prymitywów, jest tak niemądre, że zrazu zamierzałem odrzucić je zupełnie; jednakowoż jest ono tak powszechnie używane, iż odrzucić je jest rzeczą nieomal niemożliwą. O ile tylko mogłem, używałem zamiast niego wyrażenia: niderlandzki.

Ren od źródeł swych w górach aż do kilku ujść, któ-remi wody jego wlewają się do morza, nie znał nijakiej sztuki malarskiej przedtem, nim chrześcijaństwo przyszło rozegnać stare bogi. Karol Wielki, otoczony blaskiem rozległego imperyum, usiłował rywalizować z kulturą starożytną, w miarę, jak rozumiał świetność dni starożytnych. Katedra w Aix-la-Chapelle była ozdobiona mozajkami,

HIST. MAL. IV - 1

przedstawiającemi Chrystusa na tronie, a pałac cesarza malowidłami ściennemi, wyobrażaj ącemi żywot jego, jako zdobywcy, męża stanu i protektora nauki. Zamek w Ingel-heimie Górnym, nad Renem, upiększony był freskami z Pisma Świętego i z historyi, sławiącymi wielkich władców przeszłości, a kończącymi się na zwycięstwach Karola Wielkiego i ojca jego, Pepina. Zginęły one, co prawda, ale pamięć ich zachowała się w miniaturach. Wszędzie widniał pyszny, konwencyonalny bizantynizm. Bizantynizm ten był całkowitem dążeniem artystów-mnichów od r. 800 do połowy dwunastego wieku, rzemiosło malarskie było bowiem wonczas, jak zresztą cała ówczesna kultura, w ręku Kościoła. We wszystkich tych ilustrowanych (Swangeliarzach i ^Bibliach obfite zastosowanie złota, srebra, purpury i wspaniałego kolorytu, równie, jak nikłe rysunki piórem, wywołują wrażenie szorstkie i barbarzyńskie, pokrewne bi-zantynizmowi. Francya i Niemcy zostały rozdzielone między wnuków Karola W. i szybko zaczęły tworzyć styl swój własny. Sławne ^Biblie źKarola Śmiałego w Luwrze i w Monachium oraz miniatury zakonu w St. Gallen i katedry w Tre-virze są wielkimi typami tego wczesnego wysiłku artystycznego narodów germańskich.

Niemcy zaznawały wielkiej pomyślności pod swymi saskimi i pierwszymi dwoma frankońskimi cesarzami, od r. 919 do 1066. Pod nimi malowana miniatura doszła do wielkiej świetności, a biskupi byli godnymi pracownikami w tej dziedzinie. Niemcy okazywali zamiłowanie do barwy zielonej, malarze zaś francuscy do barwy niebieskiej. Ba-warczycy okazują w tym okresie świetne zdolności.

Od roku mniej-więcej 1050 do 1150 burzliwe czasy tamowały wzrost rozwoju artystycznego. Lecz następnych lat sto, od 1150 do 1250, oglądało wybitny rozwój we wszelkich sztukach skroś Niemiec i Niderlandów.

MALARSTWA

WIEK ROMANSOWY

1150

1250

Od połowy wieku dwunastego do połowy trzynastego uprawa sztuk przeszła z rąk mnichów w ręce artystów, przebywających poza murami klasztornymi. Legendy o Karolu Wielkim, o królu Artusie i jego rycerzach i o Nibelun-gach wywołały obszerną literaturę i równie przestronny wysiłek w malarstwie. Rycerze w zbrojach, przepych i pano-plie wojny, jak również zaloty miłosne, przybierały kształt widzialny, a wrodzony humor rasy wyrażał się w groteskach i figlach, jak tego dowodzi rzeźba ówczesna i dziwaczne miniatury. Miesiące i ich właściwości skłaniały artystów do opracowywania mieszczącego się w nich życia codziennego; zwierzęta i wyprawy myśliwskie wpadały do pracowni, a także róg myśliwca i lot sokoła przybierały kształt w obrazach. Naraz sztywność bizantyńska ustąpiła miejsca ludzkiej akcyi figur, przyodzianych w stroje codzienne. Główny dorobek owego wieku mieści się w miniaturach i rękopisach.

Psałterz Wallersteina ukazuje Siewcę w marcu, Winobranie ze zbieraniem winogron, deptaniem ich i wyciskaniem we wrześniu, napoczynanie piwa w grudniu i t. p. Zaś sławny Hortus Deliciarum podaje sceny z życia codziennego wraz z jego strojami i zwyczajami.

Rzadkie malowidła ścienne z owych dni, co dochowały się do naszych czasów, dowodzą, że dzieła ówczesne były wykonywane w surowych liniach ze słabemi światłami i cieniami, że były wielce podobne do miniatur w większych rozmiarach, jak tego dowodzą malowidła sufitowe Tryumf Wiary w klasztorze w Brauweil tuż obok Kolonii, Pokolenie Jesse na drewnianym pułapie kościoła Św. Michała w Hildesheim i Malowidła na chórze katedry w Brun-świku.

Obrazy sztalugowe zdarzają się bardzo rzadko w tym stylu romansowym. Malowidła na szkle znajdujemy na po-łudniowem oknie nawy katedry augsburskiej. Zaś w kościele Opactwa w Quedlingburgu wiszą gobeliny z r. 1200.

Z poematu Parsival, napisanego około r. 1200 przez Wolframa von Eschenbach, wynika jasno, że Kolonia i Maestricht były wielkimi centrami sztuki germańskiej owych czasów: „Zaden-ci malarz z Kolonii albo Mastrichtu nie był godzien namalować go nadobniej, niż wyglądał, siedzący na swym koniu. “

SZTUKA GOTYCKA WIEKÓW ŚREDNICH

1250

1400

Architektura gotycka ze swemi wielkiemi oknami i pracowicie wyrzeźbionemi ścianami pozostawiała mało miejsca dla fresków, wysokie zaś i dumne sklepienia sufitów zabraniały artystom niemieckim i niderlandzkim malarstwa rodzajowego, tamując tem samem postęp sztuki. W ten sposób malarstwo zostało ograniczone jedynie do ozdoby ołtarza, a późniejsze oddanie centrum ołtarza rzeźbie wprowadziło jeszcze ściślejsze ograniczenie. Lecz z drugiej strony miało to doprowadzić do wyzwolenia malarza z niewoli architektonicznej. Rozwijał on teraz wolną sztukę malarską na desce lub rozpiętem płótnie, co miało pociągnąć za sobą daleko idące konsekwencye. Witraże barwne, które wypełniały bogato rzeźbione okna kościołów gotyckich, powstających w tych krajach, uczyły artystów płomiennego koloru.

W pierwszej setce lat tego gotyckiego okresu, od r. 1250 do 1350, główny interes przedstawia dążenie ku oryginalności, chociaż idzie z niem ręka w rękę surowość rysunku. Draperye są jeszcze sztywne, a fałdy ich układają

MALARSTWA

się równolegle, postacie ludzkie są jakby na szczudłach i w dalszym ciągu trwają twarze owalne, szerokie oczy, wązkie nosy i usta szerokie, opadające w kącikach; wzrasta karykatura i groteskowość, a barw używa się gwoli wy-stawności. Przeważają cynober i surowy kolor niebieski, czarne zaś kontury i czerwone policzki nadają obliczom wygląd bardzo charakterystyczny.

W połowie tej setki lat — około r. 1300 — barwa staje się delikatniejszą, oblicza zatracają swój podłużny owal i zjawia się znaczny rozwój rysunku. Tła są przeważnie złote.

Od r. 1250, dzięki niepokojom w Niemczech i wzrastającej równowadze Niderlandów, zaczynają ostatnie przewodzić we wszelkich dążeniach artystycznych. Jedyne znane malowidła przenośne owego czasu znajdują się w Belgii, na relikwiarzu św. Ottylii. Stary Szpital Biloąue w Gandawie posiada olbrzymie postacie na malowidłach ściennych.

Północno- i południowo - niemiecka sztuka podlegała teraz wpływom niderlandzkim, lecz była bardziej surowa. W chórze katedry kolońskiej znajduje się wiele malowideł ściennych. Sztuka czeska wyprzedzała niemiecką przez cały ciąg tego okresu.

Wybitnie malarski zmysł zaczął objawiać się około r. 1300, a z rokiem 1350 rozwinął się ogromnie. Artyści zaczęli porzucać twardy kontur i zastępować go linią delikatniejszą. Światło i cień zaczynają się nawzajem przenikać. Harmonijne tony zajmują miejsce niesmacznych barw, chociaż cynober i surowa barwa niebieska ustępują z trudem.

Atoli wysiłek w kierunku natury nie szedł ręka w rękę ze wzmożeniem się rysunku, i głowa była w dalszym ciągu rzeczą konwencyonalną, chociaż wszędzie widnieje wyraźny wysiłek w kierunku stworzenia milszego typu. Akt pozostał nadal chudym; złote tła zaczęły ustępować miejsca budowlom, drzewom i wzgórzom — zjawiają się także sprzęty domowe. W r. 1380 ukazują się w tłach krajobrazy.

JAN Z BRUGES

W r. 1371 Jan z Bruges, malarz króla francuskiego, Karola V, namalował miniaturowe ozdoby Wulgaty, znajdującej się obecnie w Westrenen Museum w Hadze. Tu mamy nareszcie definitywne portrety króla i ofiarodawcy Biblii. Ruchy postaci, draperye i kształty są wzięte wprost z natury.

Podróże Marka Polo, namalowane między r. 1384 a 1405 dla Filipa Śmiałego, księcia Burgundyi, wykazują ten sam postęp. Flamandzcy malarze wzrastają szybko w siłę, jak to widać w Modlitewniku Małgorzaty ^Bawarskiej , żony Jana Bez Trwogi z Burgundyi, znajdującym się obecnie w British Museum (1407), jak również w innym Modlitewniku i w Poematach ^Krystyny z $izy, w temże samem muzeum. Nieszczęściem zatraciły się nazwiska artystów; natomiast jest w nich wzmianka o książętach, którym zostały poświęcone: o Ludwiku de Małe, ostatnim hrabi Flandryi, o Filipie Zuchwałym i Janie Bez Trwogi, pierwszych książętach Valois. Lecz na szczęście zachowały się nazwiska artystów, co byli malarzami tych wielkich protektorów sztuki, którzy uczynili Belgię siedzibą dążeń artystycznych. Artyści ci pozostawali w służbach hrabiów Flandryi i książąt burgundzkich. Jean van der Asselt był malarzem Ludwika de Małe w Gandawie od r. 1364 do 1380, a potem Filipa Zuchwałego w r. 1386. On to wykonał w r. 1373 malowidła ścienne w kaplicy Ludwika de Małe w Notre Damę w Courtrai, w których okaleczone dziś obrazy były ongi portretami książąt z domu flandryjskiego. Uległy one zniszczeniu, a pozostałe jedynie godła heraldyczne określają istniejące torsy. Dzieło to nie przedstawia wysokiej

MALARSTWA

wartości. Jean de Beaumez był „malarzem i pokojowcem" Filipa od roku 1377 do 1395. Jean Malwel był „malarzem i pokojowcem“ Filipa i Jana Bez Trwogi od r. 1397 do 1415. Melchior Broederlam z Ypres był „malarzem i pokojowcem“ Filipa Zuchwałego od r. 1382 do 1400. Henri Bellechose de Brabant był „malarzem i pokojowcem“ Jana Bez Trwogi w r. 1415. Atoli malarstwo ścienne, rzecz dosyć dziwna, pozostało w Belgii niesmacznem i surowem aż do r. 1400, głównem zaś dziełem było tam iluminowanie rękopisów. Broederlam był malarzem skrzydeł stołu ołtarzowego w muzeum w Dijon.

W CZECHACH sztuka dokonała wielkiego postępu za czasów cesarza Karola IV (1348—1378). Ustalił on swój Dwór w Pradze i zatrudniał Theodoryka z Pragi, Mikołaja Wurmsera ze Strassburga i Kunza głównie na swym ulubionym zamku Karlsteinie, obok Pragi, gdzie malarstwo portretowe postępuje naprzód ogromnymi krokami. Cesarz zatrudniał również w Karlsteinie Włocha, Tommasa da Modena.

Karol IV, wychowany na dworze francuskim, był w ścisłych związkach z królewskim domem francuskim. Siostra jego, Bona, była matką trzech książąt: Jana de Berri, Ludwika d’Anjou i Filipa le Hardi. Byli oni wszyscy potężnymi opiekunami sztuki flamandzkiej i francuskiej.

W Niemczech miasto KOLONIA postępowało na czele ruchu artystycznego pod koniec wieku czternastego. W Kolonii rozwinęła się szkoła malarstwa religijnego. Zapuściła ona głęboko korzenie w mistycyzmie, który był istotną duszą starego książęcego miasta katedralnego nad Renem, zwanego „Rzymem Północy“, a w którem katedra pięła się aż w niebo. Anatomia była tam słaba, atoli religijne uczucie

MALARSTWO

odpoczynku, błogości i czystości dobrze oddane. Opracowanie ciała i harmonie barwne wykazują postęp. Z pośród artystów owego czasu wynurza się jeden, głowa owych malarzy i najsławniejszy z nich, Meister Wilhelm. Wilhelm z Herle malował w Kolonii od r. 1358 do 1372. Zmarł on w r. 1378.

Ściśle spokrewnioną ze sztuką kolońską pod koniec wieku czternastego jest sztuka westfalska. Miasto Norymberga staje pod względem wartości swej sztuki obok Pragi i Kolonii, zaś artyści norymberscy wykazują większą moc w modelowaniu postaci ludzkiej i w kolorze. W Szwabii zaznaczył się również poważny wysiłek artystyczny.

Tak tedy zobaczymy, że wizya gotycka stworzyła wielkie dążności realistyczne Północy. Następujący wiek piętnasty miał przynieść potężne i nowe zdarzenia. Około r. 1440 miała powstać maszyna drukarska; w r. 1453 Turcy mieli zdobyć Konstantynopol — upadek zaś Konstantynopola rozprószył po Europie uczonych greckich. Nowa Nauka miała rozpostrzeć się po jej krajach, prasa zaś drukarska miała ją wnieść do mieszkań ludu. Miała być poszukiwana nowa droga wodna do Indyi i po drodze odkryty nowy ląd. Brat Marcin miał przybić swych dziewięćdziesiąt pięć Tez na drzwiach kościoła w Wittenberdze i przejść do potomności jako Luter. Objawienie to miało w przyszłości przynieść narodom germańskim władztwo nad światem. Mnich ten miał nauczać Nauki Nowej w zakresie swej ciasnej wizyi, aż wkońcu usunął się od niej i w trwodze zatracił jej blask, tak, że ci, co chcieli podtrzymywać dalej jej płomień, musieli usunąć się od niego.

WCZEŚNI MALARZE NIDERLANDZCY

HISTORYA MALARSTWA

ROZDZIAŁ I

W KTÓRYM ODRODZENIE PRZELATUJE SZYBKO W DÓŁ RENU

Określenie „flamandzki" jest bardzo często używane na ODRODZE-oznaczenie sztuki niderlandzkiej, atoli „niderlandzki" jest NIE PRZE-terminem lepszym. Dotąd więc ślędziliśmy wczesne dążenia LATUJE narodów germańskich i Flamandów, mające za cel wyra- SZYBKO żenie wrażeń życiowych zapomocą barwy, aż oto nadszedł W DÓŁ rok 1400. Teraz miały powstać dwie szkoły malarskie; je- RENU dna w dolinie rzeki Mozy, druga w dolinie rzeki Skaldy, a obie miały wywrzeć daleko sięgający wpływ na sztukę świata. Dolina rzeki Mozy miała wydać dwu braci Van Eycków, dolina zaś rzeki Skaldy genialnego ich rywala,

Rogiera de la Pasture, znanego bardziej, jako Rogier van der Weyden.

Artyści niderlandzcy starali się, jak to widzieliśmy, w ciągu wieku czternastego wyrazić zapomocą barw ducha narodów północnych. Obecnie mieli, jakby cudem, odkryć właściwe znaczenie sztuki w swem prostolinijnem dążeniu do wyrażania natury przy pomocy wszystkich środków, których mogło dostarczyć im malarstwo. Dla oddania życia rzeczywistego naginali oni kontur, barwę, światło, kształt i całe rzemiosło sztuki do odtworzenia nastrojów natury tak, jak je odczuwali. Celem ich był realizm, wyzwolony z wszelkiej tradycyi antycznej o piękności i ideale. Brali delikatne otoczenie ze swego życia domowego, sztywne

Geniusz Odrodzenia włoskiego zajęty był w szerokim zakresie klasycznym celem stworzenia typu i wygładzał różnice charakteru, mając na względzie piękność i ideał. To tworzenie typu, tkwiące w klasycznem dążeniu poprzez cały ciąg sztuki, pociągało za sobą niszczenie charakteru. Musiało też ono w samej swej istocie przyczyniać się do niszczenia charakteru — gdyż było świetnem zniesieniem różnic , tworzących charakter, właśnie tych różnic, które użyczają czaru przedmiotom indywidualnym. To wyłączenie charakteru, nie będące bynajmniej wadą, musi być przyjęte jako rzecz zasadnicza w stwarzaniu typu. W Michale Aniele, olbrzymie Odrodzenia włoskiego, znajdujemy zawsze wybitną dążność do tworzenia wielkich typów.

WCZEŚNI wnętrza, meble, narzędzia codziennego użytku, a wśród MALARZE nich odtwarzali swych bliźnich tak, jak ich widzieli.

Byli oni czystymi Gotami. Jedynym ich celem były: cha-LANDZCY rakter i cechy indywidualne. Legendy kościelne były dla nich jedynie pretekstem do malowania życia. Nie otaczały ich budowle i pomniki cywilizacyi antycznej, nie przychodziła na nich pokusa małpowania Grecyi lub starożytnego Rzymu. Mieli oni tworzyć sztukę dla siebie od samego początku.

NIDER-

To też narodom krwi gockiej, narodom, których cała sztuka i chwała głęboko zapuściły korzenie w charakterze, które hołdują charakterowi przed wszystkiemi innemi właściwościami ludzkiemi, jakkolwiek nieokrzesanem byłoby ciało, w którem charakter ten płonie — tym to narodom, co zasadziły swój geniusz na cechach indywidualnych w przeciwieństwie do ideału klasycznego, szukającego jedynie piękności przez udoskonalenie typu — Północy to i Hiszpanii, której sztuka tak jest pokrewną sztuce północnej przez swą krew wizygocką, charakter i realizm użyczyły tyle głębokiego wyrazu artystycznego w malarstwie, literaturze i mu-

MALARSTWA zyce, jakiego Włochy nie zaznały nigdy. Nieokrzesana, ODRODZE-szorstka Północ! Tak tedy stało się, że na Północy i w Hi- NIE PRZE-szpanii malarstwo portretowe doszło do najwspanialszych wy- LATUJE ników. Zawsze bowiem w sztuce Północy będziemy widzieli SZYBKO to podstawowe uwielbienie charakteru — hołd wobec różnic W DÓŁ osobników. Stąd też północne ukochanie wolności, która RENU nie chce urabiać wszystkich ludzi wedle jednego szablonu.

Jej sztuka, jej religia, cała jej istota jest ugruntowana na charakterze, z niego wyrosła, na nim zakwitła.

Spojrzyjmy tylko na świetne wysiłki pendzla północnego — zauważmy, jak popędliwe oko północnego artysty kieruje badawczym pendzlem, umiejętnie wyszukując we wszystkiem, na co spogląda, każdą drobną różnicę, każdą odmienną cechę! Z jakąż wybredną troskliwością, nawet kiedy pendzel z niezawodnem mistrzowstwem miga po płótnie, ręka i oko śledzi każdą formę, która wyraża charakter — czy to holenderskiej flaszki, jabłka, bydła na polach, nastroju chwili, czy też odrębności człowieczej.

A jak właściwe krwi północnej, w licznych płynącej łożyskach, postawienie charakteru na ołtarzach jej żywej wiary zmieniło istotne, zasadnicze credo Północy i sprawiło, że tenże sam Bóg różni się tak, jak czerń od bieli, lub szkarłat od złota, od Boga Południa — tak samo różniła się sztuka Północy od sztuki Włoch i Grecyi.

Flamandzkiemu to i holenderskiemu geniuszowi, zajętemu raczej życiem domowem biednych czy też bogatych, niż wyszukanym splendorem Dworów i ewangelii, interpretowanej w duchu tych Dworów, zawdzięczamy rzeczywiste początki zainteresowania artysty wobec życia realnego.

Badając z blizka wczesną sztukę niderlandzką, potykamy się naraz o frazes „flamandzki". Sztuka niderlandzka, był to dorobek Holendrów, Flamandów i wysiłek tak zwany

francuski — jeśli można wliczać do Francyi tę sztukę, co w owym czasie rozwija się zupełnie poza Francyą, chociaż popierał ją Dwór francuski.

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

W r. 1361, wskutek śmierci ostatniego księcia, Filipa de Rouvre, księstwo burgundzkie przeszło do Jana Dobrego, króla francuskiego, który oddał Burgundyę swemu czwartemu synowi, Filipowi Zuchwałemu. Filip Zuchwały zaś ożenił się z Małgorzatą, dziedziczką hrabiów Flandryi — i odtąd, od r. 1383, Flandrya i Burgundya zrosły się w jedno. Burgundzkimi książętami z rodu Valois byli Jan Bez Trwogi, 1404 —1419, Filip Dobry, 1419 —1467, i Karol Śmiały, 1467 —1477. W ciągu tych lat Burgundya, Flandrya i Francya pozostawały w ścisłych stosunkach, co spowodowało znaczne zamieszanie w naszej geografii artystów. Artyści flamandzcy przybywali na Dwór burgundzki do Dijon, które w ten sposób było w całej swej dążności szkołą niderlandzką — zupełnie tak samo, jak ta szkoła niderlandzka wyrosła z gotyku francuskiego.

Od końca wieku czternastego, od chwili, kiedy kraje, położone tuż na południe od Renu (Flandrya), dostały się pod berło książąt burgundzkich, ogrzewających słońcem swej opieki sztukę swojego ludu, tak, że puściła obfite pąki i liście w Bruges i Gandawie pod ręką Van Eycków (bracia ci rozwinęli używanie farb olejnych w ten sposób, że kładli farby jedne na drugich, zanim wyschły, zlewając razem tony, i w ten sposób dali nam „obrazy sztalugowe“ dla mieszkań), od tej chwili zobaczymy, jak zdrowy rozum Północy, wyzwolony od fałszywego przekonania, że sztuka, to piękno, w pewnej tylko mierze zajęty był pięknością, przedewszystkiem zaś odtwarzaniem wrażeń, których życie dostarcza oczom, wrażeń, odczutych zmysłem kolorystycznym. Naraz, równie wcześnie, jak pojawiły się te „prymi-

MALARSTWA

tywne“ poszukiwania wyrazu w sztuce, cała uwaga Północy ODRODZĘ-skupiła się na charakterze.

NIE PRZE

LATUJE

W r. 1383 książęta burgundzcy stali się władcami Flan- SZYBKO dryi — tego kawałka ziemi, który dziś nazywamy Belgią — W DÓŁ i odtąd rozszerzali oni swe władztwo na kraje przyległe. RENU Na świetny ich dwór, którego wspaniałość wzrastała wraz z nieustannie rosnącem bogactwem ludu, pociągała artystów kultura domu panującego i podniecała rozrost sztuki malarskiej, doprowadzając w ten sposób do ogromnego rozwoju, który wydał przepyszny dorobek wieku piętnastego, a któremu położyły kres dopiero wojny z Hiszpanią w wieku

szesnastym.

W tym to 1383 roku Hubert van Eyck dochodził lat męskich.

Już przedtem, nim ród burgundzki objął władztwo nad tym krajem, Bruges doszło do wielkiego dobrobytu. Przez cztery wieki z malej placówki przeciw północnym Wikingom wzrosło ono dzięki swej wytrwałej dzielności do tego stopnia, że stało się pod swymi flamandzkimi hrabiami je-dnem z trzech wielkich miast Północy. Jako centrum handlu wełną, było ono rynkiem Ligi Hanzeatyckiej. Jego wojowniczy i kupiecki lud doszedł do wielkiego bogactwa.

Pod umiejętnymi rządami książąt burgundzkich osiągnęła Flandrya najwyższy szczyt swego dobrobytu. Bruges stało się wielkim portem Północy, wodną bramą do krainy bogactwa. Ten, kto przechadza się dziś wśród zamarłego miasta, z trudem zdoła wyobrazić sobie, że po jego milczących ulicach i mnogich kanałach błąkają się mary wielojęzycznej świetności, że ongi jego bulwary portowe znały głośny handel owego wieku, że chadzało ono niegdyś w przepychu i znało wspaniałe uroczystości, co rywalizowały pod względem świetności z Wenecyą i Florencyą.

Gandawa również zaznała rozległego dobrobytu. W obu tych miastach powstali malarze, którzy mieli wywrzeć cudowny wpływ

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

nadchodzącą sztukę Flandryi. Zuchwali i niesu-

na

mienni książęta burgundzcy wprawiali w dobry humor wojowniczych obywateli wymyślnemi widowiskami, a do urządzania tych widowisk używali artystów.

Czego dokonał geniusz Huberta Van Eycka, trudno dziś dociec. Czy pobierał jakie nauki w Kolonii, czy nie, Kolonia chyba nie wpłynęła na nagłe objawienie geniuszu braci Van Eycków. Hubert Van Eyck zjawia się naraz na świecie jako „ojciec malarstwa północnego“, a pojawienia się jego nie można wyjaśnić. Van Eyckowie spadli, jak z nieba, z doliny rzeki Mozy, z Maaseycku, tuż obok Maas-trichtu, leżącego w połowie drogi z Brukseli do Kolonii — z tego Maastrichtu, który złączył z Kolonią stary Wolfram von Eschenbach w swym poemacie „Parsival“, jako jedno z dwu wielkich miast, wydających artystów. Zrodziła ich dolina Mozy, ale dolina rzeki Skaldy, obok ujść Renu, miała powołać ich do ich wielkiego dzieła — albowiem bogate miasta nad rzeką Skaldą miały stać się polem walki dla turniejów artystycznych Flandryi i przyciągnąć do siebie wszystek geniusz flamandzki dla stoczenia tego turnieju.

I oto właśnie, kiedy Van Eyckowie spadli jak grom z jasnego nieba, wraz pojawiło się nowe narzędzie dla wyrażania barwy, zastosowanie oleju do mieszania farb, co miało tak rozszerzyć gamę wyrazu artystycznego. Mnich Theophilus napisał był o tern, tak, że z grubsza sposób ten był już znany. Oleju używano jedynie do malowania posągów kamiennych i innych rzeźb; atoli obrazy na deskach malowano temperą, farbą, zmieszaną z białkiem lub klejem, a potem powlekano je werniksem. Otóż tempera, chociaż jest doskonałym materyałem do miniatur, wysycha tak szybko, że barwy, położone pendzlem, nie mieszają się

JAN VAN EYCK 1390?

1441

WCZESNA SZKOŁA FLAMANDZKA

„SW. DONACYAN PRZEDSTAWIA MADONNIE KANONIKA DE PALA“

(Bruges, Muzeum Miejskie)

m

*

r:

i

>:rn •> .....■.

:: ■

/■ /; ł ;aua.'^!

. ... , ■ , .. .

'f •••,■•■■    '    ■ '

■    :^V ■ ’ ■ •

4

JX

j ■■'■;

r

k '

' 1

f xv;

"V

■A,

>7^ S

jll^ -*fi

: :

i£ć»w

. JM

nc je* T*'-¥' ■]

?

i

*

mm

jf

(Mewo

pH

x V”"*- *MfcBBl~^rL= ~

'" • łjyn

---2 |* i

— •• ■•., -

^ C> ?'l ' /

VM

.

$?a§

m

filih m

Wm

ppn

lii

■ ! 'i

3J

S^-A;

:■

ml

Hgn Łm m

•V,

ii

,&' >«v‘ •

M

-•

MM

Mi

rXM3

~-

ii

t:

*s

MALARSTWA i nie łączą. Van Eyckowie mieszali olej z werniksem, przy- ODRODZE-rządzali z tą mieszaniną swe farby i dali światu malarstwo NIE PRZE-olejne. Teraz nie pozwalali oni już jednej farbie wyschnąć, LATU JE zanim na niej nie położono drugiej, lecz mieszali je ze sobą SZYBKO w stanie wilgotnym, tak, że przenikały się nawzajem. W DÓŁ Znikła płaskość, okrągłe formy i głębię wyrażały bogate RENU i zlewające się farby. I natychmiast malarstwo urosło w potężny kunszt. W ciągu stu lat Van Eyckowie zdobyli Niemcy i Włochy i założyli podwaliny pod świetność Hiszpanii i Holandyi.

ROZDZIAŁ II

W KTÓRYM ODRODZENIE WYBUCHA ŚPIEWEM W KATEDRZE GANDAWSKIEJ

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

Przewódcami tak zwanej „szkoły flamandzkiej" właściwej, mającej swe siedziby w Bruges i Gandawie, byli

HUBERT VAN EYCK 1366?

JAN VAN EYCK 1390? — 1441

1426

Zęby bracia Eyckowie mieli nagle pojawić się na świecie ze sztuką tak rozwiniętą i zdumiewającą, jaką jest ich sztuka, wydaje się to cudem. Atoli winniśmy pamiętać, że zaciekłość obrazoburców, która szalała w Niderlandach w czasach purytanizmu protestanckiego w wieku szesnastym, naniszczyła tyleż dzieł sztuki, albo nawet jeszcze więcej, niż purytańskie wybuchy w katolickich Włoszech i wszędzie indziej pod Savonarolą. Hiszpania zabrała moc skarbów sztuki, a Francya podczas Rewolucyi dokonała ostatecznego zamieszania.

Rzeźbę przed pojawieniem się Van Eycków znamionował zdumiewający realizm, i jest rzeczą dosyć prawdopodobną, że dzieła malarskie większej wartości, niż te, które widzieliśmy w wieku czternastym, zgotowały drogę rozwojowi Van Eycków. Rzeźba takich mistrzów, jak Claes Slu-ter, była nie tylko realistyczną, ale realizm ten był jeszcze podkreślony użyciem farb. Bracia Van Eyckowie pochodzili z Maaseyck, ich ziomkowie zaś byli w szerokiej mierze zajęci na Dworze francuskim jako miniaturzyści od r. 1400 do 1410, a niektórzy z nich, jak Pol z Limburga, namalowali w Modlitewniku Księcia de Berri (1409) i w ZJose-

MALARSTWO

NIE

phusie (1410) miniatury, które swym realizmem, swą ory- ODRODZE-ginalnością i formą wyprzedzają sztukę Van Eycków.

w r. 1366, ŚPIEWEM

1410. Wszystkie te daty TEDRZE

Przez długi czas mniemano, że Hubert van Eyck, „oj- WYBUCHA ciec malarstwa flamandzkiego “, urodził się a brat jego, Jan van Eyck, w kilka lat później. Obaj mieli W KA-przenieść się do Gandawy w r. są niepewne. Van Eyckowie pochodzili z Maas Eyck, albo GAN-Maaseyck, obok Maastrichtu, w dolinie rzeki Mozy, dolinie, DAWSKIEJ co była kołyską wielu genialnych artystów. Hubert, urodzony prawdopodobnie około r. 1370, przybył do Gandawy około 1418, był więc blizki pięćdziesiątki, kiedy zaczął zażywać szerszego uznania. Podobno odbył on podróż do Włoch; jednakowoż jest to kwestya, dotąd nierozstrzygnięta. Miał również udać się z krucyatą do Jerozolimy! Obaj bracia byli malarzami nadwornymi Filipa z Cha-rolais, prawowitego dziedzica Burgundyi, który wraz z żoną swą, Michelle de France, mieszkał w Gandawie od roku 1418 do 1421. To, że bracia Van Eyckowie zostali zapisani do cechu św. Łukasza dopiero w r. 1421, nie dowodzi bynajmniej, żeby przybyli do Gandawy dopiero w tym roku, albowiem malarze, związani z księciem, byli wolni od zaciągania się do swego cechu. Dopiero po śmierci hrabiny Michelle zarejestrowano ich jako mistrzów, bez opłaty cechowej.

Po śmierci hrabiny Hubert van Eyck pozostał w Gandawie, a zarząd miasta poczynił u niego zamówienia w roku 1424. Tam zabrał się on do pracy nad swym wielkim obrazem ołtarzowym, Adoracyą ^Baranka, dla Jodocusa Vydta, ale go nie miał skończyć, gdyż, naszkicowawszy całość i wykonawszy najważniejsze panneau, zmarł w Gandawie, dnia 18 września 1426, i został pochowany w kaplicy, którą właśnie dekorował, kiedy śmierć go zabrała. Tym-

czasem Jan van Eyck przystał do Dworu. Atoli wróćmy do Huberta van Eycka.

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

Realistyczne intencye flamandzkich poprzedników Huberta van Eycka stały się istotą jego dążności; pod jego ręką wyraz ich doszedł do cudownego rozwoju. W dziełach jego przeważa jeszcze architekturalne pojęcie kompo-zycyi: podporządkowywał mu on wolną, dramatyczną potęgę malarstwa, jako sztuki niezależnej. Atoli pendzel jego porusza się z większą swobodą i z świadomością odtwarza naturę materyału. Akt u Jana van Eycka nie jest już więcej formą konwencyonalną. Lecz przedewszystkiem odkrył on głąb, muzyczną moc, żar i harmonie barw. On i jego brat rozwinęli i w gruncie rzeczy stworzyli bogactwo i przejrzystość barw, wynikające z zastosowania oleju, używanego dotąd w zupełnie niezadowalający sposób. Z Van Eyckami rozpoczyna się problem „stosowania pendzla“, artystycznego efektu, wywołanego przez ślady pendzla, co wpłynął na rozwój techniki malarskiej.

Niezaprzeczonem dziełem Huberta van Eycka jest sławny wielki obraz ołtarzowy „Adoracya Baranka“ w katedrze St. Bavona w Gandawie, namalowany dla Jodocusa Vydta i żony jego, Elżbiety Burlunt, a przeznaczony dla ich kaplicy pamiątkowej. Nieszczęściem obrazoburcy wśród swych czynów świętokradzkich dokonali także splondrowania St. Bavona. Na dwa dni przedtem, nim dnia 19 sierpnia napadli na ten kościół, część, obejmującą mistycznego Baranka, schowano na jednej z wież. Wielki ten obraz ołtarzowy jest teraz rozdzielony: część jego znajduje się w Gandawie, część w Brukseli, a część w Berlinie.

W St. Bavonie w Gandawie środkowe części tego obrazu ołtarzowego znajdują się jeszcze dotąd, a brakujące okiennice czyli „skrzydła** zastąpiono dobremi kopiami, wy-konanemi w wieku szesnastym. Adam i Ewa są to akty

JAN VAN EYCK 1390?

1441

WCZESNA SZKOŁA FLAMANDZKA

„ŚPIEWAJĄCY ANIOŁOWIE“

(CZĘŚĆ OŁTARZA G-ANDA WSKIEGO)

(Berlin, Muzeum Ces. Fryderyka)

■ -

Si

.

■

>DY3 HAV HAL

som

/ li

■•w-o,,/. wi. ■

<iM>. i aww t .¹ /.    &    '.v.,' t. •    ; y&pft

iyh’’1 aaO muhsuM tnŁM30)

1

, j

j

k '

ff

\

te

£2

sHi

gsgpssea&s^a

iWłMt®

HGlij

.    ,•?'*    ......i

SfP 'V'

Ml % 5J

i»t

tm®

ffikt-'' , “Ki w

;S

fi

SK;->Vx33

&*&» S

MALARSTWA

Jana van Eycka, namalowane mniej — więcej w tym czasie, ODRODZE-kiedy Masaccio namalował swego sławnego ŚRdama i Ewę NIE w kaplicy Brancaccich we Florencyi. Widać w nich dążę- WYBUCHA nie do szczerego, swobodnego realizmu. A więc w fla- ŚPIEWEM mandzki ton realizmu uderzono zaraz z samego początku. W KA-Krajobraz wykazuje, że geniusz flamandzki wyprzedził o całe TEDRZE światy Włochy; światło i atmosferę zrozumiał on i opa- GAN-nował całkowicie. Zamknąwszy skrzydła obrazu ołtarzowego, DAWSKIEJ namalował Jan van Eyck w tonie szarym (en grisaille) donatora i jego żonę po obu stronach dwu świętych — Jana Chrzciciela z barankiem i Jana Ewangelisty, dzierżącego kielich z trucizną; nad wszystkiem wykonane jest Zwiastowanie. Berlin posiada subtelne panneau, wyobrażające Śpiewających aniołów, dwa panneau, przedstawiające Sprawiedliwych sędziów i kołnierzy Chrystusa, wraz z Św.

Cecylią, Świętymi pustelnikami i Świętymi pielgrzymami.

ŚRdam i Ewa Jana van Eycka znajdują się w Brukseli.

Obraz Mary a nad grobem, w posiadania Sir Fre-dericka Cooka, przypisywano po kolei obu braciom. Czy jednak obraz ten był dziełem jednego, czy drugiego, ujawnia on sztukę ich w najbardziej poetycznym nastroju.

Berlin ma pretensyę do posiadania Madonny i Donatora oraz ‘Ukrzyżowania Huberta van Eycka, — Turyn i New York do Św. Franciszka.

Hubert van Eyck zmarł 16 września 1426 r., burmistrz zaś Jodocus Vydt wezwał jego ucznia i młodszego brata,

Jana van Eycka, żeby wykończył obraz ołtarzowy, co też on uczynił, trzymając się w granicach, zakreślonych przez Huberta. W sto lat później Michael Coxis wykonał subtelną kopię tego obrazu dla Filipa II, króla hiszpańskiego. Kopia ta na nieszczęście rozleciała się także — gdyż część jej znajduje się w Berlinie, część należy do króla bawarskiego, inna zaś część jest w Hadze.

O pogrzebanym w katedrze Hubercie zapomniano MALARZE w Gandawie niebawem; w samej rzeczy, rejestry burgundz-kie nie wiedziały nic o nim i o jego szkole. Dopiero około LANDZCY r. 1550 wspomina się o Eyckach w literaturze narodowej, jako o poważnych malarzach. We Włoszech zapóźno pojawiły się poszukiwania i rozgłos, żeby nam zachować wiele wspomnień o życiu i dziełach tego człowieka, chociaż handlarze dzieł sztuki w wieku piętnastym prowadzili znaczny, poważny handel dziełami malarzy flamandzkich, a zwłaszcza we Włoszech południowych, czego dowodzą kościoły neapolitańskie. Lecz pamięć tych rzeczy zatraciła się i pisarze włoscy piętnastego wieku, tacy, jak Albertus, Cyriacus z Ankony, Facius i Filaretę, przypisują niemal wszystkie dzieła flamandzkie Janowi van Eyckowi lub Ro-gierowi van der Weyden — i widzimy, jak niemal wszystkie owoczesne bajczarskie wieści we Włoszech podciągały niezmiennie pod dwa te nazwiska wszystko, bez względu na daty urodzenia i śmierci. Pierwsze wydanie SŻywotów Va-sariego (1550) nie wspomina nigdzie o Hubercie van Eycku. Dopiero w ostatnim tomie drugiego swego wydania, dzięki publikacyi dzieła Guicciardiniego o Niderlandach, Vasari — mylnie zresztą — poprawia swój tekst pierwszy. Dzieło Guicciardiniego stało się powagą, z której wszyscy późniejsi pisarze włoscy brali fakty, wykręcając je stosownie do potrzeby. Przypisywanie licznych dzieł Hubertowi van Eyck opierało się na wierutnych domysłach, z których wiele graniczy wprost z głupotą.    s

WCZEŚNI

NIDER-

Głównemi dziełami, przyznawanemi obecnie Hubertowi van Eyckowi są: większa część obszernego obrazu ołtarzowego w gandawskim kościele St. Bavona, tTldoracya ^Baranka; panneau kopenhaskie; rzy Marye u grobu Sir F. Coocka i hermanstacki Portret mężczyzny, trzymającego pierścień.

MALARSTWA

JAN VAN EYCK 1390? — 1441

dopiero NIE co groziło WYBUCHA

Uczeń i młodszy brat Huberta, Jan van Eyck, popadł ODRODZE-również w zaniedbanie i, zdaje się, ocalał tak samo po swej śmierci od zupełnego zapomnienia,

W KA-

przez dłuższy czas Hubertowi. Jan van Eyck miał roman- ŚPIEWEM tyczne życie i to uratowało jego pamięć.

Kiedy Michelle de France umarła w Gandawie, w 1421 TEDRZE roku, Jan van Eyck przybył na dwór Jana Bawarskiego, GAN-biskupa w Liege, który właśnie niedawno zdobył Holan- DAWSKIEJ dyę. Jeśli artysta wówczas liczył lat trzydzieści, znaczy to, że urodził się około r. 1390. Dwór tego bezecnego księcia znajdował się w Hadze, i Jan van Eyck bawił w Hadze od 23 września 1422 do 13 stycznia 1423. Bardzo zniszczony i mocno odrestaurowany obraz ołtarzowy Jana van Eycka w Chatsworth miał być namalowany w roku 1421.

van Eyck udał się na

1425, i Jan

Jan Bawarski umarł w r.

dwór wielkiego Filipa Dobrego Burgundzkiego. Zaginęły mnogie portrety jego z owego czasu, atoli wiemy, że był „jego książęcej mości malarzem i pokojowcem“ z płacą stu liwrów rocznie, że miewał boczne dochody z Lille i Bru-ges, a także jako współuczestnik „sekretnych poselstw“; zadaniem jego w nich było malować portrety wielkich dam, którym książę, wielokrotny wdowiec, ofiarował małżeństwo w r. 1426, 1428, 1430, 1433 i 1436! W r. 1428 Filip Dobry Burgundzki skierował swe małżeńskie zamysły w stronę Portugalii, i 19 października tegoż roku Jan van Eyck, „jego książęcej mości malarz i pokojowiec", wsiadł na jedną z dwu weneckich galer, wypływających z Sluys do Lizbony, jako członek świty pana na Roubaix, który miał prosić w imieniu księcia o rękę Izabelli Portugalskiej. Dnia 18 grudnia poselstwo przybyło do Lizbony, i przez kilka

miesięcy żył Jan van Eyck w Arrayollos, Aviz, Santiago di MALARZE Compostella, Jaen i w Granadzie. Wrażenie, jakie wywarła sztuka Jana van Eycka na budzącym się geniuszu Hiszpanii, LANDZCY było, jak widzieliśmy, bardzo wielkie. Malował on Izabelę Portugalską w ciągu swego dziewięciomiesięcznego pobytu w Hiszpanii i Portugalii i wrócił do domu w dzień Bożego Narodzenia 1429 r. wraz z narzeczoną Filipa.

WCZEŚNI

NIDER-

1434 r. Jan

W r. następnym, 1430, kupił Jan van Eyck dom w Bru-ges, gdzie mieszkał do swej śmierci, 9 lipca 1440. Filip Dobry zawsze obchodził się z nim uprzejmie i otaczał go szacunkiem. Dowodem zaś, że łączyły ich prawdziwie przyjacielskie węzły, jest to, iż Filip był chrzestnym ojcem córki swego „malarza i pokojowca", Filipiny, urodzonej w czerwcu van Eyck miał drugą córkę, Livinę, która w osiem lat po śmierci swego ojca wstąpiła do klasztoru w Maaseyck, rodzinnem mieście artysty.

znacznie cały

on

Sztuka Jana van Eycka różniła się od sztuki jego starszego brata i stanowiła wobec niej ogromny postęp. Zbliżył on się bardziej do natury i realizmu, zatracając wiele z kościelnego konwencyonalizmu Huberta. Był realistą i jako taki wielkim portrecistą. Jego sposób oddawania materyału i powierzchni jest zdumiewający. Pod jego ręką sztuka dokonała cudownego skoku naprzód. W jego sposobie traktowania draperyi zanika całkowicie wszelka zależność od rzeźby. W zakresie portretu przewyższył dorobek artystyczny swojego wieku. Wzmógł siłę malarstwa olejnego w wyrażaniu głębi i tężyzny rzeczywistości i posunął naprzód swój artyzm w sposób niemal cudowny. Jego Arnolfini i jego żona, w National Gallery, jest tryumfem malarstwa, daleko naprzód wysuwającym się z pośród wszystkiego, co stworzyły owe czasy. Jest to najwyższe dzieło, jakie kiedykolwiek namalował prymityw jakiejkolwiek szkoły. Będąc jednym z największych skarbów w Na-

JAN VAN EYCK 1390?

1441

WCZESNA SZKOŁA FLAMANDZKA

„PORTRET ŻONY ARTYSTY“ (Bruges , Muzeum Miejskie)

.

mi

AKa^ow

T^SiMAM&R

"fTCTOK 'MCA TAS\TAOc' (hi May;jiTVi vnm*aM , ;D;ra;

.A

ł

T

mm

§1

mi

ivg*. M

111

:^■'s,

|ą;

tr**

W

SHWS3

25k ;Vv !

Kii

⁵

<r-

A ;

1

trJ|fV

/V ' •

?v l f:':

HI

K-i

Wrf/¹

>S

EL k J '<

O ■■    ■%•;:'

* *V^ ■■ V4?

i 5 ŁL)

'.i

■:

I

H Jf‘;Ź

fe«|gg

; r":

•>

i' M

g

m- • :i f Sff

lal ■

I3!l fe IŁ i

E-1

' ' •" ^ •-, ; ' ■■ A ■

W:

■

li

|

w

V?:

m

■ \

H

>

MALAR STWA tional Gallery, jest ono również jednym z dziwów całej ODRODZE-sztuki malarskiej. U Jana van Eycka widzimy, jak pod NIE pendzlem farby olejne łączą się i mieszają, będąc jeszcze WYBUCHA w stanie wilgotnym. Umiejętności modelowania i wyrażania ŚPIEWEM głębi nie posunęło dalej nawet w pełni rozwinięte Odro- W KA-dzenie włoskie, uroczny zaś zmysł muzyczny, widniejący TEDRZE w tern dziele, zbliża je do dorobku i wizyi nowożytnej. GAN-Jasny i niemal mikroskopijny sposób widzenia Jana van DAWSKIEJ Eycka skłaniał go do tworzenia swych arcydzieł w rozmiarach małych. Atoli prawdziwa szerokość i swoboda, z jaką malował takie małe panneau, jak to właśnie, o którem mówimy, oczarowują nas i przykuwają do siebie, napełniając podziwem. Jego mistrzostwo w krajobrazie było niemniej przenikliwe i czyste, niż w portrecie.

Jan van Eyck miał zwyczaj podpisywania się na swoich dziełach malowniczym podpisem niemal zaraz po naszkicowaniu ich, tak, że podpis ten stawał się częścią kom-pozycyi. Z tego to powodu pamięć jego zachowała się lepiej, niż gdyby nie miał był tego osobliwego zwyczaju.

Często dodawał on słowa: „Ais ich kann“ („Jak umiem“), pierwszy zwrot przysłowia flamandzkiego „Jak umiem, nie jakbym chciał". Znajdujące się w Chatsworth Poświęcenie Tomasza a Becket na arcybiskupa w Canterbury, z roku 1421, zakwestyonowano; lecz zniszczony stan jego sąd pewny znacznie utrudnia.

Testament Anzelma Adorne, rycerza i pana na Cor-thuy, obok Bruges, z dnia 10 lutego 1470 r. przekazuje każdej z dwu jego córek „mały obraz przez Jana van Eycka, wyobrażający Św. ^Franciszka". Weale sądzi, że Johnsona Sw. ^Franciszek, pendzla Jana van Eycka, jest redukcyą turyńskiego Św. Franciszka, dzieła Huberta. Jak już widzieliśmy, pracował on nad obrazem ołtarzowym w St. Bavonie. Madryckie Źródło Zbawienia, podawane

25

HIST. MAL. IV - 4

za dzieło Huberta albo Jana van Eycka, jest kopią dzieła zaginionego, a Weale, będący wielką w tych rzeczach powagą, przypuszcza, że namalowała ją Małgorzata van Eyck.

W r. 1432, jak tego dowodzą jego podpis, data i motto „Ais ich kann“, namalował on Najśw. źPannę z ^Dzieciątkiem, siedzącą pod daszkiem, obecnie w Ince Hall, w pobliżu Liverpoolu. Frankfurt zaś posiada jego dzieło Madonna di oCucca, ongi własność księcia Lukki.

National Gallery posiada jego słoneczny Portret mężczyzny, znany jako „Xeal Souvenir“ (Wierne wspomnienie), albo „%ymoteusz“, podpisany i zaopatrzony datą 10 października 1432, i cudowny Portret mężczyzny w czerwonym turbanie, utrzymany w silnych światłach i cieniach, podpisany i z datą 21 października 1433 r., rzecz o przedziwnym rysunku. Berlin posiada surowego, wygolonego Mężczyznę z goździkami.

W r. 1434, jak tego dowodzi podpis i data, namalował Jan van Eyck sławnego jjana Arnolfiniego i jego żonę, Joannę de Chenany, albo Chenay, obecnie w National Gallery, swoje największe arcydzieło i, zaiste, największe arcydzieło flamandzkie owego czasu. Pomyślmy na chwilę o dorobku całego świata wszędy indziej, kiedy Jan van Eyck stworzył to zdumiewające dzieło! Tu od samego początku rozwiązano problemy, których nie rozwiązało nigdy Odrodzenie włoskie. Postacie te stoją w pokoju, objęte atmosferą tego pokoju, oświetlonego oknem z boku. Każdy przedmiot w pokoju tym jest namalowany w swym istotnym walorze, a uroczne cienie ukazują ich pół-objawioną rzeczywistość ze zdumiewającą prawdą. W zwierciedle widać stronę tylną postaci stojących, a nadto widać dwie postacie, znajdujące się na zewnątrz obrazu, o których przypuszczają, że jest to Jan van Eyck i jego pomocnik. Choć całość dzieła jest traktowana tak szeroko, to jednakże są

MALARSTWA

do DAWSKIEJ

w niem tak drobne szczegóły, że n. p. małe zwierciadło ODRODZE-mieści na swej ramie dziesięć małych Scen z męki Pań- NIE skiej. Nie najmniej zaś zdumiewa w tern dziele wyborne WYBUCHA dochowanie się barw, świadczące, jak artysta umiał do- ŚPIEWEM skonale przyrządzać swe farby. Żaden człowiek nie ma- W KA-lował drobnych szczegółów z cudowniejszą szerokością, niż TEDRZE Jan van Eyck. Obraz ten ma osobliwszą historyę, a wcale GAN-nie najmniej dziwnym jest sposób, w jaki dostał się on Anglii. Jenerał-major Hay, będący wówczas porucznikiem, leżący ranny w Brukseli po bitwie pod Waterloo, zobaczył go na ścianie swego mieszkania, upodobał sobie i kupił za osiemdziesiąt funtów.

Berlin posiada Najświętszą Pannę z ^Dzieciątkiem i św.

Barbarą, przedstawiającą donatora, i subtelny portret Bald-wina de Lannoy, w Luwrze zaś znajduje się Anioł, koronujący Najśw. Pannę z ^Dzieciątkiem, przed którymi klęczy donator Rollin, kanclerz Filipa Dobrego.

Na r. 1436 przypada największy rozmiarami znany obraz Jana van Eycka, obraz ołtarzowy w Akademii w Bruges — ^Kanonik George de Pala, przedstawiony Najśw. Pannie i Dzieciątku Jezus przez św. Donacyana.

Z tego samego roku pochodzi, jak z daty wynika, Portret Jana de Leeuw, w Belwederze wiedeńskim. Galerya ta posiada również tak zwany Portret Jodocusa Vydta w wieku podeszłym. Wydaje się rzeczą mało prawdopodobną, żeby . to był portret Vydta, skoro go porównamy z jego portretem, jako donatora, w obrazie ołtarzowym w St. Bavonie.

W rzeczywistości jest to iKardynał Albergati.

Antwerpia posiada Św. ‘Urszulę, usadowioną przed gotycką wieżą, z datą 1437, dzieło osobliwej techniki malarskiej. Berlin posiada głowę Chrystusa jako Zbawiciela Świata, namalowaną w r. 1438.

W Bruges znajduje się sławny Portret jego żony, ko

biety dosyć prostej, namalowany w r. 1439, w którym ukazuje się w całej pełni jego umiejętna i subtelna technika.

Drezno posiada znakomicie wykończony obraz ołtarzowy Najśw. Pannę z ^Dzieciątkiem z dwoma skrzydłami, Sw. Katarzyną i Sw. Jerzym, przedstawiającym donatora.

Skarbiec cesarski we Wiedniu posiada haftowaną szatę, wykonaną dla Filipa Dobrego na uroczystość, urządzoną przezeń na cześć orderu Złotego Runa. Dla szaty tej Jan van Eyck zaprojektował kilka figur.

Oprócz siostry, Małgorzaty van Eyck, zdolnej malarki, której dzieła nie dochowały się do naszych czasów, a która zmarła przed Janem van Eyckiem i została pochowana obok Huberta w katedrze gandawskiej, Jan i Hubert van Eyck mieli trzeciego brata, Lamberta van Eyck, który miał być także malarzem.

Wpływ Van Eycków na malarstwo całej ich rasy, na malarstwo Włoch, Hiszpanii, a potem na całą północną sztukę Niemiec, Francy i i Brytanii był niezmierny. Realizm ich objawił Północy, Hiszpanii i Anglii cały gotycki sens życia. Obraz ołtarzowy Adoracya ^Baranka był dla sztuki północnej tern, czem dla Włoch były freski Masaccia.

Zanim przypatrzymy się działalności wielkiego współzawodnika Jana van Eyck, Rogiera van der Weyden, rzućmy okiem na

UCZNIÓW I WPŁYW VAN EYCKÓW

Mamy pewne wiadomości tylko co do jednego przypuszczalnego ucznia Van Eycków, którym był

PETRUS CRISTUS

1410

1473

Petrus Cristus urodził się w Baarle, obok Tilbure (w Brabancyi), jako syn rzeźbiarza krucyfiksów, i stąd jego

MALARSTWA

z okrągłemi TEDRZE

nazwisko. Zapiski dowodzą, że kupił on sobie obywatel- ODRODZE-stwo (wkupił się do cechu) w Bruges w roku 1444. NIE W roku 1446 namalował on portret werulamski Gdwarda WYBUCHA Qrimstona. W r. 1450 widzimy go w cechu św. Łukasza. ŚPIEWEM Wiadomo, że w r. 1471 żył w Bruges i że zmarł w roku W KA-1473. Chociaż postacie jego są przykrótkie głowami, a kolorowi jego brak przejrzystości, to jednak był GAN-on zdolnym portrecistą. Jednem z najwcześniejszych dzieł DAWSKIEJ jego jest Najśw. Panna z Dzieciątkiem przy studni, w Berlinie, gdzie znajdują się również jego Zwiastowanie i Boże Narodzenie. Frankfurt posiada jego Najśw. Pannę z świętymi, namalowaną w r. 1447, Madryt zaś Zwiastowanie,

ZNawiedziny Elżbiety, Boże Narodzenie i Święto ‘Grzech Króli. W miarę, jak się artysta starzał, ciemniał jego kolor, jak tego dowodzą Św. Elizyusz (1449), w zbiorach barona Oppenheima w Kolonii, i Sąd ostateczny (1452), w Berlinie, dzieło wprost dziecinne. Petersburski Ermitaż Dosiada jego Sąd ostateczny i Ukrzyżowanie, Turyn Najśw. Pannę z Dziecięciem, Kopenhaga zaś ^Klęczącego dygnitarza z św. Antonim. Florenckie Uffizi posiadają dwa jego subtelne portrety Mężczyzny i SKobiety, przypisywane długo Van der Goesowi. W Berlinie znajduje się delikatnie wykonana Dama w spiczastym kołpaku, a w National Gallery Portret mężczyzny z Salting Collection.

Zanim porzucimy Van Eycków i Cristusa, zwróćmy się na chwilę do malarza sycylijskiego, Antonella da Messina, który wywarł tak wielki wpływ na sztukę wenecką. Trudno jest umieścić sztukę Antonella da Messina w dorobku weneckim, którego stał się uczestnikiem, gdyż do końca życia pozostał on artystą flamandzkim. Co prawda, legenda, wyprawiająca go na północ i każąca mu uczyć się tajemnicy malarstwa olejnego od Jana van Eyck, jest absurdem; gdyż urodził się on w 4 lata po śmierci Jana van Eyck. Lecz,

MALARSTWO

chociaż nie mógł być bezpośrednim uczniem Jana van Eycka, to jednak był niezaprzeczenie jego wyznawcą i naśladowcą. Cała jego sztuka jest głęboko zakorzeniona w sztuce Jana van Eycka. Handel obrazami między Flan-dryą i Włochami, a zwłaszcza Wenecyą i Włochami południowymi, był bardzo wielki. Hubert van Eyck miał odbyć podróż do Włoch, a Rogier van der Weyden był tam z pewnością. Włosi kupowali obrazy flamandzkie, i widzieliśmy, że kupiec włoski Arnolfini przyczynił się do powstania największego arcydzieła Jana van Eyck.

Z rysunku Antonella da Messina, z jego portretów, koloru, z jego realizmu widać jasno, że z blizka studyował sztukę Jana van Eycka. Wiadomo nam, że wprowadził do Wenecyi flamandzki sposób malowania olejno, że malarzom miasta tego przekazał to, co wziął od Flamandów. Jego Safoator Mundi, w National Gallery, z datą 1465, jest zupełnie flamandzki, a jest pierwszem znanem jego dziełem. W dziesięć lat później namalował on znakomitego ^Kondotiera , w Luwrze, a w obrazie tym niemasz już i śladu dawniejszego wahania. Jego sławny mały Sw. ZKieronim w swej pracowni, w National Gallery, jest czysto flamandzki, a został namalowany, nim jeszcze artysta wszedł w swą wenecką manierę.

ROZDZIAŁ III

W KTÓRYM ROGIER VAN DER WEYDEN WPROWADZA SZTUKĘ DO BRUKSELI

Tak zwana Szkoła Brabancka miała swoją siedzibę ROGIER w Brukseli, a wielkim przewódcą jej był Rogier van der VAN DER Weyden, wykształcony przez Roberta Campina z Tournai. WEYDEN

WPROWA-

C A M P I N 1365-75 — 1444

DZA

SZTUKĘ

DO

Wojny, które zniszczyły krainę wokoło Liege, zwaliły się też ciężko na dorzecze Mozy i rozprószyły artystów z Maastricht po Flandryi, Hainaut i Francyi. Jeden z nich, Robert Campin, urodzony w r. 1365 lub 1375, a zmarły 26 kwietnia 1444, osiadł w Tournai ze swą żoną Izabellą z Sztockhem, około 1406. W 1408 kupił dom, w 1410 był obywatelem tego miasta. W r. 1426 przyjął on jako ucznia niejakiego Rogiera de la Pasture, zaś w r. 1427 drugiego ucznia, Jakóba Dareta. Campin doszedł do wielkiej sławy i zebrał wielki majątek. Znajdujący się w Prado Wybór św. Józefa i Zaślubiny błogosławionej ^Dziewicy są prawdopodobnie pendzla Campina.

Ostatnio odkryto, że Campin był to Maitre de Fle-malle, zwany tak z powodu dwu naturalnej wielkości obrazów : Najśw. Panny i Sw. Weroniki, w opactwie Flemalle, obok Liege, obecnie znajdujących się w Frankfurcie. Przypuszczają też, że jest on Mistrzem obrazu ołtarzowego w Merode, potrójnego malowidła w pałacu Merode w Brukseli, obecnie znajdującego się w Ameryce.

BRUKSELI

Podczas gdy Jan van Eyck przysparzał sławy Bruges, dźwignął się w Brukseli jego wielki rywal, młodszy o jakie dziesięć lat Rogier van der Weyden, który, chociaż obdarzony mniejszym geniuszem, miał wzbogacić wczesną sztukę flamandzką.

ROGER VAN DER WEYDEN

1399

1464

Rogier albo Roger de la Pasture, albo Rougelet de la Pasture, lepiej znany jako Roger albo Rogier van der Weyden, syn niejakiego Henryka van der Weyden z Tournai, urodził się w Tournai w r. 1399. Był on wraz z Jakóbem Daret uczniem Roberta Campina w Tournai, a przystał doń na naukę w roku 1426; w tych faktach mieszczą się całe wcześniejsze jego dzieje. Miał on żyć długo, namalować wiele i wsławić szkołę, powstałą w dolinie Skaldy. Ożenił się, będąc jeszcze w Tournai, z Elżbietą Goffaerts. W r. 1432 Van der Weyden wyzwala się w Tournai, a w r. 1436 znajdujemy go w Brukseli jako „malarza miejskiego". Odtąd szybko rosły jego majątek i sława. Z tajemnicami malarstwa olejnego i sposobami Van Eycków lub innych mistrzów z doliny Mozy mało miał on wspólnego. Lecz nauczył się malowania z rzeźby malowanej, która przeważała w Tournai — i w samej rzeczy sam Van der Weyden kolorował płaskorzeźby. Styl jego ugruntował się na malowanych płaskorzeźbach. Na nieszczęście wcześniejsze jego dzieła nie są znane. Bruksela, w której stworzył większą część swych prac, nie posiada żadnego ze znanych jego dzieł. Trzeba jechać do Berlina, żeby zobaczyć najwcześniejszy jego obraz kościelny: potrójny obraz ołtarzowy, Boże Narodzenie, Pieta i Zmartwychwstanie, namalowany około 1445, a przywieziony z Hiszpanii. Berlin i Frankfurt posiadają repliki jego po-

ROGER VAN DER WEYDEN

1399

1464

WCZESNA SZKOŁA FLAMANDZKA

„ŚW. ŁUKASZ, MALUJĄCY MADONNĘ“ (Monachium, Pinakoteka)

- V '

■’ ' ■'

:■

■ •»

■

'vJ

1 I

i !

?

t ;

•tt'a

. ■■ - a:

■

f-Jl

. J?i,V;>>

L«j:

■ ~ 1

MSS:

,

r

F ■ *•

• '

-

tu

Al

gil

i

\&d

,

U

ł

: j

;

1

WmM

_i

?,

k

■ V

' '5'"' : - , - "

P

U

k, !

■ §1

mmi

, V,.

' V

im

MALARSTWA trójnego obrazu ołtarzowego, Życie Jana Chrzciciela: ROGIER Narodziny Jana, Chrzest Chrystusa i Ścięcie Jana. West-VAN DER minsterski Van der Weyden pochodzi mniej więcej z tego WEYDEN okresu. Szpital w Bonn posiada jego Sąd ostateczny, WPROWA-namalowany dla kanclerza Rollina między r. 1443 a 1447; DZA artysta trzymał się w nim ściśle architekturalnego sche- SZTUKĘ matu obrazu ołtarzowego. Obraz ten obejmuje portrety DO Filipa Dobrego, papieża Eugeniusza IV i drugiej żony BRUKSELI Filipa, Izabelli Portugalskiej, przywiezionej przez Jana van Eycka. Na zewnętrznej stronie skrzydeł mieszczą się portrety klęczącego Rollina i jego żony, Guignonne de Salin.

Madryt posiada wielkich rozmiarów Zdjęcie z krzyża i dwie jego repliki, kościół zaś Św. Piotra w Louvain posiada trzecią, mniejszą replikę.

W r. 1449 odbył Van der Weyden swą sławną podróż do Włoch i doznał pełnego szacunku przyjęcia ze strony artystów ferrarskich, wśród których spędził sporo czasu.

W Ferrarze namalował swe Zdjęcie z krzyża dla Lionela d’ Este. Jest to rzeczą znamienną, że artyści ferrarscy ulegli wielce jego wpływowi, a nawet jego pełnemu smutku realizmowi, na Rogerze zaś Van der Weyden nie widać ani śladu stylu czy ducha włoskiego. Stary artysta powędrował do Florencyi i Rzymu, lecz Giotto, Orcagna,

Angelico i Masaccio nie wywarli na nim żadnego wrażenia.

We Florencyi namalował on dla Medicich (Piotra i Gio-vanniego de’ Medici) Najśw. Pannę z Dieciątkiem i ich świętymi patronami Piotrem, Janem, Koźmą i Damianem, świętymi ich rodziny — dzieło wyborne, obecnie znajdujące się w Frankfurcie, na którem niema najmniejszego śladu obcego wpływu. Wiadomo o nim, że przenosił sztukę Gentilego da Fabriano nad Giotta lub Fra Ange-lica. Wpływ jego na sztukę włoską był wielki. Był on w Rzymie w r. 1450 podczas jubileuszu papieża.

33

H1ST. MAL. IV - 5

w r.

Roger van der Weyden powrócił z Rzymu do Brukseli 1450 i namalował dla Piotra Bladelina, skarbnika

Złotego Runa, wielki i podniosły tryptyk ołtarzowy, Ado-racyę ^Dzieciątka Jezus, znajdujący się obecnie w Berlinie. W środku mieści się Boże narodzenie, po jednej stronie Zwiastowanie Odkupiciela Władcy Zachodu (cesarzowi ZLugustowi) przez Sybillę TSyburtyńską, z drugiej Dzieciątko , zjawiające się jako gwiazda Torzem SKrólom, którzy czuwają na stoku góry. W r. 1455 wykonał tryptyk ołtarzowy Ukrzyżowanie, Wygnanie i Sąd Ostateczny dla Jana Roberta, opata w St. Aubert w Cambrai, podobno ten sam, który znajduje się obecnie w Madrycie. Monachium posiada tryptyk ołtarzowy z Adoracyą Królów, na skrzydłach zaś jego znajdują się Zwiastowanie i Przedstawienie w świątyni. Jest to jedno z największych rozmiarami i najważniejszych dzieł mistrza, chociaż jest trochę jaskrawe w kolorze. Dla ołtarza cechu św. Łukasza w Brukseli namalował Van der Weyden dobrze znanego Sw. JBukasza, malującego Najśw. Pannę. Dzieło to, wykonane w barwach bardzo pięknych i przejrzystych i zawierające portret własny artysty, jako św. Łukasza, znajduje się obecnie w Monachium. Haga posiada Zdjęcie z krzyża, zazwyczaj przypisywane uczniowi jego, Memlingowi, lecz prawdopodobnie jest to dzieło jakiegoś malarza z jego szkoły, tak samo, jak tryptyk ołtarzowy Siedem sakramentów, w Antwerpii. Do innych, tak zwanych późniejszych dzieł jego, lecz prawdopodobnie również wyszłych z jego szkoły, należą wązkie, naturalnej wielkości trzy malowidła skrzydłowe w Frankfurcie: Najśw. Panna, karmiąca Dzieciątko, Sw. Weronika z chustą i Trójca.

W r. 1462 Roger i jego żona wstępują do jakiegoś świętego bractwa, a w dwa lata później Roger van der Weyden umiera w Brukseli, dnia 16 czerwca 1464 r., po-

MALARSTWA

zostawiając wdowę i kilkoro dzieci. Pochowano go w ko- ROGIER ściele Św. Guduli.    VAN DER

Van der Weyden ugruntował swą sztukę na realizmie. WEYDEN Jest coś niemal komicznego w realizmie kata, który ściął WPROWA-głowę Chrzciciela: jest to urodzony rzeźnik. Artysta upo- DZA dobał sobie przedewszystkiem we wzruszeniach, wynikają- SZTUKĘ cych ze strapienia lub z litości, a wzruszenia te wyrażał DO za pomocą postaci współczesnych, bez idealizowania, bez BRUKSELI powściągania boleści lub łagodzenia litości. Słabość rysunku jego wzrastała w miarę, jak zbliżał się do kończyn. Lecz, jakiekolwiek były wady jego rysunku, zawsze wyrażał on dobrze pożądany nastrój. Sztuka tego poważnego, głęboko religijnego człowieka nie uśmiecha się nigdy. Miał on, zdaje się, wstręt do cieniów i unikał ich zawsze. Wpływ jego na malarstwo flamandzkie był bardzo wielki. Szkole, którą założyli Van Eyckowie, zagroziła wczesna śmierć, lecz ocalił ją Roger van der Weyden. Jego wielki uczeń, Memling, skojarzywszy sposób patrzenia Van Eycków z swem wyszkoleniem pod Rogerem van der Weyden, ożywił na nowo działalność Bruges szkół, zjednoczenie zaś dwu tych szkół rozszerzyło sztukę niderlandzką. Wpływ tych szkół do-sięgnął na zewnątrz, do Niemiec. Van der Weyden wyuczył Memlinga i Dirka Boutsa — Bouts wyuczył Quentina Matsysa; lecz obydwaj, i Memling i Bouts, zawdzięczali tyleż Van Eyckom, co swemu bezpośredniemu mistrzowi. Do pracowni Rogera van der Weyden cisnęli się malarze z Niemiec i Niderlandów, a dla sentymentalizmu niemieckiego jego realizm i subtelny rysunek były zdrową dyscypliną. Niemcy szli chętniej za zimnym kolorem i płytkimi tonami Rogera van der Weyden, niż za głębo-kiemi, bogatemi harmoniami Jana van Eycka.

Najnowsze poszukiwania zniszczyły wiele mitów, dotyczących Rogera, począwszy od syna jego aż do setek

jemu przypisywanych obrazów jego szkoły. Ciała malował on farbami zimnemi, a modelował je farbą szarą. National Gallery posiada Złożenie do grobu, przypisywane Rogerowi, będące jednakże dziełem jego ucznia, Boutsa; dwa inne jemu przypisywane obrazy, nie są jego dziełami, atoli Portret damy w białym muślinowym stroju na głowie, oznaczony jako „szkoła flamandzka'* przez Lyne Stephens Bequesta, jest tworem Rogera. Woerlitz posiada subtelny Portret kobiety jego pendzla, Antwerpia zaś jego portret Filipa ^Dobrego.

JACOUES DARET

Pośród artystów, działających za czasów Rogera van der Weyden, był malarz, co do którego odkryto, że był to niejaki Jacques Daret z Tournai, współuczeń Rogera van der Weyden pod Robertem Campinem w Tournai; wyzwolił się on w r. 1432, to znaczy w tym samym roku, co Roger.

Jacques (Jakób) Daret ma być, jak twierdzą, autorem subtelnego podwójnego portretu Mężczyzny i jego żony, w National Gallery. Bogaty jego koloryt zbliża się bardziej do sztuki Jana van Eycka, niż jego współucznia Rogera van der Weyden, a opracowanie charakteru tego mężczyzny z podwójną brodą, w czerwonym stroju na głowie, opiera się na wpływach Van Eycka. Również w pięknej młodej żonie starszego już mężczyzny okazuje się Daret wytrawnym artystą. National Gallery posiada nadto subtelną Śmierć Maryi Panny Dareta, którą przypisywano kilku twórcom niemieckim i flamandzkim — między innymi Schongauerowi, uczniowi Rogera van der Weyden, i Hugonowi van der Goes, który za lat młodych, zanim doszedł do rozgłosu, pomagał sławnemu Jakóbowi Daretowi w dekorowaniu miasta Bruges, kiedy Karol Śmiały żenił się w r. 1468

MALAR S TWA z Małgorzatą York. W Śmierci Maryi Panny mamy typowe ROGIER dla Dareta zimne tony ciała, zbliżające się ku fioletowemu, VAN DER w tak wybitnem przeciwieństwie z bronzowymi tonami WEYDEN ciała Jana van Eycka. Wszędzie też widać w tern dziele WPROWA-jego bogate i ciepłe harmonie barwne. Prado posiada dwa DZA skrzydła sławnego obrazu ołtarzowego Dareta, znanego SZTUKĘ jako Obraz ołtarzowy HsOerla — od portretu donatora, DO Henryka Werla z Kolonii, z datą 1438. Hrabina de Me- BRUKSELI rode posiada w Brukseli jego mały tryptyk Zwiastowanie,

Frankfurt zaś fragmenty wielkiego obrazu ołtarzowego.

ROZDZIAŁ IV

W KTÓRYM WIDZIMY, JAK ODRODZENIE WCHODZI PRZEZ HAARLEM DO HOLANDYI

Obecnie przystępujemy do działalności Holandyi i Flan-dryi w ostatniej połowie wieku piętnastego. Roger van der Weyden miał dwu uczniów, którzy mieli stać się wielkimi — Holendrów Diuka Boutsa i Hansa Memlinga. Zanim przypatrzymy się sztuce Dirka Boutsa, musimy na chwilę pójść do Holandyi. Otóż za czasów, kiedy Roger van der Weyden uprawiał swoją sztukę, tworzył w Holandyi Holender nazwiskiem Albert van Ouwater , który założył wczesną szkołę holenderską — szkołę haarlemską, która wsławiła się swymi krajobrazami.

1460

OUWATER

działał 1430

Albert van Ouwater, który założył szkołę holenderską w Haarlemie i kwitł tam za dni Rogerowych, był subtelnym rysownikiem, wyróżniającym się zarówno w krajobrazach, jak w odtwarzaniu draperyi i malowaniu rąk i nóg. Ze był on twórcą malarstwa pejzażowego w Holandyi, dowodzi tego sława kolekcyi jego dzieł pejzażowych w domu kardynała Grimaniego w wieku szesnastym, jak zaświadcza Anonim. Na nieszczęście dzieła te zaginęły. Jedynym obrazem, który przypisują mu bez wahania, to Wskrzeszenie £azarza} w Berlinie, lecz — dziwnie to brzmi — bez pejzażu. National Gallery w Londynie posiada bezimienne Wydobycie z grobu św. Huberta, o któ-rem istnieją przypuszczenia, że jest jego dziełem, chociaż cza-

1533

Engelbrechtsen

1468

O o s t’s a m e n 14 . .?— 1533

to fcjp

:-s

p ws:

PS UJ

1569

H emessen 1504? — 1566 ^^Brackelaer "JS1530! — 1573?

‘ *s

Oh

I*8

~ fU p- ' >2

* v8

u*

UJ

Brueghel

1568 — 1625

WCZEŚNI MALARZE NIDERLANDZCY

an z Bruges ean de Beaumez M a 1 w e 1

e a n

elchior Broederlam Henri Bellechose de Brabant.

E Y C K 1426

Hubert

1366?

Robert Campin 1365-75 — 1444

to

fc

PS

I-

14627-1516

1525—30

UJ

UJ

Brueg hel

1564 — 1638

Mostaert, 1470?—1556 Peter Cl

O •< D

« a

d « 6e* J

W‘”E

O O O N

*"*0

OCH

Aertszen

15077 — 1575

“    *£J

B n2

n “»

1441

390?

1473

co

>*

JS

PU

1410

« 52?

to

1464

R 0 G I E R V W E Y

1399    —

to E-t

o>«

w >»0- ^ a *:

*5 rj* •PTJri

»«

UJ

1410 —

1435? — 1482

NAŚLADOWCY WL

G OSSAERT

to

1533

1494

1430

Dirk Bouts 1400? — 1475

P<

Qi

uSfluffl

ISENBRANDT

0* Ph r-4

=$

Van Orley

14917-1542

Peter Coxis

4>

1499 — 1592

+* "O to to

V. V-

ca o

1506 — 1566

*<

« UJ

15167-1570

fl co

°>

t*

⁰³ U

Sn3

1532 — 1603

MIEBKTKLT

1567 - 1641

moreklse

1571 — 1638

to

fc

>*

1580 — 163.?

« ,    -

«S ¹    o

1470

co

z Haar 1 emu

1562

1495

o r n e 1 i s . .? — 1532 r e v o s t e n s o n

14 . .? - 1551

1460?

P A T E N I R

1490? — 1524

Herri Met DE B L E S 1480? — 1650

to

to

<S

C

#p, a> u

+*

*> i

co O

a >S

“oo co 2

15127 — 1578?

Cornelis Cornelissen 1562

— 1638 (z Haarlemu) Franz Pietersz de Gr

1570

1629

Van Ba len 1575 - 1632

ebber

1649

4)

S'

M U

o>>J

CO

1651

Lastmann

1583 — 1633

1556

Van Mander 1548? — 1608

El

OJ

COrl

E H T I N T S Y S 1530

os

1466

Marinus van Roymkrswaele 1497 ? —    1567

J O O S C I e 1520?-

Dokończenie sztuki niderlandzkiej XVI w. w działach o sztuce flamandzkiej i holenderskiej.

MALARSTWO sami mylnie przyznają je Dirkowi Boutsowi. Widzimy na tym ODRO-obrazie ciało byłego . myśliwca, który nawrócił się, zoba- DZENIE czy wszy zwróconego ku sobie jelenia z krzyżem między WCHODZI rogami. Zacny Hubert został duchownym i biskupem PRZEZ w Liege. W sto lat po swej śmierci został on wyjęty HAARLEM z grobu, i ku zdumieniu króla francuskiego Ludwika DO i zgromadzonego ludu, okazało się, że ciało św. Huberta HOLANDYI nie uległo zepsuciu.

GERARD OD ŚW. JANA Z HAARLEM U

Ouwater zostawił ucznia, Geertena van St. Jans , albo Gerarda od Św. Jana, który dalej podtrzymywał jego tra-dycyę. Malarz, zwany tak od klasztoru Rycerzy Św. Jana w Haarlemie, miał być, jak twierdzi Van Mander, przedmiotem wielkiego podziwu Diirera. Geerten van St. Jans pozostawił jedno uznane za autentyczne dzieło, o którem mówi Van Mander: obraz ołtarzowy, którego dwa skrzydła, Pieta i Trzy legendy o kościach św. Jana Chrzciciela, są we Wiedniu, a miały niegdyś należeć do zbioru króla angielskiego , Karola I. Zostały one namalowane około lat 1460—1470. Berlin posiada jego prawdziwie subtelnego Sw. dana Chrzciciela, niegdyś przypisywanego Patenirowi. Praga posiada Sddoracyę Magów, Amsterdam Poświęcenie Chrystusa, a Luwr ^Wskrzeszenie Jcazarza.

1475

DIRK BOUTS 1400?

Z tej szkoły haarlemskiej przybył do Louvain we Flan-dryi niejaki Dierick Stuerbout, albo Thierry Bouts, albo Dierick Bouts, lub wreszcie Dirk Bouts, co kto woli, na naukę do Rogera van der Weyden, gdzie kolegował z Han-

41

HIST. MAL. IV - 6

sem Memlingiem. Tam też umarł, i zapomniano o nim, a dopiero ostatnie lata powołały go znowu do sławy.

W National Gallery, w sali flamandzkiej wisi portret młodzieńca o chorowitym wyglądzie, w ciemno-czerwonym stożkowatym kołpaku, uchodzący długo za portret własny Memlinga. Lecz wówczas wszystko wybitne, stworzone przez któregoś wczesnego malarza flamandzkiego w ostatniej połowie wieku piętnastego, przypisywano Memlin-gowi. Portret ten jednak nie jest ani Memlingiem w stroju szpitalnym ani też Memlinga dziełem — jest to podobizna Dirka Boutsa, namalowana przez niego samego. Portret ten nosi datę 1462, a później zobaczymy jeszcze, że twarz ta się powtarza. Należał on niegdyś do poety Samuela Rogersa. Chociaż sztuka obu tych uczniów Rogera posiada wiele wspólnego, to jednak dzieła Memlinga są delikatniejsze, bardziej idealistyczne, bardziej miękkie i czarowne. W dziełach Boutsa widzimy realizm niewybredny. Dirk Bouts nie był w stanie malować ludzi rasowych, chociażby ich nawet odziewał jak cesarzy czy dworzan — a komponował w sposób niezgrabny, nieuporządkowany, rozrzucony, tak właściwy wczesnej sztuce flamandzkiej. Nie znał on żadnych hamulców uczucia czy smaku. Umiał naprzykład umieszczać niewypowiedzianą boleść i szczegóły tortur pośród wybornego i pogodnego krajobrazu, namalowanego równie doskonałym kolorem, jak n. p. w swym obrazie ołtarzowym Męczeństwo św. Erazma w Louvain.

Mało nam wiadomo o Dirku Boutsie. Był on synem pejzażysty, a większej części dzieł swych dokonał jako członek cechu w Louvain od mniej więcej 1460 r. Jasną jest rzeczą, że wykształcił się na Rogerze van der Wey-den, wpływ zaś Memlinga na niego, albo jego na Memlinga jest czasami bardzo wyraźny. Urodził się w Haar-lemie, a jako datę jego urodzenia podają z niezbyt wielką

MALARSTWA

nim, ODRO-

pewnością r. 1400. W r. 1460 istnieją wzmianki o jako od dawna przebywającym w Louvain. W r. 1450 oże- DZENIE nił się Bouts z córką obywatela tegoż miasta i osiadł w Lou- WCHODZI vain. Jako datę jego osiedlenia się w Louvain przyjmuje PRZEZ się teraz ogólnie rok mniej więcej 1448. Na sztukę jego, HAARLEM podobnie jak na sztukę Memlinga, wpłynęło wielce zarówno DO malarstwo Jana van Eycka, jak jego mistrza, Rogera. Zna- HOLANDYI mienną jest rzeczą, iż jego wielki obraz ołtarzowy Ostatnia wieczerza albo Święty sakrament, w katedralnym kościele św. Piotra w Louvain, przez długi czas przyznawano po kolei to Janowi van Eyck, to Memlingowi — bo Chrystus jest podobny do typu Memlinga, dwaj zaś młodzieńcy, patrzący przeze drzwi w pół otwarte, a będący synami Dirka Boutsa, są namalowani sposobem Jana van Eycka. W obrazie tym znajduje się też portret własny Dirka Boutsa, stojącego z boku za bufetem. Postarzał się on był bardzo, chociaż Ostatnia wieczerza została skończona zaledwie w sześć lat po portrecie w National Gallery —

1464 do 1468 r. Ze skrzydeł do tego sławnego obrazu ołtarzowego Monachium posiada dwa — Abraham i ^Mel-chizedech i Zbieranie manny, Berlin zaś posiada dwa inne —

Gljasza na puszczy, żywionego przez anioła, i Pierwsze święto paschy. Bezpośrednio przed tern dziełem namalował Bouts dla tegoż kościoła Męczeństwo św. Erazma ze skrzydłami, wyobrażającemi Św. Hieronima i Św. ^Bernarda (1463 lub 1464). Koloryt twardy, podobny do emalii, rysunek i swobodne traktowanie rąk, w których malowaniu tak bardzo celował, są to wszystko typowe cechy Boutsa. Zaraz obok Jana van Eyck staje Bouts jako najtęższy wśród wczesnych Flamandów kolorysta. Lubował się on w zestawianiu karmazynów z jasnemi czerwieniami. Atoli właściwy mu rysunek, słaba znajomość anatomii, długie szyje i głowy, opadające ramiona i słabe kolana cechują

zawsze jego rękę. Te jego charakterystyczne znamiona rysunkowe są może doprowadzone do największej przesady w dwu dworakach z długiemi, cienkiemi nogami w jego dwu sławnych obrazach w Brukseli (namalowanych około 1468 r.), przedstawiających Sprawiedliwość Ottona III: Niesprawiedliwy wyrok cesarza Ottona i Cesarza Ottona, naprawiającego swój niesprawiedliwy wyrok. Cesarz skazał był na ścięcie jednego ze swej szlachty wskutek fałszywego świadectwa swej żony. Zona ściętego dowiodła jego niewinności próbą ognia i wobec tego cesarzowa została skazana na spalenie. Dirk Bouts namalował swój portret własny ponownie w obrazie Penrhyna, przedstawiającym Sw. £ukasza, malującego Maryę Pannę. Pomysł ten wziął ze sławnego dzieła Rogera van der Weyden, a rysy twarzy swego mistrza zastąpił swymi własnymi.

National Gallery w Londynie posiada obraz ołtarzowy Dirka Boutsa, Najśw. Pannę z Dzieciątkiem i św. św. Piotrem i Pawłem, jakoteż Złożenie do grobu, zapisane w tamtejszym katalogu jako dzieło Rogera van der Weyden. To Złożenie do grobu jest tem zajmujące, że jest dziełem Boutsa, malowanem temperą na delikatnem płótnie, zamiast używanych przezeń farb olejnych na desce. W Salting Bequest znajduje się inna subtelna Najśw. Panna z dzieciątkiem, namalowana również przez Boutsa.

W Monachium znajduje się subtelny obraz ołtarzowy, Adoracya {Magów, którego skrzydła przedstawiają Sw. Jana Chrzciciela i Sw. Krzysztofa. Ostatni obraz jest jednem z najlepszych dzieł jego ręki, godnem uwagi z powodu swego pejzażu. Kościół katedralny św. Zbawiciela w Bru-ges posiada obraz ołtarzowy, Męczeństwo św. SKipolita, pendzla Dirka. Portrety donatorów na zaworach zostały prawdopodobnie namalowane przez Hugona van de Goes po śmierci Dirka.

MALARSTWA

W r. 1468 Dirk Bouts zjawia się w rejestrach miasta ODRO-jako „malarz miejski", który właśnie skończył malowidła, DZENIE przedstawiające Sprawiedliwość cesarza Ottona. Nastę- WCHODZI pnie zamówiono u niego dla ratusza Sąd ostateczny, który PRZEZ wykończył w r. 1472, i cztery wielkie dzieła, na dwanaście HAARLEM stóp wysokie, z których skończył tylko jedno, gdyż zmarł DO w r. 1475. Dla oceny tego właśnie obrazu sprowadzono HOLANDYI Hugona van der Goes z jego klasztoru.

Dirk Bouts zmarł 6 maja 1475 r., pozostawiając dwu synów, Dirka Boutsa i Alberta Boutsa, obu malarzy.

Albert zdobył wielkie poważanie jako t. zw. Mistrz Wniebowzięcia Najśw. Panny.

Zdaje się, że za czasów Dirka Boutsa żył w Louvain malarz Hubert Stuerbout, który miał kilku synów, również malarzy.

ROZDZIAŁ V

W KTÓRYM CZYSTO LIRYCZNY MALARZ PRZYBYWA Z HOLANDYI, BY WSŁAWIĆ BRUGES

HANS MEMLING 1430-35 — 1494

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

Drugim wielkim uczniem

czy też naśladowcą Rogera de la Pasture (Van der Weyden) był Memling, który wraz z Dirkiem Boutsem dzierży prym w malarstwie flamandz-kiem końca wieku piętnastego. Atoli sztuka Memlinga jest radosnem i miłem objawieniem życia, w wybitnem przeciwieństwie do ścisłego realizmu Jana van Eyck i posępnego temperamentu religijnego Rogera van der Weyden. Patrzy on na życie religijne, jak na szczęśliwą podróż, podczas gdy Dirka Boutsa zajmują więcej tortury i rzeczywiste dolegliwości. Jasny i pogodny Memling wprowadza radosną nutę w sztukę flamandzką. Używał on swej ulubionej czerwieni wiśniowej do szat Madonny, czerwienie zaś i złoto zlewały się w oczach jego w miły rytm. Sadzał swe złotowłose Madonny w czerwonych szatach na czerwonych tronach, a na ich wysokich czołach nie ujrzysz korony cierpienia.

Książę Filip zmarł obłąkany dnia 15 czerwca 1467 r. Karol Śmiały wkroczył do stolicy w Niedzielę Palmową r. 1468, a w trzy miesiące później wprowadził tam swoją narzeczoną, Małgorzatę York. Urządzono tedy wspaniałe i kosztowne uroczystości i korowody, a współpracownikami w nich byli następujący artyści: Piotr Coustain i Jan Hennequart, malarze księcia, Jacques Daret i Filip Truf-

MALARSTWO

fin z Tournai, Francis Stoc i Liyin van Lathem z Bruk- CZYSTO

seli, Daniel de Rycke i Hugo van der Goes z Gandawy, LIRYCZNY Govart z Antwerpii, Jan du Chateau z Ypres i Hans MALARZ Memling. Tak tedy naraz ukazuje się oczom naszym Mem- PRZYBYWA ling po raz pierwszy już jako sławny mistrz sztuki ma- Z HOLAN-larskiej.

DYI, BY

Nie wiemy nic o jego urodzeniu, o jego latach szkol- WSŁAWIĆ nych. Zato możemy domyślać się wiele i bystrze. Ród, BRUGES z którego pochodził, wzrósł w Memelynck, obok Alkmaaru, w Holandyi północnej. Był więc Memling, tak samo jak Dirk Bouts, Holendrem. Memlingowie osiedli w Deuti-chern, w Geldryi, a między r. 1491 i 1498 przenieśli się do Moguncyi. Hans urodził się między r. 1425 a 1435; uczył się malarstwa w Moguncyi, a stąd udał się na robotę do Kolonii, czego dowodzi drobny fakt z jego obrazów. Oto w jego tłach oddane są ściśle budowle koloń-skie, mianowicie w pierwszem, piątem i szóstem panneau jego ^Relikwiarza św. Urszuli, w Bruges, podczas gdy w drugiem i czwartem panneau, z Bazyleją, i w trzeciem, z Rzymem, budowle tła zaczerpnięte są jedynie z wyobraźni.

Vasari i Guicciardini twierdzą, że wówczas został on uczniem Rogera de la Pasture (Van der Weyden), który wrócił z Włoch w r. 1450, a jest też rzeczą prawdopodobną, że pracował przez jakiś czas pod Dirkiem Boutsem w Louvain.

W r. 1478 był Memling w Bruges.

Pierwszem znanem jego dziełem jest tryptyk ołtarzowy,

Sąd O stateczny, w kościele Panny Maryi w Gdańsku (1465 do 1473), który przyznawano różnym twórcom. Został on namalowany dla Angela di Jacopo Tani, agenta Me-dicich w Bruges, który przybył w r. 1466 do Florencyi i ożenił się tam z Katarzyną, córką Wilhelma Tanagli.

Portrety i herby Taniego i jego żony są namalowane na zewnętrznej stronie skrzydeł (zawór). Obraz ten ołtarzowy

wysłano z początkiem r. 1473 morzem do Florencyi, lecz, zrabowany przez korsarzy, został jako łup zawieziony do Gdańska.

Tani zapewnił Memlingowi względy medalisty włoskiego, Spinellego z Arezzo, którego portret (obecnie będący w Antwerpii) namalował w latach 1467—68, kiedy Spi-nelli był na dworze Karola Śmiałego. Filip zmarł w czerwcu 1467 r., a skoro tylko minęła żałoba dworska, Karol znowu wysłał poselstwo do Anglii, żeby zapewnić sobie rękę Małgorzaty York. Memling wyruszył wraz z poselstwem, by namalować portret księżniczki, i spotkał się z Sir Johnem Donnę, gorącym yorkistą, którego szwagrem był Lord Hastings, lord szambelan królewski. Dla tego to yorkisty Sir Johna Donnę, przybyłego do Bruges w orszaku księżniczki, namalował artysta sławny Tryptyk ołtarzowy z Chatsworth (1468), znany jako Tjryptyk Donnę a, obecnie znajdujący się w Chatsworth. Widnieje w nim rodzina Sir Johna. Od samego początku poetyczna sztuka artysty wykazuje wczesny wpływ mistycyzmu kolońskiego; tu stworzył on typ wdzięcznej, czystej i delikatnej Madonny, którego później trzymał się zawsze. Od początku też objawia on swe wielkie flamandzkie zdolności portretowe i pejzażowe.

Po typh trzech wczesnych arcydziełach z siódmego dziesiątku lat wieku piętnastego miały nastąpić wybitne dzieła dziesiątku ósmego, który wydał jego sztukę dojrzałą. Publiczne uciechy pod nowym rządem, dzięki którym Memling dostał się do naszych czasów, zakończyły się^nieba-wem niepokojami politycznymi. Pokojowa natura Memlinga kazała mu wystrzegać się sporów; cała jego sympatya była po stronie mieszczan, wśród których żył i z pośród których wybrał pomiędzy r. 1470 a 1480, już w starszym będąc wieku, żonę swą, Annę de Yalkenaere. Majątek

MEMLING 1440 — 1494

WCZESNA SZKOŁA NIDERLANDZKA „PORTRET

MARCINA VAN NIEUWENHOVENu (Szpital Św. Jana w Bruges)

A'

-

.

■

.

c a sum

mt — OM'!

KtOASZ AHa’!SDW AJiSaMAJaSOIM

*V-'WHW'V V :'\7 V\k\I

?>,    -:H\    •■•••Al. yvŹ JATin\?.')

1

t

i?.

L

J /

-

M

I 1

I 1

i-1

i l

5# i

■

b mm

• -*

%

y

m

':C*

gg

?$

II

I

o»

PS

kl

gp

\M

m

n

|i¥

⁸ i‘%

■M*

■hM

i

i

fel

I

I

. ' i

Ł.

"i-

k rk

trSi

A

I

m

y>'

iii

lit-

I

MALARSTWA

1480, Memling był już bardzo LIRYCZNY

jego, poza posagiem żony, był wówczas znaczny, a pod ko- CZYSTO nieć owego lat dziesiątka, w r. bogaty i kupił wielki dom w parafii St. Giles. Był to MALARZ człowiek czynny, przedsiębiorczy i malował wiele. W r. 1470 PRZYBYWA namalował Sw. Jana Chrzciciela, obecnie znajdującego Z HOLAN-się w Monachium; w r. 1475 wyborny mały dyptyk Bło- DYI, BY gosławionej ^Dziewicy z ^Dzieciątkiem, w Luwrze, dla Jana WSŁAWIĆ du Celier z cechu kupców korzennych; w r. 1475 obraz BRUGES Na/św. Panna z Dzieciątkiem, w National Gallery, remi-niscencyę z Donne’owskiego obrazu ołtarzowego w Chast-worth; w r. 1478 namalował dla Wilhelma Vrelanta świetny i pełen żaru Obraz ołtarzowy ^Drelanta, w Turynie , narracyjny obraz ołtarzowy Męka Pana naszego, w którym podaje historyę Chrystusa od tryumfalnego wjazdu do Jeruzalem aż do zmartwychwstania i ukazania się Maryi Magdalenie; w r. 1479 wykonał sławny Tryptyk ołtarzowy dla wielkiego ołtarza szpitala św. Jana w Bruges, jak również tryptyk Adoracya Magów, podarowany szpitalowi temu przez brata Jana Floreinsa; w r. 1480 namalował Portrety Wilhelma Moreela i jego żony, znajdujące się w Brukseli, oraz portret ich córki, Maryi Moreel, jako Sy-billiSambethy, w szpitalu św. Jana, i wielki narracyjny obraz ołtarzowy, Chrystus, światło świata, czasem nazywany Siedmioma radościami Maryi, obecnie będący w Monachium, namalowany dla Piotra Bultinca, bogatego członka cechu garbarskiego w Bruges, jako też tryptyk Zmarły Chrystus, opłakiwany przez swą Matkę, w szpitalu św. Jana, — obok całego zastępu dzieł dziś zaginionych.

Memling unikał świateł i cieniów, używając natomiast koloru jak najbardziej dekoracyjnie. Narracyjne obrazy ołtarzowe, turyński i monachijski, zdumiewają zastosowaniem jednego tła dla przedstawienia wielu wypadków, jak również dokładnością i wybornym kolorem.

49

HIST. MAL. IV - 7

Tymczasem, zanim Memling skończył sławny turyński narracyjny obraz ołtarzowy, sprawy Flandryi doznały ostatecznej porażki 5 stycznia 1477 r. w nieszczęsnej bitwie pod Nancy, w której Karol Śmiały stracił życie, wojska zaś jego poszły w rozsypkę. Jedyna córka jego, Marya, która odziedziczyła księstwo, wyszła 19 sierpnia za mąż za Maksymiliana, syna cesarza Fryderyka IV, czyniąc w ten sposób Flandryę własnością rodu Habsburskiego i wciągając Fłamandów do nieszczęsnej walki, która zadała ostateczny cios miastu Bruges, skazanemu i tak na zagładę wskutek zamulenia wód, na których było zbudowane. Wielki port zamulał się szybko, począwszy od r. 1410. Zanim zapadł rok 1500, żaden wielki okręt nie mógł dotrzeć do miasta. Mieszczanie, zajęci walką, nie mogli obrócić swej energii na ocalenie portu miasta. Spostrzegli się, kiedy Bruges było już odcięte od morza. Antwerpia zaś, jego wielka rywalka, zażywająca błogosławionego pokoju, przejęła szybko jego handel, pociągając do swych bulwarów portowych jego wielkich kupców.

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

Atoli Memling szedł dalej swą spokojną drogą i tworzył swe arcydzieła, jak gdyby w Bruges wszystko szło dobrze. — Dziewiąty dziesiątek wieku piętnastego widział go u szczytu jego umiejętności.

W r. 1484 wykończył on Obraz ołtarzowy dla kaplicy Moreela, obecnie znajdujący się w Galeryi w Bruges. Widzieliśmy już, jak Memling namalował Moreela i jego żonę. Moreel był znakomitym człowiekiem. W cechu kupców korzennych przechodził on od jednej wysokiej godności do drugiej, wreszcie został burmistrzem Bruges w r. 1478 i potem znowu w gwałtownym roku 1483. Jako osobistość wybitna, zdolny i gorący obrońca wolności i praw swego kraju, został on w r. 1481 uwięziony przez Maksymiliana. A kiedy Maksymilian zawarł pokój z Flandryą 28 czerwca

MALARSTWA 1485 r., wzbraniał się wpisać nazwisko Moreela na listę CZYSTO amnestyi ogólnej. Moreel usunął się do Nieuport, a po- LIRYCZNY wrócił do Bruges w r. 1488 i został skarbnikiem miasta. MALARZ W tryptyku widzimy Moreela, jego żonę, pięciu synów i je-PRZYBYWA denaście córek. Środkowa część obejmuje św. Krzysztofa, Z HOLAN-niosącego Dzieciątko Jezus, a nadto dwu innych świętych. DYI, BY

Na r. 1487 przypada Portret mężczyzny, we Florencyi, WSŁAWIĆ i wyborny dyptyk Nieuwenhove’a Najśw. Panna z Dzie- BRUGES ciątkiem, jakoteż Portret Marcina van Nieuwenhove, największy okaz jego malarstwa portretowego. Nieuwenhove był to świetny i wiele zapowiadający człowiek; został burmistrzem Bruges, licząc lat trzydzieści trzy, lecz umarł w trzy lata później.

Na nieszczęście w r. 1487 śmierć wkroczyła bezlitośnie do domostwa Memlinga i zabrała mu ukochaną żonę.

Następny rok spędził on nad swym głośnym ^Relikwiarzem św. Urszuli, przeznaczonym dla szpitalu św. Jana. Wykończył go w r. 1489, a relikwie złożono w nim dnia 21 października tegoż roku. Urszula poszła na śmierć tak, jak na wesele; tak samo może Memling rad witał teraz myśl o końcu.

Unikał on zawsze okropności, zatem śmierć wydawała się mu prawdopodobnie czemś miłem.

on wiszące w Luwrze panneau, Madonnę z Dzieciątkiem, z przedstawieniem rodziny $a-kóba SFloreinsa, młodszego brata donatora tryptyku ołtarzowego ŹRdoracyi Magów. Jakób Floreins miał liczną rodzinę, złożoną z dziewiętnaściorga dzieci.

Na ten rok przypada również Memlinga subtelny Portret starego mężczyzny, w Berlinie, i portret jego żony, wiszący w Luwrze jako Portret starej damy.

Memling miał trzech synów — Jana, Korneliusza i Mikołaja. Był on już teraz stary, chociaż synowie jego byli bardzo młodzi. W katedrze w Lubece znajduje się obraz

W r. 1490 skończył

ołtarzowy, złożony z kilku panneau, o którym twierdzą, iż namalował go Memling w r. 1491; jest on jednakże dziełem jego uczniów.

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

Dnia 11 sierpnia 1494 r. stary artysta zeszedł ze świata. Pochowano Memlinga obok jego starego przyjaciela, mi-niaturzysty, Wilhelma Vrelanta, w podwórcu kościoła St. Giles, w Bruges. Pamięć o nim, podobnie jak o mieście, które oglądało jego świetność, prędko zagasła. Jedyni jego uczniowie, o których istnieją wzmianki, Jan Verhan-nemann i Passchier van der Meersch, nie wybili się wcale. Zdaje się też, że synowie Memlinga nie podjęli sztuki ojca.

Artysta, który — jak to oświadczył przy jego śmierci Rumwold de Doppere — „był uważany za najzdolniejszego i najznakomitszego malarza w całem chrześcijaństwie", w r. 1604 był już zapomniany do tego stopnia, że plotkarskie pióro Van Mandera zaledwie mogło wyrazić

o mm niepewne uznanie.

Wówczas powstała legenda i zaczęła głosić o nim, że był nikczemnym awanturnikiem i pijanicą — prawdopodobnie mieszając go z Van der Goesem. Tak miał on malować swój obraz dla szpitala św. Jana w zamian za miłosierdzie braci; zrobiono zeń mianowicie rozpustnego żołdaka, wlokącego swe zranione ciało z hulanki w Nancy, aby dostać się do szpitala i namalować tam obraz. Atoli w całej jego sztuce przejawia się spokojny, religijny duch tego człowieka, duch radosny, wolny od brudu i pospolitości — wytworny i wysoko napięty.

W Memlingu mamy świetnego kolorystę, którego nie prześcignął żaden z malarzy prymitywnych. Była to dusza pełna wdzięku, przejmująca się wszystkiem, co jest w życiu delikatnego, wonnego i wytwornego. Sztuka jego jednak

MEMLING 1430 — 1494

WCZESNA SZKOŁA NIDERLANDZKA

„ŚW. KRZYSZTOF« (Bruges, Muzeum Miejskie)

oV\' m:3m

AiG5iSS AM33SDW . A:?s^viAJ^cpyi

nOT^T.^.- /s;:..

>!.    .aaotaiłf

■

j

• ■

n

' d

i ■

> -    <-»«j

. , ‘ *J

i .<&-

■

I

m

■v-J«spg

¹

;

i

Si

■■

;

, i

Ii

Ęą

r

"i_■]

&

I™

*

¹

i

Łi

li

§|

Mm ;S

w;:

* >‘V‘' ;

48

l.4'^

gM$ ii

20

r*rf

MALARSTWA

Z HOLAN-

nie obejmuje szerokich widnokręgów. Był to artysta, mo- CZYSTO gący śpiewać jedynie w ciasnym zakresie, niezdolny do LIRYCZNY potężnego czy majestatycznego lotu, miał bowiem skrzydła MALARZ za wątłe dla tragedyi lub większych wzruszeń życiowych— PRZYBYWA był jedynie poetą lirycznym.

DYI, BY

WSŁAWIĆ

BRUGES

ROZDZIAŁ VI

W KTÓRYM ROZPUSTNIK Z GANDAWY ZOSTAJE MNICHEM, BY WYZWOLIĆ SIĘ OD BUTELKI - LECZ WNOSI TĘ BUTELKĘ DO KLASZTORU

1482

HUGO VAN DER GOES Z GANDAWY 1435?

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

W tym samym czasie, co Memling i Dirk Bouts, żył artysta, który był długo, podobnie, jak Hubert van Eyck, znany jedynie z jednego obrazu, a nazwisko jego Hugo van der Goes. Ponieważ żył długo, a był pilny i płodny, wydaje się to dziwnem nawet w mętnym chaosie, wywołanym przez bezmyślne szaleństwa obrazoburców w zapiskach o sztuce flamandzkiej. Van Mander, Vasari flamandzki, zostawił nam o nim wieści, chociaż w dosyć smutny sposób łata prawdę fikcyami, twierdząc, że artysta ten był uczniem Jana van Eycka, którego Gandawa nie oglądała już nigdy po roku 1421. Obrazem, uważanym przez długi czas za jedyne jego dzieło, które uniknęło zniszczenia, jest Boże Narodzenie w Santa Maria Nuova we Florencyi, a z pewnością mało w niem śladów szkoły Van Eycków.

Wzmagając zamieszanie, Vasari nazywa Van der Goesa „Hugonem z Antwerpii" — Van Mander „malarzem z Bru-ges“ — podczas gdy Van Vaernewijk zapewnia, że był on Holendrem, i opowiada szczegółowo o Madonnie z św. ^Katarzyną i św. Urszulą, w kościele św. Jakóba w Gandawie, podartej na kawałki przez obrazoburców w r. 1566, a namalowanej przez „Hugona van der Ghoest z Zeelandt,

MALARSTWO zwanego tak, ponieważ żył długo w tym kraju, chociaż uro- ROZ-dził się w Leydzie“. Atoli w deklaracyi, spisanej w Louvain PUSTNIK w 1479 r., jest wzmianka, że urzędnicy miasta dla oceny Z GAN-wartości obrazu, namalowanego przez Dirka Boutsa, po- DA WY słali po „malarza najbardziej znanego w całej okolicy, ZOSTAJE mnicha, rodem z Gandawy, przebywającego wówczas MNICHEM, w klasztorze Świętego Krzyża pod Brukselą". Otóż Van der BY WY-Goes, jak to zobaczymy, złożył śluby w tym klasztorze ZWOLIC i był jedynym malarzem, który tak postąpił. Możemy tedy SIĘ OD Gandawę podać jako miejsce jego urodzenia. O urodzeniu BUTELKI — jego nic nie wiemy. Chociaż nie był członkiem cechu gan- LECZ dawskiego aż do r. 1465, mógł był zyskać obywatelstwo WNOSI TĘ i zostać członkiem cechu w Bruges, zanim udał się do BUTELKĘ Gandawy, — jednak o jego życiu wcześniejszem zupełnie DO KLA-nic nie wiadomo. Jeśli zmarł w roku 1482 jako starzec, SZTORU to mógł być uczniem Jana van Eycka w Bruges, atoli, jak wspomnieliśmy, sztuka jego nie potwierdza tej starej tradycyi.

Van der Goesa zawezwano w r. 1468 do Bruges, by pomógł Jakóbowi Daret w dekoracyach na uroczystość weselną Karola Śmiałego i Małgorzaty York. Nieomal zaraz potem wrócił on do Gandawy, by spełnić takie samo zadanie przed „radosnym wjazdem" księstwa do tegoż miasta. W tym czasie był on jeszcze szeroko znany, podczas gdy Jacques Daret był sławny. Wobec tego tedy wątpliwą jest rzeczą, czy, umierając, był bardzo wiekowy.

Równocześnie trzeba powiedzieć, że posiadał znaczny rozgłos w obu miastach jako malarz dekoracyi, sporządzanych na luźnych płótnach dla ścian domów i kościołów na te modne wówczas uroczystości.

W r. 1472 przewodził jako starszy w cechu gan-dawskim, ale w r. 1476 dał się nakłonić do zerwania ze światem, na którym pędził żywot rozpustny i pijacki, i wstą-

r    r

NIDER-

WCZEŚNI pił do nowicyatu w klasztorze Świętokrzyskim, na trzy MALARZE lata przed tem, nim go wezwano do oceny dzieła Diericka Boutsa. Od towarzysza jego, Gaspara Offhuysa, wiemy, że LANDZCY jako mnich wiódł żywot niespokojny: już to oddawał się na pastwę wyrzutom sumienia i kajał się, iż jest nędznym grzesznikiem, to znowu pragnął wrócić do świata i hulanek. Sława jego, przynajmniej za czasów, kiedy był mnichem, była bardzo rozległa, i osoby z najwyższych sfer odwiedzały nędznego grzesznika, który wracał z niemi do swych pijackich hulanek i wywoływał tem wielkie zgorszenie. Wkońcu dobrotliwi zakonnicy wysłali go do pobożniejszej kolonii. Wracając stamtąd, popadł w obłąkanie, i z trudem tylko udało się przywrócić go do rozumu. Umarł w r. 1482. Dobrze świadczy o jego osobie to, że zmarł głęboko żałowany przez dotkniętych tem boleśnie braci.

Sławny Obraz ołtarzowy w S. Maria Nuova we Flo-rencyi, namalowany dla agenta Medicich, niejakiego Tom-masa Portinari, był przeznaczony dla wielkiego ołtarza w szpitalu przy tym kościele, który ufundował przodek jego, Folco Portinari. W środku jest Adoracya pasterzy, niemal naturalnej wielkości, na skrzydłach zaś czyli zaworach albo okiennicach są Portrety c&ommasa Portinari i dwu synków, przedstawionych przez ich świętych patronów, Mateusza i fUntoniego, i Portrety żony i córki fundatora, przedstawionych przez ich święte patronki, Małgorzatę i Magdalenę. Namalowane są one w gamie zimnej, fałdy draperyi są sztywne i twarde, cienie szare, opracowanie ich jest rzetelne i rysunek dobry. Ów Portinari był potomkiem rodziny florenckiej, do której należała Beatrycze Danta.

Wiele z jego największych dzieł, namalowanych dla Niderlandów, zginęło z brutalnej ręki obrazoburców. Wia-

VAN DER GOES 1435?

1492

WCZESNA SZKOŁA NIDERLANDZKA

„ŚW. WIKTOR Z FUNDATOREM OBRAZUu (Glasgow, Corporation Gallery)

2300 5I3CI WAV

smt

A302S8 AM83SDW AaSGWAJflHCIIM

""\5SLKSVa0 mSV01KCW3^ \ ftOTAY*! (Y»3JJAD moitaho^soD .woozajO)

*

■

'

‘/x=. 4'

-i

i

Sr

.

1

mŁsmam

44

w ?

V'™.

i: *

H

V

w ; ^

jff\ | Je

ii

iPP

taifcg*

BS

L >

K

ił >

,,w4|

c ■

Ul

x ^

I

.

m

' "A

v

N

R

MALARSTWA

Eyck, znaj- PUSTNIK

SIĘ OD BUTELKI — LECZ

WNOSI TĘ BUTELKĘ DO KLA-

domo o nim, że projektował kartony dla witrażów, z któ- ROZ-rych jeden, długo przypisywany Janowi van duje się w kościele św. Jakóba w Gandawie. Pałac Ho- Z GAN-lyrood posiada cztery boczne panneau Obrazu ołtarzo- DAWY wego z Trójcą św., namalowanego przez Van der Goesa. ZOSTAJE Znajdują się tam portrety Jakóba III Szkockiego, żony jego, MNICHEM, Małgorzaty Duńskiej, i Sir Edwarda Bonkil albo Boncie. BY WY-Berlin nabył w ostatnich czasach w Madrycie subtelne ZWOLIC dzieło Van der Goesa, Adoracyę pasterzy.

GERARD VAN DER MEIRE

SZTORU

Gerard van der Meire, mimo zapisek, że wkupił się do cechu malarskiego w r. 1452 i był jego dziekanem w r. 1472, uchodzi teraz za mit. Miał on być uczniem Huberta van Eyck i w starych zapiskach uchodzi za autora wielu obrazów, lecz nawet, jako mit, nie miał wielkiego znaczenia. Jako nazwisko był on bardzo pożyteczny; kiedy nie było innego pod ręką, jemu to właśnie przypisano obraz ołtarzowy Dirka Boutsa, wiszący w National Gallery.

1410

JUSTUS Z GANDAWY żył jeszcze w 1475

Mniej więcej w tych samych latach, co Van der Goes, działał Justus z Gandawy, lepiej znany we Włoszech, niż w swej ojczyźnie. Fryderyk z Montefeltro posłał po niego, żeby namalował portret jego żony i ozdobił mu bibliotekę „postaciami filozofów, poetów i doktorów kościoła**. Wiadomo też, że Justus namalował dla bractwa Corpus Chri-sti w r. 1470 Komunię apostołów; obecnie obraz ten jest w Urbino. Widać to z zapiski wypłaty za obraz ołtarzowy malarzowi „Giusto da Guanto** w dziele Pungileoniego

57

HIST. MAL. IV - 8

MALARSTWO

WCZEŚNI (Slogio Storico di Qiovanni Santi. Na sztukę jego wywarł MALARZE wpływ Roger van der Weyden.

NABÓR MARTIN

NIDERLANDZCY

1404

1453

Nabór Martin uchodzi za autora wielce uszkodzonego Bożego narodzenia z portretami Filipa Dobrego, jego żony i dziecka. Nosi ono datę 1448, a jest namalowane na ścianie w „Grandę Boucherie“ w Gandawie.

ROZDZIAŁ VII

W KTÓRYM WIDZIMY, JAK INNY HOLENDER USIŁUJE PODTRZYMAĆ PŁOMIEŃ SZTUKI, GOREJĄCY W UPA-DAJĄCEM BRUGES

1523

GERARD DAVID 1460?

USIŁUJE

Chociaż uczniowie Memlinga nie doszli do sławy, wpływ INNY jego rozpostarł się bardzo szeroko, a największym z jego HOLENDER naśladowców był Gerard David.

Gerard David, syn Jana Davida, urodził się w Oude- PODTRZY-water, w Holandyi południowej, w połowie wieku piętna- MAC stego. Przybył on do Bruges w latach 1483—4, a został PŁOMIEŃ 14 stycznia 1484 dopuszczony jako „mistrz-malarz“ do ce- SZTUKI, chu św. św. Łukasza i Eligiusza. Lata uczniowskie spędził GOREJĄCY w Haarlemie, lecz nie wiadomo, czy u Dirka Boutsa, W UPADA-czy też u Gerarda van St. Jansa. Kiedy Gerard David JĄCEM zjawił się w Bruges, Memling był u szczytu swej sławy, BRUGES i Gerard David podległ jego urokowi. Przybył on do Bruges w okresie pełnego rozkwitu tego miasta. W cztery lata później, 31 stycznia 1488, obywatele Bruges powstali przeciw Maksymilianowi, ujęli go, zamknęli aż do 16 maja w domu Jana de Gros, gdzie przypadło Gerardowi Davi-dowi pomalować wielkie żelazne kraty przed oknami, żeby nie dręczyć uczuć więźnia. Wkrótce po uwięzieniu Maksymiliana burmistrz, sędzia Piotr Lanchals, i inni urzędnicy, oskarżeni i przekonani o przekupstwo, zostali poddani torturom i straceni. Nowi urzędnicy w imieniu zwierzchnika, króla Francyi, zamówili u Gerarda Davida dla ratu-

HI S T O R Y A

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

sza dwa obrazy, które miały być ostrzeżeniem dla wszystkich urzędników, by byli uczciwymi i sprawiedliwymi. Gerard David namalował dwa sławne panneau, przedstawiające Kambizesa i Sizamnesa: na jednem Kambizes przekonywa o winie niesprawiedliwego sędziego Sizamnesa; na drugiem Sizamnes zostaje obłupiony ze skóry, którą ma być pokryte krzesło sędziowskie, ażeby syn jego, mianowany sędzią na jego miejsce, pamiętał zawsze o powadze swoich obowiązków. Na pierwszym obrazie, na prawo od stojącego króla, który oskarża siedzącego sędziego, stoi tuż obok krawędzi ramy, za mężczyzną w hełmie, sam Gerard David, którego głowę tylko widać. Wygląda on tam na lat trzydzieści. Dzieła te Gerarda Davida przypisywano od czasu do czasu kilku artystom.

Gerard był człowiekiem pobożnym i miłosiernym i szybko doszedł do zaszczytów w swym cechu. W roku, lub około roku 1496 ożenił się on z Kornelią Cnoop, córką złotnika, Jakóba Cnoopa młodszego, wówczas dziekana swego cechu, rodem z Middelburg w Zelandyi, a osiadłego w Bru-ges. Sama Kornelia była subtelną malarką.

W r. 1501—2 Gerard David, jako dziekan swego cechu, zaczął malować obraz ołtarzowy Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny do kaplicy św. Antoniego w kościele św. Donacyana w Bruges, dla jednego z kanoników, Ryszarda de Visch van der Capelle, który w obrazie klęczy obok św. Katarzyny. Ukończył ten obraz między r. 1501 a 1511; znajduje się on obecnie w National Gallery. Jakkolwiek bardzo odrestaurowany, jest on subtelnym okazem geniuszu artysty. Długo przypisywano go Hugonowi van der Goes.

W r. 1501 kanonik Bernardin Salviati, z tego samego kościoła, co De Visch van der Capelle, polecił Gerardowi Davidowi namalować zawory (okiennice) do ołtarza św. św.

MALARSTWA

SZTUKI,

Jana Chrzciciela i Maryi Magdaleny. Zawory te wraz z in- INNY nemi, zabranemi z nawy kościoła, sprzedano jako wiązkę HOLENDER drzewa w r. 1787, kiedy zakrystyan poskarżył się, że ła-USIŁUJE mią mu świece woskowe! Jedna zawora Salviatiego, na PODTRZY-której widać klęczącego kanonika — jedyna zachowana — MAC znajduje się obecnie w National Gallery, a jest znana jako PŁOMIEŃ Kanonik i jego święci patronowie.

Jan des Trompes, skarbnik Bruges, uderzony jego GOREJĄCY dwoma obrazami z ratusza, zamówił u Gerarda Davida W UPADA-tryptyk ołtarzowy, Chrzest Chrystusa, obecnie znajdujący JĄCEM się w Muzeum Akademii w Bruges. Środkowe panneau BRUGES przedstawia Chrzest Chrystusa; na prawej zaworze klęczy Jan des Trompes ze swym synem Filipem na trawą porosłym wale, a strzeże go św. Jan Ewangelista; na lewej zaworze znajduje się pierwsza żona donatora, Clżbieta van der Meersch, klęcząca ze swemi czterema córkami pod opieką św. Elżbiety Węgierskiej. Pierwsza żona Jana des Trompes umarła 11 marca 1502; drugą jego żonę, Ma-ryę Magdalenę Cordier, namalował Gerard prawdopodobnie około 1507—8 na zewnętrznej stronie zawory lewej, klęczącą ze swą małą dziewczynką pod opieką św. Magdaleny, — na zewnętrznej zaś stronie zawory prawej znajduje się Najśw. Panna z Dzieciątkiem. Ten obraz ołtarzowy w r. 1579 zamalowano na czarno, a na tern tle wypisano Dziesięcioro Przykazań, ażeby uniknąć obrazoburców.

W r. 1508 Gerard David przystał do bractwa Naświęt-szej Panny Uschłego Drzewa w kościele Braci Szarych.

W następnym roku, 1509, namalował on jako dar dla Karmelitanek Syońskich w Bruges swe sławne arcydzieło, obecnie będący w Rouen obraz ołtarzowy Madonna i święte dziewice, w którym ściśle naśladuje panneau, namalowane w r. 1489 przez nieznanego artystę dla bractwa, Trzech Świętych, a znajdujące się obecnie w Mu-

zeum brukselskiem. W tle widać jego portret własny (liczył wówczas lat około czterdziestu pięciu) i jego żony, Kornelii Cnoop. Gerard David podarował zakonnicom nie tylko ten obraz ołtarzowy, lecz, ponieważ były w potrzebie, udzielił im bezprocentowej pożyczki pod warunkiem, że ją zwrócą, skoro tego zażąda. Pieniądze te zwróciły mu one, kiedy artysta zapadł ciężko 7 czerwca 1523 r. na chorobę, od której zmarł w sierpniu.

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

Pani de Dentergheim z Astene we Flandryi wschodniej posiada tryptyk ołtarzowy HsOniebowzięcie. W Genui znajduje się tryptyk ołtarzowy Madonna z Dzieciątkiem, z Sw. «Hieronimem na zaworze prawej i Świętym ^Benedyktem na lewej. Dzieło to przypisywano długo Diirerowi, lecz jest ono blizko spokrewnione z obrazem ołtarzowym w Rouen.

Wiedeń posiada tryptyk ołtarzowy Sw. Michała, na którego prawej zaworze mieści się Sw. Hieronim, na lewej zaś Sw. SKntoni Padewski. Środkowy krajobraz wchodzi w oba skrzydła. Strony zewnętrzne zawór mieszczą — prawa Sw. Sehastyana w zbroi, z łukiem i trzema strzałami, lewa Sw. Julittę z chłopakiem u boku.

Przypuszczają, że Patenir malował kilkakroć tła krajobrazowe w dziełach Gerarda. Trzeba tu dodać, że jest to wielce prawdopodobne w odniesieniu do tryptyku ołtarzowego bractwa Krwi Świętej w Bruges, Pieta, który to obraz namalował Gerard David.

Gerard David przybył w r. 1515 do Antwerpii; tam dopuszczono go do cechu św. Łukasza jako „mistrza malarza", a potem znowu wrócił do Bruges.

Luwr posiada Wesełe w Kanie z donatorem, Janem van der Straeten, klęczącym na pierwszym planie naprzeciwko swej żony, Anny de la Bye. Atoli donator został burmistrzem — a ta godność jego jest na obrazie zaznaczona — dopiero w maju 1523, kiedy Gerard zapadł na

MALARSTWA

USIŁUJE

chorobę, która miała skończyć się śmiercią jego dnia INNY 13 sierpnia tegoż roku. Obraz ten zaczął Gerard, a skon- HOLENDER czył uczeń jego, Adryan Isenbrandt.

MAC

Wiedeń posiada dwa pół-naturalnej wielkości portrety PODTRZY-Młodego mężczyzny i jego Zony pendzla Gerarda.

GOREJĄCY

Gerard David był wybornym miniaturzystą. Akademia PŁOMIEŃ w Bruges posiada jego Kazanie Jana Chrzciciela i Chrzest SZTUKI, Chrystusa.

Zbiór Willetta w Brighton zawiera trzy subtelne okazy W UPADA-sztuki Kornelii Cnoop, żony Gerarda Davida, długo przy- JĄCEM pisywane Hansowi Memlingowi — sławny miniaturowy tryptyk BRUGES Najśw. Panna z Dzieciątkiem.

Sławny Brewiarz Qrimanich w Wenecyi, wykonany w Bruges w owych latach, obejmuje siedem prac Gerarda Davida: 1. Grupa świętych dziewic, 2. Św. Antoni, 3. Św.

Jan Chrzciciel, 4. Św. Mary a Magdalena, 5. Św. Krzysztof, 6. Św. Michał, 7. Św. Franciszek z Assyżu; trzy inne są prawdopodobnie także jego dziełem: Nawiedzenie Elżbiety, Św. JCieronim i Najśw. Panna z ^Dzieciątkiem.

Gerard David zmarł 13 sierpnia 1523. Jedyne jego dziecko, Barbara, była zamężna, kiedy on umarł. Wdowa jego, utalentowana Kornelia Cnoop, wyszła ponownie za mąż w r. 1529 i zniknęła z Bruges. Gerard rozwinął pomysły malarskie, które przejął od Memlinga i Boutsa, i posunął je o krok naprzód w kierunku sztuki nowożytnej.

NAŚLADOWCY GERARDA DAYIDA.

Gerard David uzupełnia wspaniały dorobek Bruges we wieku piętnastym. Jednym z najlepszych jego uczniów był Adryan Isenbrandt (148?—1551) — chociaż nazwa „uczeń“ jest określeniem wątpliwej wartości, gdyż przez cały ciąg życia Gerarda w Bruges, od 1484 do 1523, nie

znajdujemy żadnego jego ucznia w księgach cechu; atoli MALARZE miał on wielu pomocników, i Isenbrandt był jednym z nich.

WCZEŚNI

NIDER-

Isenbrandt przybył do Bruges w r. 1510, wyzwolił się LANDZCY 29 listopada, zyskał obywatelstwo i pracował tam przez lat czterdzieści, aż do swej śmierci w lipcu 1551 r. Zyskawszy sławę z powodu swych aktów i wyrazów twarzy, pracował wiele dla Hiszpanii, posyłając prace swe przeważnie do Bilbao. Dla Notre Damę w Bruges namalował on wielki tryptyk ołtarzowy, ofiarowany w r. 1530—31 przez Barbarę le Maire, wdowę po Jerzym van de Velde, bogatym sukienniku. Prawe panneau ukazuje Najśw. Pannę Bolesną, lewe (w Muzeum brukselskiem) przedstawia Van de Veldego i jego żonę z ich dziewięciu synami i ośmiu córkami, wszystkich klęczących pod opieką świętych patronów Van de Veldego i jego towarzyszki. Szanowny ten sukiennik zmarł w r. 1528. Hr. Arco-Valley posiada Najświętszą Pannę i Dzieciątko w krajobrazie, z świętemi Katarzyną, Barbarą, Dorotą, Małgorzatą i Agnieszką, obraz, hołdujący Memlinga Madonnie da Celier, znajdującej się w Luwrze. Głównemi znanemi dziełami jego są: Lotmana tryptyk Najśw. Panna z Dzieciątkiem; panneau Northbrooka Najśw. Panna z Dzieciątkiem w ogrodzie, pod baldachimem; von Kaufmanna dwie zawory z tryptyku Donator, zona i dzieci pod opieką św. Jana i św. Barbary; subtelnie skomponowana Northbrooka Wizy a św. Ildefonsa, biskupa Toledo; lorda Northbrooka inna Najśw. Panna z Dzieciątkiem i De Somzeego Marya Magdalena w pustyni. Colnaghiego Sw. Jdukasz, dzierżący obraz, przedstawiający Dziewicę z Dzieciątkiem, jest prawdopodobnie portretem własnym Isenbrandta. Katedra w Bruges posiada jego tryptyk Przedstawienie w świątyni.

Innym pomocnikiem Gerarda Davida był Ambrosius Benson albo Berson, którego najważniejsze dzieła znajdują

GERARD DAYID

1523

1460

WCZESNA SZKOŁA NIDERLANDZKA

ZEWNĘTRZNE SKRZYDŁA TRYPTYKg „POGRZEB CHRYSTUSA"

(Bruges, Muzeum Miejskie)

QIVAQ dflAHto

c£ćt

Oóf I

JwxVA>;,\

: a:. ,. jk .

, ffiOT Kv\CT{\SV^

■ -- v'* kzmmRO ui;.:;;:.3c• i„;'

,tól'Vivi fjlSUM ,c; • <rwt!

li

I¹

m

I

-

■

:

f

i

m

:

w

. J

i

'W;

MALARSTWA

HOLENDER

się w Antwerpii, w Prado i w zbiorze Le Roy w Pa- INNY ryżu.

1462. Przybył on do MAĆ

W Bruges pracował również w tych samych latach po- USIŁUJE czątku wieku szesnastego Jan Prevost de Mons, z Mons PODTRZY-w Hainault, urodzony tamże w r.

Antwerpii w r. 1493, został członkiem cechu św. Łu- PŁOMIEŃ kasza i wkrótce potem zjawił się w Bruges, gdzie osiadł, SZTUKI, ożeniwszy się z bogatą, podstarzałą damą, Joanną de Qua- GOREJĄCY roube, wdową po Szymonie Marmionie, miniaturzyście. W UPADA-Zmarła ona w r. 1506, a Prevost ożenił się jeszcze trzy JĄCEM razy, zanim umarł w styczniu 1529 r. Jedynym jego zna- BRUGES nym obrazem jest Sąd ostateczny, namalowany w r. 1525 dla ratusza. Podobnie, jak De la Pasture i Gossart, był Prevost Wallończykiem. Dziewica z Dzieciątkiem, w National Gallery, przypisywana Mostaertowi, ma pozory dzieła Prevosta.

Innym mistrzem pośród naśladowców Gerarda Davida, i to wybitnym, był Albert Cornelis, który zmarł w roku 1532, a jest znany jedynie z jednego, bardzo subtelnego dzieła, Koronacyi Najśw. Panny, w kościele św. Jakóba w Bruges.

Katedra posiada Matkę śBolesną, uważaną długo — dzięki cyfrowemu podpisowi — za dzieło Van Eycka; teraz jednakże wiadomo, że została namalowana przez Jana van Eecke lub Eeckele, który osiadł w Bruges, wyzwolony w cechu św. Łukasza we wrześniu 1534 r., a zmarł tamże w listopadzie 1561. Tournai posiada subtelne pan-neau jego pendzla, °Wizyę św. ^Bernarda.

na którego stronie zewnętrznej jest namalowany mnich Augustyn, Roger de Jonghe (ur. 1482, zm. 1579) podczas modlitwy. Jest to wybitny i znakomity portret nieznanego artysty z owego okresu.

Czarne Siostry w Bruges posiadają obraz Św. Mikołaj z Tolentino,

MALARSTWO

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

W Chatsworth znajduje się wyborny Zgon świętego, dzieło malarza niderlandzkiego owych czasów, osiadłego prawdopodobnie w Anglii.

a

Najwyższy wysiłek Bruges wyrzucił swój ostatni pocisk w chwili, w której umarł Gerard David. Na miejscu Bruges rozrosła się Antwerpia. Atoli w ciągu lat przejściowych wieku szesnastego, nacechowanych wtargnięciem ideałów włoskich do sztuki flamandzkiej, Bruges wydało jeszcze kilku zdolnych artystów, zanim płomień jego wygasł zupełnie, jak to zobaczymy w przeglądzie tych lat, do którego mamy właśnie przystąpić.

ROZDZIAŁ VIII

W KTÓRYM QUENTIN MATSYS TWORZY SZKOŁĘ W ANTWERPII, A NASTĘPNIE POSUWA NAPRZÓD SZTUKĘ FLAMANDZKĄ ZE STADYUM PRYMITYWNEGO KU PRZEJAWOM

PEŁNIEJSZYM

Widzieliśmy, jak kolebka tak zwanej sztuki flamandzkiej QUENTIN kołysała się w Bruges. Kiedy skończył się wiek piętnasty MATSYS i nastał r. 1500, witany głosem mnogich dzwonów tego TWORZY miasta, wraz wtargnęły doń piaski i — zbyt lekceważone — SZKOŁĘ zamuliły wody, które przepływały popod mosty starego W ANT-miasta. Tak więc, kiedy płytszą stała się jego rzeka, da-WERPII, wna wielkość Bruges przeszła do Antwerpii, jego wielkiej we A NA-Flandryi rywalki. Sztuka zaś poszła za bogactwem. Potężny STĘPNIE handel Bruges przeszedł do Antwerpii — i tak z nadejściem POSUWA wieku szesnastego Fortuna wysypała na Antwerpię w zdu- NAPRZÓD miewającej obfitości swe szczodre dary, a handel jej stał SZTUKĘ się niemal tak rozległy, jak handel Wenecyi, z którego to FLA-wodnego miasta sztuka i bogactwo poszły precz w czasie, MANDZKĄ kiedy zmarł Tintoretto, w r. 1594. Radosne dzwony, które ZE STA-huczały na wesele ostatniej z Burgundów — wesele Ma- DYUM ryi, córki i dziedziczki Karola Śmiałego, z Maksymilianem PRYMI-Austryackim — były zarazem dzwonami pogrzebowymi nad TYWNEGO pomyślnością Bruges. Walki miast przeciw austryackiej KU PRZE-chciwości skierowały kupców do najludniejszego z miast, do JAWOM Antwerpii. Tak tedy wiatr, który wpędził piaski w wody PEŁNIEJ-Bruges i kazał łabędziom zająć miejsce okrętów, wygnał SZYM handel świata do Antwerpii. Antwerpia tedy miała w ciągu wieku szesnastego oglądać sławę Quentina Matsysa i Pate-

nira, a w ciągu wieku siedemnastego świetność Rubensa, Van Dycka i Teniersa.

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

W r. 1497 przybył z Louvain syn pewnego ślusarza, który miał wnieść zupełną zmianą do całego malarstwa niderlandzkiego w wieku szesnastym; a miano jego było

Quentin Matsys.

QUENTIN MATSYS

1530

1466

Quentin Matsys, albo Metsys, albo Massys, urodzony w Louvain w r. 1466 jako syn tamtejszego ślusarza, był młodszym z dwu braci, z których starszy został kowalem, odlewaczem dzwonów i architektem. Quentin odbył nauką u jakiegoś malarza w Louvain, bardzo możliwe, że u Dir-ka Boutsa, a dopuszczono go do cechu św. Łukasza w Louvain w r. 1491. Tuż przed śmiercią Memlinga przeniósł sią Matsys do Antwerpii, założył szkołą antwerpską i wnet stał sią wielkim współzawodnikiem Gerarda Davida, który stał u swego szczytu w Bruges. Stworzył on styl realistyczny, stojący w wybitnem przeciwieństwie do stylu współczesnych mu malarzy z Bruges, i dał początek w Antwerpii celom i dążnościom artystycznym, które miały podbić Flandryą. Syn ślusarza stał sią niebawem sławnym, a do przyjaciół swych zaliczał Erazma i Diirera.

Sztuka Quentina Matsysa rozpoczyna nową fazą w działalności Flandryi, tak samo, jak sztuka Gerarda Davida i jego naśladowców uzupełnia okres wieku piątnastego. Maluje on z całą delikatnością i subtelnością koloru i z umiejętnością, z troskliwem wykończeniem, właściwem czasom minionym, wprowadza zaś humorystyczne ującie charakterów nie wahając sią nigdy doprowadzać ich aż do karykatury.

Najwcześniejszem znanem jego dziełem jest obszerny tryptyk ołtarzowy, namalowany w r. 1509 dla kościoła św.

QUENTIN MATSYS 1466

1530

WCZESNA SZKOŁA FLAMANDZKA

„ZŁOŻENIE CHRYSTUSA DO GROBU“ (Antwerpia, Muzeum)

8Y2TAM MITM3UD ddM

> ,!■

0£C i

mox: a; ?As:y#

A^SGMAMAJ'1

•vv.h»vv-) ca =    ■■w")

(MU3X!lfv; ,/,i .. , /'T/tĄ)

9

■

i

*5.

i

"*W

&

''«jL

1

*

l>

kii

i

V

V jf

*

-sta*³*

* ^

•<Cfc '

\

1

, V

.

W!

m

.' ::

|1

WIS

_Łii

.

V

V⁵

p j

mL

-

fe>

u j

u£l

gy.

&? •*

MALARSTWA

Piotra w Louvain, znajdujący się obecnie w Brukseli i znany QUENTIN jako Święta Rodzina. Wkrótce potem wykończył wielki MATSYS tryptyk, Zdjęcie z krzyża, arcydzieło swe, zamówione TWORZY w r. 1508 przez cech stolarski w Antwerpii, w którem SZKOŁĘ rozwija potęgę dramatyczną, patos i uczucie, skojarzone W ANT-z mistrzowskim kolorytem i nadzwyczajnym światłocieniem. WERPII, Dzieło to wykazuje, że sztuka flamandzka postąpiła wiel-A NA-kim krokiem naprzód, przekraczając granice działalności STĘPNIE i zdolności Bruges. Na prawem skrzydle widzimy głowę POSUWA Jana Chrzciciela, położoną na stole przed Herodem; na NAPRZÓD lewej Jan Ewangelista ma być zgotowany w kotle, pełnym SZTUKĘ oleju. Luwr posiada jego sławnego ^Bankiera z żoną FLA-(podpisany r. 1518), w którym Quentin Matsys stwarza typ MANDZKĄ tak zwanego malarstwa rodzajowego (genre), co natychmiast ZE STA-zyskało ogromną wziętość i miało być natchnieniem dla DYUM Brueghela i Teniersa w malarstwie flamandzkiem, dla PRYMI-Brouwera, Ostade’a i Jana Steena w Holandyi. National TYWNEGO Gallery posiada Matsysa piękne 'Ukrzyżowanie, tam przy- KU PRZE-pisywane Patenirowi — późną replikę Kalwaryi, należącej JAWOM do księcia Liechtensteina, której pierwowzorem jest śród- PEŁNIEJ-kowe panneau tryptyku antwerpskiego, należącego do ro- SZYM dżiny Mayer Van den Bergh. Berlin posiada jego wyborną i delikatną Najśw. Tannę z Dzieciątkiem. W dziele tern matka całuje dziecię, obejmujące ją rączką zaszyję. Frankfurt, Monachium i Wenecya posiadają wielkie jego portrety.

Nikogo nie kopiowano tyle, co Quentina Matsysa. Trzeba też zawsze pamiętać, że miał on wielką pracownię i licznych pomocników, którym, jak się zdaje, dostarczał tylko rysunków. Do takich dzieł należy dosyć prawdopodobnie dyptyk Chrystus i Najśw. Panna, znajdujący się w National Gallery.

W r. 1517 miał Matsys namalować Erazma i Egidiusa,

które to portrety darował Sir Thomasowi Morę. Przez Erazma to prawdopodobnie poznał Diirer Matsysa podczas pobytu swego we Flandryi. Co do portretów w Longford, są one przypisywane: Egidius Matsysowi, Erazm zaś Holbei-nowi. Sławnego Skąpca, w Windsorze, uważają za kopię jego syna, Jana Matsysa.

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

Quentin Matsys miał dwu synów, którzy wyróżnili się jako malarze. Jan Matsys, urodzony w r. 1509, poszedł w ślady swego ojca; Cornelis Matsys, urodzony w r. 1512, uległ wpływowi Joachima Patenira, o którym więcej niebawem.

1567

MARINUS VAN ROYMERSWAELE 1497?

Najściślejszym ze wszystkich naśladowcą Quentina Matsysa był Marinus de Seew, albo Marinus van Roymerswaele, który jest znany jako jego „sobowtór", a który, jakkolwiek rodem z holenderskiej Zelandyi, ziomek Mabuse’a i działający głównie w Zelandyi, należy do szkoły antwerp-skiej. Działał on od r. 1521 do 1560. National Gallery posiada typowe jego dzieło Dwu bankierów (lub lichwiarzy) w swem biurze. Malował on ustawicznie bankierów i kramarzy, jak n. p. Płacenie komornego (z r. 1542), w Monachium , Ł ^Bankier i jego żona, w Monachium; ten sam temat powtórzony w r. 1541, obecnie w Dreźnie, takiż sam w Antwerpii, podobny z datą 1538 w Madrycie, jak również w National Gallery.

Innym naśladowcą Matsysa był Jan van Hemessen z Antwerpii (1504?—1566). Syn Matsysa, Jan Matsys (1509—1573), był również wielkim naśladowcą jego dzieł „bankierskich".

MALARSTWA

PATENIR 1490?—1524

MANDZKĄ

Joachim Patenir, albo Patinir, albo Patenier, tak QUENTIN zwany „ojciec malarstwa pejzażowego'*, urodził się w Di- MATSYS nant, w dolinie rzeki Mozy, pośród wzgórzy Ardenów, TWORZY a chociaż nie uczył się w Antwerpii, wstąpił w r. 1515 SZKOŁĘ do tamtejszego cechu i miał podobno pracować w Bru- W ANT-ges pod Gerardem Davidem. Straciwszy pierwszą swą żonę, WERPII, ożenił się ponownie, a na drugiem jego weselu w r. 1521 A NA-był Albrech Diirer. Przyjaźń między Patenirem i Quentinem STĘPNIE Matsysem musiała być bardzo ścisła, gdyż po wczesnej POSUWA jego śmierci w r. 1524 dwoje dzieci jego dostało się pod NAPRZÓD opiekę Matsysa. Diirer pozostawił portret Patenira i uwie- SZTUKĘ cznił go w swym pamiętniku jako „Joachima, dobrego ma- FLA-larza krajobrazów".

Joachim Patenir miał przejść do tradycyi jako smutnej ZE STA-sławy pijaczyna i człowiek przykry — zdaje się, dzięki pe- DYUM wnym plotkom Van Mandera, n. p. o złem obchodzeniu się PRYMI-pijanego artysty z Franciszkiem Mostaertem. Atoli Mostaert TYWNEGO wkupił się do cechu antwerpskiego dopiero w r. 1553, KU PRZE-blizko w trzydzieści lat po śmierci Patenira. Mostaert był JAWOM prawdopodobnie uczniem Henryka Patenira, wyzwolo- PEŁNIEJ-nego w r. 1535. Patenir stworzył nowy styl malarski, w któ- SZYM rym nadawał pejzażowi główne znaczenie, figury zaś, decydujące o nazwie obrazu, zajmowały tylko małą cząstkę dzieła. Madryt posiada sześć przypisywanych mu dzieł, włącznie z Wypoczynkiem Najśw. Panny podczas ucieczki do Egiptu, rzeczą o bardzo wybitnym typie Patenira.

Bruksela posiada jego głośną Najśw. Pannę siedmiu boleści, w którem to dziele chude ciało zmarłego Chrystusa spoczywa nakłonię Maryi Panny. Kaufmanna Wypoczynek świętej Rodziny podczas ucieczki do Egiptu jest subtelnym

MALARSTWO

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER-

okazem sztuki artysty. ‘Ukrzyżowanie, w National Gallery, przypisywane Patenirowi, jest dziełem Quentina Matsysa, chociaż jest rzeczą możliwą, że Patenir namalował w niem LANDZCY krajobraz. Pan Kaufmann posiada subtelny tryptyk Ucieczkę do Egiptu, Wiedeń zaś Chrzest Chrystusa z podpisem.

W latach tych pracowało w Antwerpii sporo artystów, o których zaginęła wszelka wieść. Co do artysty, znanego jako „Mistrz zgonu Najśw. Pannyz dwu jego obrazów ołtarzowych, w Kolonii i w Monachium, przypuszczają, że był to Joos van Cleef (albo van Cleeve) Starszy, urodzony w Cleef około r. 1485, wyzwolony w cechu antwerp-skim w r. 1511, zmarły zaś w temże mieście w roku 1525.

ROZDZIAŁ IX

W KTÓRYM DO FLANDRYI PRZYNIESIONO WŁOSKIE SZKŁA

1550

HERRI MET DE BLES 1480?

Do uczniów Patenira, jak nam opowiada Van Mander, DO FLAN-należał Herri met de Bles („Hem z kędziorem"), który DRYI PRZY-udał się do Włoch, przejął się stylem włoskim i wrócił NIESIONO z nim do Flandryi. Herri met de Bies pochodził z krainy WŁOSKIE nad Mozą, podobnie jak mistrz jego, Patenir, mianowicie SZKŁA urodził się w Bouvignes, które leży po drugiej stronie rzeki, naprzeciw Dinant.

Herri met de Bies żył w Malines i Liege do mniej więcej 1550 r. i może być zaliczony do szkoły w Liege.

Sztuka jego była bardzo popularna i miał całe zastępy naśladowców. National Gallery posiada jego Magdalenę, która jest typową dla jego sztuki. Jego miłe dzieła, jego bogato strojni w klejnoty święci i pracowicie wykonane Najśw. Panny i Święte Rodziny miały wielkie powodzenie.

Często nazywa się on Civetta (mała sowa) od swego znaku malarskiego sowy na gałęzi. Dzieła jego są rzadsze, niżby można wnosić z wielkiej ich liczby, którą mu przypisują.

Jedynem jego podpisanem dziełem jest Sldoracya Magów, w Monachium.

Wczesna szkoła flamandzka czyli tak zwani prymitywi flamandzcy z rokiem 1500 popadli w konwencyonalizm i zatracili stary swojski zapał. Później miała ta szkoła wypaczyć się na naśladownictwie Włoch, które weszło w modę, chociaż zrazu paru artystów miało dosyć wrodzonego geniuszu , żeby w niem nie ugrzęznąć. Takimi byli De Bies i

73

HIST. MAL. IV - 10

MABUSE 1470 — 1533

WCZEŚNI

Jan Gossaert, lepiej znany jako Mabuse z powodu MALARZE swego urodzenia się w Maubeuge w Hainault (podpisywał NIDER- się „Johannes Malbodius“), podzielał z Matsysem wczesny LANDZCY rozgłos w Antwerpii. Nasz gaduła, Van Mander, wspomina o Mabusem, że był on pierwszym z tych, co „przywieźli do Flandryi właściwy wonczas Włochom zwyczaj malowania postaci nagich". Jego TTLdam i Ewa, w Hampton Court, wykazuje włoskie dążności.

Mabuse wyzwolił się w r. 1503, a pracował w Antwerpii aż do r. 1507. W r. 1508 udał się do Włoch w drużynie Filipa Bastarda, naturalnego syna Filipa Dobrego, który ze stanowiska najwyższego admirała w Zelandyi przeszedł na biskupstwo w Utrechcie. Sztuka Mabuse’a ujawnia wrażenie, jakiego doznał w tej podróży, — lecz zachował on wyborne wykończenie niderlandzkie i nie wypaczył się tak całkowicie na obcym sposobie patrzenia. Został on malarzem nadwornym Filipa Bastarda Burgundzkiego, mianowanego biskupem utrechckim w r. 1517, zmarłego zaś w r. 1524. Mabuse zmarł w Antwerpii w r. 1533. Niezaprzeczonem jego dziełem jest Sw. Donacyan, w Tournai. Jan Gossaert z Maubeuge był również twórcą wielkiej TKdoracyi Królów, w zbiorach Carlisle’a, Portretu mężczyzny w czarnym, podszytym futrem płaszczu z różańcem, w londyńskiej Galeryi Narodowej, i znakomitego portretu dziewczęcego Jacqueline de IBourgogne, w tejże samej galeryi, jak również wiszącej tam Magdaleny, przypisywanej „szkole antwerpskiej". Hampton Court posiada jego Troje dzieci Chrystyana II, króla duńskiego — tych dzieci, których siostrę, młodą Krystynę, miał później namalować Holbein jako swą sławną Księżnę Medyolańską, dzieło, wiszące w National Gallery. Luwr po-

MALARSTWA

początek WŁOSKIE

siada Mabuse’a portret Carondeleta, arcybiskupa Palermo, DO FLAN-dyptyk, namalowany w r. 1517. Na nieszczęście geniusz DRYI PRZY-Mabuse’a bardziej niż czyjkolwiek inny znieprawił sztukę fla- NIESIONO mandzką w ciągu wieku szesnastego. Dał on bełkotowi flamandzkiemu w obcym języku, — i tak nie było SZKŁA to ani po włosku, ani uczciwie po flamandzku. W portrecie jedynie, tak, jak we Włoszech po śmierci Michała Anioła, rodzimy geniusz pozostał nieskażony. Ten, możnaby go nazwać, okres przejściowy miał oglądać subtelne portrety Mabuse’a, Pourbusa i Antonia More’a.

Atoli sława Michała Anioła i Rafaela rozlegała się po całej Flandryi — i zamiast, żeby być dumnym, iż są Flamandczykami, samymi sobą, ubiegali się artyści flamandzcy o nazwy: „Rafael flamandzki“, „Michał Anioł flamandzki" i tym podobne. Ludzie ci zniżyli się do tego, że patrzyli na życie przez szkła włoskie.

Szkoła antwerpska w połowie wieku szesnastego schyliła się do upadku, który pociągnął za sobą także inne szkoły flamandzkie. Lecz, zanim opuścimy wczesny renesans we Flandryi, dobrze będzie rzucić okiem na działalność Brukseli w ciągu tych początkowych lat wieku szesnastego.

A potem pójdziemy też na chwilę do Holandyi.

Roger van der Weyden żył w Brukseli od r. 1450 do 1464, to znaczy do swej śmierci. Rzecz naturalna, wpłynął on wielce na cały przyszły wysiłek artystyczny, a liczni jego uczniowie i zwolennicy stali się w znacznej mierze jego naśladowcami. Colin de Coter jest nam znany dzięki podpisowi swemu na dwu obrazach. Luwr posiada jego Magdalenę, — drugi obraz posiada jedno z miast belgijskich; oba dowodzą, że był naśladowcą Rogera.

Najbliższym artystą brukselskim, mającym się wybić, jest szepleniący po włosku

VAN ORLEY 1491? — 1542

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

O Bernardzie van Orley z Brukseli wspomina się głównie jako o twórcy gobelinów. Żył on za czasów Ma-buse’a. Syn malarza, niejakiego Valentina van Orley , podpadł on pod urok Włochów i oddał się w niewolę Rafaelowi. LiverpooI posiada jego Wypoczynek podczas ucieczki do Egiptu; Bruksela ma jego główne dzieła, afektowane włoskie historye, takie, jak n. p. przypominające Michała Anioła ^Doświadczenia Joba. Był on, podobnie jak Mabuse i Mostaert z Haarlemu, od r. 1518 malarzem nadwornym Małgorzaty Austryaczki, regentki Niderlandów, której kilka Portretów namalował. Po śmierci Małgorzaty Austryaczki Van Orley zajmował to samo stanowisko pod jej następczynią, Maryą Węgierską (1524—1535). Jako uczniowi swojemu, powierzył mu Rafael pieczę około utkania w Brukseli sławnych swych gobelinów, których kartony znajdują się obecnie w South Kensington. Hampton Court posiada osiem gobelinów Van Orleya z Historyą Abrahama. Diirer zwiedził Brukselę w r. 1521 i zostawił namalowany tam portret Van Orleya, znajdujący się obecnie w Dreźnie.

Do mniejszych artystów brukselskich owego czasu zaliczają się członkowie rodziny Van Coninxloo.

Michael van Coxcyen, zwany Coxis, urodzony w Me-chlinie w r. 1499, gdzie też zmarł w r. 1592, był uczniem Van Orleya, po którym objął godność malarza nadwornego Maryi Węgierskiej. Nazywano go „Rafaelem flamandzkim". Skopiował on dla Filipa II, króla hiszpańskiego, Van Eycka Adoracyę Baranka.

MALARSTWA

W Bruges chociaż rok 1500 wydzwonił ostatnią go- DO FLAN-dzinę jego najwyższej działalności, żyli artyści, usiłujący DRYI PRZY-w ciągu wieku szesnastego przywrócić dawną sławą umie- NIESIONO rającemu miastu. Byli to: Lancelot Blondeel (1495—1561), WŁOSKIE twórca malowidła nad kominkiem w Sali Rady, i malarze, SZKŁA pochodzący z rodzin Pourbusów i Claeisów.

ROZDZIAŁ X

W KTÓRYM ZBACZAMY DO HOLANDYI W POCZĄTKACH WIEKU SZESNASTEGO

MALARZE HAARLEMSCY

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

Przechodząc do prymitywów holenderskich, chociaż wielu z tak zwanych prymitywów flamandzkich było Holendrami, trzeba zaznaczyć, że Holendrzy od czasów Rogera van der Weyden tworzyli uwagi godną sztukę.

Ten holenderski dorobek pozostał czysty i odrębny. Śledziliśmy koleje Alberta van Ouwatera w Haarlemie, stwarzającego za czasów Rogera van der Weyden krajobraz i zakładającego szkołę holenderską. Widzieliśmy, jak uczeń jego, Gerard z Haarlemu (Geertgen tot S. Jans), urodzony około r. 1465, a zmarły jako młody mężczyzna w r. 1493, podtrzymuje dalej tradycyę pejzażową, jak o tern świadczą Wiedeń i Luwr. Ouwater miał innego sławnego ucznia, Hieronima Boscha van Aeken (1450-62—1516), sławnego z powodu niesamowitych i fantastycznych obrazów, przedstawiających Ciekło, a godnego uwagi z powodu swego realizmu i karykatur. Wielkim jego uczniem był Brueghel Starszy. Typowym dla Hieronima Boscha jest jego Spadek potępionych, w Brukseli. W Calcar, w Westfalii, znajduje się obraz ołtarzowy (1505—1508) Jana Joesta z Haarlemu.

MALARZE LEYDEJSCY

W Leydzie było drugie środowisko sztuki holenderskiej. Cornelis Engelbrechtsen (1468—1533) żył i uprawiał swą sztukę w Leydzie. Z rzadkich jego obrazów arcydziełem

MALARSTWO

W POCZĄTKACH WIEKU SZESNA-

jest wielkich rozmiarów wybitny tryptyk ołtarzowy Wierzy- ZBACZAMY iowanie, w Leydzie. W późniejszem życiu dostał się on DO pod wpływ swego ucznia, Łukasza van Leyden, i zmarł HOLANDYI w tym samym, co on, roku.

LUCAS VAN LEYDEN

1533

1494

Łukasz van Leyden jest sławny jako największy kwaso- STEGO rytnik (akwaforcista) niderlandzki swojego czasu. Był on jako malarz trochę twardy, ale posiadał wszystkie zalety dokładności niderlandzkiej i był subtelnym rysownikiem.

Znani powszechnie Gracze w karty Pembroke’a są jego dziełem. Był on uczniem Engelbrechtsena.

Najlepszym malarzem owych czasów w Amsterdamie był Jakób Cornelis van Oostsanan, który działał za czasów Engelbrechtsena i Lucasa van Leyden, a zmarł w tym samym, co oni, 1533 roku.

Z artystów początku wieku szesnastego najlepiej byli znani Jan Scorel i Jan Mostaert.

JAN SCOREL 1495 — 1562

Jan Scorel (albo Scoreel) z Haarlemu był uczniem Mabuse’a lub Oostsanana. Był on pierwszym Holendrem, który przyniósł styl włoski do Holandyi. Wstąpiwszy do Rzymu w swej pielgrzymce do Palestyny, właśnie wtedy, kiedy jego ziomek został papieżem jako Adryan IV (1521), namalował go i dostał zajęcie w Watykanie. Po śmierci papieża Scorel wrócił do Holandyi. Umarł jako kanonik w Utrechcie, a w ratuszu tamtejszym znajduje się jego Najśw. Panna i ^Dzieciątko wśród krajobrazu, z donatorami.

MALARSTWO

MOSTAERT

1474

1556

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

Jan Mostaert z Haarlemu został dziś utożsamiony z tak zwanym „Maitre d’Oultremont“. Mostaert przez długi czas służył jako kołek, na którym zawieszano niejeden sprawiający kłopot obraz jakiegoś ówczesnego malarza flamandzkiego wymykającego się wszelkim poszukiwaniom, — pomyłka zaś Waagena w sławnym podręczniku Kuglera rozpowszechniła pomieszanie dzieł jego z dziełami Isenbrandta, który działał, jak to widzieliśmy, w tych samych latach. Waagen, bystry uczony swojego czasu, lubił przypisywać wątpliwe obrazy Mostaertowi z jego pożytkiem lub też szkodą.

Wzmianka o Mostaercie, jako artyście, któremu powierzono namalowanie zawór obrazu ołtarzowego dla St. Ba-vona w Haarlemie, pojawia się po raz pierwszy w r. 1500. Był on malarzem nadwornym Małgorzaty Austryaczki. Na sztuce jego, na obrazach religijnych czy portretach, widać wpływ Bruges. Odmiennie od Boutsa i Gerarda Davida, Mostaert pozostał w Haarlemie.

Innym artystą z owych lat jest, niezgrabnie tak nazwany, „Mistrz kobiecych pół-postaci“, którego dziełem jest Wypoczynek podczas ucieczki do Egiptu, znajdujący się w National Gallery i tam przypisany Scorelowi.

ROZDZIAŁ XI

W KTÓRYM POŚRÓD OGÓLNEGO ZAMIESZANIA KOŃCA WIEKU SZESNASTEGO JEDEN WIEŚNIAK TRZYMA SIĘ DROGI PROSTEJ

KOŃCA

Tak więc, kiedy dzwony wydzwoniły połowę wieku POŚRÓD szesnastego, zdawało się, że sztuka flamandzka legła OGÓL-w upadku. Włoskie okulary zagroziły całej wizyi niderlandz- NEGO kiej. Pod koniec stulecia wszystko zdawało się stra- ZAMIE-cone, tylko tu i ówdzie zjawiał się artysta, wyrażający SZANIA się swym rodzimym językiem.

STEGO

JEDEN

WIEŚNIAK

TRZYMA

Martin van Veen (1498—1574), uczeń Scorela, był WIEKU istnym typem tego upadku, a tak samo Lambert Suster- SZESNA-mann, zwany Lambert Lombard (1506—1566), z Liege.

FRANS FLORIS 1516? — 1570

Frans de Vriendt, lepiej znany jako Frans Floris, SIĘ DROGI był typem zwłoszonego Flamanda. Był on uczniem Lam- PROSTEJ berta Lombarda i wywarł wielki wpływ. Pozyskawszy niezwykłą wziętość i znaczny majątek, żył Frans Floris, jak książę. Będąc antwerpczykiem, pochodził on z rodu artystycznego; brat jego, Cornelis de Vriendt, był naczelnym architektem Antwerpii. Był ten Frans jowialnym hulaką, lubiącym upijać swych towarzyszów do upadłego, ambicyą zaś jego było nazywać się „Michałem Aniołem Północy". Znał się on lepiej na anatomii i napęczniałych mięśniach, niż na sztuce, lecz był w stanie namalować wielki portret, jak n. p. Sokolnika, znajdującego się w Brunświku.

Do jego stu dwudziestu uczniów należał także Marten de Vos (1532—1603), również z Antwerpii, który płodził mnóstwo dzieł, niekiedy ogromnych rozmiarów. Udał się on do Wenecyi i był tam uczniem Tintoretta. De Vosa rytowano bardzo często. Innymi uczniami Fransa Florisa byli Hieronim, Franciszek i Ambroży Franckensowie. Synowie Franciszka Franckensa, Tomasz Hieronim Franckens II (1578—1623) i Franciszek Franckens II, podjęli ich tra-dycyę.

Wśród ogólnego upadku wieku szesnastego zjawiły się tu i ówdzie błyskawice, zapowiadające wielki wybuch, który miał nastąpić w wieku następnym.

JOOS VAN CLEEYE

Do portrecistów należał Joos van Cleeye, który miał być w Hiszpanii i Francyi, a z pewnością był w Anglii i wsławił się sztuką pokrewną sztuce Antonia Mora i Hol-beina. Działał on mniej więcej od r. 1530 do 1550. Windsor posiada jego Portret własny i Portret jego żony. Dzieła jego przypisują często Holbeinowi.

Najlepszym portrecistą w tych ostatnich latach przejściowych we Flandryi był

1578

ANTHONY MORĘ 1525?

Sir Antonis Morę, albo Antonio Mor, albo Moro, urodził się w Utrechcie w r. 1525, czy też, jak również utrzymują, w r. 1512. Nazwisko jego przekręcano najrozmai-ciej. Anthony albo Anthonis Mor, lepiej znany pod swem angielskiem nazwiskiem Sir Antonio Morę, chociaż nie wiadomo, kiedy i jak został pasowany na rycerza, był uczniem Holendra, Jana Scorela. Urodził się w Utrechcie, wedle Van Mandera w r. 1525, gdyż, jak pisarz ten twierdzi,

MALAR STWA

1578; jeżeli ZAMIE-

Morę zmarł w r. 1581, licząc lat pięćdziesiąt sześć. Po-POŚRÓD nieważ Antonio Morę wyzwolił się w r. 1547, rok mniej OGÓL-więcej 1525 byłby prawdopodobnie rokiem jego urodzenia. NEGO Lecz wiadomo nam, że Morę zmarł w r. więc liczył wówczas lat pięćdziesiąt sześć, to rok jego uro- SZANIA dzenia zbliżałby się do 1521. Powędrował on do Włoch KOŃCA i znieprawił tam swe malarstwo rodzajowe. Atoli w port- WIEKU recie pozostał wielkim. National Gallery posiada Portret SZESNA-mężczyzny, jego zaś subtelny Portret Sir Thomasa Gre- STEGO shama znajduje się w National Portrait Gallery. Morę za JEDEN lat młodych wszedł w służbę u cesarza Karola V, przyj a- WIEŚNIAK cielą Tycyana; na jego to zlecenie udał się w r. 1552 TRZYMA do Madrytu i Lizbony, a w r. 1553 do Anglii. Tam nama- SIĘ DROGI Iował sławny Portret królowej Maryi, która zrobiła go swym PROSTEJ malarzem nadwornym. Flamandzka krew jego kazała mu być wiernym prawdzie, — namalował tedy królowę tak, jak ją widział, żeby zaś złagodzić prawdę, przystroił ją we wspaniałe suknie. Holbein wprowadził do Anglii wspaniałą sztukę portretową, Morę zaś podtrzymał świetną jego tra-dycyę. Po śmierci Maryi w r. 1558 Morę udał się do Hiszpanii w służbę u jej męża, Filipa II, wkraczając do Hiszpanii poraź wtóry. To właśnie Antonio Morę obraził surową etykietę inkwizycyi, uderzywszy niecierpliwie po ręce króla Filipa, który wszedł do pracowni artysty i oparł rękę na ramieniu malującego. Musiał on pod opieką Filipa umknąć z tego kraju, gdyż król nie odważył się wstawić za nim u straszliwej inkwizycyi. Atoli zostawił on po sobie portret Maryi, i fakt ten miał cudownie wpłynąć na sztukę hiszpańską. Morę osiadł w Antwerpii i wzbraniał się ruszyć stamtąd, chociaż Filip poważnie prosił go o powrót do Hiszpanii. Namalował on w Anglii wiele portretów, za które otrzymał wielkie sumy. Berlin posiada dwa jego

wczesne portrety, do połowy postaci, dwu Kanoników utrechckichy datowane 1544; Wiedeń posiada arcydzieło w jego Kardynale Qranvelle (1549), który wprowadził go do Karola V; Madryt jest zasobny w jego portrety tak samo, jak Wiedeń. Prywatne zbiory w Anglii chlubią się również wielu portretami, do których należy jego subtelny Portret własny w Althorp. Haga, Paryż, Bruksela, Petersburg i Cassel posiadają też subtelne okazy. W Ufficyach, we Florencyi, znajduje się znany jego Portret własny. Dostojne i wierne życiu malarstwo portretowe Antonia Morę jest najwyższym dorobkiem lat przejściowych szkoły flamandzkiej. Morę umarł w Antwerpii między r. 1576 a 1578, mniej więcej w tym czasie, w którym narodziło się dziecię, nazwane Piotr Paweł Rubens, przyszła sława Antwerpii.

Nicholas Lucidel albo Neufchatel był również malarzem flamandzkim z Antwerpii; popadł on w manierę włoską do tego stopnia, że nazywał siebie Novo-Castello. Był to dosyć zdolny portrecista.

Pedro Campana z Brukseli był to także malarz flamandzki , który osiadł na obczyźnie. Udał się on do Hiszpanii i osiadł w Sewilli, gdzie najwięcej jego dzieł można oglądać w kościołach i katedrze. Był on przepojony duchem weneckim i przyczynił się do poparcia dążności tradycyjnych w Hiszpanii.

Catherina van Hemessen, jedna z nielicznych kobiet, który zyskały sławę jako malarki, była to także artystka flamandzka, co przeniosła się za granicę, do Hiszpanii. Była ona córką miernego malarza antwerpskiego; wyszła za mąż za organistę i pozyskała względy Maryi, regentki Niderlandów, z którą udała się wraz z mężem swoim do Hiszpanii.

MALARSTWA

POURBUS 1510? —1584

KOŃCA

Znakomity Peter Pourbus, syn Jana Pourbusa z Gouda, POŚRÓD malował godne uwagi dzieła, wyróżniające się subtelnymi OGOL-widokami starego Bruges w tle, a działał pod koniec NEGO wieku szesnastego. Jego tryptyk Matka źBoska siedmiu ZAMIE-boleści, namalowany w r. 1556, ukazuje go jako gorącego SZANIA wielbiciela Memlinga i Gerarda Davida.

Wiedniu. Wallace WIEŚNIAK

Kolekcya Wallace’a posiada jego Alegoryczne święto WIEKU miłości, które wykazuje nowy prąd w sztuce flamandzkiej SZESNA-i zapowiada przybycie starego Piotra Bruegiiela. Pour- STEGO busa najwięcej można widzieć w kościołach w Bruges, JEDEN a kilka niezłych jego portretów jest we Collection posiada jego w zimnych tonach utrzymany por- TRZYMA tret syna, Franciszka Pourbusa. Pourbus wraz z Claeis- SIĘ DROGI sensami, a zwłaszcza z Piotrem Claeissensem, którego PROSTEJ wiele dzieł jest w Bruges, rozniecili wielką trądycyę Bruges i świetne jego czasy przypomnieli na chwilę w początkach wieku siedemnastego, kiedy to dążności artystyczne tego miasta wygasły zupełnie.

Piotr Pourbus urodził się w Gouda z początkiem wieku szesnastego, osiadł w Bruges w r. 1540, wstąpił do cechu św. Łukasza w r. 1543, a zmarł w Bruges w r. 1584. Synem jego i uczniem był Franciszek Pourbus (1542—1580), który potem przeszedł do Fransa Florisa.

1564, wstąpił 1589. Wsławił się on jako

Przeniósłszy się z Bruges do Antwerpii w r. do cechu tamtejszego w r.

portrecista. Syn jego, Franciszek Pourbus Młodszy (1570 do 1622), został portrecistą na dworze króla francuskiego,

Henryka IV.

Wilhelm Key, urodzony w Bredzie w r. 1520, a zmarły w r. 1568, wyróżnił się jako portrecista.

Gualdorp Gortzius, zwany Geldorp, urodził się w Louvain w r. 1553. Był on uczniem Franciszka Francka starszego i Franciszka Pourbusa Starszego. Przeniósł się później do Kolonii. Inny portrecista, Cornelis Ketel, urodzony w Gouda w r. 1548, miał namalować portret królowej angielskiej Elżbiety. Mark Gerard z Bruges został ulubionym portrecistą na dworze angielskim Elżbiety; zmarł on w r. 1635. Paul van Somer, urodzony w Antwerpii w r. 1570, zmarły w 1624, pracował długie lata w Anglii. Panshanger posiada jego portret Lorda Bacona.

Do portrecistów holenderskich owych czasów należy Michael Janse Mierevelt, urodzony w Delft w r. 1567, zmarły w 1641 — dobry kolorysta, w prosty sposób odczuwający prawdę. Najlepszymi jego uczniami byli: syn jego, Peter Mierevelt, Paul Moreelse (ur. w Utrechcie w r. 1571, zmarły tamże w r. 1638), Johann Wilhelm Delft i Jacob Delft, który namalował znany portret kobiecy, obecnie znajdujący się we Frankfurcie.

DANIEL MYTENS 1580-90? — 1656?

Daniel Mytens, urodzony w Hadze, gdzie w r. 1610 został członkiem cechu, wsławił się jako malarz nadworny królów angielskich, Jakóba I i Karola I, aż do r. 1633, przed którym to rokiem wyparł go blask geniuszu Van Dycka. Mytens malował współczesne sobie wybitne osobistości w Anglii, w prostym stylu dekoracyjnym i czarującym kolorem; srebrzyste tony ciała są bardzo charakterystyczne dla jego sztuki. Najsławniejszymi jego portretami są Karol / i ^Henrietta Marya za swych młodszych lat.

O Korneliuszu Jansenie dowiemy się więcej później.

MALARSTWA

SZESNA-

Atoli kaganiec sztuki flamandzkiej miał rozjaśnić się POŚRÓD tymczasem. Prawda, że Pieter Aertszen, „Lange Pier“ OGÓL-(1507?—1575), przybył do Amsterdamu i przeżył tam całe NEGO swe życie, pochodził jednak z Antwerpii; obrazy jego, przed- ZAMIE-stawiające kuchnie, są wolne od wszelkiego wpływu wło- SZANIA skiego. „Tworzył on szkołęBassano uczynił to samo dla WIEKU Wenecyi, a nasz Niderlandczyk kochał sztukę Bassana.

SIĘ DROGI

Siostrzeniec i uczeń Aertszena, Joachim Beuckelaer STEGO (1530—1573?), przystał do jego kierunku, a dla Jana JEDEN Sandersa van Hemessen obrazy religijne były jedynie pre- WIEŚNIAK tekstem do tegoż samego celu. Jak zobaczymy, zapowiadają TRZYMA oni Brouwera i Teniersa.

Lecz największym z nich był Piotr Brueghel Starszy, PROSTEJ „Brueghel chłop“, malarz chłopów, realista owego wieku, mistrz krajobrazu, czysty i oryginalny w sposobie patrzenia i twórca wielkiej szkoły.

Rubens podziwiał starego Piotra Brueghela, który na niego wywarł wielki wpływ, a z Janem Brueghelem „Wel-wetem“, miłośnikiem subtelnych materyi, był Rubens malarzem nadwornym u Alberta i Izabeli, po śmierci zaś Brueghela-Welweta w r. 1625 opiekunem jego dzieci.

1569

PIOTR BRUEGHEL STARSZY 1525—30

Największym geniuszem końca wieku szesnastego, żyjącym w tych latach przejściowych, kiedy sztuka flamandzka zamierała pod akademizmem włoskim, a wzbraniającym się nałożyć okulary włoskie, wskutek czego stworzył wielką sztukę, był Piotr Brueghel Starszy, znany jako Brueghel Chłop. Nazwisko jego pisano Brueghel i Breughel, imię zaś jego, Piotr, pisano Pieter, Peeter i Peter, wedle upodobania.

Kiedy wpływy włoskie rozbiły sztukę flamandzką,

Brueghel Chłop ożywił świetność Flandryi i rozniecił pochodnię geniuszu. Szukając w otaczającem życiu swych tematów i modelów, wyrażał on niepokalanie nastroje natury. Chadzał na uroczystości, zabawy i uczty chłopskie i odtwarzał wrażenia z życia wieśniaków z wytrawną umiejętnością. Sztuka jego daje nam prawdziwe życie jego czasów, prawdziwe ruchy i obyczaje niezgrabnych wieśniaków.

Urodzony w r. 1525 we wsi Brueghel, nad brzegami Dommel, na południe od Bois-le-duc, lub, jak twierdzą inni, w Bredzie w r. 1530, pochodził Brueghel Chłop z rolników i pasterzy i sztuka jego pachnie sielskiem ich życiem. Od Piotra Koecka z Alost nauczył się on tajemnic swego rzemiosła, będąc zaś na nauce, pokochał córeczkę Koecka. Koeck ów był uczniem Van Orleya i bywalcem we Włoszech. Od Koecka poszedł Brueghel do Hieronima Cocka. Lecz od tych ludzi nauczył się tylko sztuczek swego zawodu; natchnienia szukał on u Hiero* nima Boscha, a Bosch pochodził z Bois-le-duc, tuż niedaleko. Jednakowoż natura była najwyższym jego mistrzem. Brueghel powędrował w osiemnastym roku życia do Fran-cyi, a potem dalej, do Włoch. Lecz, dokądkolwiek zawędrował, nawet w swej włóczędze do Neapolu, wszędzie przychodził jedynie do natury. Powróciwszy, osiadł w Antwerpii i wówczas zaprzyjaźnił się z Janem Bankertem. W r. 1551 wyzwolił się w cechu św. Łukasza. Spokojny ten i milczący człowiek lubił jednakże stroić żarty. W Antwerpii złączył się z młodą dziewczyną, swoją służącą i kochanką, z którą byłby się ożenił, gdyby nie była niepoprawnym kłamcą. Spostrzegłszy się, że jej nie poprawi, rozstał się z nią nareszcie. Jego dawna miłość, córka Koecka, mieszkała wówczas w Brukseli, poszedł tedy tam jej szukać. Atoli ona wzbraniała się wyjść za niego, jeśli nie osiądzie

PIOTR BRUEGEL

1525

1569

SZKOŁA NIDERLANDZKA

„KIERMASZ WIEJSKI“ (Wiedeń, Muzeum Nadworne)

J3D3U33 3TOI3

t£U

A>iSaWAJ33aiH Aio^sa

(hhaowciaM muhsuM .itaaaiW)

.

8$

\

r Y-/

'M&(

r

M

:v

»?«£

V'

S ■ „.,

fZJSA

&

»

:-v'

j

⁴ i^S

k

;-]

żl

’ ^

'

|

f, r

-...■

sos

pS*

jS/\

m

r Vi

\

t

7^¥,

MAŁA RSTWA

w Brukseli. Następnie artysta przeniósł się do Brukseli WPOŚRÓD w r. 1563 i tam się z nią ożenił.    OGÓL-

JEDEN

Obdarzony bogatą i wesołą wyobraźnią, przytem sub- NEGO teiny malarz, był Brueghel w sztuce swojej typowym Nider- ZAMIE-landczykiem. Wiedeń posiada wiele dzieł jego, a najsław- SZANIA niejszemi są: ^Krajobraz z myśliwcami, Jarmark wiejski, KOŃCA Wesele chłopskie i Pasterz. I w samej rzeczy jedynie we WIEKU Wiedniu można zdać sobie w całej pełni sprawę z jego SZESNA-wielkich zdolności kolorystycznych — z jego zmysłu, ru- STEGO chu i humoru, z jego szerokiego ujęcia życia.

ma-

Syn jego, Piotr Brueghel Młodszy, znany jako „Brue- WIEŚNIAK ghel piekielnik" z powodu swego zamiłowania do mało- TRZYMA wania piekła (1564—1638), nie posiada wielkich zdolności SIĘ DROGI swego ojca; atoli młodszy brat jego, Jan Brueghel, znany PROSTEJ jako „Brueghel-Welwet" (1568—1625), wybił się jako larz subtelnych krajobrazów i miał w przyszłości pomagać Rubensowi w szeregu dzieł, jak n. p. w Ogrodzie rajskim, w Hadze. Miał on również za pobytu swego we Włoszech namalować krajobrazy w kilku obrazach artysty niemieckiego, Rottenhammera.

Jan Straet, zwany Stradanus, urodzony w Bruges w r. 1535, udał się wcześnie do Florencyi, gdzie żył i umarł w r. 1618; był on pomocnikiem Vasariego. Bartłomiej Spranger, urodzony w Antwerpii w r. 1546, zmarł w 1625; Henryk Goltzius (1558—1617); Carel yan Mander (1548—1608), bardziej znany jako historyk sztuki Północy, niż jako artysta; Peter de Witte z Bruges, udał się jako chłopak ze swymi rodzicami do Florencyi, został pomocnikiem Vasariego, a był znany jako Piętro Candido albo Peter Candit. Wszyscy ci artyści należeli do tego okresu — niemniej jednakże czasami zdarzały się im dobre portrety. Historycznymi malarzami byli Otho van Veen, zwany Vaenius, urodzony w Leydzie w r. 1558,

89

HIST. MAL. IV - 12

zmarły w Brukseli w r. 1629; naśladował on sztukę Zuc-chera; Heinrich van Balen z Antwerpii (1575—1632); Cornelis Cornelissen, zwany Cornelis z Haarlemu (1562 do 1638); Franz Pietersz de Grebber z Haarlemu (1570 do 1649); Abraham Bloemart (urodzony w Gorcum 1564, zmarły w 1651); Peter Lastmann (1583—1633), który miał zostać mistrzem Rembrandta, naśladował styl Caravaggia i wpoił go w swego wielkiego ucznia, jak również swe zamiłowanie do wschodnich i żydowskich strojów i draperyi; Adrienne van der Venne, urodzony w Delft w r. 1589, zmarł w Hadze 1665 r., — był gorliwym zwolennikiem Reformacyi i Domu Orańskiego w Holandyi, subtelnym kolorystą i zaciekłym satyrykiem na katolików. Wszystko to byli wybitni malarze. Do grupy, która ugruntowała swą sztukę na stylu Quentina Matsysa, jaki widzimy w Skąpcach, należeli Jan Matsys (1510? —1574), syn wielkiego Quen-tina Matsysa, kopiujący dzieła swego ojca, i Huys.

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

David Vinckeboons albo Vinckebooms, urodzony w Me-chlinie w r. 1578, zmarły w Amsterdamie 1629 r.; Lucas yan Valkenburg, urodzony w Mechlinie, zmarły około 1598, brat jego, Martin yan Valkenburg, i jego syn, Frede-rick van Valkenburg, byli wszyscy malarzami chłopów i żołnierzy; Sebastian Vrancx (1573 —1638) malował sceny batalistyczne, plondrowanie wsi i t. p.

Malarstwo animalistyczne uprawiano stale jako samoistny dział sztuki, chociaż wiązano z niem także treść biblijną. Należą tu Roelandt Sayery, urodzony w Courtrai w r. 1576, a zmarły w 1639; Jan Brueghel, zwany Brue-ghel - Welwet (dobrze znanym okazem tej jego sztuki jest sławny 9(aj w Hadze, na którym Rubens namalował postacie Adama i Ewy), i Ferdinand van Kessel. Wszyscy oni malowali zwierzęta.

MALARSTWA

r    *

Niderlandzcy artyści z końca wieku szesnastego pod- WPOSROD trzymywali sztukę pejzażową, kończącą się z Pawłem Brilem. OGOL-Do pejzażystów należeli Frans Minnerroer, Jan de NEGO Hollander, Jacques Grimmer, Michael de Gast, Hendrik ZAMIE-van Cleef i Lucas Gassel. Atoli geniusz rodzimy jaśniał SZANIA najbardziej w sztuce braci Mateusza Brila (1556? —1580) KOŃCA i Pawła Brila.

PAWEŁ BRIL

WIEKU

SZESNA-

1554

1626

STEGO

JEDEN

Mateusz Bril, urodzony w Antwerpii, zmarł wcześnie, WIEŚNIAK lecz nauczył swej sztuki Pawła Brila. Mateusz Bril pojechał TRZYMA do Rzymu, gdzie przeznaczone mu za nim pojechał jego brat, Paweł, który prześcignął go nie-PROSTEJ bawem. Patrząc na naturę świeżem niderlandzkiem okiem, wpłynął Paweł Bril ogromnie na przyszłych artystów wieku siedemnastego — równie dobrze na Rubensa, jak na An-nibala Carracciego i Claude Lorraine’a. Luwr posiada wiele dzieł jego.

Trzej bracia Valkenburgowie uprawiali również krajobraz. Josse de Momper, który zmarł w r. także akwaforcistą; Jan Brueghel podobnież wybił się w krajobrazie; WlLLEM VAN NlEULANDT, ANTONI MyRON, PlOTR Gyssens (wszyscy trzej malowali tak podobnie do Brueghela-Welweta, że wiele dzieł ich uchodzi za jego), Roelandt Savery i David Vinckeboons, których już widzieliśmy przedtem , malowali wszyscy cenne krajobrazy, tak samo, jak Peter Lastmann, Aleksander Kierings i Hans Pilen.

Malarzami morza byli: Holender Hendrik Cornelius Vroom, urodzony w Haarlemie r. 1566, a zmarły tamże w r. 1640, przyjaciel Pawła Brila, który nań mocno wpłynął; udał się on do Anglii, gdzie namalował Zniszczenie ZfLrmady hiszpańskiej. Adam Willaerts, urodzony w Ant-

było umrzeć; w ślad SIĘ DROGI

1634—5, był

MALARSTWO

WCZEŚNI

MALARZE

NIDER

LANDZCY

werpii w r. 1577, zmarł w Utrechcie około 1664. Bonaven-tura Peters, urodzony w Antwerpii w r. 1614 i zmarły tamże w 1652, lubował się w burzach. Brat jego, Jan Peters, urodzony w Antwerpii w r. 1624, zmarł w 1677.

Malarstwo architekturalne uprawiał Jan Friedemann de Vries, urodzony w Leeuwarden w r. 1527; później rozwijał je dalej Hendrik van Steenwyck, urodzony w r. 1550 i zmarły w 1604, uczeń De Vriesa, który malował wnętrza kościołów gotyckich z figurami. Peter Neef (urodzony w Antwerpii w r. 1570, zmarły w 1651) został uczniem Steenwycka, w którego stylu uprawiał swą sztukę. Dla obu, Steenwycka i Neefa, mieli malować figury Franckens, Jan Brueghel i David Teniers Starszy. Hendrik van Steenwyck Młodszy (1580 —1649) był synem Steenwycka Starszego, a współ-uczniem Piotra Neefa, którego syn, Peter Neef Młodszy (1601 —1675?), również uprawiał tę sztukę. Bartłomiej van Bassen pracował także w tej dziedzinie.

Do malarzy owoców i kwiatów należał znowuż Jan Brueghel.

Miniaturzystami byli: Hans Bol, urodzony w Mechlinie 1534 r., zmarły w Amsterdamie w r. 1593; był on również akwaforcistą; Jooris Hoefnagel, urodzony w Antwerpii w r. 1545, a zmarły w 1600 w Wiedniu, był uczniem Hansa Bola.

Tak doszliśmy do końca wczesnej sztuki niderlandzkiej, tej wiosny Odrodzenia flamandzkiego, która wydała tak zwanych „prymitywów". Wiek siedemnasty miał oglądać pełne chwały, słoneczne lato Odrodzenia flamandzkiego, wydać Rubensa, Van Dycka, Teniersa i wspaniały dorobek holenderski. Lecz musimy opuścić na jakiś czas tę dziedzinę i zwrócić się ku dziejom sztuki w Niemczech.

ODRODZENIE W NIEMCZECH

ROZDZIAŁ XII

W KTÓRYM ODRODZENIE PRZELATUJE PRZEZ KOLONIĘ I NIEMCY PÓŁNOCNE

SZKOŁY KOLOŃSKA I PÓŁNOCNE

trochę PÓŁNOCNE

Widzieliśmy, że Odrodzenie, przelatujące w dół Renu, ODRO-zjawiło się równie dobrze w miastach niemieckich, jak i fla- DZENIE mandzkich. Od r. 1400 sztuka niemiecka ześrodkowała się, PRZE-rzec można, w trzech okręgach: — Górnego Renu z cen- LATU JE trum w Kolonii, we Frankonii z wielkiem i bogatem centrum, PRZEZ Norymbergą, i w Szwabii z dwoma centrami, Ulmem i Augs- KOLONIĘ burgiem. Kolonia rozwijała się pod względem artystycznym I NIEMCY dzięki malarzom niderlandzkim; atoli miesza nam szyki zatrata nazwisk wczesnych artystów tamtejszych, i musimy zaopatrywać dzieła ich nazwą „Mistrz“ najważniejszego (lub przynajmniej najbardziej znanego) dzieła nieznanego malarza. I chociaż nazwa „Mistrz Ołtarza św. Bartłomieja“ może wydawać się niewygodnem określeniem artysty, to jednak jest ona ostatecznie równie ścisłą, jak nazwisko.

W każdym razie względem wczesnych Niemców jesteśmy zmuszeni uciekać się do tego niezgrabnego sposobu.

MISTRZ WILHELM

Pierwszem określonem nazwiskiem, które wynurza się z Kolonii, jest nazwisko Mistrz Wilhelm, miano Wilhelma van Herle, który wraz z swą małżonką, Juttą, kupił w r. 1358 dom przy Schildergasse, naprzeciwko klasztoru Sw. Augu-

MALARSTWO

ODRODZENIE W NIEMCZECH

styna. Lecz, chociaż nazwisko jego przewija się w archiwach miejskich aż do r. 1372, z wyszczególnieniem płacy za dokonane prace, a sława jego była rozległa, to jednak nie możemy przypisywać mu z zupełną pewnością nic, prócz kilku głów z Muzeum Kolońskiego, stanowiących ongi część fresków jego w ratuszu. Z wielu dzieł, przypisywanych mu ongi, największą część przyznają dziś uczniowi jego i naśladowcy, Hermanowi Wynrichowi von Wesel.

13?

HERMANN WYNRICH V O N WESEL 1413 lub 1414

Herman Wynrich wziął po Mistrzu Wilhelmie pracownię, jak również pozostałą po nim wdowę, z którą ożenił się i w której domu osiadł. Sławna Najśzu. Panna z kwieciem bobu lub Najśw. $anna z kwieciem grochu, długo przypisywana Mistrzowi Wilhelmowi, jest najbardziej cenio-nem dziełem Wynricha, a znajduje się obecnie w Kolonii.

Po śmierci Hermanna Wynricha nastaje milczenie, aż zjawia się na scenie w r. 1430 Mistrz Stefan Lochner i przynosi sławę miastu Kolonii.

STEFAN LOCHNER

1451

Stephen Lochner, znany powszechnie jako „Mistrz Stefan“, podobnie jak Herman Wynrich, nie urodził się w Kolonii, lecz pochodził z Meersburga nad jeziorem Konstanckiem. W r. 1442 kupił on wraz z żoną swoją połowę domu Roggendorp w parafii św. Wawrzyńca. Wielkich rozmiarów Najśw. Panna z ^Dzieciątkiem i dona-torką, zwana Najśw. Panną z fijołkiem, a znajdująca się w Kolonii, jest najwcześniejszem znanem jego dziełem, namalowanem około r. 1430. Przedstawienie w świątyni,

Konrad Witz

1447

13..?

mann

—    1466

4) C'-

<A

SCHONGAUER

1491

1450?

Grunewald

1530

14..?

ODRODZENIE W NIEMCZECH —

KOLONIA

Wilhelm von Herle zwany „Meister Wilhelm" 137.?

13..?

Herman Wynrich von Wesel

1413-14

13..?

Stephen Lochner

1451

Uczniowie niemieccy cisną się do Niderlandów.

„Mistrz Uwielbienia Maryi Panny" „Mistrz Żywota Maryi Panny" (Johann von Duyren)

14..?    —    1495

„Mistrz Lyversberskiej Męki Pańskiej"

„Mistrz Świętej Rodziny"

„Mistrz Ołtarza św. Bartłomieja"

13..?

„Mistrz Legendy    |    |

Urszuli" G R 0 N ALTDORFER C RANACH 1480?—1545    1480?—1538 Starszy

1472 — 1553

Anton W o e n s a m 15..? —1561

o ^w.

„Mistrz Św. Seweryna"

Bartłomiej Bruyn

1551-6

1493?

WESTFALIA

Konrad von Soest

„Mistrz z LlESBORN" Bracia DONWEGGGE

ALDEGREVER Herman tom Ring

1502 —1558    1520

1597

Ludger tom Ring

1583

„Mistrz Śmierci Najśw. Panny"

1522

MALARSTWO

w Darmsztadzie, nosi datę 1447. Lecz obrazem, który ODRO-przysporzył Lochnerowi największego rozgłosu, jest sławny DZENIE obraz katedralny (t. zw. ZDombild) w katedrze kolońskiej, PRZE-z środkowem panneau, ŹRdoracyą Magów, o którem wspo- LATU JE mina Diirer w sto lat później, że zapłacił dwa penny PRZEZ w srebrze za możność oglądania go w październiku 1520 r. KOLONIĘ Roger van der Weyden przybył do Kolonii w r. 1450, I NIEMCY na rok przed śmiercią Lochnera. Zdaje się, że Lochner PÓŁNOCNE nie zostawił żadnych uczniów ani naśladowców. Chociaż artysta posiadał swojego czasu dwie kamienice, to jednak tra-dycya utrzymuje, że zmarł w domu ubogich. Czy postradał wziętość z powodu złocistego tła i przysadzistych postaci swych obrazów, nie wiadomo, lecz właśnie pod koniec lat jego całe Niemcy zaczęły spoglądać na wielką działalność malarzy niderlandzkich, Van Eycków. W połowie wieku piętnastego zaszła ogromna zmiana w malarstwie niemiec-kiem — nazwiska Van Eycków i Rogera van der Weyden rozbrzmiewały po pracowniach niemieckich. Młodzież tłumnie podążała do Niderlandów. W Niemczech mówiło się tylko o nowem malarstwie olejnem. Realizm wkroczył do mistycznej sztuki nadreńskiej.

NIEZNANI MISTRZE KOLOŃSCY

Z końca drugiej połowy wieku piętnastego wynurza się w Kolonii „Mistrz Uwielbienia Maryi Panny", tak nazywany od swego arcydzieła w temże mieście. Wpływ wielkiego gandawskiego obrazu ołtarzowego Van Eycków jest tu bardzo wybitny.

Potem następuje sławniejszy „Mistrz Żywota Maryi Panny", zwany tak od swych siedmiu panneau, przedstawiających Żywot Najśw. źBanny, a znajdujących się w Monachium. Znowu mamy tu wpływ niderlandzki — zależność jego od Dirka Boutsa jest bardzo wyraźna. Uważają go

za Jana von Duyren, który zmarł w Kolonii w r. 1495. Ósme panneau Żywota Najśw. Panny znajduje się w National Gallery, a nazywa się Przedstawieniem w świątyni. Tu schodzimy naraz na pole walk „rzeczoznawców". National Gallery przypisuje obraz ten naśladowcy „Mistrza Żywota Najśw. Panny", którego nazywają „Mistrzem Lyversberskiej Męki Pańskiej", wedle jego ośmiu panneau Męki Pańskiej, w Kolonii. National Gallery zaś posiada cztery inne obrazy, przypisywane „Mistrzowi Żywota Najśw. Panny", Sw. ^Hieronima, św. Benedykta, św. Idziego i św. ^Romualda, — Sw. Augustyna, św. Ludgera, św. Huberta i św. Maurycego, — Nawrócenie św. Huberta — a wreszcie Mszę św. Huberta, które tam przypisują mitycznemu „Mistrzowi von Werden".

ODRODZENIE . W NIEMCZECH

„Mistrz Świętego Dzieciństwa",

Następny malarz, twórca wielkiego witraża w północnej nawie bocznej katedry kolońskiej, którego datowane dzieła dochodzą do r. 1509, jest reprezentowany w Berlinie, Brukseli i Kolonii.

Potem przychodzi największy z malarzy kolońskich, „Mistrz Ołtarza św. Bartłomieja", tak nazwany od swego sławnego obrazu ołtarzowego w Monachium. National Gallery posiada jego panneau Sw. Piotr i św. Dorota, w Tempie Newsam jest jego Zdjęcie z krzyża, Luwr zaś posiada jego wielkie Zdjęcie z krzyża.

W Kolonii znajdują się dzieła naśladowców „Mistrza Ołtarza Sw. Bartłomieja", z których najlepszymi są „Mistrz św. Seweryna" i „Mistz Legendy św. Urszuli".

Potem wynurza się artysta, znany nam już z nazwiska

bartholomAus bruyn

1493

1555-6

Bartłomiej Bruyn wykazuje wpływy włoskie. Berlin posiada jeden jego obraz religijny; atoli jego właściwa sława

MALAR STWA

DZENIE

zasadza się głównie na portretach, z których dobry okaz ODRO-posiada Kolekcya Saltinga.

PRZEZ

Dwa tryptyki o Śmierci Najśw. Panny „Mistrza Śmierci PRZE-Najśw. Panny“, jeden w Kolonii, a drugi w Monachium, LATUJE uchodzą za dzieła, które wyszły ze szkoły antwerpskiej.

1561) działał KOLONIĘ 1 NIEMCY

Antoni Woensam z Worms (zmarły w r. za lat Bruyna.

Synowie i naśladowcy Bruyna zabrnęli we włoski okres PÓŁNOCNE upadku, który zagroził szkołom niemieckim i niderlandzkim około r. 1550.

WESTFALIA

Na wschód od Holandyi leży Westfalia. Szkoła działających tam artystów żywiła się ideałami niderlandzkimi i ko-lońskimi. Pierwsze nazwisko, wynurzające się z początków wieku piętnastego, to Konrad von Soest. Nazwisko jego wraz z datą znajduje się na wielkim tryptyku w Nieder-wildungen. Malarze jego szkoły byli liczni, chociaż niewielcy. Monaster (Munster) posiada ich kilku. Atoli pod koniec wieku piętnastego zjawia się artysta Nieznany, który wzbija się wyżej, a nosi nazwę „Mistrza z Liesbornu". Kiedy zniesiono opactwo w Liesbornie, obok Monasteru, wielki obraz ołtarzowy „Ukrzyżowanie" z r. 1465 połamano, sprzedano — i tak się rozleciał. National Gallery posiada zeń kilka panneau, włączając Przedstawienie i trzy fragmenty, z których jeden, z Głową Chrystusa na krzyżu, pochodzi z części środkowej.

W r. 1521 obraz ołtarzowy w Dortmundzie został podpisany przez dwu braci, Wiktora Dunwegge i Henryka Dunwegge, którym z wielką swobodą przypisuje się wiele dzieł. Pewien ich naśladowca znany jest jako „Mistrz z Kappenbergu". Wkońcu przychodzą Hermann tom Ring

MALAR STWO

ODRODZENIE W NIEMCZECH

(1520—1597-9) i Ludger tom Ring (1522—1583), najlepiej znani z portretów znakomitości współczesnych.

W początkach wieku szesnastego żył Henryk Aldegre-ver , którego prawdziwe nazwisko było Henryk Trippen-maker, urodzony w Paderbornie w r. 1502. Dostał się on pod wpływ Diirera i Łukasza z Leydy i bywa wspominany z powodu swych kwasorytów (akwafort). Był on w samej rzeczy znany jako „Albert z Westfalii“ z powodu wielkiego podobieństwa swych rytów, zarówno na drzewie, jak na miedzi, do Diirerowych. Aldegrever żył w Soest, tuż obok Monasteru, gdzie Jan z Leydy wraz ze swym rozpustnym Dworem założył swe królestwo Syonu i rozpoczął rządy terrorystyczne w tym niespokojnym i udręczonym okresie Reformacyi. Monaster był prawdziwą twierdzą anabaptystów. Rola, jaką odegrał Aldegrever w tych zaburzeniach, nie jest dokładnie znana; był on jednakże ścisłym przyjacielem najgwałtowniejszych z „reformatorów" i nie tylko wyrył portrety Jana z Leydy i Knipperdollinga, lecz wiele z jego rycin zwracało się przeciw katolikom.

„Szkoła hamburska" wydała Mistrza Bertrama i Mistrza Frangkego.

ROZDZIAŁ XIII

W KTÓRYM NIEMIEC SCHONGAUER WNOSI SZTUKĘ DO DOMU, A ALZACYA WYBUCHA ŚPIEWEM

MALARZE ALZACCY

Atoli arcydzieła malarstwa miały pojawić się na po- NIEMIEC łudniu, nie zaś na północy Niemiec. Już nawet przed SCHON-upłynięciem wieku piętnastego Niemcy Południowe miały GAUER uderzyć w ton wielkości w Kolmarze ręką Marcina Schon- WNOSI gauera, w Augsburgu zaś Hansa Holbeina Starszego, SZTUKĘ który zapowiada przyszłą sławę Diirera i Hansa Holbeina. DO DOMU

W KOLMARZE, w ALZACYI

A ALZACYA

KONRAD WITZ

13 ?

1447

WYBUCHA

ŚPIEWEM

Konrad Witz z Rottweil miał założyć szkołę kolmarską. Wstąpił on do cechu malarskiego w Bazylei w r. 1434, a wkrótce potem znikł z tego miasta. Zmarł w r. 1447. Genewa posiada dzieła jego, które dowodzą jego wielkiego naturalizmu. W Bazylei znajdują się jego obrazy z tłem złotem. Strassburg i Neapol posiadają jego prace, a w Berlinie znajduje się jego wyborne małe ‘Ukrzyżowanie. Jego zamiłowanie do pejzażu wywarło rozległy wpływ.

Kasper Isenmann , który został mieszczaninem kolmarskim w r. 1436 i namalował wielki obraz ołtarzowy dla kościoła św. Marcina w 1462 (części jego są do dziś dnia w Kolmarze), zmarł w r. 1466. Jest on sławniejszy jako nauczyciel Schongauera.

SCHONGAUER 1450?

1491

ODRODZENIE W NIEMCZECH

tak w ry-

Marcin Schongauer jest wielkim mistrzem kolmarskim wieku piętnastego. Syn złotnika, który został obywatelem Kolmaru w r. 1445, Schongauer urodził się w Kolmarze, tam żył i uprawiał swą sztukę. W Kolmarze też znajduje się jego arcydzieło po dziś dzień. Nazywano go „chlubą malarzy"; nazwisko jego przekręcono na „Martin Schón“ (Marcin Piękny, jakbyśmy powiedzieli), albo, jak uczeń jego, Burgkmair, wypisał na namalowanym przez się portrecie mistrza, znajdującym się w Monachium, „Hupsch Martin". Sława jego rozeszła się po jego ojczyźnie, głównie dzięki jego kwasorytom, które są takąż samą chlubą Niemiec w wieku piętnastym, jak dzieła Diirera w wieku szesnastym. W samej rzeczy, kwasoryty Schongauera uczyniły dla sztuki malarskiej to, co druk, który nastąpił wkrótce potem, miał uczynić dla literatury: zdemokratyzowały one sztukę i rozpowszechniły ją po mieszkaniach ludu. I właśnie w tem drukowaniu dzieł sztuki miały Niemcy dojść do wspaniałych wyników townictwie na drzewie i miedzi, jak i innych metalach.

W Kolmarze, w kościele św. Marcina, znajduje się największe z rzadkich malowideł Schongauera, jego uroczysta i dostojna Madonna w ogrojcu różanym, namalowana w r. 1473. Wiedeń zaś, Monachium i Berlin posiadają jedyne trzy inne obrazy, które są niezaprzeczenie jego dziełami; z nich wyborna mała Adoracya pasterzy, w Berlinie, jest prawdziwem arcydziełem. Na wszystkiem, co stworzył, znajdują się ślady wpływu Rogera van der Weyden, którego miał być uczniem. Diirer w r. 1491, ą swoim dwudziestym, wędrując trochę po świecie, zanim zasiadł do swych arcydzieł, przybył do Kolmaru, by zobaczyć Schongauera, lecz niestety, dowiedział się, ku

MALARSTWA

WNOSI

gorzkiemu swemu rozczarowaniu, że jego poprzednik umarł. NIEMIEC Wpływ Schongauera na Diirera był cudowny. Od Schon- SCHON-gauera też właśnie pobierał Michał Anioł swe najwcześniej- GAUER sze lekcye, kiedy był na nauce u Ghirlandaia.

Schongauer, jak twierdzą, ugruntował swój kwasoryt SZTUKĘ na dziełach dwu wcześniejszych artystów z połowy wieku DO DOMU, piętnastego — dwu Nieznanych — „Monogramisty E. S.“ A ALZA-i „Mistrza Gabinetu Amsterdamskiego". Może tak było CYA istotnie. Chociaż Schongauer nie założył, zdaje się, żadnej WYBUCHA szkoły, wpływ jego był bardzo wielki, i Kolmar miał być ŚPIEWEM sceną wielu tryumfów sztuki w wieku szesnastym.

Ryciny niemieckie z wieku szesnastego podają nam zwyczaje i obyczaje owych czasów — prawdziwy ówczesny stosunek do życia.

rze

Wiek szesnasty przyniósł sławę Kolmarowi w Alzacyi. Prawda, że Matthias Griinewald nie urodził się w Kolma-i być może, że nie uprawiał tam nigdy swej sztuki; wiemy o nim zaiste tak mało, iż domysły byłyby rzeczą próżną. Atoli pewnem jest, że arcydzieło jego znajduje się w Kolmarze. Wiemy również, że sławny jego uczeń, Grim, pochodził z Alzacyi.

1530

GRONEWALD

14 ?

Matthias Grunewald miał wywrzeć cudowny wpływ na sztukę niemiecką, atoli co do jego pochodzenia, nauki i życia istnieją zaledwie domysły. Aschaffenburg ma pre-tensyę, że jest miejscem jego urodzenia, a fakt, że sam nazywał się „Mathes von Aschaffenburg", pretensyę tę mocno

HIST. MAL. IV - 14

105

popiera. Dzieła jego są bardzo rzadkie. Na szczęście wielki Obraz ołtarzowy Isenheima w Kolmarze zachował się, jako dowód jego wielkiego mistrzowstwa. Tu Griinewald postawił sobie wspaniały cel artystyczny: wyrażenie wzniosłej bezkreśności Wszechmocy i małości człowieka i osiągnął to wrażenie, narzucając je widzowi zapomocą zdumiewającego koloru, skojarzonego z pełną grozy poezyą. Z rysunków jego posiada Oksford doskonały Portret starej kobiety. Wiemy również, że Griinewald pracował dla arcybiskupa mogunckiego, którego unieśmiertelnił w swym wielkim obrazie monachijskim. Griinewald zmarł około roku 1530.

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Nauka Griinewalda ukształtowała kilku znakomitych uczniów, z których najsławniejszymi byli Hans Baldung Grun albo Grein, Altdorfer i Cranach.

1545

HANS BALDUNG GRON 1480?

Może najbardziej znanym uczniem Griinewalda jest Hans Baldung, przezwany Grim („Zielony") — a także przezwany przez Diirera, do którego później poszedł, „Griin-hans“. Grim, który urodził się w Strassburgu około r. 1480, wzorował się ściśle na stylu Griinewalda. Doszedłszy do lat męskich, pospieszył do Norymbergi i pracował w pracowni Diirera, lecz zachował styl pierwszego swego mistrza. Z tego okresu pochodzi jego Portret senatora, w National Gallery w Londynie, z datą 1514, lecz do którego dorobiono dobrze znany monogram Diirera. Wpływ Griinewalda jest w tern dziele najbardziej widoczny. W Monachium znajduje się jego podpisany i posiadający datę, późniejszy o rok Margrabia śBadeński. W National Gallery jest jego wielka Pieta z donatorem i jego rodziną. Od r. 1511 do 1517 był Griin w Fryburgu i tam namalował swój sławny obraz

MALARSTWA

WNOSI SZTUKĘ DO DOMU, A ALZA-

ołtarzowy, Koronacyę Najśw. 3?anny, dotąd wiszący w tam- NIEMIEC tejszej katedrze. W r. 1517 był on ponownie w Strassburgu, SCHON-gdzie osiadł i zmarł w r. 1545. Liczne jego dzieła są roz- GAUER prószone po głównych galeryach.

1538

ALTDORFER 1480?

CYA

Współuczniem Grima i mniej więcej tego samego wieku WYBUCHA był w pracowni Griinewalda Albrecht Altdorfer. Nie po- ŚPIEWEM chodził on "z Alzacyi, a urodził się w Augsburgu lub jego pobliżu. W r. 1505 pojawia się Altdorfer w Ratysbonie, gdzie zyskał obywatelstwo i został architektem miejskim.

Tam też umarł. Rzeźnia tamtejsza, zbudowana wedle jego planu, służy dotąd temu miastu. Ograniczał się on głównie do malowania obrazów w małych rozmiarach. Altdorfer był człekiem żartobliwym, — lubił malować złośliwe figle uliczników miejskich, a nawet w jego obrazach religijnych, w których Madonna jest zawsze młodą matką-niemką,

Dzieciątko nie jest pozbawione pewnych cech figlarnych chłopaczków, których chętnie malował. Aniołki jego podobne są do filuternych dzieciaków ulicznych i zachowują się tak, jak one. Arcydzieło jego, pyszne w rysunku Narodzenie św. 'Jana Chrzciciela, znajduje się w Augsburgu.

Hans Baldung Grim i Altdorfer mieli obaj liczną szkołę uczniów i naśladowców, do których należą między innymi Wolf Huber, Melchior Feselen, Michał Osten-

Hans Maler, Hans Schwarz von Wertlingen,

DORFER

Jorg Ziegler, długo znany jako „Meister von Messkirch", i sławny złotnik-malarz, Hans Mielich. Najlepsi zaś malarze szwajcarscy, którzy wsławili się za czasów Hansa Hol-

beina Młodszego, uczyli się tajemnic sztuki od uczniów Griinewalda.

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Zanim opuścimy szkołę alzacką, mającą centrum swe w Kolmarze, musimy rzucić okiem na działalność artystyczną rodziny, która wyrosła z ducha Griinewalda, chociaż nie pochodziła z pnia alzackiego. Największym z malarzy frankońskich i saskich był sławny Cranach — Łukasz Cranach Starszy.

CRANACH

1472

1553

Łukasz Cranach, zwany Cranach Starszy, jest równie sławny jako ścisły przyjaciel Lutra i wielkich przywódzców Reformacyi, i jako artysta. Ugruntowawszy sztukę swą na nauce Griinewalda, co widać najdokładniej na jego wczesnych dziełach (dowodem tego berliński HjOypoczynek podczas ucieczki do (Sgiptu), doszedł Cranach do wielkiej sławy. Urodzony w rok po Diirerze w rodzinie Mullerów w Kronach, w Górnej Frankonii, w r. 1472, przybrał potem nazwisko od swego rodzinnego miasta. Osiadłszy w Wittenberdze wraz z żoną, jako malarz i aptekarz, założył on saską szkołę malarską i został malarzem nadwornym elektora saskiego. Jako gorący i entuzyastyczny protestant, został zaufanym sługą Fryderyka Mądrego, elektora saskiego. Najwcześniejsze znane jego dzieło ma datę 1504, w którym to roku został mianowany malarzem nadwornym. W r. 1513 był właścicielem wielkiego domu w Wittenberdze; doszedł do majątku, będąc dwakroć burmistrzem tego miasta. Miał wielką liczbę pomocników, do których należeli także jego synowie. Zdrowy zmysł kolorystyczny, dobry rysunek i wrażliwe na naturę oko wyszły mu na pożytek. Mnogie jego obrazy są rozprószone po

MALARSTWA

Niemiec. Atoli SZTUKĘ

świecie — lecz wiele z nich, uchodzących za jego dzieła, NIEMIEC jest pendzla jego pomocników. Był on mistrzem w rysunku, SCHON-używał barw ciepłych, a ciała malował dotknięciem miękkiem GAUER i zlewnem, — to też sztuka jego jest pod wielu względami WNOSI różną od bladej sztuki współczesnych mu typ jego kobiet, sentymentalnych, afektowanych Niemek, DO DOMU, nie bardzo nadawał się do scen, które wybierał dla swych A ALZA-Judyt i Lukrecyi. I zdaje się, że nie brakło mu zmysłu CYA humorystycznego, skoro swym naiwnym nagim damom do WYBUCHA ich tragicznych ról nasadzał na głowy szerokie welwetowe ŚPIEWEM kapelusze. National Gallery posiada jego typowy, sentymentalny portret Damy. Znak Cranacha, wąż ukoronowany, znajduje się w rogu tego obrazu. Lecz z tym znakiem związane jest podejrzenie, że zaczęli go używać z zupełną swobodą na dziełach, wyszłych z jego pracowni, synowie jego i liczni uczniowie.

Z mnogich uczniów i naśladowców Cranacha najzdolniejszymi byli dwaj jego synowie, Johannes Cranach i Łukasz Cranach Młodszy. Utalentowany Johannes zmarł młodo w r. 1536. Łukasz Cranach Młodszy został kierownikiem pracowni swego ojca, kiedy starzejący się artysta zaczął niedomagać. Po śmierci zaś ojca swego w r. 1553 Łukasz Cranach Młodszy podjął i dalej podtrzymywał styl i trądycyę Cranacha tak dobrze, że trudno jest rozdzielić dzieła licznych członków tej rodziny. Zmarł w r. 1586.

Z pracowni Cranacha wyszli również Hans Brosamer i Hans Krell, którego podpisany i datowany Portret kobiety znajduje się w Lipsku. Z wielu innych, którzy podtrzymywali tradycyę Cranacha do końca wieku szesnastego, żaden się szczególniej nie wyróżnił.

Simon von Aschaffenburg , którego dwaj Święci znajdują się w Monachium, był naśladowcą Griinewalda; żył za czasów Cranacha Starszego.

ROZDZIAŁ XIV

W KTÓRYM W MALOWNICZEJ NORYMBERDZE URODZIŁ SIĘ JEJ NAJWIĘKSZY OBYWATEL

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Na wschód od Alzacyi, za Czarnym Lasem, w dziale wód Dunaju górnego, leży Szwabia, w Ulmie zaś i wokół niego wzrosła szkoła malarska, która w wieku piętnastym uprawiała sztukę niezbyt wielką, ale zawsze sztukę.

SZKOŁA ULMSKA

Pierwszy zjawia się Łukasz Moser z Wil, którego prymitywne dzieło, wielki obraz ołtarzowy w Tiefenbronn (Baden), nosi datę 1431. Potem następuje Hans Multscher, równie prymityw, z dziełami swemi w Sterring, z datą 1458, i obrazami berlińskimi mniej więcej z roku 1440. Dalej Hans Schuchlin, z lat mniej więcej 1440—1505, który również namalował obraz ołtarzowy dla Tiefenbronn. Następnie twardy i oschły Herlin, albo Herlen, na którym widać wyszkolenie flamandzkie, a który wywarł wielki wpływ. Zmarł on w r. 1491. Koniec wieku piętnastego wydał Bartłomieja Zeitbloma, zięcia Schiichlina, z którego córką ożenił się w r. 1483. Był on najlepszym z artystów ulmskich. Arcydziełem jego jest Ołtarz w Eschach, którego główna część znajduje się w Stuttgarcie, jedno zaś panneau w Berlinie. Jest on żywy w kolorze i pogodny w nastroju. Artysta ten zmarł w r. 1512.

Z rodziny Strigelów najlepszym artystą był Bernard Strigel (1460 lub 1461—1528), urodzony w Memmingen i tamże zmarły. Był on na służbach u cesarza Maksymiliana i malował oprócz portretów wiele obrazów religijnych.

ODRODZENIE W NIEMCZECH — II

NORY MBERGA

AUGSBURG

(t

7? O O O.

7T

CU

CS

cd

C/3

n>

Łukasz Moser

Hans Multscher

Landauer „M istrz ołtarza Tuchera"

Hans Schiichlin 1440

1505

Pleydenwurff 14..?

14..?—1491

1472

Wohlgemut

1434

1519

Thoman Burgkmair Starszy

1450

Hans Burgkmair 1473

1510    1460

Hans Holbein Starszy

1524

1471

1528

1531

HANS HOLBEIN

Młodszy

1497

1543

Kulmbach

1475-1552

Sch Auffelein 1480

P E N C Z H. S. BEHAM B. Beham 150.? 1500?—1550 1500?—1550 1502-1540

1540

Amberger 1560-65

m-

*0

rH

ON

Adam Elsheimer 1578

1620-21

Rottenhammer

1564 - 1623

Sandrart 1606 — 1688

Henryk R o o s

1631 — 1685

Kneller 1646 - 1723

Mignon

1640—1679

Filip R

o o s “Rosa da Tivoli„ 1655

F E R G 1689-1740

Dietrich

1712-1774

Chodowiecki 1726 - 1801

Tischbein

1722—1789

M E n g s 1728—1779

Angelica Kauffmann 1741

MALARSTWO

NORYM

BERDZE

Marcin Schaffner, który zmarł w Ulmie około r. 1541, W MALO-był tęgim portrecistą. Nakoniec przychodzi Marcin Schwarz ; WNICZEJ Norymberga posiada dwa jego dzieła.

OBYWATEL

Dalej na wschód leży również Frankonia i Bawarya — URODZIŁ i tu, we frankońskiej Norymberdze, na północy, i w szwab- SIĘ JEJ skim Augsburgu, na południu, miały powstać szkoły, które NAJ-dały Niemcom dwu ich największych mistrzów w dziedzinie WIĘKSZY malarstwa — Durera i Holbeina.

SZKOŁA NORYMBERSKA

Widzieliśmy, jak w PRADZE, stolicy Czech, cesarz Karol IV, pragnąc ozdobić swój zamek w Karlsteinie, zatrudniał Mikołaja Wurmsera ze Strassburga i Mistrza Teodoryka wraz z kilku Włochami około r. 1338. Chociaż wojny husyckie położyły kres wysiłkom Pragi w r. 1400, pierwszy wielki malarz norymberski wieku piętnastego czerpał natchnienie z dorobku praskiego, a był nim „Mistrz Berthold“ Landauer, który wykonał swój sławny Obraz ołtarzowy w kościele św. Wawrzyńca, w Norymberdze, między r. 1418 a 1422. Następnie zjawia się w Norymberdze „Mistrz Ołtarza Tucherów“ (1440). Potem, od połowy wieku piętnastego, Hans Pleydenwurff stał na czele malarstwa w tern uroczem mieście aż do śmierci swej w r. 1472. Wdowa po nim wyszła w r. 1473 za następcę jego, Michała Wolgemuta (1434—1519), który wyuczył tajemnic sztuki tego, co miał stać się olbrzymim posągiem w dziedzinie sztuki, jako Albrecht Diirer. Monachium posiada najwcześniejszy Obraz ołtarzowy Wolgemuta, namalowany w r. 1465, Dessau zaś jego podwójny portret, itłan młody z panną młodą, z r. 1475. W r. 1479 pracował on nad swym obrazem ołtarzowym w Zwickau, w Saksonii; ostatnie jego znane dzieło nosi datę 1507.

HIST. MAL. IV - 15

113

H I S T O R Y A

15 0 0

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Z pracowni Wolgemuta w Norymberdze wyszedł człowiek , którego geniusz miał wsławić imię niemieckie, a który zwał się Albrecht Durer.

D 0 R E R 1471 — 1528

rok potem został „ mistrzem “ i obywatelem

W r. 1455 przybył z Węgier do Norymbergi złotnik, nazwiskiem Durer, który spędził swą młodość pośród artystów niderlandzkich. W r. 1467 ożenił się on z piętnastoletnią dziewczyną, Barbarą, córką swego mistrza, złotnika Holpera

Norymbergi. Diirerom urodził się 21 maja 1471 r. chłopak, którego ochrzczono imieniem Albrecht. Albrecht Diirer został przeznaczony do zawodu swego ojca i, ukończywszy szkołę, wstąpił do ojcowskiej pracowni. Atoli wyobraźnię młodzieńczyka pociągało malarstwo, i ojciec ze smutkiem pozwolił mu porzucić złotnictwo dla malarstwa. Wiedeń posiada rysunkowy portret własny chłopca, zrobiony w roku

1484,    a trzynastym jego życia, kiedy jeszcze uczył się złotnictwa; w pracy tej widoczny jest zdumiewająco wczesny rozwój młodocianego artysty. Kiedy spojrzymy na rysunek Najśw. Panny z Dzieciątkiem, w Berlinie, pochodzący z roku

1485,    nie zdziwi nas to, że ojciec oddał go 30 listopada r. 1486 na trzyletnią naukę do Michała Wolgemuta (albo Wohlgemuta). Ufficya posiadają portret czy kopię z portretu Ojca Diirera, namalowanego za tych lat uczniowskich Albrechta (1490). W tle umieścił on herb, w którym, jeśli jest jego dziełem, widzimy wczesny wysiłek w dziedzinie, w której miał dokonać tak wybitnych prac. Skończywszy

MALARSTWA uczniowskie swe lata, młody, liczący dziewiętnaście lat W MALO-Albrecht Durer wyruszył po Wielkiej nocy r. 1490 na swą WNICZEJ czteroletnią wędrówkę za granicę. W Kolmarze i Bazylei NORYM-bracia zmarłego Schongauera przyjęli go bardzo uprzej- BERDZE mie. Stamtąd przebył Alpy, podążając ku Wenecyi, a po URODZIŁ drodze akwarelami szkicował pejzaże, co miało wyjść na SIĘ JEJ dobre sztuce jego w latach następnych. W Lipsku znaj- NAJ-duje się jego portret własny z kwiatem niebieskim w ręku, WIĘKSZY namalowany w roku 1493, a jego życia dwudziestym drugim. OBYWATEL

Na Zielone Świątki r. 1494 powrócił Durer do Norym-bergi w swym dwudziestym trzecim roku życia, zaręczył się z córką artystycznej rodziny norymberskiej, Agnieszką Frey, z którą ożenił się 14 lipca tegoż roku. Małżeństwo to nie przyniosło Diirerowi potomstwa, atoli niebawem miała go pomimo to obarczyć dosyć liczna rodzina.

W r. 1502 umarł jego ojciec, a Durer zabrał do siebie ukochaną swą matkę wraz z całą gromadą młodszych braci i sióstr. Trzeba tu zauważyć, że Diirer nie był jeszcze głośny, a widoki jego nie były bynajmniej najświetniejsze.

Atoli dzięki swej energii i niestrudzonej pracowitości stale rósł w sławę. Ożeniwszy się, otworzył pracownię. W Norymberdze malarstwo było sztuką „ piękną“, niezależną od cechów. Badawczy jego umysł kazał mu poszukiwać piękności drogą naukową, atoli wnet ją porzucił: „Piękność! Czem ona jest, nie wiem“, — i roztropnie zwrócił się do natury, wziął się za pasy z rzeczywistością i wywnioskował, że „Sztuka leży utajona w naturze; ten, kto potrafi ją wyłuskać, posiędzie ją na własność“.

Najwcześniejszym znanym obrazem ołtarzowym Diirera jest tryptyk, namalowany temperą na płótnie, Madonna z Dzieciątkiem Jezus, uśpionem na wezgłowiu, z zaworami, przedstawiającemi Sw. SAntoniego i Sw. Sebastyana.

Obraz ten znajduje się obecnie w Dreźnie, a został nama*

lowany dla elektora saskiego, Fryderyka, który zamawiał wiele u Diirera. Innem dziełem Diirera z tych lat jest Obraz ołtarzowy źPaumgdrtnera, w Monachium, ze swem panneau środkowem, przedstawiającem Boże Narodzenie, i dwoma zaworami, na których są namalowane portrety dwu donatorów, wojowników w zbroi: na prawej zaworze £ukasza Paumgartnera, na lewej brata jego, Stefana Paumgartnera, jako dwu świętych rycerzy. Dwaj ci rycerze zostali później namalowani z końmi wśród krajobrazu, z mnogimi dodatkami, które następnie Diirer usunął. Dwa obrazy ołtarzowe, przedstawiające Opłakiwanie ciała Chrystusowego, narysowane przez Diirera i wykonane w jego pracowni, znajdują się — jeden w Monachium, drugi, namalowany dla rodziny Holzschuhera, w Norymberdze.

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Diirer, podobnie jak większość artystów, kiedy próbował używać rozumu przeciw instynktowi, wypowiadał o sztuce zdania bez wartości: „Sztuka malarska służy Kościołowi. Zachowuje ona także kształt człowieka po śmierci." W ten sposób ograniczył sztukę do obrazów religijnych i portretów. Atoli działalność jego była większa, niż jego małostkowe teorye, tak samo, jak u Michała Anioła, który pisał może równie ciasno o sztuce, jak większość piszących o niej. A wszak to sam Diirer toruje nowe drogi sztuce północnej, malując w r. 1500 temat mitologiczny w swym Herkułesie, zabijającym stymfalijskie ptaki, znajdującym się obecnie w Norymberdze. Lecz trzeba wyznać, że lepiej wypadały jego portrety, które malował teraz z wielką siłą. Clektor Saski Fryderyk Mądry, namalowany temperą, znajduje się w Berlinie. Augsburg posiada jego portret Córki rodziny Fiirłegerów (1497), przedstawionej jako święta czy Madonna. Northumberlandzki portret Ojca Diirera pochodzi z tego samego roku (1497). British Museum ma niby posiadać subtelny rysunek wę-

MALARSTWA głowy Durera, przedstawiający jego ojca, który jednakże W MALO-nie jest podobny do jego ojca, a także nie jest dziełem WNICZEJ Durera, jeno Hansa Burgkmaira. Prado posiada Portret NORYM-własny Durera, namalowany w r. 1498, zaś Ufficya po- BERDZE siadają jego replikę. W r. 1499 napływały do Durera za- URODZIŁ mówienia na portrety. Z trzech portretów Tucherów — Hans SIĘ JEJ Tucher i żona jego źfelicitas znajdują się w Weimarze, NAJ-trzeci, Glibieta tucher, żona Niklasa Tuchera, jest w Cassel. WIĘKSZY Lecz o wiele większym jest powszechnie znany Oswald OBYWATEL Krell, w Monachium, namalowany w tym ostatnim roku wieku piętnastego. W roku następnym, 1500, namalował Diirer sławny na cały świat i cudowny, podobny do Chrystusa, Portret własny „en face", z brodą i długimi, kręcącymi się lokami, znajdujący się obecnie w Monachium.

Lecz nie malowane dzieła, a nawet nie portrety miały wsławić Durera. To jego drzeworyty rozniosły imię jego szeroko i daleko. Zapomnijmy tu o uroku lat dawnych i śmierci i stwierdzajmy tu i ówdzie, że Diirer nie był potężnym geniuszem malarskim. Od czasu do czasu tworzył on arcydzieła, lecz jako malarza nie można go zestawiać z jego wielkim rodakiem i towarzyszem, Holbei-nem, a nie dorównywa także geniuszom niderlandzkim.

Atoli stworzył on linijne dzieła sztuki, które zdumiewały nawet Włochów. Wykonał na drzewie i metalach dzieła sztuki, które są nieśmiertelne i wobec których malowidła jego usuwają się na drugi plan, z wyjątkiem dwu lub trzech dzieł takich, jak jego zdumiewający Portret Hansa Imhofa Starszego, w Prado. Ryciny jego rozeszły się szeroko w czasach, kiedy masy potrafiły odczytać obraz, atoli niewielu tylko umiało czytać pismo. W r. 1498 Diirer dał wzburzonemu światu swoich piętnaście sławnych drzeworytów do niemieckiego i łacińskiego Objawienia świętego $ana, i ryciny te pochłonięto skwapliwie. Naraz wyobraźnia

HI S T O R Y A

ODRODZENIE W NIEMCZECH

artysty, skrępowana malarstwem, wzbiła się na orlich skrzydłach, i tak drzeworyt dał owemu wiekowi potężnego geniusza. Otrząsnąwszy z siebie wszelkie małostkowe dążenia do piękności, wyraził on w przemożny i niewolący sposób ducha swojego wieku. Niemcy zawsze przemawiali w malarstwie z akcentem niderlandzkim, a czasami z elegancyą włoską; atoli w drzeworycie i rytownictwie wogóle stanęli oni na szczycie swego czasu i przewyższyli wszystko, co było przedtem. Tu Diirer doszedł do wielkości i śmiałości rysunku i pomysłowości bezwzględnie twórczej. A z jakiemże doskonałem poczuciem upraszczał on swe linie, stosując je do ciężkiego rzemiosła drzeworytnika!

Z taką samą sprawnością ręki rył on na miedzi, rozumiejąc równie dobrze niedoskonałość, jak i znaczenie tego materyału. Do najwcześniejszych jego rytów należą: sławna Najśw. Panna z małpą i Syn marnotrawny. Lecz nieba* wem rozwinął on rytownictwo, posuwając je od linii surowej do pełniejszej gamy wyrazu. W r. 1503 wyrył on swój sławny ZKerb z czaszką, który stał się sztandarem rysunków heraldycznych. Pierwszym jego pracowitym wysiłkiem, żeby rytowi dać pełnię wyrazu dzieła malarskiego, był sławny sztych ZLdam i (Swa z r. 1504, w którym widać, że stu-dyował Mantegnę. W tymże samym czasie ujawniający się w jego drzeworytach i miedziorytach instynkt twórczy rozpędził nierozumne teorye: artysta zwrócił się do otaczającego go życia i pozostawił nam obraz swego wieku.

W tych czasach, w r. 1502, komponował Diirer—jak tego dowodzi jego rysunek, będący w Bazylei — swój obraz ołtarzowy %[krzyżowanie (dla elektora saskiego), obecnie znajdujący się w pałacu arcybiskupa wiedeńskiego w St. Veit. Na zaworach jego na stronie wewnętrznej mieszczą się obrazy: Chrystus, niosący krzyż, i Zmartwychwstanie Pańskie — na stronie zewnętrznej Sw. Sebastyan i Sw. śRoch. Całe

MALARSTWA

to dzieło wykonali jego pomocnicy. Lecz w r. 1504 on W MALO-sam namalował obraz ołtarzowy dla elektora, Sddoracyę WNICZEJ Magów, dzieło nieśmiertelne, znajdujące się obecnie z Uffi- NORYM-cyach we Florencyi, a należące do najdoskonalszych jego BERDZE tworów. Na ten sam rok przypadają dwie zawory niedokoń- URODZIŁ czonego obrazu ołtarzowego w Bremie, a przedstawiające SIĘ JEJ skomponowanych przez Diirera Sw. Onufrego i Sw. Jana NAJ-Chrzciciela. Obecnie artysta pracował też nad swemi dwoma WIĘKSZY wielkiemi seryami drzeworytów, znanych jako Wielka męka OBYWATEL ibańska i Żywot Najśw. Panny. Nóż drzeworytnika tak uszkodził jego rysunki do Męki Pańskiej, że Diirer wykonał w r. 1504 seryę dwunastu rysunków na papierze zielonym, sławnych jako Zielona męka Pańska, obecnie znajdujących się w pysznym zbiorze rysunków w Albertynie w Wiedniu. Rysunki te są wolne od wszelkich symbolów, aureol i t. d. W szesnastu drzeworytach p. n. Żywot Najśw. źPanny podaje nam artysta w wyborny, często humorystyczny sposób współczesne życie domowe.

W celu ochrony praw swoich przeciw okradaniu jego dzieł w Wenecyi odbył Diirer w r. 1505 swą pierwszą podróż do Wodnego Miasta, gdzie spędził czas jakiś.

Namalował tam w r. 1506 obraz ołtarzowy Uroczystość z girlandami róż dla kupców niemieckich w Wenecyi — obecnie bardzo zniszczony, w Pradze — w którym Najśw.

Panna i Dzieciątko rozdzielają różańce i koronują cesarza Maksymiliana I i papieża Juliusza II wieńcami z róż, podczas gdy św. Dominik i aniołowie koronują innych. Diirera widać w tle wraz z jego przyjacielem, humanistą Wilibaldem Pirckheimerem. W Wenecyi namalował też kilka portretów i obrazów, do których należy wątpliwe Ukrzyżowanie drezdeńskie. W Galeryi Barberinich w Rzymie znajduje się Dziecięcy Chrystus, rozprawiający z doktorami, namalowany w pięciu dniach, do którego rysunek posiada Alber-

tyna. Wiedeń posiada Portret jasnowłosego, młodego mężczyzny, podpisany, z datą 1506.

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Z Wenecyi udał się Diirer do Bolonii i Ferrary i właśnie wyruszał do Mantui, żeby spotkać się z Mantegną, kiedy go przygniotła wieść o zgonie wielkiego padewczyka. Wiemy z listów Diirera, że arystokracya wenecka przyjęła go bardzo serdecznie, ale artyści byli zimni — z wyjątkiem osiemdziesięcioletniego wówczas Giovanniego Belliniego i niewielu innych. Lecz artysta niemiecki był mimo to w dobrem usposobieniu.

W r. 1507 był Diirer z powrotem w Norymberdze. Wenecya nauczyła go wiele, ale jej nie uległ. Teraz namalował kilka wielkich obrazów, najpierw wielkiego Adama i wielką Gwę, obecnie wiszące w Prado, z których zrobił z pewnemi zmianami repliki, znajdujące się obecnie w Pitti, we Florencyi. W r. 1508, po roku uciążliwej pracy, skończył artysta obraz dla Fryderyka Mądrego, elektora saskiego, Dziesięć tysięcy męczenników, chrześcijan perskich, których król Sapor skazał na śmierć. Potem zabrał się do pracy nad wielkim Obrazem ołtarzowym ZKellera, przedstawiającym Wniebowzięcie Najśw. Panny, który zamówił bogaty kupiec, Jakób Heller z Frankfurtu, a który mu artysta wysłał w sierpniu 1509 r. Albertyna posiada sławne rysunki pendzlem 3{ąk w modlitwie do tego obrazu, który spłonął podczas pożaru pałacu monachijskiego w r. 1674.

Bazyleja posiada rysunek Diirera, czarującą Najśw. Pannę z ^Dzieciątkiem, z r. 1509, na której znać wyraźny wpływ Odrodzenia włoskiego.

Następny wielki obraz ołtarzowy Diirera, ‘Wszyscy święci, albo Uwielbienie świętej trójcy, skończony w roku 1511, znajduje się obecnie w Wiedniu. W wielkiem tern dziele widać donatora, Mateusza Landauera, pomiędzy świętymi , poniżej zaś stoi Diirer. W tym samym roku, w którym

m

DURER 1471 — 1528

NIEMIECKA SZKOŁA Z NORYMBERGI

UWIELBIENIE ŚW. TRÓJCY“ (Wiedeń, Muzeum Nadworne)

.

, •

'

.

■

.

-

ft

i

;

1

i

M

:

ii

3S

W

8TZ

S*

Ł

i

>rs

5i

H

w

■ '■>

2SF

X

'

>

Bf

z

■

■?

j

p**

££&*?

Du

3

fe i

V,

i

*

i

m

rl

\

c ⁵

M

>

-

v^k'«

I

I

i

M

.

r

f»\.. M

4

i

Li

s

gK,

O 75

,

u ^

B5

HSS

S

tgi

m

- JP

i

nd

i

er^g

„,i    —sc**.

w

IIIM

&

?* 5

li

I

I;f1

5

MALARSTWA

„Trzy W MALO-

Diirer dał światu swą wielką trójcę św., wydał on Obszerne Księgi" drzeworytów, jako jedną całość: Zy- WNICZEJ wot Najśw. Panny, Wielką Mękę Pańską (obie te księgi NORYM-uzupełnił teraz właśnie) i Apokalipsę (Objawienie), z no- BERDZE wym frontispisem. Na czele tego wielkiego zbioru naryso- URODZIŁ wał nowy Tytuł do Żywota Najśw. Panny, — potem na- SIĘ JEJ stępuje szesnaście rycin z dwiema nowemi kompozycyami, NAJ-dodanemi w r. 1510, Śmiercią Najśw. Panny i Wniebo- WIĘKSZY wzięciem czyli Koronacyą, — a nakoniec Najśw. Panna jako OBYWATEL Królowa Niebios, zamykająca ten cykl. Dla Męki Pańskiej narysował Diirer tytuł z Synem Człowieczym i dodał cztery nowe ryciny z datą 1510: Ostatnią wieczerzę, Zdradę,

Zstąpienie do piekieł i Zmartwychwstanie. Jako tytuł do c5Apokalipsy narysował Św. dana Ewangelistę.

W tymże samym 1511 roku wydał Diirer również małą księgę drzeworytów Męki Pańskiej, znaną jako Mała Męka Pańska, z trzydziestu siedmiu drzeworytami (Syn Człowieczy, siedzący na kamieniu, jako tytuł i trzydzieści sześć innych rysunków z datami 1509 i 1510).

Oprócz owych czterech ksiąg wydał także szereg poszczególnych drzeworytów: maksymy obyczajowe, przygotowania do śmierci i rozmyślania o męce Pańskiej.

W r. 1511 pojawia się na kilku bardzo subtelnych drzeworytach Św. trójca, Msza św. Qrzegorza i Św. godzina.

Po trójcy, obrazie ołtarzowym Landauera, namalował Diirer w r. 1512 małą wiedeńską Madonnę z przeciętą gruszką. W tym samym też roku wykonał dla swego rodzinnego miasta, którego został członkiem rady w r. 1509, dwa naturalnej wielkości portrety cesarzów Karola Wielkiego i Zygmunta.

Potem na szereg lat odłożył Diirer pendzel, zajmując się jedynie rysunkami do rytów, na chwałę swej wielkiej

sztuki, którą miłował nadewszystko. W r. 1513 wydał szesnaście małych miedziorytów swej Męki Pańskiej, która to Wytrawiona Męka Pańska ma jako frontispis Chrystusa przy kolumnie (albo Syna Człowieczego). Ta Mała Męka Pańska na miedzi stanowi jego trzeci cykl o tym temacie.

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Diirer tworzył teraz mnogie swe arcydzieła rytownicze.

W r. 1512 wykonał

on „suchą igłą“ Św. Diieronima i Wierzbę. Rok 1513 wydał Aniołów z chustą św. Weroniki; w ciągu zaś 1513 i 1514 pojawiły się trzy najwyższe dzieła rytownictwa niemieckiego, a zarazem największy wyraz całego geniuszu Diirera — ćRycerz, śmierć i dyabeł (1513), Melancholia (1514) i Św. ZKieronim w swej celi (1514). Tu ukazuje się nam Diirer, jako wzniosły artysta, najwyższy w swojej dziedzinie, wyrażający pożądany nastrój ze zdumiewającą potęgą i wytrawnem zastosowaniem narzędzi swej sztuki. W malarstwie nie doszedł on nigdy do takich arcydzieł. W rycinie z śmiercią niemal czuć odór trupa; Melancholia jest zrealizowaniem melancholii. Diirer pozostawił zupełnie za sobą gwarę piękności i wzniósł się w dziedzinę czystego geniuszu.

Teraz spotkał go ciężki cios: śmierć wkroczyła do jego domostwa. Zgon matki był dlań najgłębszym smutkiem w życiu — zmarła ona 16 maja 1514 r. W Berlinie znajduje się portret jej, rysunek węglem, który Diirer wykonał. na parę tygodni przed jej śmiercią.

Rok 1514 wydał zaledwie jedno znane malowidło, jeśli ono jest dziełem Diirera: wątpliwą bremeńską Głowę Chrystusa; w r. 1515 namalował artysta monachijską Ma-ter dolorosa. Atoli cesarz Maksymilian powziął teraz plan wspaniałego cyklu drzeworytów, mających sławić jego postać — wielki Tryumf w dwu częściach, £uk tryumfalny (albo Brama czci) i dochód tryumfalny. Przyjaciel cesarza, matematyk, historyk i poeta, Johannes Stabius, miał

MALARSTWA

NAJ-

ułożyć plan i rzecz całą opisać. £uk tryumfalny i Po- W MALO-chód tryumfalny miały być drzeworytami ogromnych rozmia- WNICZEJ rów. Przez trzy lata pracował Diirer nad Łukiem tryum- NORYM-falnym i w r. 1515 wykończył dziewięćdziesiąt i dwie dre- BERDZE wnianych płyt, a ogromne te płyty, blizko dziewięć stóp URODZIŁ w kwadrat, wyrzezał rytownik norymberski, Hieronymus SIĘ JEJ Andrea.

W r. 1515 Diirer zilustrował też marginesy cesarskiego WIĘKSZY Modlitewnika (obecnie znajdującego się w Monachium) OBYWATEL czterdziestu pięciu rysunkami piórkiem, zdumiewającej piękności. Wpływ, który wywarły one na sztukę, był ogromny.

W r. 1516 Diirer znowu malował. Stworzył wówczas portret swojego starzejącego się mistrza, HłOolgemuta, w jego osiemdziesiątym drugim roku życia, na trzy lata przed śmiercią wiekowego artysty. Portret ten znajduje się obecnie w Monachium. Augsburg posiada małą Najśw. źPannę z goździkiem, dzieło Diirera z tego czasu. W Ufficyach znajdują się dwie głowy apostołów, Sw. Filipa i Sw Ja-kóba, temperą.

W r. 1517 Diirer znów odłożył na bok pendzel, w roku 1518, namalował zaś naturalnej wielkości akt monachijskiej Lukrecyi.

Diirer spróbował z powodzeniem „suchej igły" już w r. 1512 w Sw. Hieronimie z wierzbą. Teraz dodał działanie kwasu i począł tworzyć „kwasoryty“, a dla łatwiejszego działania kwasu używał żelaza. Jego czyste „kwasoryty" przypadają na lata od 1514 do 1518, w którym znowu powrócił do rytu. Najsławniejszym jego kwasorytem jest Wielki Kanon (1518). Subtelny ryt linijny, przedstawiający Najśw. Pannę i Dzieciątko z dwoma aniołami, siedzących przed płotem, pochodzi z tegoż roku. W ciągu całego tego czasu wydawał wielkie drzeworyty, z których Najśw.

Panna, ukoronowana przez aniołów, pochodzi z 1518 r. Teraz pracował nad wielkim Pochodem tryumfalnym dla cesarza, chociaż ta serya wielkich drzeworytów była częściowo dziełem innych artystów. Lecz, zanim praca ta doszła do końca, cesarz zmarł 12 stycznia 1519 r. Przedtem jednak zdążył jeszcze Diirer wykonać z natury narysowany Portret swego wielkiego opiekuna d. 28 stycznia on obecnie w Wiedniu), w tym rysunku węglowym w Albertynie, z którego zrobił dwa swe subtelne drzeworyty, przedstawiające Maksymiliana; później zaś namalował dwa Portrety cesarza — jeden akwarelami na płótnie, dziś w Norymberdze, a drugi farbami olejnemi, w Wiedniu. Podczas sejmu augsburskiego w r. 1518 narysował znajdujący się w Albertynie szkic węglowy, przedstawiający Kardynała Alberta Brandenburskiego, prymasa i elektora cesarstwa, arcybiskupa Moguncyi i Magdeburga, z którego zrobił swój sławny miedzioryt — swój pierwszy wielki portret, wyryty w miedzi.

ODRODZENIE W NIEMCZECH

1518 r. (jest

Odtąd poświęcał niemal wszystkie swe siły portretowi, chociaż pyszny ryt, Św. Sdntoni, pochodzi z r. 1519.

W lecie 1520 r. wyruszył Diirer do Niderlandów, gdzie spędził przeszło rok. Karol V, który nastąpił po Maksymilianie, miał wylądować w Antwerpii — a Diirerowi zależało na tern, żeby zachować swą roczną pensyę stu florenów. Wraz ze swą żoną i jej służebną wyruszył dnia 12 lipca w drogę na Frankfurt i Kolonię i dotarł do Antwerpii 2-go sierpnia, a przyjęto go, jak księcia. Odwiedził Quentina Matsysa i uczonego Erazma z Rotterdamu. Stamtąd udał się do Brukseli, by spotkać córkę Maksymiliana, Małgorzatę.

Tu, podobnie jak w Antwerpii, z wielkim zapałem przyjęli go artyści, a Bernard van Orley wydał na jego cześć bankiet, który wprawił Diirera w zdumienie swą

DURER 1471 —1528

NIEMIECKA SZKOŁA Z NORYMBERGI

„HIERONIM HOLZSCHUHER" (Berlin, Galerya Królewska)

.

% 3 % O a Bser - rm

/jo\rr: Ayiommm

, IDM.3FMY:.10H X

W«SV\\3WO? \AOY\ \mQ9&VA «

A>«W:U03>? ,\YS(3JA0 ,MJJS138)

i il£jU!NI.W* -1k'LT/iCH.VEft * Afc N C ■ UOS' ■ t ; 2 C-■ --• "■ Ei vrti i vc x • • ’

If?

VĆ;,; ,

:r!

św$v

) *rt' : rnfi

ć.l    ■

■' -Ti    | '■    t

g®7

if

wm

"w*.

mm-

Wr

4'Wł-

■«-

ł.4 w*

idii

y./

#4*

:V::

51

A,

■

MALARSTWA

do Ant- W MALO-

Wreszcie wrócił OBYWATEL

wspaniałością. Następnie wrócił artysta znowu werpii, gdzie wziął udział w świetnem przyjęciu młodego WNICZEJ cesarza, za którym pojechał do Aix-la-Chapelle na ko- NORYM-ronacyę, a stamtąd do Kolonii, gdzie 12 listopada otrzy- BERDZE mał od cesarza formalne zatwierdzenie swej pensyi. Stam- URODZIŁ tąd znowu wrócił do Antwerpii, na Nymwegen i Bois-le- SIĘ JEJ Duc — skąd odbył w zimie podróż do Zelandyi holender- NAJ-skiej, żeby zobaczyć wieloryba. Tam omal nie utonął, łódź WIĘKSZY bowiem porwały fale na wzburzone morze, do Antwerpii, gdzie w maju był obecny na weselu Pate-nira. Udawszy się do Bruges i Gandawy na wiosnę 1521 r., i fetowany, dokądkolwiek przybył, nie pomijał żadnej sposobności, pozwalającej mu zobaczyć jakieś wielkie dzieło sztuki. Następnie ruszył w czerwcu do Malines, żeby zobaczyć arcyksiężniczkę Małgorzatę; ta jednakże nie wiele dbała o portret cesarza, który dla niej narysował. Powróciwszy do Antwerpii, zawarł przyjaźń z Łukaszem van Leyden. Tam posłał po Diirera król skandynawski Chry-styan II, żeby mu zrobił portret, który artysta wykonał węglem. Potem udali się obaj do Brukseli, gdzie cesarz i arcyksiężniczka Małgorzata przyjęli króla bardzo uroczyście, Diirer zaś był gościem wielce honorowanym na uroczystych bankietach; podczas jednego z nich, pożyczywszy sobie trochę farb, namalował portret olejny króla.

Diirer sypał wszędzie hojnie swemi dziełami sztuki w zamian za użyczaną mu gościnę. Wymieniał on swe ryty na osobliwości i dzieła sztuki innych, spieniężał je również bardzo korzystnie, a także sprzedawał niemieckim artystom, swoim kolegom, wielką ilość ich dzieł. Również napływały doń liczne zamówienia na rozmaite dzieła sztuki, od portretów aż do tarcz herbowych; musiał pożyczyć sobie od Joachima Patenira farb i pomocnika.

Dziennik jego dowodzi, że gorliwie zajmował się ruchem

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Nie tylko nagromadził Diirer cudowną liczbę dzieł przez cały ten czas w Niderlandach, nie tylko naucztował się i naweselił, lecz także napełnił swój szkicownik doskonałymi rysunkami. Z ówczesnych jego malowideł posiada Luwr jego portret Starego mężczyzny w czerwonej czapce, temperą, Drezno zaś jego portret olejny Bernarda van Orleya. W lipcu, wracając do domu, przez całą drogę, jak świadczą jego dziennik i szkicownik, był pilnie zajęty i notował swe wrażenia. Diirer był człowiekiem gospodarnym i przemyślnym — zabrał był ze sobą wielką liczbę drzeworytów i miedziorytów, które oddały mu doskonałe usługi.

religijnym owego czasu. Chociaż był katolikiem, głęboko wzburzyła go wiadomość o uwięzieniu Lutra — modli się za nim i staje śmiele po stronie Reformacyi, nieświadom leżącego w tern niebezpieczeństwa odszczepienia od Rzymu.

1522 zrobił

Po powrocie do domu w r. 1521 został Diirer wezwany do malowania ratusza. W tym celu wykonał wielką kom-pozycyę, Rydwan tryumfalny, z której w r. także drzeworyt. Potem nastąpiła jego Alegorya oszczerstwa, rysunek piórkiem z r. 1522, obecnie znajdujący się w Albertynie. Malowali te rzeczy jego pomocnicy. On sam zajmował się pilnie portretami. Prado posiada jego pyszną głowę starszego, wygolonego mężczyzny w czarnym kapeluszu, która niegdyś należała do króla hiszpańskiego, Filipa IV — portret Hansa Imhofa, radnego norymberskiego, jeden z największych portretów owych czasów. W r. 1522 wydał Diirer swój pyszny, wielkich rozmiarów drzeworyt, portret swego blizkiego przyjaciela, Protonota-ryusza Ulricha tyarnbildera. Potem nastąpił mały drzewo-

MALARSTWA ryt, portret humanisty Gobana ŹKessusa. Na sejmie W MALO-norymberskim w r. 1622-3 zrobił on swój drugi i wielki WNICZEJ ryty portret Kardynała Sllberta Brandenburskiego NORYM-(1523), który nazywają „wielkim" Kardynałem w przeciw- BERDZE stawieniu do małego portretu z 1519 r. Jego sławny ryty URODZIŁ portret pierwszego jego protektora, Fryderyka Mądrego SIĘ JEJ Saskiego (1524), pochodzi z tego samego roku, co sub- NAJ-telny ryty portret starego jego przyjaciela, Wilibalda WIĘKSZY Pirkheimera (1524), uczonego, męża stanu i wodza. Na OBYWATEL r. 1526 przypadają dwa jego najsławniejsze ryte portrety, które były ostatnimi. Będąc w Niderlandach, narysował dwakroć rysunek Erazma z Rotterdamu, Melanchthon zaś przybywał często do Norymbergi i był przyjacielem Diirera.

Otóż teraz wydał artysta swe sławne, znane na całym święcie, portrety Grazma i Melanchthona. Na r. 1526 przypadają też ostatnie malowane portrety Diirera — Johann Kleeberger, zięć krzepkiego Wilibalda Pirkheimera (w Wiedniu), w którym to portrecie pedantyczna przesada tego człowieka popsuła, niestety, szyki biednemu Diirerowi, — dalej dwaj radni miejscy, wygolony Jakób Muffel i brodaty iHieronim ŹKolzschuher, oba w Berlinie.

Prawdopodobnie wskutek wielkiego powodzenia rycin z Męką Tańską rozpoczął teraz Diirer piątą seryę Męki Tańskiej, przeznaczoną do drzeworytu. Serya ta jednakże nie została nigdy wyrzezaną; zaledwie niewiele szkiców wykonał z niej Diirer, chociaż te, które zrobił, są doskonałymi podłużnymi rysunkami piórkiem. Zdaje się, że porzucił ten pomysł w połowie drogi. Pierwsze dwa rysunki Chrystusa, niosącego krzyż — obecnie we Florencyi — wykonał w Antwerpii w r. 1520. Florencya posiada również jeden rysunek kredką, Frankfurt drugi, a trzeci Norymberga, wszystkie przedstawiające Złożenie do grobu (1521). Albertyna posiada szkic do Ostatniej wieczerzy

(1523), której inna kompozycya została wyrzezaną na drzewie. Albertyna posiada również rysunek z tej seryi, Sidorowie magów. Ostatnim religijnym drzeworytem Diirera była Św. godzina (1526).

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Od r. 1509 Diirer nie zatrudniał pomocników; w r. 1523 wezwał ich pomocy do wykonania swego małego Obrazu ołtarzowego jjabachów, namalowanego dla tej kolońskiej rodziny; poszczególne części jego znajdują się w Monachium, Kolonii i Frankfurcie. W r. 1526 namalował małą Najśw. Warnię z jabłkiem i Dzieciątko z bławatkiem, obraz, znajdujący się w Ufficyach. W tym samym roku skończył on swoje ostatnie wielkie malowidła, dwa obrazy wielkich rozmiarów, Sipostołów św. jjana i św. Piotra i Apostołów św. Pawła i św. Marka, znanych jako „Czterej apostołowie" albo „Cztery temperamenty", obecnie w Monachium.

Od r. 1520, od czasu ciężkiej choroby, na którą naraził się podczas pobytu w Zelandyi, nietęgiem cieszył się Diirer zdrowiem, a chciał pozostawić swemu wielkiemu miastu majestatyczny podarek. Namalował tedy Apostołów z wielką prostotą, która, jak powiedział patetycznie Me-lanchthonowi, znamionuje najwyższą sztukę, do której atoli dojść nie spodziewał się nigdy. Wypisał na nich również swój ostatni testament w stosunku do Reformatorów, jak go teraz pojmował, i w jesieni 1526 r. ofiarował Apostołów swemu rodzinnemu miastu. — Kiedy w sto lat później Maksymilian Bawarski zabierał je z Norymbergi, kazał łaskawie odciąć napisy Diirera z pod ich stóp i umieścić je pod kopiami, które zajęły miejsce dzieł Diirera; zawarte tam słowa byłyby mu może sprawiły kłopot, gdyby je był przewiózł z dziełami temi na północ.

W r. 1526 skończył się zawód artystyczny Diirera; odtąd oddawał się pisaniu książeczek. Na rok przedtem

DURER 1471 —1528

NIEMIECKA SZKOŁA Z NORYMBERGI

„APOSTOŁOWIE JAN I PIOTR“ (Monachium, Pinakoteka)

*

51 3 91 O G

8S<ii — l\l

AdO'ATZ A>D3!M31I1

Tfj138MY5!C VI X

“STCCm \ 'AK\ m^OAOTAOSA,.

r    'fi .u

.

\j

IB

i w!

uM

\

i 1 i

ii

li

■

fe>J

«S

&

i

N

■1

flsj

■ '

1

1 e

.    5#

|b

B';'.

MALARSTWA wydał on swą Sztukę pomiarów, dzieło o perspektywie. W MALO-Książeczek swych o muzyce i gimnastyce nie ogłosił wcale. WNICZEJ W r. 1527 wydał poświęcone królowi Ferdynandowi ilu- NORYM-strowane i zaopatrzone godnym uwagi frontispisem heral- BERDZE dycznym Instrukcye do obwarowywania miast, zamków URODZIŁ i grodów — a drzeworyt, wyobrażający Oblężenie grodu SIĘ JEJ był ostatniem jego dziełem. Pragnął on namiętnie, żeby NAJ-Niemcy wydawały wielkich artystów; napisał swoją sławną WIĘKSZY iDoktrynę o proporcyach; ale pomysły jego o malarstwie OBYWATEL i podobnych przedmiotach nie miały stać się rzeczywistością.

Dnia 6 kwietnia 1528 r. „Apelles niemiecki" zgasł nagle i spokojnie w pięćdziesiątym siódmym roku życia, a został pochowany w grobowcu rodziny Freyów, na cmentarzu Sw. Jana w Norymberdze, pozostawiając w gorzkiej żałości największych ludzi swojego wieku.

Człowiek piękny i subtelny, szczupły i wysmukły, z potężną piersią, kształtną ręką, był on zawsze czemś w rodzaju genialnego eleganta swojego czasu. Piękny głos i czarujące obejście się były dla płomiennej, czułej, szanownej, szlachetnej, niesamolubnej jego duszy miłym środkiem obcowania z towarzyszami. Prawy w życiu i niestrudzenie pracowity, wyrasta on z pośród swego czasu, jako istota czysta i szlachetna.

Wdowa jego przeżyła go o lat jedenaście.

Sława Diirera była tak rozległa, że dzieła jego podrabiano może bardziej, niż któregokolwiek z artystów na całym świecie i po wszystkie czasy.

Wszystko wpadało, jak ryby, do sieci Diirera — i wszystkiemu, czego tknął, użyczał on czaru. Zrobił z tarczy herbowej dzieło sztuki, wnosząc w nią nastrój, wyobraźnię i doskonałą sprawność ręki. Jego ryta Tarcza herbowa z kogutem jest uznanem arcydziełem sztuki heraldycznej.

Posiadać kartę tytułową lub ekslibris jego ręki, znaczyło

129

HIST. MAL. IV - 17

to posiadać skarb. Jego Ekslibris dla Niektóra Pomera jest drzeworytem nieśmiertelnej wartości. Alfabety, czcionki drukarskie, mapy, wyrycie ‘Ukrzyżowania na guzie rękojeści miecza cesarza Maksymiliana, świadczą, że wszystko podniecało jego bystry i skwapliwy zmysł zdobniczy.

NAŚLADOWCY I UCZNIOWIE DORERA

W pracowni Wohlgemuta pracował z Diirerem Wolf Traut, który potem stał się naśladowcą Diirera, atoli nie doszedł nigdy do wielkości. Zmarł on w r. 1520. Do bezpośrednich uczniów Diirera należał brat jego, Hans Durer, ur. w r. 1490, który po śmierci Diirera został malarzem nadwornym króla polskiego. Ostatni raz słychać o nim około r. 1538. Pierwszym pomocnikiem Diirera po otwarciu jego pracowni był Hans Leonhard Schauffelein, urodzony w Norymberdze w r. 1480, który poza malarstwem zdobył też znaczną sławę dzięki swym miedziorytom i drzeworytom. Z Norymbergi udał się Schauffelein do Augsburga, a stamtąd w r. 1515 do Nórdlingen w Szwabii i tam zmarł około r. 1540. Najsławniejszym z uczniów Diirera był Hans Suess, znany jako Hans von Kulmbach (Jan z Kulmbachu, 1475—1522), który, urodzony około r. 1475 w Kulmbachu obok Baireuthu, miał pójść na naukę do Jacopa de’ Barbari, kiedy tenże Wenecyanin przebywał w Norymberdze. Stamtąd przybył on do pracowni Diirera, w której był czynny aż do śmierci swej w r. 1522. Berlin posiada jego subtelną Eddoracyę magów, w której objawia się jego siła. Jest ona podpisana i ma datę 1511. Dla rodziny Tucherów namalował on w r. 1513 inny wielkich rozmiarów obraz ołtarzowy, w kościele św. Sebastyana w Norymberdze. W r. 1514 był w Krakowie i namalował seryę obrazów dla kościoła Panny Maryi. W r. 1518 powrócił

MALARSTWA

WNICZEJ

znowu do Norymbergi. Do rzadkich jego portretów należy W MALO-Młody szlachcic, w zbiorach Kaufmanna w Berlinie.

Do naśladowców Diirera (a wszyscy oni urodzili się NORYM-w roku lub około r. 1500) należeli Pencz i dwaj bracia BERDZE Behamowie. Wszyscy trzej przejęli się protestantyzmem, URODZIŁ który wówczas zaczął tworzyć stronnictwo w Norymberdze, SIĘ JEJ i wszyscy trzej zostali w r. 1524 wypędzeni z tego miasta NAJ-za swój wybitny udział w rozruchach. Jerzy Pencz powrócił WIĘKSZY do Norymbergi i został malarzem miejskim w r. 1532. OBYWATEL Był on subtelnym portrecistą, a Berlin i Karlsruhe posiadają dobre okazy jego dzieł. Zyskał on też sławę jako rytownik: dobrze jest znany jego portret Jana Fryderyka, elektora bawarskiego. Zmarł w biedzie w r. 1550. Hans Sebald Beham, który przybył do Frankfurtu w r. 1534, wsławił się jako rytownik i ilustrator. Luwr posiada malowany przezeń stół, jedyne jego znane malowidło. Zmarł we Frankfurcie w 1550 r. Brat jego, Barthel Beham, był w r. 1530 malarzem nadwornym księcia bawarskiego w Monachium. Portrety jego są dosyć liczne; wsławił się jako kwasorytnik. Zmarł względnie młodo w r. 1540.

Virgilius Solis (1514—1562) był malarzem i drzeworytnikiem.

Z rokiem 1550 zagasła w Norymberdze sztuka twórcza, a malarstwo wpadło w ręce miernot. Atoli żył tam od r. 1561 aż do swej śmierci malarz Mikołaj Lucidel, urodzony w Bergen w Hainault, który po latach wędrówki osiadł w tern mieście i malował dzieła, wyrastające przynajmniej ponad poziom otaczającego go upadku.

CO

r-H

ROZDZIAŁ XV

W KTÓRYM WIDZIMY, JAK AUGSBURG WYSYŁA NA PUSTYNIĘ SWEGO NAJWIĘKSZEGO SYNA I JAK ON W TEN SPOSÓB DOCHODZI DO MOŻNOŚCI MALOWANIA DWORU NIEOKRZESANEGO KRÓLA HENRYKA, KTÓRY MIAŁ WIELE ŻON

SZKOŁA AUGSBURSKA

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Na południe od Norymbergi leży wielkie i wolne miasto szwabskie Augsburg, które miało wydać największego swego geniusza, Holbeina. Chociaż zapiski tego bogatego miasta wspominają o malarzach wcześniejszych, dzieła ich zaginęły. Atoli byli tam z końcem wieku piętnastego dwaj artyści, Thoman Burgkmair i Hans Holbein Starszy, których synowie, Hans Burgkmair i Hans Holbein Młodszy, mieli przynieść sławę temu miastu.

O Thomanie Burgkmairze (1450—1510) wiemy zaledwie to, że w r. 1460 był uczniem sztuki malarskiej.

Natomiast posiadamy wiele malowideł i rytów Hansa Holbeina Starszego (1460? —1524), które dowodzą jego subtelnych zdolności. Urodził się on między r. 1460 a 1470 jako syn skórnika augsburskiego; nazwisko jego przewija się w zapiskach miasta w r. 1494 — a pierwsze jego datowane dzieło pochodzi z r. 1493. Augsburg, Monachium i inne miasta niemieckie posiadają jego dzieła. Nie wiadomo zupełnie, jakie były początkowe jego nauki — lecz możliwą jest rzeczą, iż uczył się tajemnic sztuki u Schongauera w Kolmarze. Zrazu ulegający, jak cała współczesna mu sztuka niemiecka, wpływowi Rogera van

MALARSTWO

der Weyden, potem około r. 1508 poddał się urokowi AUGSBURG Włochów i odtąd zmienił zupełnie styl swój w duchu WYSYŁA włoskim. Berlin posiada pyszny zbiór jego rytów; w tej NA dziedzinie artysta niebawem przewyższył swą umiejętność PUSTYNIĘ malarską. Małe ryte przez niego portrety augsburskich jego SWEGO przyjaciół są dziełami zdumiewającemi. Atoli sztuka wnosiła NAJWIĘK-mało pieniędzy do jego szkatuły, i w r. 1517 otrząsnął SZEGO on z nóg swych pył ulic augsburskich. Już dwaj synowie SYNA, jego, Ambrosius i Hans, wyjechali do Bazylei, gdzie A ON młodszy, Hans, osiadł w r. 1515, a starszy brat, Ambrosius, W TEN w r. 1516. Ambrosius zmarł wcześnie, około r. 1519. SPOSÓB Znany Portret mężczyzny, znajdujący się w Ermitażu peters- DOCHODZI burskim, a długo przypisywany Hansowi Holbeinowi Młod- DO szemu, jemu przyznają obecnie.    MOŻNOŚCI

Co do wielu dzieł, przypisywanych przez długi czas MALO-Hansowi Holbeinowi Młodszemu, przekonano się teraz, że WANIA twórcą ich był Hans Holbein Starszy. Do takich należy DWORU monachijskie Męczeństwo św. Sebastyana. Pomocnikiem NIEOKRZE-Hansa Holbeina Starszego był brat jego, Zygmunt Holbein, SANEGO który przeniósł się do Berna. Mniej więcej z tego czasu KRÓLA jest Dama w białej czapce „z muchą", przez niektórych HENRYKA, przypisywana Zygmuntowi Holbeinowi, obecnie znajdująca KTÓRY się w National Gallery w Londynie. Na subtelnem tern MIAŁ dziele w tle wypisane jest panieńskie nazwisko tej damy WIELE ŻON „Geborne Hoferin“.

Berlin posiada wykonany „suchą igłą" rysunek Hansa Holbeina Starszego, przedstawiający dwu jego synów,

„Prosy“ i „Hans Holbeinz datą 1511; Hans ma lat czternaście, wiek starszego brata jest zatarty.

Stary Hans nie doszedł nigdy do sławy w swem ro-dzinnem mieście Augsburgu. Ominęło go poparcie cesarza. Przeważnie zalegał on ze swym czynszem, a często także w rachunkach u rzeżnika. Pobyt jego w Augsburgu

zakończył się sprzedażą jego mebli za małą sumę, którą był winien bratu, Zygmuntowi. Zdaje się, że cała rodzina po-waśniła się, co prawdopodobnie zmusiło młodego Holbeina do szukania w szesnastym roku życia lepszego losu gdzieindziej. Stary Hans był subtelnym artystą, i wiedział o tern. Brak uznania napełniał go goryczą. Zlicytowany przez swego brata, przeniósł się stary mistrz, zdaje się, do Lucerny. Zmarł w Isenheim, w Alzacyi, w 1524 r.

HANS BURGKMAIR

1531

1473

Tymczasem znakomity syn starego Thomana Burgkmaira, Hans Burgkmair, urodzony w r. 1473, został w r. 1498 mistrzem swego cechu i wcześnie popadł pod urok Włochów. W samej rzeczy, jego mała berlińska Sw. Rodzina, namalowana w latach późniejszych, nie zawdzięcza nic a nic duchowi wieku piętnastego, w którym artysta się urodził. Został on mistrzem drzeworytu. Wielką sławą cieszy się dwieście jego drzeworytów, przedstawiających życie cesarza Maksymiliana, zwanego Weiskunig — jak również te jego kompozycye, które wchodzą w Pochód tryumfalny. Hans Burgkmair zmarł w Augsburgu w r. 1531; syn jego prowadził dalej pracownię ojca aż do r. 1559. Wiedeń, Monachium i Augsburg posiadają wiele jego dzieł.

HANS HOLBEIN

MŁODSZY

1497

1543

Urodzony w r. 1497, Hans Holbein nasłuchał się jako chłopak opowiadań o znienawidzonym papieżu Borgii

MALARSTWA

widzimy w Holbeinie realistę w malowa- MALO-

razu

i o Cezarze Borgii. Również powszechnie mówiono o Krzy- AUGSBURG sztofie Kolumbie i odkryciu drogi na wschód. Na rok czy WYSYŁA dwa po zwycięstwie Henryka VIII, króla angielskiego, pod NA Flodden, młodzieńczy Hans Holbein, liczący zaledwie lat PUSTYNIĘ osiemnaście (1515), był w Bazylei, jako już tam osiadły. SWEGO Zdaje się, że wybił się od razu. Najwcześniejsze jego dzieło, NAJWIĘK-mała Najśw. Panna z Dzieciątkiem, znajdująca się w tem SZEGO mieście, nosi datę 1514. Z pośród innych wczesnych dzieł SYNA, znajdują się w Bazylei: ukoronowana Najśw. Panna, wy-A ON golony Młody mężczyzna, prawdopodobnie wykonany jako W TEN św. Jan, i kilka surowych obrazów z męki Pańskiej, do SPOSÓB których należą Ostatnia wieczerza, ^Biczowanie Chry- DOCHODZI stusa, Góra Oliwna, ‘Ujęcie Chrystusa, Piłat, umywający DO ręce. Wszystkie obrazy z męką Pańską są namalowane na MOŻNOŚCI płótnie. Od

wykonał młody Holbein dla Hansa Bera WIELE ŻON

niu wzruszeń i traktowaniu figur — a miał on wtenczas WANIA lat osiemnaście, bo dzieło to pochodzi z r. 1515. Lecz DWORU w roku tym bynajmniej nie ograniczył się on do obrazów NIEOKRZE-religijnych; namalował też w tym roku swój sławny stół SANEGO z kompozycyami humorystycznemi, do których dorzucił, KRÓLA jako artystyczny żart, realistyczny list, okulary i przybory HENRYKA, do pisania, odtwarzając je tak łudząco, że wyglądały, jakby KTÓRY je można było podnieść. Dzieło to, znajdujące się obecnie MIAŁ w Zurychu

widocznie z początkiem r. 1515, gdyż ów Hans Ber poszedł na swoje nieszczęście jako chorąży z wojskami, które wyruszyły na dwudniowy rozlew krwi pod Marignano. Obraz, przedstawiający „Nikogo", którego zawsze oskarżają o zło popełnione, przystawał do zmysłu humorystycznego Hol-beina. Atoli w tym samym roku, licząc lat osiemnaście, miał też Hans namalować portret, zapowiadający go jako jednego z mistrzów owego czasu — wybornego, jasnowłosego Nieznanego młodzieńca w szacie szkarłatnej, znajdu-

jący się w Darmstadzie. A pod koniec tegoż roku zrobił on w przeciągu dziesięciu dni dla swego przyjaciela, Erazma, przebywającego wówczas w Bazylei, osiemdziesiąt dwa małych marginesowych rysunków piórkiem na odpisowym egzemplarzu jego satyrycznej „Pochwały Głupstwa** (<Snco-mion Morias), którą Erazm wydał u sławnego drukarza, Johannesa Frobena, w Bazylei w r. 1514. Egzemplarz ten znajduje się obecnie w Bazylei. Dla Frobena, któremu młody artysta prawdopodobnie zawdzięczał przyjaźń swą ze sławnym Erazmem, a po przybyciu do Bazylei także wiele zamówień, robił on znane projekty obwódek tytułowych, alfabetów, dewizek wydawniczych i ekslibrysów. Fro-ben zatrudniał także starszego brata Holbeina; zdaje się, że to zajęcie pociągnęło Ambrozyusza za Hansem do Bazylei.

Młodzieniec nasz, chociaż na wskroś artysta, nie wahał się podejmować pierwszej lepszej pracy dekoratorskiej. W następnym, 1516 roku widzimy go malującego sławny szyld dla jakiegoś nauczyciela i rozwijającego w nim znowu swój bogaty humor. Atoli poważna strona jego sztuki ukazuje go już jako mistrza. Z tego roku pochodzą subtelne portrety burmistrza Jakóba Meyera i Doroty Kannegiesser, drugiej Żony Jakóba Meyera, do których Bazyleja posiada również cenne szkice Holbeina. Szkice te wiążą się z interesującym faktem. Zobaczymy, że wszystkie rysunki, które Holbein zrobił przez całe swe życie, zostały wykonane z wytężoną wolą i że na nich dopisywał szczegóły, dotyczące koloru — miał bowiem zwyczaj malowania portretów swych z pamięci wedle tych rysunków. Rysując każdy portret z ogromną dokładnością, nie zatracał nigdy form, i potem kładł farby o tonach płytkich, lekko modelując ciało. Wynikało stąd bogactwo harmonii, które wytrzymało

MALARSTWA

zdumiewająco dobrze próbę czasu, i świetność kolorytu, AUGSBURG bardzo charakterystycznego dla geniuszu Holbeina.

W Bazylei znajduje się namalowany w r. olejnemi na papierze Adam i Ewa, malowidło, przedsta- PUSTYNIĘ wiające ich popiersia. Lecz w r. 1517 czekała jeszcze Hol-SWEGO beina wielka praca — udał się on mianowicie do Lucerny, NAJWIĘK-by ozdobić ogromnemi malowidłami ściany wewnętrzne SZEGO i zewnętrzne domu urzędnika Jakóba von Hertenstein. SYNA, Wewnątrz namalował tematy religijne, sceny z życia A ON codziennego, bajki o źródle młodości — zewnątrz zaś W TEN obrazy z historyi Grecyi i Rzymu i legendy późniejsze. SPOSÓB Niestety, dom ten rozwalono około 1824 r„ a nam pozo- DOCHODZI stały z tych dzieł tylko kopie.

Jego mocno odrestaurowana Ostatnia wieczerza, znaj- MOŻNOŚCI dująca się w Bazylei, była powodem gorących dysput, czy MALO-Holbein jeździł do Medyolanu, czy nie, gdyż obraz ten WANIA przypomina wielkie dzieło Leonarda da Vinci.

Jednakże Holbein wrócił do Bazylei i został tam do- NIEOKRZE-puszczony do cechu malarskiego 25 września 1519 r., SANEGO na dwa lub trzy tygodnie przed namalowaniem znanego KRÓLA portretu — popiersia uczonego i artystycznie usposobio- HENRYKA, nego ^Bonifacego Amerbacha, który później zebrał dzieła KTÓRY Holbeina, znajdujące się obecnie w Bazylei.

W r. 1520 ogłosił Luter rzecz skiej“, dzieło, zawierające zarodek Reformacyi. Król angielski, Henryk VIII, który wraz z Franciszkiem I, królem francuskim, był pokonanym przez Karola V kandydatem do korony cesarskiej, napisał swoją „Obronę“, za którą papież Leon nadał mu tytuł „obrońcy wiary“. Młody Holbein musiał słyszeć o tern wszystkiem od Erazma — musiał też słyszeć dowcipne komentarze Erazma do wszystkich tych spraw.

Dnia 3 lipca 1520 r. został Holbein zaprzysiężonym

137

WYSYŁA

1517 farbami NA

DO

DWORU

MIAŁ

„O Niewoli Babiloń- WIELE ŻON

HIST. MAL. IV- 18

jego

obywatelem Bazylei; w celu uzyskania tytułu mistrza swo-cechu ożenił się z Elżbietą, wdową z dwojgiem

dzieci. Jego pyszny bazylejski Portret własny, narysowany kolorowemi kredkami, ukazuje, jakim był wówczas, licząc lat dwadzieścia i trzy.

Przez siedem lat potem tworzył Holbein w Bazylei swą wielką sztukę. Subtelny bazylejski zbiór rysunków dowodzi, jak różnorodnym był jego geniusz w tym okresie. Są tam portrety, rysunki lawowane projektów do witrażów (heraldycznych i religijnych) i tym podobne. Na szczęście też zostawił nam Holbein heraldyczny rysunek - drzeworyt na karcie tytułowej książki o Fryburgu, wydrukowanej w r. 1520 — Święci patronowie Fryburga.

Na nieszczęście (dawno już bowiem dzieła te zaginęły) powodzenie Holbeina w Lucernie przysporzyło mu wiele pracy około malowania frontów domostw bazylejskich. Z dzieł tych sławni byli tańczący wieśniacy, od których dom ów nazwano „Domem tanecznym". W tych malowidłach ściennych powtarzał Holbein często swój stary dowcip, malując niektóre szczegóły z realizmem, wprost zwodzącym oczy. Zdaje się również, o ile można wnosić z rysunków w Bazylei, że rysował on kostiumy dla pań.

W lipcu 1521 r. zabrał się Holbein do dekoracyi wielkiej sali posiedzeń w ratuszu freskami, które na nieszczęście dawno zaginęły, a istnieje z nich tylko kilka szkiców i kopii. Lecz równocześnie wykonał artysta szereg znakomitych obrazów olejnych, które czynią go nieśmiertelnym. Do nich należy cudowny, tragiczny, urocznie działający Chrystus w grobie (1521), dzieło, namalowane w sposób zdumiewający i stawiające Holbeina w rzędzie wielkich mistrzów. Na r. 1522 przypada Najśw. źPanna z Solury (Solothurn), czyli Madonna Zettera, którą odnalazł Zetter. Służyła ona mianowicie malarzom i sztukatorom do ruszto-

MALARSTWA wania jako deska, na której stojąc, pracowali około restau- AUGSBURG racyi jednej z kaplic; na szczęście była ona obrócona WYSYŁA malowidłem na dół. Karlsruhe posiada dwa panneau z Sw. NA ‘Urszulą i Sw. Jerzym. Z tego samego 1522 r. pochodzi PUSTYNIĘ sławny projekt Holbeina do drzeworytu, stanowiącego SWEGO obwódkę tytułową Stołu Cebes, oryginalnie skomponowa- NAJWIĘK-nego dla łacińskiego Nowego Testamentu Erazma. W tym SZEGO też roku narysował Holbein inną kartę tytułową dla Nowego SYNA, Testamentu w przekładzie Lutra, wydanego przez Adama A ON Petri, którego znakiem drukarskim było dziecko, jadące na W TEN lwie. Dla niego również skomponował Holbein w r. 1523 SPOS0B tytuł do małego wydania (w ósemce) Nowego Testamentu DOCHODZI w języku niemieckim, a później, w tymże samym jednak DO roku, narysował kilka z licznych rycin do Lutrowego prze-MOŻNOŚCI kładu Starego Testamentu. W tym samym jeszcze roku stwo- MALO-rzył wiele drzeworytów dla Lutrowego Nowego Testa- WANIA mentu w wydaniu Wolffa i wyborny mały Okrągły portret DWORU podeszłego Erazma dla Frobena. W r. 1523 Erazm nie- NIEOKRZE-jednokrotnie pozował Holbeinowi do portretów olej- SANEGO nych, z których dwa posłał do Anglii, a jeden do Frań- KRÓLA cyi. Jeden z angielskich Portretów Erazma darował HENRYKA, Karol I Ludwikowi XIII; dziś znajduje się on w Luwrze — KTÓRY jest to sławny „Erazm piszący". Egzemplarz francuski — MIAŁ portret olejny na papierze — który Holbein sam zawiózł WIELE ŻON kolekcyoniście Amerbachowi do Avignonu, wrócił do Bazylei. Dla Hansa podróż ta była pretekstem do dłuższego pobytu we Francyi; dwa rysunki, znajdujące się w Bazylei, dowodzą pobytu jego w Bourges. Są one zrobione z Podobizny księcia Jebana de Sherry i jego małżonki, znajdujących się w tamtejszej katedrze. Czwarty Portret Erazma z Sfrobenem zaginął.

W r. 1524 i 1525 szalała wojna chłopska.

Na r. 1524 i 1525 przypada prawdopodobnie Osiem małych obrazów męki Chrystusa, niedatowanych, objętych jedną ramą, a znajdujących się w Bazylei. Były one długo w tamtejszym ratuszu, dokąd przeniesiono je z ołtarza, na którym znajdowały się ongi, ażeby ocalić je przed wściekłością obrazoburców w r. 1529. Na nieszczęście odnowiono je w sposób okropny. Pałac w Hampton Court posiada obraz Nie dotykaj mnie (czyli Chrystus zmartwychwstający) , który przypisują Holbeinowi.

Z tego samego okresu pochodzą dwie zawory ołtarza w Fryburgu w Bryzgowii, namalowane dla Hansa Oberriedta, rajcy bazylejskiego. Część jego środkowa uległa zaciekłości obrazoburców. Zawory te przedstawiają źBoże Narodzenie i SKdoracyę trzech mędrców ze Wschodu. W Bazylei znajduje się dyptyk, namalowany olejno farbami brunatną i niebieską: Syn Człowieczy i Mater dołorosa. Malowidła brunatne dla organów katedry bazylejskiej i szkice do nich znajdują się w Bazylei, jak również szereg szkiców do obrazów, które prawdopodobnie zaginęły lub uległy zniszczeniu — biało-czarna akwarela na papierze, przedstawiająca Najśw. Pannę, karmiącą Dzieciątko; rysunek lawowany na czerwonem tle, Dzieciątko, uczące się chodzić; biało - czarny na szarem tle, Chrystus, niosący krzyż (Hol-bein skomponował drzeworyt z Chrystusem, bardzo podobnym do tego szkicu); Naga kobieta, rysunek lawowany na czerwonym papierze, i inne.

Teraz przychodzimy do sławnych drzeworytów, które Holbein wykonał między rokiem 1523 a 1526. Najwcześniejszym jest Ałfabet (abecadło) Tańca Śmierci, wyrzezany przez największego jego rytownika, Liitzelburgera, który przybył do Bazylei w r. 1523, a zmarł r. 1526. Następne abecadło przedstawiało zabawy dziecięce, dalsze znowu zabawy na jarmarku wiejskim i t. p. Atoli SKbecadło Tańca

MALARSTWA

długo przed WYSYŁA

A ON

Śmierci miało największe powodzenie. Taniec Śmierci zaj- AUGSBURG mował chorobliwą wyobraźnię Niemców na przybyciem Holbeina — a Dominikanie ustawicznie żaba- NA wiali się tym ponurym tematem: Śmiercią, która przycho- PUSTYNIĘ dzi do wszystkich, wielkich i maluczkich, bogatych i ubo- SWEGO gich, królów i cesarzy, biskupów i żołnierzy, kupców i uczo- NAJWIĘK-nych, mnichów i nierządnic, zakonnic i żartownisiów. Hol- SZEGO bein w swem abecadle Tańca Śmierci stworzył najsław- SYNA, niejsze tego rodzaju dzieło wszystkich czasów.

HENRYKA,

Lutzelburger wyrzezał nadto dla Holbeina dwa dzieła, KTÓRY mające wielkie znaczenie. Reformacya szalała w tych cza- MIAŁ sach, Holbein zaś skomponował satyryczny nagłówek do WIELE ŻON przemawiającej w imieniu reformatorów broszury, z której rzadkości wnoszą, że ją skonfiskował zarząd Bazylei z powodu jej pełnych goryczy napaści na sprzedawanie odpustów przez papieża. Drugiem dziełem był nagłówek do dra Jana Coppa Kalendarza Ewangelickiego z r. 1527:

Chrystus jako Światłość oświeca świat, a papież i księża odwracają się od Niego. Walka religijna ogarnęła teraz Ba-zyleję, a artyści popadli w zupełnie zapomnienie. Holbein również cierpiał na brak zarobków, zadowolony z nędznej

Powodzenie abecadła skłoniło Holbeina do rozwinięcia W TEN tego pomysłu i stworzenia wielkiej seryi drzeworytów SPOSÓB p. n. Taniec Śmierci, również wyrzezanych przez Liitzelbur- DOCHODZI gera. Dzieło to rozniosło sławę jego szeroko. Wydanie pierw- DO sze obejmowało czterdzieści drzeworytów, drugie czterdzie- MOŻNOŚCI ści jeden. Po śmierci Liitzelburgera dodano jeszcze osiem MALO-rytów, przedstawiających owoczesne zwyczaje. Lutzelburger WANIA wyrzezał również dziewięćdziesiąt jeden „wielkich“ drze- DWORU worytów Hansa Holbeina do Starego Testamentu dla Trech- NIEOKRZE-sela. Tśaniec Śmierci roznieśli kramarze po całej Europie, SANEGO a Rubens przysięgał, że od nich pobierał pierwsze lekcye KRÓLA sztuki.

płacy za szyldy urzędowe na budowlach publicznych. Atoli w tym niepomyślnym 1526 roku dawny jego protektor, Jakób Meyer, pospieszył mu z pomocą i zamówił u niego wielki Obraz ołtarzowy Meyera, który uważają za główne malowidło religijne Holbeina. Stary burmistrz trwał przy dawnej wierze, podczas gdy Reforma-cya zaczynała władać w Bazylei, i wraz ze swem stronnictwem, stanowiącem mniejszość w Radzie, publicznie dał wyraz swej wierze, zamawiając obraz ołtarzowy, na którym on wraz z rodziną swoją jest namalowany jako donator. Obecnie obraz ten znajduje się w Darmstadzie, a kopia jego w Dreźnie. Szkice portretowe Jakóba Meyera, żony jego, ZDoroty, i ich córki, Anny, wykonane kredkami, są w Bazylei. Sławny ten obraz ołtarzowy znajduje się w doskonałym stanie, a bogactwo jego gorącego kolorytu zachowało się w całej pełni.

Bazyleja posiada dwa „idealne“ portrety pięknej blondynki, namalowane w r. 1526, kiedy, wobec zapędów obrazoburczych , brakowało Holbeinowi zamówień. Są to: sławna Lais Corinthiaca, z r. 1526, i jej pendant, tyenus. Przypuszczają, że była to kochanka Holbeina, gdyż nazywano go Apellesem, a kochanką Apellesa była sławna piękność, Lais z Koryntu. Przedstawiona tu piękność była córką szlacheckiej rodziny von Offenburgów. Dorota była zupełnie młoda, kiedy umarł jej ojciec; matka zaś, kobieta, wiodąca najnikczemniejsze życie, wydała dziewczynę za rozpustnego młodego arystokratę, Joachima von Sultz. Kiedy Holbein malował tę bezwstydną dziewczynę, liczyła ona lat około dwudziestu dwu. Zdaje się, że Dorota Offenburg wniosła w życie Holbeina wielkie zamieszanie. Lecz, czy tak było istotnie, czy nie, artysta zaczął teraz spoglądać bystrzej w świat.

MALARSTWA

DOCHODZI

Erazm, od dawna niepokojony przekonaniem, że dla AUGSBURG zdolności Holbeina trzeba było szerszego i korzystniejszego WYSYŁA pola, niż to, które otwierała przed nim Bazyleja, polecił NA go swemu przyjacielowi, Tomaszowi Morę, wielkiemu an- PUSTYNIĘ gielskiemu mężowi stanu i uczonemu, który niebawem miał SWEGO zostać lordem - kanclerzem Henryka VIII. Morę w odpo- NAJWIĘK-wiedzi swej przyrzekł Erazmowi, że uczyni dla tego „cu- SZEGO downego artysty“ wszystko, co leży w jego mocy. Wówczas SYNA, Holbein, w jesieni r. 1526, a w dwudziestym dziewiątym A ON swego życia, opuścił Bazyleję i wybrał się przez Ant- W TEN werpię w swą pełną wydarzeń podróż do Anglii. Podróż SPOSÓB ta miała wywrzeć ogromny wpływ na całe jego życie.

Przyjaźń z Erazmem zapewniła Holbeinowi życzliwe DO przyjęcie w domu wiejskim Tomasza Morę „we wsi Chel- MOŻNOŚCI sea“; zresztą już przedtem wykonał był Holbein obwódkę MALO-do stronicy dekoracyjnej dla dzieła Mora p. n. „Utopia“, WANIA wydanego u Frobena w r. 1518. Od razu też, dzięki po- DWORU tężnemu wpływowi Mora, zaczął Holbein malować por- NIEOKRZE-trety tamtejszych znakomitości, a samego Tomasza Mora SANEGO sportretował kilkakrotnie. Namalował też sławną grupę ro- KRÓLA dżiny Mora, znaną jako ^Rodzina sir Tomasza Mora, HENRYKA, do której szkic znajduje się w Bazylei, a której oryginał KTÓRY (temperą na płótnie) zaginął. Zbiory królewskie w Wind- MIAŁ sorze posiadają subtelne rysunki kredkowe większej części WIELE ŻON głów, odtworzonych w tych portretach. Z tego okresu pochodzą również malowane portrety TDarhama, arcybiskupa z Canterbury, i Fishera, biskupa Rochesłeru, do których pyszne rysunki znajdują się w Windsorze, z dwu zaś malowanych portretów arcybiskupa jeden znajduje się w Luwrze, a drugi w Lambeth Pałace. Stokesley, biskup JTondynu, znajduje się w Windsorze, gdzie jest również wielki malowany portret rycerskiego Sir Henryka Guildforda, koniuszego szorstkiego króla Henryka. Król cenił i lubił

bardzo młodego Guildforda. Atoli Guildford, mimo całej swej mądrości, brutalnie sprzeciwił się małżeństwu z Anną Boleyn bez błogosławieństwa papieskiego. W ten sposób ściągnął na się gniew tej piękności, która zagroziła mu, że, skoro zostanie królową, on straci swe stanowisko; na co Guildford odpowiedział, że, chcąc oszczędzić jej trudu, natychmiast zrzeka się swych obowiązków. Guildford zmarł w maju 1532 r.

Prado posiada Portret starego szlachcica w stroju czarnym, namalowany podczas tego pobytu artysty w Anglii. Luwr posiada portret astronoma królewskiego, Mikołaja Kratzera z Monachium, z datą 1528; Drezno mały podwójny portret Tomasza Qodsalve i jego syna, Jana, z datą 1528, a Monachium Sir Bryana uke ze stojącą za nim Śmiercią.

W lecie 1528 r. był Holbein z powrotem w Bazylei i przywiózł ze sobą rysunki do wielu portretów, które namalował w Anglii, a do których należą: Sir Nicholas Ca-rew, koniuszy; Mężczyzna i kobieta, jakieś wybitne osobistości; Nieznana dama, subtelny portret, w którym widzimy typowy strój głowy dworu angielskiego; Nieznany młody człowiek w kapeluszu o szerokich skrzydłach; wreszcie berliński portret Nieznanego mężczyzny z brodą.

Holbein kupił teraz dom w Bazylei. Miasto to posiada portret malowany Rodziny Holbeina — jego żony, Elżbiety, z dwojgiem najstarszych ich dzieci, Filipem i Katarzyną. Ten chłopak, Filip, został złotnikiem; uczył się tej sztuki w Paryżu i po wielu podróżach osiadł w Augsburgu. Założył tam rodzinę, której cesarz Maciej nadał szlachectwo z nazwiskiem Holbein von Holbeinsberg. Obraz ten, wielkości naturalnej, namalowany farbami olejnemi na papierze, wycięty jest z tła i nalepiony na desce.

Holbein miał jeszcze dwoje dzieci: chłopca, Jakóba,

HOLBEIN 1497 —1543

NIEMIECKA SZKOŁA Z AUGSBURGA

„KUPIEC GISSE“ (Berlin, Muzeum Królewskie)

_

i

rli

V. JOH

b iS ArciOH>l"'MT j.'WjM .y>U<VA% ■

i

■

K

■i

.

r

'

i'

—

,________^fty?

A

J2

r

H

i

r

1

⁵

Mi

L\

i

i ?

MALARSTWA

który został złotnikiem w Londynie, i dziewczynę Kiingolt, AUGSBURG podobnie jak jej starsza siostra, wydaną za mąż w Bazylei. WYSYŁA

na wie- PUSTYNIĘ

WANIA

Powróciwszy do Bazylei, popadł Holbein znowu w biedę. NA Spory religijne rozdwoiły miasto. Rada miejska czystą swoją cześć i chwałę, wydała edykt, który powi- SWEGO nien być wypisany w sercu każdego człowieka i na bramie NAJWIĘK-każdego kościoła, że „nikt nie powinien nazywać drugiego SZEGO papistą czy lutrem, heretykiem, zwolennikiem nowej wiary, SYNA, czy dawnej, — należy zasię każdego zostawić w spokoju i nie- A ON wyszydzanego we własnej jego wierze“. Rozkaz ten wydano W TEN do narodu, rozgorączkowanego namiętnością, która zaśle- SPOSOB piała każdego w jego parafialnej religii. Na Wielkanoc DOCHODZI 1528 roku zabrano obrazy z wielu kościołów; rok 1529 DO oglądał wybuch obrazoburstwa. Rada miasta, nie mogąc za- MOŻNOŚCI tamować szału fanatyków, wydała odtąd zakaz umieszczania MALO-obrazów w kościołach.

WIELE ZON

W r. 1529 Holbein zmuszony był rysować wzory dla DWORU złotników — pochwy do sztyletów i t. p. Z tego to czasu NIEOKRZE-pochodzi drzeworyt Erazm w ramie, służący jako frontispis SANEGO do dzieł Erazma — czasami nazywany Grazm z bożkiem KRÓLA Terminusem. Jednakże wogóle krucho było teraz z kompo- HENRYKA, zycyami Holbeina dla drukarzy bazylejskich: grzechem nie-KTÓRY omal stało się bowiem w tym czasie umieszczać jakąś de- MIAŁ koracyę w książce religijnej!

Ciasnota stronnictw zniechęciła Erazma, który wraz ze swym przyjacielem, Amerbachem, ze smutkiem w sercu opuścił Bazyleję i przeniósł się do Fryburga. Tam odwiedził ich Holbein i namalował mały Portret Erazma, trzymającego ręce na otwartej książce, z datą 1530; obecnie znajduje się on w Parmie. Bazyleja posiada mały Okrągły portret miniaturowy Erazma, namalowany przez Holbeina olejno w tym samym czasie, Hanower zaś podobny okrągły portret miniaturowy Melanchtona, również farbami olejnemi.

145

HIST. MAL. IV - 19

W lecie 1530 roku polecono Holbeinowi uzupełnić wielkie malowidła ścienne w sali obrad bazylejskiego ratusza. Namalował on tam Króla śRehoboama, kopiącego nogą wysłańców ludu, i Samuela, obwieszczającego Saulowi gniew 9$oga, — ale dzieła te dawno zaginęły i w Bazylei istnieją tylko szkice do nich.

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Dwa te dzieła, chociaż były tak wielkie, nie mogły wydobyć Holbeina z biedy, gdyż musiał zniżać się do najlichszych robót dla rady miejskiej — n. p. malował zegary na bramie Reńskiej w jesieni r. 1531 za 14 florenów, — chociaż cyfra ta wydaje się jeszcze niezwykłą w porównaniu z siedemdziesięciu dwu florenami za dwa wielkich rozmiarów malowidła ścienne! Holbein zaczął znowu marzyć o Londynie. Sir Thomas Morę był obecnie najwyższym dostojnikiem państwa, był mianowicie lordem kanclerzem. W Bazylei widział artysta przed sobą tylko ruinę. Otrząsnął tedy pył bazylejski ze stóp swoich i wyruszył do Anglii. Zaledwie urządził się w Londynie, a oto rada miasta Bazylei napisała doń pochlebny list, ofiarowując mu stałą pensyę. Ale spóźniła się — Holbein przybył do Londynu, który miał zrobić zeń bardzo wiele. Nieszczęściem, kiedy przybył, Sir Thomas Morę ustąpił ze swego wysokiego stanowiska. Jednakże Holbein znalazł gorące przyjęcie w kolonii kupców niemieckich, którzy tworzyli świat odrębny, żyjąc w „Steelyardzie“, należącym do ligi hanzeatyckiej. Sklepy ich i mieszkania grupowały się około starego ich ratusza wraz z ich ogrodem i winiarnią czy gospodą. Do Steelyardu nad Tamizą zwracał się handel Wschodu i tam korzenie wschodnie stawały się towarem angielskim. Przybywszy do Londynu, dowiedział się Holbein, że Warham i Colet już nie żyją, a Sir Thomas Morę jest w niełasce.

Tak więc w r. 1532 i 1533 malował Holbein jeden po drugim portrety kupców niemieckich z Steelyardu. Z ma-

MALARSTWA

SZEGO

lowideł tych Berlin posiada jedno, należące do jego arcy-AUGSBURG dzieł: jasnowłosego, młodego, trzydziesty czwarty rok liczą- WYSYŁA cego fjerzego Gisse (albo Gyze) „z goździkami", z datą NA 1532. W portrecie tym Holbein umiejętnie zdobywa po- PUSTYNIĘ dziw filistrów łudzącymi oczy szczegółami realistycznymi, SWEGO lecz równocześnie tak wszystko wiąże w jedną całość, że NAJWIĘK-stwarza subtelne dzieło sztuki.

W Wiedniu hr. Schónborn posiada portret Młodego SYNA, mężczyzny z datą 1532. Windsor posiada brodatego A ON Mężczyznę, który ma być złotnikiem Hansem z Ant- W TEN werpii. Z r. 1533 zaś pochodzą wiedeński Derich ‘Gybis SPOSOB z Duisburga i berliński Nieznany mężczyzna z jasną brodą. DOCHODZI Praga ma posiadać miniaturowy portret własny Holbeina DO z tegoż samego roku.    MOŻNOŚCI

Namalował on również dwa wielkie obrazy alegoryczne MALO-dla starego ratusza cechowego, temperą na płótnie — Tryumf WANIA bogactwa i tryumf ubóstwa, z których to sławnych dzieł DWORU istnieją w Luwrze kopie i mały szkic, dla Steelyardu zaś NIEOKRZE-skomponował wielce podziwiane dekoracye na uroczystość SANEGO 31 maja 1533 r., kiedy to Anna Boleyn jechała konno KRÓLA z Towru do Westminsteru na swoją koronacyę. Tak więc HENRYKA, przez kilka lat, aż do r. 1536, był Holbein całkowicie za- KTÓRY jęty przez kupców niemieckich Steelyardu.    MIAŁ

Potem pozyskał on osobiste względy królewskie. WIELE ZON Jakim sposobem, jest to rzecz nieznana. Sir Thomas Morę postradał przyjaźń królewską, ponieważ sprzeciwił się rozłamowi z Rzymem, i 6 lipca 1535 r. poszedł za starą wiarę na szafot wraz z osiemdziesięcioletnim biskupem Fisherem.

Holbein był już przedtem w stosunkach z niektórymi dostojnikami Dworu w r. 1533, gdyż w roku tym namalował portret sokolnika królewskiego, fRoberta Chesemanay znajdujący się obecnie w Hadze. Lecz do królewskiego koła zaczął Holbein zbliżać się w r. 1537, kiedy namalo-

wał podwójny portret Ambasadorów, w którym na pierwszym planie umieścił czaszkę wydłużoną, namalowaną w ten sposób, że we właściwej perspektywie można oglądać ją jedynie pod pewnym kątem; szczegół ten sprawił wiele kłopotu mędrkom ubiegłych lat. Dziś znajduje się ten portret w National Gallery i uchodzi za jedno z największych dzieł artysty, prawdopodobnie głównie dzięki swym wielkim rozmiarom. Przedstawia on Jana de Dinteville, ambasadora francuskiego na Dworze angielskim w r. 1532-33, i jego przyjaciela, U er ze go de Selve, biskupa z Xavaur, ambasadora Karola V, który w tym czasie odwiedził Dinte-ville’a. Holbeina portret Cromwella, twórcy kościoła anglikańskiego, pochodzi mniej więcej z r. 1533-34. W roku 1535 ukazał się Coverdale’a przekład biblii na język angielski ; był on dedykowany królowi, a Holbein skomponował dlań kartę tytułową z portretem Henryka VIII w drzeworycie. Henryk wprowadził już właśnie nowy zwyczaj , każący mężczyznom nosić brodę. Holbein skomponował również w tym czasie swe satyryczne ataki przeciw mnichom w drzeworytach do katechizmu Cranmera. Serya małych, oryginalnych, satyrycznych rytów, przedstawiających ZMękę Tańską, niegdyś należąca do hr. Arundela, zaginęła. Na r. 1535 przypada portret poety Nicolasa Bourbon de Vandoeuvre. Rysunek Holbeina do tego portretu posiada Windsor; z niego też artysta wykonał później drzeworyt dla wydania poematów łacińskich Bourbona (1538). Brun-świk posiada Ambrożego czyli Cyryaka źfallona.

ODRODZENIE W NIEMCZECH

W czasach owych stosowano do portretów miniaturę, a Holbein był jednym z najlepszych mistrzów w tej sztuce; nauczył się jej, widząc pracującego na dworze angielskim Niderlandczyka, Łukasza Horebouta. Diirer podziwiał był wielce dzieła siostry Horebouta, przebywającej wonczas

MALAR STWA

WYSYŁA

w Antwerpii Zuzanny Horebout , która była następnie żoną AUGSBURG jednego z łuczników królewskich i osiadła w Londynie.

Z właściwych miniatur Holbeina sławnym był swojego NA czasu Śpiący Kupido (na kości słoniowej). Mały Henryk PUSTYNIĘ źBrandon, syn księcia Suffolk, znajdujący się w Windso- SWEGO rze, nosi datę 1535. W rodzinie Seymourów znajdują się NAJWIĘK-ŻHenryk VIII i Joanna Seymour, młoda jego żona po śmierci SZEGO straconej Anny Boleyn, której dzień koronacyjny uświetnił SYNA, był Holbein. Oba te portrety mają datę 1536, w którym A ON to roku Joanna Seymour dostąpiła korony, Holbein zaś zo- W TEN stał malarzem nadwornym ze stałą pensyą, wchodząc w ten SPOSÓB sposób w swój tryumfalny okres, w którym namalował nie- DOCHODZI śmiertelne portrety króla, jego dworu i wybitnych osobi- DO stości tamtejszych.    MOŻNOŚCI

Pierwszą była Joanna Seymour, znajdująca się obecnie MALO-w Wiedniu. W r. 1537 namalował Holbein wielką grupę WANIA portretową na ścianie Izby Królewskiej w Whitehall, obej-DWORU mującą Henryka VII, Elżbietę York, Henryka VIII i Joannę NIEOKRZE-Seymour, a zniszczoną przez pożar, który szalał w Whi- SANEGO tehall w r. 1698. W Hampton Court znajduje się mała KRÓLA kopia tego dzieła z czasów Karola II; część kartonu przy- HENRYKA, gotowawczego, wykonanego białą i czarną temperą, należy KTÓRY do księcia Devonshire, a Monachium posiada ołówkowy MIAŁ portret Henryka VIII, który Holbein swoim zwyczajem WIELE ZON narysował przed namalowaniem portretu jego w powyższej grupie. Ten portret rozkraczonego, ponurego, samowolnego króla, podpartego pod bok, bawiącego się jedną ręką rzemykiem swego sztyletu, został typem Henryka VIII po wszystkie czasy — kopiowano go i kopiowano bez liku. Sam Holbein użył go do wielkiego drzeworytu , służącego jako frontispis w Kronice Halla. Król wyraźnie coraz więcej lubił artystę; wreszcie obdarzył go swem zaufaniem i — podziwem. „Mógłbym zrobić siedmiu hra-

biów z tyluż chłopów, choćby codzień; ale z siedmiu hrabiów nie mógłbym zrobić jednego Holbeina" — mawiał król.

ODRO-DZENIE W NIEMCZECH

Drezno posiada wielki portret Sieura de Morette, albo, jak sądzą niektórzy, złotnika królewskiego, SKuberta Moretta, który upozował się na wzór ponurego króla z fresku w Whitehall. Jest to pyszne dzieło. Trzeba tu zaznaczyć, że Holbein projektował wiele złotych i srebrnych naczyń dla króla, jak tego dowodzą dwa jego szkicowniki (jeden w British Museum, a drugi w Bazylei); Bodleianeum w Oxfordzie posiada jego rysunek do sławnego wysokiego puharu dla królowej, Joanny Seymour. W r. 1537 namalował Holbein portret Sir Ryszarda Southwella, znajdujący się teraz w Ufficyach. Ten Southwell przyczynił się najwięcej do upadku Sir Thomasa More’a.

Po śmierci królowej, Joanny Seymour, w październiku

1537    r., Tomasz Cromwell i rada królewska rozglądali się za jakąś stosowną do zamęścia księżniczką, chociaż król niezbyt gwałtownie pragnął żony. Jednakże na końcu długiej listy serce królewskie, zdaje się, rozgorzało na widok księżnej medyolańskiej, Krystyny Duńskiej, która w trzynastym roku życia owdowiała po Sforzy, księciu medyolań-skim. Księżna była córką króla duńskiego, Fryderyka II, którego widzieliśmy na bankiecie z młodym cesarzem Karolem V, a którego podczas tego bankietu namalował Diirer — była ona więc córką królowej Izabeli, siostry cesarza Karola V. Małżeństwo Henryka z siostrzenicą cesarza byłoby złagodziło obrazę, jaką wyrządził on cesarzowi, odrzucając ciotkę cesarza, Katarzynę Aragońską. Posłano tedy Holbeina do Brukseli, dokąd przybył 10 marca

1538    r. Znajdowała się tam księżna ze swoją ciotką, wielko-rządczynią Niederlandów. Poseł angielski, Jan Hutton, wysłał był już do Anglii pracowicie wykonany portret księżnej, atoli po przybyciu Holbeina coprędzej wysłał po-

MALARSTWA

HENRYKA,

słańca, któryby powstrzymał doręczenie owego portretu, AUGSBURG donosząc Cromwellowi, że nie jest on „ani tak dobry, jak WYSYŁA tego wymaga okoliczność, ani, jak potrafi go zrobić Mistrz NA Hans". Sam Hutton narysował dla króla piórkiem portret PUSTYNIĘ księżnej, w którym jest ona wystawiona na pokaz, jak SWEGO klacz do sprzedania: „kiedy raczy uśmiechnąć się, zjawiają NAJWIĘK-się dołeczki na jej policzkach, a jeden na brodzie, z czem SZEGO jest jej bardzo do twarzy". Hutton widocznie znał swojego SYNA, króla. Natychmiast ubłagał księżnę Krystynę, żeby zgo- A ON dziła się pozować Holbeinowi. Dnia 12 marca, w dwa dni W TEN po swojem przybyciu, Holbein przez trzy godziny pracował SPOSÓB nad rysunkiem, z którego namalował swoje arcydzieło, DOCHODZI Księżnę Medyolańską w jej szesnastym roku życia. Portret DO ten znajduje się dziś w National Gallery. Czy Krystyna MOŻNOŚCI lękała się losu żon gwałtownego króla, czy była jakaś inna MALO-przyczyna, dość, że zalecanki królewskie nie doprowadziły WANIA dalej, niż do namalowania jej portretu. Krystyna wolała DWORU zostać księżną lotaryńską, a portret swój posłała Henry- NIEOKRZE-kowi z dowcipnem oświadczeniem, że ma tylko jedną SANEGO głowę — gdyby miała dwie, jedną oddałaby na usługi Jego KRÓLA Królewskiej Mości.

W lecie tegoż samego roku Holbein wyruszył do Bur- KTÓRY gundyi Górnej w misyi do króla angielskiego, której celu MIAŁ nie znamy. Korzystając z tej drugiej podróży, wstąpił do WIELE ŻON Bazylei, żeby odwiedzić swą rodzinę. Przybył tam z początkiem września, wprawiając w zdumienie ziomków swoich bogatym swym strojem, był bowiem „odziany w jedwab i aksamit, podczas gdy dawniej wino musiał kupować z pod czopa" (posyłać po wino do tawerny, znaczyło — być biedakiem). I w samej rzeczy, Holbein teraz miał się dobrze, a nadto był sławny w całej Europie.

Jego angielska pensya wynosiła 300 do 400 funtów ster-lingów, licząc na dzisiejsze pieniądze. Bazyleja spostrzegła

się, że odepchnęła wielkiego człowieka, i zaczęła wabić „swojego drogiego współobywatela, Hansa Holbeina", obietnicą pensyi stałej, jeśli wróci do rodzinnego miasta. Holbein przedstawił wówczas radzie, że nie może porzucić służby u króla angielskiego, chyba za jego zgodą i dopiero za dwa lata. Rada zgodziła się czekać, a żonie jego tymczasem wyznaczyła pensyę, — Holbein zaś miał, powróciwszy do Bazylei, wyrzec się dostarczania dzieł sztuki dworom obcym częściej, niż dwa lub trzy razy do roku, z zastrzeżeniem, że nie będzie „kłamliwie przebywał za granicą pod pozorem odbywania takich podróży". Na tę propozycyę Holbein się zgodził. Zamierzał on z pewnością wrócić i przemalować swe malowidła ścienne na własny rachunek, uważając, że tylko jeden „Dom taneczny" jest „dosyć dobry".

ODRODZENIE W NIEMCZECH

Jednakże artysta nie miał już nigdy oglądać Bazylei. W grudniu 1538 był napowrót w Londynie, a w pięć lat później, stanąwszy na szczycie swej mocy, sławy i bogactwa, zmarł w Londynie, tknięty zarazą.

Na Nowy Rok 1539 podarował królowi portret małego ^Księcia Gdwarda, czem go wielce uradował. Henryk VIII pielęgnował to dziecko z przesadną troskliwością, był to bowiem malec bardzo delikatny. Zdaje się, że Hanower posiada ów malowany portret dwuletniego dziedzica tronu angielskiego w znanym obrazie, przedstawiającym pół jego postaci. Bazyleja posiada ryt w formie medalionu, wyobrażający małego następcę tronu z psem.

W lipcu 1539 r. odbył Holbein znowu podróż w miłosnych sprawach króla. Księżna Medyolańska odmówiła stanowczo. Zdolny i przebiegły Tomasz Cromwell, przezierając może intrygi stronnictwa Norfolków i wabne zabiegi Katarzyny Howard, uczynił posunięcie niebezpieczne — ze względu na zmysłowego króla — planując

HOLBEIN 1497 — 1543

SZKOŁA NIEMIECKA Z AUGSBURGA „KRYSTYNA, KSIĘŻNA MEDYOLANU“ (Londyn, Galerya Narodowa)

■ -i

&

7*

M13.8 J O H — xm

. AJD3IM3IM AJOXX8 A0MU980UA X

-\3WKA0xa-au    , Kwnsra*.

(AWOCIOSAH ayhhjaD ,mycmoJ)

0>

4

ł>l

%

mm

L

V-

^r

M

2

A

MALAR S T W A małżeństwo króla z Anną Cleves, księżniczką protestancką. AUGSBURG Holbein udał się z portretem swego króla do Niemiec, WYSYŁA ażeby namalować portret księżniczki. Dzieło to ukończył NA Holbein z początkiem sierpnia, a wrócił do Londynu PUSTYNIĘ 1 września z portretem Anny Cleves, na którym, jak stara SWEGO wieść głosi, artysta ją upiększył. Obraz ten można oglądać NAJWIĘK-w Luwrze. Widzi się w nim to, czego się z góry spo- SZEGO dziewamy. Mówią także, że Holbein nic nie przesadził, lecz SYNA, namalował ją jako kobietę pospolitą, taką, jaką była, i mówią A ON o niej, że jest brzydka w porównaniu z Joanną Seymour. W TEN Niechże sobie będzie, jak chce. Faktem jest, że Anna SPOSÓB Cleves uchodziła wśród swoich za piękność — i niema DOCHODZI żadnych dowodów, żeby Henryk istotnie uważał ją za ko- DO bietę pospolitą, chyba dopiero wtedy, kiedy chodziło MOŻNOŚCI o sprawę prawnego rozwodu. Atoli trzeba chyba nie mieć MALO-oczu, żeby dopatrywać się piękności w Joannie Seymour; WANIA zestawiona z nią Anna Cleves z pewnością posiada więcej DWORU uroków cielesnych. Jest, zdaje się, faktem, że przeważna NIEOKRZE-część tych pań z domu Tudor była to czereda kobiet SANEGO brzydkich; chwalby zaś piękności Katarzyny Howard, która KRÓLA miała zająć miejsce tępej Anny Cleves, byłyby może bar- HENRYKA, dziej przekonywujące, gdyby jej był nie namalował wierny KTÓRY prawdzie pendzel Holbeina. Jakkolwiek król Henryk był MIAŁ

widocznie nie pogniewał się na Holbeina WIELE ŻON

.<P*-

rozczarowany,

o ten portret, gdyż wkrótce potem podwoił artyście jego pensyę. Bazyleja usunęła się w mgłę niepamięci. Holbein miał namalować sufit kaplicy w pałacu Sw. Jakóba w czasie, kiedy Anna Cleves była królową. Biedna Anna Cleves zaznała zaledwie dwu miesięcy pożycia małżeńskiego — a potem została „spensyonowana" jako królewska „siostra".

Gniew królewski spadł na Tomasza Cromwella. Zwyciężyli chytrzy i nikczemni Norfolkowie. Cromwell poszedł na szafot, królowa musiała poddać się rozwodowi, a miejsce

jej zajęła katoliczka, Katarzyna Howard, i to w dniu, w którym głowa Cromwella padła na bloku. Chytry książę Norfolk, Tomasz Howard, stary przyjaciel Tomasza Morę, przyszedł do władzy. Trudno wyobrazić sobie szlachetnego Tomasza Morę i tego nikczemnego, zimnego a rozpustnego Norfolka jako przyjaciół. Lecz dla Holbeina stanowiło to wszystko małą różnicę. W Windsorze znajduje się wielki portret Księcia Norfolk, namalowany za dni jego tryumfu, w sześćdziesiątym szóstym roku jego życia, jako lorda szam-belana i hrabiego marszałka Anglii, który przysięgał, że „w Anglii było wesoło, nim przyszła nowa nauka“. Już raz przedtem doszedł on był do władzy dzięki siostrzenicy, lecz upadł — teraz znowu weszła jego gwiazda wraz z Katarzyną Howard. Względy królewskie posiedli on i Gardi-ner. W Windsorze znajduje się również miniatura królowej Katarzyny Howard, kuzynki Anny Boleyn, wraz z miniaturą SKnny Cleves, która także tam wisi.

W r. 1541 namalował Holbein Miniaturę Karola Bran-dona, drugiego syna księcia Suffolk, liczącego trzy lata; wisi ona w Windsorze wraz z wcześniejszym portretem jego starszego brata. Berlin posiada portret Mężczyzny z brodą z tegoż roku, Wiedeń zaś inny subtelny portret Młodego mężczyzny. W Wiedniu znajduje się też portret Nieznajomej damy, a w Frankfurcie profilowy portret brodatego Szymona ^Jerzego z Kornwalii. Liczba portretów Holbeina, z nazwiskiem osobistości lub bez, a pozbawionych daty, jest bardzo wielka. Na szczęście Windsor posiada pyszny zbiór, obejmujący ponad osiemdziesiąt jego portretów kredkowych, które służyły mu do wielkiej liczby portretów malowanych, a przedstawiają przeważnie ówczesne znakomitości, włącznie z subtelną Lady Parker, LReskymeerem, szlachcicem z Kornwalii, i Lady Vaux. Te rysowane portrety ocalały z trudem. Sprzedaż i wysyłka

MALARSTWA

W TEN

dzieł Holbeina na kontynent podczas rzeczypospolitej, po- AUGSBURG żar w Whitehalł, który zniszczył freski tamtejsze, wszystko WYSYŁA to razem zmarnowało wiele malowideł artysty. Windsorskie NA rysunki były także nieraz narażone na zniszczenie: najpierw PUSTYNIĘ sprzedano je do Francyi, potem odkupił je Karol I, od SWEGO którego przeszły do hr. Pembroke, potem do hr. Arundel, NAJWIĘK-potem do Karola II na nalegania Sir Piotra Lely; następnie SZEGO pewna szuflada w pałacu kensingtońskim była świadkiem SYNA, ich zaniedbania za czasów Jerzego. Obecne swe zaszczytne A ON miejsce i ramy zawdzięczają one księciu Consort.

W Windsorze znajduje się również kompozycya, wy- SPOSÓB konana srebrnym ołówkiem, a przedstawiająca Królową Sabę DOCHODZI i króla Salomona. W r. 1542 pojawił się ostatni rysunek Hol- DO beina do drzeworytu, portret Sir Thomasa Wyatta, ulu- MOŻNOŚCI bieńca królewskiego, przeznaczony na stronę odwrotną karty MALO-tytułowej do wydanej p. t. „Naenia“ elegii na śmierć WANIA Wyatta, zmarłego w r. 1541. Luwr posiada portret olejny DWORU Sir Henryka <Wyatta, długo uważany za portret Sir Toma-NIEOKRZE-sza Morę. Henryka Wyatta nie należy mieszać z Sir To- SANEGO maszem Wyattem. Windsor posiada wykonany w tym KRÓLA roku ryty portret Księcia Walii; namalowany według niego HENRYKA, portret olejny zaginął. Haga posiada portret Młodego KTÓRY mężczyzny z sokołem na przegubie, z r. 1542. W roku MIAŁ tym miał Holbein namalować portret własny, a w r. 1543 WIELE ŻON dwakroć sportretował siebie samego; jeden z tych portretów, w miniaturze, znajduje się obecnie w Wallace Collection — lecz drugi przepadł. Z portretu miniaturowego wykonali ryt Vorsterman i Wenzel Hollar, który to ostatni odtworzył w miedziorycie wiele portretów angielskich Holbeina. Artysta liczył obecnie lat czterdzieści pięć, a miał przed sobą jeszcze tylko i jeden rok życia. W lecie 1542 r. było już po tragedyi Katarzyny Howard — więzienie było przepełnione jej współwinowajcami; o świcie

dnia 12 lutego 1542 r. poszła ona na szafot z całą właściwą sobie pogodną odwagą, i głowa jej spadła pod ciosem toporu.

Dnia 12 lipca 1543 r. została królową Katarzyna Parr, szósta z rzędu żona gwałtownego króla, która, kiedy jej król ofiarował małżeństwo, rzekła drżącym głosem: „Byłoby lepiej, gdybym została kochanką Waszej Królewskiej Mości“.

Holbein pracował teraz nad swą wielką grupą portretową cechu Cyrulików, odbierających od ZKenryka VIII przywileje, nie starczyło mu już życia jednak do skończenia dzieła. Namalował również osobne portrety około osiemnastu członków cechu, a między nimi sławny portret Dra Jana Chambersa, lekarza królewskiego, liczącego wówczas lat osiemdziesiąt osiem. Portret ten znajduje się obecnie we Wiedniu.

W jesieni 1543 r. rozszalała się nad Londynem zaraza i zabrała między innymi także Holbeina. Testament Hol-beina z 7 października nie wspomina o jego rodzinie w Bazylei, którą już uprzednio troskliwie wyposażył, zapewniając jej spokojny byt na dalsze lata. Mało troszczył się on był o dochowanie wiary małżeńskiej swej żonie i obecnie pomyślał jedynie o zaopatrzeniu swych nieślubnych a drobnych dzieci. Prócz własnych pieniędzy przekazał był Holbein swej żonie przypadły nań majątek stryja swego, Zygmunta Holbeina z Berna.

Hans Holbein doszedł do mistrzostwa w malarstwie portretowem, a zwłaszcza w portretach małego rozmiaru, wykonanych kredkami. Koloryt w jego mniejszych portretach jest przepyszny; bogactwo szczegółów przeszkadzało mu w dziełach większych rozmiarów. Był on także wybitnym rysownikiem, atoli nie jest godzien dotknąć rąbka szaty Diirera, kiedy wchodzi w tę dziedzinę. Jego dekoracye renesansowe obrażają zmysł piękna — a wszakże dekoracya

MALARSTWA

SPOSOB

ma za cel swój przedewszystkiem piękność. Atoli w zakre- AUGSBURG sie malarstwa portretowego staje on pośród największych WYSYŁA mistrzów wszystkich czasów, stwarza swój własny styl NA i dochodzi do zdumiewających wyników. Odepchnął od PUSTYNIĘ siebie większość niebezpieczeństw, grożących mu ze strony SWEGO wpływów włoskich — i wtenczas właśnie jest największy, NAJW1ĘK-kiedy jest najbardziej niemiecki, a najmniej włoski. A prze- SZEGO mawiając swym rodzinnym językiem, t. zn. realizmem, dał SYNA, on nam nieśmiertelną galeryę mężczyzn i kobiet swoich A ON czasów. Zaczął od niewprawnych ozdób renesansowych, W TEN a skończył na wyrzuceniu ich ze swej sztuki.

KRÓLA

Nie można było nie spostrzedz tego, że dotychczas DOCHODZI miasta szczodrze popierały sztukę, — a pycha miast przyno- DO siła powodzenie cechowi malarskiemu. Holbein stoi między MOŻNOŚCI starymi a nowymi czasami. Miasta niemieckie nie dopisały MALO-mu, ale w szerszej atmosferze dworskiej wzrastających naro- WANIA dów, które miały stworzyć nową Europę, znalazł on większy DWORU zakres dla swej sztuki. Niepowodzenie malarstwa niemiec- NIEOKRZE-kiego należy w znacznej mierze przypisać brakowi narodo- SANEGO wości niemieckiej przez szereg wieków.

Diirer malował „ostatniego rycerza", cesarza Maksymi- HENRYKA, liana; Holbein wprowadził w sztukę nowy ład: król i wo- KTÓRY jownik nie jadą już konno na wielkie przygody, lecz zostali MIAŁ dyplomatami w zamkniętych gabinetach; książęta stali się WIELE ŻON klasą średnią, kupcy stali się książętami — obie klasy ograniczają się do życia w mieście, i opada z nich dawny splendor wspaniałych występów pod otwartem niebem. Sprawy państwowe swobodnie toczą się łożyskiem intryg tajnych gabinetów.

Holbein działał w okresie przewrotu. Wokoło niego powstawały stronnictwa religijne, wrzała walka wiary starej z nową. Holbein, podobnie jak Erazm i wielu z najlepszych ludzi starej wiary, umiał chłostać lub wyszydzać

MALARSTWO

nikczemność owego czasu i Kościoła, do którego należał, ale — jak oni — nie chciał posuwać się aż do zniszczenia samego Kościoła.

Istnieje zwyczaj obniżania Diirera wobec Holbeina. Jednakże dwaj ci artyści mają za mało wspólnych cech, żeby ich można było porównywać. Durer, jako malarz, jest o wiele niższy od Holbeina — a w swych miedziorytach i drzeworytach, w których wyobraźnia jego wzbija się pełnym lotem, stoi on bez porównania wyżej. Durer nie był wielkim kolorystą, a także jako portrecista nie dorównywa Holbeinowi.

Durer stoi jeszcze jedną nogą w wiekach średnich, — Holbein stoi już śmiało w czasach nowożytnych. Durer urodził się w r. 1471, Holbein w 1497 — a cały świat leży pomiędzy tymi dwudziestu sześciu laty.

Innymi malarzami augsburskimi byli Ulrych Apt Starszy, Jórg Breu i Gumpolt Giltinger. Augsburg wydał też subtelnego portrecistę w osobie Krzysztofa Ambergera, który wstąpił do cechu malarzy w r. 1530, a zmarł między r. 1560 a 1565. Siena i Berlin posiadają jego sławne portrety Karola V, namalowane w r. 1532, Berlin zaś jego portret Sebastyana Munstera. Niektóre z jego portretów przypisywano długo Hansowi Holbeinowi.

ROZDZIAŁ XVI

W KTÓRYM WIDZIMY, JAK SZTUKA NIEMIECKA W PRZECIĄGU DWUSTU LAT ZAMIERA ZWOLNA I SMUTNIE

1620 lub CIĄGU

W połowie wieku szesnastego wygasła w Niemczech SZTUKA wielka sztuka, a okrutne walki religijne wieku szesnastego wy- NIEMIECKA mazały wszelką jej tradycyę. Jedynie Frankfurt nad Menem W PRZE-wydał w r. 1578 Adama Elsheimera (zmarłego w r.

1621), który był obdarzony znakomitemi zdolnościami i wy- DWUSTU warł wpływ na Rembrandta. Elsheimer urodził się w rok LAT po Rubensie i z początkiem wieku siedemnastego osiadł ZAMIERA w Rzymie, swem ulubionem mieście. Wyróżnił się on w pej- ZWOLNA zażach, tworząc w tym zakresie małe, doskonale wykon- I SMUTNIE czone dzieła, które, niestety, doprowadziły go do ubóstwa.

Londyn posiada jego wybornego małego Tobiasza i anioła (widzimy tu właśnie poprzednika Claude Lorraine’a) i Męczeństwo św. Wawrzyńca.

Rottenhammer jest raczej typem artysty z czasów ujemnego wpływu włoskiego, przytłaczającego sztukę niemiecką w wieku siedemnastym. Działał on w Rzymie i Wenecyi, naśladując Tintoretta, a zmarł w Wenecyi w r.

1623. Pejzaż w jego małym obrazie &an i Syrinx, znajdującym się w National Gallery, miał namalować Jan Brueghel.

Wiek siedemnasty, w którym płomień geniuszu niderlandzkiego wybuchnął na nowo i zajaśniał świetnym blaskiem, był dla sztuki niemieckiej czasem śmierci.

Lelyego i Knellera nazywają czasem malarzami niemieckimi; lecz Lely był pochodzenia niderlandzkiego, i obaj

wyszli ze szkoły niderlandzkiej; obaj tworzyli swą sztukę w Anglii i należą do plonu angielskiego.

ODRO-DZENIE W NIEMCZECH

Z objawami sztuki niemieckiej przy końcu wieku siedemnastego niema się co wiele liczyć. Najlepsi z tych, którzy mogli Niemcom przysporzyć sławy, poszli za młodu do Holan-dyi i stali się najzupełniej holenderskimi w sposobie patrzenia i całej swej sztuce — jako to: dwaj Ostade’owie, Caspar Netcher, Govaert Flink, Jan Lingelbach — a nawet ci, o których będzie mowa niżej, wyszli po większej części ze szkoły holenderskiej, chociaż wrócili do Niemiec i tam uprawiali swą sztukę. Innych należałoby właściwie uważać za Włochów.

Do malarzy historycznych należeli: Paweł Juyenal , urodzony w Norymberdze w r. 1579, zmarły w Pressburgu w r. 1643 — lecz był on synem malarza holenderskiego, Mikołaja Juvenela, który osiadł w Norymberdze. Joachim Sandrart, urodzony w Frankfurcie w r. 1606, a zmarły w Norymberdze r. 1688; pobierał nauki u Gerarda Hont-horsta w Utrechcie, a potem udał się do Włoch; był on nietylko szczerym artystą, lecz także pisał o sztuce. Karol Screta, urodzony w Pradze w r. 1604, zmarł tamże w r. 1674; był to zdolny malarz. Mateusz Simbrecht albo Zimbrecht, urodzony w Monachium, zmarł podczas zarazy w Pradze w r. 1680. Jan Jerzy Heintsch, urodzony na Śląsku, zmarł w Pradze w r. 1713. Henryk Schoen-feldt, urodzony w Biberachu w r. 1609, zmarł w Augsburgu w r. 1675.

Malarzami, odtwarzającymi życie codzienrie, byli: Henryk Roos, urodzony w r. 1631 w Ottendorfie, a zmarły w Frankfurcie w r. 1685; uczył się w Amsterdamie i został malarzem zwierząt, a zwłaszcza owiec; był on również subtelnym kwasorytnikiem. Syn jego i uczeń, Filip Roos, znany jako Rosa da Tiyoli, urodził się w Frank-

MALARSTWA

ZWOLNA

furcie w r. 1655, a zmarł w Rzymie w r. 1705; Karol SZTUKA Ruthard malował polowania; Jan Filip Lambke, urodzony NIEMIECKA r. 1631 w Norymberdze, zmarły w Sztokholmie r. 1713, W PRZE-malował bitwy, potyczki i t. p.; wreszcie Franciszek Werner CIĄGU Tamm, urodzony r. 1658, w Hamburgu, a zmarły w Wiedniu DWUSTU r. 1724, udał się do Włoch i uczył się malować kwiaty LAT i owoce, — później przyswoił sobie holenderską manierę ZAMIERA Weenixa i Hondecoetera.

Potem zapanował upadek, podobny zalewowi fal. Do I SMUTNIE malarzy historycznych należał Jan Kupetzky, urodzony w Póssing, w północnych Węgrzech, w r. 1666, a zmarły w Norymberdze w r. 1740. Wenzel Lorenz Reiner, urodzony w Pradze w r. 1686, zmarły tamże w r. 1748, malował bitwy, widoki architekturalne i dzieła historyczne.

Adam Fryderyk Oeser, urodzony w Pradze w r. 1717, zmarł w Dreźnie w r. 1799. Chrystyan Bernard Rode, urodzony w Berlinie w r. 1725, a zmarły tamże w r. 1797, odbywszy nauki u Vanloo’a w Paryżu, został malarzem historycznym Fryderyka Wielkiego. Jan Henryk Tischbein, urodzony w Kloster Hayda, a zmarły w Kassel w r. 1789, ulegał wpływom Vanloo’a, Bouchera i Watteau.

Wiek osiemnasty wydał w osobie Dietricha artystę, któremu danem było zaznać powodzenia. Był on kopistą Rembrandta, Ostade’a i innych możnych Holendrów, lecz pozatem czemś jeszcze trochę więcej. Drezno posiada wiele jego dzieł; atoli National Gallery posiada najlepsze jego dzieło, Grajków wędrownych.

DIETRICH

1712

1774

Chrystyan Wilhelm Ernest Dietrich urodził się w r. 1712 w Weimarze. Uczył się u swego ojca, potem udał się do pracowni Aleksandra Thielego w Dreźnie. Tam młody

161

HIST. MAL. IV - 21

Dietrich wcześnie zyskał względy Dworu. Odbył podróż do Włoch w r. 1743 i został po powrocie malarzem nadwornym króla polskiego, Augusta. Naśladując Holendrów, jak Rembrandta i Ostade’a, Włochów, jak Salvatora Rosę, i Niemca, Henryka Roosa, zyskał wielkie powodzenie. Był on dobrym kwasorytnikiem; kolor był słabą jego stroną.

Do malarzy życia ludowego należał Franciszek de Paula Ferg, urodzony w Wiedniu w r. 1689, zmarły w Londynie w r. 1740. Malował on niepospolicie dobrze jarmarki; Wiedeń posiada dwa jego dobre dzieła w tym rodzaju. Daniel Mikołaj Chodowiecki, urodzony w Gdańsku w r. 1726, zmarł w Berlinie w r. 1801. W miniaturach jego widnieją oryginalne zdolności i siła, które uczyniły zeń najsubtelniejszego malarza w Niemczech za czasów Fryderyka Wielkiego. Widział on wszystko prawdziwie, a gdyby był nie tykał tematów mitologicznych i ilustracyi do Szekspira, sława jego byłaby większą. Był znakomitym kwasorytnikiem. Czasami widać u niego pokrewieństwo z Ho-garthem.

Batalistami byli: Jerzy Filip Rugendas, urodzony w Augsburgu w r. 1666, zmarły w r. 1742, który, wyszedłszy ze szkoły Izaaka Fischera, przedstawiał życie żołnierskie z rzetelną prawdą. August Querfurt, urodzony w Wolfen-biittel w r. 1696, zmarły zaś w Wiedniu w r. 1761, był uczniem Rugendasa, a urobił się na Wouvermanie. Eliasz Riedinger, urodzony w Ulmie w r. 1695, zmarł w Augsburgu w r. 1767, — wychowany na myśliwca, zabrał się do sztuki i malował zwierzęta.

Do portrecistów należeli: Baltazar Denner, urodzony w Hamburgu w r. 1685, zmarł w r. 1749; jest on doskonałym przykładem, że samo tylko naśladowanie natury, takie, jak n. p. malowanie każdego włoska, piegu lub zmarszczki, nie

MALARSTWA

ma nic wspólnego ze sztuką; nie można jednak twierdzić, SZTUKA żeby Denner był pozbawiony zdolności, gdyż robił on dobre NIEMIECKA rzeczy, mimo swej osobliwej manii. Dominik von der Smis- W PRZE-sen był uczniem, a potem szwagrem Dennera. Chrystyan CIĄGU Seibold, urodzony w Moguncyi w r. 1697, zmarł w Wie- DWUSTU dniu w r. 1768; uległ on wpływowi Dennera; Luwr po- LAT siada jego Portret własny. Antoni Graf, urodzony w Szwaj- ZAMIERA caryi w r. 1736, a zmarły w Dreźnie w r. 1803, był jednym ZWOLNA z najlepszych malarzy tej grupy i malował wiele ówczesnych I SMUTNIE znakomitości.

Do pejzażystów należeli: Jan Jakób Hartmann, urodzony w Kutnej Horze (Kuttenberg), w Czechach; był to zdolny realista. Chrystyan Jerzy Schutz , urodzony w roku 1718, zmarł we Frankfurcie w r. 1791. Jan Aleksander Thiele, urodzony w Erfurcie w r. 1685, a zmarły w Dreźnie w r. 1752, zaczął poczem jako prosty żołnierz został malarzem nadwornym króla polskiego, Augusta. Jakób Filip Hackert, żył od r. 1737—1807; Salomon Gessner, poeta, urodź, w Zurychu w r. 1734, a zmarły tamże wr. 1788, wsławił się bardziej swymi kwasorytami, niż malowidłami. Franciszek Joachim Beich, urodzony w Monachium w r. 1663, a zmarły tamże jako malarz nadworny elektora w r. 1748, malował pejzaże idealne, wzorowane na Gasparze Poussi-nie; Krzysztof Ludwik Agricola, urodzony w Ratysbonie w roku 1667, a zmarły w r. 1719, dostał się pod urok Mikołaja Poussina.

Malarstwo architekturalne uprawiał Ludwik Ernest Morgenstern, 1737—1819, oddany odtwarzaniu wnętrz kościelnych.

Marcin Knoller, urodzony w Steinach, w Tyrolu,

1804, był jednym z

a zmarły w r.

Mengsa w Rzymie i został tęgim malarzem tematów historycznych, umiejącym oddawać ruch i posiadającym dobry

uczniów Rafaela

zmysł kolorystyczny. Portrety zaś jego odznaczają się dy-stynkcyą, jakkolwiek popadał często w płytkość ckliwego sentymentalizmu. Jan Wiktor Platzer, urodzony w Tyrolu w r. 1704, zmarł w r. 1767; jest on typem gładkiego malarza owych czasów.

M E N G S 1728 — 1779

Najsławniejszym jednakże Niemcem swojego czasu był w wieku osiemnastym Antoni Rafael Mengs, chociaż był to taki eklektyk, że wogóle trudno nazwać go Niemcem. Pod żadnym też względem nie był on Niemcem w swoim sposobie patrzenia. Sztuka jego była wielojęzyczna, tak, jak życie jego było kosmopolityczne; zaglądał do każdego trzosa, niechby sobie właściciel mówił nie wiem jakim językiem.

Urodzony w r. 1728, przybył Mengs z Czech. Ujrzał on światło dzienne w Aussig, nad Elbą, tuż podle granicy saskiej, po której stronie przeciwnej, w Dreźnie, ojciec jego, malarz - miniaturzysta, rodem Duńczyk, był malarzem nadwornym króla saskiego. Miniaturzysta ochrzcił swego synka, zapatrzony w swych bogów sztuki, Correggia i Rafaela, „Antoni Rafael Mengs“. Urodzony i ochrzczony w in-tencyi artystycznej, chował się chłopczyna na artystę. Liczącego trzynaście lat chłopaka zabrał rozkochany ojciec do Włoch, gdzie młodziutki Mengs nurzał się w arcydziełach wielkich zmarłych, w wieku, w którym normalny zdrowy chłopiec tłucze szyby, bawi się w zbója, albo też zatra-pia swych rodziców. W roku 1744 wrócił on, jako szesnastoletni młodzieniec, tak wyćwiczony w używaniu kredek barwnych, że król jego, August III, nadał mu pensyę. W osiemnastym roku życia młodzieniec i zaślepiony w nim ojciec jechali znowu do Rzymu, tej Mekki sztuki w wieku siedemnastym i osiemnastym — źródła zarazy i niszczycielki

ANGELIKA KAUFFMANN

1741

1807

SZKOŁA NIEMIECKA

„HENRYK KS. LUBOMIRSKI JAKO AMOR“ (Lwów, ZBIORY ANDRZEJOSTWA KS. LUBOMIRSKICH)

WMAMTIUAH A>iIJ3DHA

TO X

A2D3IM3IW AJO>ISa

“SKMk CfAkY YAZ<Amom± .VA (hdi»,h iiMoauJ .km AWTaoi.asaanA yhoihs ,wówJ)

■'

FW

.

i

§§

j

,

" £

Jk

MALARSTWA sprawności rąk i zdolności patrzenia u większej części tych, SZTUKA którzy wkraczali do jej wrót, z aspiracyami, nie mającemi NIEMIECKA spełnić się nigdy. Młodzieniec nasz namalował tam Świętą W PRZE-rodzinę, która uczyniła go sławnym. Do Rzymu przylgnęła CIĄGU zarówno jego dusza, jak serce i ambicya — przeszedł on DWUSTU do kościoła katolickiego i wkrótce potem ożenił się z piękną LAT dziewczyną, która mu pozowała do Madonny w obrazie, ZAMIERA co dał mu od razu sławę. Sława to była ogromna, lecz ZWOLNA i szybko zgasła. Laury, które niegdyś nosił jako mistrz I SMUTNIE fresku, obrazów sufitowych malarz obrazów ołtarzowych, zwiędły i nigdy nie zaznają soków zieloności wiecznej.

Dzieła te bowiem wykonywał on ręką zimną, jak śmierć, ręką, usiłującą stworzyć sztukę z wizyi sztuki zmarłych — a wszakże nikt nie zdoła zrobić lepiej rzeczy, którą naśladuje. Mengs widział życie przez obrazy. Lecz, ilekroć stawał wobec natury — przeważnie przeciw swej woli — tworzył dzieło sztuki; to też w dziedzinie portretów dziecięcych doszedł do mistrzostwa. Wrócił na jakiś czas do Drezna jako malarz nadworny w r. 1749, licząc dwudziesty pierwszy rok życia — i w portretach wyraziły się najlepsze jego zdolności, mimo, że patrzył przez okulary wielkich zmarłych. Lecz wkrótce zaczął tęsknić do swego ukochanego Rzymu, dokąd wyruszył znowu w dwudziestym czwartym roku życia. Zaprzedał się tam niebawem w niewolę Winckelmannowi, człowiekowi ze śmiesznem nazwiskiem, lecz poważnemi, uwielbiającemi klasycyzm oczami, którego niemiecka intensywność zwróciła się do uwielbienia dla starożytnego Rzymu i Grecyi. Pisma jego miały niebawem stać się głównym w tej dziedzinie przewodnikiem nie tylko dla Mengsa, lecz i dla upadającej sztuki francuskiej za ostatnich dni Ludwika XV. Na marzycielskiego Mengsa wywarło wielkie wrażenie odkopanie Pompei, rozpoczęte w r.

1755; atoli nie był on w stanie oprzeć się urokowi i we-

HI S T O R Y A

ODRODZENIE W NIEMCZECH

sołej atmosferze francuskiego ducha elegancyi, która w wieku osiemnastym zawładnęła całą Europą.

W trzydziestym trzecim roku jego życia zawezwał go do Hiszpanii król Karol III i uczynił swoim malarzem nadwornym. Przez dziesięć lat pracował on tam, znieprawia-jąc smak Hiszpanów i po przyjacielsku popierając Goyę. Lecz w ciągu pracy dostał się pod przemożny wpływ sztuki Velazqueza. A chociaż w tym wypadku znowu się zapożyczał, oczy jego otwarły się do pewnego stopnia na rzeczywistość życiową, i zaczął malować portrety dzieci domu królewskiego. Zawierają one wprawdzie wiele z fantastycznej pozy i sztywności posępnego i dumnego Dworu, które tak doskonale odczuł Velazquez, widać w nich jednak, że radosny wiek osiemnasty wniósł uśmiech nawet do pałacu królów hiszpańskich. Velazquez niemal ogrzał życiem zimną krew Mengsa.

Mengs wrócił do Rzymu w r. 1771, ale zdrowie jego zmarnowało się wskutek zabójczego klimatu tego kraju, który otaczał go taką czcią. Zimę r. 1772 spędził w Neapolu, gorliwie zajęty malowidłami ściennemi w Pompei i Hercu-lanum. Wrócił potem do Madrytu, by jeszcze bardziej zapaść na zdrowiu. Dowlókłszy się następnie z powrotem do Rzymu, zmarł tam w r. 1779, a swego życia pięćdziesiątym dziewiątym i w pełni swych sił. Mengs jest najdoskonalszym typem akademika. Z krwi skandynawskiej, wyrosły w Saksonii, podniecany przez sztukę flamandzką, włoską i hiszpańską, wyszkolony w Rzymie, usiłował on przez całe życie mówić po francusku z wybitnym akcentem włoskim.

ANGELICA KAUFFMANN

1741

1807

Maria Angelica Kauffmann , urodzona w Chur, w Szwaj-caryi, w roku 1741, uczyła się tajemnic sztuki od ojca

MALARSTWA

swego, banalnego portrecisty; potem udała się wcześnie SZTUKA z ojcem do Włoch i czerpała głęboko z krynicy natchnie- NIEMIECKA nia włoskiego. Portrety jej i dzieła historyczne, zwłaszcza W PRZE-dzieła dekoracyjne, poddane przez historyę, wysunęły ją CIĄGU na czoło w Anglii, gdzie zajaśniała na jakiś czas, zdobywa- DWUSTU jąc szturmem Londyn za dni Reynoldsa. O życiu jej w Anglii LAT dowiemy się więcej, skoro przejdziemy do sztuki angiel- ZAMIERA skiej, której wybitną część stanowiła. Wrażliwa jej natura ZWOLNA równocześnie przejęła się sztuką Gainsborougha i Rey- I SMUTNIE noldsa i zwróciła ją do subtelnych dzieł w duchu angielskim. Obdarzona czarującą zdolnością kompozytorską, rytmicznym zmysłem wdzięku i ruchu, wniosła w swą pracę gorące poczucie kolorytu i biegłą rękę. Monachium posiada jej Portret własny; atoli w Burleigh House znajdują się najlepsze jej dzieła, a lord Exeter posiada ich blizko piętnaście. Była dobrą kwasorytniczką. Znanem jest powszechnie jej histeryczne i fantastyczne urojenie, że każdy mężczyzna w niej się kocha, i wiadomo, że ta niedorzeczna złuda doprowadziła ją do patetycznego małżeństwa z pewnym awanturnikiem, poczem ze wstydem opuściła Anglię i udała się do Rzymu. Przeżyła tam resztę dni swych z sercem złamanem i, zaznawszy dobrze świata, zmarła w r. 1807.

Wytrawny jej zmysł dekoracyjny, tworzący jeden ze składników wielkiej epoki angielskiej osiemnastego wieku, sprawił, że wszystkie jej malowidła należą do klejnotów świata.

WIELCY MALARZE FLAMANDZCY WIEKU SIEDEMNASTEGO

0u < I Cn “ ¹

oSS

as $

1593 - 1664

W tflH

<0 ~ *> I

O U00

U-o 12

as

§8

1599

1650

FLAMANDZCY

1629

Otto van Veen, „Vaenius“, uczeń Z u c h e r a 1558

Adam

VAN NOORT

1562 - 1641

1640

h u t

-    1655

Diepenbeeck

1675

1597

1596 L. VAN Uden 1595 — 1672-3 P. DE V O S 1592 lerzy Jamesone 1587    -    1644

Jan Wildens

1678

1586

1653

MALARZE

Willem de Vos

Tobiasz

Yerhaecht

TENIERS Starszy 1582 — 1649

TENIERS

M ł o d s z y 1610 - 1690

1641

Brueghel Van Balen „Piekielnik" 1575 — 1632

1577

1599

Hanneman

1671 Walker 1610 D O B S O N

1610 —    1646

„Stary" STONE 1653

G A N D Y

1619    -    1689

1601

1658

GONZALEŚ C O Q U E S 1614 — 1684

Huysmans

M E R I A N Młodszy 1621 — 1687 David Beck 1621 - 1656

Jan de albo van

1610

1678

SNYDERS 1579 — 1657

S N A Y E R S 1593 — 1669

SUSTERMANS

1597—1681

Jan F y t 1609 — 1661

B o E L 1622 — 1702

Dawid de Koni n c k 1636 — 1699

Pieter Neeffs 1577 — 1661?

Stee nwy ck 1580 - 1648

1600 — 1671

V A N DER M E U L E N 1632 — 1690

S n y e r s 1681 — 1752

Ad r i e n van Utrecht 1599-1652-3

sen

1606-1665-6

Gerard de L a i r e s s e 1640 — 1711

ROZDZIAŁ XVII

W KTÓRYM SZTUKA FLAMANDZKA WYBUCHA PEŁNĄ

PIEŚNIĄ

MANDZKA

Widzieliśmy, jak kolebka sztuki flamandzkiej kołysała SZTUKA się w mieście Bruges. Widzieliśmy, jak z upływem wieku FLA-piętnastego nieszczęście spadło na Bruges i na jego sztukę, bo oto wtargnęły piaski i zamuliły wody, które WYBUCHA toczyły się popod mostami malowniczego starego miasta, PEŁNĄ rozbrzmiewającego mnogimi dzwonami. Widzieliśmy, jak PIEŚNIĄ jego wielkość przeszła do Antwerpii, która we Flandryi rywalizowała z nią w zakresie sztuki i handlu. A dalej widzieliśmy, jak w Antwerpii rozwinął się ogromny handel i jak pani Fortuna rozsypała nad tern miastem tak zdumiewającą obfitość łask, że w ciągu wieku szesnastego handel jego był niemal równie rozległy, jak handel przesławnej Wenecyi.

Nagle, jak grom z jasnego nieba, spadły wypadki, które wydawały się ruiną i katastrofą zarówno dla Antwerpii, jak i dla Bruges. Flandrya przeszła do Hiszpanii w r. 1555 i stała się częścią Niderlandów hiszpańskich; straszliwe piekło Inkwizycyi miało najść jej gospodarnych obywateli.

A stało się to w sposób następujący. Książęta z domu burgundzkiego byli, jak to widzieliśmy, panami nie tylko Burgundyi, lecz także, oprócz innych rozległych posiadłości, Flandryi i Holandyi. Niderlandy przeszły do domu habsburskiego z Maryą, córką Karola Śmiałego, wskutek małżeństwa jej z cesarzem niemieckim, Maksymilianem; przez syna zaś Maryi, Filipa Pięknego, przeszły one na-

stępnie w r. 1555 do Filipa II, króla hiszpańskiego. Otóż MALARZE różnice narodowościowe, językowe i różnorodne formy rządu siedemnastu prowincyi niderlandzkich nie mogły MANDZCY wróżyć żadnemu człowiekowi rządów spokojnych. Niderlandy — był to dar wielce kłopotliwy nawet dla człowieka północnego, przywykłego do szanowania różnic charakteru NASTEGO i do rządzenia swymi poddanymi w ten sposób, żeby z tych różnic wynikały najlepsze dla państwa skutki. Atoli dla ciasnego w swych poglądach króla hiszpańskiego, Filipa II, którego dusza była aż czarna od grzechów zbrodniczego wtłaczania umysłów ludzkich w jedną ciasną formułę, dar ten był podobien do roztopionego żelaza, wlewającego się w łono człowiecze. Pogarda jego dla narodów flamandzkich ani jemu, ani im nie wróżyła nic dobrego. Od początku zraził on się do Niderlandów i jego pyszne, pogardliwe i brutalne czyny wobec ludności tamtejszej prowokowały ją od początku do nieposłuszeństwa.

WIELCY

FLA-

WIEKU

SIEDEM-

W trzynaście lat potem

nieszczęsna liczba, jak powiada zabobon — w r. 1568 Filip podjął ten ciernisty spadek i popełnił fatalny błąd: wysłał jako rządcę do tego kraju brutalnego pobożnisia, księcia Albę. Ten krok króla hiszpańskiego miał zniszczyć władztwo Hiszpanii na całym świecie. To, co wydawało się nieszczęściem dla Niderlandów, było zbawieniem dla Holandyi i Flandryi: związało naród żelazną jednością. W r. 1559 hrabia Egmont pobudził rodaków do powstania i zaciekłej walki w celu wypędzenia tyranii hiszpańskiej i uwolnienia narodu od inkwizycyi. Krajem całym zatargała ciężka i okrutna walka o wolność. Ślepe szaleństwo obrazoburców w r. 1566, którzy rzucili się do niszczenia dzieł sztuki w kościołach (wiele z tych malowideł dla ocalenia ich pokrywano czarną farbą, umieszczając na tem tle Dziesięcioro Przykazań), powinno było przestrzedz bezecnego księcia Albę, jak należy rządzić

MALARSTWA

jego chorobliwa PIEŚNIĄ

tym narodem, kiedy przybył, by zgnieść powstanie. On SZTUKA zaś, przeciwnie, zrobił z Niderlandów rozległe pole walk FLA-o wolność religijną i polityczną. Egmont i hrabia Horn po- MANDZKA szli na śmierć w r. 1568. Stracenie dwu tych wielkich pa- WYBUCHA tryotów podnieciło naród do jeszcze większej zaciekłości. PEŁNĄ Okrucieństwo i krwawa tyrania Alby oraz dzikość rozbudziły nienawiść zarówno u katolików, jak u protestantów. W r. 1572 jawne i bezmiłosierne powstanie ogarnęło kraj cały od końca do końca, a na czele jego stanął książę orański, Wilhelm Milczący, wówczas dochodzący czterdziestki. W następnym, 1573 roku książę Alba opuścił Flandryę na zawsze. W trzy lata później, w r. 1576, następca jego, De Requesens, zmarł na febrę.

Dnia 8 listopada 1576 r. północne i południowe prowincye weszły w ścisły związek pokojowy gandawski, mający na celu wypędzenie Hiszpanów za morze. Surowe i bezlitosne rozkazy, wydane przez Filipa II, zawiodły najzupełniej. W trzy lata później siedem prowincyi północnych ratyfikowało traktat gandawski w traktacie utrechckim, przy-czem zaprzysięgły wzajemną obronę przeciw Hiszpanom choćby z poświęceniem życia i mienia, tworząc w ten sposób z Niderlandów Rzeczpospolitą Holenderską i odrzucając zupełnie wszelką uległość wobec Filipa. Dnia 5 lipca 1581 r. siedem zjednoczonych prowincyi wydało swe oświadczenie niezależności — a Wilhelm Milczący, książę orański, został władcą kraju. Gdy go zaś w trzy lata potem, dnia 10 lipca 1584 r., nikczemnie zamordowano w Delft, w jego miejsce obrano władcą Holendrów syna jego, Maurycego.

Jedynie Flandrya pozostała smutną częścią królestwa hiszpańskiego, i to w stanie ustawicznego powstania.

Widzieliśmy, jak w tym okresie końca wieku szesnastego sztuka flamandzka i niderlandzka wdała się w małpowanie

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Włochów i schyliła się ku upadkowi — lecz, zaiste, był to cud, że ją uprawiano wogóle.

Jednakże niebawem miał we Flandryi pojawić się człowiek, który przysporzył swej ojczyźnie nieśmiertelnej sławy. Miał on posiadać wszelkie cechy, potępiane przez krytyków i pedantów jako charakteryzujące upadek Włoch. Człowiek ten miał być pełen „wad“, które ci krytycy zwalają na głowy Włochów ówczesnych — tylko, że u niego nazywają je oni zaletami! Miał on stać się władcą baroku; pan płomiennych barw, miał się stać prawdziwym mistrzem „stylu jezuickiego"! A nieśmiertelne imię jego — Piotr Paweł Rubens.

RUBENS

1577

1640

Otóż złożyło się tak, że, kiedy zaraza hiszpańska padła na Flandryę, żył w Antwerpii pewien urzędnik, osobliwy jegomość, co sądził swych występnych bliźnich, a nazywał się Jan Rubens. Szanowny nasz Jan pochodził z czcigodnej mieszczańskiej rodziny tego miasta — był synem aptekarza i właściciela sklepu korzennego. Atoli Jan żywił ambicye społeczne, które miały odciągnąć go od sklepu korzennego i rozcierania lekarstw w moździerzu aptekarskim do osobliwych przygód. Uczył się tedy prawa, potem puścił się w wielki świat i został „człowiekiem bywałym", a następnie osiedlił się i ożenił z córką pewnego kupca, szlachetną Maryą Pypelincks. Zdaje się, że próbował on w swej własnej osobie starego manewru szkockiego, wedle którego jeden członek rodziny walczył po stronie Stuartów, drugi zaś po stronie Anglików, ażeby dobra pozostały w rodzinie, jakikolwiek byłby wynik wojny. Kokietował on mianowicie z kalwinizmem aż do czasu przybycia Hiszpanów, i wówczas sumienie popchnęło go do

R U B E N S 1577 — 1640

SZKOLĄ FLAMANDZKA „PORTRET DZIECKA ARTYSTY" (Berlin, Galerya Królewska)

#- JF

2 H 3 9 U H

om — rai

A^łSGHAMAJH AJOJIS2

••Tę?;rak {\'Aoma taataoa,,

(A>i8W3JÓa>i AY«aJAD .MłJflaS)

7

i

i

#

■?

w

)

,r

\ś

m

m

l-J

■

'U &■$ i

.■

IPS,

UĘ

' j

vŁ

J

■

m

;

N

Ii!

4

%

.WBhiL.i

4?s

ggl

IĄ

1 , "Sfc :

,    ■«. i

,

r

•j

’ '

*

r M

m

i®*! mm

■•■i

mm

:•

I

■

; v<#

m

I-'

m

. ■ v

:

Li

„ ’

IM

■ •, - •; •

•; '■‘‘im-:. ■

C:J

gP?-.'.vv‘:

.    WSE&3£f* 1

S^M|

MALAR STWA

katolicyzmu, jakoż, publicznie wyznawszy swój „błąd“, SZTUKA poddał się Hiszpanii. Lecz, kiedy Alba przybył do Flandryi, FLA-niewiadomo, czy imć pan Jan stanął wobec trudności wy- MANDZKA boru, nie wiedząc, na którą stronę może przechylić się WYBUCHA szala zwycięstwa, czy przestraszył się, że każą mu połknąć PEŁNĄ zbyt wielką porcyę wiary prawdziwej, czy podejrzliwy Alba PIEŚNIĄ zabrał się do zbadania jego dawniejszych konszachtów z kalwinizmem, dość, że nasz pan sędzia uznał za najwłaściwsze spakować toboły i w r. 1568 pospiesznie przeniósł się z Antwerpii do Kolonii. Był on z pewnością podejrzany o herezyę. Co prawda, była to zawiła sprawa dla człowieka, żywiącego ambicye społeczne, zadecydować, która strona zwycięży. Jest rzeczą prawdopodobną, że, jak to później zobaczymy, znowu odtąd kokietował z kalwinizmem.

Jakiekolwiek zresztą „błędy“ odrzucił lub wiarę ustawił na swych ołtarzach społecznych, niebawem uczynił sobie Kolonię równie niewygodną, jak przedtem rodzinną Flandryę.

W Kolonii mieszkała Anna Saksońska, żona orańskiego Wilhelma Milczącego, wielkiego przewódcy powstania holenderskiego. Była ona jedną z niewielu pomyłek Wilhelma Milczącego. Pełen ambicyi społecznych urzędnik, który pogardził apteką jak również sprzedażą towarów korzennych, miał, zdaje się, spore „szczęście⁴*, gdyż, podczas nieobecności przebywającego na wojnie Wilhelma Milczącego, został kochankiem jego żony. Sprawa ta przestała niebawem być wielką tajemnicą; sam zresztą szanowny pan Jan nie chciał bynajmniej ukrywać pod korcem swej zdobyczy — ba, nawet trudno było to uczynić, bo królewska pani została matką. Na wydarzenie to wyjechała ona do Siegen, a szanowny Jan Rubens co rychlej podążył za nią do tegoż miasta. Atoli hrabia Jan Nassawski, brat Wilhelma Milczącego orańskiego, był właśnie władcą owego kraju i zaraz pojmał Jana i wtrącił do więzienia. Winowajcy groziła

177

HIST. MAL. IV - 23

kara śmierci. Nasz znakomity i pedantyczny doktor Rubens apelował, zdaje się, do ponurego Milczącego Wilhelma, pocieszając go tern, że wielu wielkich ludzi w historyi — przytoczył skrzywdzone w ten sposób wielkości — zniosło podobną krzywdę z pogodą ducha! Atoli apel jego obfitował, jak się zdaje, daleko bardziej w kruczki prawne, niż w balsam, mający ułagodzić obrażoną dumę. Zycie Jana Rubensa leżało w ręku Nassawczyka; lecz żona Rubensa okazała teraz, z jak szlachetnego była uczyniona tworzywa, którą to jej zaletę oczywiście przeoczył mąż, pełen ambicyi społecznych , skoro nań, zniżywszy się, skinęła królowa. Ona to wy-błagała mu życie u Nassawczyka, który nie bardzo był skłonny publikować skandaliczną miłoskę swej bratowej z synem aptekarza drogą jawnej egzekucyi. W ten sposób szanowny Jan Rubens uniknął szafotu. Zona jego wydobyła go wreszcie także na wolność i przebaczyła mu w pełnych szlachetności listach. W Siegen, po dwu latach życia więziennego, pozwolono mu żyć w wolnym areszcie, po złożeniu poważnej sumy pieniężnej jako rękojmi. Pijaństwu i rozpuście nikczemnej Anny Saksońskiej położono kres, zamknąwszy ją w przymusowem przytulisku. Atoli, mniejsza o to, gdzie, w Antwerpii, Kolonii czy Siegen, moglibyśmy osobę pana Jana Rubensa i skandaliczną sprawę pozostawić w mroku niepamięci , gdyby nie to, że w Siegen, urodziło się mu dnia 28 czerwca 1577 r., w wilię Św. Piotra i Św. Pawła, szóste jego dziecko, chłopiec, którego ochrzczono Piotr Paweł Rubens. Chłopczyk ten miał kiedyś wsławić i unieśmiertelnić nazwisko Rubensów i słusznie wejść do tych wysokich kół społecznych, do których droga dla naszego szanownego Jana była tak kamienistą. Nassawczyk zadowolił się okazyjnymi nagłymi aresztami, które były tylko pretekstem do ściągania znacznych sum z pozostawionych mu jako rękojmia pieniędzy. Był ten Nassawczyk, jak z tego się zdaje, człowiekiem nie-

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

MALARSTWA

PEŁNĄ

pozbawionym złośliwego zmysłu humorystycznego. Kiedy SZTUKA urodził się Piotr Paweł Rubens, Tycyan niedawno był FLA-umarł, Holbein zmarł temu jakie lat trzydzieści, Antonio MANDZKA Morę zaś i krzepki stary Piotr Brueghel należeli już WYBUCHA także do przeszłości.

Chłopczyna odziedziczył wielką duszę swej matki. Kiedy PIEŚNIĄ mały Piotr Paweł liczył kilka miesięcy, ojciec jego i matka otrzymali pozwolenie na wyjazd do Kolonii. Wilhem Orański wszedł ponownie w szczęśliwy związek małżeński, a rozwiedziona Anna Saksońska umarła. Rodzina Rubensów udała się natychmiast do Kolonii i tam chłopczyna rósł i kształcił się, aż w dziesiątym roku życia stracił ojca.

Matka jego przeszła wtedy na katolicyzm i wobec tego pozwolono jej w r. 1587 wrócić wraz z rodziną do Antwerpii, gdzie po paru latach dobrej nauki ochoczy i bystry chłopiec wysunął się wkrótce na czoło swych towarzyszów. Między dwunastym a trzynastym rokiem chłopak, kierowany sprawną ręką matki, wszedł do książęcego domu rozpustnej księżniczki Małgorzaty de Ligne - Aremberg jako paź honorowy i nabrał manier dworskich, tak potrzebnych do powodzenia światowego. W roku trzynastym oddany na naukę do ziomka matki swej, pejzażysty Tobiasza Ver-haechta, od niego udał się do pracowni Adama van Noort (który, zdaje się, był nieokrzesanym pijaczyną) na lat cztery, od piętnastego do dziewiętnastego roku życia. Licząc lat dziewiętnaście, poszedł do dworaka i arystokraty Ottona van Veen, zwanego także Vaenius, zmanierowanego na stylu włoskim, ucznia Zucchera, który namalował portret królowej angielskiej, Elżbiety. U Veena spędził on cztery lata, w ciągu których, w r. 1598, został dopuszczony do cechu Sw. Łukasza, aż, licząc lat dwadzieścia trzy, wyruszył na wiosnę roku 1600 do Wenecyi. Tam zabrał się do stu-dyowania sztuki Tycyana (który zmarł był na rok przed uro-

dzeniem Rubensa) i przedewszystkiem Paola Veronese, od którego śmierci minęło wówczas jakich lat dwanaście, lecz którego świetne natchnienie pozostało i stworzyło przepyszną sztukę Piotra Pawła Rubensa — a za pośrednictwem Rubensa wywołało pełny rozkwit geniuszu flamandzkiego, rozpaliło jeden wiek albo i więcej sztuki francuskiej i rozpłomieniło twórczy geniusz Anglii.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Przypuszczają, że znajdująca się w muzeum antwerp-skiem Święta Rodzina jest jednem z najwcześniejszych malowideł Rubensa, tak samo, jak wiedeńskie Zwiastowanie , portret Młodego mężczyzny i Stara dama w czarnym welonie (utrzymują, że przedstawia jego matkę, lecz jest to dzieło o wiele późniejsze), oba w Monachium, i westminsterski Tausias i Glycera.

Podróż do Włoch była podówczas nieodzowną częścią wykształcenia artystycznego. Rubens w dwudziestym trzecim roku życia był już należycie przygotowany do wejścia w towarzystwo możnych. Był on urodzonym dworakiem. Jako człowiek kulturalny, władający wielu językami, dowcipny i wesoły towarzysz i, chociaż tak młody, już ogromnie wiele zapowiadający jako malarz, pozyskał wkrótce przyjaźń księcia mantuańskiego, Wincentego Gonzagi, który nie tylko uczynił go swoim malarzem nadwornym i został jego protektorem, lecz także bardzo się z nim spoufalił. W październiku r. 1600, w którym Rubens przybył do Wenecyi, udał się on wraz z księciem do Florencyi na ślub, zawierany przez pełnomocników króla francuskiego, Henryka IV z Maryą de Medicis — tą, której małżeństwo miał w dwadzieścia lat później uwiecznić w długim cyklu ogromnych malowideł, wiszących po dziś dzień na ścianach Luwru, a skomponowanych i w znacznej mierze wykonanych przez niego lub z jego szkiców. Dla Gonzagi malował on portrety i inne obrazy. W roku 1601 wy-

MALARSTWA

słano go do Rzymu dla skopiowania kilku starych mi- SZTUKA strzów. Geniusz za życia bywa niemal zawsze uważany FLA-za niższego od umarłych, zaczem Rubens kopiował starych MANDZKA mistrzów! Podczas pobytu swego w Rzymie otrzymał WYBUCHA zamówienie z Flandryi; — arcyksiążę Albrecht austryacki PEŁNĄ (który ożenił się był z Izabelą, córką króla hiszpańskiego, PIEŚNIĄ Filipa II, i został mianowany wielkorządcą Niderlandów hiszpańskich przez króla Filipa tuż przed jego śmiercią, a był niegdyś kardynałem), przesłał do Rzymu Rubensowi prośbę, żeby namalował dla jego dawnego kościoła w Rzymie trzy obrazy ołtarzowe — ‘Ukoronowanie cierniem, Wzniesienie krzyża i Znalezienie krzyża. Dostały się one w r. 1811 do Anglii, potem sprzedano je, a obecnie są w Grasse. W kwietniu 1602 r. był Rubens znowu w Mantui.

Rysunki jego w Albertynie, przedstawiające Świętych Piotra i Pawła, dowodzą, że wpłynął nań wielki Michał Anioł; w kopiach zaś z Tycyana, znajdujących się w Wiedniu i w Dreźnie, spłacił on dań temu wielkiemu Wenecyaninowi.

W r. 1603, a swego życia dwudziestym szóstym, został Rubens wysłany przez księcia Mantui na dwór króla hiszpańskiego, Filipa III. Rubens posiadał zdolności dworaka, lecz dyplomatyczna strona tej jego podróży była, zdaje się, bardzo nieznaczna. Miał on osobiście zawieść niektóre obrazy do króla Filipa III i jego ministra, księcia Lermy. Na nieszczęście ustawiczny deszcz i ciężka podróż zniszczyły obrazy Rubensa; jednakże w ciągu czasu, przez który czekał na audyencyę u króla, naprawił Rubens dzieła uszkodzone i namalował dwa nowe — Heraklita, filozofa płaczącego i Demokryta, filozofa śmiejącego się — obecnie znajdujące się w Madrycie. Potem pracował aż do jesieni dla księcia Lermy, namalował dlań Portret konny i trzynaście obrazów, przedstawiających Chrystusa i dwunastu apostołów; znajdują się one obecnie w Madrycie,

WIELCY

z wyjątkiem zaginionego Chrystusa. Rysunki do nich znaj-MALARZE dują się w Albertynie, a ich repliki w Rzymie. Monachijski ifranciszkanin miał być namalowany w Hiszpanii. W po-MANDZCY czątkach r. 1604 był Van Dyck z powrotem w Mantui i pra-WIEKU SIEDEM-

FLA-

1607. O jego

cował nad trzema malowidłami dla kościoła Jezuitów, nad Trójcą, Chrztem (obecnie w Antwerpii) i Przemienieniem NASTEGO Hańskiem (obecnie w Nancy). W r. 1604 kopiował Rubens dla cesarza Rudolfa II dwa dzieła Corregia, w r. 1606 zaś był znowu w Rzymie, gdzie namalował TKoguta i perłę, obecnie znajdującego się w Aix la Chapelle, i obraz ołtarzowy dla Oratoryum, którego nie skończył, odwołany przez księcia Mantui. Z nim udał się do Genui w r. zainteresowaniu się architekturą świadczą rysunki, które wykonano kwasorytem w stu trzydziestu sześciu płytach dla dzieła „Palazzi di Genova“. Dla kościoła Jezuitów w Genui namalował dwa obrazy ołtarzowe, Obrzezanie i wielkich rozmiarów Sw. Ignacego, leczącego opętańca i wskrzeszającego zmarłe dzieci. W Medyolanie, po powrocie z Genui, wykonał artysta rysunki z Leonarda „Bitwy pod Anghiari“ i z „Wieczerzy", znajdujące się obecnie w Luwrze.

Ze Rubensa głęboko interesowały wielkie dzieła włoskie, dowodzi wpływ ich, widoczny w pracach jego z tego czasu. W dziełach jego widnieją studya nad Veronesem i Tycyanem. Znajdujący się w National Gallery Toryumf Cezara zawdzięcza wiele Mantegni; Pieta Liechtensteina dowodzi Ruben-sowego uwielbienia dla Caravaggia — ba, nawet Giulio Romano zyskał jego podziw. Z tego czasu pochodzą również jego Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny. Bawiąc znowu w r. 1608 w Rzymie, skończył obraz ołtarzowy dla Oratoryum w Chiesa Nuova, lecz wskutek niezadowolenia z niego namalował na jego miejsce trzy obrazy, znajdujące się tam dotychczas, Królowę Niebios z Trzema świętymi po obu bokach. Pierwszy obraz ołtarzowy miał przy-

MALAR STWA wieźć do swej ojczyzny, by go, czego wówczas nie przewidy- SZTUKA wał, umieścić na grobie swej matki. Dowiedziawszy się, że FLA-matka jego leży chora, co rychlej pospieszył do domu, do MANDZKA Antwerpii, lecz, przybywszy w grudniu 1608, zastał ją już WYBUCHA pochowaną w kościele Sw. Michała. (Obraz, który umieścił PEŁNĄ nad jej grobem, zabrali później Francuzi do Grenoble). PIEŚNIĄ Trzeba tu dodać, że Rubens poróżnił się teraz ze zgrywającym się w karty księciem Mantui, który zalegał z płacą u swego malarza nadwornego. Sprzedaż zbiorów mantuańskich sprowadziła wielkie ich skarby do króla angielskiego, Karola I.

Przypomnijmy tu sobie, że człowiekiem, który za czasów Rubensa narobił we Włoszech największej wrzawy, a którego Rubens wielce podziwiał, był Caravaggio — hasłem zaś wojennem Caravaggia był „powrót do natury“.

Wpiło się ono w duszę Rubensa głębiej, niż przypuszczają krytycy, i oto zobaczymy nowego Rubensa, zaczynającego pracować w Antwerpii. Caravaggio wywarł zdumiewający wpływ na Niderlandy i na Hiszpanię. Za radą to Rubensa kupił książę mantuański Caravaggia Apostołów, płaczących nad zmarłą Najśw. Panną, dzieło, znajdujące się obecnie w Luwrze. Z włoskiego okresu Rubensa pochodzi również wiszący w Luwrze pejzaż, Wzgórze Pałatyńskie a także, być może, znajdujący się tamże Krajobraz z tęczą, który jednak wygląda na rzecz późniejszą.

Albert i Izabela, pragnąc zatrzymać znakomitego młodego malarza w Antwerpii, zamianowali go teraz swym malarzem nadwornym ze stałą płacą — wraz z jego przyjaciółmi , Ottonem Vaeniusem i Janem Brueghelem. Rubens malował portrety książęce.

DRUGI CZYLI ANTWERPSKI OKRES RUBENSA

1609 — 1621

Dwunastoletnie zawieszenie broni, postanowione w roku

Antwerpia weszła teraz na drogę pokoju. Protestanci przenieśli się z niej do Holandyi, zakony zaś katolickie weszły znowu w posiadanie swych kościołów i pobudowały sobie wielkie klasztory. Przed malarzem katolikiem otwierały się cudne widoki. Antwerpia była teraz wystawiona jedynie na zaburzenia ze strony źle płatnego żołdactwa hiszpańskiego. Atoli Holendrzy dzierżyli ujście Skaldy i mogli zgnębić Antwerpię pozbawieniem jej handlu; to też było to wynikiem flamandzkiej chęci doprowadzenia do pokoju, że Rubens wszedł na drogę dyplomatyczną, na której zaznał tak gorzkich zawodów, jakie nie spotkały go pozatem nigdy w jego pomyślnej zresztą karyerze. Stara arysto-kracya bynajmniej nie kochała Hiszpanów i patrzyła z pogardą na posługi, oddawane Arcyksięciu i Izabeli; i zaiste Rubens zapłacił drogo za świadomość, że wejście w czarujące koło arystokracyi leżało poza obrębem najśmielszych jego nadziei. Aż do tego czasu był on otwarcie włoskim eklektykiem, zapożyczającym się u wielkich zmarłych We-necyan, chociaż w tym eklektycyzmie objawiał swój osobisty sposób patrzenia.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

1609, użyczyło Niderlandom oddawna potrzebnego odpoczynku.

Teraz, pewny wielkiego stanowiska i powodzenia w sztuce swego czasu, spoufalony z możnymi, nabrał Rubens wiary w siebie. W październiku 1609 r., licząc lat trzydzieści dwa, ożenił się z pierwszą żoną swoją, Izabelą Brant, ładną, osiemnastoletnią dziewczyną, o której tak pięknie, choć nieuprzejmie dla kobiet, powiedział, że „była wolna od wszelkich wad swojej płci“. Izabela Brant była córką senatora, Jana Branta i Klary de Mon; jej siostra wyszła za starszego brata Rubensa, wścibskiego Filipa Rubensa, który zmarł mniej więcej w rok po ślubie artysty, * czyniąc go w ten sposób, jako jedynego żywego członka rodziny,

R U B E N S 1577 — 1640

SZKOŁA FLAMANDZKA „WIENIEC OWOCÓW“ (Monachium, Pinakoteka)

* •-••■ gjgpgg

2H38US

0£d{ - TO I

-uooo^jo

(AJ43TO>lAMI<ł .MinHOAHOM)

iii

1

i

■' i

* St

A

g

m ^ # ■

i*

I* ■■% ■

■% <>. I

! '

••»<■'''

■

W

!

J? i

s •'

m

fl

s;

/

■j

fei;

■

t

|

p<v*

-

.

lii

fg

|VX.;j

mm

m

MALARSTWA liczącej siedem osób, jej opiekunem. Monachium posiada Por- SZTUKA tret Filipa Rubensa; znajduje się on także wraz z samym £Ru- FLA-bensem w Czwórce portretowej z JPipsiusem, w galeryi Pitti. MANDZKA

Izabellę Brant znamy dobrze z szeregu portretów jej WYBUCHA pendzla Rubensa. Malował on ją często tak w portre- PEŁNĄ tach, jak w Świętych Rodzinach i grupach bakchanalii. PIEŚNIĄ Ją to przedstawił siedzącą obok siebie, jako kochankę, w przepysznym Portrecie monachijskim, znanym jako „Altana z caprifolium“, a należącym do największych dzieł jego ręki. W tym portrecie własnym i Izabeli przejawia się ów nowy i osobisty sposób patrzenia, który wszedł w jego sztukę. Ufficya posiadają jeden portret Izabeli Brant, Ermitaż zaś drugi, namalowany na krótko przed jej śmiercią, w r. 1626. Portret z „Altany z caprifolium“ jest pierwszym znanym portretem własnym Rubensa. Trochę późniejszym jest jego Portret wlasnu bez kapelusza, znajdujący się w Ufficyach (1615).

Rubens namalował teraz dla ratusza antwerpskiego wielkich rozmiarów, pierwszą Adoracyę Magów. Wkrótce potem, w r. 1612 miasto ofiarowało ją hrabiemu 01iva, który ją zabrał do Hiszpanii, po jego zaś śmierci, poniesionej na szafocie, przeszła ona do rąk Filipa IV.

W r. 1610 stworzył Rubens także swe wielkie Wzniesienie krzyża, dziś znajdujące się w katedrze antwerpskiej, do którego Luwr posiada przepyszny rysunek. Początkowo obraz ten miał skrzydła z Płaczącemi kobietami i rzymskim centuryonem (1612), górną lunetę z Bogiem i predellę z trzema małymi obrazami.

Jako pendant do tego ‘Wzniesienia namalował Rubens w dwa lata później, w r. 1612, dla bractwa strzeleckiego swe sławne Odjęcie z krzyża, również znajdujące się w katedrze antwerpskiej. Skrzydła jego mieściły Nawiedziny (Slżbiety i Ofiarowanie w świątyni, zewnętrzna zaś ich

185

HIST. MAL. W -24

strona Św. SKrzysztofa. Monachium posiada innego Św. iKrzysztofa, pendzla Rubensa. W Petersburgu jest replika Zdjęcia z krzyża ze znacznemi zmianami. Właściwie istnieje sześć jego znanych waryantów — w Lille, w St. Omer, w Valenciennes i dwa w Arras, które są przeważnie dziełami uczniów.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Rubens zyskał niebawem ogromne powodzenie; wokoło niego zebrało się całe mnóstwo uczniów i pomocników; sprowadził z Włoch bogaty zbiór skarbów sztuki. Mieszkał w domu swego teścia; miał namalować Wzniesienie krzyża w kościele. W początkach roku 1611 kupił ziemię z budynkami na placu de Meir i tam zbudował wielki dom w stylu romańskim, do którego dobudowywał i dobudowy wał, aż stał się on osobliwością Antwerpii. Tam mógł umieszczać swoje dzieła i urządził obszerną pracownię dla wzrastającej ustawicznie armii uczniów i pomocników. W maju r. 1611 odprawiał uczniów, nie mogąc pomieścić krewnych swoich własnych i swojej żony. Piękny ten dom stał się ogromną fabryką sztuki; napływały doń olbrzymie zamówienia i przez dwadzieścia pięć lat płynęły zeń jakby obfitym strumieniem malowidła. W tym domu Rubensa wróciła do życia sztuka flamandzka.

Rubens był urodzonym dworakiem; celem jego życia było nie wychodzić nigdy z mody; religię swoją i wszystko, co czynił, przystosowywał do najwygodniejszej dla siebie drogi. Atoli oparł się pokusie wyjazdu do Brukseli, lękając się, że jego przemysł artystyczny mógłby zanadto ucierpieć od życia dworskiego. Przykładem charakterystycznym jego wrodzonego poganizmu, którego sztuka jego jest najczystszym przejawem, było to, że na domie swoim umieścił raczej pogańskie wiersze Juvenala, niż teksty swego Kościoła. Dzieła, które produkował masami, w znacznej części ma-

MALARSTWA

FLA-

Iowali uczniowie wedle jego rysunków; on sam wykańczał SZTUKA je ostatniemi dotknięciami pendzla.

W ciągu tych lat antwerpskich rozwinął Rubens wy- MANDZKA bitny styl i z tego to powodu każdy, kto posiada jakiś WYBUCHA zmysł dla malarstwa, musi zgodzić się na umieszczenie PEŁNĄ w tym antwerpskim okresie szeregu malowideł takich, jak PIEŚNIĄ Pijany Herkules, znajdujący się w Kassel, którego wielkich rozmiarów replikę posiada Drezno, kapitoliński fRo-mulus i Remus i inne obrazy, często wyznaczane na czasy jego włoskie. W Dreźnie, Wiedniu, Monachium, Kassel znajdują się starannie wykończone malowidła, przedstawiające jakąś <Apoteozę, taką czy owaką, w której jakiś bohater, zwyciężywszy Zawiść i Niezgodę lub coś podobnego, otrzymuje wieniec laurowy z rąk Bogini Zwycięstwa. Do tego typu należy także znajdujący się u Pittich Mars, wydzierający się z ramion Wenery na wezwanie Furyi. Berliński Sw. Sebastyan jest również z tego czasu, a drezdeński Sw. Hieronim i jBóg rzeki ybru z boginią obfitości, w Ermitażu, będący pysznem dziełem, pochodzą najnie-wątpliwiej z okresu antwerpskiego, nie zaś z włoskiego, któremu przypisują je ogólnie — prawdopodobnie dzięki ich tematowi.

Na r. 1610 lub 1611 przypada bardzo wenecka Święta Rodzina z papugą. W r. 1611 był ukończony pyszny, choć często kwestyonowany obraz, fjunona i Argus, a nadto dksyon, oszukany przez Junonę (dziś w Ameryce) i monachijskie Satyry.

1612,

Niemożliwa to rzecz, żeby ktoś, kto zna dzieła jego z tego czasu, mógł nie dostrzedz w nich jego stylu. I możemy niemal z całkowitą pewnością w pierwszych dwu lub trzech latach tego okresu, od roku 1609 do mniej więcej umieścić dzieła, wykazujące przejście z jego maniery włoskiej do maniery flamandzkiej, a potem obrazy,

które namalował do roku mniej więcej 1620. Zajmują go tematy religijne i mitologiczne, nastręczające mu sposobność do malowania nagich ciał, tu i ówdzie portret lub pejzaż, a zawsze obchodzi go bardzo ruch. Któż może pomylić się co do jego sposobu malowania ciał o jasnej, gładkiej, podobnej do emalii powierzchni, nie poznać się na ich miękkim, delikatnym i ciepłym połysku, ich jasno zarysowanych konturach i niebieskich żyłach? W jego późniejszym, wolnym stylu nie znajdujemy żadnej z tych właściwości.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Zęby wrócić do CWzniesienia krzyża, około tego czasu namalował on samotną postać Chrystusa w Ukrzyżowaniu antwerpskiem, a postać tę powtórzył kilkakrotnie — jedna jest w zbiorach Wallace’a, druga w Monachium, a trzecia w Malines. Liechtensteina Sw. Franciszek, modlący się przed krucyfiksem pochodzi mniej więcej z tego samego roku.

W r. 1611 urodziło się Rubensowi pierwsze jego dziecko, dziewczynka — i odtąd radosne dzieciątka zataczają się po jego obrazach, wyskakują uciesznie i jako Kupidynki przelatują przez jego płótna. Obdarzony zdumiewającym zmysłem kolorystycznym i kompozycyjnym, malował Rubens życie z iście Rabelaisowską radością, patrząc na nie by-stremi oczyma człowieka zdrowego, przeznaczonego do powodzenia. Gwałtowna sztuka Rubensa i jego pełnokrwi-sty sposób wyrażania jej zarzucały rozległe sieci wokoło ludzkiej tragikomedyi, a on w środek jej lekko rzucał te maleństwa, wzbogacając czarem ich swoje ogromne prace. W swej radosnej i niespokojnej sztuce malował on często mężczyzn, kobiety i dzieci w sposób nieokrzesany, ręką śmiałą i nieskromną. Lecz równocześnie ponad wszystkiem i poprzez wszystko tchnie dziwnie paradoksalna atmosfera wielkiej maniery, dworskiego wdzięku i świetnego prze-

MALARSTWA

WYBUCHA

pychu, jakoby akcentu pałaców. Swobodny aż do brutal- SZTUKA ności pendzel jego przedstawia przynajmniej rzeczywiste FLA-dzieci, chociaż przesadza ich niezdarność i czasami zatraca MANDZKA nieudolny ich wdzięk.

PIEŚNIĄ

Luwr posiada jego Madonnę z świętemi niewiniątkami, PEŁNĄ Ermitaż zaś jego Posąg Cerery z dziatkami.

Rubens był człowiekiem niezwykle pracowitym. Wstawszy rano o piątej, szedł na mszę, z wyjątkiem dni, w których trapiła go podagra, i potem zabierał się do pracy, a, malując, kazał sobie czytać. Zachowując umiarkowanie w jedzeniu i piciu, pracował, póki starczyło światła — a trud jego codzienny przerywał tylko krótki i prosty obiad. Pod wieczór jeździł konno na swych sławnych rumakach hiszpańskich. Wieczory poświęcał przyjaciołom, życiu towarzyskiemu i ochoczej zabawie. Przed nim, tak, jak przed każdym kulturalnym człowiekiem owych czasów, leżały zawsze otwarte trzy książki: dzieje Grecyi, Rzymu i Ewangelia. Do mitologii też i do Biblii zwracał się on po natchnienie, przejęte zawsze duchem alegoryi. To, co za dni naszych jest martwą afektacyą, było za czasów Ru-bensa prawdziwym oddechem żywych ludzi. Atoli najgłębsze swe natchnienie czerpał z natury i z ludzkiego życia.

Choć tak regularnie chodził na mszę, z podagrą czy bez podagry, nigdy nie namalował obrazu szczerze religijnego, mimo, że malował wiele tematów religijnych. Był z instynktu poganinem, to też dopiero, gdy stanął na ziemi, stawał się wielkim.

Sławny drukarz Moretus był jego przyjacielem. Dla niego to namalował on w r. 1512 Zmartwychwstanie z świętymi i aniołami na skrzydłach. Obraz ten umieszczono w katedrze nad grobem Moreta. Może z tego mniej więcej czasu pochodzi podawany w wątpliwość Niewierny Tomasz i brukselska SKobieta, przyłapana na cudzołóstwie,

rzecz słaba; dalej Powrót z Egiptu; Chrystus, oddający ^Piotrowi klucze; ^Pijaństwo Lota i Wypędzenie Hagary. Kassel posiada głośny Portret nieznanego mężczyzny, namalowany między r. 1609 a 1610. Jednak, chociaż mistrz w swej sztuce, rzadko malował Rubens jako portrecista rzeczy arcydobre. Tylko w dziełach mitologicznych, których tworzył teraz bardzo wiele, objawiał swe wielkie zdolności.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Sztuka Rubensa rozeszła się szeroko dzięki umiejętnym miedziorytom, kwasorytom i drzeworytom.

Kassel posiada subtelnego Jowisza i Calisto, namalowanego w r. 1613, i Ucieczkę do Ggiptu, z datą 1614, w którym to roku Rubens namalował małą dieta, obecnie znajdującą się w Wiedniu (Antwerpia posiada z niej replikę wielkich rozmiarów), i dwa obrazy, przedstawiające Zuzannę i starców, jeden w Sztokholmie, drugi w Madrycie. Mniej więcej z r. 1615 pochodzi Sw. Franciszek, odbierający dzieciątko Jezus od Najśw. Panny, znajdujący koloński Sw. Franciszek, odbierający styg-

Lille;

się w

maty, późniejszy o lat kilka, jest głównie dziełem uczniów. Luwr posiada wywierającego wielkie wrażenie Chrystusa na krzyżu, z Maryą, JJanem i Magdaleną. Mitologia natchnęła go do obrazu tyenus frigida z r. 1614, do wiedeńskiego Porwania Orythyi przez Boreasza, do berlińskiego Perzeusza i Andromedy. Znajdująca się w Ermitażu Wenus i Adonis, wyraźnie oparta na Tycyanie, pociągnęła za sobą namalowanie kilku obrazów z tym tematem. W Monachium znajduje się Porwanie córek Leukipposa przez Kastora i Polluksa, Dyana i Bachus, sławiące życie leśne i burzliwe sprawy bogów. Meleagra i SKtalantę malował Rubens kilkakrotnie; Kassel szczyci się posiadaniem wielkiego Meleagra, ofiarowującego dyanie głowę dzika, Monachium zaś znajduje się w szczęśliwem posiadaniu subtelnego

MALAR STWA

PEŁNĄ

sona

Meleagra i Atalanty z ogarami, wśród krajobrazu. W Dre- SZTUKA znie znajdują się pyszne Dary jesieni czyli 3)yana, wraca- FLA-jąca z polowania i słabsza Zyana wracająca, z figurami MANDZKA całemi. Z zakresu tematów religijnych namalował Sam- WYBUCHA i Dalilę.

znana zas

W r. 1614 urodził się Rubensowi syn, którego ochrzczono PIEŚNIĄ imieniem Albrecht, a którego chrzestnym ojcem był Arcy-książę. Przypuszczają, że drezdeńska Dama z dzieckiem jest to Izabela Brant ze swym chłopakiem Słowa dziewczęca Liechtensteina wyobraża starszą córkę Rubensa. Madonna z ^Dzieciątkiem, otoczona Kupidynkami w wieńcu z kwiatów, to Izabela Brant z synkiem Albrechtem.

Rubens, który stanowczo nie pozwolił żadnemu Hiszpanowi dotykać dzieł swych w Madrycie, we własnej ojczyźnie okazywał skorą i szlachetną gotowość do malowania wespół z innymi artystami flamandzkimi. Wiadomo, że korzystał z pomocy malarza zwierząt Snydersa, chociaż sam po mistrzowsku malował zwierzęta. W Dreźnie i Monachium znajdują się gwałtowne sceny z Polowania na dzika, nad któremi pracowali obaj ci wielcy artyści. Ruch i akcya zawsze pociągały Rubensa. Z jakże ogromną siłą umiał on malować tłok i dziki pęd psów, koni i innych zwierząt!

Monachium posiada Polowanie na lwa, namalowane w r. 1616 dla księcia bawarskiego, a pięć innych malowideł wielkich rozmiarów z tym samym tematem znajduje się w Dreźnie, w Richmondzie i galeryi Corsinich.

W r. 1616 wykończył Rubens Sąd ostateczny, obecnie znajdujący się w Monachium; już przedtem był namalował dwa szkice, Zmartwychwstanie sprawiedliwych i ‘Ukaranie niesprawiedliwych. Uczniowie pracowali wiele nad jego Sądem ostatecznym, jak również nad Bozem Narodzeniem i Zstąpieniem 2)ucha św., znajdującymi się także w Mo-

nachium. Na ten sam rok przypada obraz ołtarzowy, Ado-racya Magów, który sam Rubens bardzo lubił, a którego skrzydła przedstawiały żywoty Dwu świętych Janów. Był on namalowany dla Malines i dotąd tam się znajduje. W latach między 1615 a 1619 stworzył on swą seryę t. zw. obrazów apokaliptycznych.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

1620); Rotszylda

Na r. 1617 przypadają znajdujące się w Prado portrety Arcyksięcia i Arcyksiężnej Izabeli; Peter Pecąuius (Doktor Van Thulden pochodzi mniej więcej z r.

Castrę (1617—1618),

Jjeter van jKeche i jego żona, SKłara Fourment; SKarol de Cordes i jego żona Jacąueline van w Brukseli, i Studyum głowy murzyna.

W r. 1618 namalował Rubens swą sławną Płodność czyli Wieniec owoców, obecnie znajdujący się w Monachium. Wiedeń posiada ^Dzieciątko Jezus i św. Jana z barankiem. W tym samym to 1618 roku ambasador angielski w Hadze, Sir Dudley Carleton, później hrabia Dorchester, prowadził z Rubensem korespondencyę w sprawie zamiany swego zbioru marmurów starożytnych na dzieła Rubensa. Lista Rubensa obejmowała Prometeusza spętanego, z orłem pendzla Snydersa, dzieło wczesne, obecnie znajdujące się w Oldenburgu; Danieła w lwiej jamie; Xamparty z satyrami i nimfami (z pejzażem przez jakiegoś innego mistrza); Sw. Piotra z rybakami, wyjmującego grosz czynszowy z paszczy ryby; replikę Polowania na lwa; replikę Chrystusa i jego apostołów, namalowanego dla księcia Lermy; SRchillesa przebranego za kobietę (obecnie w Prado), głównie dzieło Van Dycka, Sw. Sebastyana i Sw. Zuzannę.

Antwerpia posiada dzieło Rubensa Chrystus na słomie, którego środkową część stanowi Pieta. W niej zmarły Chrystus leży na słomie, a opłakują go święci — na je-dnem skrzydle Najśw. Panna i Dziecko, na drugiem Sw.

R U B E N S 1577 — 1640

SZKOŁA FLAMANDZKA

„CHRYSTUS I SW. JAN“ (Wiedeń, Muzeum Nadworne)

8 i4 a e u a owr — rai

A^lSGMAMAJ^ AJO>łX8

my .m \

(suhowoaM mussuM .aaaaiW)

i?- ■

; s

>:

łJ

©

s

,

1

I sl

1*

rf ^

.-

r—

.

-_

' i

n

V ■ j ii li

%,

,

I

f

-•—

H

fi

i

i

0

y 'P

7

if

'

a* »

i* %#\

4

li -1

' ^

■

Ki

V* ,1

u

a ^

Li

a

• • -i

m

i

* Ą

W

t- \

s>'

a

.

i

ą

l:    / Jt4

wm/*

M

JPl

vi

‘7

W

ś ^1

,'Ś*

■

%    -    ,w?V;|

T5*

>ji

u

EŁ*

.

#•**11

r‘:■

i,. .j

SKf

55 ' i śiiSKifcJl

Vs

%

MALARSTWA fan. Bruksela posiada wcześniejsze dzieło, ZOniebowzięcie SZTUKA Najśw. Panny. Na rok 1617 przypada Biczowanie Chry- FLA-stusa, znajdujące się w kościele Sw. Pawła w Antwerpii. MANDZKA W r. 1618 namalował dla Malines w przeciągu dni dzie- WYBUCHA sięciu obraz ołtarzowy Cudoiuny połów ryb, którego jedno PEŁNĄ skrzydło przedstawia Znalezienie groszu czynszowego, dru- PIEŚNIĄ gie tobiasza, wyciągającego rybę z morza na rozkaz anioła ^Rafaela. Bruksela posiada Męczeństwo św. Liwi-nia, a także Chrystusa, mściwego sędzię.

Kiedy Carltonowi przyszło zawiesić niektóre z obrazów Rubensa, okazało się, że rozmiary ich są za wielkie, i kupił zamiast nich szereg gobelinów według rysunków Rubensa, wykonanych z pomocą Van Dycka. Oryginalne malowidła do tych sześciu kompozycyi znajdują się w zbiorach Liech-tensteina w Wiedniu, a przedstawiają ^Dzieje śmierci De-ciusa Musa, według Liwiusza. Są one namalowane na odwrót, żeby ułatwić pracę tkaczom; i tak n. p. miecze umieszczone są w rękach lewych i t. p. Trzeba tu zaznaczyć, że w Śmierci konsula powtórzył on w znacznej mierze kompo-zycyę z Klęski Sanheryba, znajdującej się w Monachium, gdzie jest także obraz, odpowiadający Nawróceniu św. Pawła. Zainteresowanie się Rubensa tłokiem ludzi i koni w tym czasie widoczne jest również w cudownej monachijskiej Bitwie SfLmazonek, może najświetniejszej z tej seryi (1615).

W r. 1619 pracował Rubens nad swym antwerpskim obrazem ołtarzowym, przedstawiającym Sw. Franciszka, otrzymującego ostatnie namaszczenie, i nad Matką śBozą na tronie, jako ucieczką grzesznych, znajdującą się w Kassel (replika tego obrazu jest w Ermitażu), w którym Rubens korzysta z pomocy Van Dycka i maluje swego drugiego syna, Mikołaja, urodzonego w marcu 1618 r., jako Dzieciątko Jezus, czego dowodem rysunek głowy dziecka w Albertynie. Berlin posiada również obraz, przedstawiający to

193

HIST. MAL. IV — 25

ulubione dziecko Rubensa w drugim roku jego życia. Mo-MALARZE nachijski Chrystus i czterech pokutników pochodzi mniej więcej z tego czasu, jak również wielkich rozmiarów śBoha-MANDZCY ter, wieńczony przez boginią zwycięstwa, znajdujący się w Kassel, a tak podziwiany przez Napoleona. Xot, opuszczający Sodomę, jest trochę wcześniejszy.

WIELCY

FLA-

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Nie można nie zauważyć, że Rubens wybrał sobie za typ kobiecości flamandzką, jasnowłosą, pełnokształtną kobietę, z rozpuszczonymi płynnie włosami. Zjawia się ona raz po raz jako Magdalena; wchodzi do każdego obrazu przy pierwszej sposobności. W swych wczesnych latach antwerpskich namalował ją jako HiOenus, zwróconą do nas tyłem, wpatrzoną w lustro, w towarzystwie służebnicy murzynki, na sławnym obrazie w zbiorach Liechtensteina w Wiedniu. W tej samej galeryi pojawia się ona znowu pomiędzy Córkami Cecropsa, odkrywającemi dziecię Grech-thoniosa, w tej mistrzowskiej kompozycyi, w której Rubens namalował jedną ze swych najpiękniejszych postaci kobiecych w trzeciej córce, stojącej w tyle i posłusznej bogini, która zakazała jej zaglądać do kosza. Zdaje się, że ten bardziej wysubtelniony akt kobiecy natchnął piękną postać w Neptunie i Cybeli, znajdującym w Ermitażu, i w berlińskim wielkich rozmiarów i świetnym Neptunie i ŹAmfitrycie, gdzie znowu pojawia się ta tęga blondynka. Wiedeń posiada Cztery kontynenty jako cztery bogi rzeczne z orszakiem nimf, dzieło subtelne, w którem widać zamiłowanie Rubensa do postaci mitologicznych. Znajdujący się w Luwrze Philopoemen ukazuje Rubensa jako mistrza w zakresie t. zw. martwej natury.

W r. 1620 pracował Rubens nad antwerpskim obrazem ołtarzowym Chrystus ukrzyżowany między dwoma łotrami, zwanym „Coup de lance“, a namalowanym dla przyjaciela jego, Mikołaja Rockoxa. Portrety £Rockoxa i jego Zony

MALARSTWA

FLA-

namalował on na skrzydłach innego obrazu ołtarzowego, SZTUKA Nawrócenie św. c&omttsza, w Antwerpii.

1718 piorun PEŁNĄ

Kościół Jezuitów w Antwerpii został skończony w roku MANDZKA 1620, a Rubensowi powierzono całkowitą jego dekoracyę. WYBUCHA Na nieszczęście w kościół ten uderzył w r.

i powstały stąd pożar zniszczył go zupełnie. Istnieją tylko PIEŚNIĄ rysunki i kopie trzydziestu sześciu malowideł na suficie.

Ocalono trzy wielkie obrazy ołtarzowe, znajdujące się teraz w Wiedniu: dwa olbrzymie malowidła, przedstawiające Sw. Ignacego Loyolę, założyciela zakonu, i Sw. Franciszka Ksawerego, wygłaszającego kazanie w Indy ach i wskrzeszającego zmarłych, a dalej Wniebowzięcie Najśw.

Panny, które Rubens uważał za najlepsze. Galerya Liechten steina posiada również Wniebowzięcie, do którego szkic znajduje się w Monachium. W wielkim ołtarzu katedry ant-werpskiej znajduje się jeszcze jedno, najsławniejsze Wniebowzięcie, zamówione w r. 1619 a zawieszone tam w r. 1626, nad którem miał pracować tylko szesnaście dni, lecz dopomagali mu w pracy tej jego uczniowie.

W r. 1620 namalował Rubens dla Tomasza Howarda, hrabiego Arundel, sławny, wielki portret żKrabiego i hrabiny Arundel, najpoważniejsze swe dzieło portretowe, znajdujące się obecnie w Monachium.

Wielkie krajobrazy Rubensa należą do dzieł jego późniejszych; atoli znajdująca się w pałacu Buckingham Lfarma mleczna w JHaeken i windsorskie Lato i Zima są częściowo pendzla Rubensa.

Rubens zamknął Seryę swych bachanalii z tego okresu szeregiem wersyi Pochodu Sylena — jedna z nich jest w Monachium, druga w Berlinie, a ostatnia w National Gallery.

Zawieszenie broni, które przyniosło Niderlandom czas spokojny, skończyło się w kwietniu r. 1621. W Niemczech

wybuchła znowu wojna religijna. Cesarz i katolicy wygrali pierwszą bitwę, a Rubens namalować zwycięzcę z pod Białej Góry, SKrabiego £Boucquoy, na obrazie, znajdującym się obecnie w Ermitażu; portret ten zamierzał reprodukować w kwasorycie.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Tegoż samego roku zmarł w kwietniu król hiszpański, Filip III, a w lipcu zmarł arcyksiążę Albrecht. W Windsorze znajduje się wielki jego ^Portret konny pendzla Rubensa. Rubens zaczął też szereg przeznaczonych dla arcyksięcia portretów jego przodków.

żołdzie hiszpań-

na

Tak Niderlandy dostały się znowu pod ściślejszy dozór Hiszpanii. Nastąpiły starcia. Izabela widziała w Brukseli, że trzeba kupić pokój za wszelką cenę. Znalazła w Rubensie gorliwego w tej sprawie pomocnika. Rubens był już przyjacielem wielkiego wodza, Spinoli, który go polecił owdowiałej Izabeli. W r. 1623 był Rubens skim, pobierał mianowicie za pośrednictwem Izabeli pensyę ze skarbu hiszpańskiego, lecz spostrzegł się, że taka nie-oficyalna dyplomacya była bardzo blizką szpiegostwa, że nie przynosiła mu bynajmniej zaszczytu i mogła podać go w pogardę. Zobaczył naraz to niebezpieczeństwo i odtąd zaczął myśleć o nobilitacyi z rąk króla hiszpańskiego. W styczniu r. 1624 Filip IV nadał mu szlachectwo i herb. Od tego czasu Rubens został dyplomatą. W licznych jego kłopotach i niepowodzeniach Izabela była zawsze wiernym jego sprzymierzeńcem. Atoli Rubens miał do czynienia z dwoma najbardziej nieokrzesanymi i partaczącymi władcami w Europie, z królem hiszpańskim, Filipem IV, i angielskim, Karolem I. Spokój miał nastać dopiero wówczas, kiedy Rubens i Izabela już od dawna leżeli w grobie.

Zatem w r. 1621 skończył się jego spokojny „okres ant-werpski“. Teraz miał Rubens dążyć poprzez świat jako dyplomata i artysta, nie wyjmując nóg ze strzemion. W roku

MALARSTWA tym opuścił go wielki jego uczeń, Van Dyck, który był SZTUKA już raczej jego wspólnikiem, niż pomocnikiem. Rubens do- FLA-stał teraz wezwanie do Francyi, a w ślad za niem miała MANDZKA pójść wielka serya jego malowideł dla Maryi de Medicis. WYBUCHA

Rubens był bardzo bogaty. Tęsknił usilnie do pracy PEŁNĄ politycznej dla swej ziemi, lecz zdolności swoich używał PIEŚNIĄ przeciw największemu dyplomacie owego czasu: bał się Richelieugo, który w zamian okazywał mu jawne lekceważenie. Richelieugo to właśnie całą polityką było nie dopuścić do pokoju w Niderlandach.

Marya de Medicis, wdowa po królu francuskim, Henryku IV, pogodziwszy się ze swym synem, Ludwikiem XIII, powróciła do Paryża i postanowiła w nowym pałacu Luksemburskim ozdobić wielką galeryę malowidłami ze swego życia i życia swego męża, Henryka IV. Wybór jej padł na Rubensa. Ambasador belgijski, śBaron von <Wicq, którego portret pendzla Rubensa znajduje się dziś w Luwrze, i ksiądz Claude Magis od Św. Ambrożego, dla którego Rubens namalował wiedeńskiego Św. Ambrożego, wzbraniającego cesarzowi *£?eodozyuszowi wstępu do kościoła medyolańskiego, występowali jako pośrednicy. W początkach r. 1622 przybył Rubens do Paryża i tam namalował sławny Portret madrycki. Przez trzy lata pracował wraz ze swymi uczniami nad dwudziestu jeden ogromnemi malowidłami Galery i Medici, a królowa często stała u jego boku, patrząc na jego pracę. W lecie r. 1625 artysta skończył te obrazy i wówczas ustawiono je wśród wielkiego entuzyazmu i podziwu licznych znakomitości, które zjechały się na zawierany przez zastępców ślub króla angielskiego,

Karola I, z siostrą króla francuskiego. Rubens stał się punktem środkowym wielkiego tryumfu — spoglądały nań oczy całej Europy. Lecz podczas ceremonii ślubnej omal nie stracił życia, ocalał jedynie dzięki swej przytomności

umysłu, jaką zachował, kiedy zawaliło się rusztowanie, na którem stał wraz z innymi. Dzieła te znajdują się obecnie w Luwrze. Monachium posiada osiemnaście szkiców do tych obrazów. Dzieje Henryka IV miały być przedstawione w podobnej seryi, ale Rubensowi już nie było prze-znaczonem dokonać tego dzieła.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Podczas ogromnej tej pracy namalował Rubens wielką ilość związanych z nią portretów, które są teraz rozprószone po świecie. Luwr posiada Annę jTLustryaczkę. Podczas swego pobytu w Paryżu namalował on też dwa portrety Księcia Buckingham, który przybył tam w sprawie małżeństwa córki Maryi de Medicis, Henrietty, z królem angielskim, Karolem I. Atoli żaden z tych portretów nie dorównuje subtelnym do nich rysunkom, znajdującym się w Albertinie i w Luwrze. W r. 1623 wykonał Rubens sławny windsorski Portret własny dla Karola I, wówczas księcia Walii, którego subtelną replikę posiadają Ufficya. Z ks. Buckinghamem był Sir Balthazar Gerbier, nieomal tak nieskrupulatny dyplomata, jak sam Buckingham, i trzej ci mężowie byli teraz głęboko wciągnięci w intrygę. W tym to czasie Buckingham zakupił za 100.000 florenów całą Rubensową kolekcyę dzieł sztuki. Buckingham jednakże niewiele już lat cieszył się swym nabytkiem, gdyż jego niedbałemu , dyabłu w opiekę rzuconemu życiu położył gwałtownie kres sztylet Feltona w r. 1628.

Rubens stworzył w tym czasie inne wielkich rozmiarów dzieła. Malował, wciąż jeszcze w swej drugiej czyli ant-werpskiej manierze, Darnleya Thomyris, Ścięcie św. Katarzyny dla Lille, Sw. Rocha, wstawiającego się za tkniętymi zarazą. Na r. 1622 przypada brukselska HDenus w kuźni Wulkana, w której część z Wulkanem została namalowana później, w miejsce części, wyciętej i znajdującej się teraz w Dreźnie jako Stara kobieta z kotlarzem.

MALARSTWA

1625; PIEŚNIĄ

Mniej więcej z tego roku są również: brunświcka Judyta SZTUKA i Holofernes i monachijski Samson i Dalila. W r. 1612 FLA-namalował on był Nawrócenie św. fBavona (dziś znajdu- MANDZKA jące się w National Gallery), teraz, w r. 1624, rozszerzył WYBUCHA je do rozmiarów tryptyku ołtarzowego dla Gandawy. Ant- PEŁNĄ werpskie Nauczanie Najśw. Panny pochodzi z r. zjawia się w niem jedenastoletnia Helena Fourment, przyszła jego żona.

Matka i brat Rubensa leżą pogrzebani w opactwie Sw. Michała i dla tamtejszego to wielkiego ołtarza namalował on w r. 1625 ogromną antwerpską TKdoracyę królów. W niej, zauważmy po drodze, widnieje tęgi Turek czy Lewantyńczyk, którego portret całkowity znajduje się w Kassel, a który naprawdę był pewnym kupcem weneckim, handlującym ze Wschodem. Olbrzymie to malowidło wykonane zostało na desce. O dwa lub trzy lata późniejszą jest Adoracya królów, znajdująca się w Luwrze.

W roku 1626 namalował artysta swoje najsławniejsze Wniebowzięcie Najśw. ZBanny dla wielkiego ołtarza w katedrze antwerpskiej — Wniebowzięcie Liechtensteina powstało na krótko *przed jego śmiercią, a widzieliśmy też inne w Brukseli, Wiedniu i Dusseldorfie. Wielkich rozmiarów berlińskie Wskrzeszenie £azarza powstało w r. 1624, antwerpskie Zaślubiny św. Katarzyny w r. 1628.

Zaledwie została ukończona olbrzymia serya dla Maryi de Medicis, a już arcyksiężna Izabela — która przywdziała szaty zakonne po śmierci księcia, jak tego dowodzi znajdujący się w Devonshire House jej Portret pendzla Rubensa — zamówiła trzynaście wielkich rozmiarów malowideł do gobelinów, które darowała zakonowi Descalzas Reales w Madrycie, gdzie dotąd wiszą, a których tematem były Tryumfy eucharystyi i jej obrońcy. Niektóre z nich znisz-

czył pożar, kilka znajduje się w zakonie Loeches w pobliżu Madrytu, dwa są w Luwrze, a cztery w Grosvenor House.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Drezno posiada mały Sąd Parysa, będący wcześniejszą wersyą sławnego Sądu Parysa w National Gallery; Wiedeń Cymona i Ifigenię (1625), w znacznej mierze dzieło Wildensa i Snydersa — nadto zaś pyszną Śpiącą Angelikę; Madryd ‘Grzy nimfy z rogiem obfitości, w którym Sny-ders wykonał owoce i ptaki. Darnleya Thomirys i Cyrus (1626) z późniejszą swą waryacyą z Luwru (około 1630) pochodzą z tych lat.

Do szeregu subtelnych portretów z tych czasów należą znajdujące się w galeryi Liechtensteina portrety dwu jego synów, Alberta i Mikołaja, namalowane w r. 1626; brun-świcki portret sławnego jenerała a Rubensowego przyjaciela, Spinoli, bohatera z pod Bredy, występujący w Ve-lazqueza flancach, i pyszna Głowa Spinoli, a także Spi-nola w Pradze i jeden w Petersburgu. Teraz powstały niektóre z najlepszych portretów męskich Rubensa. Atoli najlepszym portretem jego z tego czasu jest sławny na cały świat Chapeau de paille (który jest raczej Chapeau de poił, z filcu), znajdujący się w National Gallery.

1628 we-

Tymczasem, wkrótce po namalowaniu ostatniego obrazu z wielkiej seryi Maryi de Medicis, w roku 1625, Richelieu wykonał swój wielki zamach o władzę. Cały jego tryumf zależał od zgnębienia Hiszpanii. Ambicye zaś Rubensa były nawskróś hiszpańskie. Marya de Medicis musiała ustąpić Richelieumu. Jeszcze Rubens gorąco zajmował się wielkimi pomysłami do Życia Henryka IV i wykonał wielką liczbę rysunków do tej pracy, gdy w r. zwano go do Madrytu.

Pod koniec roku 1626 Buckingham wpędził Anglię w wojnę z Francyą. Uczucia Hiszpanii wobec Anglii były zaprawione wielką goryczą, atoli Buckingham, widząc, że

)

;

• ¹

1

a:

fi

i

i \

~ f

-

R U B E N S 1577 — 1640

SZKOŁA FLAMANDZKA

„ PERZEUSZ / ANDROMEDA' (Madryt, Prado)

8H38UM

owi — to i

A^iSCIHAMAJT AJO>IX8

“KQMOmk \

(OdAJiS .TYMO/ M)

P--:«

*.....:

*1

I

1 :

t

■

MALARSTWA

FLA-

wojna z Francyą była nieunikniona, gotów był zawrzeć SZTUKA z Hiszpanią pokój.

W lecie roku 1626, kiedy Antwerpię nawiedziła zaraza, MANDZKA Rubens poniósł bolesną stratę: niewiadomo, czy od zarazy, WYBUCHA czy z innego powodu, chorowita Izabela Brant zmarła dnia PEŁNĄ 20 czerwca. Szczęśliwy w swem pożyciu małżeńskiem, czuły PIEŚNIĄ małżonek i miłujący ojciec, dumny ze swego pięknego domu i z tych, co jeszcze bardziej podnosili piękność jego siedziby, widział Rubens obecnii, w przeddzień pięćdziesiątki, ten swój miły dom — opustoszałym. Najstarsza córka Izabeli Brant zmarła była jako dziecko. W tem bolesnem strapieniu zwrócił się artysta do malowania sławnego płótna, przedstawiającego jego Dwu synów. Znajduje się ono obecnie w kolekcyi Liechtensteina w Wiedniu, a namalował je Rubens w zupełności ręką własną. W Dreźnie znajduje się waryant tego obrazu. Pilny w naukach starszy chłopak,

Albrecht, pozyskał względy króla hiszpańskiego, który w szesnastym roku jego życia powierzył mu zaszczytną posadę w Tajnej Radzie, wkrótce po namalowaniu tego obrazu. Prawdopodobnie powiększyło to jeszcze niepokój Rubensa.

Rzucił się on teraz gorączkowo w intrygi polityczne. Król hiszpański, Filip IV, najzupełniej lekceważył użycie Rubensa, zwykłego sobie malarza, do spraw państwowych i był niezadowolony z jego zamierzonej podróży do Madrytu. Atoli ani Holendrzy, ani przebiegły stary Richelieu nie dali się zwieść użyciem „zwykłego sobie malarza" do zamaskowania intrygi. Szczęściem dla Anglii odwlókł się atak ze strony Francyi i Hiszpanii pod wodzą Spinoli, a Anglikom otwarły się oczy na niebezpieczeństwo w znacznej mierze dzięki rewelacyom, których dokonał Rijbens wobec Gerbiera.

Filip IV zażądał korespondencyi Gerbiera z Rubensem,

Izabela zaś oświadczyła chytrze, że ją pośle, jeśli ją zechce zabrać ze sobą Rubens, który mógłby pomódz w odczyta-

201

HIST. MAL. IV - 26

niu jej, gdyż znaczna jej część była napisana po flamandzku. W sierpniu wyruszył Rubens do Madrytu. Spinola wrócił z początkiem r. 1628, by pracować nad przywróceniem pokoju. Władza była teraz w ręku OIivareza. W Madrycie miał Rubens zastać powstałą tam wielką szkołę malarstwa hiszpańskiego. Velazquez liczył lat dwadzieścia dziewięć i był malarzem nadwornym.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Rubens wybrał się w drogę do Madrytu z poważną liczbą malowideł — wziął ich co najmniej osiem. Prado posiada z nich fTLchillesa i córki Lykomedesa (inaczej: Achilles jako kobieta), w znacznej mierze dzieło Van Dycka, odrzucone przez Carletona w r. 1618, i Cererę i Pana, dzieło, do którego przyłożył ręki Wildens. Te przynajmniej ocalały z wielkiego pożaru w r. 1734.

Wiemy o tem, że Filip IV wielce cenił Rubensa i że Rubens podczas pobytu swego w Madrycie namalował wiele portretów dla arcyksiężnej. Nieszczęściem wielki Portret konny Filipa IV zginął. Liczne portrety Filipa IV, przedstawiające pół jego postaci, są rozrzucone po Europie. Monachijski &ilip IV jest prawdopodobnie najlepszy z nich. Z szeregu portretów Królowej francuskiej Glibiety Monachium posiada również najlepszy, Wiedeń zaś jego replikę. Monachium ma też najlepszy z portretów Kar-dynała infanta, którego Rubens malował częściej w latach późniejszych, kiedy, jako książę Ferdynand, przybył do Antwerpii. Inne portrety królewskie zaginęły. Rubensa można teraz osądzić jako portrecistę w zestawieniu z Ve-lazquezem, a wtedy słabość jego wychodzi niezwłocznie na jaw.

Lecz praca, która miała wywrzeć zdumiewający wpływ na pocżynającą się odtąd nową epokę sztuki Rubensa, była zupełnie odmienna. W pięćdziesiątym roku życia poszedł on znowu do szkoły. Zaczął mianowicie malować „Ru-

MALARSTWA bensowskie“ kopie wielkich dzieł weneckich, znajdujących SZTUKA się w Madrycie, a nadewszystko Tycyana. Pachecho za-FLA-pewnia, że kopiował wszystkie malowidła Tycyana — MANDZKA a było ich siedemnaście! Wiemy o tem, że skopiował (Su- WYBUCHA ropę, Adama i <Swę (obie kopie są w Prado), Wenerę i Ado- PEŁNĄ nisa, dwie wersye Dyany w kąpieli i kilka portretów. PIEŚNIĄ Praca ta miała stworzyć trzecią, wielką fazą sztuki Rubensa w latach następnych, kiedy porzucił swe emaliowe powierzchnie, swe łaty z cynobru czy innych czerwieni, i obszerne bursztynowo-żółte szaty, a natomiast zaczął bardziej stapiać barwy i lepiej wiązać całość.

Zima r. 1628—29 zastała Rubensa w Madrycie. Anglicy zaczęli teraz usuwać się od pokoju. Filip IV, zdaje się, wyleczył się całkowicie z niezadowolenia, które mu sprawiło użycie „zwykłego sobie malarza" do wysokich spraw państwowych i na wiosnę 1629 r. postanowił wysłać Rubensa do Londynu. Zanim artysta powrócił do Niderlandów, dla pokrywki przez Paryż, otrzymał godność Sekretarza Tajnej Rady Niderlandzkiej. Z Brukseli, po zobaczeniu się z Izabelą, wyruszył dnia 13 maja do Dunkierki i pojechał do Anglii, gdzie stanął w domu Gerbiera.

W ciągu lat 1629—30 przebywał Rubens w Anglii.

Na Dworze angielskim znalazł on „niewiarygodną liczbę doskonałych malowideł i rzeźb". Tam namalował swą wielką alegoryę błogosławieństw pokoju i grozy wojny w obrazie Pokój i wojna — który to temat podyktowała mu może misya jego do Karola. Obraz ten, najwcześniejszy z dzieł jego nowej wielkiej maniery, znajduje się w londyńskiej Galeryi Narodowej. Windsor posiada jedną z dwu t. zw.

Rodzin księcia ^Buckingham, której wielką wersyą było malowidło Raglana. Dulwich posiada Wenerę i Kupidyna. We wszystkich tych dziełach, namalowanych w domu przyjaciela Rubensowego, Sir Baltazara Gerbiera, pojawia się

rodzina Gerbiera. W Althorp znajduje się Qłowa córeczki Gerbiera, którą widać w Pokoju i wojnie. W pałacu Buckingham znajduje się krajobraz, zwany Sw. Jerzy, do której to postaci pozował Karol I, wyzwoloną zaś księżniczką jest na nim królowa.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Rubens komponował Powałę sali bankietowej w HSdhite-hall i robił do niej szkice. Dekoracye te jednakże namalowali w pracowni antwerpskiej jego uczniowie i przysłali w r. 1635 do Anglii, gdzie je Rubens wykończył. Zamówiono je u niego jeszcze w r. 1621. Przemalowywane i odnawiane kilkakrotnie, między innymi przez Kenta, tak, że praca oryginalna niemal zaginęła, blizkie ruiny wskutek zaniedbania , dzieło to w czasach ostatnich zrestaurowano i oczyszczono z wszelkich przemalowań. Tematem jego jest Szczęsne panowanie i apoteoza Jakóba /.

W Anglii poznał Rubens gorzkie strony amatorskiej dyplomacyi, natomiast mianowano go „mistrzem sztuki" miasta Cambridge, fetowano i wielce honorowano. Przed jego wyjazdem król pasował go na rycerza, chcąc przywrócić zupełną harmonię między Anglią i Hiszpanią. Artysta rad był swemu wyjazdowi. Nienawidził on purytani-zmu tego narodu i raziło go zepsucie szlachty tamtejszej. Zbrzydził sobie wysoką politykę, chociaż istniał poważny zamiar zrobienia go hiszpańskim rezydentem w Anglii, mimo bezczelnego sprzeciwu ze strony hr. Onate, który twierdził, że „człowiek, mający reprezentować króla hiszpańskiego, nie powinien żyć z pracy rąk własnych". Atoli Rubens zamierzał skończyć z temi sprawami. Na nieszczęście miał dać się wciągnąć w nie napowrót z wielką szkodą dla spokoju swego umysłu.

Powróciwszy z Anglii do Antv/erpii w r. 1630, zabrał się Rubens skwapliwie do wielkiej kompozycyi p. t. Żywot ZKenryka IV i pilnie opracowywał dwadzieścia cztery

MALARSTWA

MANDZKA

malowideł. Wykończył częściowo sześć wielkich płócien, SZTUKA lecz z nich dwa tylko są dziś znane: Bitwa pod ZJvry FLA-i Wejście ZKenryka IV do Paryża.

PIEŚNIĄ

Nie należy też zapominać, że Rubens oddał królowi WYBUCHA angielskiemu wielką przysługę artystyczną, zakupując dlań PEŁNĄ sławne kartony Rafaela.

W r. 1631 Marya de Medicis była więźniem w Com-piegne, a Richelieu wszechwładnym panem Francyi. Wielka serya obrazów o Henryku IV przeszła w krainę snów.

W r. 1631 namalował artysta znajdujący się w posiadaniu Arenberga Portret własny, podobno wykonany jako studyum do Przechadzki porannej, którą właśnie zamierzał malować.

Dnia 30 grudnia 1630 r. poślubił Rubens Helenę Four-ment, najmłodszą córkę bogatego handlarza jedwabiu, Daniela Fourment, w jej siedemnastym roku życia. Dziewczyna była spowinowacona z pierwszą żoną Rubensa, Izabelą Brant — mianowicie najstarszy brat Heleny ożenił się był z siostrą Izabeli. Starsza siostra Heleny, Zuzanna Fourment, pozowała Rubensowi i widzimy ją w sławnem malo-lowidle Kapelusz słomkowy; skandaliczna plotka, czyniąca z niej kochankę Rubensa, jest nikczemną potwarzą. Zuzanna Fourment wyszła najpierw za Raimunda del Monte, a potem została żoną Arnolda Lundena.

Dwanaście lat przedtem, kiedy Helena liczyła lat cztery,

Rubens namalował najstarszą jej siostrę, Klarę van ŹKecke, i męża jej, Piotra van Hecke. Najczęściej jednak malował on Zuzannę Fourment, gdyż istnieje siedem jej portretów.

Urodzona w r. 1599, wyszła ona za mąż w r. 1617, a poraź wtóry w roku 1622. Czy nazwa kapelusz słomkowy (Chapeau de paille) jest pomyłką, zamiast Kapelusz pilśniowy (Chapeau de poił), czy też malowidło to nazywano Kapeluszem hiszpańskim (Chapeau d'Espagne), a wyraz

flamandzki „spaanisch“ (hiszpański) zmieniono na „spaneu" MALARZE (słoma) — rzecz to pedanckich sporów, nie nasza. Luwr posiada Portret Zuzanny — widać ją w wielkiej seryi Luwru — w Ermitażu znajduje się głośny jej portret z córką jej, Katarzyną, namalowany około r. 1630, atoli istnieje przypuszczenie, że jest to Zuzanna Rubens i niektórzy przy-NASTEGO pisują ją Van Dyckowi.

WIELCY

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM-

Helena Fourment pojawia się kolejno w szeregu dzieł Rubensa, namalowanych w ciągu ostatnich dziesięciu lat jego życia.

Wyrzucił on teraz politykę precz przez okno i poświęcał odtąd wszystkie swe siły tworzeniu arcydzieł, które stawiają go pomiędzy największymi artystami świata.

Monachium posiada całkowitą postać siedzącej Heleny fourment jako panny młodej, jak również pół postaci //e-leny Fourment — Petersburg subtelne dzieło, Helenę &our-♦ ment w całej postaci — Monachium świetną ZKelenę &our-ment z pierworodnym jej synkiem Franiem, w którym to obrazie nagi dzieciak, siedzący na jej kolanach, ma na głowie czapkę. W Luwrze znajduje się niedokończona a cudowna Helena fourment (wówczas już Helena Rubens) i synek jej, SFranio. Sławne blenheimskie malowidło, przedstawiające Rubensa i jego żonę, idących razem z dzieciątkiem, które uczy się chodzić, jest pysznem oddaniem tego czułego tematu. Monachium posiada Przechadzkę poranną, w której Rubens wraz ze swą żoną i pasierbem jej, Mikołajem, przechadzają się po ogrodzie artysty.

Rubens namalował również swą żonę nagą, odzianą tylko w mało okrywające ją futro; obraz ten, zwany ŹKet Tel-sken, obecnie znajduje się w Wiedniu; Rubens poszedł w nim za przykładem Tycyana. Helena pojawia się w drezdeńskiej Betsebie, w monachijskiej Zuzannie, w berlińskiej Andromedzie (ongi w Blenheim), w Andromedzie

MALARSTWA w Prado; ostatnie to dzieło, zaczęte w r. 1639, a niedo-SZTUKA kończone wskutek śmierci Rubensa, wykończył Jordaens. FLA-Jest ona również pasterką w obrazie monachijskim Le Croc MANDZKA en Jambe, dziele, zdumiewającem jako problem malarski, WYBUCHA w którem zdrowy, Rabelezyański animalizm Rubensa widnieje PEŁNĄ w podstarzałym mężczyźnie, człowieku bogatym i na wyso- PIEŚNIĄ kiem stanowisku. Zjawia się ona znowu w obrazie Ofiara HlOenerze, w którym Rubens wykazuje swą wytrawną umiejętność w malowaniu ruchów tanecznych, podobnie, jak w znajdującym się w Luwrze ^Kiermaszu i w mądryckiem fRondzie.

W r. 1630 arcyksiężna zamówiła u Rubensa wielki obraz ołtarzowy dla arystokratycznego bractwa św. Ildefonsa. Wiedeń posiada do dziś dnia wielkie to dzieło. Centrum stanowi Cud św. Ildefonsa, gorliwego obrońcy doktryny Niepokalanego Poczęcia; na prawem skrzydle znajduje się ar-cyksiążę i jego święty patron. Na stronie zewnętrznej obu skrzydeł mieści się Madonna pod jabłonią, z której obecnie zrobiono obraz oddzielny. New York posiada Świętą Rodzinę z św. Franciszkiem, Kolonia Najśw.Pannę i Dzieciątko ze szczygłem (mały Franuś jest Dzieciątkiem), Prado zaś Odpoczynek w Egipcie. W Antwerpii znajduje się Św.

1632 pochodzi

%eresa, modłąca się za dusze cierpiące w czyśćcu (1634), książę Rutłand ma Ukoronowanie św. ^Katarzyny, galerya Brera w Medyolanie posiada jako jedyne malowidło Rubensa Ostatnią wieczerzę (1632), a z r. ostatnie jego dzieło, przedstawiające FLdoracyę królów.

W pierwszej części r. 1631 zaskoczyła Dwór brukselski wieść o ucieczce Maryi de Medicis z Compiegne. Rubensa wysłano na granicę na spotkanie królowej; prawdopodobnie był on rad, że może przysłużyć się jej i znakomitemu jej synowi, Gastonowi Orleańskiemu, który wówczas wojował z bratem swym, królem francuskim, i z Richelieum.

WIELCY

Zwycięstwo przechyliło się w r. 1632 na stronę Holen-MALARZE drów, arcyksiężna zaś musiała zwołać Stany Generalne i zawrzeć pokój. Arystokraci nienawidzili Rubensa, a przewódca MANDZCY ich, książę d’Aerschot, który posądzał go o sympatye hi-WIEKU SIEDEM-

FLA-

szpańskie, podobno miał go nadto podejrzywać, że był czemś więcej, niż narzędziem arcyksiężnej, i obrzucał go or-NASTEGO dynarnemi obelgami. Arystokraci flamandzcy, zniechęceni tern, że wszystkie wielkie stanowiska państwowe obsadzano Hiszpanami, niewątpliwie wdali się w knowania z Holendrami, Gerbier zaś i Rubens wiedzieli o tern. Obelgi d’Aer-schota, rzucone na Rubensa, były śmiertelnie niebezpiecznym manewrem; Rubens postanowił zerwać z polityką. Izabela przyjęła jego rezygnacyę, ale napisała do króla hiszpańskiego, żeby wezwał d’Aerschota do Madrytu pod pozorem, że ma mu udzielić osobistych informacyi o tych sprawach. D’Aerschot, przyjęty wspaniale, wkrótce potem wtrącony do więzienia, zmarł tam tego samego roku, w którym ustąpił Rubens. Izabela zmarła w grudniu 1633 r. Należy tu dodać, że Gerbier otrzymał 20.000 koron za to, iż zdradziecko wydał Izabeli d’Aerschota, a cała ta sprawa zbrudziła dobre imię Rubensa.

TRZECI WIELKI OKRES RUBENSA W STEEN

W r. 1635 kupił Rubens swą sławną siedzibę wiejską, pałac w Steen, odtworzony w Krajobrazie z turniejem, w Luwrze, w Krajobrazie ze zbiorów Wallacea i we wielkim Krajobrazie w National Gallery. Tu przeżył artysta ostatnich pięć lat swego życia, w których stworzył największe swe dzieła, chociaż był ofiarą podagry.

Tymczasem brat Filipa IV, kardynał infant Ferdynand, przybył objąć rządy w Niderlandach; Rubens urządził na jego cześć pyszne widowisko „radosnego wnijścia“. Przez szereg lat zwycięstwo trzymało się Ferdynanda, który za-

R U B E N S 1577 — 1640

SZKOŁA FLAMANDZKA

„SĄD PARYSA“ (Madryt, Prado)

v*

a w 3 a u m

om - rat

A>tXGHAMAJ3 AJO>łXa

c\^„

(OaAHl .TYHOAM)

H

. I

*

.% &i

JK

j

j .■'

; «

t

;

.

4

- S

¹

••

E* *

MALARSTWA

MANDZKA

mianował Rubensa swym malarzem nadwornym; dzięki też SZTUKA Ferdynandowi malował teraz Rubens wiele obrazów dla FLA-króla hiszpańskiego, Filipa IV.

Już w Madrycie namalował był artysta Arcyksięcia Fer- WYBUCHA dynanda jako kardynała. P. Pierpont Morgan posiada por- PEŁNĄ tret jego jako Jenerała w zbroi, Madryt zaś jego Portret PIEŚNIĄ konny na czarnym rumaku, pendzla Rubensa. Do dzieł namalowanych lub skomponowanych z powodu „radosnego wnijścia“ i innych okazy i tryumfalnych należały: drezdeński Ferdynand, opuszczający Hiszpanię, wiedeńskie Spotkanie dwu Ferdynandów, windsorska Bitwa pod Nordlingen, olbrzymi sztokholmski Handel, opuszczający Antwerpię, wiedeńskie Portrety Ferdynanda, Maksymilian i Karol V, brukselscy Sircy książęta Albert, Fzabela i Ernest i dwie Postaci alegoryczne w Lille. Subtelne szkice do tych dzieł są rozprószone po całej Europie. Barok panuje tu we wszystkiem.

W Wiedniu znajduje się piękna, Watteauwska Scena parkowa, w której widzimy ochoczą i gwarną zabawę rodzinną na obszarach nowej siedziby wiejskiej Rubensa.

Prado posiada czarowny Ogród miłości, a baron Edmund Rothschild posiada inny, z którego — co jest dosyć praw-dopodobnem — miał później Watteau zaczerpnąć pomysłu do swoich „Fetes galantes".

Mniej więcej z tego czasu pochodzi również monachijska Sizeż niewiniątek. Rubens przez jakiś czas widocznie lubował się w okropnościach męczeństwa: — Męczeństwo św. Lievena pochodzi z r. 1635 i jest obecnie w Brukseli, gdzie znajduje się również Chrystus, niosący krzyż, z roku

1636,    a na ten sam rok przypada Ścięcie św. Pawła, które spłonęło. Praskie Męczeństwo św. Tomasza pochodzi z r.

morza.

1637,    tak samo Sw. Augustyn nad brzegiem W Madrycie znajduje się Skrzyżowanie św. Andrzeja,

209

HIST. MAL. IV - 27

w Wiedniu Głowa św. Andrzeja, w Kolonii Skrzyżowanie św. Piotra (1637), w Bordeaux Sw. Justus.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

W Prado znajduje się późna źPieta, w Madrycie jest również szkicowa Wieczerza w Emaus. Nad grobem Ru-bensa w Antwerpii wisi jego Madonna z świętymi, której replikę posiada Sir Fryderyk Cook. W Berlinie znajduje się Sw. Cecylia, a w National Gallery Wąż miedziany; Madryt posiada ^Rudolfa z Habsburga i kapłana.

Z lat tych pochodzą niektóre z najlepszych jego portretów, jako to: Karol Śmiały i Maksymilian, dwa portrety przodków, znajdujące się obecnie w Wiedniu; kopenhaski Mateusz Yrsselius; znajdujący się w Hadze spowiednik Ru-bensa, Mnich Ophorius; Fryderyk de Marselaer; a dalej jeszcze Jan Brant, teść Rubensa w siedemdziesiątym piątym roku życia, obecnie w Monachium.

W ciągu tych ostatnich dziesięciu lat swej wielkiej działalności wyprawiał Rubens ogromną moc dzieł ze swej pracowni. W wielu z nich jest własnością jego jedynie kom-pozycya, atoli inne są najwyższymi przejawami jego geniuszu. Około roku 1630 zrobił szkice do swojej wielkiej seryi ^Dziejów SRchillesa dla gobelinów. Wykończone obrazy zaginęły z wyjątkiem dwu, znajdujących się w Pau, szkice zaś do nich są w posiadaniu Lorda Barrymore i galeryi berlińskiej.

W roku 1637 namalował Rubens dla wielkiego księcia Toskańskiego znajdujące się w Pitti Okropności wojny, którego to obrazu pyszną małą wersyę posiada National Gallery, jak również sławne Porwanie Sabinek, w znacznej mierze dzieło jego ręki. W Sans Souci znajduje się małe Znalezienie źRomulusa i Remusa i Kąpiący się. Lord Edmund Rothschild posiada blenheimską Obfitość, po której Rubens „przejechał pendzlem“, kiedy ją namalowali jego uczniowie. Do obrazów erotycznych, pełnych zaniedbania,

MALARSTWA

które Rubens malował z tak wielką siłą w tych swoich SZTUKA ostatnich latach, należą Lorda Rosebery Miłostki Centau- FLA-rów, podłużne, w Prado znajdujące się Nimfy Dyany, prze- MANDZKA śladów arie przez Satyrów, w Kassel wisząca Dy aria, zasko- WYBUCHA czona przez Satyrów, wspaniała berlińska Dyana i Satyry, PEŁNĄ Richelieugo śDyana i Akteon. National Gallery posiada PIEŚNIĄ słynny Sąd Larysa, Drezno zaś małe, wcześniejsze penneau z tym samym tematem. Znajdujący się w Prado Sąd Larysa jest skomponowany zupełnie odmiennie. Drezno posiada Merkurego i Argusa, Ermitaż zaś jedno z ostatnich jego dzieł, Bachusa.

W r. 1637 wychowanica Rubensa, Anna, córka Jana Brueghela, wyszła za Dawida Teniersa Młodszego.

Tymczasem niecierpliwy król hiszpański Filip nalegał na swego brata, Ferdynanda, żeby przyparł Rubensa do pracy nad zamówionemi przezeń malowidłami. I arcyksiążę przynaglał udręczonego chorobą artystę do tego nadmiernego wysiłku.

Ze stu dwunastu dzieł, wysłanych przez Rubensa do Hiszpanii w marcu 1638, znajduje się dziś w Prado trzydzieści jeden. Było to dla artysty rzeczą wprost niemożliwą wykonać w zupełności, jak również choćby skomponować, tak wielką liczbę dzieł, które teraz wychodziły masami z jego pracowni. Atoli ręka jego panuje w ogromnych Centaurach i Xapitach, w Uczcie Tereusza, Orfeuszu i Gurydyce, subtelnej Drodze mlecznej, w Merkurym i Argusie, ^Porwaniu Proserpiny, w Saturnie i Ganimedzie, w mniejszej tflorze, Fortunie i Merkurym. Sąd Parysa miał także pójść do Hiszpanii, ale był za wielki. Warto tu wspomnieć, że arcyksiążę napisał, iż Wenerą była Helena Fourment, „najpiękniejsza kobieta w kraju“, i wytykał jedynie nagość bogiń, którą Rubens wzbraniał się usunąć.

Obraz ten przemalowano w smutny sposób.

Przez cały rok 1639 Ferdynand nastawał na Rubensa o nowe prace dla Hiszpanii. Atoli z tej ostatniej grupy malowideł, wysłanej do Hiszpanii po śmierci Rubensa, wiele wykończył Jordaens, jak np. Herkulesa i bardzo subtelnego Perzeusza i Andromedę. Jednakowoż świetne malowidło w Prado, %rzy Qracye, jest w zupełności dziełem Rubensa.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

W Wiedniu znajduje się Portret własny Rubensa, namalowany w niewiele lat przed śmiercią.

Widzieliśmy już Rubensa jako wielkiego pejzażystę; w ciągu ostatnich dziesięciu lat największej swej twórczości namalował on szereg arcydzieł w tej dziedzinie.

Wcześniejsze lata antwerpskie dały nam wiszący w Luwrze pyszny Krajobraz z tęczą, przejęty tonem sielankowo lirycznym, w antwerpskim zaś Synu marnotrawnym i subtelnej Zimie windsorskiej widzimy czystą wizyę flamandzką, zajętą życiem realnem. W Lecie (w Windsorze) artysta jest słabszym. Dobrze tu będzie zaznaczyć, że dzikie domysły „rzeczoznawców" co do malarzy tła dzieł Rubensa należy brać z wielką ostrożnością. Rozbicie się okrętu Eneasza jest subtelnem odtworzeniem konwencyonalnych pojęć owo-czesnych, atoli jednym z najlepszych krajobrazów owych czasów jest Rubensa Miejsce kąpielowe, należące do księcia Buccleuch. Wiedeń posiada Filemona i Sźaucydę, ga-lerya Pittich zaś ‘Ulissesa i Nauzykę, oba w manierze romantycznej.

Scena leśna Wynna, brukselska Atalanta, petersburska Charrette Gmbourree, Northbrooka Droga leśna z wozem pochodzą z czasu, stanowiącego przejście do jego fazy ostatniej. W tych to ostatnich latach, jako właściciel Steen, stworzył Rubens kilka krajobrazów, które stawiają go pośród wielkich. Znajdujący się w National Gallery Jesienny zachód słońca, jak go nazywa p. Dillon, i Kraj-

MALARSTWA obraz jesienny z pałacem w Sieen, należą do tej seryi, SZTUKA jak również Tęcza w zbiorach Wallace’a, Powrót z pól FLA-w Pitti i wyborny Krajobraz w Luwrze, zwany przez p. MANDZKA Dillon Jesiennym wschodem słońca. W brukselskim Kraj- WYBUCHA obrazie leśnym z odyńcem kaledońskim posiadamy jeden PEŁNĄ z naj poetyczniej szych krajobrazów owego wieku, namalo- PIEŚNIĄ wany z takiem zrozumieniem krain leśnych, iż staje pośród pierwszorzędnych dzieł sztuki.

W r. 1639 podagra okulawiła Rubensa. W kwietniu nie mógł już artysta podpisać swego nazwiska, a jednak w tym samym jeszcze roku namalował seryę obszernych płócien.

Z tego roku pochodzi pyszne blenheimskie malowidło Helena Rubensowa, jadąca powozem wraz z synkiem Franciszkiem.

Pod koniec kwietnia roku 1640 był już Rubens konającym. Zmarł 30 maja 1640 r. W trzy lata później ciało jego umieszczono w kaplicy za wielkim ołtarzem w kościele św. Jakóba.

Rubens pozostawił wielki zbiór rysunków temu synowi czy też zięciowi, który miał zostać malarzem. Starszy, Albert, został Sekretarzem Rady Tajnej. Mikołaj, który baraszkuje na tylu płótnach artysty jako krzepki chłopaczek, zmarł wcześnie. Smutno pisać o tern, że obaj ci synowie Izabeli Brant zadręczali wdowę po Rubensie, Helenę Fourment, z powodu testamentu ojca, pomimo, że była dla nich prawdziwą matką. Wyszła ona ponownie za mąż, za hr. Ber-geyk. Przykrym dowodem głupoty bezmózgiej kobiety był fakt, że Helena Fourment, która tyle razy pozowała Ruben-sowi, po jego śmierci wstydliwie udawała, że ją rażą jego akty i że byłaby gotowa zniszczyć z nich wiele — atoli zbyt wielkie sumy ofiarowano jej za nie! Aż litość bierze wobec takiego faktu!

Artysta pierwszorzędny całego świata, żyjący w atmosferze Dworów i biegły w rozmowie i sztuce dyplomatycznej, osobisty przyjaciel królów, wyładowujący w swej sztuce czy w innych swych pracach obfitą i zdumiewającą energię, wierny przyjaciel, szlachetny rywal, oddany małżonek, czuły ojciec — uczynił sobie Piotr Paweł Rubens ze swego zdumiewającego mozołu radość całego swego życia. Wystaje on z pośród artystów jako książę malarzy. Począwszy od swego zdobnego w pióra kapelusza aż do zawiązanych wstążką butów, od pracowicie wyszytego kołnierza aż do równie pracowicie wyszytych i obszernych spodni, barwny i strojny, przedstawia on splendor w sztuce, krzepką radość i miłość życia. Oczy jego lubiły patrzeć na kobietę jako na istotę cielesną, ze złocistymi lub rudymi, strojnymi w perły włosami, z wysadzoną perłami branzoletą na prze-świetlonem, nagiem ramieniu — a im mniej było w niej pierwiastków innych, tern lepiej. Jeśli sobie obrał gruby i ociężały ideał kobiecy, to przynajmniej był mu wierny. Był on zadowolony z dzieła Stwórcy i przyjmował je bez zastrzeżeń. Krew jego zapalała się na okrzyki i odgłosy polowania, na wrzawę i szał bitwy — wojna bowiem była u jego wrót przez całe życie, nie była ona rzeczą odległą, tak, jak dzisiaj. Nienawidził on jednak wojny i przez całe swe życie pracował nad udaremnieniem sporów, chociaż, czyniąc to, znosił cierpkie obelgi. Wyrafinowanie i wdzięk nie były bogami jego sztuki, ale nawet w jego najbardziej krewkich wizyach tkwi coś, co stanowczo zmusza do hołdu dla pewnego wysubtelnienia, które jednakże nie ugina karku przed „ładnością“ — jest w nich coś królewskiego, coś, co wymyka się wszelkim określeniom. To, co oko jego umysłu widziało z taką płomienną i bezpośrednią wizyą i co jego zmysły odczuwały w sposób tak wstrząsający, krzepka sprawność jego ręki wyrażała w sztuce bogatej i wspaniałej. To,

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

MALARSTWA

co w nim było gruboskórnego, wynikało ze zwierzęcego wprost SZTUKA zdrowia tego człowieka i jego rasy. Był on prawdziwym Fla- FLA-mandem i pokosy wielkich zmarłych Włochów, którzy wo- MANDZKA łali nań z grobów, nie były w stanie długo nim władać, ani WYBUCHA też pozbawić właściwego ognia jego rodzimej wizyi. Cho- PEŁNĄ ciąż był bardzo ambitny, swym zdrowym „chłopskim rozu- PIEŚNIĄ mem“ wcześnie rozpoznał, że stara arystokracya nie dopuści nigdy na równą stopę wysokiej klasy mieszczańskiej, z której pochodził. To też odepchnął wszelkie namowy, kuszące go do drugiego małżeństwa w sferze dworskiej, i ożenił się z kobietą ze swojej klasy, z taką, która nie mogła wzgardzić nim dlatego, że pracował na chleb rękoma własnemi.

„Nie jestem książęciem, jeno człowiekiem, żyjącym z pracy rąk własnych" — pisał Rubens; atoli dworna odpowiedź Carltona, że nie może się z nim zgodzić pod tym względem i że całuje jego ręce jako „księcia malarzy", nie była bez głębszego znaczenia.

Nie było w Europie w latach następnych żadnej wielkiej szkoły malarskiej, któraby nie zawdzięczała czegoś żywotnemu, krzepkiemu, bujnemu Piotrowi Pawłowi Ru-bensowi.

Uczniowie jego i pomocnicy stanowią najświetniejszą grupę artystów, jaka wyłoniła się kiedykolwiek z pracowni jednego człowieka, z wyjątkiem chyba jednego Giovanniego Belliniego — a największym z nich wszystkich był Van Dyck.

Żaden z malarzy poprzednich nie przewyższył Rubensa w działającej na zmysły sile suggestyjnej ruchu i akcyi. I nie zapominajmy nigdy o tern, że, chociaż działał nań czar Włoch, bo wszakże ideał włoski był za jego dni na ustach wszystkich, to Rubens ostatecznie odepchnął od siebie pokusę — mocną, jak piekło — i ze zdumiewającym wysiłkiem oczyścił się ze stęchlizny i wizyi akademickiej, w które już był

MALARSTWO

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

zabrnął, a tak ocalił geniusz swej rasy. Odrzucił on precz do siebie klasyczny cel piękna — i naraz stał się geniuszem. Tym aktem wyjaśnił on właściwe znaczenie sztuki. Był barokowym — bo też barokowym był duch jego czasu. Malował życie tak, jak je odczuwał, nie tak, jak mu je pokazywali klasycy. W ten sposób stał się Flamandem. Nie posiadał świetnej północnej zdolności oddawania charakteru w portrecie — kobiety jego są wszystkie do siebie podobne, mężczyźni, z wyjątkiem szczegółów powierzchownych, tak samo. Lecz, kiedy przychodziło mu malować akcyę, z jakąż siłą dramatyczną odtwarza bestyalską opiłość, ruch koni, podniecenie polowań, albo zapalczywość bitew! A ponieważ pokazywał brutalność brutalnie i be-styalstwo jako rzecz bestyalską, pedanci starają się go obronić i wytłumaczyć z tego! Tłumaczyć go z powodu tego właśnie, co stawia go pomiędzy największymi — z powodu jego rzetelnego poczucia sztuki!

JORDAENS

1593

1678

SZKOŁA FLAMANDZKA

„ŚWIĘTO KRÓLA MIGDAŁOWEGO“ (Wiedeń, Muzeum Nadworne)

:

8 W 3 A CI M O L

8 Ydi

zm

A>ISQHAMAJ3 AJO>IS8

•OOT^OAKC\e>M kAOftA OT^\m„ (HHHOWaAH MU3XUM ,>13(131 W)

'

#K:

'

m •

m

I

y ',

- -

'Vv

"l

k

J

ir«k

0

v

'

V]

ROZDZIAŁ XVIII

W KTÓRYM JEST WZMIANKA O TEM, ŻE W OWYCH CZASACH BYŁY OLBRZYMY, NIE O WIELE MNIEJSZE OD NAJWIĘKSZYCH

1678

1593

Młodszym o jakie szesnaście lat od Rubensa, a pracu- WZMIANKA jącym w czternastym roku życia jako uczeń w pracowni O TEM, ZE starego Van Noorta, u którego uczył się także młody Ru- W OWYCH bens, był artysta, który miał ożenić się z córką Van Noorta, CZASACH a nazywał się Jakób Jordaens. Jordaensa nigdy nie kusiły BYŁY dziwy włoskie, pozostał zatem czystym Flamandem od po- OLBRZYMY, czątku do końca. Nadejdzie czas, w którym Jordaensa ce-NIE nić się będzie znacznie wyżej, niż to jest dzisiaj. Malował O WIELE on z realizmem niderlandzkim, a sztuka jego, chociaż cza- MNIEJSZE sem gburowata a nawet brutalna, była zdumiewająco ży- OD wotną. Jako malarz jest zupełnie podobny do Rubensa. NAJWIĘK-Jordaens lubił hulanki — i jeśli czasami przedstawia na- SZYCH stępstwa przepicia i przejedzenia się ze swobodą, która graniczy z nieprzyzwoitością, to przynajmniej malował wszystko z przekonywującą i porywającą siłą. Miłował przystojnych Flamandów i hoże ich dziewoje — i wino, i szklanice, w których się ono mieściło, i owoce, i jadło, i oddawał radości i proste rozkosze życia, jak żaden inny artysta. Trudno zrozumieć, dlaczego stawiają go niżej od Rubensa, z wyjątkiem chyba tego, że nie dbał o Dwory.

Był on dla ducha flamandzkiego tern, czem Hals dla holenderskiego. Jeśli lubił uczty, to miłował też rozbrzmie-

217

HIST. MAL. IV - 28

wający przy nich śpiew. Burzliwa jego ochota udziela się, zaraza. Umiał on, jeśli zachodziła potrzeba, rzucić obraz historyczny z całą bombastyczną alegorycznością MANDZCY pompatycznego wieku, jak n. p. w swym hagskim tryumfie księcia Fryderyka Henryka. Londyńska Galerya Narodowa posiada okaz jego sztuki portretowej, śBarona Waha de NASTEGO Linter z Namur, który pod względem rozmachu może rywalizować z Rubensem. A z jakąż siłą i stylem umiał on dać jakąś Grupę rodzinną, czy też portrety swoich, jak w obrazach w Kassel, Monachium, czy innych!

Jordaens był prawdziwym synem Antwerpii. Spotkał on Rubensa w pracowni starego Noorta i przyjaźń jakoteż sztuka starszego artysty wpłynęły wybitnie na jego geniusz. Ulubionym jego motywem było: „jak śpiewali starzy, tak wygwizdują młodzi" — i na tern tle tworzył wesołe obrazy. Luwr posiada obraz religijny ŹKról pije, czyli Święto dwu-nasiej nocy. Był to drugi ulubiony motyw artysty.

WIELCY

MALARZE jak

FLA-

WIEKU

SIEDEM-

Należy zaznaczyć, że istniał także niejaki Hans Jordaens Młodszy, twórca Wnętrza galery i sztuki, wiszącego w National Gallery.

CORNELIS DE VOS

1651

1585

Pracujący w Antwerpii u boku Rubensa

a później

blizki przyjaciel Van Dycka, Cornelis de Vos zwolna zatracił styl wieku szesnastego i doszedł do swej pełnej wdzięku i elegancyi maniery późniejszej. Jako portrecista był on spadkobiercą Pourbusa i Antonia Morę i był bardziej pokrewny im, niż współczesnemu sobie Rubensowi. W Monachium i Brukseli można oglądać jego późniejsze grupy portretowe. Zbiór Wallace’a posiada dwa portrety: Mężczyzny

MALARSTWA

i Kobiety w stylu jego wcześniejszym, mocne i stateczne WZMIANKA w traktowaniu, czyste i harmonijne w kolorze.    O TEM, ZE

W OWYCH

Marcin Pepin, urodzony w Antwerpii w r. 1575, a zmarły CZASACH tamże w r. 1643, wyszedł ze szkoły Fransa Florisa. Abraham BYŁY Jansens van Nuyssen, urodzony w Antwerpii w r. 1567 OLBRZYMY, i zmarły w 1632, chociaż daty te są wątpliwe, malował NIE w manierze Rubensa. Mikołaj de Liemakere, zwany Roose, O WIELE urodzony w Gandawie w r. 1575 i zmarły tamże w r. 1646, MNIEJSZE był uczniem Ottona Vaeniusa. Gerard Zegers, albo Seg- OD hers, urodzony w Antwerpii w r. 1591, i zmarły tamże NAJWIĘK-w r. 1651, pojechał do Rzymu, a stamtąd do Madrytu; SZYCH malował po części w manierze Rubensa. Teodor Rombouts, urodzony w Antwerpii w r. 1597, zmarł tamże w r. 1637.

GASPARD DE CRAEYER

1582

1669

Gaspard de Craeyer (ur. w Antwerpii około r. 1582, zm. w r. 1669) doszedł do poważnych wyników. Był on uczniem Rafaela van Coxisa i został malarzem nadwornym kardynała infanta Ferdynanda, kiedy ten objął rządy w Niderlandach hiszpańskich. Żył przyjaźnie z Rubensem i Van Dyckiem. Rubens namalował jego portret. W późniejszych swych latach przebywał w Gandawie. Na sztukę jego wpłynęli wielce Rubens i Van Dyck.

JUSTUS SUSTERMANS

1597

1681

Urodzony w Antwerpii, uczeń Wilhelma de Vos, udał się Sustermans wcześnie do Włoch, osiadł we Florencyi i zmarł w tern mieście. Mając wielkie wzięcie u wielkich książąt toskańskich, był bardzo poszukiwany we Florencyi. Był on przyjacielem Rubensa i Van Dycka. Malował

z flamandzkim realizmem, był swobodnym kolorystą i władał pendzlem z wielką wytwornością. Wywarł nań wpływ Caravaggio, a także Carracciowie.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

W pracowni Rubensa malowali Van Dyck (1599—1641), Snyders (1579—1657), Teniers Starszy (1582—1649), Dawid Teniers Młodszy (1610—1690), Gaspard de Craeyer (1582—1669), Gonzales Coques (1614—1684), Jan Wil-dens (1586—1653), Jerzy Jamesone, „Szkocki Van Dyck“ (1587—1644), P. de Vos (1592—1678), L. van Uden (1595—1672), Abraham van Diepenbeeck (1596—1675), Cornelius Schut (1597—1655), P. van Mol (1599—1650), Teodor yan Thulden (1606—1676), Erasmus Quellin (1607—1678), Jan van den Hoecke (1611—1651), Francs Wouters (1612—1659) i Jan Thomas (1617—1673).

FRANS SNYDERS

1657

1579

Frans Snyders, urodzony w Antwerpii, uczeń Brueghela Piekielnika (Piotra Brueghela Młodszego), a później Henryka van Balen, mistrza Van Dycka, był tylko o dwa lata młodszy od Rubensa. Byli oni w jednym i tym samym roku we Włoszech i spotkali się w Rzymie. Snyders żył długo i pracował bardzo wiele, ale najlepsze dzieła stworzył wspólnie z Rubensem. Przystojny i miły ten człowiek był mistrzem w zakresie t. z w. „martwej natury" i polowań. Zamek Howard posiada subtelny jego portret, pendzla Van Dycka. Miło jest czytać stare historye o tern, jak on i Jan Brueghel (Brueghel Welwet) zwykli byli pomagać sobie nawzajem, kiedy im doskwierała bieda, a wspomniany wyżej portret nie zadaje kłamu miłemu charakterowi tego człowieka. Jego to właśnie prac nie ośmielał się Rubens dotykać swym pendzlem. Szedł on swoją drogą, nie zwa-

D E V O S 1592 — 1678

SZKOŁA FLAMANDZKA „CÓRKI ARTYSTY (Berlin, Galerya Królewska)

.. o v a g

V/ł/ ivi V.V‘.' ;UG':l\£

•mim \moow

(/    AYSU-IaD ,MUH3: )

li

'I

•■a®

'w

TO

■■*3

*■

;ii

SI

Wfk,

/ " /

? 'Tl;

5. •

.'•ii.--. ■"''

V *Vf

;«

9{

<<]

f '?

fe

va-

»

'/4b

.we

8t$

Ml

Sj

'Aj

rag

Fi?;

ESjSg

Iś

r;

?9*

J?;

ift*

v5SJv

SÓ?

:V

o 16

BF.?

jgpgggig

taSL¹

ŁS-r¹

MALARSTWA

O WIELE MNIEJSZE

zając bynajmniej na manierę Rubensa, a sądzę, że Rubens WZMIANKA zawdzięczał mu bardzo wiele. W rączych ruchach zwierząt, O TEM, ZE w zaciekłych ich atakach wzajemnych na siebie, w rozma-W OWYCH chu i zamieszaniu bijatyki, nawet pendzel Rubensa ustępuje CZASACH chwały szlachetnemu Snydersowi. Kiedy Snyders imał się BYŁY „martwej natury“ i owoców, dochodził do wspaniałych wy- OLBRZYMY, ników. Płomień swego geniuszu przekazał on uczniowi NIE swemu, Janowi Fytowi.

OD

JAN F Y T

1661

NAJWIĘK-

1609

Subtelny kolorysta, Jan Fyt cieszy się sławą z powodu SZYCH swych malowideł, przedstawiających życie zwierząt i martwą naturę — a bardzo jest głośny jako malarz psów. Odtwarzał on cechy sierci zwierząt i upierzenia ptaków z rzadką umiejętnością. Urodzony w Antwerpii, udał się do pracowni Jana van der Berch — wstąpił do cechu malarzy w r. 1629, a dziewiętnastym swego życia, później zaś powędrował do Włoch. Wraz ze Snydersem zajmuje on w malarstwie flamandzkiem najwyższe miejsce jako malarz zwierząt. Odznaczał się subtelnem poczuciem światła, szczególniej zaś lubił malować psy i zające. Jego styl i technika są nawskróś osobiste i oryginalne. Monachium i Wiedeń posiadają bardzo wiele jego dzieł. W Monachium znajduje się jego wielkie Stołowanie na niedźwiedzia i Polowanie na dzika. Uczeń jego, Dawid de Koninck, urodzony w r. 1636, a zmarły w Rzymie w r. 1699, był subtelnym malarzem, a najlepiej znanemi jego dziełami są amsterdamskie Polowanie na niedźwiedzia i Stołowanie na jelenia.

PAWEŁ DE VOS

1678

1592

i jowialnego Pawła de Vos. Rzeźki ten i szczęśliwy, nie żywiący żadnych ambicyi człowiek był zadowolony ze stanowiska pomocnika Rubensowego aż do końca i malował za dzienną zapłatę swe zwierzęta, które przeważnie uchodzą za dzieła Snydersa. Doszedł do cudownej wprawy w malowaniu psów. Jego scenom myśliwskim brak akcyi, a koloryt jego jest nudny. Ożenił się on z córką Snydersa. Paweł de Vos przeżył większość współczesnych sobie wielkich malarzy. Berlin posiada namalowany przezeń subtelny portret jego Dwu córek. Urodził się w Aelst.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

JAN W1LDENS

1586

1653

1595

Urodzony w Antwerpii, gdzie miał też umrzeć, uczył się Wildens u Piotra Verhalta. Przez całe swe życie był blizkim przyjacielem Rubensa i brał może najściślejszy udział w dziełach swojego wielkiego mistrza. Atoli, kiedy pokusił się tworzyć sztukę na swój własny rachunek, stawał się nudnym malarzem scen myśliwskich i krajobrazów. Drezno posiada obraz jego ze śniegiem, a Bruksela kilka krajobrazów. Wyjechał około r. 1613 na kilka lat do Włoch, atoli wrócił potem do pracowni Rubensa. Zdarzające się w dziełach Rubensa części krajobrazu, utrzymane w nizkich tonach i szerokim stylu włoskim, przypisują Wildensowi.

ŁUKASZ VAN UDEN

1672-3

Urodzony w Antwerpii, Łukasz van Uden był subtelnym pejzażystą, w czystym flamandzkim stylu i o flamandzkiej wizyi, bogatym w kolorze i poszarpanym w rysunku. Lubił poprzedzielane miedzami zielone pola, na których brzegach rosną przystrzyżone wierzby. Wpłynął on bardzo na późniejsze krajobrazy Rubensa.

MALARSTWA

O TEM, ZE

Jordaens miał pracować dla Rubensa, ale jest to rzecz WZMIANKA wątpliwa.

O WIELE

W Bruges działał Jakób van Oost Starszy (1601—1671), W OWYCH w Brukseli zaś doszedł swojego czasu do znacznej sławy CZASACH Filip de Champagne (1602—1674). W dziewiętnastym roku BYŁY życia udał się on do Paryża, lecz pozostał Flamandem, OLBRZYMY, mimo, że spędził całe życie w Francyi. Był on uczniem NIE pejzażysty niderlandzkiego, Jana Fouąuiera.

Liege wydało Gerarda Douffeta albo Duffeta (1594 do MNIEJSZE 1660), który udał się na dwuletnią naukę do Rubensa, a po- OD tern wyruszył do Włoch i przejął się duchem włoskim, a nadto NAJWIĘK-Bartoleta Flemaela (1614—1675), który był uczniem SZYCH Gerarda Douffeta. Gerard de Lairesse (1640—1711), uczeń swojego ojca, Regniera de Lairesse, ukształtował się na Flemaelu i Poussinie. W początkach swego zawodu udał się on do Holandyi, osiadł tam i tam też dokonał żywota.

Adryan van Utrecht (urodzony w Antwerpii w r. 1599, zmarł w 1652-3), malował duże obrazy, przedstawiające kuchnie z dziczyzną, jak również zwierzęta, owoce i kwiaty z niesłychanem bogactwem barw.

Jakób van Es albo Essen, urodzony w Antwerpii w r. 1606, a zmarły w r. 1665-6, słynął głównie ze swych obrazów, przedstawiających ryby, skorupiaki i t. p., które malował zdumiewająco dobrze.

Aleksander Adrianssen (urodzony w Antwerpii w roku 1587, a zmarły tamże w r. 1661) był również znanym malarzem ryb.    •

1669

1593

Piotr Snayers urodził się w Antwerpii i został uczniem Sebastyana Vrancsa, a wstąpił do cechu antwerpskiego w r. 1512. Wyemigrowawszy do Brukseli, został malarzem

nadwornym arcyksięcia Alberta. Najlepsze jego dzieła można oglądać w Wiedniu. Rozkoszą jego były bitwy i krajobrazy. Uczniem Snayersa był Van der Meulen.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Cornelis de Wael , urodzony w Antwerpii w r. 1594, był uczniem ojca swego, Jana de Wael, i malował wiele w tym samym rodzaju, co Snayers. Udawszy się do Genui, osiadł tam, tam dokonał najlepszych swych dzieł i umarł.

Do malarzy kwiatów należał Daniel Segers, albo Ze-gers, znany jako Pater Segers. Urodzony w r. 1591, był on uczniem Jana Brueghela, wstąpił do zakonu Jezuitów w dwudziestym czwartym roku życia i zmarł w ich klasztorze w r. 1651. On to malował girlandy z kwiatów wokoło obrazów religijnych Rubensa, Cornelisa Schuta, Diepenbeecka i Erazma Quellina. Miał ogromne powodzenie, a kwiaty jego zachowały swe barwy w cudowny sposób.

Malarzami kwiatów (którzy przeważnie ugruntowali swą sztukę na Danielu Segersie) byli: Jan Filip van Thielen, urodzony w r. 1618 w Malines, gdzie umarł w r. 1667, i Mikołaj yan Verendael, który działał w Antwerpii mniej więcej od r. 1656 do 1690.

TENIERS STARSZY

1582

1649

Nieco starszym od Jordaensa był Dawid Teniers Starszy (1582—1649), który porzucił rodzinną Antwerpię, wyruszył do Włoch i pracował w Rzymie pod Adamem Els-heimerem. Malował on życie wiejskie na wielkich pejzażach , których typowy okaz posiada National Gallery w jego Krajobrazie skalistym. W tej samej galery i znajdują się: Rozmowa i Qra w kule. Widać na nich jego podpis: T w D, którego używał również jego syn, lecz

MALARSTWA o wiele rzadziej, wolał bowiem podpisywać się pełnem na- SZTUKA zwiskiem. Galerya w Dulwich posiada wiele jego dzieł, FLA-przez długi czas mieszanych z pracami syna jego i ucznia, Da- MANDZKA wida Teniersa Młodszego, któremu przypaść miała w udziale WYBUCHA o wiele wyższa sztuka, większa sława i głośniejsze imię. PEŁNĄ Atoli Dawid Teniers Młodszy podwaliny swej wielkości za- PIEŚNIĄ wdzięczą! ojcu. Wracając z Włoch do Antwerpii w r. 1606, był już Teniers Starszy artystą sławnym, kiedy Rubens wyruszał na swą włoską wędrówkę. W dziełach jego krajobraz jest niemal zawsze rzeczą najważniejszą. Cięższą mając rękę, a także cięższy w kolorze, używa Teniers Starszy barw brunatnych tam, gdzie wielki jego syn roztacza w swoich arcydziełach srebrzystą atmosferę.

RYCKAERTOWIE

Marcin Ryckaert (1587—1631) był synem Dawida Ry-ckaerta, zwanego Dawidem Ryckaertem I, dla odróżnienia od trzech innych jego ziomków i malarzy z nazwiskiem Dawid Ryckaert. Urodzony w Antwerpii, został Marcin Ryckaert uczniem Tobiasza Verhaechta, ziomka i pierwszego mistrza Rubensowego. Następnie udał się do Włoch. Zył w przyjaźni z Van Dyckiem, który namalował jego portret. Doszedł do pewnej sławy jako pejzażysta.

VAN

CORNELIS JANSSEN CEULEN

1664

1593

Cornelis Janssen van Ceulen, urodzony w Londynie w r. 1593, nazywał podobno sam siebie „Johnson (albo Jonson) z Londynu". W każdym razie był on malarzem nadwornym Jakóba I od dwudziestego piątego roku życia (1618), w którym to roku namalował swój sławny portret Johna Miltona w wieku lat dziesięciu. Kiedy Van Dyck

225

HIST. MAL. IV - 29

MALARSTWO

WIELCY MALARZE Janssen

FLA-

WIEKU

SIEDEM-

przybył do Blackfriars na wezwanie Karola I w r. 1632, van Ceulen mieszkał także w Blackfriars i obaj artyści zostali przyjaciółmi; wtedy to namalował Van Dyck MANDZCY portret Janssena. Atoli słońce królewskie przyświecało teraz jedynie Van Dyckowi. Widząc, że sława jego zagasła, usunął się Janssen do wioski w Kent, gdzie przebywał aż do wy-NASTEGO buchu wojny szlachty z purytanami. Wówczas przeniósł się z Londynu do Holandyi i tam przeżył resztę dni swoich znowu jako Cornelis Janssen van Ceulen. Portrety jego są bardzo rozpowszechnione w Anglii.

Cornelis Janssen van Ceulen Młodszy przejął trądycyę swego ojca.

ROZDZIAŁ XIX

W KTÓRYM GENIUSZ FLAMANDZKI PRZENIESION JEST

DO ANGLII

ANTONI VAN DYCK

1599

1641

swobodną DO ANGLII

Z pracowni Rubensa wyszedł artysta, który miał po- GENIUSZ sunąć sztukę portretową o wiele dalej, niż to uczynił jego FLA-mistrz; lecz z drugiej strony Van Dyck nie doszedł nigdy MANDZKI do Rubensowego władztwa nad akcyą i ruchem i do jego PRZENIE-wyrazu krzepkiej radości życia; sztuka jego mało zajmo- SION JEST wała się temi zagadnieniami, kiedy wszedł na i swoją własną drogę. Porównywanie sztuki ich byłoby równie bezużytecznem, jak zestawianie zalet rzodkiewki ze śpiewem gila. W jedynej dziedzinie, w której rywalizowali ze sobą, Van Dyck był bez porównania większym artystą,

Rubens jednak był władcą ogromnych przestrzeni, na których nie postała nigdy stopa Van Dycka. Krytyka usuwa wprawdzie Van Dycka do drugiego rzędu, a jednak często spiera się o to, czy pewien obraz jest dziełem jego, czy też dziełem Rubensa!

Urodzony d. 22 marca 1599 r. w Antwerpii, jako syn niejakiego Fransa Van Dycka, zamożnego kupca tamtejszego, i Maryi Cuypers, albo Kupers, był Antoni siódmem dzieckiem rodziny, która miała urosnąć do liczby dwunastu. Narodziny tego dwunastego dziecka zabrały małemu Antoniemu matkę. Kilkoro z jego rodzeństwa poświęciło się życiu duchownemu. Atoli Antoni okazywał już w wieku chłopięcym żyłkę artystyczną i w r. 1609, a swego życia

dziesiątym, wstąpił do cechu św. Łukasza jako uczeń Henryka van Balen (1575—1622), gdzie miał za współucznia Justusa Sustermansa (1597—1681); następnie w r. 1615 wstąpił jako szesnastoletni wyrostek do pracowni Rubensa, liczącego wówczas lat trzydzieści osiem i podążającego w pełni sił swą wielką drogą wraz z piękną Izabelą Brant, która już od sześciu lat była panią jego domostwa. W roku, w którym przybył do Rubensa, namalował chłopięcy Van Dyck pół postaci Chrystusa i Dwunastu apostołów, dzieła swego szesnastego roku życia, obecnie rozrzucone po galeryach europejskich w Dreźnie, Althorpie (hr. Spencer), w Luwrze, w Ermitażu i Besanęon; Sans Souci posiada Chrystusa i Maryę. Wkrótce potem namalował on ibijanego Sylena. Dnia 11 lutego 1618 r. w dziewiętnastym roku swego życia został Van Dyck dopuszczony do cechu jako mistrz; atoli jeszcze przez parę lat pozostał pomocnikiem Rubensa, którym w samej rzeczy był już i przedtem przez jakiś czas. Rubens zasadził był świeżo przybyłego chłopaka do kopiowania tych dzieł wielkich Włochów, które posiadał. Ufficya posiadają Portret konny Karola V, pendzla Van Dycka, oczywiście skopiowany z dzieła Ty-cyana, a wykonany zdumiewająco dobrze. Ale najlepszą nauką, do której Van Dycka wcześnie dopuszczono, było dlań powiększanie i przenoszenie kompozycyi Rubensa na płótno i malowanie ich przygotowawcze tak, że Rubens doprowadzał je tylko do końca. Rubens zadawał Van Dy-ckowi coraz to trudniejsze zadania, aż wreszcie około r. 1620 byłoby w wielu wypadkach bardzo nierozważną rzeczą skwapliwie rozsądzać, czy jakie dzieło wyszło z pod ręki Rubensa, czy też Van Dycka. Najwcześniejszym znanym i skończonym obrazem religijnym Van Dycka jest Chrystus niosący krzyż w kościele św. Pawła w Antwerpii, wykonany około r. 1617.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

MALARSTWA

PIERWSZY CZYLI RUBENSOWSKI OKRES VAN DYCKA

Trzeba to zaznaczyć na wieczystą pochwałę Rubensa, GENIUSZ że świetny jego uczeń w dwudziestym roku życia, pracując FLA-jeszcze z nim razem, był już sławny. Znajdujący się w Mo- MANDZKI nachium jego Portret własny w młodości, z roku 1620, PRZENIE-nosi w sobie zapowiedzi wielkości Van Dycka w dzie- SION JEST dżinie portretowej, w której miał kiedyś dojść do wyników DO ANGLII tak wybornych, ukoronowanych Portretem Karoła I, w Luwrze — jednym z najznakomitszych portretów wszystkich czasów. W National Portrait Gallery (w londyńskiej Galeryi Narodowej Portretów) znajduje się jego portret własny:

Młody Van S)yck.

Najsławniejszym z wczesnych portretów Van Dycka jest znajdujący się w National Gallery Cornelius van der Qeest, dzieło zdumiewające jak na dwudziestoletniego młodzieńca — powstało bowiem w r. 1619. Nie wielki to dziw, że przez długi czas przypisywano je pendzlowi Rubensa:

Van der Geest był mianowicie przyjacielem Rubensa od bardzo wczesnych lat. Do wczesnych portretów Van Dycka należą dwa portrety Jana ‘Wiłdensa, pejzażysty, w Kassel i w galeryi Liechtensteina w Wiedniu, i Dama, w Kassel, w manierze Rubensowskiej. Lecz, rzecz dosyć osobliwa, wczesną swą sławę zyskał Van Dyck jako malarz wielkich kompozycyi w świetnej manierze Rubensa, w których niebawem rozwinął zupełnie własne wyrafinowanie, zmysł umiejętnego układu i powściągliwość, zalety zupełnie oryginalne.

Atoli faktem pozostaje, że ani Rubens, ani Van Dyck nie potrafili stworzyć religijnego dzieła sztuki — mogli namałować je wspaniale jako malowidło, atoli sztuka, jego siła duchowa, wzbraniały się wejść w ich progi. Monachijski Sw. Sebastyan Van Dycka, namalowany w roku

1620, jest subtelnem malowidłem aktu, lecz niema w nim żadnej treści duchowej. Jest w nim cały kram sentymentalizmu maniery włoskiej — wywrócone do góry oczy i pełna sakwa sposobików — ale cechy jego są w zupełności pogańskie: jest to dobrze widziany i odczuty akt i nic więcej. Z napięcia dramatycznego duszy człowieka, który kładzie życie za wiarę swoją, niema ani ździebełka. Van Dyck jednak objawia tu już swój subtelny dar kompozycyjny. Berliński Jan Chrzciciel i Jan Ewangelista (czyli Dwaj dano-wie) jest znowu dziełem czysto technicznem. Berliński Chrystus cierniem koronowany, będący waryantem, i Wejście Ducha świętego (oba te obrazy można widzieć w Prado w replikach, które zaznały także pendzla Ruben-sowego) wykazują więcej siły dramatycznej w manierze Ru-bensa. Faktem jest, że Van Dyckiem zachwycano się nie w miarę, jak różnił się od Rubensa, lecz jak się doń zbliżał. Chrystus pojmany lorda Methuena powędrował do Ameryki; Sir Frederick Cook posiada pyszny szkic olejny do tego obrazu.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Innemi dziełami z tych lat były: cudowny drezdeński Sw. Hieronim, klęczący na pokucie, do którego szkic posiada Prado; Liechtensteina Modlący się św. dCieronim; sztokholmski Sw. Hieronim; Sir Fryderyka Coocka Magdalena', amsterdamska Magdalena', wiedeńska t. zw. Magdalena; Dobry Samarytanin; windsorski Sw. Marcin (tam przypisany Rubensowi); Jowisz i SRntyopa lorda Wemyssa; Święta rodzina Sir Fryderyka Cooka; petersburski Dawid i Qoliat; brukselskie Ukrzyżowanie św. Piotra; obszerne monachijskie Męczeństwo św. Sebastyana; Chrystus uzdrawiający chorego, w pałacu Buckingham, oprócz figur, które Van Dyck malował na obrazach Snydersa, Snayersa i innych. Namalował on też wiele portretów — niektóre z nich jeszcze dziś uchodzą za dzieła Rubensa.

MALARSTWA

Do portretów z tego czasu należą: blenheimski Chry- GENIUSZ stus i małe dzieci, który jest właściwie grupą portretową; FLA-przypisywany Jordaensowi Portret familijny Sir Fryderyka MANDZKI Cooka; budapeszteńska Podeszła para; znajdujący się PRZENIE-w zamku Howard i w zamku Warwick Frans Snyders ze SION JEST swą żoną; brukselski Portret mężczyzny (tam przypisany DO ANGLII Rubensowi); jakoby Rubensa Portret p. Heckego i jego żony w paryskiej kolekcyi G. Rothschilda; Holforda niby Rubensowa Młoda dziewczyna; ŹKobieta z różą, w Kassel;

Snyders i jego żona, w Kassel i tamże znajdujący się Malarz Wilden; nowojorski (Metropolitan Museum) Mężczyzna w rękawiczkach (przypisany tam Rubensowi); Młody mężczyzna z rodziny de Charles (1620) Sir Jerzego Donald-sona; wielkich rozmiarów Młoda para z dzieckiem w Ermitażu (mylnie nazywana Snyders i jego rodzina) i Młoda dama ze swą córeczką, co do której przypuszczają, że jest to Helena Fourment ze swoją dziewczynką, oba dzieła przypisywane Rubensowi. A przypuszczają też nie bez słuszności, że sławny Rubensowy portret Izabeli fBrant w Ermitażu jest dziełem Van Dycka.

Będzie może rzeczą zajmującą napomknąć tu o pewnych różnicach w sposobie pracowania Rubensa i Van Dycka. Van Dyck wolał malować portrety swe na płótnie — Rubens na drzewie. Van Dyck podkładał tło szare — Rubens brunatne. Jasne cienie w ciałach Van Dycka są szare, zbliżone do zieleni, a cienie głębokie ciepłe, niemal gorąco brunatne; Rubens zaś w swych cieniach jasnych jest zimny i niebieski i lubił w ciałach bardzo charakterystyczne czerwienie. Van Dyck wydłużał zwykle nogi i malował długie, spiczaste i wysmukłe palce; nakładał farby grubo i sucho; malowidło zaś Rubensa jest płynne, przejrzyste, czasami niemal podobne do szkła. Rubens miał bardzo konwencyonalny sposobik, który użyczał ciału prze-

dziwnej świetlistości: kładł czerwone zreflektowane światło w cieniach palców, uszu, ust i t. p. — Van Dyck natomiast kreślił linię czarną.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Lecz nie zapominajmy o tern, że Van Dyck wkładał ogromnie wiele swojej pracy w sławne dzieła Rubensa aż do roku 1620. Serya Decius Mus jest właściwie w zupełności dziełem Van Dycka; Wykrycie Achillesa pośród córek Xykomedesa, w Prado, jest niemal całkowicie dziełem Van Dycka, jak mawiał Rubens, jego „najlepszego ucznia“. Tak samo ma się rzecz z wielu innemi dziełami Rubensowemi z tych lat, jak np.: Wskrzeszenie Xazarza; Bakchanalie berlińskie; malowidła dla kościoła Jezuitów w Antwerpii; Madonna ze skruszonymi grzesznikami; monachijskie Polowanie na lwa, w którem figury są dziełem Van Dycka; monachijskie Pojmanie Samsona; budapeszteński Maciuś Scaevola; Ajaks i Kassandra Liechten-steina; wiedeński Sw. SKmbroży, odpędzający Teodozyusza od drzwi kościoła; nantejski jjudasz Machabeusz, modlący się za zmarłych, jakoteż ‘Ukrzyżowania w Antwerpii i w Tuluzie.

Licząc lat dwadzieścia, doszedł Van Dyck do wielkiej sławy. Jakób I wabił go do Anglii roczną pensyą stu funtów szterlingów — i w lecie 1620 r. był artysta w Anglii. Pogłoska twierdzi, że zniechęcony tem, iż król zasadził go do kopiowania obrazów Van Somera, zaczął Van Dyck myśleć o powrocie. W każdym razie 28 lutego 1621 roku dostał pozwolenie na wyjazd z tem zastrzeżeniem w paszporcie, że ma wrócić do Anglii w jesieni tegoż roku. Lecz Van Dyck złamał swe zobowiązanie. Rubens nastawał nań, by pojechał do Włoch, i Van Dyck, obdarzywszy swego mistrza efektownem madryckiem Wydaniem Chrystusa, wyruszył w stronę Włoch. Po drodze, we wsi Saventhem, namalował on manierą Rubensowską Sw. Marcina, dzielącego

■i

VAN DYCK 1599 — 1641

SZKOŁA FLAMANDZKA „MADONNA“

(Lwów, zbiory Heleny Budzynowskiej)

d

:

ADYG WAV m\........

*’ kV;AOCVKV\ „ (taDtewoMYsauS YM3J3H rnom ,wówj)

.

m

et

J*jjk

1%,

:

k .i

r

Wzk

w

’

mi

i

M

■

' 4*2 ^

w'

A‘

¥ ? r

JT; J i

;.......Ii

*%**

lipiśfe ?

JP*⁶

’

Ś*W

¥ f ’M

iś⁸⁵*’"

M

.

. i m

PI

I

1 i

kati

:

&

d

te

;

■K

I

MALARSTWA

swój płaszcz z żebrakiem, dla kościoła tamtejszego na czenie Ferdynanda Van Boischot. Widzimy tu już zdolność FLA-Van Dycka do ujmowania charakteru w postaci szlachet- MANDZKI nego, wytwornego młodzieńca w zbroi. Windsor posiada PRZENIE-jego Sw. Marcina, dzielącego swój płaszcz.

ży- GENIUSZ

SION JEST

Co do czasu wyjazdu Van Dycka do Włoch tradycya DO ANGLII nie podaje nic pewnego. Wedle jednej wersyi miał on być obecnym przy łożu śmierci swego ojca, a ponieważ ojciec jego zmarł 1 grudnia 1622 r., znaczyłoby to, że Van Dyck opuścił Antwerpię w r. 1623, lecz inna wieść głosi, że wyruszył do Włoch w jesieni (w październiku) 1621 r. Podążył do Wenecyi, swego wyśnionego miasta. W Wenecyi nie spuszczał Van Dyck z oka arcydzieł wielkich kolorystów, zwłaszcza Tycyana, i zaczął teraz ustawiać swe postaci w tak charakterystyczny dla swej sztuki, malowniczy i wspaniały sposób.

DRUGI CZYLI GENUEŃSKI OKRES VAN DYCKA

Czy Van Dyckowi zabrakło w Wenecyi pieniędzy, czy zaszło coś innego, dość, że, jak się zdaje, wkrótce wybrał się on do Genui, aby się oddać wielce popłatnemu portretowaniu szlachty tamtejszej. Ale z pogmatwanych wiadomości z owego czasu wynikałoby, że najpierw udał się do Rzymu przez Mantuę, gdyż w czasie tym namalował Ferdynanda, księcia Mantui. W Rzymie, w roku 1622, jego portret ^Kardynała Bentivoglio, przedstawionego w całej postaci (dziś znajduje się w galeryi Pitti), wywołał wielką wrzawę. I zaraz spostrzeżono, że Van Dyck umiał oddawać wygląd i właściwości pochodzenia arystokratycznego tak, jak nikt inny przed nim. Na tern polu objawił on swoją istotę. Wrażliwy na pańskość i dystynkcyę, człowiek kulturalny, o charakterze łagodnym i czarującym, sam mający wygląd wielkiego pana, noszący się strojnie i otacza-

233

HIST. MAL. IV — 30

jący się świtą, co wywołało szydercze przycinki ze strony artystów flamandzkich, przebywających w Rzymie, a lubujących się w ordynarnem życiu tawerny, czuł się Van Dyck najszczęśliwszym pośród możnych. W Rzymie namalował portret konny ^Księcia Karola Colonny, znajdujący się w pałacu Colonna, i inne subtelne dzieła, które powiększały jego sławę. Atoli w jesieni 1623 r. wyjechał znowu do Genui, osiadł tam na kilka lat i namalował sławną seryę portretów tamtejszych domów książęcych. Nie wiadomo, czy w drodze do Genui, czy też w czasie pobytu w tem mieście zwiedził on Turyn; w tych latach bowiem namalował portrety Domu Sabaudzkiego, do których należy wspaniały portret konny Księcia Tomasza Carignan, obecnie znajdujący się w pałacu turyńskim, i kilka czarujących portretów dzieci. W lecie 1624 r. książę Emanuel Filip Sabaudzki, wicekról Sycylii, wezwał go do Palermo, gdzie Van Dyck namalował Księcia i innych członków Dworu, a rozpoczął obraz ołtarzowy dla tamtejszego bractwa różańcowego, porzucił go jednak z powodu nadejścia zarazy, która zabrała samego wicekróla. Około r. 1624 wrócił do Genui i tam mieszkał i malował aż do końca swego siedmioletniego pobytu we Włoszech.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Lata te są znane jako genueński okres Van Dycka. W mieście tem można oglądać znaczną liczbę największych dzieł jego z tego okresu. Ozdobił marmurowe pałace Bri-gnole-Salich, Durazzów, Balbich i Spinolów wspaniałymi portretami właścicieli, właścicielek i ich dzieci. Do portretów tych należy wielki portret konny Markiza di śBri-gnole-Sale na białym koniu i portret jego żony, Paoliny SRdorno.

Z dzieł Van Dycka z okresu genueńskiego posiada Kassel całą postać Szlachcica włoskiego, Monachium całą postać Filippa Spinoli, trzy ćwierci postaci Markiza Mi-

MALAR STWA rabella i popiersie młodego, jasnowłosego artysty niemiec- GENIUSZ kiego, zwanego Rzeźbiarz Jerzy Petel z Augsburga, a prze- FLA-bywającego wówczas w Genui. Londyńska Galerya Naro- MANDZKI dowa posiada jego Markiza Giovanniego Battistę Cattaneo PRZENIE-i żonę jego Markizę Cattaneo. Kilka obrazów wywieziono SION JEST do Ameryki. Berlin posiada wielki portret całkowitej po- DO ANGLII staci ŹKupca genueńskiego i jego żony, Edynburg żRodzinę JDomellinich, National Gallery zaś tak zwany Portret artysty, rozmawiającego z drugim mężczyzną i z murzynem.

Lord Lucas powierzył National Gallery jako depozyt dziewięć portretów całkowitych postaci pendzla Van Dycka, do których należy subtelne płótno Dzieci żBalbich.

W tych włoskich czasach obrazy jego religijne nie mogą równać się z portretami; atoli galerya Borghese posiada subtelnego Chrystusa na krzyżu, Turyn zaś sławną Świętą ^Rodzinę. W Chatsworth znajduje się szkicownik Van Dycka z jego pielgrzymki włoskiej.

W r. 1628 wraca Van Dyck do Antwerpii — chociaż trzeba zaznaczyć, iż ta sama niepewność, która idzie w ślad za jego działalnością we Włoszech, wiąże się także z jego wyjazdem stamtąd, gdyż istnieje również mniemanie, że dotarł do Antwerpii w grudniu 1625 czy w styczniu 1626 r., przyjechawszy do Marsylii 4 lipca 1625 r., że wracał do domu przez Francyę i po drodze zatrzymał się w Aix, w Provence; że namalował dla Dominikanek antwerpskich przyrzeczony im przez ojca jego obraz ołtarzowy Chrystus na krzyżu między św. ^Dominikiem i św. Katarzyną Sieneńską, obecnie znajdujący się w Antwerpii. Atoli prawdopodobniejszą jest rzeczą, że dzieło to powstało w r. 1629.

Na rok 1626 wyznaczają również Skrzyżowanie z św. Franciszkiem z Assyżu, dodanym do grupy u stóp krzyża, obecnie znajdujące się w Dendermonde. Haga posiada portret

WIELCY

Szlachcica angielskiego, z podpisem i z datą 1627, i Damy MALARZE angielskiej, również podpisany z datą 1628.

FLAMANDZCY WIEKU SIEDEM-

TRZECI CZYLI ANTWERPSKI OKRES VAN DYCKA

W każdym razie w r. 1628 był Van Dyck z powrotem w Antwerpii. Z owych wczesnych zapowiedzi wielkiego NASTEGO malarza historycznego nie pozostało nic. Wrócił on do Antwerpii jako eklektyk, nakarmiony duchem włoskim. Jeśli miał osiągnąć wysokie stanowisko, to jedyna jego nadzieja była teraz w portrecie. Do portretu też poprowadziło go przeznaczenie i w tej dziedzinie wyniosło go na szczyty. Namalował on w tym czasie cennego Sw. Augustyna w zachwycie, w kościele św. Augustyna. W tym samym 1628 roku wstąpił do jezuickiego Bractwa Nieżonatych i namalował dla jego kaplicy dwa obrazy ołtarzowe: Sw. Rozalię w r. 1629 i Błogosławionego ZKermana Józefa w r. 1630. Oba te dzieła znajdują się dziś w Wiedniu. W r. 1630 wezwano Van Dycka do Hagi dla namalowania namiestnika ^Fryderyka Henryka Nassawskiego i żony jego Amalii von Solms, które to portrety znajdują się obecnie w Prado. Inny portret SfLmalii von Solms znajduje się w Wiedniu. Zdaje się, że, podobnie jak jej mąż, była ona wielbicielką sztuki Van Dycka, gdyż inwentarz jej zamku obejmuje osiem jego dzieł, w pałacu zaś namiestnika w Loo mieściły się inne — portrety, obrazy religijne, mitologiczne i alegoryczne. W Holandyi spotkał się Van Dyck z Fransem Halsem. Istnieje stara anegdotka, że Van Dyck udał się do Fransa Halsa i prosił go, aby namalował jego portret. Hals wykonał go w ciągu dwu godzin; wtedy Van Dyck, wyraziwszy się, że jednak malarstwo musi być rzeczą dosyć łatwą, poprosił Halsa, żeby mu pozował i sportretował go w jeszcze krótszym czasie. Potem dopiero uchylił przyłbicy przed Halsem, który, uradowany, gwałtem zaciągnął go do

I

VAN DYCK 1599 — 1641

SZKOŁA FLAMANDZKA

..

„PIETA"

(Antwerpia, Muzeum)

Vv’?ia

AD YG MAY

rwr —mr

' AAYCIMAMAJI AJ02Ś8

“\W\„

(Mu;-ixuM ;Ai«i«Hv:nviA •

«e

Si

> '

gj

Ł'

V J

fy; j

:

:

i

gl

-

'-•Yi

j

.aSa

fi

is

P

Za.

' M !

1

* -3

ŁV;V

m

3

i

1

;Hi

yfV,

M

-fi- r.ii

::«te

SSiS

$8

4*

■: ^

M rĄ

ftl

i .

w

m

iSS

:■

*r

; p

m

B

;

j

f

t

m

€s

,

f

ii

%

i

7

T⁷'"*

V. *

l 3

1

5f5i

MALARSTWA

MANDZKI

najbliższej tawerny. W każdym razie Van Dyck namalował GENIUSZ portrety nie tylko Halsa, lecz także kilku innych artystów FLA-holenderskich.

Na rok 1631 przypada znakomite Wzniesienie krzyża, PRZENIE-namalowane dla Rogera Braya i znajdujące się w kościele SION JEST Maryi Panny w Courtai, dla którego było przeznaczone. DO ANGLII W tym tak zwanym antwerpskim swoim okresie Van Dyck namalował wielką ilość dzieł, których wyliczenie jest rzeczą wprost niemożliwą. Sztuka jego wykazuje teraz wybitnie weneckie poczucie kolorytu; jego łatwość tworzenia była zdumiewająca, a moc wzrastała ustawicznie. Dzieła jego religijne dowodzą, że wielce go zajmowało Skrzyżowanie i Opłakiwanie Chrystusa (czyli źPieta). Z tych ostatnich najsławniejsze są Pieta w Antwerpii, w Monachium i Berlinie. Z Ukrzyżowań posiadają dwa miasta belgijskie sławne obrazy ołtarzowe: jeden znajduje się w katedrze w Mali-nes, drugi, mocno odrestaurowany, w kościele św. Michała w Gandawie. Na obu znajduje się u stóp krzyża tłum ludzi. Do Ukrzyżowań, mających tylko samotną postać Chrystusa, należy dzieło monachijskie. Z pełnych czaru Madonn posiada Monachium dwa znane szeroko dzieła: Najśw. Tannę z iDzieciątkiem i z św. Janem Chrzcicielem i Odpoczynek podczas ucieczki do Egiptu. Luwr posiada Najśw. Pannę i dzieciątko z klęczącymi donatorami. Luwr i Berlin posiadają okazy innego ulubionego tematu Van Dycka, Najśw.

Panny, ucieczki grzesznych. Monachium, bogate w dzieła z każdego okresu Van Dyckowego geniuszu, posiada Chrystusa, przemawiającego do paralityka, dzieło o bardzo wyraźnym wpływie Tycyana, Zuzannę w kąpieli, nagabywaną przez starców, i drugie Męczeństwo św. Sebastyana, afektowane, niedramatyczne, lecz piękne. Van Dyck — rzecz dosyć dziwna — malował obrazy religijne, w których uwydatniał piękność nagiego ciała, a rzadko czerpał swe te-

maty z mitologii. Nie miał w sobie nic z tej pogańskiej radości życia, która parła Rubensa ku każdemu motywowi, dającemu sposobność do wyładowania nadmiernej energii i wyrażenia woni ziemi. Van Dyck kartkował klasyków jedynie poto, by znaleźć powód do malowania pięknych aktów kobiecych. To też nigdy nie wyraża „człowieka naturalnego “; akty jego są zawsze subtelnymi, wdzięcznie ustawionymi modelami. Ale w sławnej drezdeńskiej Danae dał jeden z najpiękniejszych aktów swojego wieku. Prado posiada jego płomienny obraz Dyana i Gndymion. Podobnie, jak przed nim Rubens, malował Van Dyck kilkakrotnie temat z poematu Tassa, źRynalda i Armiaę; najlepszy z tych obrazów jest w posiadaniu Luwru. Przy sposobności rzucał też lekkie alegorye, jak n. p. Marlborou-gha Miłość, obcinająca skrzydła Czasu.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Z wysiłków Van Dycka w zakresie malarstwa historycznego, z historyi biblijnej czy rzymskiej, najlepiej może znane są Liechtensteina Wydanie Samsona i Umiarkowanie Scy-piona, rzadkie zaś są jego wycieczki w dziedzinę historyi nowożytnej, jak n. p. wielkich rozmiarów monachijska ^Bitwa pod St. Martin d Eglise, w której Henryk IV pokonał księcia de Mayence. Obraz ten namalował on wespół z batalistą Snayersem — dziełem Van Dycka były postaci króla i jego konnego orszaku.

Atoli zupełnym władcą był Van Dyck w dziedzinie portretu. Portrety z okresu antwerpskiego należą do dzieł jego najwyborniejszych. Poza subtelnem wniknięciem w charakter, nadawał on całej postaci pełną godności pozę, która użyczała głowie wspaniałego, arystokratycznego wyglądu. Portret zmieniał w obraz dekoracyjny. Była to śmiertelnie niebezpieczna gra, która miała w przyszłości stworzyć najbardziej martwą i afektowaną szkołę malarstwa portretowego, jaką tylko można sobie wyobrazić. Jednakże Van

MALARSTWA

w r. 1631, aż

Dyck używał swych sposobów z doskonałym wynikiem i nie GENIUSZ popadał nigdy w banalność, a wskutek tego dzieła te jego FLA-poza swemi wielkiemi zaletami portretowemi stanowią świe- MANDZKI tną dekoracyę ściany. Niebawem zaczęli go oblęgać wiel- PRZENIE-biciele jego sztuki, pragnący posiadać portret jego pendzla. SION JEST Począwszy od królowej francuskiej Maryi de Medicis, która DO ANGLII odwiedziła go w Antwerpii i pozowała mu do ostatniej znakomitości, wszyscy ubiegali się o to, aby ich uwiecznił pendzel Van Dycka. Jeśli zważymy ogromną ilość portretów, namalowanych przezeń do trzydziestego trzeciego roku życia (1632), to pilność jego i łatwość wykonania trzeba uznać za zdumiewające.

Niemcy posiadają wiele dzieł jego z tych lat, namalowanych w drugiej, flamandzkiej manierze artysty. W Monachium jest cały szereg okazałych portretów w całej postaci — sławne portrety wygolonego, tęgiego Księcia Aleksandra Croy i, mniej dobry, żony jego, Qenowefy d'Urfe, głośnej swojego czasu piękności; Nieznanego szlachcica; tak zwanego Burmistrza Antwerpii i jego Zony; Nieznanej damy i Księcia Wolfganga 'Wilhelma z wielkim psem (1629), którego zbiór obrazów stał się zawiązkiem dzisiejszej sławnej Pinakoteki monachijskiej. Monachium posiada również kilka mistrzowskich portretów ówczesnych artystów — podwójny portret Jana de Wael i jego żony, bogaty, a w sposobie traktowania wenecki; portrety rzeźbiarza Colyns de Nole i jego Zony z córeczką — małych rozmiarów Jjiotra Snayersa, batalisty i pejzażysty; rytownika Carela de Mal-lery; pełen pozy i afektowany, lecz subtelny portret Henryka Liberti z Qroningen, organisty katedry antwerp-skiej.

I Kassel chlubi się wielu portretami Van Dycka. — Jest tam wielki podwójny portret Fransa Sny dersa i jego żony (Van Dyck malował Snydersa kilkakrotnie, a zawsze

dobrze). W tej bladej, szlachetnej twarzy trudno domyśleć MALARZE się owego człowieka, którego można ręka tworzyła wyborne obrazy zwierząt, co ich Rubens nie chciał nigdy do-MANDZCY tykać. Dalej są w Kassel: subtelny Sebastyan Leers z żoną i synkiem i portrety, przedstawiające pół postaci Nieznanego mężczyzny i Nieznanej damy.

WIELCY

FLA-

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

W bogatej w dzieła Van Dycka kolekcyi Liechtensteina w Wiedniu znajduje się sławny, pół postaci przedstawiający, portret malarza Qaspera de Cray er, namalowany z dziwną mocą i godny szczególnej uwagi z powodu doskonale namalowanej ręki — jeden z najlepszych portretów Van Dycka; pyszna Mary a Luiza de Tassis, młoda dama antwerpska, pięknie wystrojona wedle nowej wówczas francuskiej mody, i przystojna Flamandka, Młoda nieznana dama. Drezno posiada portrety - popiersia Starego mężczyzny i Starej damy.

W Prado znajdują się subtelne portrety malarza Da-vida LRykaerta i Nieznanego muzyka. Kolekcya Wallace’a posiada Filipa le LRoy i jego Zonę (1628—1632) i portret - Zony Pawła de Vosf malarza zwierząt, brata osobistego przyjaciela Van Dycka, Cornelisa de Vos.

Van Dyck wykonał teraz seryę małych malowideł w kolorze szarym, odtwarzających stworzone poprzednio portrety znakomitych osób, lub opartych tylko na szkicach, które namalował, a przeznaczył je dla rytowników antwerpskich. Miały one wyjść u Martena van der Enden jako „Ikonografia", nad którą artysta pracował nieustannie, dodając coraz to nowe portrety, aż sławne to dzieło urosło za jego życia do liczby osiemdziesięciu płyt. Po śmierci jego pomnożono je do stu portretów, nie licząc karty tytułowej — i dodano nadto piętnaście własnoręcznych kwasorytów (akwafort) Van Dycka. Późniejsze wydanie obejmowało seryę portretów, wyrytych wedle Van Dycka w liczbie stu

MALARSTWA

SION JEST

dzi'więtnastu płyt. Monachium posiada około pięćdziesię- GENIUSZ ciu, książę Buccleuch zaś trzydzieści dziesięć z portretów FLA-Van Dycka* „en grisaille“, a wśród nich kilka „idealnych**, MANDZKI jak Wallenstein, Gustaw Adolf, Tilly i Pappenheim, bo- PRZENIE-haterowie wojny trzydziestoletniej.

Z pomiędzy nielicznych kwasorytów Van Dycka naj- DO ANGLII znakomitszym jest jego Ecce Homo.

Van Dyck był, jak się zdaje, w Anglii, bez wiedzy Dworu, w r. 1630, ale przez czas bardzo krótki.

Gdy król angielski, Karol I, zobaczył jego portret muzyka, Mikołaja Xaniere, i gdy nadto otrzymał w podarunku od Endymiona Portera jego FRynalda i fFLrmidę, dołożono w r. 1631 wszelkich starań, żeby artystę zwabić na dwór angielski. Rokowania prowadził Gerbier. Van Dyck był w r. 1632 w Brukseli i malował tam swój sławny portret konny ^Franciszka de Moncada, markiza d’ Ay tona, obecnie wiszący w Luwrze (prócz tego namalował artysta jeszcze kilka jego portretów). Po wielu zabiegach mógł wreszcie Gerbier napisać do króla z Brukseli dnia 13 marca 1632 r.: „Van Dyck jest tu i donosi, że gotów jest jechać do Anglii.“

OKRES ANGIELSKI VAN DYCKA

W początkach kwietnia 1632 r. stanął Van Dyck w Londynie. Od razu wszedł w służbę u króla, który przygotował dla wielkiego malarza stosowne i przystojne życie:

dał

mu dom miejski w Blackfriars i wiejski w Eltham, w Kent, dalej porządną, regularną płacę, nadto zaś miał artysta otrzymywać osobną zapłatę za każde malowidło. Tak tedy został Van Dyck „pierwszym malarzem nadwornym Ich Królewskich Mości**, a w trzy miesiące później, dnia 5. lipca 1632 r., Karol I pasował go na rycerza jako

Sir Antoniego Van Dycka, obdarzając go złotym łańcuchem i swoim portretem, oprawionym w brylanty.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Główną częścią powinności Van Dycka było malować Króla i ^Królową, ZKenriettę Maryę Francuską. Malował też ich portrety raz po raz. Drezno posiada dwa portrety, przedstawiające trzy ćwierci postaci; National Gallery sławny Portret konny Karola I; pałac Buckingham inne, później namalowane dzieło. Atoli do Paryża trzeba pojechać, żeby zobaczyć przepyszne arcydzieło, Karola /, stojącego przed swym koniem, dzieło okazałe i dostojne, w które Van Dyck włożył najdoskonalszą zdolność kolorystyczną swego geniuszu i umiejętność oddawania atmosfery, w którem jakoby zesnuł całą uroczną subtelność tego człowieka i wyraził cały wiek ówczesny, tak, jak on się przedstawiał arystokratycznej klasie angielskiej.

Ermitaż w Petersburgu posiada portret Filipa, czwartego lorda Wharton, jako pasterza, w dziewiętnastym roku jego życia, namalowany w roku 1632, w którym powstało też obszerne płótno Van Dycka, przedstawiające Karola I z jego żoną, królową Henriettą Maryą, i z dwojgiem najstarszych dzieci ich, księciem Karolem i księżniczką Ma-ryą. Znajduje się ono w Windsorze.

Van Dyck malował portrety w sposób wspaniały. Każdy z portretowanych jest u niego urodzonym panem wielkich włości, a każde dzieło jest jednocześnie dekoracyą dla ściany pałacowej. Wnosił on w swoje prace wyraz godności, którym przewyższał Rubensa, a chociaż nie był tak wrażliwy na charakter, jak Holbein, i nie posiadał głębokiej przenikliwości Rembrandta, to jednak staje pomiędzy potężnymi portrecistami wszystkich czasów. Nikt nigdy tak nie namalował arystokraty, jak Van Dyck. Umiał on chwytać tę subtelną rzecz, która nazywa się „dobrem urodzeniem". Podobnie, jak w armiach południowo -ame-

MALARSTWA

seryi, PRZENIE-

rykańskich republik, wszyscy jego mężczyźni są kapitanami. GENIUSZ Van Dyck zabrał się niebawem do owej wielkiej seryi arcy- FLA-dzieł swego okresu angielskiego, odznaczających się wzmo- MANDZKI żonem napięciem barw, dystynkcyą i wdziękiem, która imię jego uczyniła nieśmiertelnem. Tym właśnie SION JEST portretom głównie zawdzięcza się zachowanie świetnej DO ANGLII tradycyi zwyczajów dworskich z czasu króla Karola. Na nich bowiem, na tych płótnach, pozostał utrwalony raz na zawsze ten typ arystokratyczny, który zwykliśmy kojarzyć z mianem „kawalerów“ — tych, którzy w wielkich, piórami strojnych kapeluszach, w koronkowych kołnierzach i mankietach, w jedwabnych lub satynowych kaftanach i krótkich po kolana spodniach, z pięknym płaszczem przerzuconym przez ramię, złożywszy subtelne, w rękawiczkę strojne palce na główce rękojeści długiej, zawieszonej u boku szpady, przejdą do wieków potomnych, niosąc w sobie woń ducha romansowego, którego wczarował w nich i wokoło nich roztoczył Van Dyck.

Królowi angielskiemu musiał jego malarz nadworny wydawać się ideałem artysty. Będąc człowiekiem nader miłym, pozyskał Van Dyck osobiste względy Karola I, który, pragnąc wymknąć się nużącym ciężarom spraw państwowych, wsiadał do łodzi w Whitehall i jechał do Blackfriars, ażeby w dowcipnej i świetnej rozmowie ze swym malarzem znaleźć miłą rozrywkę. Szlachta angielska rzuciła się do naśladowania króla. Szczęściem Van Dyck był równie ochoczym i łatwym w pożyciu towarzyskiem, jak biegłym i płodnym w swej sztuce. Portrety króla trudno byłoby wyliczyć.

Strafforda namalował on przynajmniej dziewięć razy. Straf-ford udał się do Irlandyi jako lord - lieutenant w r. 1632.

Było to na dziewięć lat przed chwilą, kiedy, opuszczony przez króla, położył głowę na szafocie. Miłośnika sztuki,

Hrabiego Arundel, portretował artysta siedem razy. Endy-

miona Portera namalował on wraz ze sobą w portrecie podwójnym, znajdującym się obecnie w Prado, które posiada nadto całą seryę portretów pendzla Van Dycka. Ufficya posiadają znany Portret własny Van ZDycka w jego ulubionej pozie, spoglądającego przez ramię. Innego blizkiego swego przyjaciela, Sir Kenelma Digby, namalował Van Dyck w dziele, znajdującem się obecnie w Windsorze, żonę zaś jego, tyenetię, lady Digby, malował cztery razy w jednym roku. Windsor posiada sławny jej portret alegoryczny; ten rodzaj portretu wszedł był wówczas w modę. Lecz niebawem miał artysta po raz ostatni malować biedną Yenetię: zmarła ona w maju 1633 roku i Van Dyck odtworzył ją zmarłą, tak, jakoby spała, a obok niej opadłe płatki róży.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Do wielkich jego dzieł z 1633 r. należy okazały podwójny portret Jerzego źDigby, drugiego hrabiego ^Bristolu, i ‘Williama źRussela, pierwszego księcia Bedfordu, w Alt-horp, podpisany i zaopatrzony datą, a nazywany „królem Van Dycków“. Z tego też czasu pochodzi portret konny króla, w Windsorze, Karol I na siwym koniu, wraz z St. fRntoinem, swym koniuszym.

Na wiosnę r. 1634 był Van Dyck na urlopie w Niderlandach i przebył w Brukseli i Antwerpii około roku. Siostrze swej Zuzannie pozostawił zarząd swej posiadłości tamtejszej i opiece jej powierzył swą nieślubną córeczkę, Maryę Teresę. Cech św. Łukasza w Antwerpii uczynił go 18 października swym przewodniczącym.

W Brukseli pracował zaciekle, jak zawsze: powstały wtedy portrety Qastona d’ Orleans, zbuntowanego brata Ludwika XIII, i żony jego, Małgorzaty, jakoteż jej siostry, Henrietty de Lorraine; Księcia Tomasza Savoy - Carignan, który był gubernatorem Niderlandów hiszpańskich aż do przybycia kardynała-infanta, Don Ferdynanda, brata króla

MALARSTWA

po- DO ANGLII

hiszpańskiego Filipa IV. ^Księcia Carignan malował Van GENIUSZ Dyck kilkakrotnie. Zaledwie przybył Kardynał- infant Don FLA-Ferdynand, a już wezwano Van Dycka do namalowania MANDZKI jego portretu, który znajduje się obecnie w Prado. Qrupa PRZENIE-portretowa władz miejskich Brukseli, obejmująca dwadzie- SION JEST ścia trzy postaci, pochodzi z r. 1634. Z tego czasu chodził również portret, przedstawiający pół postaci Justusa van Meerstraeten, w Kassel, które posiada również portret Zony Meerstraetena.

Ten okres późniejszy — angielski okres, jak go nazywają — sztuki Van Dycka ma odznaczać się tonem zimnym, z barwą czarną jako podstawą schematu barwnego. Trudno skojarzyć to mniemanie z taką mnogością dzieł, nie ulegających wątpliwości. Monachium posiada dwa obrazy z tego czasu, Ukrzyżowanie i Opłakiwanie Chrystusa, fBoże Narodzenie zaś z kościoła Najświętszej Panny w Den-dermondzie uchodzi za dzieło z r. 1634-35.

W r. 1635 był Van Dyck

znowu w Anglii i pracował gorliwie nad portretami Karola I i rodziny królewskiej. Był to czas powstania pysznego konnego Karola /, znajdującego się obecnie w Luwrze. Portretów konnych króla namalował kilka: Karola I na koniu, w pałacu buckin-ghamskim, który jest szkicem do wielkiego Karola / na koniu flamandzkim, ciemnobrunatnym, w towarzystwie Sir Thomasa Mortona (1636), w National Gallery. Windsor posiada Karola Iw szatach królewskich, jak również Króla, królową i ich synów.

W Wilton znajduje się namalowana w r. 1635 ogromna grupa portretowa, przedstawiająca Filipa ^Herberta, piątego hrabiego Pembroke i jego rodzinę.

1635: Książę

Dzieci królewskie malował Van Dyck w kilku czarownych grupach. Turyn posiada piękną grupę Trojga najstarszych dzieci Karola I z psem, namalowaną w r.

Walii, późniejszy Karol II, urodził się w r. 1630; w roku zaś 1631 księżniczka Mary, późniejsza żona Wilhelma Orańskiego i matka owego Wilhelma Orańskiego, który miał zostać królem angielskim jako Wilhelm III i strącić z tronu drugiego syna Karolowego, Jakóba; wreszcie książę York, późniejszy Jakób II, urodził się w r. 1633. Drezno posiada inny portret Trojga dzieci Karola I z dwoma wyżłami, namalowany w rok później, Windsor zaś Pięcioro dzieci Karola /, grupę, namalowaną jeszcze później, mianowicie w r. 1637. Replikę tego dzieła posiada Berlin. W dwu ostatnich płótnach dodał artysta małą Elżbietę i niemowlęcą Annę: ta Elżbieta miała zemrzeć młodo, jako panna, w Ca-risbrook, Anna zaś nie przeżyła nawet swego dzieciństwa. Amsterdam posiada subtelny portret HsOilhema II Oran-skiego i jego narzeczonej, Maryi Stuart.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Wiadomo nam z rachunków królewskich z r. 1638, że król winien był Van Dyckowi zapłatę za dwanaście portretów królowej i pięć portretów swoich. Co do ilości portretów szlachty i klas średnich, trudno się nawet kusić o skompletowanie ich listy; nazwiska ich wypełniłyby cały katalog.

Podwójny portret Tomasza Killigrew i Tomasza Carew pochodzi z r. 1638, równie jak podwójny portret Lorda Johna i lorda Bernarda Stewart.

Niektóre płótna, jak naprzykład wiszący w Prado, pół postaci przedstawiający portret Lady Dyany Cecil, hrabiny oksfordzkiej, i okazały windsorski, całą postać przedstawiający portret Beatriczy de Cusance, księżnej de Can-tecroix, są sławnymi typami ogromnej liczby tych wybitnych dzieł, z których przynajmniej trzysta znajduje się w Anglii i wisi po siedzibach pańskich, dla których były przeznaczone.

Wskutek tak wielkiego zapotrzebowania musiał Van 246

MALARSTWA

SION JEST

Dyck zatrudniać szereg pomocników: Jana de Reyn z Dun- GENIUSZ kierki, Dawida Becka z Arnheimu i Jakóba Gandy; ten FLA-ostatni wybił się i przeniósł się do Irlandyi, gdzie pod- MANDZKI trzymywał tradycye Van Dycka. Artyści ci pracowali wiele PRZENIE-nad mnogiemi replikami dzieł swego mistrza.

Van Dyck żył po książęcemu; często, po trudach dnia, DO ANGLII zapraszał swych wykwintnych modeli na wspaniały obiad. Dochody jego były teraz bardzo wielkie, lecz on rozrzucał je hojną ręką. Pewnego razu pozujący mu król zaczął z miłośnikiem sztuki, hr. Arundel, rozmowę o przykrym stanie swego skarbca i, zwróciwszy się do Van Dycka, zapytał go chytrze, czy wie, co to znaczy cierpieć na brak pieniędzy.

Na to odparł szybko Van Dyck: „Tak, Najjaśniejszy Panie — kto zastawia stół swoim przyjaciołom i otwiera sakiewkę swoim kochankom, prędko dosięga dna swej szkatuły".

Król łajał go podobno za jawną rozwiązłość i nakłonił do małżeństwa, wybrawszy dla znakomitego artysty jedną z dam honorowych królowej, piękną, lecz nie posiadającą grosza arystokratkę, Maryę Ruthven, młodą córkę Patryka Ruthvena, syna hrabiego Gowrie, który siedział w więzieniu Towru za czasów Jakóba I, podejrzany o zdradę króla, i wskutek tego stracił swój majątek. Mary Ruthven, spokrewniona z najznakomitszemi rodzinami angielskiemi, mająca w żyłach swych krew Stuartów, wyszła za Van Dycka w r. 1639. Unieśmiertelnił on ją w wielu dziełach, z których najsławniejszem jest monachijski portret Mary źRuth-ven, siedzącej przy wiolenczeli.

Żyjąc na dworze króla angielskiego, rozpraszał się Van Dyck między znakomitych ludzi, którzy upodobali sobie w jego towarzystwie; że zaś zawsze kruchego był zdrowia, rozliczne wybryki podminowały niebawem wątłe jego ciało.

Zasypywany pochlebstwami, psuty, wielce przez wszystkich ceniony i poszukiwany, chciwy złota i zaszczytów, łaknący

udziału w dzikich wybrykach owego czasu, rzucający się z rozkoszy w rozkosz, wyczerpany na ciele i umyśle, pracował on, jak opętaniec, byleby tylko utrzymać się na tej wysokiej stopie. Hardość jego przekraczała wszelkie granice. Wskutek tego zaczął wkrótce sztukę swą uważać za fabrykę pieniędzy — sztukę zaczął zamieniać w przemysł. Zatrudniał cały rój pomocników — jeden malował tło, drugi draperye, ten krajobraz, ów ręce, inny to, a jeszcze inny owo. Co prawda, opracowywał on potem wszystko i zestrajał w jedną całość, ale w ten sposób wykonany obraz nie zawsze zawierał pełną wartość emocyonalną, wymaganą od dzieła sztuki.

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Tworząc z wielką szybkością, malował Van Dyck portret w zdumiewająco krótkim czasie. Wyznaczywszy dzień i godzinę swojemu modelowi, pracował on zaledwie jedną godzinę na raz nad jednym portretem, potem wstawał, dziękował ukłonem i wyznaczał następne posiedzenie; tymczasem zaś służący jego, wyczyściwszy pendzle i paletę, przygotowywał świeże farby dla drugiego modela. Często kreślił tylko szkic postaci i kostyumu na szarym papierze czarnemi i białemi kredkami, ustalając na nim pozę i draperye — pomocnicy zaś przenosili go na płótno. Do malowania rąk używał modelów najemnych.

Twierdzą, że u Van Dycka widać od r. 1635 upadek sił; ale upadek ten w znacznej mierze wynikał stąd, że artysta coraz to więcej pracy pozostawiał swym pomocnikom. Pracowali oni nie tylko nad postaciami, które wykańczał Van Dyck, lecz także fabrykowali „Van Dycki“ na swój własny rachunek. Ten, ktoby najlepsze portrety z angielskiego okresu Van Dycka stawiał niżej od dzieł z czasów ant-werpskich, ktoby w drugim rzędzie umieścił jego Karola I z Luwru, ów najbogatszy przejaw jego zdolności kolorystycznych, ten nie ma chyba zmysłu ani kolorystycznego,

V A N DYCK

1641

1599

SZKOŁA FLAMANDZKA

„WILHELM KS. NASSAWSKI“ (Petersburg, Ermitaż)

MDYa MAY

I£dl

AaSdMAMAJTC AJO>iSa

mAHAY^J,.

(ŚATIMSfS ,Oauaas:.3T3cI)

llfe

a

1

m

■ ,>

r

y

;

• j

m ^

**<

-

i

W

i

U P ^

>

'JŁ

ial

MALARSTWA

ani malarskiego, ani wogóle zrozumienia sztuki. Namięt- GENIUSZ ność i akcya były zawsze poza obrębem jego sztuki, a w la- FLA-tach tych pozwalał on może tylko okazałemu i arystokra- MANDZKI tycznemu konwencyonalizmowi bardziej panować nad cha- PRZENIE-rakterem. Było to dziwaczną cechą jego ambicyi, że nie SION JEST zadowalał go portret, który mu przyniósł nieśmiertelną sławę, DO ANGLII że tęsknił do wyróżnienia się w wielkiem arcydziele histo-rycznem. Zatrapiał króla, żeby mu pozwolił malować kom-pozycye na gobeliny, które miały wisieć w sali bankietowej w Whitehall, gdzie już był namalował sufit, i wykonał w tym celu kilka szkiców do Historyi Orderu Podwiązki dla war-statów tkackich w Mortlake. Ale wisząca nad królem czarna chmura zaczęła wzrastać; w roku 1640 rozpoczęły się zamieszki, które miały skończyć się dla Karola na szafocie, przed oknami tego samego Whitehallu.

Hampton Court posiada Erosa i Psychę Van Dycka z r. 1640.

Rubens umarł w maju 1640 r., Van Dyck zaś, zawiedziony w swych marzeniach o malowidłach historycznych dla Whitehallu, wyruszył naraz do Flandryi, ufny, że obejmie po Rubensie prace dla króla hiszpańskiego, Filipa IV.

Ale sumy, których za to żądał, były teraz tak znaczne, a jego zachowanie się wobec kardynała-infanta Ferdynanda tak harde i natarczywe, że Ferdynand zerwał z nim wszelkie stosunki. Powróciwszy do Anglii, strapiony i chory, nagle przypomniał sobie artysta Paryż. Złamany chorobą, opuścił Anglię wraz ze swą młodą żoną i z ogromnym orszakiem we wrześniu 1640 r. i udał się na dwór francuski w nadziei, że dostanie się mu w udziale praca nad ozdobieniem obrazami historycznymi wielkiej galeryi Luwru, o czem marzył wówczas Ludwik XIII. Ale wykonanie tych malowideł powierzono już Mikołajowi Poussinowi, który później musiał zrzec się pracy na rzecz faworytct królowej,

249

HIST. MAL. IV — 32

Szymona Vouta. Chory, rozczarowany, niezadowolony, przecierpiał Van Dyck prawie cały rok w Paryżu. Dnia 10 listopada 1641 r. zażądał wreszcie paszportu dla siebie, pięciu służących, czterech służebnych dziewcząt i całego podróżnego taboru. Czując się z dnia na dzień bardziej chorym, zaczął tęsknić do swego londyńskiego domu. Tak więc, niemal umierający, wyruszył do Anglii, dokąd przed nim udała się jego żona. Zaledwie zdążył na czas do domu swego w Blackfriars, żeby dnia 1 grudnia 1641 r. być obecnym przy urodzeniu się jedynego swego prawego dziecka, córeczki Maryi Ruthven. Stan Van Dycka był już wówczas beznadziejny. Zmarł dnia 9 grudnia 1641 r., a król na-próżno przyrzekł swemu lekarzowi 300 funtów szterlingów nagrody, jeśli zdoła ocalić znakomitego malarza.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Grób jego znajduje się w chórze katedry św. Pawła. Wielki pożar, którego pastwą padł ten kościół, zniszczył także jego grobowiec.

Zonie swej i antwerpskim swoim krewnym zostawił Van Dyck znaczny majątek. Owdowiała Marya Ruthven, teraz zupełnie wyposażona, wyszła za baroneta walijskiego, Sir Ryszarda Pryse z Gogerddan. Córka Van Dycka, Ju-stinia, wyszła za Sir Johna Stepney z Prendergast; w zamian za pieniądze, które Karol I winien był jej ojcu, zapewnił jej Karol II pensyę roczną w kwocie 200 funtów szterlingów.

Van Dyck wywarł głębszy wpływ na malarstwo portretowe lat następnych, niż którykolwiek inny artysta, w szczególności zaś przemożnym był wpływ jego na sztukę angielską. Do uczniów jego i pomocników i tych, którzy wiele mu zawdzięczali, należeli Stone i Dobson.

Wiliam Dobson (1610—1646), był to artysta subtelny, któremu późno dopiero przyznano należne miejsce. Jego portret Endymiona Portera, pokojowca Karola I, znajduje

MALARSTWA

FLA-

się w National Gallery. Zmarł on młodo, licząc lat dwa- GENIUSZ dzieścia sześć.

Henryk Stone kopiował dzieła Van Dycka, a później MANDZKI przeszedł do subtelnych dzieł własnych, jak to zobaczymy PRZENIE-we właściwem miejscu. Niejednego z „Van Dycków“, wi- SION JEST szących w domach pańskich, namalował Stone. Zmarł on DO ANGLII w roku 1653. Jest ogólnie znany jako „Stary Stone“.

Dawid Beck (1621—56) urodził się w Arnheim.

Mateusza Meriana Młodszego (1621—87) dobry portret Mężczyzny posiada National Gallery.

Remigius van Leemput zmarł w r. 1675.

Jerzy Jamesone nosił miano „Van Dycka Szkockiego".

Jakób Gandy (1619—89) osiągnął pełny swój rozwój w Irlandyi.

Robert Walker wsławił się za czasów Rzeczypospo-

litej.

Adriaen Hannemann (1601 —1668 — 71) urodził się w Hadze.

Jan van Reyn (1610—78) urodził się w Dunkierce.

Atoli wpływ Van Dycka sięgnął o wiele dalej, poza jego uczniów i pomocników. Był on, jak to później zobaczymy, założycielem wielkiej angielskiej szkoły malarstwa portretowego w wieku osiemnastym. Allan Ramsay i Co-tes doszli do przepysznych wyników.

Po Dobsonie, Holender Sir Peter Lely i Kneller zawdzięczali bardzo wiele Van Dyckowi. Uczeń Lelyego, subtelny artysta John Greenhill, posiada wiele cech Van Dycka. O przywiązaniu Gainsborougha do Van Dycka mamy dosadne świadectwo w słowach jego przedśmiertnych.

Peter van der Faes, lepiej znany jako Sir Peter Lely, urodzony w Soest w r. 1618, zmarł w Londynie w roku 1680. Dowiemy się o nim więcej, kiedy przystąpimy do sztuki angielskiej. Był uczniem Grebena z Haarlemu. Udaw-

MALAR STWO

WIELCY

MALARZE

FLA

SIEDEM

NASTEGO

MANDZCY do względów WIEKU

szy się do Anglii w r. 1641, kiedy zmarł Van Dyck, i nie znalazłszy żadnego popytu na swe dzieła historyczne, zaczął ściśle naśladować portrety Van Dycka i doszedł wkrótce na dworze Karola I. Zatrudniała go również Rzeczpospolita, a za Restauracyi został malarzem nadwornym Karola II.

Tomasz Willeborts, zwany Boschaerts, urodzony w Ber-gen-op-Zoom w r. 1614, a zmarły w Antwerpii w r. 1654, był uczniem Gerarda Segersa i naśladował Van Dycka. Teodor Boeyermanns, urodzony w Antwerpii w r. 1620, a zmarły tamże w r. 1677—78, jest subtelnym malarzem w manierze Van Dycka. Piotr Thys, zwany Typrus (urodzony w Antwerpii w r. 1616, zmarły tamże w r. 1677 do 1679), ugruntował również sztukę swoją na Van Dycku.

■I

TENIERS MŁODSZY

1610

1690

SZKOŁA FLAMANDZKA

„KIERMASZ NA WSI" (Amsterdam, Muzeum)

«

M

- \m |

; ■ ■

a

mm

.

m

.

i!

£

:

a

1

;*1S

— :

■

HM

■s

4i

Iw*⁵* •'    -V-^'V    ' ;

*

a

:

:

$

m

}

:

i .•

'

llpflll

- ■ v * £

l,.h

M.

’9^0,

iijfigp

■

$

......2£ j

.

'ST

£&-f f

-

■Pf,

■ # * ■ ■ ■ -

M/

'...... J

I

f

r4

4

%

Ą*‘

i

1

fi

U

■>

%

£

as

m mm

■

M

•* j

€3

lk

1*1

u

■dĘ

W KTÓRYM WIDZIMY, JAK GENIUSZ FLAMANDZKI JASNYM PŁOMIENIEM OŚWIECA WIELKI WIEK SIEDEMNASTY

MANDZKI

Chociaż Rubens i wielki jego uczeń Van Dyck zmarli GENIUSZ w przeciągu jednego roku, sztuka flamandzka żyła jeszcze FLA-czas jakiś.

SIEDEM

NASTY

Kiedy Van Dyck, niemal jako młodzieniaszek, w pierw- JASNYM szem swem krótkiem poszukiwaniu względów królewskich PŁOMIE-przybył za Jakóba I do Anglii, rywale jego, Mytens i Jans- NIEM sens, mieli okazywać wrogą zazdrość młodemu artyście. OŚWIECA Przybywszy do Anglii po raz wtóry, zastał Van Dyck star- WIEK szych faworytów pozbawionych łaski.

GONZALES COQUES

1614

1684

Gonzales Coques, urodzony w Antwerpii, zaczął jako uczeń Piotra Brueghela Młodszego, potem dostał się do pracowni Dawida Ryckaerta (jednego z czterech artystów tego nazwiska), bratanka jednorękiego malarza Marcina Ryckaerta. Czy pracował dla Rubensa, czy nie, pod wpływem Van Dycka zyskał Coques sławę jako „Van Dyck in 18-mo“. Dzieła jego są dosyć rzadkie, ale National Gallery i kolekcya Wallace’a posiadają dobre okazy sztuki tego „małego Van Dycka“, który subtelnie i w małych rozmiarach malował wybitne rodziny antwerpskie w ich salonach czy parkach, a wybornym egzemplarzem tych jego dzieł jest Qrupa rodzinna, w National Gallery. Kolekcya Walla-ce’a posiada grupę niezwykłej u Coąuesa wielkości. Miał

on zwyczaj ustawiania całej rodziny rzędem. Nie należy przezwisk „mały Van Dyck“, albo „Van Dyck kieszon-kowy“ uważać za ubliżenie, gdyż małe malowidła Coąuesa cechuje wielki dech w sposobie traktowania i szeroki, mistrzowski styl, co spostrzeże każdy, oglądający w National Gallery pięć jego małych dzieł portretowych, przedstawiających $ięć zmysłów — Wzrok, Powonienie, Słuch, ZDo-ty:: i Smak — ulubiony motyw artystów niderlandzkich.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY WIEKU SIEDEM-N/3TEGO

Uczniem Gonzalesa Coąuesa był subtelny kolorysta,

CORNELIS HUYSMANS.

Atoli człowiekiem, który miał do końca donieść splendor wielkich lat flamandzkich, był syn Teniersa Starszego, sławny

TENIERS MŁODSZY

1690

1610

Dawid Teniers Młodszy staje ramię przy ramieniu obok największych artystów flamandzkich, pod wielu zaś względami staje ponad nimi wszystkimi. W całej tej wielkiej kompanii głos jego jest najczystszy. I gdyby był malował na wielkich płótnach, świat byłby go obwołał największym geniuszem. Był on uczniem swojego ojca i jemu zawdzięczał podstawę i budowę swej zdumiewającej sztuki. Atoli w kraju rozbrzmiewało wówczas nazwisko Rubensa, a przy-tem młodzieniec miał zbyt śmiałe oczy. Młodszy o dwadzieścia trzy lat od Rubensa, a o jedenaście lat od Van Dycka, zawdzięczał on jednemu łajdaczynie, Adryanowi Brouwerowi, Holendrowi, a raczej Holendrowi flamandzkiemu, który osiadł w Antwerpii mniej więcej w tym czasie, kiedy Dawid Teniers Młodszy doszedł wieku męskiego, to wszystko, co wogóle zawdzięczał komukolwiek poza pracownią swego ojca. Zycie jego ludu było dla niego źródłem natchnienia. Śmiałe jego oczy spostrzegły to sreb-

MALARSTWA

rzyste światło, w którem kąpie się jego ziemia rodzinna, GENIUSZ a przez tę swoją wizyę srebrzystą zbliża się on bardzo do FLA-Holendrów, z którymi ma wiele wspólnego. Doszedłszy MANDZKI wcześnie do zdumiewającej łatwości i szybkości w pracy, JASNYM stworzył mnóstwo dzieł, które rozprószyły się po całej PŁOMIE-Europie. Sam mówił żartem, że trzebaby galeryi, długiej na NIEM dwie mile, ażeby pomieścić jego malowidła. Niebawem, OŚWIECA podobnie jak Rubens, został malarzem nadwornym domu WIEK panującego i w pałacu gubernatora Niderlandów hiszpań- SIEDEM-skich obracał się pomiędzy największymi. Galerya obra- NASTY zów arcyksięcia powtarza się w kilku jego dziełach, co nieraz przyczyniło się do ustalenia daty wielu malowideł. Te-niers ożenił się z wychowanicą Rubensa, córką Jana Brue-ghela, tego „Brueghela Welweta", który również namalował niejedną galeryę obrazów. Trzebaby długiego katalogu, żeby dać pewne pojęcie o dziełach Teniersa Młodszego. Z siedmiuset znanych jego obrazów — jego „dwu mil“ — około sto siedemdziesiąt znajduje się w Anglii, a z nich blizko dwadzieścia posiadają National Gallery i kolekcya Walla-ce’a. W National Gallery znajduje się &ete aux Chaudrons (1643), w którem to dziele widzimy przestronny krajobraz z małemi figurami, w typie jego ojca, ale skąpany w srebrzystej atmosferze młodszego Dawida; na przedzie, wraz z swą bogato wystrojoną rodziną, z swą żoną i synkiem znajduje się Teniers, w swym zwykłym płaszczu szkarłatnym na ramionach. W tej samej galeryi można zdać sobie sprawę z zakresu jego zdolności, patrząc na Scenę rzeczną, w której również jest dłużnikiem swego ojca — w pejzażu, przedstawiającym okazałą posiadłość Teniersa w Percku wraz z zamkiem i fosą. W obu tych obrazach widać postać jego starego ogrodnika, w ostatnim zaś łatwo rozpoznać Teniersa w płaszczu szkarłatnym, damy i chłopca, który już podrósł. W tejże galeryi znajdują się również

Qracze w Tryk-trak, jedno z przedziwnych wnętrz karczemnych, tak łubianych przez Holendrów, od których Teniers był bardziej dyskretny i mniej dramatyczny. Patrzy on zawsze na te sceny karczemne, jak wielki pan, z odległości, bez tego wesołego współczucia ochoczego kompaniona i współbiesiadnika, które cechuje sztukę Brouwera. Zabawa z muzyką i ‘Ucztujący chłopi są to inne sceny karczemne w National Gallery, gdzie znajduje się również subtelny jego obraz Skąpcy (czy ^Bankierzy). W znanej powszechnie Starej kobiecie, obierającej gruszkę, widzimy świetną harmonię barw Teniersa i znakomite wykończenie jego dzieł, i ogarnia nas zdumienie wobec łatwości i szybkości, która była w stanie wyprodukować jego „dwie mile" — podziwiamy cudownie malowaną martwą naturę, garnki i patelnie, błyszczący kocioł miedziany i flaszkę, które znowu maluje w Niespodziance. Ta sama galerya posiada jedną z tych mar nocnych, co je Teniers zawdzięczał prawdopodobnie Boschowi albo Brueghelowi Piekielnikowi, z którym był spowinowacony przez żonę, w jego Mau-vaise riche czyli ZDives, jak również w jego Czterech porach roku cztery okazy tych drobnych obrazków figuralnych, częstokroć malowanych na miedzi. Atoli, żeby widzieć najlepsze dzieła Teniersa, trzeba w Londynie iść do zbiorów Wallace’a, gdzie znajdują się takie pyszne obrazy, jak n. p. jego scena karczemna, znana jako La chemise blanche. Do najsubtelniejszych ze sławnych dzieł Teniersa należą: znajdujące się w pałacu Buckingham Rodzina Teniersa i przepyszna Kuchnia; haska Kuchnia; Zamek z właścicielami w Dulwich; wiedeński ZJarmark, brukselski Jarmark flamandzki, drezdeński Portret własny w tawernie i ‘Wielki jarmark wiejski, berlińskie Portret własny z jego rodziną i Gracze w Tryk-trak, amsterdamskie Straż i Kiermasz wiejski, potężny monachijski Chłop, grający na

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

MALARSTWA

JASNYM

skrzypcach, Syn marnotrawny [Wielki jarmark; własność GENIUSZ zbiorów Lorda Northbrooka: Pijący chłopi, Targ o prosię, FLA-Zniwo; Wjazd wysokiej osobistości do Brukseli, znajdujący MANDZKI się w Kassel, i Syn marnotrawny, w Luwrze.

NIEM

się Teniers OŚWIECA

Kiedy obrazy Teniersa pokazano Ludwikowi XIV, rzekł PŁOMIE-ten wielki monarcha: „Zabrać mi te paskudztwa!“

SIEDEM-

Po śmierci swej pierwszej żony ożenił w r. 1656 z Izabelą de Fren, córką sekretarza państwa WIEK dla Brabancyi.

Ze śmiercią Teniersa Młodszego upadła sztuka fla- NASTY mandzka. Uczeń jego, Francis Duchatel (1675-94?) urodzony w Brukseli, przeżył go zaledwie o cztery lata, i zdaje się, miał niewielkie zdolności. Duchatel był również uczniem Van der Meulena. Innym uczniem Teniersa Młodszego był Mathys van Helmont, urodzony w Brukseli w r. 1653, a zmarły w Antwerpii w r. 1719.

Do naśladowców Teniersa należeli: brat jego Abraham Teniers (1629-71); Tomasz Apshoven; De Hondt i Arnold van Maas — pod wpływem zaś jego pozostawali: Dawid Ryckaert, urodzony w Antwerpii w roku 1612, zmarły w 1661-2; Egidius van Tilborgh, urodzony w Brukseli w r. 1625 (?), i Ioost van Craesbecke, urodzony w Brukseli r. 1608.

VAN DER MEULEN

1632

1690

Adam czy Antoni Frans van der Meulen zaczął od malowania scen karczemnych i t. p., opartych na holen-derskiem prostactwie owych czasów, później jednak porzucił Brukselę i udał się do Paryża, gdzie przystał do dworu króla francuskiego, Ludwika XIV, dla którego zaczął malować życie wojskowe i sceny myśliwskie w stylu teatralnym. Umiał bardzo subtelnie namalować pejzaż i zazna-

HIST. MAL. IV - 33

257

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

czyć na nim wiatr, a uwagi jego nie uchodziły także przelotne cienie, padające od chmur. Jego ^Polowanie, w National Gallery, posiada podpis i datę 1662. Van der Meulen urodził się w Brukseli i był uczniem Piotra Snayersa. Pochwycił on ducha swego czasu w sposób wyborny. Najlepiej można go przestudyować w Luwrze; Monachium posiada wiele jego dzieł, tak samo jak Buckingham i Pet-worth.

Robert van Hoecke, urodzony w Antwerpii w r. 1609, jest artystą w typie Van der Meulena. Był on uczniem ojca swego, Karola van Hoecke, a dostał się pod wływ Teniersa Młodszego.

Do wybitniejszych pejzażystów należeli, działający pod koniec wieku szesnastego, Lodewyck de Vadder, ulegający wpływowi Rubensa, i Jacques D’Arthois, urodzony w Brukseli w r. 1613, zmarły około r. 1685, na którego znaczny wpływ wywarł Vadder.

Cornelis Huysman, urodzony w Antwerpii (1648—1727), uczeń d’Arthoisa, i Jan Siberechts (1627—1703) należą do tych czasów.

Peter Bredal, urodzony w Antwerpii w r. 1630, zmarły w r. 1719, malował krajobrazy z figurami; Peter Bout, urodzony w Brukseli w r. 1660, zmarł około r. 1679; Antoni Frans Boudewyns malował również krajobrazy, ożywione postaciami ludzkiemi.

Peter van Bloemen , lepiej znany jako Standaart , urodzony w Antwerpii około r. 1649, a zmarły w r. 1720, udał się do Rzymu i przejął się włoską wizyą krajobrazu i włoskiem ujęciem kompozycyi, którą widać w jego obrazach, przedstawiających ludzi i zwierzęta; chętnie malował żołnierzy i konie. Jan Miel , urodzony pod Antwerpią w r. 1599, a zmarły w Turynie w r. 1664, odtwarzał umiejętnie życie pospólstwa, pejzaże i widoki morskie. Antoni

TENIERS MŁODSZY

1690

1610

SZKOŁA FLAMANDZKA „GRACZE“ (Amsterdam, Muzeum)

m

1

.

• -•

Bi

., a

YsaaojM zmmr

om

ora i

AJKdMAMAJTC AiOUSfc

^3h'A3„

(muhsuM ,macih,'it?,mA)

.

l

'

k

W'

w

W

\\\

f

.

SM.....1

' **

•V

¹"" I—

mi

ii

MHK

,W

5 ‘ ' ‘Al/,

I:#; *

H:

n*

MALARSTWA

FLA-

Grobau, urodzony w Antwerpii w r. 1616, zmarły tamże GENIUSZ w r. 1698, należy do tego czasu.

1669; Walle- JASNYM

Malarstwo portretowe uprawiali : Peter Meert, urodzony MANDZKI w Brukseli w r. 1618, zmarły tamże w r. rant Vaillant, urodzony w Lille w r. 1623, a zmarły PŁOMIE-w Amsterdamie w r. 1677. Był on również jednym z pierw- NIEM szych artystów, uprawiających mezzotintę, świeżo odkrytą OŚWIECA przez księcia Ruperta. Uczniami jego byli czterej jego młodsi WIEK bracia, między nimi Jakób Vaillant, zwany Lewerik (Sko- SIEDEM-wronek), i Bernard Vaillant. Filip Fruytiers, urodzony NASTY w Antwerpii, gdzie umarł w r. 1666, malował głównie akwarelą.

Piotr Boel, urodzony w Antwerpii w r. 1622, a zmarły tamże w r. 1702, miał być uczniem Snydersa i doszedł do wielkiego rozgłosu jako malarz zwierząt i kwasorytnik.

Polowanie na dzika jest jego dziełem najlepszem.

W siedemnastym wieku geniusz flamandzki wydał malarzy wnętrz architektonicznych, chociaż w tej dziedzinie nie mogli oni nigdy porównać się z Holendrami. Największymi z nich byli Neeffsowie i Steenwyckowie — ojcowie i synowie. Hendrick Steenwyck Młodszy (1580—1648) wprowadzał psy i żebraków do pstrych tłumów swych wnętrz kościelnych; częstokroć malował tła architektoniczne w malowidłach innych artystów. Pojechał w r. 1620 na krótki czas do Anglii i tam pracował dla Van Dycka — w Antwerpii zaś wykonał niejedną architekturę w portretach Gonzalesa Coquesa. Peter Neeffs Starszy (1577—1661?), chociaż pozbawiony wielkiego holenderskiego zmysłu dla światła i cienia, umiał namalować subtelne wnętrze kościoła, zaludnione przechodzącymi ludźmi albo grupami gawędzących mężczyzn i kobiet. F. Neeffs Młodszy żył od 1606 do 1683.

Później zjawiła się grupa pejzażystów flamandzkich,

którzy urobili się na Poussinach: Abraham Genoels Młodszy, urodzony w Antwerpii w roku 1640, a zmarły w roku 1723, udał się w r. 1659 do Francyi. Jest on twórcą krajobrazów w „Bitwach Aleksandra Wielkiego", dziełach Lebruna. W r. 1672 wstąpił do cechu malarzy w Antwerpii. Od r. 1674 do 1682 przebywał w Rzymie, poczem wrócił do Antwerpii. Zyskał również rozgłos jako kwasorytnik.

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

Jan Franciszek Millet, zwany Francisque, urodzony w Antwerpii w r. 1642, z ojca Francuza i matki Belgijki, zmarł w Paryżu w r. 1680. Uczeń jego, Piotr Rysbraek, urodzony w Antwerpii w r. 1655, zmarł w Brukseli w r. 1729.

Jan Frans van Bloemen, zwany Orizonte, urodzony w Antwerpii w r. 1662, zmarł w Rzymie około r. 1748. Najlepsze jego dzieła można widzieć w Luwrze.

Odtąd „sztuka schyłkowa" staczała się szybko ku upadkowi. Naśladownictwo zniszczyło twórczość i wizyę osobistą.

Do malarzy historycznych należeli Baltazar Beschey, urodzony w Antwerpii w r. 1708, zmarły w 1776 i Ąn-dries Cornelis Lens, urodzony w Antwerpii w r. 1739, a zmarły tamże w r. 1822.

Lepszymi byli malarze życia codziennego — Baltazar van der Bossche, urodzony w Antwerpii w roku 1681, zmarły w r. 1715; Jan Józef Horemans, urodzony w Antwerpii w r. 1682, zmarły tamże w r. 1759; Thiebald Mi-chau, urodzony w Toumai w r. 1676, zmarły w Antwerpii w r. 1755; Kareł van Falens, urodzony w Ąntwerpii w r. 1684, zmarły w Paryżu w r. 1733, naśladowca Wouver-mana; Jan Frans van Bredael, urodzony w Antwerpii w r. 1683, zmarły tamże w r. 1750, również naśladowca Wouvermana; Kareł Breydel, urodzony w Antwerpii około r. 1677, zmarły w Gandawie około r. 1744; Piotr Snyers, urodzony w Antwerpii w r. 1681, zmarły w r. 1752; Szymon

MALARSTWA

JASNYM

PŁOMIE

NIEM

OŚWIECA

Denys, urodzony w Antwerpii w r. 1755, zmarły w Neapolu GENIUSZ w r. 1813, i Baltazar Paweł Ommeganck, urodzony w Ant- FLA-werpii w r. 1755, a zmarły tamże w r. 1826, który zyskał MANDZKI znaczny rozgłos jako malarz zwierząt i pejzażysta.

Interesującą jest rzeczą czytać roztrząsania w kwestyi WIEK prawideł, dotyczących sztuki flamandzkiej i niemieckiej, SIEDEM-odkąd pierwszemu lepszemu człowiekowi z góry już jest NASTY wiadomem, że filozoficzny fałsz, jakoby sztuka była pięknem, albo wogóle tern czy owem, a nie samą tylko sztuką, musi w fantastycznych swych pomysłach z natury rzeczy rozpaść się w niwecz albo rozpłynąć się w pustej kazuistyce lub też skończyć na oszukiwaniu samego siebie z chwilą, gdy zechce udowadniać, iż sztuka niemiecka lub flamandzka jest pięknem. Dzieło holenderskie, którem zajmiemy się następnie, zbija fałsz ten całkowicie.

Spojrzyjmy tedy z szczególniejszą uwagą na to, co ma do powiedzenia o Rubensie i Van Dycku dr. Bodę, jeden z najsławniejszych „rzeczoznawców". Wynik jest w znacznej mierze taki, jaki z góry można przewidzieć. Rubens „wydaje się niemal podobnym do wielkiej postaci antycznej".

Ta osobliwa koncepcya wartości artysty przyjmuje z góry po pierwsze, że postaci antyczne były większe i uczynione z jakiegoś boskiego tworzywa, leżącego poza zakresem człowieka nowożytnego, i po drugie, że plon artystyczny starożytności był większy od nowożytnego. A najpiękniej-szem w całej tej sprawie jest to, że fałsz ten powtarzają akademicy tak nieustannie, iż nareszcie wydaje się niemal hańbą żyć w czasach nowożytnych. Co zaś ściśle rozumieją owi panowie przez określenie „antyczny", żaden z nich nie wie dokładnie. Faktem jest, że, o ile Rubens był antycznym,

WIELCY

MALARZE

FLA

MANDZCY

WIEKU

SIEDEM

NASTEGO

o tyle był wyraźnie złym artystą, o ile zaś był Flamandczy-kiem i jak Flamandczyk przemawiał, o tyle był pierwszorzędnym, zdumiewającym i porywającym geniuszem. Co więcej: wszystko, co jest wielkiem w Rubensie, jest zupeł-nem zaprzeczeniem i wynikiem odrazy do tego, co jest an-tycznem, — wszystko zaś, co u niego jest taniem, złem i niewyraźnem, znajduje się w tych dziełach, które tworzył w przekonaniu, że jest „antycznym". Jeśli w czasach nowożytnych istnieje jaki wielki malarz, który jest prawdzi-wem zaprzeczeniem i przeciwieństwem wielkich postaci starożytnych, to jest nim niewątpliwie Piotr Paweł Ru-bens.

Pójdźmy jednak jeszcze dalej za wywodami dra Bodego. Usiłując dowieść mniejszej siły Van Dycka — która jednakże w pewnym zakresie jest niezaprzeczoną — przypisuje mu, nie spostrzegając się, właśnie to, co genialność Van Dycka obniżyło; gdyż właśnie brak gorącej krwi i siły do złamania prawideł i ideałów starożytnych zbliżył Van Dycka do antyku, a odciągnął od drogi, na której mógł dojść do mocy najwyższej.

Innemi słowy — a mówię to bez jakiejkolwiek chęci uszczknięcia choćby jednego listka wawrzynowego z wielkiej i całe życie pochłaniającej służby, którą profesor niemiecki pełnił na polu historyi sztuki — cała wartość geniuszu flamandzkiego , cały tryumf jego leży właśnie w tern, że zawsze wyrażał tylko samego siebie, a nie szeplenił obcym językiem.

Zobaczymy, iż geniusz holenderski pchać będzie sztukę naprzód, wolną od wszelkich ograniczeń Rubensowskich, wolną od wszelkich więzów włoskich, ażeby razem z We-necyą, Hiszpanią i Tenebrozami uczestniczyć w osiąganiu najwyższych szczytów w dziedzinie malarstwa, i to dopóty,

MALARSTWA

dopóki ostatnim twórcom tych narodów śmierć nie wytrąci GENIUSZ pendzla z ręki.

Krytyka i filozofia nie może, zdaje się, zrozumieć je- MANDZKI dności, ogromnego znaczenia sztuki i jej bezwzględnej ko- JASNYM nieczności dla każdej żywej istoty ludzkiej — nadto zaś PŁOMIE-nie może i nie chce pogodzić się z faktem, że sztuka no- NIEM wożytna posunęła wyraz i zakres malarstwa daleko nawet OŚWIECA poza wizyę Velazqueza, Rubensa, Rembrandta i Halsa. WIEK Lecz o sprawach tych pomówimy później.

FLA-

SIEDEM-

NASTY

KONIEC TOMU IV.

BtBLidTEKft P81IJE6MIHM

KRAKÓW

263

A Ox (ttf

.*

?

•* -

:

\

\

\

• .* >

*

#

.

¥

r

V‘

^5

>

<*

»

r '-•    ■ ■ i

:

f    •■- '•••W ; - . -:

• - ' • -

- - v -

&v-

f

r v,-*:

X

⁵ •

-i** . f

-

i

,

f

r

/

f

P;

i

Ci

i

-

i

■f

-O

■

W- •

/'y

X

/

✓

\

i

%

im*

\

li

(

'

t

SS& |Sr

;}

?WĘ§kim

a

2 *-' ■

k-i

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

Bir

as

H

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

H

HrKjK

p.MQ

m

L,

Kdn 452/57

111-306224

a

innm

m

m

VtSR

1

I

Pi

mm.

S«??Ste

i

■y

u

tktżl

m

m

h'ir!nw

■■ * I

d

F*

t-h

j

i

s

m

dt

. ⁴

V. i

h

.

..

iMi

fcj

■ '

L

Si*

t"

Rg

--4' '* r* ••_•

TVfcji TVv»^

*5**s.w >i *#- !?► -i.' ir/.łjRiMrf.

ten#

fcll

>

Biblioteka Politechniki Krakowskiej