§ш

■

ш

i

I

Ш

Ш ś.y

--гм-:

Dr. JÓZEF PIOTROWSKI

ZAMEK W ŁAŃCUCIE

ZWIĘZŁY OPIS DZIEJÓW I ZBIORÓW

LJËïÜ

ттшттз

1П'.

:Ł

107 I L U S T R A C Y J

19    3    3

LWÓW

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

, <0*

Q_    ęj-

. V &

*

Л'

N

■г

V/ N й'З

'Ы

Is

**s

г:1

ELŻBIETA Z KS.RADZIWIŁŁÓW HR. ROMANOWA POTOCKA mai. prof. Leopold Horowitz (1838—1917)

Ł^:k * L

. *. '

I :'V.‘ ■*. Ж--. Л :i>* ■ •’

-'XL***’* ■    ’

iif

a!

ÏTY

11

■■■

PtJ

■ay.

Шк4

....

if

W'3

ЯШ

i *

<7Ш

~ -%«

I

!'

HR. ROMAN POTOCKI, III. ORDYNAT ŁAŃCUCKI mal. prof. Teodor Axentowicz

о

РО£

*

1,% ?

V -9 ^

a

а

‘jftLa

'W

t-

ZAMEK W ŁAŃCUCIE

ZWIĘZŁY OPIS DZIEJÓW I ZBIORÓW

NAPISAŁ

Dr. JÓZEF PIOTROWSKI

107 ILUSTRACYJ

LWÓW

19    5    5

s/

II, î3.13t

A^r, Mr. .........К-ЗЗЩ

TREŚĆ

ŁAŃCUT, ORAZ PIERWOTNY ZAMEK PILECKICH I STADNICKICH

Założenie miasta, Kazimierz Wielki, Wład. Jagiełło, kościoły, Pileccy, Stadniccy, Stanisław Lubomirski, miejsce dawnego zamku.

str: 8—11.

II

ZAMEK LUBOMIRSKICH

Budowa nowego zamku, Maciej Trapola. ks. Siarczyński, Uffanus, twierdza, Jerzy, Franciszek, Jerzy Dominik, Stanisław Herakljusz, Hieronim, Franciszek (pułkownik), Teodor, Kasper, Stanisław i Elżbieta z Czartoryskich Lubomirscy. Przebudowa zamku na rezydencję pokojową. Zameczek, oranżerja, glorjeta. Architekci, malarze.

str. 11—30.

III

POTOCCY

Jan Potocki. Alfred I. Ordynat, budowle, architekci, malarze, Julin. Alfred II. Ordynat, budowle, architekci. Roman III. Ordynat i Elżbieta z ks. Radziwiłłów hr. Romanowa Potocka, gruntowne odnowienie, powiększenie i upiększenie parku, ogrodów i zamku, pomnożenie zbiorów. Alfred ' IY. Ordynat, dalsza restauracja zamku, pomnożenie zbiorów, budowle, inwestycje, parki, ogrody. Potok, budynki pomocnicze, stajnie, uprzężarnie, wozownia.

str: 30—46

IV

ZAMEK DZISIEJSZY

Park, zameczek, cieplarnia, fontana, ujeżdżalnia, wodotrysk, duży kort tenisowy, warownia, most dla pieszych, oranżerja, ogród róż, fontana, most wjazdowy, glorjeta, wnętrze warowni.    str: 47—51.

ZAMEK, WYGLĄD ZEWNĘTRZNY

Skrzydło zachodnie, północne, wschodnie, (dwie fontany), południowe. Pałacowy charakter dekoracyj fasad.

str: 51—55

VI

WNĘTRZE ZAMKU

PARTER: hol, skrzydło zachodnie i południowe, archiwum, kurytarz północny i wschodni, galerja portretów Radziwiłłów, kaplica, gabinet Ordynata, pokoje gościnne, dwa widoki dawnego zamku, pokoje tureckie, kredens.    str: 55—61.

VII

I PIĘTRO

Główna klatka schodowa, kurytarz zachodni, północny, wschodni, galerje portretów, pokój wstępny, pokój narożny, pokój w wieży, biblioteka, salon Boucher, sypialnia damska, buduar, sypialnia męska, salon zimowy, gabinet w wieży, jadalnia zimowa, pokój paradny, sypialnia i łazienka pardna, pokoje chińskie, sala kolumnowa, salka w wieży, pokój werandowy, galerja rzeźb, jadalnia wielka, salka w wieży (kaplica), sala balowa, sala teatralna, jadalnia mała. str: 61—83

VIII

II PIĘTRO

str: 83—86.

Kurytarze, galerje sztychów polskich, pokoje gościnne, sztychy kolorowe, obce i polskie, meble, porcelana, bronzy, trzy widoki dawnego zamku w małej klatce schodowej, salka pod hełmem wieży, widoki z hełmu.

IX

DZIEDZIŃCE

Mniejsza klatka schodowa, dziedziniec główny, dawne krużganki, teatr, tarcza herbowa, podwórzec nowy, tylny, portal południowy, oficyna. wnętrze oranżerji, zwiedzenie stajen, wozowni i ogrodów.

str: 86—88.

Opis niniejszy jest zwięzłem, dla orjentacji zwiedzających przeznaczonem streszczeniem, przygotowanej do druku obszerniejszej monografji zamku, opracowanej na podstawie materjału archiwalnego, oraz źródłowych dzieł drukowanych.

Pomijamy tu oczywiście analizę materjału porównawczego, oraz wszelkie szczegóły, problemy i zagadnienia ścisłe, odnoszące się do warowni, zamku i jego zbiorów, omówione szerzej wraz z podaniem dotyczących źródeł w wspomnianej monografji. Uwzględniamy natomiast ważniejsze szczegóły biograficzne fundatora, jakoteż wszystkich właścicieli następnych, tudzież ciekawsze zdarzenia pod względem dziejowym, kulturalnym i obyczajowym, oraz krótkie opisy parku, warowni, zamku i budynków pomocniczych.

Dobór ilustracyj obejmuje portrety dziedziców Łańcuta, widoki, wnętrza, oraz w miarę możności wielką różnorodność zbiorów. Tytuły rozdziałów i ustępów ułatwiają orjen-tację i pozwalają na dowolny porządek zwiedzania parku i zamku.

Na tern już miejscu niech mi wolno będzie złożyć wyrazy wdzięczności i podzięki JW. Pani Hr. Romanowej z Ks. Radziwiłłów Potockiej, oraz JW. Panu Ordynatowi Alfredowi Hr. Potockiemu za łaskawe udzielenie wielu cennych infor-macyj.

Autor.

.

ЪЬш

'

:: iv ii -

- * х>Щ S:in... : ■    &'■

'

.

.

/•Uiâ//soq i ■ Ijbï

i

l.n/yyiï'jp. л;пса''г ■ .»«U    ; : •

•    ■’ I    . / л-    :ш ; . ■: л : о , Н

■

I.

ŁAŃCUT

ORAZ PIERWOTNY ZAMEK

PILECKICH i STADNICKICH

Jako miasto oparte na prawie magdeburskiem istnieje Łańcut już w drugiej połowie wieku XIY. Założył je prawdopodobnie Kazimierz Wielki (Kromer) około roku 1360. dla przybyszów niemieckich z bawarskiego miasteczka Landshut, albo raczej z miejscowości śląskiej Landeshut. Badania językoznawcze i filologiczne (Doubek, Schmid) zachowanych, niemieckich źródeł piśmiennych z w. XV., wykazały łączność między osadnikami niemieckimi z Łańcuta i Landeshut na Śląsku. Stąd nazwa dzisiejsza.

Miasto było wtedy w posiadaniu wojewody sandomierskiego Ottona z Pilczy Pileckiego u którego przebywał przez pewien czas w gościnie ks. Władysław Opolski jako namiestnik Czerwonej Rusi z ramienia króla Ludwika Węgierskiego. Niektórzy historycy utrzymują, że Łańcut założono za czasów tego księcia (Schmid) i że on dopiero miałby sprowadzić osadników polskich i niemieckich ze Śląska (Landeshut). Możliwe jest, że obszar łańcucki należał pierwotnie do sąsiedniego rodu Pakosławów, późniejszych „Rzeszowskich“ i dopiero drogą kupna, lub ewent. koligacyj przeszedł do Pileckich. W roku 1378 istniał już w Łańcucie konwent Dominikanów (Abraham), zaś w r. 1382 występuje już powiat łańcucki: „districtus“.

Żona Ottona Pileckiego Jadwiga była chrzestną matką

Władysława Jagiełły, w. ks. lit. na jego chrzcie przed koronacją na Wawelu dnia 15. lutego r. 1386. W następstwie tego pamiętnego aktu odwiedzał król chętnie Łańcut przy sposobności częstych swych przejazdów na Ruś.

W roku 1410 przebywał tam razem z bratem stryjecznym w. ks. Witoldem na parę miesięcy przed bitwą pod Grunwaldem. Podczas ponownego pobytu w Łańcucie w r. 1417 pozyskał serce i rękę znanej z romantycznych przygód, niezwykle pięknej córki Pileckich Elżbiety, wdowy po kasztelanie nakielskim Winc. Granowskim, którą zaślubił na zaniku królewskim w Sanoku. Mały ówczesny, drewniany zamek łańcucki, położony na obszarze dzisiejszej plebanji nie odpowiadał widocznie wielkiej uroczystości królewskich godów weselnych, co mogło być powodem, lub jedną z przyczyn odprawienia tak ważnego aktu w Sanoku.

Oprócz królów polskich zatrzymywali się też nieraz w Łańcucie przejeżdżający przez Polskę monarchowie obcy. W r. 1429 przebywał tu król rzymski i węgierski Zygmunt Luksemburski, powracający ze zjazdu łuckiego do Węgier. W r. 1430 występuje w Łańcucie podstarości zamkowy (ca-pitaneus) Jan Cielątko. Jest to ważna wzmianka źródłowa, stwierdzająca istnienie dawnego zamku.

Podkomorzy przemyski Stanisław Pilecki postawił w r. 1488 nowy murowany kościół parafjalny, a w r. 1491 nowy kościół dla Dominikanów, lecz nie wybudował jeszcze nowego zamku murowanego. Wiemy bowiem, że łańcucki zamek drewniany (fortalitium) opierał się jeszcze Wołochom w r. 1498, a w r. 1502 Turkom i Tatarom, którzy zniszczyli wówczas całe miasto, lecz zamku nie spalili. Nie był on jednak w dobrym stanie, skoro bawiący tam w r. 1509 król Zygmunt I. Stary wydał następnie w r. 1512 dekret pozwalający przeznaczyć „pobór czopowego dwu kwartałów z miasta na naprawę fortecy łańcuckiej (pro reformando forta-litio).“ Mikołaj i Stanisław Pileccy starali się nadto otoczyć miasto murami i wałami, oraz obwarować klasztor Dominikanów i kościół parafjalny. Nie ochroniło to jednak Łańcuta od ponownego najazdu Tatarów, którzy w r. 1523 spalili go wraz z Leżajskiem i Kańczugą. Ze względu na lepszą obronność miasta, czynił Zygmunt I. na prośbę Pileckich starania u papieża o zamianę miejsc kościoła paraf, i Dominikanów, z niewiadomym skutkiem.

Syn Mikołaja, Krzysztof Pilecki przyjął wyznanie angsburskie w r. 1549 i usunął proboszcza katol., oraz Dominikanów. Nabożeństwa katolickie odprawiano przez wiele lat w sąsiedniej wsi Soninie.

Przy końcu wieku XVI (1586) sprzedała, wzgl. zamieniła Anna z Sienna Pilecka h. Dębno, zapisane jej przez męża Krzysztofa, syna Krzysztofa Pileckiego, dobra łańcuckie staroście żygwulskiemu Stanisławowi Stadnickiemu, zwanemu „Djabłem“. Stadnicki h. „Śreniawa“, tj. tego samego co Lubomirscy zbudował nowy, wzgl. przebudował stary zamek Pileckich, zaś przypuszczalnie na miejscu, lub w okolicy dzisiejszej elektrowni miejskiej, postawił słynną swoją wieżę obserwacyjną, skąd oglądał budowane własnym kosztem drogi i mosty, od których pobierał myto i opłaty drogowe. Na tern tle przychodziło często do zatargów zbrojnych z okoliczną szlachtą, oraz do ograbiania kupców, w następstwie zaś do procesów i skazujących wyroków sądowych.

Czując się wyrokami temi, oraz bardziej jeszcze urazami osobistemi, pokrzywdzonym, staczał Stadnicki formalne bitwy, zwłaszcza ze swym specjalnie nielubianym sąsiadem, starostą leżajskim i marsz, w kor. Łukaszem Opalińskim. W bitwie z tym raczej „urojonym wrogiem“, wspomaganym przez wojsko królewskie, poległ wreszcie jako „infamis“ pod Tarnowcem, wzgl. pod Tarnawą ob. Dobromila (Łoziński) dnia 14-go sierpnia r. 1610. Na jednem z domniemanych miejsc tego zdarzenia, mianowicie między Leżajskiem a Łańcutem stoi dziś na wzniesieniu przy gościńcu, obok miejscowości Gilershof murowana kapliczka.

Srogi napad tatarski na podgórze dotarł w r. 1622 aż do Sędziszowa i Krosna, nieoszczędzając Łańcuta, co zapewne spowodowało Władysława, starszego syna, poległego „Dja-bła“ Stadnickiego, do budowy nowej części zamku w r. 1624, „na miejscu, na którem zdawna zamek bywał“, tzn. obok kościoła paraf. Budowy tej jednak Władysław nie dokończył, albowiem poległ podczas najazdu na Łańcut starosty halickiego Sienińskiego, a w r. 1625. umarł też młodszy jego brat Zygmunt. Pozostał tylko najmłodszy, małoletni Stanisław.

Do utworzonego kuratorjum opiekuńczego należał między innymi spokrewniony ze Stadnickimi podczaszy koronny Stanisław Lubomirski, syn Sebastjana, hr. na Wiśniczu, który udzielał braciom Stadnickim większych pożyczek pieniężnych, wskutek czego już w r. 1626 otrzymał jako zastaw połowę Łańcuta. Na mocy donacji podpisanej przez opiekunów małoletniego Stan. Stadnickiego w r. 1629, stał się Lubomirski prawnym właścicielem fortecy i wszystkich dóbr łańcuckich.

Stanisław Lubomirski (ur. 1583, zm. 1649), podczaszy kor., następnie wojewoda ruski i krakowski, oraz hetman polny, wykształcony, zwłaszcza w sztucę wojennej, przez dłuższe studja zagranicą, mianowicie w Italji, Niemczech i Francji, przypuszczalnie wspólnie ze swym serdecznym przyjacielem, towarzyszem broni i szwagrem Stanisławem Koniecpolskim, ożeniony z ks. Zofją Ostrogską z Jarosławia, był jednym z najbogatszych magnatów w Polsce, spokrewnionym z Radziwiłłami, Chodkiewiczem, Zamoyskim i innemi, najwybitniejszemi, polskiemi rodami rycerskiemi. Odznaczał się przytem nadzwyczajną skromnością, dobrotliwością i szczerym, gorącym patrjotyzmem. Fundował liczne zamki i obronne świątynie nowe, oraz przebudowywał i fortyfiko-wał dawne. Między innemi przebudował i obwarował według nowego wówczas systemu nowowłosko-holenderskiego zamki i kościoły w Lubowłi i Podolińcu na Spiszu, oraz w rodzinnym swym Wiśniczu, gdzie założył równocześnie nowe, stylowo zabudowane miasto (rysunki Matejki) i wzniósł potężny, warowny, ciosowy kościół i klasztor Karmelitów. Dla uprzytomnienia sobie należytego wyszkolenia St. Lubomirskiego w inżynierji wojskowej, oraz ogromnego ówczesnego, niebywałego w Polsce ruchu budowlanego, nadmienimy, że właśnie współtowarzysz jego studjów i broni St. Koniecpol-ski był z polecenia Zygm. III. naczelnym kierownikiem budowy i przebudowy mnóstwa twierdz na Pokuciu, Podolu. Wołyniu i na Ukrainie (Beauplan).

Po walnem zwycięstwie nad Turkami w r. 1629 pod Monasterzyskami i Bursztynem rozpoczął Lubomirski budowę nowego, dużego zamku w Łańcucie, usunął z miasta protestantów i sprowadził z powrotem proboszcza katolickiego, któremu ofiarował później na plebanję dawny dwór murowany i zamek Pileckich, oraz Stadnickich. Budynki te przed ukończeniem zamku nowego, Lubomirski sam często zamieszkiwał.

Na miejscu dworu zbudowanego przez Władysława Stadnickiego stoi zapewne dzisiejsza plebanja, zaś najprawdopodobniej na miejscu pewnej części pierwotnego zamku, postawiono dzisiejszy szpichlerz, o czem świadczą nadzwyczaj grube, nieregularne mury kamienne jego piwnic i fundamentów, które mogą być częściami składowemi najdawniejszego zamku drewnianego. Ostatnią widomą pamiątką po starem zamczysku, jest okazała wielowiekowa lipa rosnąca obok wspomnianego szpichlerza, pamiętająca zapewne czasy Pileckich i Władysława Jagiełły. Mniejszy dwór Stadnickich istniał też obok dawnego „ogrodu włoskiego“ w pobliżu późniejszego „folwarku dolnego“.

II.

ZAMEK LUBOMIRSKICH

Nowy, do dziś zachowany zamek w Łańcucie zbudowano „na wolnem polu", w północno-wschodniej stronie miasta, częściowo wśród ogrodów i domów prywatnych. Równocześnie obwarowywano też całe miasto wałami i fosami, po których zachowały się resztki przy ul. Wałowej, poza byłym kościołem i klasztorem Dominikanów.

Nadwornym architektem i geometrą Lubomirskiego, był pochodzący z Italji budowniczy Maciej Trapola, zmarły w г. 1637. Przebywająca w Polsce jego rodzina, wygasła w wieku XVII. Syn jego Marcin był zakonnikiem i kaznodzieją u Franciszkanów w Tarnowie.

Budowa trwała przeszło dziesięć lat. Ukończono ją przypuszczalnie razem z fortyfikacjami miejskiemi, dopiero w r. 1641, jak głosi napis łaciński na ozdobnym, współczesnym kartuszu marmurowym, umieszczonym nad główną bramą zamkową w skrzydle zachodniem od strony miasta. Napis ten przytaczamy w opisie zamku w brzmieniu łacińskiem i tłumaczeniu polskiem.

Zarówno twierdza jakoteż zamek właściwy, czyli pałac zachowały wprawdzie to samo założenie, oraz kształty zasadnicze, lecz zmienił się znacznie ich wygląd zewnętrzny, oraz wewnętrzny. Duża warownia w kształcie pięcioramiennej gwiazdy, tzw. „Petit Royal“, otoczona była dwiema fosami i podwójnemi wałami z ziemnemi wzmocnieniami tró’jkątnemi, czyli rawelinami, umieszczonemi naprzeciw kurtyn, tj. ścian między bastjonami. Był to znany dobrze fundatorowi zamku ze studjów zagranicznych, system nowo-włosko-holenderski przystosowany do wyrobionej już wówczas i powszechnie używanej broni armatniej. Zamek budowano w czasie ogólnych zamieszek i walk europejskich, mianowicie w połowie okresu wojny trzydziestoletniej, która przyczyniła się właśnie do coraz większego udoskonalania i upowszechniania się broni armatniej i minowej. Ważne te, decydujące w bitwach oblężniczych czynniki i szczegóły uwzględnił tu w całej pełni doświadczony wojewoda Lubomirski.

W związku z należytem przysposobieniem warowni do walki armatniej znajduje też pewne uzasadnienie, mylne zresztą twierdzenie ks. Siarczyńskiego (rękopis), jakoby zamek łańcucki zbudowany był „według sztuki Uffana“, tj. jednego z najdawniejszych polskich regulaminów artylerji. Ogólnie wówczas stosowane, a dorywczo zestawione prawidła i przepisy Uffana zaczerpnięte są z innych podobnych dzieł obcych, traktujących o różnych rodzajach broni armatniej i o sposobach jej używania. Z projektowaniem, oraz

W obszernych, wysokich piwnicach przechowywano 400 beczek wina, oraz zapasy prowiantów i amunicji na trzy lata dla kilkuset ludzi załogi stałej, jakoteż dla wojska posiłkowego. Część amunicji, broń palną i sieczną, oraz inne przybory uzbrojenia i walki przechowywano także w kazamatach murowanych i drewnianych, (Podhorce, Brody, Zbaraż, Wiśnicz), urządzonych stale, lub czasowo w szerokim wale od strony dziedzińca. Oprócz tego zbudowany był wewnątrz warowni przed bastjonem północno-zachodnim duży cekhaus, czyli zbrojownia, służąca do naprawy i przechowywania broni, oraz amunicji.

z całą architekturą twierdz i zamków regulamin ten ma łączność tylko pośrednią.

Na zachowanym 3—4 m. wysokim, silnym, szkarpowo nachylonym murze kamiennym, usypane były wysokie i szerokie, wewnętrzne wały ziemne, wzmocnione podmurowaniem ceglanem ze strzelnicami. Na pięciu ostro zakończonych bastjonach o kantach ciosowych, spoczywały na „kawalje-rach" potężne działa spiżowe, tzw. „kolubryny“ i „kartauny“ o rurach na dwa do cztery i pół metra długich; trzy takie stoją dziś pod ścianami w sieni zamkowej. Działa mniejsze stały na kurtynach, czyli na ścianach między bastjonami. Razem posiadał zamek 80 mniejszych i wielkich dział spiżowych.

Wał i fosę zewnętrzną, zabezpieczały ostre palisady i wilcze doły, szeroka fosa wewnętrzna zaś była nawadniana sztucznie przy pomocy trzech głębokich studzien, oraz stawu znajdującego się przed wschodnią stroną warowni.

Do wnętrza twierdzy prowadził jedyny wjazd przez most murowany, w połowie przybramnej zwodzony, na miejscu dzisiejszego, ozdobnego mostu w całości murowanego, oraz przez zbudowaną na środku wału murowaną, w XIX. w. rozebraną bramę z wieżycą strażniczą na szczycie (zamek w Zbarażu i rysunek Thomonda). Dwie podobne, ostatnio przebudowane wieżyce ciosowe, zachowały się na narożach obu bastjonów, przy moście dzisiejszym. Po obu stronach zburzonej bramy stały wewnątrz przy wale długie* niskie, częściowo drewniane budynki koszarowe, oraz stajnie.

Najdłuższe osie warowni wynoszą około 300 m. Była ona więc dość obszerna nie tylko do pomieszczenia licznej załogi, lecz także jako schronienie w razie potrzeby dla ludności miasteczka i osad sąsiednich, wraz z pewną ilością koni i trzody.

Zbudowany na środka twierdzy czteroskrzydłowy, prawie kwadratowy zamek, o nieco dłuższem skrzydle północ-nem i południowem, był pierwotnie jednopiętr. Tylko cztery silne wieże narożne, były zapewne dwupiętrowe, zakończone może blankami dla strzelców i przykryte dachami brogowemi. Z poza wysokich wałów, zamek był niewidoczny; wystawały tylko ponad cały obszar warowni cztery wspomniane kwadratowe wieże narożne, o grubych, kamiennych, szkarpowo nachylonych murach parteru. W murach wież, znajdują się pierwotne, wąskie, kręte schody dębowe.

Starannie wykonane mury twierdzy z typowo włoskim gzymsem wałkowym, boniowanie ścian, solidne sklepienia i ozdobne, dawne portale świadczą, że dbano też o stronę estetyczną całej budowli, jak to zresztą głosi sam napis na tablicy fundacyjnej, a mianowicie, że „Stan. Lubomirski zamek ten zbudował i ozdobił“. Z pierwotnych, architektonicznych ozdób wewnętrznych nic się prawie nie zachowało.

Znacznie ozdobniejsze inne, współcześnie wznoszone, liczne zamki i świątynie Stan. Lubomirskiego dowodzą, że nieznany nam dotąd bliżej ze swej działalności artystycznej nadworny jego geometra i architekt, wzmiankowany Maciej Trapola był mistrzem bynajmniej niepoślednim i bardzo dobrze wyszkolonym. Architektura jego, to zasadniczo barok włoski (Rzym, Genua) pod wpływem sztuki flamandzkiej (Wiśnicz) o zabarwieniu lokalnem, polskiem.

Silny, na wszelki wypadek dobrze uzbrojony i należycie wyposażony, niemal niezdobyty był zamek łańcucki, jednakże najlepiej chroniło go, a raczej oszczędzało samo położenie geograficzne, wprawdzie przy głównym szlaku między Lwowem a Krakowem, ale w głębi kraju, wśród wieńca in-

Od wschodu broniły dostępu Jarosław, Przeworsk, Bia-łoboki i Pruchnik, od południa Lisko, Sanok, Brzozów, Dynów, Czudec i Dubiecko, od północy Leżajsk, Sokołów i Kolbuszowa, od zachodu Sędziszów i Rzeszów, oraz wiele innych zamków i fortów mniejszych. Nie nadarzyła się więc za życia fundatora żadna większa sposobność wypróbowania w ogniu oblężniczym wszelkich zalet obronnych, zbudowanej według najnowszego wówczas systemu twierdzy łańcuckiej. Nie odgrywała ona też nigdy wybitniejszej roli strategicznej. Była raczej warownem miejscem wypoczynku, jak głosi napis i zacisznem schronieniem dla ważnych zjazdów, oraz narad politycznych, decydujących niejednokrotnie o najdonioślejszych sprawach państwowego bytu Rzczplitej. Była również miejscem wspaniałych uczt i uroczystości rodzinnych, najzamożniejszych w Polsce rycerskich rodów arystokratycznych.

nych twierdz i zamków, które zapędy wroga powstrzymywały.

Potężne działa i „kolubryny“ na wałach i bastjonach grzmiały częściej na powitanie monarchów, możnowładców i najwyższych w państwie dygnitarzy, oraz na cześć okazałych, strojnych orszaków weselnych, niż na groźnego, nieustępliwego wroga kraju. Dosyć rzadko docierały tu rozbite już zwykle i osłabione zagony tatarskie, oraz kozackie. Dopiero ogólny zalew szwedzki nie oszczędził też Łańcuta.

Po śmierci Stan. Lubomirskiego dnia 16. lipca r. 1649 objął dziedzictwo łańcuckie, wyszkolony również zagranicą w inżynierji wojskowej (listy), najstarszy jego syn ks. Jerzy Sebastjan (1616 do 1667) marszałek i hetman w. kor., ożeniony po raż pierwszy z Konstancją Ligęzianką, właścicielką sąsiedniego Rzeszowa, odnowicielką tarnt, zamku i współfun-datorką tarnt, świątyń, po raz drugi z Barbarą z Szczeka-rowic Tarłówną, kasztelanką wiślicką. Ks. Jerzy gościł uroczyście w zamku powracającego ze Śląska, króla Jana Kazimierza w styczniu roku 1656. Na wezwanie króla przybył wówczas na narady do Łańcuta wojewoda kijowski i wielki hetman kor. Stanisław Potocki. W obecności nuncjusza papieskiego, senatorów, szlachty i wojska ułożono tu ważny akt konfederacji stanów koronnych z wojskiem koronnem. Było to odnowienie i umocnienie powagą króla i senatu, uprzedniej Konfederacji Tyszowieckiej.

W następnym roku 1657 przetrwał zamek zwycięsko pierwszą, większą próbę oblężniczą. Sprzymierzony z Szwedami książę siedmiogrodzki Rakoczy, zagniewany na ks. Jerzego, jako na swego kuzyna, za zwycięskie gromienie sprzymierzonych z nim wojsk szwedzkich, napadł niespodzianie na Łańcut, zdobył i spalił miasto (w lutym) wraz z dawnym zamkiem i dworem Pileckich, oraz Stadnickich, który nie był już nigdy odbudowany, lecz nadaremnie oblę-gał i kusił się o zajęcie nowego zamku Lubomirskich. Dzielny wojownik, mazur Pniowski bronił się walecznie, aż do powrotu ks. Jerzego z pod Krakowa. Wojsko Rakoczego rozgromiono, on sam uszedł z garstką żołnierzy. Pojmano natomiast kilku notablów węgierskich, jako zakładników za okup i odszkodowanie dla spalonego miasta. Początkowo traktowano ich z wszelkiemi honorami, gdy zaś okupu nie przysłano, osadzono ich w ciemnem więzieniu w wieży północno-zachodniej. Do niedawna tkwiło tam w murze duże kółko żelazne, do którego ci więźniowie mieli być przywiązywani łańcuchami.

Spalone miasto utraciło wtedy na zawsze oryginalną swą architekturę malowniczych, podcieniowych domów drewnianych i murowanych, podobnych do takichże, również nieistniejących już domów w Wiśniczu. Wówczas spłonęły także oba kościoły i stary ratusz gotycki.

W cztery łata później znowu huczały przez kilka tygodni wszystkie działa zamku łańcuckiego. Były to pamiętne, głośne w całej Polsce i zagranicą gody weselne (w r. 1661) jedynej córki z pierwszego małżeństwa ks. Jerzego, Krystyny z Felicjanem Potockim, synem Stanisława wojewody krakowskiego, hetm. w. kor. Wspomnieć tu należy, że na cześć swej małżonki założył Potocki miasto Krystynopol obok Sokala, ufundował tamtejsze trzy świątynie i zbudował okazały pałac wraz z kaplicą i niedużym parkiem na wzór parku

ïi^

4TTTV

5. STAN. LUBOMIRSKI, ZAŁOŻYCIEL ZAMKU ŁAŃCUCKIEGO Portr.' współcz. kop. Hanusz, Lwów muz. Lubomirskich

44

\s

t*

•>

Г -j

«V

»■H

•;

c.;

Pi

<>

6. STAN. HERA KLIUSZ KS. LUBOMIRSKI MARSZAŁEK WIELKI KORONNY

wersalskiego. W tym czasie nadał też Jan Kazimierz w uznaniu wielkich zasług hetm. w. kor. Andrzejowi Potockiemu ze Stanisławowa, opróżnione po Opalińskim starostwo leżajskie. Odtąd datuje się sąsiedztwo majątków i skoligacenie rodów Potockich z Lubomirskimi w Łańcucie.

Według współczesnych i późniejszych opisów wspomnianych godów weselnych cała warownia łańcucka wraz z ota-czającemi ją ogrodami i polami wyglądała jak wielkie obozowisko, pokryte namiotami i barakami drewnianemi („dla pułkowników“). Kilka tysięcy gości z paradnemi pocztami zjechało się z całej Polski i Litwy. Przybyły też liczne delegacje zagraniczne. W ucztach weselnych brała udział ludność miasta i wsi okolicznych, oraz przeszło 2000 piechoty „cudzoziemskiej i węgierskiej“.

Najprawdopodobniej przy tej okazji odnowił ks. Jerzy zamek łańcucki, odrestaurował tamtejsze kościoły, oraz przebudował i fundował wspólnie ze swą małżonką nowe świątynie w sąsiednim Rzeszowie.

Na tle majątkowem (kopalnie soli), oraz tzw. prawa „wyboru króla za życia“ poróżnił się ks. Lubomirski z Janem Kazimierzem i wyjechał z mianem „rokoszanina do Wrocławia, gdzie zmarł w roku 1667. W dwa lata później (1669) uzyskał jednak zupełną rehabilitację pośmiertną na sejmie elekcyjnym pod Warszawą.

Dobra łańcuckie oraz zamek (pałac) i twierdzę podzielono w r. 1668 na pięć części, tj. między dwóch synów z drugiego małżeństwa, Franciszka i Jerzego Dominika, oraz trzech z pierwszego: Stanisława Herakljusza, Hieronima i Aleksandra. Cztery córki, mianowicie Krystyna (Felic. Potocka) z pierwszego, oraz Marjanna, Joanna i Anna (I-o: Sapiehowa, II-o: Radziwiłłowa) z drugiego małżeństwa otrzymały posagi pieniężne i bogate wyprawy ślubne.

Rządy sprawowała wdowa Barbara z Tarłów wraz ze swym starszym synem Franciszkiem, starostą olsztyńskim, występującym głównie w latach 1687—9. W zamku rezydował też ks. Hieronim opat tyniecki, później marsz. w. kor. i pretendent do tronu polskiego przeciw Augustowi II.

Po bezpotomnej śmierci ks. Franciszka w r. 1699 w Warszawie, odziedziczył Łańcut wraz z zamkiem, na podstawie nowego podziału majątku ks. Stanisław Herakljusz, ożeniony pierwszy raz z Zofją Opalińską, powtórnie z Elżbietą Denhoffówną, serdeczny przyjaciel i marsz. w. kor. Jana III Sobieskiego, pretendent do tronu węgierskiego, znany pisarz, poeta, mąż stanu i uczony, oraz założyciel pierwotnego pałacu łazienkowskiego i zamku ujazdowskiego pod Warszawą. On też zapewne przebudował i powiększył zamek łańcucki, ewent. wspólnie z bratem przyrodn. ks. Franciszkiem, a mianowicie po pożarze w r. 1688 („zamek gorzał“). Przy końcu wieku XVII. ozdobiono prawdopodobnie obie wieże frontowe barokowemi, baniastemi hełmami miedzia-nemi (dawne Łazienki w Warszawie, zamek w Lubowli). Przypuszczałby można, że architekt nadworny Stan. Lubomirskiego Tylman Camerini, który przebudował równocześnie zamek ujazdowski, był też autorem rekonstrukcji i odnowienia zamku łańcuckiego. Podobieństwo hełmów i innych szczegółów jest dość znaczne. Przypominają one także architekturę dawnego pałacu łazienkowskiego pod Warszawą.

Po śmierci ks. Stan. Herakljusza w r. 1702, objął zamek łańcucki, starszy syn, pułkownik Franciszek, który odstąpił go młodszemu bratu ks. Teodorowi, ożenionemu z słynną „z piękności mieszczanką krakowską Marją Elżbietą de Ko-ming“, marszałkowi w. kor. i pretedentowi do tronu polskiego. Przez pewien czas przebywał wówczas w zamku August II. saski i zwołał tam w r. 1704 konfederację sandomierską.

Wskutek najazdu Szwedów i wewnętrznych walk elekcyjnych ucierpiał dość znacznie zamek łańcucki. Odnowił go ks. Teodor, który odrestaurował też oba tamtejsze kościoły i przyczynił się do odbudowy dawnej, nieistniejącej już bożnicy drewnianej.

Syn ks. Teodora, generał wojsk. ros. Kasper, ożeniony z Barb. Lubomirską, zmarły w r. 1780 odstąpił po śmierci ojca (1745) cały majątek braciom stryjecznym Antoniemu i Stanisławowi Lubomirskim, Łazienki zaś i Ujazdów sprzedał Stan. Augustowi. Zamek łańcucki posiada nadzwyczaj cenną minjaturę pędzla Edw. Stroelyego, przedstawiającą „przecudnej urody“ córkę ks. Kaspra, Marję Elżbietę zamężną trzykrotnie: 1. za Protem Potockim, 2: za Walerym Zubowym, 3: za gener. ros. hr. Fedorem Uwarowym.

Według umowy podziałowej, zawartej dnia 15. lipca 1745 r. otrzymał ks. Stanisław dobra łańcuckie wraz z zamkiem, ks. Antoni zaś Przeworsk, Krzemienicę, Strażów i Boguchwałę; okazały boguchwalski park, pałac i stylowe budynki gospodarcze są dziś własnością Państwa.

Ks. Stanisław Lubomirski, syn ks. Józefa wojewody czerniechowskiego i Teresy Mniszchówny ur. w r. 1719, zmarły w 1783, zaślubił jako strażnik kor. w r. 1753 niezwykle uzdolnioną i wszechstronnie wykształconą, księżniczkę Elżbietę (Izabelę) Czartoryską, jedyną córkę wojewody rusk. ks. Augusta i Zof ji z Sieniawskich. Zarówno ks. August Czartoryski, jakoteż Sieniawscy z Brzeżan należeli do najzamożniejszych polskich rodów magnackich. Ojciec Zofji. Adam, hetm. w. k. pretendował do tronu polskiego. Elżbieta była siostrą ks. generała Adama, znanego, wielkiego męża stanu i uczonego.

Ks. Stanisław rychło uzyskał godność ostatniego polskiego marszałka w. kor., a „ministrem był przezornym i nieskazitelnej cnoty, zawsze przystępnym i sprawiedliwym, ...rzeczy z gruntu przenikał“. Interesował się bardzo żywo sprawami sztuki, był wybitnym znawcą i zbieraczem medali; „znał też doskonale prawa narodowe“. Stan. August kazał wybić na jego cześć w r. 1771 medal pamiątkowy z dłuższym napisem łacińskim. Warszawa miała mu bardzo wiele do zawdzięczenia, dbał bowiem o to troskliwie i nie szczędził trudów ani kosztów, ażeby utrzymać miasto w najlepszym porządku, nadać mu wygląd europejski i podnieść jako stolicę Polski na poziom wyższej kultury i cywilizacji.

Z małżonką odbywał dłuższe podróże zagraniczne do Italji, Francji, Niemiec, Anglji, Austrji i Szwajcarji, nawiązując stosunki z obcemi dworami panującemi, mężami stanu, uczonymi i artystami. Rezultatem tych podróży były plany i pomysły przebudowy i nowego urządzenia parków, oraz zamku, tudzież nabywane zagranicą liczne, cenne przedmioty, książki i dzieła sztuki pomnażające znacznie zbiory łańcuckie.

Objęcie Łańcuta w posiadanie przez ks. strażników, późniejszych marsz. w. kor. Lubomirskich było dla zamku zapoczątkowaniem nowego okresu świetności i niebywałego przedtem, królewskiego przepychu.

Czasy zmieniły się gruntownie. Dawno już ustały napady tureckie i tatarskie, oraz najazdy szwedzkie. Innych wymagał poczynań i zabiegów zbliżający się okres rozbiorów. Zamek łańcucki stał się nietylko ostoją i jednym z najważniejszych ośrodków narodowej myśli i kultury, lecz wierny dawnym tradycjom, także zacisznem schronieniem dla wybitnych działaczy narodowych.

Podczas konfederacji barskiej (1768) przechodził zamek pod względem politycznym zmienne losu koleje. Gościli w nim naprzemian aż do roku 1772 konfederaci i Rosjanie. W okresie pierwszego podziału Polski (1772—4) kwaterowały tam często oddziały wojska i przebywali przez dłuższy czas wysłannicy rządu austrjackiego, przejmujący tę część kraju pod swój zabór. Twierdza łańcucka utraciła w zupełności cel i potrzebę swego istnienia.

Rozpoczęto więc gruntowną przebudowę warowni, parków i zamku na magnacką rezydencję pokojową przy pomocy wybitnych architektów i ogrodników warszawskich, oraz nieznanych dotąd własnych, nadwornych, mianowicie: Aignera, Baumana, Grismaiera, Шага, Jędrzejowskiego, Szpindlera, Sztermera, Thomonda, Schucha i Zuga. Jako malarze pracowali w zamku stale, lub czasowo: Winc. Brenna. Antoni (Chudziński? Smuglewicz?), Juvanny, Thomond, Brodowski Józef i in. Mapy, plany i zdjęcia terenu rysowali geometrzy: Jerzy Kawę i Wojciech, Antoni Borowski (Bora wski?). Ks. marszałek odnowił też gruntownie oba kościoły i zbudował w r. 1761 nową, do dziś zachowaną, stylową bożnicę murowaną.

Już za jego życia rozebrano wał zewnętrzny z ostrokołem i rawelinami (ziemię użyto do budowy gościńca leżajskiego), dobudowano na zamku drugie piętro i założono oba parki, tj. wewnętrzny w obrębie twierdzy, oraz niewielki jeszcze wówczas park zewnętrzny z głównemi alejami lip, okalają-cemi całą warownię. Uporządkowano też i urządzono na nowo dawny ogród włoski, istniejący już w wieku XVI/XVII, na miejscu dzisiejszej rafinerji i dworca kolejowego, oraz wielki zwierzyniec ze stadami danieli, sarn, jeleni i bażantów. Urządzeniami parków interesowała się specjalnie ks. marszałkowa, (wpływ wzorów Huberta Roberta) czyniąc na dotyczących planach i rysunkach własnoręcznie dopisywane, ciekawe, znamienne uwagi estetyczne. Na jej głównie życzenie przebudowano częściowo fasady zamku, i budynki pomocnicze w stylu romantyczno-gotyckim, modnym wówczas i niemal równowartościowym z ogólnie stosowanym stylem staroklasycznym (Stan. Potocki).

Na bastjonach i walach wokoło zamku, gdzie ongiś stały groźne, potężne działa spiżowe, urządzono promenady ozdobione krzewami i kwietnikami. Na bastjonie zach.-południa-wym zbudowano w klasycznym stylu korynckim (Aigner, Bauman) okazałą, do dziś zachowaną, piętrową oranżerję, na przeciwległym zaś zach.-pólnocnym postawiono malowniczą, półkolistą pergolę (glorjetę) koryncką. Armaty rozdzielono między spadkobierców. Ks. Stan. Lubomirski sprzedał swoją część (11 sztuk) ks. Hieron. Radziwiłłowi; amunicję i działa mniejsze zamienił za zwierciadła.

Gruntownej zmianie uległo też wnętrze, a zwłaszcza urządzenie zamku. Dawne ozdoby stiukowe, — jedyny wzór zachował się na I. piętrze na sklepieniu w gabinecie we wieży zach.-półn., — malowidła i meble z w. XVII, tj. z czasów fundatora zamku i najbliższych jego następców zniknęły niemal bez śladu, jako niemodne, przestarzałe i za mało wytworne. Wszechwładnie w zamku łańcuckim panująca ówczesna moda francuska (Ludwik XVI., empire) nakazywała zmieniać obicia ścian i mebli co sezonu, zaś meble same przynajmniej raz na kilka lat (comte Francois de Selverte).

Co nie dało się przerobić i przystosować do nowych wymagań mody, to sprzedawano lub składano do lamusa.

Po nadbudowaniu drugiego piętra urządzono nową, na dwa piętra wysoką, dużą, wspaniałą salę balową i zarazem asamblową (ensemble). Równocześnie dobudowano przy wieży zach.-połudn., w przedłużeniu skrzydła zachodniego, nową wielką, tzw. białą jadalnię. Obie sale ozdobiono marmurami, stiukami (Bauman), zwierciadłami i pająkami we-neckiemi, cenną porcelaną i świetnemi meblami w stylu Ludw. XYI. i empiru. Odświeżono i urządzono podobnie wszystkie inne sale, buduary, sypialnie, gabinety i tzw. „pokoje paradne“ (monarsze na I. p.), oraz kurytarze, przeważnie obite lakierowaną, złoconą boazerją i jedwabiami lyoń-skiemi o rzadkich wzorach. Wszystkie pokoje i kurytarze ozdobiono cennemi obrazami, sztychami, dywanami, bronza-mi, rzeźbami, przepyszną porcelaną, oraz niemniej cennemi, stylowemi meblami francuskiemi i angieLskiemi.

Dawne, reprezentacyjne komnaty na parterze zamieniono na tak chętnie wówczas widziane pokoje tureckie, a przy skrzydle południowem dobudowano na dziedzińcu, celowo niskie, również bardzo modne pokoje chińskie, zapełnione stylowemi meblami, świetną porcelaną, oraz wyrobami z kości słoniowej, drzewa, bronzu i kryształu. Obok pokoi chińskich zbudowano dużą salę teatralną z obszerną sceną i widownią (obrazy Brodowskiego) z wejściem z sali balowej i galerji rzeźb, umieszczonej w przylegającem, wąskiem skrzydle południowem, w której zebrano marmury, odlewy gipsowe, wykopaliska i wazy „etruskie“. Ścianom tej długiej sali zamkowej nadano charakterystyczny dla epoki, wygląd romantycznych ruin, częściowo malowanych, częściowo wykonanych z dużych, wystających kamieni, obłamanych konsol, gzymsów itp. szczątków starych murów. Na suficie namalowano kraty drewniane, spowite bluszczem, winem i różami. Tło takie harmonizuje zupełnie dobrze z staroklasycz-nemi wykopaliskami i rzeźbami.

W wykwintnie urządzonej, magnackiej rezydencji odbywały się sławne łańcuckie bale i przyjęcia na kilkadziesiąt osób, oraz liczniejsze, malownicze festyny, korowody i wycieczki wodne na oryginalnych gondolach weneckich z włoskimi muzykantami i śpiewakami, wyruszające z „ogrodu włoskiego“, poniżej folwarku dolnego i dopływające boczne-mi ramionami rzeki aż do Wisłoka. Na częste uczty i zabawy urządzane głównie przez wzgląd na cztery córki ks. mar-szałkowej przybywał zwykle jej brat ks. generał Adam Czartoryski z Sieniawy obok Jarosławia, oraz zjeżdżali się goście ze Lwowa, Krakowa i Warszawy. Stałym gościem był też serdeczny przyjaciel ks. marsz., urodzony w sąsiednim Leżajsku, Jan Potocki, sławny podróżnik, pisarz i uczony. Teatrowi łańcuckiemu poświęcił on kilka napisanych po francusku, wydanych w r. 1793, jednoaktowych sztuk o treści społeczno-politycznej.

Trzej wybitni politycy i uczeni polscy doby Stanisława Augusta zostali zięciami ks. marszałkowej, mianowicie wspomniany Jan Potocki zaślubił w r. 1785 najstarszą córkę, księżniczkę Julję, odznaczającą się niezwykłemi zdolnościami, oraz zaletami serca i umysłu; późn. minister oświeć. Stanisław Potocki pojął za żonę księżniczkę Aleksandrę; zaś znany poseł, działacz i polityk, Ignacy Potocki Annę Krystynę. Z czwartą córką Konstancją ożenił się hetman polny Seweryn Rzewuski.

Wszystkie księżniczki wykształcone były w muzyce, tańcach, rysunkach i malowaniu tuszem („tuszowanie“), oraz akwarelą. Uprawiano też sztukę sceniczną. Te same nauki dodatkowe, oraz lekcje fechtunku i jazdy konnej pobierał także przybrany syn ks. marszałkowej, niezwykłej urody ks. Henryk Lubomirski. Ulubiony jego instrument, mianowicie ozdobna, złocona harfa w stylu Ludw. XVI. znajduje się u Ks. Andrzej. Lubomirskich w Ossolineum we Lwowie. Tam też przechowane są dwa małe, artystycznie dość słabe rysunki ołówkowe, wykonane w Genewie w r. 1791 przez C. G. Geisslera. Jeden przedstawia ks. Henryka w wieku chłopięcym z harfą i dużym psem, u dołu wielce charakterystyczny napis: „pulchrior intus“, drugi zaś, mały koncert towarzyski. Ks. marszałkowa w białym stroju gra na klawikordzie, ks. Henryk na harfie, jeden starszy pan na flecie, a drugi (Ga-bard?) trzyma w ręce kartkę papieru, albo nuty. Koncerty zane

takie w ścisłem gronie rodzinnem przy współudziale zięciów i ks. generała Adama odbywały się często w Łańcucie, przeważnie w zacisznych, historycznych pokojach tureckich.

Po śmierci męża: w roku 1783, przeniosła się ks. marszałkowa na dłuższy pobyt do Paryża, gdzie zacieśniła nawią-dawniej, bliskie stosunki z dworem francuskim, oraz

z sferami najwyższej arystokracji i inteligencji paryskiej. Salony jej cieszyły się niemniejszem powodzeniem, niż przyjęcia u najwybitniejszych osobistości ówczesnego świata towarzyskiego. Jako osobista przyjaciółka królowej Marji Antoniny nabywała w Luwrze u najlepszych artystów nadwornych wiele cennych dzieł sztuki, mebli i innych wyrobów przemysłu artystycznego.

Po wybuchu rewolucji francuskiej (1789) uszła ks. marsz, do kraju wraz z nadwornym biskupem francuskim hr. Ludwikiem de Sabran z Laonu. Jego ornat w którym przygotowywać miał Marję Antoninę na jej tragiczną śmierć przechowują w swym klasztorze SS. Boromeuszki obok kościoła paraf, w Łańcucie. „Ekscentryczny“ biskup de Sabran pozostał u ks. marsz, do swej śmierci i był zaufanym jej powiernikiem, oraz doradcą w wszelkich sprawach rodzinnych i majątkowych.

Ks. marszałkowa wogóle interesowała się bardzo żywo losami porewolucyjnej emigracji francuskiej. Znamiennym rysem Łańcuta było wtedy to właśnie, że napłynęła tam wielka fala emigrantów, przeważnie księży francuskich. Oprócz biskupa de Sabran przybyli do Łańcuta 1‘abće Błon, 1’abće Russin, hr. Prowancji, późniejszy Ludwik XVIIL, książę Antoni de Bourbon, książę Angoulóme, książę Berry i inni. Po księciu d‘Enghien nosiła ks. marszałkowa żałobę. Objawy tak czynnej sympatji dla Francuzów narażały ją, mimo zażyłe stosunki z dworem wiedeńskim na szykany ze strony zaborczego rządu austrjackiego, który zagrabił bezcenne zbiory z jej zamku brzeżańskiego. Dokuczliwych prześladowań doznała też głośna pisarka francuska Germaine de Staël przebywająca przez krótki czas w Łańcucie, w gościnie u ks. marsz., podczas swego przejazdu do Petersburga.

Dzielnym administratorem olbrzymiego majątku ks. marszalkowej był również emigrant francuski Ignacy Ga-bard de Vaux, syn lekarza nadwornego u ambasadora polskiego marszałka Bielińskiego w Paryżu, który go wykształcił i następnie nobilitował. Przed rewolucją francuską zajmował Gabard stanowisko głównego sekretarza i zastępcy ministra misji francuskiej w Szwajcarji w Genewie. Tam poznał ks. marszałkową i nie mogąc wrócić do Paryża, przeniósł się w r. 1791, po uzyskaniu zezwolenia od rządu austrjackiego, na stały pobyt do Łańcuta.

Majątek znacznie naruszony wypadkami rewolucji i zniszczony grabieżami rządów i wojsk zaborczych rychło doprowadził Gabard energicznym zarządem, oraz oszczędną gospodarką, do zupełnego porządku. Pod jego też niewątpliwie wpływem obrała ks. marsz. Łańcut, położony prawie po środku rozległych swoich dóbr ziemskich za główną swą siedzibę. Uznając to miasto za najbezpieczniejsze poleciła księżna wszystkie swoje dwory i pałace, zwłaszcza w Warszawie, Wilanowie i Mokotowie opróżnić, wartościowsze zaś rzeczy i zbiory przewieźć bezpieczniejszą drogą wodną, tj. Wisłą, Sanem i Wisłokiem do portu w Tryńczy, a stamtąd do zamku łańcuckiego. Przy tej okazji sprzedawano dwory i pałace najbardziej odległe, oraz przerabiano i zbywano meble starsze, niemodne.

„Wszystko tu jest w tym domu zgromadzone“, — pisze o zamku łańcuckim w r. 1798 pamiętnikarz Kownacki, — „po części rozłożone, po części w pakach, w Skarbcach, maga-zenach leży... cały Zamek od dołu do strychu zapełni, że nikt mieszkać i mieścić się w nim nie będzie mógł.“

Uważający się za polskiego szlachcica, niezwykle dla Łańcuta zasłużony Ignacy Gabard de Vaux zmarł, jako ociemniały pod koniec życia, właściciel wsi Hussowa w roku 1807. Pochowano go w kaplicy grobowcowej kościoła paraf. Do niedawna jeszcze nazywano pokoje na drugiem piętrze zamku w których mieszkał i pracował: „gabarówką“. Skromny jego portret (olej, płótno, popiersie) wisi obecnie w pokojach tureckich. Tam też znajduje się skromny portret biskupa de Sabran.

Niepomyślne dla kraju stosunki porozbiorowe nie zmieniły znaczniej toku spraw, ani tradycyjnego trybu życia ks. marszałkowej. Nie zaniedbywano w zamku łańcuckim prac architektonicznych. Zawierano nowe umowy z architektami, meblarzami i fabrykantami szkła. Dobudowywano nowe, oraz przebudowywano dawne sale i fasady, wznoszono nowe budynki w parkach i ogrodach, ozdabiano apartamenty, odnawiano i przerabiano kominki, meble i różne przedmioty urządzenia.

Nie ustawały też tradycyjne, słynne łańcuckie bale, malownicze festyny i zabawy ogrodowe w narodowych kon-tuszach i strojnych frakach francuskich. Kilkanaście bogato haftowanych, stylowych fraków rokokowych zachowało się w garderobach zamkowych do dzisiaj.

Nie mogąc przebywać w Paryżu wyjeżdżała ks. marszałkowa corocznie na jesień i zimę do Wiednia. W wiedeńskich swoich salonach w tzw. pałacu Esterhazych (kuzynowie Lubomirskich) przy Mölkerbastei przyjmowała ks. marsz, najwybitniejszych mężów stanu polskich i obcych, zaś w czasie „pokoju wiedeńskiego“ (1809) i późniejszego kongresu wiedeńskiego (1814—15), także arcyksiążąt i nierzadko monarchów. Utrzymywała też zażyłe stosunki z dworem cesarskim.

Zmarła w Wiedniu dnia 25. listopada, roku 1816. Zwłoki sprowadził do Łańcuta dopiero w r. 1885 i złożył w kaplicy grobowcowej kościoła paraf, jej prawnuk, drugi Ordynat łańcucki, premjer austrjacki hr. Alfred Potocki. On też ustawił w kościele paraf, skromny pomnik marmurowy, poświęcony jej czci i pamięci.

Dla charakterystyki wybitnej, dziejowej postaci ks. marszałkowej zaznaczyć należy, że była ona jednym z pośród pierwszych i nielicznych właścicieli wielkich majątków ziemskich, którzy w myśl postanowień Konstytucji 3. Maja (1791) przyznali włościanom znaczne ulgi pańszczyźniane, uwłaszczenia i zwolnienia od danin. Należy również podkreślić fakt, że podczas konfederacji targowickiej był Łańcut przystanią pewną i bezpiczną dla zwolenników i wyznawców nowego, Konstytucją majową, wskazanego programu politycznego i społecznego. W Łańcucie znalazł także na pewien czas wypoczynek i schronienie Tadeusz Kościuszko.

Ks. marszałkowa pozostawiła ogromny majątek, składający się z dóbr rodowych Sieniawskich, Czartoryskich i Lubomirskich, sięgających od granicy śląskiej (hrabstwo tę-czyńskie, (Spisz odpadł już dawniej) przez Krzeszowice, Kraków, Wiśnicz, Łysaków, Łańcut, Przeworsk, Jarosław, Lwów (dobra podlwowskie), Bursztyn, Skolszczyznę (fabryka szkła), Brzeżany, Warszawę (pałace), Wilanów, Mokotów aż daleko na Wołyń i Podole rosyjskie. Była więc jedną z najbogatszych osobistości w Europie. Jej współwłasnością był największy po Luwrze pałac Royal w Paryżu. Oprócz tego posiadała w Paryżu i Wiedniu pałace i teatry mniejsze. Piękny, stylowy pałac tzw. „Hotel Lambert“ na wyspie św. Ludwika na Sekwanie w śródmieściu paryskiem jest do dziś własnością ks. Czartoryskich z Gołuchowa.

O bogatych ongiś skarbach drogocennej biżuterji, o szczerozłotych i srebrnych zastawach stołowych na kilkadziesiąt i kilkaset osób, o ogromnej ilości przeróżnych, złotych i srebrnych wyrobów galanteryjnych, wysadzanych drogiemi kamieniami, oraz o złotej zbroi, złotych rzędach i uprzężach ozdobionych suto klejnotami opowiadają nam dawne, niekompletne inwentarze skarbców. Specjalnie skonstruowane, oryginalne landary ks. marszałkowej, zawierające kompletne urządzenia kuchenne, oraz całe sypialnie i buduary ze składanemi biurkami i klawikordami pod-różnemi, przeznaczone na dłuższe postoje przymusowe, jako-też wspaniałe, złocone karoce rokokowe, zaprzężone w najrzadszej maści („czapraki“, taranty) trzy pary rumaków czystej krwi były znane i zawsze radośnie witane (rękopis), podczas częstych, dalekich jej podróży w kraju i zagranicą. Niezwykłe i paradne te pojazdy sprzedano w wieku XIX. Niektóre zakupił br. Brunicki. W nowoczesnej, widzenia godnej uprzężami zamkowej zachowały się tylko bogato rzeźbione, w całości złocone sanki jednoosobowe, wykonane w stylu Ludwika XVI.

We wszystkich większych stolicach Europy miała ks. marszałkowa wyrobione stosunki wśród najwyższych sfer dworskich i towarzyskich, przyczyniając się do rozgłosu imienia polskiego, oraz starej kultury magnackich dworów polskich. Jak zgodnie notują pamiętniki nasze i obce, uznawano ją wszędzie za jedną z najrozumniejszych dam ówczesnej epoki. Ceniono powszechnie jej wszechstronne wykształcenie, wrodzoną mądrość i niezwykłą bystrość umysłu. („Aspazja“) Także brat jej ks. Adam Czartoryski liczył się z opinją i nieomylną zwykle radą swej siostry. Znane jest wielokrotnie powtarzane zdanie Marmontela, iż „wie ona więcej i lepiej zna język francuski, aniżeli dwie trzecie członków „Instytutu“ tj. Paryskiej Akad. Umiejętności.

Odosobnione, współczesne sądy ujemne, niepozbawione są zabarwienia tendencyjnego, lub polegają wręcz na nieznajomości rzeczy (Kownacki). Zarzucane jej zobojętnienie dla spraw publicznych i pewna oziębłość dla najbliższej nawet rodziny (pamiętniki Potockiej), tern się dadzą wytłumaczyć, że ks. marsz, wyszła zamąż, jak wiemy, jedynie z woli rodziców, a wbrew głosowi swego serca, oddanego z całą wzajemnością kuzynowi, ks. Stanisławowi Poniatowskiemu, późniejszemu królowi polskiemu.

Na dworze ks. marszałkowej przebywało i gościło czasowo wielu artystów malarzy, architektów i uczonych polskich, oraz obcych. Między innymi bawił w Łańcucie w r. 1803 także nasz znakomity matematyk i astronom Jan Śniadecki. W hełmie wieży półn.-zach. miało być urządzone małe obser-watorjum astronomiczne.

Zainteresowania ks. marsz, obejmowały wszystkie dziedziny sztuki z architekturą domów i ogrodów na czele. Były one niewątpliwie duże, żywe i wynikały z wrodzonego umiłowania piękna. Czy jednak opierały się na gruntownych studjach i na wyrobionem na tem podłożu głębszem znawstwie, o tem trudno sądzić. Podkreślić należy jej ustalony smak estetyczny, odznaczający się dostojną skromnością, jaka cechuje w szczególności jej portrety, oraz niemal w łości zachowane pokoje tureckie. Poważny umiar i brak przesady zauważyć się daje w całym zamku, niewyłączając groteskowych nieco pokoi chińskich, bardzo zresztą dla swej epoki charakterystycznych i uwagi godnych.

ca-

Należy tu zaznaczyć, że bogaty zbiór zamku łańcuckiego bynajmniej nie daje nam obecnie należytego obrazu całości, ogromnej ongiś kolekcji ks. marszalkowej, rozdzielonej i rozprószonej po wielu zbiorach, zamkach i pałacach. Najlepsze obrazy dostał ks. Henryk Lubomirski, lecz część ich zaledwie weszła do założonego przezeń muzeum im. Lubomirskich we Lwowie. Najbogatsze meble stylów dawniejszych (srebrny stół Jana III.), pochodzące przeważnie z Wiśnicza i Wilanowa przeszły do innych zbiorów i pałaców.

Mecenat ks. marszałkowej, wspomagany znawstwem i rozległą wiedzą Jana i Stanisława Potockich nie zawsze opierał się na wartościach ściśle artystycznych, lecz powodował się też często nakazem mody, oraz smakiem i sympa-tjami osobistemi. Stąd pochodzi pewna nierównomierność kwalitatywna, (właściwa każdemu, większemu zwłaszcza zbiorowi), jaka zauważyć się daje w każdej niemal dziedzinie jej zbiorów.

Estetyczne swoje sądy i upodobania (klasycyzm i romantyzm) uważała ks. marszałkowa za tak niewzruszenie pewne, że zastrzegała sobie aprobatę projektów, oraz ścisłe stosowanie się do wszelkich jej uwag i życzeń, nawet wobec tak wybitnego architekta, jakim był królewski budowniczy i profesor architektury uniwersytetu warszawskiego Piotr Aigner. Główną tego przyczyną było zapewne uznawanie i ścisłe stosowanie przez Aignera stylu wyłącznie starokla-sycznego, podczas gdy ks. marsz, lubowała się także w romantyzmie i pod wieloma względami stawiała wyżej „romantyczny“, neogotycki styl angielski.

Przykładem uznawania obu stylów był tzw. zameczek zbudowany „strukturą grecką“ i zarazem romantyczno-go-tycką, ozdobiony sztukaterją przez Baumana. (Puławy, Rudniki, Zarzecze, Arkad ja). Oranżerję zaś i glorjetę (druga taka sama ustawiona była w parku mokotowskim, obok Warszawy) zbudowano według projektów Aignera w stylu kla-sycystyczno-korynckim.

Oranżerja i glorjeta, właściwie półokrągła pergola, zachowały się do dziś w niezmienionym prawie wyglądzie pierwotnym, natomiast zameczek, romantyczno-gotyckie fasady zamku, biblioteka i most zostały gruntownie przebudowane w czasach naszych, przez III. Ordynata łańcuckiego, hr. Romana Potockiego.

Kończąc krótki przegląd dziejowy okresu Lubomirskich nadmienimy, że oryginalne, współczesne ich portrety znajdują się w pałacu książęcym w Charzewicach obok Rozwadowa, oraz u Ks. Andrzej. Lubomirskich w Ossolineum we Lwowie. Dobre kopje wykonane przez Aleksandrowicza według sztychów i przez Hanusza z oryginałów charzewickich posiada lwowskie Muzeum im. Lubomirskich. Kilka portretów oryginalnych i kopij znajduje się w zamku łańcuckim, w pałacu wilanowskim i w innych zbiorach.

Wspomnieć też należy, że już w XVIII. wieku, był zamek łańcucki znaną i niemałą atrakcją, albowiem ks. marsz, w. kor. Stan. Lubomirski wydał polecenie zezwalające na zwiedzanie go przez zgłaszających się przybyszów krajowych i obcych.

III.

POTOCCY.

Po śmierci małżonki Jana Potockiego, ks. Julji z Lubomirskich w r. 1791 zajęła się ks. marszałkowa wychowaniem i starannem wykształceniem pozostałych jej dwóch synów, a swoich wnuków, mianowicie starszego Alfreda i młodszego Artura, gdyż ojciec ich odbywał dalekie podróże naukowe. Obaj studjowali w Brunszwiku w latach 1796—1807 pod kierownictwem nauczyciela z Genewy. Hr. Alfred ur. w r. 1786 odbył krótką praktykę dyplomatyczną w Wiedniu i Londynie. Artur zaś poświęcił się służbie wojskowej. Po pokoju wiedeńskim (1809) obaj wstąpili do wojska polskiego i byli adjutantami ks. Józefa Poniatowskiego. Hr. Alfred władający bardzo dobrze językiem francuskim pełnił często służbę w randze kapitana artylerji przy Napoleonie.

W bitwie pod Moskwą dostał się jako ranny do niewoli rosyjskiej i został wywieziony w roku 1813 do Wiatki. (Chołoniewski, Stęchliński rękop.). Uwolniony za wstawieniem się u cara, przebywających na dworze petersburskim Potockich, oraz swej ciotki, hetmanowej Rzewuskiej Konstancji, powrócił do kraju i zamieszkał w Antoninach u ks. Sanguszków, gdzie ożenił się w 1814 r. z siostrą ks. Sangusz-kowej, znaną z urody ks. Józefiną Marją Czartoryską, ur. 14. YI. 1787 w Korcu, zmarła 27.1.1862 w Wiedniu, córką stolnika w. lit. ks. Józefa, posła na sejm czteroletni. Siostrę ks. Józefiny, Teresę zaślubił poprzednio w r. 1807 ks. Henryk Lubomirski.

W dziale majątkowym, przeprowadzonym na zjeździe familijnym w Raju pod Brzeżanami w r. 1817 otrzymali obaj bracia, tj. Alfred i Artur Potoccy majątek łańcucki z Żołynią. Ks. Henryk posiadał już, odkupiony dlań dawniej przez ks. marszałkową, klucz przeworski. W r. 1822 nastąpił nowy podział, na mocy którego hr. Alfred otrzymał klucz łańcucki i dobra podlwowskie, hr. Artur zaś dobra krzeszowickie. Tą drogą przeszedł Łańcut w posiadanie najstarszej, hetmańskiej linji, magnackiego rodu Potockich.

|W r. 1830 ufundował hr. Alfred Potocki ordynację łańcucką i rozwinął na wielką skalę działalność gospodarczą, budowlaną i kulturalną. Współcześni cenili jego „wielkie oczytanie, wszechstronne wykształcenie, znajomość praw i stosunków politycznych, międzynarodowych, oraz niezwykłą przedsiębiorczość. Uszczuplony podziałami i wypadkami wojennemi majątek powiększył znacznie przez dokupienie Leżajska, Łąki i niektórych dóbr podlwowskich.

Pierwszy Ordynat łańcucki zasłynął w kraju i w Wiedniu, jako wzorowy gospodarz i administrator. Znane były jego śmiałe, rycerskie wystąpienia i powiedzenia pod adresem zaborczego rządu austrjackiego. Wobec zbyt natarczywych zapędów i wymagań nietylko rządu, lecz nawet wszechwładnego Metternicha umiał być zawsze nieugiętym i nieustępliwym. Odpierał je z godnością i dumą, nierzadka z staroszlacheckim dowcipem i nonszalancją. Niemniej pew-nem schronieniem, jak w okresie ks. marszałkowej z Czartoryskich Lubomirskiej, dla Francuzów, stał się teraz Łańcut dla emigracji polskiej po powstaniu warszawskiem w roku 1831. W zamku łańcuckim gościli często wybitni politycy polscy, mężowie stanu, uczeni i artyści (prof. Józef Brodowski, prof. Wojciech Stattler, Chudzińscy, Tabiński, muzyk Leszetycki i inni).

Na całym rozległym obszarze majątku łańcuckiego powstało wiele nowych, stylowych budynków szkolnych i gospodarczych, oraz dwie świątynie. Projektowali je, rysowali kopiowali i zapewne budowali nieznani nam dotąd architekci i rysownicy: Le. Bogochwalski, B. Herbst, F. Leon-hardt, K. Przybylski, J. Stankiewicz, i J. Tokarski. Projekty ich i rysunki zebrane są w dwa spore, oprawione tomy (duże folio), które omówimy dokładniej na innem miejscu. Tu nadmienimy tylko, że tom pierwszy obejmuje 74 projekty (155 rys.) rozmaitych budynków wzniesionych w latach od 1828 do 1845. Wśród nich kościół w Starem Siole (1828— 1837), cerkiew w Borszowie, — obie świątynie proj.: J. Stankiewicz, — dalej szereg stylowych, empirowych budynków pomocniczych przy zamku łańcuckim według rysunków L. Bogochwalskiego, a mianowicie: ujeżdżalnia kryta w parku (1828—30), stajnia zamkowa (1829—31), wozownie zamkowe (1832—33), szklarnia w ogrodzie (rozebrana) i w. inn.

Umieszczone w tym tomie rysunki odznaczają się dobre-mi proporcjami i zupełną poprawnością stylu klasycystycz-no-empirowego. Dworki, domy, leśniczówki, owczarnie, stajnie itp. otoczone są nierzadko szeregami kolumn toskańskich, ozdobione tympanonami, przykryte dachami mansardowemi. Jest to widoczny, niezaprzeczony jeszcze dobry wpływ architektury polskiej z świetnego okresu Stanisława Augusta i ks. marszałkowej.

Tom drugi zawiera 60 planów (163 stron) różnych budynków gospodarczych, wykonanych w latach czterdziestych

Гг,

Ça

‘j

L'i

SM

шжШ

/I

pk

&

«ГА

iT*.

31 *

ЯН

мтжн

i*:

♦>х

^уК*У.

ЖНЯ

7. ST. KS. LUBOMIRSKI, MARSZAŁEK WIELKI KORONNY mai. Marc. Bacciarelli (1731—1818) kop.

8. ELŻBIETA Z KS. CZARTORYSKICH STAN. KS. LUBOMIRSKA MARSZAŁKOWA W. KOR.

mai. Elżb. Vigée Le Brun (1755—18+2) Lwów — Ossolineum

i pięćdziesiątych do roku 1863. Projekty te podpisywane przeważnie przez B. Herbsta są już o wiele słabsze. Bezsty-lowość nieudolnej architektury austrjackiej występuje tu zupełnie wyraźnie i przejawia się także w niedbale wykonanych rysunkach.

Ci sami architekci byli też niewątpliwie zajęci przy pracach w samym zamku. Hr. Alfred kontynuując myśl dalszego przeistoczenia go na rezydencję pokojową usunął wały wewnętrzne wraz z obronną bramą wjazdową i mostem zwodzonym, oraz stajnie dawnej załogi i zbrojownię. Pozostały tylko do dziś zachowane fosy i mury kamienne regularnej, pięcioramiennej gwiazdy fortecznej. Ślady wałów w kształcie wzniesień ziemnych pozostały w części północnej, wschodniej i częściowo południowej, miejscami, zwłaszcza na bastjonie zach.-północnym zachowały się także reszty pierwotnych podmurowaó ceglanych. Nowy most i biblioteka dobudowana do wieży zach.-północnej, na miejscu ustawionej tu poprzednio ozdobnej, neogotyckiej bramy parkowej, otrzymały kształty romantyczno-gotyckie, dostosowane do podobnych fasad zamku.

Wewnątrz gmachu naprawiano głównie marmurowe kominki i wykonano nowe, mozaikowe posadzki drewniane, o wzorach geometrycznych i roślinnych. Są one prawdziwą chlubą dla miejscowych cieśli i stolarzy.

Hr. Alfred popierał gorliwie przemysł i rzemiosła krajowe, zakładał cukrownie, gorzelnie, huty szklane, różne fabryki, szkoły powszechne i zawodowe (Dublany), a przejęty zasadami i ożywiony duchem dworu ks. marszałkowej, „domagał się na długo przed rokiem 1848 zniesienia poddaństwa.“ Po pożarze Łańcuta w r. 1820 ofiarował gminie znaczną pomoc w gotówce i materjałach. Przyczynił się również do odbudowy spalonego kościoła i klasztoru Dominikanów, jednakże rząd austrjacki przeznaczył budynki te na urzędy i koszary, zakonników zaś przeniósł do Dzikowa obok Tarnobrzega. Odbudowany ratusz podarował Hrabia miastu w r. 1844.

Ofiarność jego na cele publiczne zaznaczyła się już dobitnie w samym akcie ordynacji łańcuckiej. Jest tam mianowicie znamienne postanowienie (art. 17.), że na wypadek wymarcia rodu i braku przewidzianych fundacją następców (art. 7), cały niepodzielny majątek łańcucki przejść ma wraz z zamkiem na własność funduszu publicznego. Połowa dochodu byłaby użyta na wsparcia dla uczącej się młodzieży polskiej, a druga część na utrzymanie i zaopatrzenie wysłużonych wojskowych. Postanowienie odpowiadające tradycjom rodowym, oraz charakterowi i uczuciom oficera napoleońskiego, którego sam cesarz udekorował osobiście na polu walki, krzyżem legji honorowej „za waleczność i męstwo“.

Hr. Alfred przyczynił się też znacznie do podniesienia hodowli szlachetnych ras koni w kraju, za przykładem słynącej od dawna z pięknych okazów czystej krwi i najrzadszej maści, ogromnej stajni, względnie stadniny łańcuckiej. On to urządził pierwsze w kraju, głośne swego czasu, malownicze polowanie angielskie „par force“, w czerwonych frakach z dużą sforą angielskich, rasowych psów. W polowaniu tern brał udział jako utalentowany rysownik koni, młody prawnik i początkujący artysta-malarz, Juljusz Kossak. Zebrane wówczas liczne studja koni i psów, oraz odznaczające się dużem podobieństwem rysunki portretowe posłużyły mu później do świetnie skomponowanego obrazu barwnego polowania „par force“. Znane również z licznych reprodukcyj, znakomite, jego akwarelowe portrety konne czterech naszych bohaterów narodowych, mianowicie: Stefana Czarnieckiego, Jana III. Sobieskiego, Tadeusza Kościuszki i ks. Józefa Poniatowskiego zdobią do dziś jeden z parterowych pokoi zamkowych.

Wielce dla kraju zasłużony, pierwszy Ordynat łańcucki hr. Alfred Potocki, piastujący godność posła z Leżajska, ochmistrza w. kor. i marszałka Galicji, zmarł w Łańcucie dnia 23. grudnia 1862. roku. Spoczywa w kaplicy grobowcowej kościoła parafialnego.

Pozostawił dwóch synów, Alfreda i Artura, oraz dwie córki: Julję i Zofję. Artur umarł w wieku młodzieńczym.

Hr. Julja zaślubiła ks. Franc. Lichtensteina, generała jazdy austrjackiej, Zofja zaś Maurycego hr. Dietrichsteina ambasadora austr. w Londynie. Na cześć hr. Julji założono w r. 1845 folwark i małą osadę Julcin, czyli Julin.

Dziedzictwo łańcuckie objął starszy syn hr. Alfred ur. w r. 1822 w Łańcucie, ożeniony w r. 1850 z ks. Marją San-guszkówną, słynną z piękności jedynaczką ks. Romana z Antonin.

Odznaczając się wybitnemi zaletami charakteru i umysłu szybko doszedł drugi Ordynat łańcucki do najwyższych godności i urzędów w kraju i w Wiedniu. Jako premjer austrjacki, namiestnik Galicji i minister umiał zawsze należycie i skutecznie bronić dobra kraju i jego obywateli, jakoteż interesów polskiej wytwórczości przemysłowej, nauki i kultury. Był wiceprotektorem Akademji Umiejętności w Krakowie i kawalerem najwyższego austr. orderu „złotego runa“. W odświeżonym zamku i parku dwukrotnie podejmował przebywającego w Galicji cesarza Franciszka Józefa I.

Dbając głównie o podniesienie rolnictwa, chowu rasowych koni i uprzemysłowienie kraju zniósł hr. Alfred historyczny „ogród włoski“, jeden z najdawniejszych, architektonicznie założonych ogrodów w kraju i położony obok duży zwierzyniec z danielami, dworkami dla dozorców, altanami i domkami ozdobnemi z wieku XVIII. Na miejscu ogrodu zbudowano rafinerję spirytusu i częściowo dworzec kolejowy.

Nowo uporządkowany park zamkowy odgrodzono od strony miasta wysokim, otynkowanym murem ceglanym. Przy południowem skrzydle zamku zbudowano duży, otwarty taras z wejściem do pokoju werandowego na I. piętrze. Na furcie, skromnej, żelaznej altany tarasowej widnieje pamiętna data powstaniowa: „R. 1863“. Fosy napełnione jeszcze za czasu I. Ordynata wodą i „tworzące małe stawki po których pływały gondole“ były już prawdopodobnie osuszone.

Oprócz robót w parkach i zamku budowano domy i dworki murowane, oraz drewniane w należących do ma-

jątku łańcuckiego wioskach, folwarkach i lasach. W odległości dwudziestu kilom, na północ od Łańcuta zbudowano, a raczej powiększono i rozbudowano w uroczem ustroniu leśnem, opodal folwarku Julcin, modrzewiowy, piętrowy pałacyk myśliwski wraz z kilkoma drewnianemi, piętrowemi dworkami pomocniczemi w skromnym stylu tyrolsko-szwaj-carskim, modnym wówczas i ogólnie stosowanym. Budowę małego osiedla wraz z parkiem leśnym ukończono około r. 1880, przed przyjazdem do byłej Galicji arcyksięcia Rudolfa, który był gościem w Łańcucie i Julinie.

Nadmienić tu należy, że w pałacu julińskim znajduje się nabyta razem z katalogiem kartkowym, od ówczesnego dyrektora lasów łańcuckich Reicherta, cenna biblioteka przyrodnicza, posiadająca nader rzadkie egzemplarze zielników, zoologji itp. innych dzieł bogato ilustrowanych barwnemi drzeworytami i miedziorytami z w. XYI. do XIX.

Z pośród innych budowli II. Ordynata łańcuckiego zwróci naszą uwagę murowany szpichlerz z piętrowemi arkadami filarowemi, oryginalna, wieloboczna, drewniana, malownicza suszarnia szyszek, drewniana leśniczówka, barokowa stajnia, wozownia itp. Jako zajęci w tym czasie w zamku, nieznani architekci występują, Bratyński (z zaboru rosyjskiego), przypuszczalnie także Antoni Łuszczkiewicz z Krakowa, Nicoladoni, Panenka (oddalony w r. 1874), Richter i wspomniany poprzednio Herbst. Przygodnie zanotowane, dosadne słowa krytyki hr. Alfredowej o pracach Herbsta świadczą, że nieudolność bezstylowej architektury austrjac-kiej była należycie oceniana.

Wewnątrz zamku odnawiano znowu i przestawiano marmurowe kominki, oraz stylowe, białe, barokowe piece kaflowe. Usunięto i sprzedano wiele wysortowanych przedmiotów urządzenia i mebli, przedewszystkiem modne ongi w okresie Ludwika XVI. małe, zgrabne foteliki, krzesła, kanapki, stoliki itp., jakby celowo przystosowane do niskiego wzrostu ks. marszałkowej. Stosunkowo niewiele już pozostało z tych stylowych, oryginalnych mebelków w zamku łańcuckim. Rzeczy sprzedane zastąpiono meblami modniej-szemi, przeważnie w stylu Ludwika Filipa (Biedermeier), przywiezionemi z Wiednia. Uzupełniano niemi zwłaszcza odnowione pokoje gościnne na parterze i na II. piętrze, oraz tzw. „paradne“, przeznaczone dla arcyksiążąt i monarchów na I. piętrze. Do kaplicy sprowadzono z Londynu dwadzieścia specjalnie zamówionych „komfortowych“ foteli angielskich (Sheraton).

Odczyszczano też i odnawiano dawne obrazy, niektóre były wysyłane do odnowienia do Paryża. W zamku pracowali artyści-malarze: Walery Eljasz, Tabiński, Chudziński i Wilhelm Leopolski; malowali oni przeważnie portrety. Leopolski wykonał między innemi kopię portretu ks. mar-szałkowej dla ks. Władysława Czartoryskiego w Paryżu. Chudziński odnawiał dawne malowidła ścienne.

Od czasu założenia ordynacji przyjął się w Łańcucie zwyczaj stosowany od dawna w szeroko rozgałęzionym, senatorskim i hetmańskim rodzie Potockich, oznaczania wszelkich budynków i innych objektów fundacyjnych starym ich herbem „Pilawą“. Powszechnie znane godło półtrzecia krzyża umieszczone wraz z inicjałami każdoczesnego Ordynata na szczytach i przyczółkach pałaców, budynków gospodarczych, fabryk, szkół, nierzadko świątyń, kaplic, figur, ołtarzy, polichromij kościelnych i gmachów publicznych (ratusze, magistraty itp.) stało się symbolem postępowej gospodarki, ładu i porządku.

Nieprzychylnie dla Polski usposobiony, pochodzący z Rzeszy podróżnik i pamiętnikarz niemiecki z r. 1840. nazwał zamek łańcucki „zwłaszcza po upadku Puław, najwspanialszym w Polsce z którym, co do bogactwa urządzenia i nagromadzonych skarbów, niewiele tylko może zmierzyć się zamków w Europie. Liczne podarki od cesarzowych, królowych i książąt ozdabiają stoły (kominki, konsole) przed zwierciadłami“. Słowa bynajmniej nieprzesadne.

O Potockich zaś napisał następująco: „Łańcut należy obecnie do rodziny Potockich, która rozdzielona na więcej gałęzi, poczynając od Morza Czarnego aż po Wiedeń, dziedziczy szereg wielkich posiadłości, oraz po części wspaniałe i sławne zamki. Od dawna wyróżniali się Potoccy wśród magnatów polskich wszelkiemi możliwemi zaletami, dowo-dzącemi szlachectwa ich urodzenia i duszy“.

„Od najdawniejszych czasów występują Potoccy wśród najwyższych dygnitarzy państwa i aż do dni obecnych zajmują w Królestwie Polskiem wysokie stanowiska honorowe. Wielu z nich dało się poznać przez swoje pisma, uczoność i wysokie wykształcenie; wszędzie zaś tam, gdzie ród ten jest wymieniany, znajdujemy utwory czegoś pięknego i pożytecznego, jakiś pełen smaku zamek, słynny ogród, jakąś szkołę - gimnazjum, - a nawet jeszcze w stepach rosyjskich znajdziemy zasadzane przez nich lasy i ulepszone rolnictwo“.

„Zdaje się, że ród ten bynajmniej niepozbawiony patrjo-tyzmu, posiada jednak pewne umiarkowanie, oraz dar wyrozumiałości i zręcznego przystosowania się do danych warunków, albowiem wielu z nich zajmuje wysokie stanowiska w służbie austrjackiej i rosyjskiej. Cechuje ich również, obca zwykle Polakom gospodarność i rozumna oszczędność. Ród ten liczy też wielu członków słynących z piękności. Ignacy Potocki znany był przy końcu ubiegłego wieku XVIII.) w połowie Europy, pod nazwą „le beau“ (piękny)."

„W ostatnich dwustu latach nie było ani jednej konfederacji, ani wogóle żadnego, pamiętnego dla Polski zdarzenia, któremuby nie przewodził jeden, albo więcej Potockich. Czterech Potockich stało na czele zwalczających się partyj, zdążających w latach dziewięćdziesiątych (XVIII. w.) do odrodzenia i odbudowy Polski“.

Nawiązując do powyższych słów pamiętnikarza, niepodobna nie wspomnieć tu o wspaniałych, monumentalnych budowlach, ozdobionych arcydziałami rzeźbiarskiemi, fundowanych przez głośnego starostę kaniowskiego Mikołaja Potockiego, oraz przez hetm. w. k. Józefa Potockiego. Baro-kowo-rokokowe, wzniesione przez nich, ciosowe świątynie w Horodence, Potoku, Buczaczu (słynny ratusz i figury), Lwowie, Tarnopolu, Poczajowie i inne należą dziś do najświetniejszych tego rodzaju gmachów w Europie. To samo odnosi się do monumentalnych kościołów i ogromnych ongi, vaubanowskich budowli obronnych Andrzeja Potockiego i jego następców w Stanisławowie. Mecenasowstwo sztuki, a zwłaszcza architektury i rzeźby hetmańskiego, magnackiego rodu Potockich tworzy chlubną kartę dziejów kultury i cywilizacji, nietylko polskiej, lecz powszechnej.

Działalność budowlana pierwszych Ordynatów łańcuckich, jakkolwiek rozwijała się wśród warunków zgoła odmiennych, była jednak również bardzo intenzywna i wykazuje długi szereg licznych budynków przeważnie utylitarnych, wśród których są dzieła stylowe o trwałej wartości estetycznej.

W roku 1885 wycofał się II. Ordynat hr. Alfred Potocki z życia politycznego i zamieszkał w Łańcucie. Umarł w Paryżu dnia 8. maja 1889 roku. Zwłoki sprowadzono do kraju i pochowano w kaplicy grobowcowej kościoła farnego. W uroczystym pogrzebie brały udział liczne delegacje z całego kraju i państwa z arcyksięciem zastępcą cesarza i ministrami austrjackimi na czele.

Hr. Alfred pozostawił dwóch synów, Romana i Józefa, oraz dwie córki, mianowicie Julję zamężną hr. Branicką i Klementynę zam. hr. Tyszkiewiczową.

Ordynację łańcucką objął starszy syn hr. Roman Potocki ur. w Łańcucie dnia 16. grudnia 1851, ożeniony najpierw z Izabelą Potocką, właścicielką rozległych dóbr po-morzańskich i brzeżańskich, zmarłą w Wiedniu dnia 21. marca 1883 r. pochowaną w kaplicy grobowcowej w Łańcucie, następnie z Elżbietą ks. Radziwiłłówną, córką ks. Antoniego, Ordynata nieświezkiego i Marji de Castełlan wnuczki Marszałka Francji, wielkiej odnowicielki parku, ogrodów, i sławnego, historycznego zamku ks. Radziwiłłów w Nieświeżu. Fakt to szczególnie dla nas ważny ze względu na gruntowne odnowienie, powiększenie i obecny wygląd parku, ogrodów i zamku w Łańcucie.

Hr. Roman III. Ordynat łańcucki piastował wiele wysokich urzędów i godności i odznaczał się tą samą, szeroko zakrojoną działalnością, przedsiębiorczością i gospodarnością, co jego wielcy przodkowie. Dla zamku zaś stworzył wraz ze swą drugą małżonką, podobnie jak ongi w wieku ХУНТ. ks. marszałkowie w. kor. Stan. Lubomirscy, nowy okres wszechstronnego rozwoju i świetności.

Dwukrotnie niemal powiększony park przez przyłączenie i zadrzewienie od strony wschodniej dużego pola, ogrodzono w całości sztachetami żelaznemi i wysoką siatką drucianą. Obok zameczka zbudowano przy skrzyżowaniu gościńca przeworskiego z leżajskim, nawprost starej alei lipowej, wiodącej do dworca kolejowego, okazałą, główną bramę wjazdową z dwiema furtkami i dwoma wysokiemi, ozdobnemi, żelaznemi, (kratowemi) skrzydłami w stylu baroku francuskiego. W przebudowanym zameczku urządzono mieszkanie dla ogrodnika i odźwiernego. Drugą podobną bramę wzniesiono obok nowego domku odźwiernego w pót-nocno-zachodniem narożu od strony miasta. Trzy zwyczajne bramy boczne w stronie południowej łączą park przez gościniec pruchnicki z nowym, ozdobnym ogrodem urządzonym wokoło stajen zamkowych i całej grupy piętrowych budynków administracyjnych, oraz gospodarczych. Ogrodzono również sztachetami żelaznemi obszerny park tzw. angielski w stronie północnej za gościńcem przeworskim.

W nowej, wschodniej części parku zamkowego postawiono opodal niewielkiego stawu okolonego grupami tzw.

dębów nowożeńców“ mały, otwarty ku stawowi pawilon drewniany p. n. „Elizin“, przypominający swym kształtem nieduże, zgrabne, francuskie przystanki kolejowe, ustrojone zwykle suto kwiatami i zielenią. W południowej stronie parku zbudowano nowy, duży dom murowany, z surowej cegły, w stylu skromnego baroku francuskiego dla naczelnego zarządu wszystkich ogrodów zamkowych.

W r. 1894 rozpoczęto gruntowne odnowienie parku wewnętrznego, tj. w obrębie dawnej twierdzy, oraz całego zamku wraz z dobudową nowej części do naroża zachodnio-południowego, według projektów, sprowadzonych z Wiednia architektów, mianowicie Farncuza, Alojzego Bauquet i Włocha A. Pio. Prace trwały do roku 1903, a właściwie do wybuchu wojny.

Park w obrębie murów twierdzy był podzielony na dwa, względnie trzy nierówne, co do rozmiarów dziedzińce, czyli ogrody. Za czasu I. Ordynata zbudowano tuż przy wieży zach.-północnej piętrową bibliotekę, obok tej zaś postawiono częściowo na miejscu dawnej zbrojowni, dwuskrzydłową, piętrową oficynę. Dawniejszą neogotycką bramę i sztachety między wieżą a kurtyną północną usunięto. Biblioteka i oficyna tworząc razem architektoniczne pendant do oranżerji po stronie przeciwnej, zamykały i odgraniczały dziedziniec zachodni, frontowy od większego dziedzińca - parku tylnego z tzw. ogrodem „włoskim“ przed skrzydłem wscho-dniem. Trzecim dziedzińcem był dzisiejszy „ogród róż“ przed południową stroną oranżerji.

Wawelu. Istniejącą w tyle poza skrzydłem po-

na

Oficynę tę rozebrano, bibliotekę zaś przebudowano na dzisiejszy „home“ z apartamentami Ordynata na parterze i w bibliotece na piętrze (bilard). Usunięto również ostatni mały domek ks. marszałkowej na bastjonie wschodnim. Dobudowana do skrzydła zachodniego w kierunku osi podłużnej nowa, trzypiętrowa część zamku zakończona jest zgrabną, smukłą wieżą kwadratową, przypominającą nieco „Kurzą Stopę“

łudniowem małą oficynę powiększono i połączono skośnem, krytem przejściem parterowem z dobudowaną do południo-wo-wsch. naroża zamku nową klatką schodową w kształcie piętrowej wieży kwadratowej, tworząc w ten sposób drugi mniejszy, zamknięty, nieregularny dziedziniec tylny, z wjazdem przez wysoką sień w nowodobudowanem skrzydle zn-chodniem. Dawna sień w skrzydle południowem łączy oba dziedzińce między sobą i umożliwia przejazd na front przez główną, ozdobną bramę wjazdową.

Przebudowano gruntownie trzy zewnętrzne fasady zamku, tj. zachodnią, północną i wschodnią. Dawne tło z surowej cegły zastąpiono na ścianach matowemi kafelkami koloru ceglastego, a ozdoby romantyczno-gotyckie, pilastra-mi i obdasznicami stiukowemi w stylu baroku francuskiego.

Najbogaciej wykonano fasadę wschodnią, która była ozdobiona tylko skromnem żłobkowaniem, czyli tzw. „niutami“. Tło ścian na wieżach pomalowano farbą ceglastą, odnawianą corocznie. Naprawiono także gruntownie zegar na wieży zach.-południowej, istniejący, przypuszczalnie od wieku ХУНТ Na ratuszu łańcuckim był już zegar w XVII. w.

Nową oprawę artystyczną otrzymały oba mosty i pięć wodotrysków, mianowicie w ogrodzie róż przed oranżerją, przed wschodniem skrzydłem zamku (dwa), przed krytą ujeżdżalnią i w cieplarni. Na całym terenie wykonano kosztowne drenowanie, nową kanalizację i nowe wodociągi ze źródeł górskich w Hanzlówce. Trzy dawne studnie zamkowe zasypano już po części w okresach poprzednich przy rozbieraniu wałów. Park ozdobiono nowemi posągami i wazonami z bronzu i marmuru.

Gruntownemu odnowieniu uległo całe wnętrze zamku wraz z oranżerją. Sień główną, oraz kurytarze, zachodni i północny na parterze oszarowano zaprawą groszkowaną („jaskółcze gniazdo“). Niektóre sale na pierwszem i pokoje gościnne na drugiem piętrze, jakoteż pokoje gościnne i kury-tarz na piętrze w oranżerji urządzono niemal w całości na nowo. Prawie żadnych zmian nie wprowadzono w historycznych pokojach i salach ks. marszałkowej, tj. w pokojach na parterze, oraz w chińskich i innych na I. piętrze. Zachowano również o ile możności, dawne polichromje, boazerje i obicia jedwabne. W wielu salach ustawiono nowe stylowe, białe piece kaflowe i nowe kominki marmurowe. Sprowadzono też wiele nowych, stylowych mebli, przeważnie z Wiednia. Całe wnętrze teatru przebudowano na sposób nowoczesny (scena o konstrukcji żelaznej na dwa piętra wysokiej) i upiększono według projektu archit. wiedeńskich Fellnera i Helmera.

Odnowiono także gruntownie wszystkie dawne budynki pomocnicze z zachowaniem pierwotnego dachu gontowego na krytej ujeżdżalni w parku. Empirowe stajnie zamkowe i wozownię powiększono znacznie i przebudowano w stylu wiedeńsko-francuskiego, eklektycznego baroku. Styl empiru zachował się tylko w holu stajni głównej. Długie szeregi

stoisk urządzono ściśle według wzorów, światowej sławy stajen wyścigowych w zamku Chantilly obok Paryża.

Z obszernej, piętrowej hali dużej wozowni z górnem oświetleniem, ozdobionej egzotycznemi trofeami myśliwskie-mi, wiodą wysokie bramy do kilku remiz z długiemi szeregami różnego rodzaju pojazdów, od początku w. XIX, aż do czasów najnowszych. Bogate uprzężarnie i siodlarnie ozdobiono barwnemi sztychami, obrazami i płaskorzeźbami angielskiemu Na miejscu naczelnem umieszczono mało znany portret olejny P. Hr. Romanowej Potockiej na koniu w pełnym skoku przez wysoką przeszkodę na tle pejzażu, malowany przez Wojciecha Kossaka.

W całym zamku wraz z budynkami pomocniczemi zaprowadzono oświetlenie elektryczne przy pomocy własnej, dużej elektrowni. Do nowego rodzaju światła przystosowano i odpowiednio przerobiono wszystkie stylowe kandelabry, świeczniki i pająki, pozostawiając jednak ze względów estetycznych, częściowe oświetlenie świecowe; światło elektryczne jest niejednokrotnie dyskretnie ukryte i przyciemnione.

Przytoczone powyżej słowa wybitnego podróżnika i uczonego pisarza niemieckiego (J. G. Kohl: Reisen) stały się dla Łańcuta w całej pełni aktualne, zarówno podczas pokoju, jak niemniej w czasie wielkiej wojny. Oto jedynie dzięki wysokim wpływom i wyrobionym stosunkom hr. Romana, oraz jego rodziny wśród najwyższych sfer dworskich, austrjackich i rosyjskich udało się uratować zamek łańcucki przed niechybną grabieżą i zniszczeniem, jakiemu uległy wszystkie niemal dwory i zamki, zwłaszcza w b. Galicji środkowej i wschodniej.

Na cześć wielkiego odnowiciela zamku i parków, oraz pomnożyciela zbiorów umieszczono na filarze w sieni głównej, marmurową tablicę z bronzowem jego popiersiem, dłuta art.-rzeźbiarza K. Chudzińskiego z następującym napisem:

„ROMAN POTOCKI III. ORDYNAT NA ŁAŃCUCIE URODZONY 16 GRUDNIA 1851 R. OJCOWIZNĘ PRZODKÓW W CAŁOŚCI ZACHOWAŁ, POMNOŻYŁ, POTOMKOM NIETKNIĘTĄ PRZEKAZAŁ, ZAMEK ŁAŃCUCKI OJCZYSTEMI PAMIĄTKAMI WZBO-

GACIŁ, DZIEŁAMI SZTUKI OZDOBIŁ, PIĘKNOŚCIĄ TRADYCJI POKOLEŃ MINIONYCH GODNĄ OTOCZYŁ, WŚRÓD WOJENNEJ BURZY WSZECHŚWIATA WOLNEJ OJCZYZNY JUŻ NIEDO CZEKAWSZY W RODZINNEM GNIEŹDZIE ŁAŃCUCKIEM OD NAWAŁNICY NIETKIĘTEM, ŻYCIA DOKONAŁ DNIA 24-go WRZEŚNIA 1915 R.

Zwłoki III. Ordynata spoczęły w zbudowanej przezeń, według projektu prof. Teodora Talowskiego, okazałej kaplicy grobowcowej pod presbiterjum kościoła paraf, z ozdobnem wejściem neogotyckiem od strony absydy. Do kaplicy tej przeniesiono z innych podziemi kościoła sarkofagi wymienionych powyżej dziedziców i Ordynatów łańcuckich.

Hr. Roman pozostawił z drugiego małżeństwa dwóch synów. Starszy syn Hr. Alfred objął ordynację łańcucką, młodszy zaś Hr. Jerzy otrzymał dobra pomorzańskie, gdzie starannie odbudował i ponownie stylowo urządził, niegdyś wielki, czteroskrzydłowy, opatrzony basztami, zniszczony przez wojnę, ze wszystkiego ogołocony, historyczny zamek z w. XIV—XVII w miasteczku Pomorzanach nad Złotą Lipą.

Przerwane przez wojnę prace około odnowienia i starannego utrzymania parków i zamku łańcuckiego wraz z pomnożonemi jego zbiorami bynajmniej nie ustały. Do parku przyłączono nową, dokupioną parcelę w stronie południowej. W ogromnych ogrodach kwiatowych, warzywnych i owocowych z rozległemi inspektami i szklarniami wprowadzono najnowsze ulepszenia i urządzenia techniczne. Rozległy, przeszło stumorgowy teren parków składa się obecnie z trzech obszarów, mianowicie z największego, środkowego parku zamkowego, między gościńcem pruchnickim i przeworskim, oraz z tzw. „parku angielskiego“ w stronie północnej, poza gościńcem przeworskim i z parku południowego, poza gościńcem pruchnickim z ogrodami i zabudowaniami gospodarczemi. Na miejscu rozebranej, dawniejszej, wysokiej szklarni żelaznej (palmiarni) zbudowano ozdobną pergolę filarową z surowej cegły, otaczającą z trzech stron, nowocześnie założony, duży kort tenisowy. Wszystkie objek-ty wraz z zamkiem utrzymywane są nadzwyczaj troskliwie, dając stałe zajęcie wielu rzemieślnikom i licznym robotników.

rzeszom

W zamku podwyższono i ozdobiono na nowo zbyt niskie kurytarze na drugiem piętrze. Dyskretne dekoracje ścian i stropów o pewnych cechach nowoczesności, dostosowane są udatnie i harmonijnie do stylowego wnętrza zamku (Ludwik XYI). W obszernych, trzymetrowej wysokości piwnicach o grubych murach i krzyżowych sklepieniach kamiennych, pod skrzydłem zachodniem, urządzono z wszelkim nowoczesnym komfortem, wygodne łaźnie zaopatrzone w najnowsze przyrządy kąpielowe i gimnastyczne, oraz przybory~ i aparaty do elektroterapji. - Lift łączy łaźnię z piętrami.

za-

Powiększono też umeblowanie przez dorobienie większej ilości stylowych mebli angielskich, według wzorów Heppel-whita z w. XVIII. Meble i całe urządzenie łaźni składającej się z kilku większych i mniejszych lokali wykonali bez rzutu rzemieślnicy lwowscy.

Pewną część zbiorów odziedziczonych po zmarłym, w swoim pałacu w Paryżu ś. p. hr. Mikołaju Potockim przywieziono do zamku łańcuckiego. Hr. Mikołaj Potocki ofiarował, jak wiadomo, prawie cały, wielki swój majątek, wspólnie z Maurycym hr. Zamojskim na utworzenie leg jonów polskich we Francji. Z pośród rzeczy przywiezionych wyróżniają się szczególnie dwa cenne gobeliny francuskie z w. XVIII. (Manufacture d‘Aubusson) z podwójnemi herbami (dwie „Pilawy“ obok siebie) Potockich, dalej jeden z najlepszych portretów Honor. Fragonarda, przedstawiający popiersie rycerza, dobry portret Jana Potockiego, piękny portret Delfiny Potockiej w białej sukni przystrojonej suto koronkami, pendzla Ary Scheffera, oraz bogaty zbiór nadzwyczaj cennych, dużych, rzadkich dzieł (ksiąg) ilustrowanych sztychami z zakresu architektury, historji, geografji i topografji w języku francuskim, włoskim i łacińskim, jakoteż wiele innych książek mniejszych. Jest to część ogromnej, słynnej ongi biblioteki tulczyńskiej. Wśród książek przywiezionych znajduje się także niewielki, ręcznie pisany na pergaminie, iluminowany modlitewnik łaciński z połowy wieku XYI. Miernie wykonane, a dobrze zachowane iluminacje wykazują charakter sztuki flamandzko-fran-cuskiej. Bibliotekę umieszczono w skromnych szafach ustawionych w galerji rzeźb na miejscu usuniętych odlewów gipsowych, staroklasycznych posągów przeniesionych do dużej, parterowej hali w oranżerji.

Naukowem uporządkowaniem i opracowaniem, zaniedbanego przedtem archiwum zamkowego zajmuje się Profesor U. J. K. Dr. Teofil Emil Modelski, któremu zawdzięczam wiele cennych uwag i wskazówek archiwalnych, oraz historycznych. Przy sprzyjających warunkach zamierzony jest szereg publikacyj specjalnych, odnoszących się do archiwum, oraz zbiorów zamku, które w całej pełni na to zasługują i niewątpliwie przyczynią się znacznie do pomnożenia dorobku polskiej nauki i kultury. Porządkuje się również i kataloguje obfitująca w cenne dzieła, zwłaszcza francuskie, zawierająca także zbiór nut z w. XVIII. dość duża biblioteka zamkowa.

Podobnie jak za poprzednich Ordynatów zbudowano w Łańcucie i w innych, należących do ordynacji miejscowościach, wiele nowych budynków gospodarczych i fabrycznych. W połowie drogi (10 kim.) między Łańcutem, a wspomnianym Julinem, posiadającym już własną elektrownię oświetleniową, zakupiono w Potoku położony wśród lasów stylowy dworek romantyczno-gotycki z w. XIX. przeznaczony do celów łowieckich. Na dziedziniec tego dworku przeniesiono z Julina, wcale dobrze modelowany, cynowy posąg św. Huberta z jeleniem z w. XIX. Opodal znajduje się zagroda istniejącej od dawna hodowli rasowych, angielskich psów gończych.

Pomimo powszechnie znane niedomagania „kryzysowe“ i utrudnienia gospodarcze, oraz przymusowe uszczuplenie majątku nie ustają w zamku łańcuckim, oraz w parkach i ogrodach, nader kosztowne prace konserwacyjne i inwestycyjne.

IY.

ZAMEK DZISIEJSZY

Krótki opis zaczniemy od wejścia głównego do parku, na końcu starej alei lipowej, wiodącej dziś do dworca kolejowego, a niegdyś łączącej park zamkowy z dużym, dawnym „ogrodem włoskim⁴' i zwierzyńcem. Po drodze oglądniemy stojące w parku budynki i posągi.

PARK.

ZAMECZEK. Tuż przy nowej, głównej, bramie wjazdowej (francuski barok) stoi tzw. zameczek ks. marszałkowej z pocz. w. XIX. Był to typowy, tak bardzo wówczas modny „maison de plaisance“ (domek rozrywkowy), położony jak zwyczaj nakazywał, dość daleko od pałacu głównego, np. oba „Tria-nony“ w królewskim parku wersalskim obok Paryża itp. Piętrowy zameczek zbudowany pierwotnie „strukturą grecką“ i gotycką z okrągłą basztą narożną, wykonaną w części górnej z surowej cegły, otoczony fosą z małym mostkiem zwodzonym był typowym pałacykiem roman-tyczno-gotyckim o pewnych cechach dworków holenderskich (Zarzecze, Rudniki itp.). Wewnątrz zachowały się na piętrze dawne pokoje i okazała, dość duża sala eliptyczna, ozdobiona przez Baumana sztukaterjami podobnemi do jego deko-racyj w najwspanialszych salach zamku.

W wytwornie urządzonych, nazewnątrz celowo skromnych (Mokotów) „domkach rozrywkowych“ w kształcie chatek i komórek krytych słomą, groteskowych dworków, altanek, kiosków pseudoorjentalnych itp. jakich było wiele w dawnym „ogrodzie włoskim⁴', w zwierzyńcu i w parku zamkowym, spędzano zwykle poobiednie godziny odpoczynkowe na lekturze, grze na instrumentach, zabawach towarzyskich itp. Każdy z tych domków miał odpowiednio dobraną własną nazwę. Obecnie jest zameczek mieszkaniem odźwiernego i ogrodnika.

Od zameczku prowadzi szeroka aleja, - dawny gościniec przeworski, - do parku zewnętrznego. Na lewo znajduje się w nowej, wschodniej części ogrodu wspomniany stawek z grupami historycznych dębów. Idąc w głąb parku mijamy położone na prawo, duże zabudowania cieplarniane. CIEPLARNIA. Wchodzimy do niskiej, niezbyt obszernej, lecz smacznie urządzonej szklarni głównej. Przed drzwiami cztery oryginalne, fajansowe postumenty w ^charakterze włoskim, ozdobione amorkami w wypukłorzeźbie. Wejście i ścianka frontowa przybrane bluszczem i kwiatami. Wewnątrz zachwycająca gęstwina wszelkiego rodzaju palm, oryginalnych, rzadkich okazów egzotycznych kwiatów i roślin pnących, oraz wodnych, zgrupowanych malowniczo, wzdłuż krętej ścieżyny, oraz równolegle płynącego strumyka wiodącego do swego źródełka wypływającego z pluskiem ze skałek porośniętych mchami i kwiatami. Na wierzchu skał stoi niewielka grupa marmurowa, przedstawiająca nagiego chłopaczka broniącego przed żmiją podniesioną do góry ręką, tulącą się doń lękliwie, i przyklękającą, małą dziewczynkę. Przy ścieżce w cieniu palm i kwiatów ławki odpoczynkowe.

Zdążając, dalej aleją parkową, obok otoczonego krzewami i kwiatami nowego domu dyrektora parku i ogrodów, dochodzimy do wspomnianej już, krytej ujeżdżalni. UJEŻDŻALNIA. Jest to duży, murowany, otynkowany budynek prostokątny, zakończony z obu stron węższych przybudówkami półkolistemi, pokryty gontami, obrośnięty do połowy bluszczem. Wzniesiono go w latach 1829—1830 ściśle według zachowanych planów i rysunków w stylu empiru, z wyjątkiem opuszczenia kolumn przy obu przybudówkach, odnowiono zaś gruntownie podczas ostatniej wielkiej restauracji całego zamku.

Na środku obu ścian długich występują ryzality z tympanonami. W ryzalicie frontowym wnęka z marmurowym posągiem Djany z jeleniem (kopja z Luwru). U góry w tympanonie herb „Pilawa“, po obu stronach łukowego sklepienia wnęki z Djaną umieszczone są w wieńcach laurowych

У-

käf^}

•"

•■Ж

; ж

I!

мёШ

9. HR. JAN POTOCKI mal. Jan Lampi I. (1751- 1830)

~yv

:

с

;l

щж

€s

* Ч Ч-

€s

U

Л.

l\v\\vvkv

10. JÜLJA Z KS. LUBOMIRSKICH HR. JANOWA POTOCKA mal. Jan Lampi I. (1751—1830)

litery, mianowicie na lewo (od widza) : E. P. (Elżbieta Potocka), a na prawo: R. P. (Roman Potocki), poniżej na tabliczkach rok: 1899. Są to daty gruntownego odnowienia ujeżdżalni. W ryzalicie tylnym mieści się wjazd. Wnętrze budynku prostokątnego zajmuje arena, w obu zaś półkolach umieszczone są podwyższone loże dla widzów. WODOTRYSK. Przed ujeżdżalnią połyskuje na szmaragdowej polanie otoczony kwiatami i bronzowemi wazonami, malowniczy, okrągławy basen z fontaną. Na niskim złomie skalnym przykląkł nagi, odlany z bronzu młodzieniec (Herakles) i przygniata kolanem, oraz dłonią dużego węża wyrzucającego z szeroko rozwartej paszczy wysoki strumień wody, opadającej na szerokie liście, oraz różowe, białe i żółte kwiaty wonnych róż wodnych.

ma-

DUŻY KORT TENISOWY. W tyle poza wodotryskiem zbudowano w ostatnich czasach na miejscu dawnej, dużej pal-miarni nowocześnie urządzony kort tenisowy, otoczony z trzech stron podwójną pergolą o filarach z surowej cegły, przykrytą biało lakierowaną kratą drewnianlą, obrośniętą powojami i pnącemi różami. Z altany i pergoli malowniczy widok na opisany wodotrysk i stylową ujeżdżalnię. Droga wiedzie dalej do majestatycznej alei lipowej, okalającej całą warownię, w miejscu dawnego wału zewnętrznego. WAROWNIA. Z każdego miejsca tej alei roztaczają się, pomiędzy potężnemi pniami wiekowych lip, coraz to inne, zachwycające widoki na szeroką fosę, kamienne kurtyny i ciosowe bastjony, pokryte wraz z całym obszernym dziedzińcem dawnej twierdzy (około 300 m. średnicy), — lowniczemi grupami, klombami i kępami różnobarwnych, dobrze zestawionych i stonowanych kwiatów, oryginalnych drzew i krzewów. Tworzą one wraz z posągami, wazonami, kolumnami, budynkami i częściami zamku w tle, czarujące barwami, urozmaicone architekturą, pyszne partje pejzażowe.

Nadmienimy tu, że do twierdzy łańcuckiej najbardziej jest zbliżony zamek „Krzyżtopór“ w Ujezdzie (ruiny), oraz mniej już zamek wiśnicki. Należące do tego typu mniejsze warownie zamków w Rzeszowie, Podhorcach, Złoczowie i inne, oraz klasztoru w Częstochowie są tylko czteroramienne i różnią się odmiennem położeniem. Najdalej na północ wysuniętą, podobną, pięcioramienną twierdzą budowaną współcześnie i przypuszczalnie przez polską inżynierję wojskową był oddzielny fort, wzgl. zamek w obrębie wschodniej części miejskich murów obronnych w Smoleńsku nad Dnieprem. Pod pewnemi względami podobne są także zamki w Brodach, Dubnie i Zbarażu. W szczegóły bardzo ciekawe i znamienne wchodzić tu nie możemy.

Idąc aleą parku wzdłuż południowej strony twierdzy, mijamy zbudowany w fosie pełny most kamienny dla pieszych, ozdobiony staremi wazonami kamiennemi i grupami kwiatów, zamykany od strony zamku nową, francuską, barokową bramką żelazną, ustawioną nad szerokiemi, kilkustopniowemu schodami. Poza nią w głębi, tonące w zieleni, pochodzące z czasu ks. marszałkowej, kryte przejście piętrowe na otwartych arkadach między zamkiem, a oranżerją.

Obok na bastjonie południowo-zachodnim kształtna, podłużna, piętrowa, klasycystyczna oranżerja z w. XVIII. przypominająca pałac „Marynki“ w Puławach, o niewidocznym, wklęsłym dachu, ukrytym poza wysoką atyką, opartą od strony północnej na dużych kapitelach korynckich. wieńczących szerokie, silne pilastry. Przed nią niewielki, uroczy, „włoski ogród róż“ z ozdobnym wodotryskiem na środku, przypominającym, w małej skali, słynną „fontanę lwią“ w Alhambrze w Hiszpanji. Wokoło zapełnione kwiatami białe, marm. wazony, ławy, kolumny i marm. posąg amazonki na postumencie naśladującym cokoły posągów z Luwru. Przed amazonką marm. kopja suto rzeźbionego sarkofagu starorzymskiego, wypełnionego kwiatami.

Przechodząc na stronę zachodnią widzimy główne wejście do oranżerji w kształcie zgrabnego, jońskiego portyku kolumnowego. Przed nim stoją wypełnione kwiatami, dwa wysokie wazony bronzowe, ozdobione ornamentem rytym, odlane z dział zdobytych przez Jana III. pod Wiedniem (1683).

Z naroża alei otwierają się wspaniałe perspektywy w stronę południową i zachodnią.

MOST WJAZDOWY. Na środku alei zachodniej znajduje się nowy, pełny, kamienny most wjazdowy, zbudowany w fosie, ozdobiony alegorycznemu kamiennemi posągami chło-pięcemi, balustradą, marmurowemi wazonami i orłami. Na bocznych narożach obu bastjonów ustawione są po obu stronach mostu małe, ostatnio przebudowane wieżyczki strażnicze (Rzeszów, Podhorce, Złoczów itp.), ustrojone wraz z mostem i kurtynami zielenią i kwiatami.

Przy końcu alei bieleje na bastjonie zach.-północnym, wśród drzew, krzewów i kwiatów, półokrągła glorjeta koryncka ks. marszałkowej z nowszym, marm. posągiem Djany, dłuta rzeźbiarza francuskiego P. d‘Epinay z r. 1899. Po okrążeniu warowni wracamy do mostu wjazdowego. WNĘTRZE WAROWNI. Po przekroczeniu mostu jesteśmy na ogromnym dziedzińcu dawnej twierdzy, zamienionym na okazały, piękny, francusko-angielski park wewnętrzny. Na miejscu obu orłów marm. zbudowana była w wysokim wale, obronna brama wjazdowa z wieżycą strażniczą na wierzchu. Dawny wygląd wnętrza warowni podaliśmy w części poprzedniej, historycznej. Szeroka aleja wiedzie od mostu wśród gazonów i kwietników do głównej, zamkowej bramy wjazdowej. Na prawo widzimy arkadowe przejście i obrośniętą bluszczem północną stronę oranżerji, na lewo wspomnianą glorjetę.

Y.

ZAMEK

Wygląd zewnętrzny.

SKRZYDŁO ZACHODNIE. Przed nami zachodnia, frontowa, nowa fasada zamku o siedmiu parach okien przedzielonych na obu piętrach stiukowemi pilastrami na tle cegla-stem. Parter ozdobiony żłobkowaniem poziomem, czyli „niu-tami“ i częściowo boniami, zachował przypuszczalnie wraz z portalem wygląd dawny, pierwotny. Z obu naroży występują silne, kwadratowe wieże bastjonowe (mylnie „bel-uardy“). Podobne wieże wysunięte są z dwóch naroży przeciwległych. Wskazuje to, że czworoboczny zamek był pierwotnie przeznaczony również do celów obronnych, z możliwością zastosowania ognia flankowego. Tła ścian wszystkich wież pomalowane są na niaste, hełmy barokowe obu wież frontowych pochodzą z wieku XVII/XVIIL Z tego czasu pochodzi też zapewne zegar na wieży prawej, zach.-południowej. Do tej wieży przytyka część dawniejsza dwupiętrowa z czasu ks. marszałko-wej i nieco cofnięta, nowsza, trzypiętrowa, zakończona smukłą wieżą narożną, dobudowana przez III. Ordynata hr. Romana, który przebudował też dawniejszą bibliotekę, (dziś tzw. „home“) przylegającą do wieży lewej, zach.-północnej. Piastowski orzeł kamienny na górnej kondygnacji nowej wieży pochodzi z zamku Wilczków w Kreutzenstein pod Wiedniem.

kolor jasno-ceglasty. Miedziane, ba-

Na środku skrzydła frontowego znajduje się na osi mostu, dawny ozdobny, główny portal wjazdowy. Umieszczona nad nim marmurowa tablica barokowa z herbem Lubomirskich „Sreniawą“ u góry, zawiera następujący, współczesny napis łaciński:

STANISLAUS COMES IN WIŚNICZ LUBOMIRSKI PALATINOS ET GENER [alisj CRAC[oviensis] ZATORIEN[sis] SCEPUSlEN[sis] NEPOLOMICEN[sis] E[t] CAPITANEUS EXERCITUUM REGNI CONTRA OSMAN U [m] IMPERATORE[m] TURCARU[m] ET DZI-ANUMBET GEREI CHANUM TARTARORUM GENERALIS PRAE-FECTUS, UT VIRIB[us] CURIS PUB[li]CIS ATQ[ue] BELLIS LIVONICO MOSCHICO PRUSSICO SEVTHICO TURCICO IPSA DEM[um] AETATE FESSIS QUIETEM PARARET AEDES HAS CONDIDIT ET ORNA VIT UT SALUTI COM[m]UNI PRODESSET PROPUGNACULUjm] ADIECIT AN[n] О CHRISTI MDCXLI.

Napis ten opiewa w przekładzie polskim następująco: „Stanisław Hrabia na Wiśniczu Lubomirski Wojewoda, oraz Krakowski, Zatorski, Spiski, Niepołomicki itd. Starosta.

Wojsk Rzeczypospolitej przeciw Osmanowi Cesarzowi Turków i Dzianumbet Gerei Chanowi Tatarów — Najwyższy Wódz, żeby dla sił swoich, staraniem o dobro publiczne, a także wojnami, inflancką, moskiewską, pruską, szwecką, turecką, wreszcie samym wiekiem steranych, miejsce odpoczynku przygotować Dom (zamek) ten zbudował i ozdobił. Ażeby zaś dobru publicznemu mógł służyć, twierdzę dołączył. Roku Chrystusa 1641.“

SKRZYDŁO PÓŁNOCNE. Okrążywszy wspomniany, obrośnięty bluszczem „home“ jesteśmy przed długiem, co do fasady podobnie przebudowanem skrzydłem północnem o dziewiętnastu oknach. Nad dziewięcioma, środkowemi oknami parteru umieszczone są dawniejsze, obramione girlandami, stiukowe tarcze herbowe rodów skoligaconych z Lubomirskimi i Potockimi, a mianowicie, idąc od prawej ku lewej: Mniszech, Ciołek (Wieniawa, Poniatowscy, Leszczyńscy), Leliwa (Tarnowscy), Pogoń z wieżą (Sanguszkowie), Orzeł (Radziwiłłowie), Pogoń bez wieży (Czartoryscy, Sapiehowie), Śreniawa (Stadniccy, Lubomirscy), Topór (Kmitowie, Pileccy, Ossolińscy) i Jelita, albo Półkozic (Czarnkowscy, Ligęzowie). Nad środkowem oknem I. piętra, godło „Pilawa“ Potockich.

Wzdłuż całego skrzydła wznosi się niski, falisty taras z kilkustopniowemi, szerokiemi schodami, ozdobiony palmami i sześcioma dużemi wazonemi bronzowemi, odlanemi również z dział zdobytych pod Wiedniem, podobnie jak wazony przed portykiem oranżerji. Przed skrzydłem północnem otwarta polana z widokiem w odległą dal.

SKRZYDŁO WSCHODNIE. Zgoła inny widok zwarty, zamknięty grupami wysokich, gęstych drzew przedstawi się nam przed najbogaciej ozdobioną fasadą wschodnią, ujętą dwiema wysuniętemi z naroży kwadratowemi wieżami po-krytemi, dachówkowemi, czerwonemi dachami brogowemi. Najbardziej rozczłonkowana, przed restauracją gładka, fasada wschodnia o pilastrach boniowanych, z maskaronami ludzkich głów i kulami nad ośmioma parami okien wyka* żuje znamiona stylu francusko-holenderskiego.

Przed wieżami dwa okrągłe baseny z wodotryskami, między niemi rozpościera się, jakby ogromny dywan, symetryczny ornament ogrodu włoskiego, wzgl. francuskiego z marm. posągiem amora goniącego na panterze, na dużym gazonie środkowym. Wokoło symetrycznie ułożone kwietniki, ścieżki, wazony i ławy marm. oraz zapełnione kwiatami, barwne wazy porcelanowe. Naprzeciw amora stoi na osi zamku, na podwyższeniu ziemnem, smukła, ciosowa kolumna etruska z orłem napoleońskim na kapitelu, poza nią na wzniesieniu pozostałem po dawnym wale, wyrasta grupa wysokich lip tworzących cienistą altanę.

Przy wieży wsch.-południowej ukryte są w gęstwinie wielkolistnego bluszczu wąskie, romantyczne, kamienne schody zewnętrzne, z w. XVIII., wiodące do wspomnianej altany żelaznej na tarasie południowym.

SKRZYDŁO POŁUDNIOWE. Południowa strona zamku jest pod względem architektury, wskutek rozmaitych przybudówek, najbardziej skomplikowana i niejednolita. Do naroża wschodniego dobudowano kilka pokoi parterowych z otwartym tarasem i pokojem werandowym na piętrze. Dalej widzimy nową, niską wieżę z klatką schodową, skośny, pełny mur krytego przejścia parterowego i nową piętrową oficynę obok nowej również, wspomnianej, wysokiej wieży na narożu połudn.-zachodniem. Przed tarasem stoi wśród kwiatów nowy, marm. posąg Djany, naprzeciw urządzono mały kort tenisowy. Właściwa, dawna, skromna fasada południowa znajduje się obecnie na dziedzińcu tylnym. Przez arkadę w przejściu między zamkiem, a oranżerją przechodzimy po kilku stopniach z powrotem przed skrzydło zachodnie, frontowe.

Eklektyczne dekoracje trzech oglądanych fasad o charakterze pałacowym nie są pozbawione znamion stylowych baroku francuskiego z w. XVII. Mury z surowej cegły ozdobione oszarowanemi, rzadziej ciosowemi pilastrami, gzymsami i obramieniami okien są do dziś powszechnie używane w Paryżu i innych miastach Francji, a także w Niemczech, Anglji i Holandji. Pomimo pałacowe przyozdobienie fasad, cały czworobok zamku jest blokiem silnie zwartym, o dobrych proporcjach zasadniczych kształtów architektury włoskiej, i o znamionach baroku polskiego. Wyłaniające się liczne problemy architektoniczne i zagadnienia dziejowe będą omówione w monografji większej.

VI.

WNĘTRZE ZAMKU.

PARTER.

Dla orjentacji ogólnej zaznaczymy, że wnętrze zamku zbudowane jest systemem kurytarzowym. Okna kurytarzy wychodzą na dziedziniec, a zasadniczo dwuosiowych, jedno-traktowych pokoi na zewnątrz. Układ pokoi na parterze i na niskiem II. piętrze jest komnatowy, na I. piętrze zaś amfi-ladowy. O połowę węższe skrzydło południowe tworzyło pierwotnie tzw. „galerję“, tzn. mieściło w sobie, na parterze i na piętrze, tylko kryte przejścia, czyli kurytarze łączące inne skrzydła zamku i umożliwiające okrążenie całego czworoboku. Okrążenie takie jest obecnie przerwane, późniejszem zabudowaniem na parterze i na II. piętrze skrzydła południowego i zachodniego, a na I. piętrze, salą balową i kolumnową. Na parterze i na II. piętrze mieszczą się pokoje gościnne, na pierwszem, zaś sale przyjęć, pokoje bawialne, jadalnie, oraz sypialnie dziedziców zamku i gości najdostojniejszych.

HOL. Przez furtę w nowej, dwuskrzydłowej bramie żelaznej wchodzimy do obszernej sieni, czyli holu o masywnem sklepieniu krzyżowem, opartem na jednym silnym, niskim filarze środkowym. W całym kraju mamy zaledwie kilka dawnych hal jednofilarowych. Połowa przybramna służy jako przejazd na dziedziniec, przez drugą bramę przeciwległą, a zabudowana dawniej, obecnie odsłonięta część druga tworzy pięknie urządzoną sień wstępną. Całe urządzenie pochodzi z czasu ostatniej restauracji zamku. Dawne dzieje wieków rycerskich przypominają ustawione pod ścianami trzy potężne działa spiżowe. Jedno tylko największe, — 4.20 m. długie, — opatrzone h. Sreniawą z szyframi Stan. Lubomirskiego i datą: 1634, pochodzi z dawnych wałów zamku łańcuckiego, dwa inne, mniejsze, z herbami i napisami Potockich, — jedno z datą: 1691 — 2.60 m. długie, drugie: z r. 1740, — 2.40 m. długie, — pochodzą z Stanisławowa. W kącie przy bramie wjazdowej stoi czwarte działo mniejsze 2 m. długie, — z niewyraźnym herbem Leliwą, Tarnowskich. Ustawione przy niem, na posadzce okrągłe, żelazne kule armatnie wykopano na dziedzińcu (parku) twierdzy. Zawieszona obok barokowa wypukłorzeźba włoska, przedstawiająca belonę na koniu, mylnie nazywana portretem ks. Henryka Lubomirskiego, była zakupiona razem z ustawionym po przeciwnej stronie, włoskim kominkiem renesansowym, przez Hr. Romana w Rzymie.

Przy drugiej bramie stoi lektyka ks. marszałkowej z w. XVITT. Na filarze, opisana poprzednio tablica ku czci Hr. Romana i oprawiony sztych, przedstawiający drzewo genealogiczne Potockich.

SKRZYDŁO ZACH. i POŁUDNIOWE. W prawej części skrzydła zachodniego i w skrzydle południowem mieszczą się pokoje gościnne, łączone, jak wogóle w całym zamku, po dwa i trzy razem w jedno mieszkanie posiadające zwykle własną łazienkę, pokój toaletowy i pokój dla służby. Urządzenie wszędzie stylowe, meble z w. XVIII. i XIX., na ścianach cenne sztychy polskie, francuskie i angielskie. W jednym z pokoi zawieszone są cztery, wspomniane portrety konne, pendzła Juljusza Kossaka. Na kurytarzu zachodnim, dwa dobre, duże obrazy ol. z w. XVIII. przedstawiające Lota z córkami i Zuzannę w kąpieli.

ARCHIWUM. W części nowo dobudowanej mieści się archiwum zamkowe z wieloma, staremi dokumentami perga-minowemi, wśród których wyróżniają się odczytane przez Profesora Dr. Modelskiego nadzwyczajnej rzadkości pergaminy ruskie z w. XIY/XY. Tam też znajdują się dwa nieznane portrety malowane olejno na deskach przez Wojciecha Stattlera, przedstawiające I. Ordynata hr. Alfreda i jego małżonkę Józefę Marję z Czartoryskich.

KURYTARZ PÓŁNOCNY i WSCHODNI. Po trzech stopniach wchodzimy z holu do ciemnej, zachodniej sieni przed schodami głównemi i do ciemnego również kurytarza północnego. Nawprost schodów wisi na sklepieniu duża, okrągła latarnia ozdobiona złoconemi bronzami w stylu Ludw. XYT. Podobna, lecz skromniejsza latarnia znajduje się w „Małym Trianonie“ Marji Antoniny w parku wersalskim. Nad kanapą, nowsza kopja portretu współczesnego Barbary Radziwiłłówny. Na ścianach kurytarza północnego, kopie portretów Radziwiłłów według oryginałów z zamku nieświezkie-go, kopja obrazu Rubensa przedstawiającego apoteozę Marji Medycejskiej i kopja obrazu van Dycka: rodzina Karola V.

Na środku, pod ścianą oryginalny, inkrustowany stół angielski na czterech siedzących chartach (Chippendale), w. XYI1I, nad nim zegar angielski: „Marle et Cie. L to London“. W rogu nadzwyczaj rzadki, niespotykany okaz dużej, mahoniowej szafy kredensowej, wykonanej w kształcie gruszki, w stylu holendersko-angielskim z I. poł. w. XYIII. (ma pochodzić z Wilna). Kurytarz zaciemniają dawne krużganki zupełnie dziś zabudowane pokojami dla służby przyjeżdżających gości.

KAPLICA: mieści się w pokoju tuż przy sieni, naprzeciw głównej klatki schodowej. Na sklepieniu skromny ornament perełkowy, zapewne pierwotny. Ołtarz w kształcie skromnej, ciemno pomalowanej szafy renesansowej; na dwuskrzydłowych drzwiach herby rodowe. Wewnątrz nad mensą kopja obrazu M. B. Ostrobramskiej. Obraz, antepedjum i srebrne lichtarze w kształcie klęczących aniołów wykonał jubiler wileński Cezary Steinberg na zamówienie Hr. Marji z Ks. Sanguszków Alfredowej Potockiej, podczas jej pobytu w Wilnie w r. 1877 z córką Klementyną i synami Romanem i Józefem biorącymi udział w pielgrzymce do Ostrej Bramy.

Na ścianie obok ołtarza dwie chorągwie żałobne z sztychami i dedykacjami poświęconemi zmarłym Potockim (wojew. Stefanowi, drugi napis zatarty). Sztychy takie, - w. XII/XVIII, - należą dziś do unikatów; są o wiele rzadsze, niż mało również spotykane tzw. „tezy doktorskie⁴“ i „sztychy nowożeńców“ (Charzewice).

Są tu też dwa cenne obrazy, mianowicie duża św. Rodzina Fr. Frankena starszego (1542—1616) ol. deska i Chrystus i Samarytanka (ol. deska). Kornel. Poelenburga (1586—1667). Madonna z dzieckiem w owalu przypis. Ant. Raf. Mengsowi. Kaplica pierwotna mieściła się w pokoju sąsiednim,, narożnym, zamienionym obecnie na gabinet Ordynata.

GABINET ORDYNATA. Na ścianach i sklepieniu zachowała się dawna, obecnie odnowiona polichromja „groteskowa⁴⁴. Meble angielskie na wzór Sheratona i Heppelwhita wykonali bez zarzutu stolarze lwowscy. Na kominku trzy wazy starogreckie, czerwonofigurowe. Na jednej Odys (Ulisses) i Kirke zamieniająca jego towarzyszy w świnie, poi. w. Y. przed Chr. („Eos“ XXXI 1928). W ciemnej komórce sąsiedniej wieży mieli być więzieni zakładnicy Rakoczego.

POKOJE GOŚCINNE. W krzyżowo sklepionych pokojach gościnnych zachowały się resztki dawnej polichromji z w. XVIII. w postaci idylicznych obrazów i supraport z kozami, capami, ruinami itp. malowanemi przez łańcuckiego architekta i malarza nadwornego Wincentego Brennę (1745— 1820). W jednym z pokoi namalowane są temperą na ścianie dawne widoki zamku z w. XVIII/XIX, przypuszczalnie również przez Brennę, a odnowione i ujęte w owalne ramy, podczas ostatniej restauracji całego zamku. Dawniej jeszcze miał je odnawiać (przemalować) Chudziński i Tabiński.

Na ścianach innych pokoi zawieszone są rzadkie sztychy portretowe, mianowicie Jana III. Sobieskiego, królowej Marji Józefy Leszczyńskiej, Katarzyny Opalińskiej, Poniatowskiego, Moszyńskiego, z Flemingów Czartoryskiej, Stan. Potockiego i in. Są też portrety córek Jana III. i nadzwyczaj rzadki sztych przedstawiający pogrzeb córki Jana III. „Britan. et Hibern. Regina“ Marji Klementyny (Paulus Pannini-Roccus sc. Romae). Jest też niezmiernie interesujący, własnoręczny rysunek z autentycznym napisem i podpisem Wilhelma II. przedstawiający alegorję Europy. Na kominkach bronzy i zegary w stylu Ludw. XYI. i cesarstwa, oraz porcelana saska, polska itp.

W apartamentach Ordynata w homie pod biblioteką zwracają również uwagę sztychy portretowe historycznych osobistości polskich, obrazy Woje. Kossaka i bardzo cenny widok zamku łańcuckiego z końca w. XVIII. malowany tuszem przez wybitnego architekta Tomasza Thomonda (1780? —1816?). Stwierdza to, nieznany dotąd w literaturze naukowej fakt, że Thomond podczas swej podróży do Petersburga na dwór carski, gdzie wykonał wiele znanych budowli monumentalnych, przebywał przez pewien czas w Łańcucie i brał zapewne udział w przebudowie zamku na rezydencję pokojową. W „pokojach tureckich“ wiszą dwa inne, dotąd nieoznaczone i nieznane, nieco zniszczone, gwaszowe, świetne widoki Thomotnda. Jeden przedstawia ruiny starożytnego Rzymu z sztafarzem ludzi, stadem bydła rogatego, oraz trzodą kóz i owiec, a drugi św. Piotra (?) w ciemnej hali starorzymskiego więzienia. Na kurytarzu II. piętra zawieszony jest trzeci, również nieoznaczony dotychczas i nieznany, interesujący rysunek ołówkowy Thomonda, przedstawiający precyzyjnie rysowane pinje, ruiny świątyń, posągów, kolumn itp. szczątków sztuki staroklasycznej, z własnoręcznie napisaną, francuską dedykacją poświęcającą ten utwór ks. Marszałkowej w dzień jej imienin. Rysunki te pozwalają domyślać się, że ks. marszałkowa, zapewne poznała Thomonda w Rzymie i zaprosiła do Łańcuta.

„POKOJE TURECKIE“. Dwa ostatnie pokoje w skrzydle półn., pokój narożny i następny, obecnie jednookienny pokój toaletowy w skrzydle wschodniem, tworzą razem tzw. „pokoje tureckie ks. marszałkowej“. Nazwa bynajmniej, nie z powodu tureckiego urządzenia i ściśle tureckiego wy-

* glądu wnętrz tych pokoi, jakby się spodziewać należało. Byłoby to zbyt rażącem odstępstwem od dobrego tonu i wytwornego smaku kultury zachodniej. Chodziło tu jedynie o pewne zaakcentowanie sentymentu dla znanych wydarzeń dziejowych, które zdołały wytworzyć modę, jak niemniej o ideje romantycznego nastroju i rozmiłowania się w ułudnych tajnikach baśniowego świata wschodu. Dla zaznaczenia swoiście pojmowanego, wyidealizowanego egzotyzmu orjentalnego wystarczy zawieszona w szerokiem przejściu między pokojami, kotara o drobnym ornamencie wschodnim i wystarczą obicia taką samą materją zgrabnych, mahoniowych mebelków angielskich, ozdobionych sztychami (sceny mitologiczne i alegoryczne) na drabinkowych oparciach. Na gzymsach podsklepiennych, witrynach z porcelaną saską, wiedeńską, francuską i polską, oraz na nowszych „Boullach“ stoją tu i ówdzie stare i nowsze, bronzowe, cenne figurki chińskie i japońskie. Oto cała „tureckość" i egzotyzm historycznych pokoi tureckich.

Pozatem prawie wszystko jest tu angielskie, a mniej francuskie. Całe urządzenie wraz z typowo angielskiem, nia-honiowem podwyższeniem przy oknie jest niemal wierną kopią wnętrz domów, dworów i pałaców angielskich z w. XVIII/XIX. Nie brak nawet oryginalnego, przenośnego piecyka do węgli. Wśród porcelany wyróżniają się filiżanki sewrskie i koreckie, oraz filiżanka z podobizną Marji Antoniny, w ciemnym stroju więziennym, według portretu Kucharskiego. Na ogrodzeniu podwyższenia, na stolikach i szafkach wiele małych, bronzowych figurek i lampek oliwnych, włoskich i francuskich z w. XVIII. Na kominku w sypialni oryginalne drzewo z bronzu na którego konarach wiszą na łańcuszkach czółenkowe lampki oliwne. Jest to naśladownictwo starożytnej lampy pompejańskiej.

Na specjalną uwagę zasługuje bogato inkrustowany okrągły stół, składane biurko podróżne z wieloma skrytkami i szufladkami, mały składany, podróżny klawikord wiedeński Deutschmanna z w. XVIII., oraz takiż klawikord angielski: „Fridericus Beck Londini fecit 1779. N. 4. and 10. Broad

Street Soho“. Ściany ozdobione są obrazami niderlandzkimi i wloskiemi z w. XVII. i XVIII. Okrągły obraz przedstawiający królowę Marysieńkę Sobieską jako alegoryczną postać Flory jest kopią większego obrazu plafonowego z Wilanowa.

KREDENS zajmuje kilka pokoi w skrzydle wschodniem i zawiera bogaty zbiór porcelany starowiedeńskiej, saskiej, francuskiej, włoskiej i polskiej, a także artystyczne zastawy nowszej porcelany niemieckiej, angielskiej i francuskiej, tudzież szkła polskiego i obcego. Wyróżnia się duży serwis na kilkadziesiąt osób, porcelany koreckiej z ornamentem mchu; tej objętości serwis saski z wzorem tzw. „żółtego tygrysa“, zastrzeżonym dla domów panujących, serwis francuski do kawy z obrazkami egzotycznych zwierząt z ozna-czającemi je podpisami francuskiemi i zastawa włoska „Capo di Monte“, składająca się z trzynastu biało-czarnych, artystycznie modelowanych, tańczących figurek kobiecych, w Italji i Francji dość pospolitych, często naśladowanych. W dalszych ubikacjach skrzydła wschodniego znajdują się postępowo urządzone kuchnie i lodownia z wszelkiemi naj-nowszemi ulepszeniami technicznemi.

Na parterze mieściły się początkowo apartamenty mieszkalne i reprezentacyjne fundatora zamku i jego pierwszych następców, albowiem piętro było pierwotnie przeznaczone dla gości, oraz dla oficerów załogi zamkowej. Podwyższenie i przebudowa piętra nastąpiły później. Obie dawne, skromne klatki schodowe wskazują również na cele niemal wyłącznie obronne.

vn.

I. PIĘTRO.

Przez główną, stosunkowo skromnie założoną klatkę schodową, ozdobioną kwiatami, zwierciadłami, porcelaną i obrazami, wchodzimy po stopniach kamiennych, — o jednym podeście, — zaścielonych purpurowym chodnikiem pluszowym na krótki kurytarz zachodni.

KURYTARZ ZACHODNI. Na wstępie ogarnia nas przepych iście królewski. Naprzeciw schodów połyskują na marmurowym kominku wspaniałe wazy saskie z nakrywami („A. R.“), o nieskazitelnej bieli tła i przepysznych barwach, nieco z chińska stylizowanych kwiatów i ptaków. Nad kominkiem dobra kopja portretu ks. Stan. Lubomirskiego, ostatniego marsz. w. kor. według oryginału Marcel. Baccia-rellego (1731—1818) w bogatej, złoconej ramie barokowej. Na lewo portret Szczęsnego Potockiego w zbroi z synami, pendzla Jana Lamoiego, ojca (1751—1830), na prawo portret krajczyny Potockiej z wnukiem Alfredem, późniejszym I. Ordynatem łańcuckim, również pendzla Lampiego. Na szczególną uwagę zasługuje świetny portret Szczęsnego Potockiego syna, z podpisem: „L. E. Yigee Le Brun a Peters-bourg 1798“.

Pod filarem przy schodach bogato rzeźbiona, złocona konsola barokowa w stylu Ludw. XV., należące do niej wspaniałe zwierciadło wisi oddzielnie u wejścia do kury-tarza północnego. Obok konsoli nieduże portrety obu synów Jana Potockiego, Alfreda w stroju rotmistrza huzarów (kap. artylerji) z dwukrotnym podpisem autora: Paulin Guerin 1817 i Artura w czerwonym fraku, sygn. J. Olesz-kiewicz 1820.

KURYTARZ PÓŁNOCNY. U wejścia stoją dwa bogato rzeźbione i złocone fotele włoskie z w. XVII. W łuku przejściowym herby skoligaconych rodów magnackich. Kury ta rz ten, oraz następny wschodni, urządzony jest najwytworniej. Mimowoli przypominają się tutaj zamki królewskie francuskie i angielskie. Jasny, słoneczny kurytarz przystrojony najpiękniejszemi kwiatami tworzy wspaniale urządzoną ga-lerją portretów Potockich, oraz spokrewnionych z nimi innych rodów hetmańskich i senatorskich.

Na prawo, między oknami kopje portretów Potockich, przeważnie według oryginałów z Tulczyna i sąsiedniego Nie-mirowa, na lewo między okazałemi, politurowanemi drzwiami do sal i pokoi, dobre, oryginalne portrety Potockich,

Czartoryskich, Radziwiłłów, Sieniawskich, Sanguszków, Lubomirskich, Leszczyńskich, Zamojskich, Ossolińskich, Rzewuskich, Cetnerów, Opalińskich i inn. Całe wnętrze z stiu-kowemi dekoracjami ścian i beczkowo-lunetowego, nieco spłaszczonego sklepienia utrzymane jest w stylu przejściowym Ludw. XV. i XYI.

Pod ścianami szeregi stylowych mebli złoconych, politu-rowanych i inkrustowanych, wykonanych z najszlachetniejszych gatunków drzewa. Wyróżniają się cztery, oszklone szafy różane, (Riesener), ozdobione bronzami w stylu Ludw. XVI., zapełnione wyjątkowo cenną porcelaną chińską. Jest to duży serwis składający się z przeszło stu sztuk, wielkich i mniejszych półmisków (30—50 ctm. śr.), talerzy i salaterek, który miał być ofiarowany przez cesarza chińskiego Janowi III. Król zaś miał go podarować rodzinie Czartoryskich. Część dużych półmisków i talerzy rozwieszona jest na ścianach wielkiej jadalni. Przedstawione na nich sceny nie wyobrażają chińskiej gry w polo, jak się zwykle sądzi, lecz uprawiane w XVI. i XVII. wieku narodowe, rycerskie gonitwy konne przed trybuną mikada. Niemogąc wchodzić tu w bliższe szczegóły, zaznaczymy tylko, że serwisu takiego z okresu Kang-hi (1662—1723) nie posiada żaden najbogatszy zbiór w Europie. Pojedyncze talerze z podobnemi scenami, lecz z okresu wcześniejszego (Ming) znajdują się w Londynie, Monachjum i Berlinie. Talerz monachijski przedstawia konne polowanie rycerzy z włóczniami na białego zająca, symbol kobiecości. Ruchy koni są tradycyjnie podobne.

Obok szaf portrety współczesne: generała Franc. Lubomirskiego, Jana Potockiego i ks. marszałkowej w starszym wieku, pendzla Angeliki Kaufmann (1741—1807). Na ścianach bronzowe, złocone kandelabry (trąby myśliwskie, Ludw. XVI.), na sklepieniu latarnie w stylu Ludw. XV. Do rzadkości należą też złocone trójnogi z kadzielnicami, wzgl. wazonami do kwiatów w stylu Ludw. XVI. Na szafach wazony z porcelany saskiej. W rogu szafkowy zegar z inkrustowanego drzewa różanego, ozdobiony bronzami w stylu Ludw. XV. Na tarczy napis: „Leopold Hoys Bamberg“.

KURYTARZ WSCHODNI. Od wiśniowego malowidła ścian i pułapu nazywany jest „czerwonym“, albo też „paradnym“, gdyż przylegają doń tzw. „pokoje paradne“, przeznaczone dla gości najdostojniejszych. Przedstawia się nieco odmiennie z powodu belkowanego, nowego stropu drewnianego. U wejścia trzy duże, okazałe szafy gdańskie (hamburskie) i takież bogato rzeźbione fotele. Na szafach oryginalne japońskie wazy czerwone, o ornamencie częściowo wypukłym: „Tamagawa“ wiek XVIII. (Tama, prow. Mu-sashi). Na stolikach, sekretarzach, itp. porcelana saska, i chińska w. XVIII. Z mebli wyróżnia się angielski sekretarz z wieloma skrytkami (Chippendale), krzesła em-pirowo-egipskie, kufer podróżny ks. stolnika Czartoryskiego, ojca małżonek I. Ordynata hr. Alfreda i ks. Henryka Lubomirskiego, oraz dwa porcelanowe, bladoseledynowe ta-burety chińskie w kształcie beczułek, w. XVIII. Na ścianach galerja portretów, jak na kurytarzu północnym. Na uwagę zasługują dwa portrety pendzla Karola Blassa (1815—1876), jeden przedstawia hr. Julję, córkę I. Ordynata, zamężną ks. Lichtenstein, drugi małżonkę II. Ordynata, Marję z ks. Sanguszków Potocką, oraz piękny, wspomniany już portret hr. Delfiny Potockiej w białej sukni, pendzla Ary Scheffera (1795—1858). W bogatej oprawie nad kominkiem (rodzaj drewnianego ołtarza), umieszczona jest kop ja współczesnego portretu, królowej Barbary Radziwiłłówny, żony Zygm. Augusta. Obok kopja portretu ks. marsz. Elżb. z Czartoryskich Lubomirskiej, według oryginału E. L. Vigèe Le Brun, znajdującego się u Ks. Andrzej. Lubomirskich w Ossolineum we Lwowie. W rogu przy ścianie chorągiew pułkownika Madalińskiego, ofiarowana na chrzcie ks. Romanowi San-guszce, przez generała Stan. Mokronowskiego. Przed oknami dobrze modelowane popiersia marm. II. Ordynata i jego małżonki, dłuta P. Tenerani 1856.

POKÓJ WSTĘPNY. Wracając do kurytarza zachodniego wchodzimy stąd do niewielkiego pokoju, którego ściany pokryte są gęsto obrazami, przeważnie szkół niderlandzkich

ММ

; JT ,

11. HR. ALFRED POTOCKI I. ORDYNAT ŁAŃCUCKI mal. Jan Tabiński 1859 (1836—1915)

jL

• «

“fe "' -    -*

' bi

Mi

12. JÓZEFA MARJA

Z KS. CZARTORYSKICH HR. ALFREDOWA POTOCKA mal. Franc. Gérard (1770—1837)

(David Teniers, Gerard Dou, Frans Mieris, Gonzales Coques, Jan Steen, Berchem, Brouwer, Wouwerman, Ostade i inn.), oraz włoskich. Przy oknie wisi malowany ol. na desce portret staruszki o silnie pomarszczonej twarzy, oznaczony literami: „C. L. R.“ i małym wężykiem. Na tej podstawie przypisywany jest Łukaszowi Cranachowi (1473—1553). Zupełnie podobny portret, pendzla monogramisty holenderskiego J. S. (1651) znajduje się w galerji wiedeńskiej Akad. Sztuk Piękn., a dwie repliki, wzgl. kopje współczesne w Karlsruhe i w Szwerynie. Zagadnienie wymaga szerszego omówienia. Wypędzenie przekupniów z świątyni: szkoła wenecka.

Między oknami i w rogach pokoju stoją: komódka i dwie szafki narożne, pokryte imitacją laki japońskiej „chinois“, w rodzaju Ch. Cressent i Caffieri. Na komódce między oknami, złocona, barokowa szafka w stylu angielskim z pamiątkami po królowej Marji Leszczyńskiej. Na szafkach narożnych, duże saskie kadzielnice porcelanowe, przedstawiające żywioły ognia i powietrza, według wzorów słynnego artysty z Miśnji (Meissen) J. Kändlera (f 1779). Na kominku przed zwierciadłem, dobre popiersie marm. I. Ordynata, nieznanego rzeźbiarza Henryka Stattlera (przyrodni brat Wojciecha?) wykonane w Rzymie w r. 1853. (Jego dłuta nagrobek w kaplicy zamkowej w Krasiczynie). Po obu stronach popiersia, dwa wazonki sewrskie z herbami Bourbonów, oznaczone na dnach S. X. 1776. Na lustrze zegar bronzowy (L. XV.). „Moisy—Paris“. Na środku pokoju dobry, duży stół okrągły na jednej nodze w stylu Ludw. Filipa.

Wszystkie sale i pokoje na I. i II. piętrze mają stropy płaskie, ozdobione sztukaterją. Pokoje w wieżach na I. p. przykryte są sklepieniami ośmiobocznemi.

POKÓJ NAROŻNY: (zw. „rogowym“). Plafon i ściany pokryte są nowym, delikatnym, stiukowym ornamentem rokokowym, dyskretnie malowanym i złoconym, obramiającym ważkie, podłużne zwierciadła. Na plafonie duży pająk kryształowy, na ścianach złocone kandelabry w stylu Lud-wika XV. zegar bronzowy z markietarją zieloną: „Julian Leroy“ wiek XVIII. Urządzenie, przeważnie nowsze w stylu Ludwika XV. i XVI. W rogu, marni, posąg ks. Henryka Lubomirskiego w postaci amora z lukiem, dłuta Antoniego Ca-novy (1757—1822). Na ścianie portret w czerwonej todze ks. Adama Czartoryskiego, pendzla Elżbiety Vigee Lebrun (1755—1842), oraz inne portrety. Na kominku cenne, biało-żółte wazy saskie: „A. R.“. Dwie niskie szafy ozdobione czarną laką chińską z ornamentem i figurkami złotemi („chinois“), przykryte blatami marm. mają być opatrzone podpisem wykonawcy Adama Weissweilera. (?) Na nich stoją dwie inne wazy — kadzielnice J. Kändlera, symbolizujące żywioł ziemi i wody. Na sztaludze jeden z najlepszych portretów, pendzla Jana Honor. Fragonarda (1737—1806), przedstawiający popiersie rycerza (ol. płótno), podobny w fakturze do jego portretu pisarza („l‘inspiration“) w Luwrze. Na zwierciadle nad kominkiem portret pastelowy, szkoła francuska, Doroty z ks. Jabłonowskich, Czartoryskiej. Meble jasne, jedwabne w stylu Ludw. XV.; stoliki, sekre-tarzyki, szafki w stylu Ludw. XV. i XVI. najlepszych ebo-nistów nadwornych.

POKOJ W WIEŻY. W rogu wejście do małego pokoju w wieży. Ośmioboczne jego sklepienie ozdobione jest bogatym ornamentem stiukowym; w barokowych kartuszach, obrazy olejne, przedstawiające alegoryczne znaki zodjaku. Sklepienie to jest jedynym zabytkiem pierwotnej dekoracji wnętrza zamku z w. XVII. Dobre obrazy zodjaku wskazują na malarza północnowłoskiego.

ser-

Na prawo przy wejściu w oszklonej niszy ściennej, utworzonej z framugi zamurowanego okna, mały portret Marji Antoniny w stroju więziennym, pendzla Kucharskiego, zbiór cennej porcelany saskiej, starowiedeńskiej i polskiej, oraz mały, nielowany serwis złoty, turecki do czarnej kawy Kara Mustafy, pochodzący ze zdobyczy Sobieskiego pod Wiedniem. Jest to tylko część wielkiego

wisu złotego, będącego niegdyś własnością Sieniawskich z Brzeżan; obok na ścianie cenna kolekcja minjatur: Alfred Potocki I. ordynat, (szkoła wiedeńska) ; krajczyna w. k. Teresa z Ossolińskich Potocka, pendzla Fryder. Henr. Fiige-ra (1751—1818) wybitnego malarza i portrecisty dworu wiedeńskiego, dyrektora tamt. Akademji sztuk pięknych, oraz druga jej minjatura okrągła, (szkoła wiedeńska) ; Jan Potocki, pendzla Jana Hummela (1770—1830) malarza i prof, architektury w Berlinie; z ks. Czartoryskich Józefa Potocka, podpis: „Stwilly“ (?) (szkoła angielska, może Stroely?) i minjatura wspomnianej poprzednio Marji z Lubomirskich Potockiej, pendzla Stroelyego, najlepszego ucznia Rich. Cosway‘a (1742—1821). Przy wejściu do biblioteki wspaniała komoda z drzewa różanego z bronzami w stylu Ludwika XVI., niewątpliwie dzieło Weissweilera, albo Benne-manna; na jej marmurowym blacie, białe wazy saskie: „A. R." Na ścianach szeregi dobrych, małych obrazów niderlandzkich (Van Duck, Daniel Peel, Mieris i in.) oraz scena batalistyczna Augusta Ouerfurta. (1696—1761).

PRZEJŚCIE. W następnym małym pokoju przechodnim między wieżą a oddzielną przybudówką zwracają uwagę: oryginalna, wysoka, drewniana, suto rzeźbiona lampa chińska, oraz dobre fotele angielskie („Sheraton“). Na sztaludze obraz ol. na desce: Madonna z dzieckiem, św. Jan Chrz. i św. Klara, przypisywany Janowi Belliniemu (1428—1516). BIBLIOTEKA. Wielka, nowsza sala biblioteczna w kształcie krzyża o stropie drewnianym i nieco węższych ramionach poprzecznych, zastawiona jest przy ścianach otwartemi szafami (półkami) z książkami; na środku bilard, wokoło grupy dobrych, mahoniowych, stylowych mebli angielskich (okazy o typie wschodnim) z w. XVIII/XIX., w niszy prawej małe, współczesne portrety na blasze Stefana Batorego i Henryka Walezego, oraz rzadkie egzemplarze sztychów; portret Dagotyégo, wynalazcy sztychów barwnych 1783; w tyle za salą biblioteczną, salka mniejsza, poza nią klatka schodowa do apartamentów parterowych.

Wracając do salonu narożnego spostrzegamy u wejścia do sal dalszych wspaniałą amfiladę siedmiu drzwi łączących tyleż salonów, buduarów i sypialń wzdłuż całego skrzydła północnego. Część bliższa drzwiom, przeważnie każdego z tych pokoi, ozdobiona jest stylową boazerją, lub sztuka-terją, część głębsza zaś obita materją jedwabną, lyońską o subtelnych kolorach i deseniach.

XV.,

SALON BOUCHER. Pierwszym pokojem w amfiladzie północnej jest trzyokienny „salon Boucher“ obity w połowie złotawo-zieloną morą jedwabną, urządzony podobnie jak buduary dalsze meblami pochodzącemi częściowo z Louvru i Yersaillu. Na ścianach wiszą obrazy odznaczające się nadzwyczajną lekkością kompozycji i wirtuozow-stwem Franc. BouchePa (1703—70), wybitnego rysow-nika, malarza, rytownika i dekoratora na dworze Ludwika oraz jego szkoły. Przedstawiają one (olej płótno, leżące owale) trzy pory dnia, t. j. poranek, południe i zmrok, albo też trzy pory roku: wiosnę, lato, jesień. Poranek wzgl. wiosnę symbolizuje toaleta Wenery. Południe(?), raczej jesień przedstawia winobranie, a śpiąca Djana z towarzyszkami wyobraża zmrok, albo noc. (Boucher ozdabiał Puławy.)

Charakterystycznym przedstawicielem ducha epoki ostatniego, przedrewolucyjnego króla francuskiego jest przewyższający swego mistrza, wielki uczeń BouchePa, wymieniony już Jean, Honore Fragonard (1732—1806), którego arcydzieło „serment d‘amour“ (przysięga miłości) wisi na ozdobnem zwierciadle nad marmurowym kominkiem. Pierwszy rzut oka wykazuje znaczne różnice między mistrzem, a uczniem w sposobie ujęcia tematu, rozłożenia światłocienia, powagi kolorytu i znacznie głębiej pojętej, znakomitej kompozycji. Widoczne jest, że Fragonard, mimo przejęte od swego mistrza właściwości stylowe, szukał własnych dróg do szczytów sztuki i poddawał się wpływom Rubensa, oraz bardziej jeszcze Rembrandta. Jakkolwiek usiłował też zbliżyć się do wielkiej sztuki Watteau, pozostał tylko jego epigonem i echem, jednakże o wiele silniejszem od swego mistrza Boucher.

W oświetleniu rembrandtowskiem lśnią kochankowie w jasnych szatach w ruchu lekkim, zwiewnym na ciemnem tle drzew, jak para dużych, białych motyli z wzniesionemi do odlotu skrzydłami, symbolizując doskonale ową płochość i motylkowatość, oraz połyskliwą, promionkową idyliczność życia, w epoce rokoka francuskiego, nawet pomimo tego, że ,.pełna poezji i uduchowienia kompozycja jest o wiele pło-mienniejsza i głębsza, niż frywolna chęć zabawy“, jak trafnie zauważył biograf Fragonarda, Naquet. Obraz ten mający przedstawiać scenę z życia samego autora, t. j. chwilę wzajemnej przysięgi miłości, wspólnie z narzeczoną Zofją d‘Houdetot jest nietylko jednym z najcelniejszych jego utworów, lecz wogóle jednem z najlepszych arcydzieł sztuki francuskiej wieku 18. Słusznie też napisał o niem wybitny znawca sztuki i krytyk francuski, baron Roger Portalis, że „żadne z pośród dzieł malarskich Fragonarda nie może być porównane z wytwornością kompozycji jego „przysięgi miłości“. „Niemożliwe jest, pisze dalej — „przedstawić parę młodych kochanków w sposób bardziej idealnv i niemożliwe oddać uścisk bardziej subtelny, oraz przysięgę wiecznej wierności bardziej silną i przekonywującą“.

Inny znowu krytyk francuski tak się o tym obrazie wyraża: „Jakimże czarodziejem jest ten malarz, który w zdarzenie tak proste jakiem jest codzienny, pospolity pocałunek potrafił wlać tyle poezji i rozbudzić u widza uczucie tak nieskończonej rozkoszy“.

Znajdujące się w zbiorach francuskich, uchodzące za oryginały, obrazy „przysięgi miłości“ Fragonarda, są dość lichemi, odwróconemi kopjami wykonanemi według sztychów.

Dwa małe, podłużne obrazy olejne na płótnie, przedstawiające grupy osób na tle widoków z drzewami, przypisywane są Watteau, a także Norblinowi. Mały, blady, interesujący portret hr. Karoliny Woyny, może pochodzić z pracowni Greuzea (1725—1805). Malowany na desce olejno koncert trzech młodzieńców, jest dobrem, cennem dziełem malarza francuskiego pod wpływem holenderskim, średniego z trzech braci Le Nain, Ludwika (1593—1648). Małe, owalne portrety Sobieskich, mianowicie Jana III. i jego małżonki Marji Kazimiery, pochodzą z Wilanowa i są dobremi dziełami jednego z współczesnych, nadwornych malarzy królewskich (Altomonte?). Dwa małe gwaszowe portrety Djemila Khana i Dawida Khana, przebywających na dworze L. XVI. są kopjami według oryginałów Elżbiety Vigee Lebrun z roku 1787. Oprócz wymienionych jest tu cały szereg innych, dobrych obrazków olejnych ze szkół francuskich i włoskich z wieku 17/18.

W szklanej witrynie, najcenniejsze serwisy i zastawy porcelanowe do kawy i herbaty, saskie, sewrskie i staro-wiedeńskie; na porcelanowej tacy kałamarze ks. Józefa Poniatowskiego, serwis Stan. Augusta, oraz nadzwyczaj cenne, rzadkie okazy porcelanowych figurek chińczyków w oprawie bronzowej, trzymających takież złocone licbta-rzyki, pochodzące, według tradycji ze zniszczonego przez rewolucję słynnego zamku Condeuszów w Chantilly, miejsca urodzenia ks. d‘Enghien, po którym, jak wspomniałem, ks. marszałkowa nosiła żałobę. Meble złocone w stylu Ludw. XV. i XVI. obite lyońską materją jedwabną, oraz gobelinową, cenne biureczka, stoliki i szafki klonowe, cytrynowe, mahoniowe, akacjowe, różane, ozdobione bronzami i intarzją. wyrobu najlepszych francuskich artystów-stołarzy nadwornych; obok nowego, stylowego pieca, oraz obok marm. kominka, hebanowe szafki Boulla, suto ozdobione marketerją metalową. Na marmurowym kominku przed zwierciadłem zegar złocony, bronzowy, firmy paryskiej (Manière), z w. XVIII., z alegoryczną postacią tragedji i minjaturą poety Jana Racina. Na kominku, oraz na szafach, witrynach i na konsolkach na ścianach, świetne, kobaltowe i zielone wazy, wazki, flakony, ptaki i t. p. porcelany saskie: A. R., sevrskie i chińskie. Przed oknem na postumencie marmurowym duża waza niebieska w stylowej oprawie bronzowej (capie nogi i łby) (Ludw. XVI.), według rysunku słynnego bronzownika

GouthieFa. Druga podobna waza znajduje się w sali czerwonej zamku królewskiego w Windsorze obok Londynu.

Na posadzce duży, oryginalny, gobelinowy dywan francuski z w. XVIII. wykonany według rysunków Boucher i Tessiera w pracowni Gozette‘a ok. r. 1760. — Ściany ozdobione sztukaterją Baumana i bogato rzeźbioną jasną, wyzła-caną boazerją w stylu Ludw. XVI. U okien jedwabne, jasne kotary lyońskie, podobne do takichże obić na meblach. Na zwierciadle stylowe kandelabry bronzowe, w kształcie gałązek maku, związanych wstęgami z kołczanami strzał. Na szafkach oszklonych (Vernis Martin i Riesener) duże wazy sevrskie z bronzami. Na środku salonu bogaty stół złocony, okrągły na jednej nodze, w stylu Ludw. XV.

Z tą samą wytwornością urządzone są również, dalsze salony, buduary, i sypialnie utrzymane w tonach jasnych, pełne stylowych mebli, bądź lakierowanych na jasno-niebie-skawo, jasno-zielonkawo i liljowawo, ściśle według smaku i wzorów Ludw. XVI., obitych cennemi jedwabiami, bądź też inkrustowanych i ozdobionych złoconemi bronzami, tudzież biscuitami, jak biurka, stoły, stoliki, szafki, komody, komódki, konsole, ekrany, parawany, kanapy, narożniki, taburety i t. p. wykonane z różnych gatunków drzewa według wzorów wybitnych rysowników, architektów, bronzowników i artystów - stolarzy jak: Caffieri, Robert de Cotte, De Bofrand, Spindler, Charles Cressent (régence), Meissonier, Oeben, Risener, Weissweiller, Dubois, G. Jacob, J. Nadallaine, Marchand, Carlin i inni, oraz sztukatorów: Lambert Adam, Jean Francois Le-moyne i inn., za czasów regencji, obu ostatnich Ludwików i Marji Antoniny. Na meblach, kominkach, na okazałych zwierciadłach i na konsolkach ściennych, cenne okazy porcelany, figurki i lichtarze bronzowe, oraz takież zegary wybitnych firm paryskich z w. XVIII. jak Le Moyne, Tho-mire, Viger, Moisy, Bunon, Masson i in. Na stiukowych ozdobnych plafonach, stylowe żyrandole i pająki kryształowe, przy zwierciadłach kandelabry bronzowe, rokokowe

Na ścianach, cenne minjatury i portrety Potockich, oraz rodzin spokrewnionych, pendzla Kriehubera, Gerarda, Lampiego, Maszkowskiego, Rajeckiej Anny i innych. Na szafkach i komodach, cenne biscuity sevrskie. Na powale oryginalny świecznik z bisiorami i figurką kobiecą grającą na lirze z porcelany sevrskiej. Z mebli wyróżnia się zgrabna inkrustowana szafka z se-kretarzykiem Marji Antoniny, inkrustowane, małe biurko, komoda z bronzami w stylu L. XV., oraz oryginalna mahoniowa szafka biblioteczna z barokowo wygjętemi bokami w. XVIIXVIII. Na komodach i kominku trzy stylowe zegary dawnych firm paryskich: Moisy, Bunon i Moyne.

i empirowe. W kominkach stylowe „wilki“ bronzowe (Ludw.

XV. i XVI.).

SYPIALNIA DAMSKA.

BUDUAR. W buduarze za sypialnią damską nadzwyczaj cenny, mały, pamiątkowy stolik różany, inkrustowany z blatem porcelanowym sevrskim, oznaczony na tylnym boku szufladki: „Birier m. s. Rue St. Honore â Paris“; miał być ofiarowany ks. marszałkowej przez Marję Antoninę. Na płycie porcelanowej z pod spodu znak Sevru z literą „H“. Małe mebelki, stoliki, sekretarzyki, biureczka, malutka kanapka (dla lalki, lub pieska), w stylu Ludw. XV. i XVI. itp. Wazy oznaczone później na dnach czarną farbą, literami A. R., nie są saskie, lecz zapewne warszawskie. Przed sty-łowem biurkiem (Caffieri, Cressent), niezwykłej wartości piękny, perski dywan jedwabny, jasnoliljowy tzw. „keszan“ w. XVII/XVIIL, na posadzce drugi jedwabny „keszan“, również bardzo cenny z wyobrażeniem drzewa i zwierząt.

SYPIALNIA MĘSKA. Przez dwie przepierzone garderoby z łazienkami przechodzimy do stylowej sypialni męskiej. Szczególną uwagę zwracają tu trzy nadzwyczajnej wartości, niezwykle rzadkie okazy tzw. dywanów polskich („Polenteppiche“), wykonanych subtelną techniką jedwabnych dywanów perskich. Jeden o tonach jasnych przedstawia na środku herb Potockich Pilawę. Dwa jedwabne o niezwykle delikatnych, subtelnych kolorach, tkane są nicią złotą.

Według tradycji domów Potockich i Radziwiłłów dywany takie były wyrabiane w Tulczynie i sąsiednim Ni emirowie, oraz w Słucku i sąsiednim Nieświeżu. Miał je wyrabiać ok. połowy 18. wieku znany mistrz pasów słuckich Jan Mażarski, oraz jego syn Leon, który prowadził ową ,.p e г s у а г n i ę“ za czasów ks. Karola „Panie Kochanku“. Tradycja zupełnie uzasadniona, albowiem Mażarscy pochodzili z Turcji, zaś wszystkie trzy dywany, a zwłaszcza dwa złotolite wykazują raczej ornamentykę turecką, niż ściśle perską. Wyszkoleni przez Mażarskich majstrowie miejscowi pracowali później u Potockich w Tulczynie.

Na kominku dwa unikaty porcelany baranowieckiej. Są to dwa oryginalne wazonki białe w kształcie niskich, szerokich kielichów empirowych z podstawami do odejmowania. Na jednym przedstawiony jest po jednej stronie, w tonie sepiowym frontowy widok fabryki porcelany w Bara-nówce z napisami u dołu: „Widok Front. Fabr. „Baranówka“, z drugiej zaś obrazek kolorowy z lwem walczącym z duszącym go zielonym wężem; u góry wielkie, pisane litery F. M. Tych samych rozmiarów drugi wazonek przedstawia z jednej strony, jednobarwny widok fabryki z przodu i z boku z napisami u dołu: „Widok od Magaz. Fabr.“ „Baranówka“, z drugiej zaś obrazek kolorowy z kozą pasącą się między dwoma drzewami, u dołu napis: „Koza Pasiesię a gdzież Pasterka 18. (?) 2“; trzecia cyfra w dacie jest zatarta, u góry pisane litery „A. M.“. Litery F. M. i A. M. są inicjałami Me-zerów, właścicieli fabryki w Baranówce, zapewne potomków sprowadzonego w r. 1788 przez ks. Józefa Czartoryskiego do słynnej fabryki porcelany w Korcu, Franciszka Mezera. Pod spodem podstaw znaki fabryczne, t.j. czarne orły rosyjskie i czerwone napisy rosyjskie: „Baranówka“. Meble angielskie z czasu Ludw. Filipa, obicia jedwabne, pąsowe. Na szafach figurki bronzowe, odlew gipsowy postaci siedzącej hr. Alfreda I. ordynata i cenne wazy belwederskie, ciemnoniebieskie z ornamentem chińskim w formie kielichowatej w. 18., pod spodem na dnach złote napisy: „Varsovie“. Na ścianie kopja portretu II. ordynata hr. Alfreda Potockiego według oryginału Jana Matejki i dwa cenne, kolorowe, znane sztychy według obrazów Alexandra Orłowskiego, mianowicie, uwolnienie Kościuszki z więzienia przez generalicję syjską wobec ludu i odwiedziny Kościuszki w więzieniu przez cara Pawła I. Trzeci sztych według obrazu Singletona przedstawia scenę wypuszczania Kościuszki z więzienia przez cara Pawła I.

ro-

SALON „ZIMOWY“. Czterookienny salon narożny przy wieży północno-wschodniej nazywa się od dawna „zimowym salonem bawialnym“, obok sąsiedniej „jadalni zimowej“ od strony wschodniej, właściwie są to dwa gabinety (pracownie I. Ordynata) męskie, łączące się bezpośrednio z tradycyj-nemi również, tzw. „pokojami paradnymi“, t.j. z trzecim gabinetem (pracownia), sypialnią i toaletą z łazienką, przeznaczonymi dla gości najdostojniejszych, dla monarchów i ar-cyksiążąt. (Dawne mieszkanie ks. Adama Czartoryskiego).

Urządzenie obu salonów „zimowych“, t.j. narożnego i sąsiedniego od wschodu, utrzymane jest w tonach ciemniejszych z czem zgadzają się też nowsze, stylowe, mahoniowe meble angielskie, oraz duże fotele (tzw. „bergere‘y“) Ludw. XV. Obicia ścian jedwabne, zielone z dużym deseniem kwiatowym; na supraportach, malowane kwiaty i ptaki. Na ścianach w zielonym salonie narożnym portrety: hr. Romana Potockiego w białym kontuszu, pendzla profesora Axentowicza i hr. Romanowej z ks. Radziwiłłów, w białej sukni, malowany przez prof. Horowitza. W gablocie z pamiątkami rodzinnemi (ordery, medale, papierośnice, pierścionki, łańcuszki, zegarki i t. p.). dziesięć minjatur rodzinnych z w. 18/19 Na kominku typowy zegar francuski z kogutem galijskim i alegoryczną postacią kobiecą, firmy „Yiger — Paris“, stylowe świeczniki i wazoniki Wodgewod. W rogu stoi uwagi godny, angielski sekretarz barokowy z szafką o drzwiczkach zwierciadło-wych u góry, a biurkiem i komodą u dołu, powleczony cały świetną, cynobrową laką japońską ze złotemi ornamentami z okresu Queen Anny (1702—1714), a w rodzaju późniejszych werniksów Simona Martina, wybitnego naśladowcy laki i rysunków japońskich na dworze Ludwika XV. Na sekretarzu zegar stojący, ozdobiony również podobną czerwoną laką japońską z napisem „Claudius du Chesne Lon-dini“. Z innych mebli wyróżnia się stół z bronzami podobny do biurka w gabinecie damskim, w stylu Cressent, Oebena, Riesenera itp. (L. XV.).

GABINET W WIEŻY. W gabinecie w wieży z ośmioboczną kopułą, mała biblioteka, meble angielskie i francuskie; oryginalne biurko orzechowe, L. XV., z szufladkami oznaczo-nemi literami. Na kominku dwa bronzowe świeczniki rokokowe w postaci chińskich lwów, części porcelanowe z fabryki Chantilly?; dwie wazy chińskie i zegar bronzowy w kształcie kuli z amorkiem trąbiącym i kogutem, (L. XV.). Nad kominkiem portret hr. Józefa Potockiego. (Pochwalski)

XVIII/XIX. Na niskich, podłużnych szafach

JADALNIA ZIMOWA. Duży gabinet sąsiedni, tzw. „jadalnia zimowa“ o boazerji ciemnej, politurowanej i popielatem, pluszowem obiciu ścian, urządzony jest również stylowemi meblami angielskiemi; na środku duży stół okrągły (Ludw. Filip). W rogu przy drzwiach do salonu narożnego, dawne, kręcone schody do pokoi gościnnych na II. piętrze; na górze w tejże klatce schodowej, trzy widoki dawnego zamku łańcuckiego z w.

z książkami, szeregi bronzowych figurek mitologicznych, włoskich i francuskich, na postumentach z bronzu i marmuru, przeważnie w. XVIII. Na ścianach, portrety rodzinne ordynatów łańcuckich, pendzla Józefa Brodowskiego, Horowitza, Lampiego i Tabińskiego. Nad niską szafą pięć owalnych portretów pendzla Franc. Winterhaltera (1805—1873), przedstawiających Marję z ks. Sanguszków hr. Alfredową Potocką i jej czworo dzieci. Portret Jana Potockiego przypisywany mylnie Franc. Goyi (1746—1828), jest najprawdopodobniej dziełem wspomnianego wyżej Edw. Stroelyego. Wskazują na to: technika, faktura i analiza stylu, oraz daty biograficzne.

,,POKOJ PARADNY“. W pierwszym tzw. pokoju paradnym i w sąsiedniej sypialni są stylowe meble francuskie i mahoniowe, angielskie; na ścianach trzy mniejsze i dwa większe widoki Mikołaja Poussin (1594—1665) ; dwa obrazy widokowo-rodzajowe: pasterz i krowy na tle gór, oraz most i zamek Christjana Dietricha (1712—1774); na szafkach porcelana i figurki sewrskie, wazy saskie: „A. R.“ i in.; na białym marmurowym kominku zegar z amorkiem i kogutem: „Moisy, Paris“, posążek bronzowy, przedstawiający popiersie Voltaire‘a, na ozdobnym postumencie (L. XVI.), wieńczone przez Apollina trzymającego lirę. Dwa małe sekretarzyki z biureczkami, L. XVI.

SYPIALNIA I ŁAZIENKA „PARADNA“. W „sypialni paradnej“ łoże biało malowane z rzeźbami w stylu L. XVI., dwa dobre obrazy włoskie Madonny i św. Józefa w rodzaju Karola Dolci (1616—1686), oraz dziesięć akwarelowych widoków dawnego parku mokotowskiego ks. marszałkowej pod Warszawą, malowanych przez Winc. Brennę.

Na białym marm. kominku, przed empirowem zwierciadłem dobrze modelowany zegar bronzowy z świecznikami: „Vaillant a Paris“. Zwraca też uwagę, stylowy stół (Biedermeier) na jednej nodze, do czytania w łóżku. Niemniej stylowo jest też urządzona „paradna“ łazienka z dużem, wolno stojącem, ruchomem zwierciadłem empirowem. Nad umywalnią dwa akwarelowe widoki Wilanowa, pendzla Winc. Brenny.

Z łazienki przechodzimy przez kurytarz do trzech zupełnie oddzielnych, niskich pokoi „chińskich“

POKOJE CHIŃSKIE. Ściany pokrywa tu dawna, pożółkła polichromja po europejsku pojętej chińszczyzny przedstawiającej się jako groteskowa mięszanina stylu klasycy-rvtyczno-renesansowego, wschodniego i pompejańskiego.

Do niskich, zacisznych pokoi i do małego wzrostu ks. marszałkowej są tu przystosowane wszystkie, oryginalne sprzęty japońskie, tureckie i chińskie, oraz meble w stylu Ludwika XVI., kryte jasnym, złotolitym jedwabiem chiń-skim. Na stolikach, półkach i w szafkach ciekawe okazy porcelany orjentalnej (serwis niebieski, flakony, dzbanki itp.); na kominku wazki i czarki agatowe; na ścianach obrazki akwarelowe o tematach mitologicznych, pompejaó-skich i wschodnich.

Na szczególną uwagę zasługują dwa dawne nadzwyczaj rzadkie dywany, mianowicie tzw. dywan ogrodowy „Gartenteppich“ z w. XVII/XVIII. i stary dywan chiński, o motywach kapliczek z krzyżykami, które są jakby odległem echem średniowiecznej, chińskiej epoki nestorjańskiej. Wyróżniają się także dwa bronzowe dzbanki perskie z w. XVII. Na wyższym. z wązką szyjką znajdują się następujące, odczytane (M. Lewicki) napisy: „Pan szczęścia (władca, magnat), niech będzie błogosławiony, niech będzie szczęśliwy“ i „niechaj mu przyszłość będzie dobra“, oraz „Niech będzie wesoły pan szczęścia“. Przedmioty takie wyrabiano w dawnej stolicy perskiej Ispahanie, gdzie w XVII. w. rozkwitały wszelkie sztuki piękne. Pokoje chińskie mają swoisty urok i wywołują dziwny, niezapomniany nastrój.

SALA KOLUMNOWA. Przez koniec kurytarza wschodniego przechodzimy do narożnej sali kolumnowej. W pierwszej połowie, bliżej jedynego, dużego okna o jednej wielkiej szybie, widzimy cztery pary smukłych kolumn jońskich z szarawego marmuru sztucznego, tworzących rodzaj per-goli z podwójnie szerokiem polem środkowem. Było to pierwotne miejsce, jakby „świątynia“ dla marmurowego posągu ks. Henryka Lubomirskiego, dłuta Canovy, który widzieliśmy w rogu salonu narożnego przy wieży półn. zachodniej. Kolumny i sztukaterje ścian wykonał architekt nadworny Fryderyk Bauman. Zaokrąglone na obu narożach przy oknie ściany ozdobione są oryginalną, pąsową, ręcznie haftowaną, jedwabną materją chińską, oraz chiń-skiemi talerzami porcelanowemi (Kien-Lung). Na ścianach części przedkolumnowej, widoki morskie i wnętrza hali, pendzla Huberta (Aubert) Roberta (1733—1808). Na kominku stylowy zegar i świeczniki (Thomire). Między kolumnami niezwykle cenne, wysokie, złocone, drewniane trójnogi z świecznikami, kadzielnicami i wazonami do kwiatów (L. XVI.), według rysunków P. Gouthiera. Okazów takich niema w zbiorach publicznych zagranicą, ani w Paryżu, ani w Londynie. Małe drzwi przy oknie wiodą do sześciobocznej salki w wieży.

na-

SALKA W WIEŻY. Sufit i ściany są tu ozdobione dawne-mi malowidłami renesansowo-pompejańskiemi i sztychami (Tofanelli - Volpato) przedstawiającemi obrazy Rafaela w sztancach watykańskich. W niszy sztych kolorowy: „Aurora“ Guido Reniego (1575—1642). Na plafonie portret (ol. płt.) ks. Henr. Lubomirskiego w postaci Serafina, pen-dzla Marji Cos way (1759—1838), żony słynnego minjatu-rzysty londyńskiego. Cenne biscuity sewrskie, bronzy i meble francuskie, L. XVI. Rzadki okaz okrągłej, inkrustowanej żardinjery angielskiej w kształcie stołu z dwoma blatami. Konsola złocona na ośmiu nogach, w stylu L. XVI. Przy drzwiach i oknach kotary z oryginalnego, dawnego jedwabiu lyońskiego. Posadzka drewniana, mozajkowa o bogatym ornamencie. W kominku stylowe „wilki“ (przegródki) bronzowe (Ludw. XVI.) Obrazy Marji Cosway leżą do rzadkości. Oprócz wymienionego Serafina był w naszym kraju, (w Puławach), drugi jeszcze portret malowany przez nią w Londynie, mianowicie ks. Izabeli z Flemingów, Adamowej Czartoryskiej, o którym księżna napisała trafnie i dowcipnie, że „jest podobny do wszystkich kobiet, które do mnie są podobne... kazałam zrobić sztych“.

POKÓJ WERANDOWY. Z pokoju wieżowego prowadzą drugie drzwi większe do pokoju werandowego przy otwartym tarasie południowym. Pokój ten pochodzenia nowszego, obity jest cały wraz z plafonem na sposób angielski, wzorzysto układanemi, płaskiemi, bladozielonemi listewkami drewnianemi (treillage). W półokrągłych wnękach żardinjery z kwiatami i małe figurki marmurowe. Na ścianach portrety rodzinne: Julji z Potockich, Branickiej, mai. Schrotz-berg, Wiedeń, 1872; Klementyny z Potockich Tyszkiewiczo-

wej, mal. Hans Makart (1840—84) i Doroty z Jabłonowskich Czartoryskiej z córkami, mal. J. Grassi (1757—1838). Na trzymanej przez księżnę małej karteczce, drobniutki napis: „Wszak celniey za daleko (o wiele lepiej) mieć sposób królowania nad wolnemi sercami, niżeli rządzić niewolnikami“. Dalej tegoż autora portret hr. z Chołoniewskich, Rzyszczew-skiej. Interesujące małe mebelki francuskie, L. XYI. i angielskie. Nadzwyczaj rzadki okaz okrągłego stolika mahoniowego, składanego, z sierpem księżyca na nóżce: „turecczy-zna“ angielska. Duża, cenna waza chińska w rodzaju Kang-shi. Na plafonie wisi klatka z sztucznym kanarkiem; w dnie z porcelany saskiej (w. XVIII.) mechanizm gwizdający i grający. Stolik bronzowy w stylu starogreckim, na okrągłym blacie kopja mozaiki marm. starogreckiej z gołębiami, według oryginału Sozosa w muz. kapitolinskiem w Rzymie.

GALERJA RZEZB. Z pokoju werandowego przechodzimy przez salę kolumnową do „romantycznie“ ozdobionej, długiej galerji rzeźb w wąskiem skrzydle południowem. Wzdłuż ściany zakupione w Rzymie przez ks. marszałkową, marmurowe posągi „rzymskie“, wazy alabastrowe, naśladujące starorzymskie wazy marm., oryginalne kanapy, (imitacja mu-ru) i szafy z biblioteką tulczyńską. Z posągów najlepszy jest mały bachus na panterze, o którym napisał oprowadzany przez ministra Stanisława Potockiego, Aleks. Horodyski, iż „iest on z Villi Negronich, zadosyć znany światu“. Jest to niewątpliwie dawna, kolorowa (marm. biały, szary i czarny) rzeźba rzymska z znaczniejszemi przeróbkami i uzupełnieniami w okresie renesansu. Merkury na capie ma więcej znamion i szczegółów z epoki klasycystycznej, a mały amo-rek na dużym lwie wykazuje cechy, niemal wyłącznie ba-rokowo-klasycystyczne z w. XVIII. Mała, bronzowa, staro-egipska figurka kobieca, przywieziona przez Jana Potockiego z Kairu odznacza się pewnemi znamionami z okresu, około 2000 lat prz. Chr. Przy drzwiach stoi niewysoki, również uzupełniany, starorzymski, marm. posąg Jowisza, dłuta podrzędniejszego. Na konsolach i tkwiących w ścianach złomach kamieni, biusty i hermy marm. staroklasyczne, oryginały i kopje. Z waz starogreckich, czerwonofigurowych wyróżnia się tzw. „pelike“ oznaczona, (Dr. K. Michałowski: ,.Eos“ XXXł, 1928), na koniec V. w. prz. Clir. Postać młodego, półnagiego wojownika z wężem na tarczy (Eskulap?) i kobiety w długiej szacie z laurowym wieńcem na głowie, Hygiea, narysowane są poprawnie, z nadzwyczajnym wdziękiem w układzie i ..klasycznym“ ruchu.

Nad posągami wiszą dwa cenne gobeliny francuskie z podwójnemi u góry herbami (Pilawa) Potockich; na dole podpisy: „Manufacture d‘Aubusson“ z w. XVIII. Jeden przedstawia bitwę (Aleksandra W.?) i śmierć wodza, drugi scenę w obozie (wyrok Salomona?). Oba przywiezione z Paryża z pałacu Mikołaja Potockiego. Wzdłuż sześciu okien, szereg marm. biustów. Przed pierwszem oknem od str. sali balowej, popiersie Franc., Salezego Potockiego z podpisem: „Christo-forus Hewetson, Hibernus fee.“, przed drugiem: Artura Potockiego (?), brata I. Ordynata z podpisem: „Thorwaldsen fecit“, przed trzeciem: duża jasno-zielona waza sevrska ozdobiona bronzami z herbem Pilawą i literą A poniżej korony cesarskiej; jest to dar ces. Franc. Józefa I. dla II. Ordynata, hr. Alfreda; w tyle na oknie popiersie gipsowe Klementyny z Potockich hr. Tyszkiewiczowej, według portretu Makarta; przed czwartem oknem: nowa grupa z białego marm. uchodząca za rzeźbę włoską, przedstawiająca dwóch nagich młodzieńców z motylemi skrzydłami (Zefirów) niosących na rękach młode dziewczę (Psyche). Jest to czwarta z rzędu replika, wzgl. kopja, dzieła rzeźbiarza angielskiego Johna Gibsona (1790—1866). Przed piątem oknem biust marm. Mikołaja Potockiego z podpisem: „C. Cordier 1879“; w tyle na oknie popiersie gipsowe hr. Potockiej, przed szóstem: biust marm. Alfreda Potockiego I. ordynata z podpisem „R. Tren-tanove Eece. Roma 1830“; poniżej na ławie duży biust marm. Stanisława Potockiego, z podpisem „S E G L A Pr. du Roi fecit 1774“. W rogu przed kominkiem na postumencie z sza-regu marmuru w kształcie hermy, duży biust marm. Szczęsnego Potockiego z herbem Pilawa na podstawie i podpisem:

-4

13. HR. ALFRED POTOCKI, II. ORDYNAT ŁAŃCUCKI mai. Leopold Horowitz, kop. Aleks. Raczyński (1822—1889)

]

?

§

r»i

I

i

1.

f

kr

,1

к>

te

ИГ’1,

■

1Щ

■

f

4

/ .■

m

‘s 1

■

«

..ÎS

pr^

s

i

: Si

Er

J

. * ■ -    y ' jłjjl:-afe-n,

m

; i

m

ЩЩм

s"

t

il.

-à

%■

'лшщщаи0а0&й&к1йШЁшшшшШЯ1ЛШш1ШШи......•.u.^mtiïSiBBimmamtmtrrrrimnr/i.’mr«

........

„Sk!

Г

14. MARJA Z KS SANGUSZKÓW HR ALFREDOWA POTOCKA mal. Karol Blaas 1853. (1815—1876)

ve Deloye 70“. Pomiędzy biustami duże, nowsze wazy włoskie z białego marmuru. Takie same w parku łańcuckim i w parkach francuskich, w Wersalu, Chantilly, Fontainebleau i in.

,G

JADALNIA WIELKA. Przez salę balową wchodzimy do jadalni ₍ wielkiej, „białej“, ozdobionej architektonicznie sztucznym, polerowanym marmurem (stiukiem) przez Fryd. Baumana. Na ścianach wspomniane, duże talerze chińskie „Kang-shi“. Nad kominkiem marm. od strony sali balowej, dobra kopja obrazu Elżb. Vigeé - Lebrun, przedstawiającego ks. Henryka Lubomirskiego, jako „genjusza sławy“, oryginał u Ks. Andrz. Lubomirskich we Lwowie, na kominku, cenne, ciemnogranatowe ze złotem wazy chińskie w. 18, stylowy zegar bronzowy: „Thomire et Cie Moinet“ L. XVI. i takież świeczniki; na drugim kominku wazy chińskie „Kien-lung“ i świeczniki. Na plafonie żyrandole weneckie (Ludw. XVI.). Na środku sali duży rozsuwany stół owalny, Ludw. Filip, wokoło biało lakierowane i złocone fotele w stylu Ludwika XVI. i empire z jasnemi obiciami jedwabnemi; pod ścianami biało lakierowane stylowe konsole (L. XVI.) z żółta-wemi płytami marmurowemi, w rogach sali duże wazy chińskie z nakrywami, w. XVIII. Kien-lung; przy ścianie podłużnej, wschodniej, między dwiema parami okien na okrągłym białym postumencie marmurowym: duży, nowy, dobrze modelowany posąg z białego marmuru, przedstawiający tańczącą parę.

z ro-

SALKA W WIEŻY. Drzwi zwierciadłowe, wiodą do okrągłej salki w wieży zachodnio-południowej o sklepieniu ko-pułowem, ozdobionem białemi, stiukowemi kasetonami zetami (Bauman). Dawniej mieściła się tu przez krótki czas kaplica zamkowa.

SALA BALOWA. Z wielkiej jadalni wracamy do sali balowej. Jest to największa i najokazalsza, na dwa piętra wysoka sześciookienna sala zamkowa, ozdobiona architektonicznie (Bauman) sztucznym marmurem w stylu L. XVI.

i empiru. Wysokie okna dolne i niskie górne ułożone są parami. Salę oświetla pięć dużych (L. XYI. empire) żyrandoli weneckich i kilkadziesiąt świeczników. Na marmurowych kominkach po środku obu ścian węższych ustawione są marmurowe wazy i takież białe biusty hr. Romana i Elżbiety z ks. Radziwiłłów hr. Romanowej Potockiej, dłuta rzeźb, włosk. P. Canonica. Na sali wokoło, stylowych biurek (Cres-sent), stołów, stolików, specjalnych stołów do gry w karty i koncertowego fortepianu: grupy foteli, kanap i krzeseł francuskich i angielskich w stylu Ludw. XV. XVI., cesarstwa i Ludw. Filipa. Wyróżniają się małe, empirowe stoliki na nóżkach zielono-złotych (wpływ Egiptu) z akwarelami i napisami pod szkłem: „Restes d‘un tempie de Minerve a Corinthe dessine d‘apres nature par M. Prean", oraz meble obite złotawo-żółtym adamaszkiem niespotykanym w zbiorach publicznych o rzadkich, wytłaczanych wzorach w kształcie świątyń, urn, girland, ptaków rozdziobu-jących węże, medaljonów z głowami bogiń i cezarów, oraz napisami: „Terrarum Genitrix Iulia, Virtus, Augustus Clo-dius, Iulia C. Caes. F. Pompei Magni“. Zwraca też uwagę bogato inkrustowany, duży parawan drewn. ze scenami z bajek Lafontaina. Na stołach luksusowe wydania wspaniałych dzieł francuskich z świetnemi ilustracjami barwnemi, przeważnie ręcznie kolorowanemi: (stroje, meble, kwiaty, polowania itp.).

SALA TEATRALNA. Środkowe drzwi w podłużnej ścianie sali balowej wiodą do sali teatralnej. Dawny, o wiele skromniejszy teatr przekształcili gruntownie podczas ostatniej restauracji zamku specjaliści, architekci wiedeńscy: inż. Fellner i Helmer. Dużą salę przedzielono na dwie połowy, t.j. na widownię i scenę oddzieloną, nową, pozłoconą kratą żelazną, poza którą znajduje się wgłębienie dla orkiestry. Ściany żółtawe, stiukowe, polerowane. Na łuku ponad sceną alegoryczny obraz przedstawiający sztuki piękne pędzla Stanisława Rejchana. (?) Widownię otacza w półkolu ośm zgrabnych, smukłych kolumn korynckich ze sztucznego, polerowanego marmuru jasno zielonego o złoconych bazach i głowicach. Kolumny pierwotne były tylko otynkowane. O trzony kolumn opiera się w tyle wąski, eliptyczny balkon ozdobiony girlandą weneckich bisiorów szklanych, wśród których ukryto kolorowe żarówki. Dość duża, na 2. p. wysoka scena o konstrukcji żelaznej, zaopatrzona jest w nowoczesne, elektryczne urządzenia mechaniczne i oświetleniowe; posiada też całą aparaturę kinową.

JADALNIA MAŁA. Przez salę balową wchodzimy do jadalni mniejszej o dwóch parach okien, urządzonej w całości na nowo w stylu Ludwika XV. podczas ostatniej gruntownej restauracji zamku przez hr. Romana. Z rzeczy dawnych pozostały tu tylko obrazy i bogato inkrustowane drzwi wiodące do podręcznego pokoju kredensowego. Ściany wyłożone na całej wysokości boazerją dębową, fotele nowe, złocone, obite skórą z wyplatanemi, złoconemi oparciami w stylu Ludw. XV.; na środku duży, owalny stół do rozsuwania w stylu Ludw. Filipa; na ścianach wielkie talerze chińskie z wymienionego serwisu Kang-shi, oraz część serwisu saskiego z „żółtym tygrysem“. W boazerję wprawione są dwa, duże, sygnowane obrazy Fransa Snydersa (1579— 1657) wybitnego flamandzkiego (antwerpskiego) malarza zwierząt i martwych natur, współpracownika Rubensa i Jor-daensa. Jeden przedstawia handlarza dziczyzny, drugi handlarkę jarzyn i owoców. Na ścianach wiszą dobre portrety holenderskie, męskie i kobiece (popiersia), Van der Helsta, Ferd. Bola, Gov. Flincka i in. Św. Paweł: szkoła wenecka? uważany też za dzieło Tintoretta (1518—94). Na kominku figurki porcelanowe: Św. Jan Nepom.; król czeski z lwem i alegorja Atlasa. Są to dobre naśladownictwa czeskie, wzorów Kändlera.

VIII.

II. PIĘTRO.

Z jadalni mniejszej wychodzimy na kurytarz zachodni, do głównej klatki schodowej. Wyjście na II. p. ozdobione również kwiatami, obrazami i porcelaną sewrską. Kurytarze o układzie identycznym, jak na I. piętrze; krótki zachodni, obity nowym wzorzystym, jedwabnym brokatem zielonym. W dużej niszy ściennej, witryna z porcelaną chińską. Przy schodach dwa obrazy na blasze: bitwy morskie, przypisy-Mikoł. Pousin (1594—1665) i bardzo dobry obraz (oh pit.) małego koncertu w rodzaju Jana Steena; nad szafką drugi, podobny obraz „muzyki“, malow. na desce, dalej obraz (ol. płótno) Jak. Ochtervelta (1635—1710): szewc przy pracy. Na szafkach wazy saskie „A. R.‘\ Meble francuskie, L. XVI. i angielskie Heppelwhita.

wane

Podobnie jak na kurytarzach parteru i I. piętra urządzone są galerje portretów, tak na kurytarzu północnym i wschodnim II. piętra mieszczą się bogate zbiory (galerje) sztychów portretowych i in., oraz rzadkich litograf ji, prawie wyłącznie polskich. Są tu portrety i sztychy pamiątkowe, odnoszące się do Jana III., ks. Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki. Sztychy Edelincka, Falcka: Georg Tyszkiewicz, Łukasz Opaliński, Janusz Radziwiłł (?), Hondiusa i in. Rzadki sztych z r. 1811 według obrazu Stachowicza, przedstawia zwycięską bitwę Boi. Krzywoustego nad Niemcami, na „Psiem Polu“, pod Wrocławiem w roku 1102. Sztych przedstawiający katafalk ks. Józefa Poniatowskiego: Frey — W. J. Schloterbeck; wnętrza kopalni w Wieliczce: B. Müller-Nilson j. E.; Ks. Józef w bitwie pod Lipskiem: Martinet-Jazet; Jan Tarnowski, Józef Potocki, Stanisław Potocki, Mikołaj Potocki, Jerzy Lubomirski, Stan. Zamoyski, Sapieha, Skrzynecki i in. Pod ścianami kurytarzy, stylowe, francuskie i angielskie stoliki, biurka, fotele, kanapki, stoły, szafy, z porcelaną obcą i polską itp. Zwracają uwagę dwa talerze z plastycznemi alegorjami czterech pór roku; na środku każdego, królewski herb polski z orłem i pogonią. Z odwrotnej strony znaki: „N“ z koroną, porcelany neapolitań-skiej.

Pokoje gościnne rozmieszczone wzdłuż kurytarzy: zachodniego, (najwytworniejsze), północnego i wschodniego, połączone są w większe, kilkupokojowe mieszkania z od-

rębnemi łazienkami, przedpokojami i pokojami dla służby. Urządzenie wszędzie stylowe. Meble przeważnie Ludw. XVL, cesarstwa i Ludw. Filipa; bardzo dobre okazy, biurek, stołów, szafek, sekretarzy, komód, foteli, łóżek, parawanów, kanap, zwierciadeł, stolików i t. p. Na kominkach i szafkach stylowe zegary bronzowe (Yiger, Bunon, Gudin—Paris), ozdobne świeczniki, porcelana saska, chińska, francuska, angielska, starowiedeńska, polska i kopenhagska, statuetki i inne ozdoby. Na ścianach cenne, rzadkie okazy kolorowych i ciemnych sztychów francuskich i angielskich według obrazów wybitnych malarzy: Morłanda, Wheatly, Querin, Battoni, Angelica Kaufman, Cosway, Moor, Berchem, G. Dou, Teniers, Ostade, kilka Fragonarda, „serment damour“ i inne, Singleton, Mallet, Russel, Westall, Greuze, Thomas, Yangorp, Ferd. Bol, Wouwerman, Drouais-Beau-varlet, Lepicien, Paterre-Filoeul, Lancret-Larmessin i inne.

Są też cenne, portretowe sztychy polskie, jak Józefa. Georgia Mniszech (1783) córka Stan. Potockiego kaszt, krak., „Princess Czartoryska“: (stolnikowa) siedzi przy pianinie z nutami, harfa, paleta G. Marchi paint; La Princesse Thecle Jabłonowska: Grassi p., Pfeifer sc.; Katarzyna z Potockich Kossakowska par Charles Pechivill; Stanisław Poniatowski przed pomnikiem wierności 1774: Ang. Kaufman - Minardi -Bettełini; Hedwige Marquise d‘Arquien, reine de Pologne: rzadki sztych kolorowany: Duffos—Paris; Jean Sobieski d‘apres Laurent, kolorowany; św. Kazimierz królewicz — Thomas delin. Jan III. na koniu: C. Allardt Amsterdam; Sanguszko, Leon Sapieha (litogr.), Jan Potocki i inn.

Pokoje gościnne obite są nowszemi kolorowemi materja-mi jedwabnemi, w niektórych zachowały się dawne malowidła ścienne z czasów ks. marszałkowej. W jednym z pokoi w skrzydle wschodniem znajdują się akwarele przedstawiające ruiny rzymskie i pompejaóskie, wyścigi kwadryg, barany, owce i t. p. z podpisami nadworn. malarza Winc. Brenny z r. 1783. Nie przedstawiają one większej wartości artystycznej, są jednak znamienne i cenne dla historji

zamku, oraz dla dziejów sztuki polskiej w epoce Stanisława

Augusta.

W pokoju przed wieżą typowe, małe mebleki Ludw. XV. i XVI., krzesełka złocone, obite, ręcznie haftowaną niebieską mater ją jedwabną, empirowe biurko z toaletą; w łazience na kominku marm. dwie orygin. wazki koreckie, znaczone i datowane: 1829 z herbami, „Bawół“ i napisami: „Unquen de Styrace“ i „Unquen Althece“. Z mebli wymienić jeszcze należy: bogate łoża złocone z oponami, inkrustowane komody z bronzami, oryginalne angielskie fotele podwójne z parawanami w kształcie budek ogrodowych, fotele angielskie, mahoniowe z wysokiemi oparciami, bogato ozdobione biurka składane: L. XVI., komódki, stoliki, szafki i t. p.

Z gabinetu gościnnego w wieży półn.-zachodniej prowadzą kręte schodki do małego, niskiego, sześciobocznego pokoju w najwyższej kondygnacji pod hełmem, otoczonej zewnątrz żelazną kratą balkonową. Ściany i płaski strop tego pokoju zdobią dawne, dwubarwne, szarawe ornamenty. (Brenna?) Przez okrągły otwór w suficie wchodzi się po drabinie do wnętrza hełmu, z którego lukarn roztaczają się wspaniałe, dalekie widoki na pasma Beskidu na południu i na nizinę Wisłoka, oraz Sanu na północy.

IX.

DZIEDZIŃCE.

Przez główną, albo też przez drugą, nieco mniejszą klatkę schodową o stopniach drewnianych, w północno-wschodniem narożu kurytarzy, schodzimy na dawny, główny, podwórzec zamkowy. Niska parterowa przybudówka między obiema klatkami schodowemi, przy skrzydle północnem jest częścią dawnych krużganków, które otaczały prawdopodobnie całe podwórze. Przed tą przybudówką stoją dwa małe wazony bronzowe, odlane, jak wymienione wyżej, z armat zdobytych przez Jana III. pod Wiedniem (1683). Wąski kurytarz

z dużemi oknami między główną klatką schodową, a teatrem, jest również przebudową dawnych krużganków.

Między dobudówką z pokojami chińskiemi na piętrze, a znacznie wyższym teatrem znajduje się na osi skrzydła, sień przejazdowa na nowy podwórzec tylny. Nad otworem sieni umieszczono dawną, marmurową tarczę herbową, (w. XVI/XVII.) pomalowaną na matowy kolor czarny. U góry na hełmie: „Półkozic“, na tarczy: Ciołek, Trąby, dwie Le-liwy, Nieczuja i Odrowąż. Godła te nie wiążą się bezpośrednio, ani z fundatorem zamku, herbu, „Śreniawa“, ani też z jego poprzednikami Stadnickimi i Pileckimi. Skromne ozdoby ścian podwórcowych, zwyczajnemi „niutami“, oraz obramień okien obu klatek schodowych mogą pochodzić z w. XVII/XVIII. Przy ścianach kwiaty i bluszcze.

Krzyżowo sklepioną, wysoką sienią przejazdową, przechodzimy na nieregularny, trapezoidalny podwórzec tylny. Przed nami, nawprost, nowsza, piętrowa oficyna południowa, na prawo nowsza część skrzydła zachodniego, z wielką jadalnią ks. marszałkowej na I. piętrze, na lewo, skośne, kryte przejście parterowe, między oficyną, a nową klatką schodową. Przy skrzydle zachodniem, duży, stary, rozłożysty platan. Nad skromnym portalem w skrzydle południo-wem z galerją rzeźb, godło „Śreniawa“, na kluczu luku bez żadnych ozdób. Skromne, boniowane obramienie ciosowego portalu pochodzi zapewne z w. XVII. i odpowiada architekturze, wzgl. stylowi Macieja Trapoli. Zwyczajem francuskim oba dziedzińce wysypane są drobnym żwirem. OFICYNA. W oficynie i w nowo dobudowanych częściach zamku mieszczą się składy, stołownie, kancelarje i mieszkania urzędników, oraz licznej służby zamkowej. Lokale te urządzone są skromnie, lecz również mniej, lub więcej stylowo. W niejednej salce i pokoju znajdzie się dobry, stylowy mebel, oraz cenniejszy sztych, lub obraz.

W południowo-zachodnim rogu dziedzińca tylnego znajduje się nowa, sklepiona, wysoka sień przejazdowa, którą wychodzimy przed oranżerję.

WNĘTRZE GRANZERJI składa się, na parterze z wązkie-go kurytarza przy ścianie północnej i obszernej hali z dziesięcioma, wielkiemi oknami ku stronie południowej. W lewym, wschodnim końcu mieści się klatka schodowa, a po stronie przeciwnej, portyk kolumnowy z wejściem glównem, nieużywanem. Na piętrze, podobny kurytarz i szereg pokoi gościnnych nad halą. Na kurytarzu, duże szafy z wypchane-mi ptakami, niemal wszystkich gatunków krajowych. Na ścianach rogi jelenie.

Sam układ wnętrza wskazuje, że oranżerja była przeznaczona do celów widowiskowych. W hali odbywały się za czasów ks. marszałkowej koncerty i przedstawienia teatralne. Z kurytarza parterowego wchodziło się na widownię, urządzoną wśród palm, oraz drzewek cytrynowych i pomarańczowych. Przy ścianie północnej miały być ustawione, ozdobne loże. Pokoje na piętrze były garderobami i mieszkaniami aktorów, muzyków i śpiewaków.

I dziś posiada zamek własną, dobrą orkiestrę złożoną z kilkudziesięciu członków, wybranych z pośród licznej służby zamkowej, wyćwiczonej również jako straż pożarna. Orkiestra występuje w pięknych mundurach polskich o gra-natowo-żółtych barwach Potockich, pod kierownictwem wysłużonego kapelmistrza W. P.

Po zwiedzeniu zamku możemy przejść przez most dla pieszych i południową część parku do wspomnianych, widzenia godnych stajen, uprzężarń i wozowni, oraz do ogrodów kwiatowych i owocowych, zwiedzanych często przez naukowe wycieczki z kraju i zagranicy.

Żaden z innych, fundowanych i przebudowywanych przez wojewodę, Stanisława Lubomirskiego, licznych zamków nie zachował się w stanie tak niezwykłej świetności, jak zamek w Łańcucie. Niema też drugiego, tego samego typu, tak dobrze zachowanego i troskliwie utrzymywanego, zamku w Polsce i nie wiele znajdzie się takich zamków w Europie. Podobnie założone warownie nasze, z I. połowy wieku XVII., jak Wiśnicz, Rzeszów, Brody, Złoczów, Pod-horce, Ujazd (Krzyżtopór), Dubno i inne są dziś, przeważnie w stanie zupełnego zaniedbania i opuszczenia, a nawet ruiny (Krzyżtopór), albo też mają zgoła inne przeznaczenie (Rzeszów, Złoczów).

Drugi w Polsce również znakomicie utrzymany zamek w Gołuchowie (Wielkopolska) wraz z paruset morgowym, największym u nas parkiem, raczej lasem należy, zarówno pod względem budowy, jakoteż bogatych zbiorów, do typów zgoła innych i jest już objektem nieżywotnym, zamienionym na muzeum.

Co do charakteru zbiorów może być zamek łańcucki zestawiony z Wilanowem, Łazienkami, zamkiem warszawskim itp. pałacami mniejszemi. (Nieborów Arkadja). Jednakże przewyższa je wszystkie mnogością i po części jakością, przedmiotów urządzenia. Wspaniałe zbiory niewielkiego w porównaniu z zamkiem łańcuckim, ongiś królewskiego pałacu wilanowskiego, mogą zresztą być poniekąd uważane za część zbioru łańcuckiego, gdyż, jak wiemy, były one własnością ks. marsz. Elżbiety z Czartoryskich Lubomirskiej, któ-remi swobodnie i dowolnie dysponowała. Podobnie przedstawia się sprawa ze zbiorami Muzeum im. Lubomirskich we Lwowie, oraz po części im. Czartoryskich w Krakowie.

Pod względem urządzenia parku i całego wnętrza, możemy zamek łańcucki porównać z paryskim Luwrem, z b. zamkiem królewskim w Wersalu pod Paryżem, oraz z kró-lewskiemi zamkami angielskiemi. Łączą je bowiem ścisłe związki cywilizacyjno-kulturalne, bliskie powinowactwo duchowe, oraz identyczne, z ducha epoki płynące, upodobania, ideje i motywy urządzenia, przeszczepione bezpośrednio z dworu Ludwika XVL do naszego kraju.

Każdy przedmiot królewskiego zbioru łańcuckiego, posiadającego dawniej, dzieła Ticjana, Rafaela, Rembrandta, Rubensa, van Dycka itp., przemawia do nas językiem swoistym, opowiadającym dzieje swego istnienia. Nie jest bowiem niewiadomego pochodzenia martwym okazem muzealnym, lecz utworem żywym, stanowiącym cząstkę składową tego samego, pełnią życia tętniącego organizmu i tej samej, ciągle żywotnej, wiekowej kultury.

Opuszczając świetnie zachowany i utrzymywany zamek łańcucki powtarzamy słowa podziwu i zachwytu, tak wybitnego, w tym właśnie zakresie kompetentnego znawcy, jakim był Profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Dr. Jerzy hr. Mycielski: „Marzy mi się rozkoszny dzień w uroczym Łańcucie spędzony i ciągle snują mi się po głowie łańcuckie cuda“. Cuda i pamiątki dziejowe, łączące tu w sposób zupełnie wyjątkowy, do dziś nieprzerwaną nicią wiekowych tradycyj, wielką przeszłość z teraźniejszością.

ILUSTRACJ E

g;

ggjlv

fcÂÉ

Гщр*

H Qti. ®IÉ*^

^w^'ÿ o_

ÉÉ1

■тч

iV

Чр^

•;

131

зь

§f-

i®

|I8

fisp"

7;J=SiîMBlSI S SI

0SJ

' '"'■ -. nSSS? '

ШжШ$.

!'

15. RZUT POZIOMY TWIERDZY I ZAMKU Inż. Archit. В. Wiktor

. ‘i, 9

mm

:: '^ m/; •*::

'Ж

~-ч

:\V

%#

/    "4"'

;:ЧчЬ

mùr

16. Plan Łańcuta w. XVIII.

A :'miasto, B : zamek, C : „ogród włoski”, D : „park” (zwierzyniec).

M

l'îl

>

m

"A

[ :

d

Г ■* A ÜK

f

L'j

ZÀ*.

.a

t

■■■',

ч

i

\i

L

ESI

I -»

*£Z

j

-K

17. Wjazd gł. do parku, zameczek

чЗЫШ

|fr,Ł

i

VV^Ï'v

Uf r

j

■'•'■г?

ш

ЦГ

18

IK.H

¥■

!■

w

{

u

:i ш

i

А Ж

Г

МИН

* Ч Ч-

"

■#- ,;vä2v    «s

«&•*

ч.

ШжЧ

• ч*,.«

чч, ч.-,:

#**

*. .

■’/* />' ‘ ^V . ’>

~ у~ £$*,'•

4*4

;чч

г%. У

19. Wnętrze cieplarni

i.

àiï

i¹' £ V

■ >жзр!

*«§?

ÖW

£**>!

—а

^£¥Ш

Г&ЖРЙГ

ка

21. Basen z fontaną, ujeżdżalnia

'At

P^IÉ

Ф" к

L&sa

ЬЛНЯ^,

fc.

riü

n

if '»

Y'*

..... , ,    ■ fgg' '~*4

*1 I

'S!

ÏM

Я B. ffl’ß 18

'

r‘ ••

m

0'"

5»

tfjf:

23. Oranżerja, most dla pieszych

К

щ

Л'

m

Yd

в Р

;

I I

■|ЯР

И

• ?

*Г"

■t

kJ

v-T-V Щ*

P* '

•• ; ;

vT

Г/.

[Щ

ST

ДШ

!?*?**' ^ *

ЩКГ*-'

tts&ft»

г4ч*аиу

E'i£2*" ‘ У*'***®

ĄAk- ■ ■

^    ’    * l»"

___„ ' л' . .

25. Ogród róż, fontana, sarkofag, posąg amazonki

- *

■ 'ÿ-k'-!";.

-, '

Vgfft

:J'‘- -»,• »

«S

SU

•!«Ж

., ^ 15

*Щ0

JJ

..

Щ'Ам

lepili

НУ

'■r”:

%fî

».w

► >Тэт Я> il

la

гкй

.гягяя- ..ЖиДя“ I I ff I

fi If м ГГ гг Г г • 44*®'

“"sßMVZFS

ri

..%

JW

■■

ri.....к

iTTT

iS

ä«K5»

4Я

hïimt

27. Thomas de Thoraond (1780?—1816?) widok zamku z końca w. XVIII.

’S

mm

Pi

WÊÊÊKÊÈtà

f*'j J*

'• Им

’ "T ■ w

<**

■

ęt

V л*.

Ч >

\

г

i

\ '1

s a \

ét^LÊmê*!

ь.Штй ■>%

i

-,

* Л

-

й®|/-

jjfr,

' ’ *?

* *4.’ >'* :f •

> 'O ^ '

<4

i ł*

г

28. Malowidło ścienne, widok zamku z końca w. XVIII.

$1

I *

i

¥

Ж

ш

•WI

V

1

ш

-

.-'sÿsj

,J1

Fr

Pflj

к;

: î

«

к

Â

•i

4

»i-i *

й *2 •

ш

£

л

Ш

к*.

iÄ

...уф j |»|3psP

SrJ

к..

Il

да

»Ж

R!|Lj

-Ш \

&:ï

BraR:

Ą)

30. Fosa, mury twierdzy, most wjazdowy

■»■ И . i

: -,

É*v-=j

iiiili

,v

1мН

к*

■У

*РИРР^"

га

IS!

б

Йй

=»

ЕЯ

Ml:.

вяе»

32. Most wjazdowy, zach, fasada zamku

г.

lir

wm

§ß

' j

’ I \

\

'

\

щ

' *

’

V-

jfp.

PsjgW

-- ' ■*

/! *y.ó!

I:

1

33, Bastjon zach.-półn. glorjeta, most

Ыж

1

Lï V

* |v4>S^-

Г- '

»*Är    .

«я

У

N

&

1л

а»: V

а

: 4ш

Gf":

|к

л

Л,

Р]

И

У:!

■

z

IS

ш

;

ш

::

tfix

Ш£а

I

i

Ч

Ü

1

'

SM»

*r*'

ii -

4. V W»* -*W

, ;«“V

35. Zamek, skrzydło północne

:

Ж

■

ii

'v.

rl

i.

И!

NsfrSnû

Г::™ j

rayv

-esu

lî

jl.i!4i ijf

SSF¹

fcdŁ

■f .

lil

M!

Ul

:::

НВИП

•-Л

;g IFsbT

36. Zamek, skrzydło wschodnie

wyr;;-

.F

II

5'i

il il

:■

F”~*

ТЖ~м

'I

Bl - \

li

ml

p;i д

!i

■i

r-

w.

37. Amor na panterze, kolumna z orłem

s;

r\

■|

•L

if flu

"'Ж

/•

—* ■4

II«

Jr*;

s2LJ§f

( /I

^*тй^^8»НВяя

—

e %-3

ШШ

й§

P«

MrT

l>

*zj>

R.s

Ji

пинии

ili

•I

Г~

LI

LI

зге

-i

Mlii i I I

Г ^4*1

т:

I»

L IJ

—4

ir

,Лч

'F

firÿt

. шш

.... •

!ШРШ

J;

щШё.

its. ' • *£*

bV

ï " -!

iść

40. Sień gł. wjazdowa, hol.

? "Ш

Nx

* , X

■ it* Ш

X.

11

ря

fei

I? V- в

MM

mi'

W'

Щ ■ - - ►&

"3" "

SB

щяш

- -    3|&-

fe »*-••■ Ш:К51 i.

023

42. Sala balowa

fe!

mmi

liüiffli

11

i"

Л'

[Щ

'îfl

■

? »

H.

i^JE

;

:

.

I

#

il !

i

Ä®

i

Д

■■

_.

:P i

,. /"' .

■татащ

ц.

Éi

И

43. Teatr, widownia

щ

I f s »

tut

P

\SQva

.

*■ '■*■ - ■■ -

i

¹

i

fl§

w

mm

SÉÈ!

кв

i

ё

1

ш

f

_ —y-.H~    .1 .«w

S Щ

Si-SS

1

M

t

ПЩ

Hi

[- J-ä

Г*,Д_

■>M

I

i

EJ

Г

! *

4

■

m

\

s

■-.J

-

шш

'

I

Ri

I

1

iS?

fl

î

Ж

*:

я

т

? *

x

p

ШЯ

. i

&

!

%1

я

»Ï

i * !

mm

k

r

m

m

*Г?

€1

.

:

iv •

ii;

№

■pSÇSf*

a«№

két ii

- ł

V*    • ..»w»*-—

•»•Ы1

? ■

i Ш

it

RjŚ

ÈH^

m i

45. Galerja rzeźb

t

Bk

■f

k :i

»4É

и

«.

fc-.*75

!

W.

К

:

m

-

¹

и

*

л .

тшш

1

1:

1

46. Pokój na I. p. w wieży zach.-półn.

il

■ ; •

i

L

».

¹

m

li

Ш.

i

Г

гщ

-* ■* л»»»

:___Ш

: ’-‘ii

m

.

t?

. _

m

m

m

Я

ÿ’

и

I

47. Solon — Boucher

P!

i!

il

s§*r a

®ŁteJŚ

.

К

*T I*Ł

1

1

; j

Ж1

1Ж11

'

b*ł

Ж

A

i

j

t

шй

к

li

jm

si

m.

i!

i-

49. „Pokoje chińskie“

Ж:bSŚkĄ *

/Л

h'&4

¥ш

ШШШ

’•4

’ .........

«рига

ml

f. i

\,

Vl

rj.5^

,V<l4bjlC

51. Kurytarz półn. I. p.

Szafa : Franc. Riesener (1734 —1806)

■4

ши •.!*»«**¹¹

, -1

III

S£-

je^»- -^яй«й-

ii

[;?

vy

52. Buduar damski. Biurko: rodź. G. Feilt w. XVIII.

к? г

i'Л

: Its

'i

Èv

-,

i*

шШР

ti

\\

r>

BI

Ш

gy

er

î %,'aa=iÄ*Ki ***•-*

*    *e’Sr ■ R

*    SS?

î]

⁵^S*ï*Sâ^

•&

Щ «щ

V- : -    ^

«*« !

'^h

¹ • iii

L.3j

53. Kurytarz wsch. I. p.

Sekretarz ang. rodź.: Sam. Beimetta w. 17/18.

кШ

V ~ . -С._

[V

}< А

тШ

’'■-i

il'

5+. Szafa kredensowa angielska w. 17/18.

:й

I'

РР' •

I ¹

Щ**- .

55. Biureczko : Oeben-Riesener. (L. XV/XVI)

«Sff-

Ml

56. Szafa gdańska w. 17/18.

■b&i

“Г

1«

I: •

• 4-

J*.

¥!|

«■ i

57. Sekretarz ang., laka cynobrowa, japon. Queen Anne (1702—1714)|

(rodz. :ïSira. Martina w. XVIII)

58. Zegar szafkowy Ludw. XV.

«i

59. Szafka, laka czarna, chińska rodz. : Ch. Cressent (1685—1768)

w-

HU

IV-

60. Kadzielnica i kandelabr rodz. P. Gouthière (1732—1832) L. XVI.

61. Stolik, blaty Sevres, rodz. R. У. La Croix L. XV/XVI.

I*

та

L......

62. Koraódka : rodz. Cressent. Szafka Marji Leszczyńskiej L. ХУ.

/Тч

I Ci

Si

vT::

•% c-'i

■*» i. sb*~L>,

gtsfe

sse

'ф

Se^ï'iîv

65. Klawikord ang. „Frid Beck Londini fecit 1779“

4ь

l -rfv- 'У.

• X’

1ШР1

64. Zegar z miniaturą J. Racina, L. XVI., wazony sewrskie, L. XVI.

ii

li:

■■'Ж

■•Vi-

65. Wazon, bleu Mazarin, Sevres. Pierre Gouthière (1732—1813). L. XVI.

.......

...

66. Zegar : „bańki mydlane“ : Thomire. L. XVI.

V*

rw*v^?4

li

«/«Ж

ШЁ

гай

% г/ж€^

telh

67. J. Kandier: kadzielnice: 4. żywioły, w. 18. Trzy wazy saskie „A. R.“w. 18.

W-/*

U :i. i

г'А‘Л

68. Wazy saskie, żółte: „A. R.“ w. 18.

fry-л

•л

wm ■

»ES--------......

к, Д,. w у

* й-,

*1ийш , ^

*-- i|È 1 i л

—    ’ ' -лт. ’-' f* ' ‘ ,

В»-

•Ч

&ÉgSp

#Ш|

.a n

I 1

ft 4

- Г';

70. Wazonki: „Bennówka 1812" (1852?)

Cfj

MZ*

.,л!

(A

к --fil

5У

Wa

• -,

gj

I- ’S

..

û' *•

f h

i *i

РГ /;

*'J

iŁSif

ш

si

SV*-.

к?

V

„rój

■•ЙЙ1

^ Ч;<?

#*>

•>

72. Serwis chiński, Kang-shi, gonitwy rycerzy, w. XVII.

i

1

f

HTj

И

.

Sfr*'’⁴'»*

IF- -• ..?гЯ

Ł

ń •

U-ЧИЙН

5

Ą

ï

h

и

л

Ц j

:4

73. Dzbanki bronz. perskie, w. XVII. Ispahan

74. Wazy japońskie, czerwone : Tamagawa, w. 17/18.

ювяад

[Ç I

ï îi

III

-,

f:,r

* vi

iy

$•*

-, t

75. Waza starogrecka, Ulisses i Kirke, 450 prz. Chr.

pü” ■’ -Ü ;

SS

ri

ws

C-J

76. Figurka bronz. staroegipska ok. 2000? prz. Chr.

".

t,

* ■ *\*é

■ .. .. Л)

ЕЭ1

ff\

ШШШ

77. Waza starogrecka „pelike“. Wojownik i Hygiea V. w. prz. Chr.

.jtC

h-**»    -¹

g-

; ь#:'1

*t | Ł Łpi

aa?

iy-'f Łj

ЖГ"'

« ",

g

II

Vt»,.

’•-iv

78. Mały Bachus na panterze, marm. kolorowy starorzymski i renesansowy

St li-ï

ÄV

•Ä

«fl

до

|ИЙ^'

Г W>

Ш ■■ ' 1

jg§w*&s

79. Merkury na capie, marm. starorzymski i klasycystyczny

.. щ

'■ль

г

>; г j

;

fev;

I -

&;-'-■ х-к

80. Bertel Thorwaldsen (1770—1844) Hr. Artur Potocki (?)

♦ ' N?

•щз

*

ł®

г!

■»

t t-*    %; ^

: й

i

йа

?Ж5

I* • *«4 ' !W

- ^

■«

!

v”/feS

22%

ГЛ

81. Tenerani 1856. Marja z ks. Sanguszków hr. Alfredowa Potocka

ГА;

Щ

I

1 м

ii#"

.к

h<

<

;J J

ïhf

,

j

82. Ant. Canova (1757—1822) Ks. Henr. Lubomirski jako amor

ÉT

К

в

к

ï

,

- ш

ùî

Ш

■Л

4

5»д

Л*

0^

VI

Ш

î '¹

ш

*ь

ï

У

m

<е.-шй

Si

fflür^è '

m

пЩ

W i"ï I-

«я

ж

r*

ь æ?

ШШ

лът

I#

«Ssafci

г- s, *■

%

■ш ш

шм

-Ъй'М

щ

шш

Ш

чл

нй.

•/

I

tj

Жт

у;

. •

sa

_«.

JL-Stf-

f/J

83. Dywan „ogrodowy“ (Gartenteppich)“, w XVIII.

о -

» *й

ГШ

i

ш

li?

T7«

;..

êjj

p;

■• АД r -    .•*»

'К'

(tv;

у->ДЯ

в*.;

А

* - fj

У-Л;

Г -о-

'МЯЧ

; %Я|

äSö

ми

Ц

tv «у

ш

Ж»

»

г_

1555Я1яЙу:

iüj__£2Я

■_ . г.

й'.ма^фау

Wni Л*    ^

+*ёчшь**г*< ^jjpB^j.«3caHC

i

i

i

Ж

&

w

к

I

к

I

К

*ёшЫЁ

-

|Ц

« ^ ‘W

'¥•

[*w æ

и»

шш

тфья

Я§Г|..#

ш

5.

«

*.

.»

и

•зв

i

К

й

85. Dywan tulczyński persko-polski z „Pilawą“ w. XVIII.

Ul-i-

Й:Й|

к-#».'

к

I

Л*лЙЙ.’.;/ -.

*л

я

«

I :Г

II

Г %

,

ш

* > шв “т

86. Dywan chiński, w. XVI/XVII.

г

;

***' ~-

Z,

A

)]

<■

Ł

87. Giov. Bellini (1428—1516). Madonna, św. Jan Chrz., św. Klara

Fi3

Ц

Щ

4

V '-«4

Л

л

; 4;,

W к \

-A

%

i :

i;t

m'

ша

•' V:,

89. Szkoła wenecka ? św. Paweł

г- \и

L.

90. Monogramista : L. C. R. : w. XVI.

'l\.

■•śk.

VI

>4

91. Jan Steen (1626—1679), kłótnia w izbie

•-Sr.

Wf

Л\

93. Frans Snyders (1579—1657) handlarz dziczyzny

-vT,

■ < $■

uÂ

У V -ii

Е&И

^SlSi

94. Frans Snyders (1579—1657) handlarka jarzyn i owoców

h

ffî.

d

и

I

/

hi.

'■ >

95. Franc. Boucher (1703—1777), Toaleta Wenery

iVS* ■** ”r

4

,<Â

Щ

A

hJm

N/i

f

F

K.

. ;

Ił!

- S3

mm

Ш r^jj.

У Ш^л!

96. Gobelin, Manufacture d’Aubusson w. XVIII. Bitwa, śmierć wodza

Ш:

.. -

fc\ć

97. Jan Honor. Fragonard (1737—1806)

„Przysięga miłości¹¹

3 ’-г:

sÄ

lii

•à

§§öiiis

чшШ

98. Jan Honor. Fragonard (1737—1806) Portret rycerza

.

■

1 ill

' V .

Li j

j

99. Edward Stroely (1768 — ok. 1840?) Marja z ks. Lubomirskich Protowa Potocka

mm

m« t

шш*. '& ш ч

;|gj

I s,

;v ' - s

hr

-,

** •■ •

ti iuW⁴

m

fV.

& .s

Щ-Ą

100. Eduard Stroely? (1768 -1840?) Hr. Jan Potocki

.

L

1

1

m

ft

шЛ

. m

m

№

•Y--V If'.ï:-

............. ..*■

■

LE

I

и

«

mLäsziJk

101. Elż. Vigée Le Brun (1755—1842) kop. Ks. Henr. Lubomirski jako genj. sławy

F

&

m

i r

I

л

\

102. Mar)a Cosway (1759—1838) Ks. Henr. Lubomirski jako Serafin

Яш

sm

îl. 1-ïJ

4,

Fi

I«

14

• *- -

103. Thomas de Thomond (1780? — 1816?). Ruiny starożytnego Rzymu

Si

■#

k£

'ж

-w

's»

Sk-

1ИЩ

L.T

Vi

55

fk

fei

У.*!?*»,. тЖ мк>. JFЛ_

f

г

N

МЯ

if

ill

i i

ssssas

SSÄ \m>

кткШ

«•i

105. Dziedziniec, pokoje chińskie, teatr

\

K V

ж ¹

mmmm mml mmmm mm/

mmmmmm!

//

S ià

№

. ,*

»)

ms m

t.

•SS2S.

ЗВЯЖвШ

ZS.ZS.Sm

л

4

aœ

*55 «ЕЕ**»

Sши VI

9Я9 JJ

Я

\шйА

I

.

?

ht

$ **

%

Г ,.;

;

i' J

m^jé¹

IШiS: >

w

г

W '

V ' * ' *

I '

■

E

107. Sień przejazdowa na podwórzec tylny

-7

O

0-

Л? Л

^ г)

d

»*>*

a

if

inii

,<w.

■ У1

108 Wine. Brenna (1745—1820): Mokotów, glorjeta

SPIS ILUSTRACYJ:

1.    Widok zamku na okładce, skrzydło zachodnie, bibljoteka, oranżerja

2.    Elżbieta z ks. Radziwiłłów Hr. Romanowa Potocka

3.    Hr. Roman Potocki, III. Ordynat Łańcucki

4.    Hr. Alfred Potocki IY. Ordynat Łańcucki

5.    Stanisław Lubomirski, woj. krak. założyciel zamku łańcuckiego

6.    Stan. Herakljusz Lubomirski marsz. w. kor.

7.    Stan. Lubomirski ostatni marsz. w. kor.

8.    Elżb. z Ks. Czartoryskich, Lubomirska marsz. w. kor.

9.    Hr. Jan Potocki

10.    Julja z Ks. Lubomirskich, Hr. Janowa Potocka

11.    Hr. Alfred Potocki I. Ordynat Łańcucki

12.    Józefina Marja z Ks. Czartoryskich, Hr. Alfredowa Potocka

13.    Hr. Alfred Potocki II. Ordynat Łańcucki

14^ Marja z Ks. Sanguszków, Hr. Alfredowa Potocka

15.    Rzut poziomy twierdzy i zamku

16.    Plan Łańcuta w. XVIII.

17.    Wjazd główny do parku, zameczek z basztą romant. gotycką

18.    Zameczek od strony parku

19.    Wnętrze cieplarni, grupa marm. na skałce, źródełko

94

21.

20. Basen z fontaną, kort tenisowy „    , ujeżdżalnia

22.    Pergola, widok na basen i ujeżdżalnię

23.    Oranżerja, most dla pieszych

24.    Portyk oranżerji

25.    Ogród róż, fontana, sarkofag, Amazonka

26.    Glorjeta, Djana

27.    Thomas de Thomond: widok zamku, w. XVIII.

28.    Malowidło ścienne, widok zamku w. XVIII.

29.    Malowidło ścienne, widok zamku, I. połowa w: XIX.

50. Zamek skrzydło zach., biblioteka (..home“), oranżerja

31.    Fosa, inury twierdzy, aleja, most wjazdowy

32.    Most wjazdowy, zachodnia fasada zamku 53. Bastjon zach.-północny, glorjeta, most 34. Bastjony, wschodni i północny, fosa

36.

55. Zamek fasada północna wschodnia

57.    Amor na panterze, kolumna z orłem

58.    Zamek, część skrzydła południowego

39.    Portal główny, r. 1641

40.    Sień główna, wjazdowa, hol

41.    „Salon turecki“

42.    Sala balowa

43.    Teatr, widownia

44.    Jadalnia wielka, „biała“

45.    Galerja rzeźb

46.    Pokój na 1. p. w wieży zach.-półn.

47.    Salon Boucher

48.    Salon „zimowy“

49.    Pokoje chińskie

50.    Sala kolumnowa

51.    Kurytarz półn. I. p., szafa: Franc. Riesener

52.    Buduar damski, biurko: rodź. G. Feilt

53.    Kurytarz wschodni I. p., sekretarz ang. rodź. S. Bennetta

54.    Szafa kredensowa, angielska w: 17/18. (rodź. mebli weneckich)¹

55.    Biureczko - szafka, Oeben - Riesener

56.    Szafa gdańska w: 17/18.

57.    Sekretarz ang., laka cynobr. japon., I. poł. w: XVIII:

58.    Zegar szafkowy, Ludw. XV.

59.    Szafka, laka czarna, chińska, rodź: Cressent, Dubois

60.    Trójnóg: kandelabr, kadzielnica, wazon, Ludw. XVI.

61.    Stolik z blatami sewrskiemi, Ludw. XV/XVI:

62.    Komódka, laka czarna, szafka złoć. M. Leszczyńskiej

63.    Klawikord ang. Frid. Beck Londini: 1779

64.    Zegar z minjaturą J. Racina

65.    Wazon sewrski z bronzami P. Gouthiera

66.    Zegar: „bańki mydlane“, Thomire

67.    J. Kandier, wazy: 4. żywioły, trzy wazy saskie „A. R.“

68.    Trzy wazy saskie, żółte: „A. R.“

69.    Szkatuła ażurowa, chińska z kości słoniowej

70.    Dwa wazonki: „Baranówka“ „1812“, z widokami fabryki

71.

„ obrazki i monogramy, str. tylna

72.    Serwis chiński, Kang-shi, w: XVII.

73.    Dwa dzbanki bronzowe, perskie, w: XVII.

74.    Dwie wazy japon, czerwone, „Tamagawa“

75.    Waza czerwonofigur., starogrecka: Ulisses i Kirke w. V. prz. Cbr.

76.    Figurka bronz. staroegipska, rodź: ok. 2000 prz. Chr.

77.    Waza czerwonofig. „pelike“, młody wojownik i Hygiea, w. "V. prz. Chr.

78.    Mały Djonizos na panterze

79.    Merkury na capie

80.    Bertel Thorwaldsen: Artur Potocki (?)

81.    Tenerani: Marja z Ks. Sanguszków Hr. Ałfr. Potocka

82.    Ant. Canova: Ks. Henr. Lubomirski, jako amor

83.    Dywan „ogrodowy“ („Gartenteppich“) nieświezki, persko-polski (..Polenteppich“) tulczyński „ chiński w: XVI/XV1I.

87.    Giov. Bellini: Madonna, św. Jan, św. Klara

88.    Fr. Franken: św. Rodzina

89.    Szkoła wenecka ? : Św. Paweł

90.    Monogramista L. C. R: staruszka

91.    Jan Steen: kłótnia w izbie

92.    Louis Le Nain: koncert

93.    Fr. Snyders: handlarz dziczyzny

94.    „    „    : handlarka jarzyn i owoców

95.    Fr. Boucher: toaleta wenery

96.    Gobelin: Manufacture d‘Anbusson, bitwa i śmierć wodza

97.    Jan Honor. Fragonard: „przysięga miłości“

portret rycerza

99. Edw. Stroely: Marja Potocka, minjatura

100.

84.

85.

86.

os.

z Pilawą

„    (?): Jan Potocki

101.    Elźb. Yigée Le Brun: Henr. Lubomirski, jako genjusz sławy

102.    Marja Cosway: Henr. Lubomirski, jako Serafin

103.    Thomas de Thomond: ruiny starożytn. Rzymu

104.    Winc. Brenna: ruiny fantastyczne

105.    Dziedziniec główny, pokoje chińskie, teatr

106.

klatka schodowa, dawne krużganki

107.    Sień przejazdowa na podwórzec tylny, tarcza herbowa

108.    Winc. Brenna: Mokotów, glorjeta.

Fotografje wykonał autor.

NAKŁADEM ORDYNACJI

UZUPEŁNIENIA.

Str. 23. zamiast Annę Krystynę, ma być: Izabelę.

„    27. zamiast pozostawiła, ma być: posiadała.

„ 30. po słowie z Genewy, ma być : Józefa Des Arts De Chapeaurouge.

„ 36. po wozownie i t. p. ma być: . We Lwowie zbudował hr. Alfred przy ul. Kopernika, duży, okazały pałac w stylu baroku francuskiego. Wnętrza urządzono dawnemi meblami (empire, Biedermeier, Ludw. Filip.) przy wiezione mi przeważnie z Wiednia.

ma być: po Ciołek, albo Wieniawa (Poniatowscy, Leszczyńscy i in.), po Śreniawa : — Kmitowie i t. d. Pogoń bez wieży : Sanguszkowie. Pogoń z wieżą : Czartoryscy. Słowo : Sapiehowie skreślić.

„ 58,59. ma być: portrety córek Jana III. (Teresa Kunegunda) i królewicza Jakóba. Wyróżnia się nadzwyczaj rzadki sztych przedstawiający pogrzeb najmłodszej córki królewicza Jakóba, Marji Klementyny, żony Jakóba III. Stuarta, pretendenta do tronu szkockiego i angielskiego

„    65. zamiast I. Ordynata ma być: ks. Eustachego, albo według inwentarza,

Władysława Sanguszki.

ma być: komódka z podpisem : J. Dubois i dwie szafki narożne z podpisami : P. Flechy.

„    66. zamiast mają być i t. d... ma być : są opatrzone podpisami : J. Dubois.

„    67. zamiast Dzieło Weissweilera, ma być : w rodzaju Weissweilera,

podpis zniszczony.

„    70. po stolarzy nadwornych, ma być : opatrzone podpisami : R. Lacroix,

C. C. Santer, Adam Weissweiler, oraz marką ogólną związku stolarzy paryskich : „J. M. E.“ (Jures- Menuisier es-Ebenistes), według statutu z r. 1141.

„    71. po szafkach oszklonych ma być : oznaczonych podpisami Adama.

Weissweilera (mistrz : 1778, zm.

„    72. po komody i szafka ma być: opatrzone podpisami : N. Guy ot,

A. S. Rebour i M. Petit.

„ 73. ma być: mały odlew gipsowy z podpisem : C. Cauer 1858.

„ 80. po gobeliny z podwójnemi herbami Potockich, ma być: (Anna Elżb., córka Stan. Potockiego, dziedzica Brodów i Zbaraża, wojewody poznańskiego, była żoną Franc. Salezego Potockiego, wojew. kijów., dziedz. Krystynopola i Humania).

„    83. ma być: na nowo w stylu Ludwika XIV. i XV.

ma być : tarczę herbową obcego pochodzenia (przywiózł hr. Roman). być: Charles Cressent (1685—1768) ? być: Jaques Dubois (1737—1199).

ma być: Jaques Dubois 1737—1799), (szafka złocona, nowsza, ang.).

„ 53.

„ 65.

1809)

87.

Ryć. 51. „ ’ 59. „ 62.

ma

ma

&

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231507

11-22124