:

i

:

mm»

MI

mÊÊÊÊÊmÉÊÊ

fefc

mzm

;ÿ:

MICHAŁ SIWAK

GEOGRAFIA

Część IL

■

t

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231793

MICHAŁ SIWAK

GEOGRAFJA

CZĘŚĆ DRUGA:

EUROPA

WYDANIE PIĄTE

ÆE23&

4*

(9

NAKŁADEM K. S. JAKUBOWSKIEGO WE LWOWIE 1923

/

4

A

KRAK Ö W

\

ic*V^

*^5

Si GH^O

Wszystkie prawa zastrzeżone.

#

«

Z drukarni Jakubowskiego i Sp. we Lwowie, Piekarska li.

f -J

V*

Europa

TREŚĆ.

Str.

Str.

A) Europa południowa:

aj Półwysep Bałkański . .

Grecja........

Jugosławja......

Bułgar ja.......

b)    Półwysep Apeniński . .

c)    Półwysep Pirenejski . .

Hiszpanja......

Portugalja......

Morze Śródziemne ....

B) Europa zachodnia:

Wielka Brytanja.....

Francja.........

Belgja.........

Luksemburg.......

Holandja........

. 40

45

. 52

54

54

Półwysep Skandynawski ... 56 Szwecja . .

Norwegja Finlandja . .

Danja ....

Szwajcarja Austrja ....

Niemcy ....

Morze Bałtyckie Litwa ....

Łotwa ....

Estonja ....

Czechosłowacja Węgry ....

Rumunja . . .

59

60

62

63

66

70

76

. 86

87

88

90

. 91

96

. . 99

C) Europa wschodnia:

Rosja

102

EUROPA.

Oznacz położenie geograficzne Europy! Oblicz rozciągłość równoleżnikową i południkową Europy! Porównaj Europę pod względem obszaru z innemi częściami ziemi ! Jakie położenie zajmuje Europa ze względu na inne części ziemi ? Jaki ocean oblewa Europę i jakie tworzy morza, kanały i zatoki ? Wskaż cieśniny, łączące morza, oblewające Europę! Jakie półwyspy oblewają te morza? Wyspy? Wskaż największy półwysep i wyspę w Europie ! Porównaj półwyspy i wyspy Europy i Azji! Porównaj Europę pod względem rozczłonkowania z innemi częściami ziemi! Wskaż pasma gór w Europie! Wskaż wyżyny! Jakie góry łączą się z Alpami? Jakie góry leżą odosobnione? Wskaż niziny łączące się ze sobą i leżące oddzielnie! W których krajach Europejskich przeważają niziny, w których wyżyny ? Które kraje mają charakter górzysty? Do jakich zlewisk należy Europa? Przez jakie zatoki, cieśniny, morza musi przepłynąć okręt, trzymający się brzegów Europy, a płynący z zatoki Botnickiej do morza Azowskiego?

Jakie rzeki wypływają z Alp? Jakie rzeki wypfywają z Karpat? Jakie rzeki mają swe źródła w górach niemieckich? Jakie w francuskich? Jakie rzeki wypływają z Pirenejów, a jakie z Uralu? Jakie rzeki mają swe źródła na trzech południowych półwyspach? Wskaż rzeki W. Brytanji i Skandynawji ! Wskaż główny dział wód Europy! Wskaż największą rzekę w Europie i porównaj ją z największemi rzekami Azji i Afryki! Wskaż największe jezioro Europy! Wskaż jeziora, znajdujące się w krajach, otaczających Bałtyk! Wskaż jeziora w Alpach! Jakie jeziora znajdują się na nizinie Węgierskiej? Ną którym z trzech południowych półwyspów znajdują się jeziora? Wskaż jeziora na wyspie Irlandji ! Porównaj największe jeziora Europy z największemi jeziorami Azji, Afryki i Ameryki !

W jakich strefach leży Europa? Jaka jest różnica między klimątem morskim a lądowTym? W których krajach Europy panuje klimat górski i co jest jego cechą?

Jaki związek istnieje między klimatem a roślinnością?

Położenie Europy w stosunku do innych części ziemi jest bardzo korzystne. Na wschodzie Azja, dostępna drogą lądową i morską; na południu Afryka, oddzielona morzem Śródziemnem, które było i jest najlepszym łącznikiem między krajami leżącemi dokoła jego brzegów ; na zachodzie Ameryka, oddzielona Atlantykiem, który w naszych czasach stał się tern dla otaczających go ziem, czem było w starożytności i wiekach średnich morze Śródziemne dla ludów nad niem mieszkających.

Pod względem obszaru zajmuje Europa czwarte miejsce po Azji, Ameryce i Afryce, większa jest tylko od Australji. Powierzchnia Europy wynosi 10 miljonów km².

Granice jej wschodnie biegną górami Ural i morzem Kaspij-skiem, granicę północną, zachodnią i południową oblewają wody oceanu Atlantyckiego i jego części.

Ocean Atlantycki ma największe znaczenie dla Europy jako łącznik między nią a innemi częściami ziemi, z mórz zaś, które są jego częścią, mają wielkie znaczenie: morze Śródziemne, Północne i Bałtyckie.

Siwak, Geograf ja II, wyd. 5.

Wdzierają się one głęboko w ląd, tworząc liczne zatoki, ułatwiające dostęp wgłąb kontynentu, skutkiem czego rozczłonkowanie Europy jest znacznie korzystniejsze niż innych części ziemi.

Morze Śródziemne, łączące się z Atlantykiem cieśniną Gibral-tarską, zajmuje obszar równy prawie Y4 powierzchni Europy. Dar-danele, morze Marmara i Bosfor łączą je z morzem Czarnem. Zna-« czenie morza Śródziemnego jako drogi wodnej jest bardzo wielkie. Świadczą o tern ożywione porty Barcelony, Marsylji, Genui, Neapolu, Wenecji, Triestu, Salonik, Konstantynopola i Odessy.,

Morze Bałtyckie, mniejsze sześć razy od morza Śródziemnego, nie ma wprawdzie tak wielkiego znaczenia dla całej Europy jak Śródziemne, dla krajów jednak, których wybrzeża wody jego oblewają, jest ono jedyną drogą morską, jaka je łączy z całym światem.

Polska, Litwa, Łotwa, Estonja, Finlandja, Szwecja i Rosja byłyby bez Bałtyku i jego głęboko wdzierających się zatok, odcięte od połączenia z Atlantykiem. Największy port Danji Kopenhaga i ważny port Niemiec Szczecin mogły rozwinąć się w wybitne ogniska handlowe tylko dzięki połączeniu Bałtyku z morzem Północnem. Gdańsk, Ryga, Rewal, Sztokholm, Petersburg i Helsingsfors jemu zawdzięczają swój rozwój.

Morze Północne, większe obszarem od Francji, ma wielkie znaczenie dla Europy dzięki temu, że leży między najbogatszemi krajami, jak Anglja, Niemcy, Holandja, i że do niego wpadają rzeki, jak Łaba, Ren i Tamiza, nad któremi powstały porty : Londyn, ognisko handlowe świata, Hamburg, największy port Niemiec, i pierwszy

-I

■*i

-i

... - . -

\ -A»

ST ■" ć * •

Krajobraz stepowy na Podolu.

port Holandji, Rotterdam. W nich koncentruje się wielki ruch światowy oceaniczny.

Z innych portów europejskich nadatlantyckich, ma wielkie znaczenie dla Francji Hawr u ujścia Sekwany, dla Portugalji zaś i całego półwyspu Pirenejskiego Lizbona.

W krajobrazie Europy przeważają niziny. Zajmują one ²/₃ powierzchni, wypełniają zaś jako niż Wschodnio-europejski prawie połowę obszaru Europy.

Z niżem Wschodnio-europejskim łączy się zachodnia nizina Polska. Dalszym ciągiem niziny Polskiej jest nizina Niemiecka, ta zaś łączy się z niziną Francuską.

Niziny zajmują także półwysep Jutlandzki, część półwyspu Skandynawskiego i południowo-wschodnią część Anglji.

Z nizin, otoczonych górami, zasługuje na uwagę nizina Wołoska między Bałkanem a Karpatami, połączona z niżem Wschodnio-europejskim, nizina Węgierska i Padańska.

M' a

fi

i

m&B

I : m

EW

Ir*

Wyżyny i góry zajmują pozostałą część Europy. Powstawały one, jak wogóle całe urzeźbienie Europy, w rozmaitych epokach. Podczas gdy wschodnia część Europy przedstawia się jako kraj przeważnie nizinny, posiada Europa zachodnia obok wymienionych powyżej nizin najstarsze systemy górskie na półwyspie Skandynawskim, najmłodsze łańcuchy górskie, jak Alpy, Karpaty, Pireneje, Bałkan, góry Dynarsko -greckie i kadłuby starych systemów górskich, zajmujących znaczne obszary Polski, Czechosłowacji, Niemiec, Francji i Anglji. Znaczne przestrzenie północnych Niemiec, Danji, Polski, Litwy i Łotwy pokrywają potężne nasypy, które zawdzięczają swoje powstanie dawnym lodowcom. Lodowce te przenosiły na swym grzbiecie w odległych epokach nie tylko żwiry, piaski, glinę i drobniejsze kamienie, ale często ogromne złomy skał, i pozostawiały po sobie pokłady owych żwirów, piasków i glin, które noszą nazwę moren. Cechą okolic morenowych są liczne jeziora, stąd ich częsta .nazwa „pojezierza“.

t:

Alpy, najwyższe góry Europy, zajmują środek kontynentu.

Mimo znaczną wysokość są Alpy ze wszystkich stron dostępne dzięki dolinom rzek, płynących we wszystkich kierunkach, i licznym przełęczom.

Mont-Blanc. Lodowce.

Potężne lodowce i pola

śnieżyste, pokrywające ^    kilka tysięcy /cm², dają

^    początek lub zasilają

I    swemi wodami Ren, Ro

dan, Pad i Dunaj.

Krainę wysokich liai* leżącą między skaliste-mi turniami a lasami, rosnącemi na niższych stokach, pokrywają łąki, na których wypasają się latem stada bydła i owiec.

!...

i"

11111

Doliny, gdzie rozwinęła się uprawa roli, są gęsto zaludnione, zwłaszcza wzdłuż rzek. Przełęcze i wąwozy, prowadzące z jednej doliny do drugiej, gościńce, koleje i tunele ułatwiają komunikację.

Mont-Blanc. Wspinanie się na szczyt po lodoAvcu.

Katastrofy, nawiedzające doliny alpejskie, sprowadzają, podobnie jak w innych wysokich górach, lawiny, masy śniegu, zsuwające się ze stoków, a niszczące całe osady, i usuwanie

•y:

f/%

Hp • mW-

* 'j

**.

-,

Ui

mm

:4?

’■

-■m

Widok tatrzański z okolicy Pięciu Stawów.

się gór, wywołane przez podmycie wodą, spływającą po stokach ogołoconych z lasów.

Największe wyniosłości znajdują sie w Alpach zachodnich, sięgających od morza śródziemnego po Ren.

Tu wznosi się potężne gniazdo górskie Mont-Blanc do wysokości 4800 m.

Potężnym łukiem od Dunaju, tworzącego granicę od Alp, do Dunaju pod Orszową biegną Karpaty. Najniżej położona przełęcz Dukielska dochodząca zaledwie do 500 m dzieli je na zachodnie i wschodnie.

W zachodnich piętrzą się największe z gór polskich, Tatry.

Lasy świerkowe pokrywają ich stoki, wyżej łąki górskie, zwane halami, a jeszcze wyżej skaliste turnie, ojczyzna kozicy, świstaka i halnego orła.

Sfe'

àm.

mm

iàJâ

p*“.

Ł.-r    S*---

Widok z okolic Tatarowa nad Prutem.

Olbrzymie lasy zalegają również Karpaty wschodnie dochodzące w grzbiecie Czarnej Hory u źródeł Prutu do największej wysokości.

Lodowców dziś Karpaty nie posiadają, podobnie jak góry trzech południowych półwyspów Europy. Spotykamy je poza Alpami dopiero na północy w górach Skandy naw ji.

Wulkany czynne znajdują się tylko na półwyspie Apenińskim, Sycylji i Islandji. Trzęsienia ziemi bywają częste na brzegach morza Śródziemnego.

W związku z korzystnym układem pionowym i bogatem rozczłonkowaniem pozostaje klimat Europy.

Dzięki ciepłemu prądowi Zatokowemu jest w Europie cieplej niż w Azji i Ameryce pod tą samą szerokością geograficzną Prąd ten powstaje z prądów pasatowych, a wszedłszy do morza Karaibskiego i zatoki Meksykańskiej, ogrzewa się jakby w wielkim rezerwuarze. Wypłynąwszy kanałem między Kubą a Florydą, wchodzi w dziedzinę wiatrów zachodnich i południowo-zachodnich, a płynąc ku Europie, rozszerza się coraz więcej i dzieli na dwie gałęzie. Gałąź północna oblewa wybrzeże Europy zachodniej i dochodzi aż do mórz polarnych.

Wiatry, wiejące ku Europie z zachodu i południowego zachodu, ogrzewają się ponad ciepłemi wodami Atlantyku, a ogrzawszy się, udzielają swego ciepła Europie zachodniej i środkowej.

Klimat krajów nadmorskich w Europie zachodniej, a zwłaszcza północno-zachodniej, jest morski, w Europie wschodniej lądowy.

W miarę posuwania się ku wschodowi słabnie wpływ prądu Zatokowego, klimat więc przechodzi z morskiego w lądowy. Ziemie polskie, leżące w połowie drogi między Irlandją, mającą łagodne zimy i chłodne lata, a południowym Uralem z ostremi zimami i upalnem latem, mają klimat pośredni. Lata u nas nie takie upalne jak na wschodzie, zim^ ostrzejsze niż na zachodzie.

Wpływ znaczny na klimat mają kierunki gór. W Europie środkowej biegną one równoleżnikowo, wiatry więc ciepłe łatwo dostają się wgłąb lądów. Na północy, gdzie góry Skandynawji zajęły całą zachodnią stronę półwyspu, panuje w Norwegji na zachodzie klimat morski, w Szwecji na wschodzie lądowy.

Równoleżnikowo biegnące pasma górskie chronią półwyspy południowe przed zimnemi wiatrami z północy. Okolice nad morzem Sródziemnem mają inny klimat niż reszta Europy. Cechą jego są deszcze zimowe i późne jesienne, kiedy wieją wiatry od morza śródziemnego, lata suche skutkiem wiatrów wiejących z kontynentu.

W odróżnieniu od lądowego klimatu Europy wschodniej i morskiego Europy zachodniej nazywamy klimat nad morzem Śródziem-nem klimatem śródziemnomorskim.

Opadów najwięcej mają kraje na zachodzie, najmniej na wschodzie. Na zachodzie przeważają opady jesienne i zimowe, na wschodzie i w Europie środkowej letnie.

Wpływ znaczny na ilość opadów wywiera i wzniesienie pionowe, dlatego górzysta Szkocja, południowo-zachodnia Norwegja, Pireneje, Alpy, Apenin i góry Dynarskie mają więcej opadów niż sąsiednie okolice.

Stosunki hydrograficzne Europy są korzystne, co pozostaje w związku z ukształtowaniem pionowem i klimatem.

Rzeki Europy płyną przeważnie w kierunku ku północnemu zachodowi lub ku południowemu wschodowi, w tym więc kierunku biegnie główny dział wód Europy.

Na przestrzeni od Gibraltaru do Uralu przecinają go liczne połączenia kanałowe, przeprowadzane bez pokonywania nadzwyczajnych trudności.

Rzeki europejskie są przeważnie spławne lub żeglowne, a ponieważ płyną we wszystkich kierunkach, mają wielkie znaczenie dla rozwoju handlu i przemysłu. Największe mogły rozwinąć się na

Wschodzie i w Europie środkowej, tu bowiem kontynent rozszerza się.

Na trzech półwyspach południowych i w Skandynawji płyną rzeki mniejsze, nie mające takiego znaczenia dla komunikacji, jak Ren, Rodan, Sekwana, Loara, Garonna, Tamiza, Dunaj, Łaba, Odra, Wisła, Niemen, Wołga, Dniepr lub nawet zamarznięta przez znaczną część roku Dźwina Północna i Newa.

Jezior najwięcej znajduje się dokoła Bałtyku w Finlandji i Skandynawji. Największe jezioro Ładoga, podobnie jak największa rzeka Wołga, są znacznie mniejsze od największych jezior i rzek Azji, Afryki i Ameryki.

Jeziora alpejskie, apenińskie i tatrzańskie należą do górskich, węgierskie i nadkaspijskie do niżowych. Największem jeziorem śród-lądowem jest morze Kaspijskie.

W związku z szerokością geograficzną, glebą, nawodnieniem i klimatem pozostaje flora i fauna.

Uprawa zbóż, kukuruzy, buraków cukrowych, ziemniaków, lnu, konopi, tytoniu, chmielu rozwija się z każdym rokiem, zamie-

•il

wmm

<■

T ,.Vi

*-

«a

fêoL

' rv

à.*?--:

»i

-i

».

SM

Roślinność na Sycylji. Żywopłot z opuncji koło Palermo.

niając dawniej lasami pokryte okolice w urodzajne niwy. Lasy pokrywają znaczniejsze przestrzenie jeszcze tylko w Skandynawji, północnej Rosji i w niektórych okolicach Karpat, Alp i gór półwyspu Bałkańskiego. I tu jednak więcej niż połowę urodzajnej ziemi zajmują łąki i pola uprawne.

W Europie południowej nadają krajobrazowi odrębny charakter lasy wawrzynów, cyprysów, kasztanów i dębów, podobnie jak lasy szpilkowe i liściaste w Europie środkowej i północnej, z wyjątkiem tundry. Większe jednak przestrzenie, niż te lasy, zajmują

na południu gaje cytrynowe, pomarańczowe i oliwne, pola pokryte zbożami lub winnice.

■jĘ,

Podobnie jak flora, uległa i fauna zmianie skutkiem postępującej kultury. Wilk, niedźwiedź, ryś, bóbr i dzik żyją jeszcze tylko na wschodzie, zające, sarny i dzikie ptactwo chronią przed zupełnem wytępieniem ustawy łowieckie.

Kij

Na dalekiej północy poluje się jeszcze na sobole, lisy polarne i niedźwiedzie.

po|

Wody rzek, jezior i mórz Europy obfitują w ryby.

Zbiór cytryn. Palermo. Sycylja.

Rozwinięty chów koni w całej Europie, na stepach Kirgiskich wielbłądów, na północy reniferów, na południowych półwyspach osłów i mułów dostarcza zwierząt pociągowych i jucznych.

Hodowla bydła rogatego, owiec i kóz ma wielkie znaczenie dla gospodarstwa mlecznego, przemysłu garbarskiego i wełniarskiego. Znaczne zapotrzebowanie mięsa jako pokarmu przyczyniło się także niemało do rozwoju hodowli bydła i świń. Zaledwie jednak niektóre kraje, jak Rosja, państwa półwyspu Bałkańskiego, Danja i Ho-landja, wywożą swoje bydło; do innych krajów musi się je przywozić. Krajami dostarczającemi Europie mięsa są Stany Zjednoczone, Kanada, Argentyna, Urugwaj, Alger i Australja.

Pod względem gęstości zaludnienia zajmuje Europa pierwsze miejsce. Ludność dzisiejszej Europy powstała ze zmieszania się ludów, które ją zamieszkiwały od najdawniejszych czasów, z nowymi przybyszami z Azji, stamtąd bowiem wdzierały się w czasach historycznych jak i w epokach dawniejszych coraz to nowe szczepy. Najważniejsze i najliczniejsze narody europejskie zaliczamy do grup językowych: romańskiej, germańskiej i słowiańskiej. Tworzą one wspólną grupę językową aryjską, a zalicza się do niej także Greków, Albańczyków i Celtów.

Mniej liczna jest grupa językowa fińsko-ugryjska, obejmująca ludy mówiące językami: madziarskim, fińskim i estońskim i grupa

turska,

językowa której najliczniejszymi przedstawicielami w Europie wschodniej są Tatarzy.

Gęstość zaludnienia jest nierównomierna. Najsłabiej zaludnione są północne obszary Rosji, Finlandji, Szwecji i Nor wegji,najbardziej zgęszczoną ludność posiadają przemysłowe obszary Anglji, Belgji, Francji, Niemiec, Polski i Czech. Są to obszary bogate w węgiel i rozmaite rudy.

Przed wielką wojną wynosiła liczba ludności Europy 435 miljonów.

Cała Europa prawie jest chrześcijańska, Żydzi bowiem, mahometanie i nieliczni poganie liczą około 20 miljonów.

m.

jgSr'

jjsS

iii

L>«f

;v

L«i

ii

*.!

am

as

kh

I-i

ii]

i ir r

l'

urs’«H

fi

■

hü

;ï

Gaj palmowy v

dniem.

Katolicyzm przeważa wśród ludów romańskich, bo tylko Rumuni należą do kościoła wschodniego — protestantyzm wśród germańskich, wyznanie wschodnie wśród Słowian, z których katolikami są Polacy, Czesi, Słoweńcy, część Serbów i Rusinów.

IQ —

II

a

= 2 <y »

■m *3

« c

3 s

< 05 O £

ii

Korzystny układ pionowy, liczne rzeki, urodzajność ziemi, klimat umiarkowany przyczyniły się bardzo do tego, że ludy . Europy zajęły pierwsze miejsce pod względem cywilizacji. Wprawdzie Egipcjanie, Babiloń-czycy, Hindusi i Chińczycy osiągnęli wcześniej wyższy stopień

Wielbłądy Koło przystani w Baku.

cywilizacji niż ludy europejskie, dziś jednak ogniskiem całego ruchu umysłowego, handlowego i przemysłowego stała się Europa.

Gęstość zaludnienia wywołała emigrację. Zaludniła się kolonistami europejskimi Ameryka i Australja, Afryka zaś i Azja pokrywają się z dnien^ każdym kolonjami zaborczemi, plantacyjnemi państw europejskich.

Kolonje zamorskie państw europejskich obejmują olbrzymie obszary. Sama Anglja panuje nad 400 miljonami ludzi, zamieszkujących obszar 3 razy tak wielki jak Europa.

Europa południowa.

a) Półwysep Bałkański.

Położenie? Jakie morza otaczają półwysep? Które wybrzeże jest lepiej rozwinięte, wschodnie czy zachodnie ? Wskaż zatoki ! Jakie wyspy leżą na wschód, jakie na zachód od półwyspu ? Gdzie łączą się góry półwyspu z Alpami ? Które góry półwyspu mają kierunek równoleżnikowy, a które południkowy? Oznacz zlewiska mórz: Czarnego, Egejskiego, Jońskiego i Adrjatyckiego! Jakie pasma tworzą działy wód? Jakie rzeki płyną z półwyspu do Dunaju i Sawy? Wzdłuż jakich rzek prowadzi droga z kontynentu do Konstantynopola ? Jaka cieśnina oddziela półwysep Gallipoli od Azji? Jakie morza łączy cieśnina Dardanelska? Jaka cieśnina łączy morze Marmara z Czarnem ? Jaka wyspa zamyka morze Egejskie od południa ?

Półwysep Bałkański, oblany z trzech stron morzami, łączy się na północy z kontynentem Europy na przestrzeni od zatoki Trie-steńskiej do ujść Dunaju.

Wybrzeże wschodnie, lepiej rozwinięte od zachodniego, zwłaszcza na południowym wschodzie, posiada dobre zatoki i dogodne porty, jm orze zaś Egejskie, zasiane wyspami, tworzy najlepsze połączenie między Europą, Azją i Afryką.

W miejscach, gdzie cieśniny Dardanelska i Bosfor łączą morze Marmara z Egejskiem i Czarnem, zbliża się Europa d© Azji na odległość zaledwie kilku A-m, w Bosforze nawet na V₂ kilometra.

Pod względem układu pionowego przedstawia się półwysep jako kraina górzysta.

Rozróżnić tu należy : obszar gór Dynarsko-greckich na zachodzie, obszar Bałkanu na wschodzie i obszar środkowy tracki. Obszar środkowy składa się z gniazd górskich, jak Witos z, Rila-Dag i Pirim, między rzekami Strumą i Mestą, górskiej krainy między Mestą i Marycą dolną i krainy pagórkowatej, ciągnącej się na wschód od Marycy aż pod Konstantynopol.

Zachodnia część obszaru trackiego obejmuje szereg kotlin, otoczonych górami. Z kotlin tych należą do najważniejszych kotlina Nisz u, Owcze Pole i wsławione w dziejach bitwami, jakie się tu toczyły, Kosowe Pole.

Góry Dynar sko-greckie na zachodzie składają się z licznych, równoległych pasm, poprzedzielanych na północy dolinami rzek, płynących ku Sawie lub jak Narenta ku morzu Adrja-ty c k i e m u.

“V.

Mimé ■

Si ' - -

gägöglj

Mi

B5

Krajobraz w Czarnogórze.

Rzeka Dryn dzieli je na Dynarskie i Greckie. Góry Greckie łączą się w swej zachodniej części z górami Albańskiemi. Najważniejsze z gór zachodnio-greckich są góry Pi n-d u s, tworzące liczne rozgałęzienia.

Góry Morei, wybiegające z wyżyny Arka-dji, zajmującej wnętrze półwyspu, mają przeważnie kierunek południkowy. Najwyższem pasmem są góry T a j g e t, środkowy

si

*iQas

r.

SML

zajmujące

z trzech południowych półwyspów Morei.

W schodnio - greckie góry biegną przez Te-salję, Beocję, Attykę i rozpadają się na małe łańcuchy, oddzielające liczne kotliny leżące wśród gór. Dzieje greckie w starożytności, powstanie i rozwój licznych małych państewek znajdą często wyjaśnienie w ukształtowaniu pionowem kraju.

<**•:•*

Ti. . i ^

w.-

■m

Ł.

•V-

Góry Tajget.

Bałkan, od którego pochodzi nazwa półwyspu, biegnie w kierunku równoleżnikowym, od rzeki Timok, pobocznej Dunaju, ku morzu Czarnemu. Opadając stromo w środkowej swej części ku południowi, tworzy kotlinę Sofji, otoczoną od południa t. zw. Anty bałkanem. Drugą wielką kotliną jest dolina górnej Marycy. Ku północy przechodzi Bałkan w płytę bułgarską, kończącą się nad Dunajem ostrą krawędzią. Płytę przerzynają rzeki płynące ku Dunajowi.

Pasmo Bałkańskie, pokryte lasami i łąkami na stokach północnych, tworzy jakby obronny wał między północą a południem.

Wody półwyspu płyną we wszystkich kierunkach.

Z wyjątkiem Dunaju niema znaczniejszej rzeki przydatnej do żeglugi. Letnią porą wiele z nich wysycha, co jeszcze więcej obniża ich znaczenie. Dla komunikacji jednak są one ważne, zwłaszcza wobec niekorzystnych warunków orograficznych. Doliny ich są naj-dogodniejszemi drogami, łączącemi wnętrze półwyspu z wybrzeżem i resztą Europy.

Klimat nad morzem Adrjatyckiem i Egejskiem śródziemnomorski. Wnętrze skutkiem znacznego wzniesienia ma klimat lądowy. W zimie spada temperatura niżej zera, na górach leżą śniegi cały rok, mrozy zaś dochodzą do 25°. Najwybitniej lądowy klimat panuje na północ od Bałkanu. W lecie jest wnętrze półwyspu i wybrzeże wschodnie cieplejsze od wybrzeża zachodniego, w zimie jest cieplej na zachodzie i południu. Najwięcej opadów ma zachód, mniej wschód i południe.

Świat roślinny rozpada się na obszar środkowo-europejski i śródziemnomorski.

Na południe od Bałkanu rosną drzewa oliwne, pinje, cyprysy, na północ dęby, huki i graby.

We wnętrzu półwyspu uprawia się różne gatunki zbóż, kuku-ruzę, tytoń i winną latorośl.

W Grecji i na wyspach, gdzie obfitsze deszcze padają w porze zimowej, rozwinęła się uprawa wina, tytoniu, fig, a nawet bawełny. Najważniejsze obszary rolnicze leżą nad Dunajem, Sawą, Morawą, na płycie bułgarskiej, w kotlinie Śofji i nad Marycą. Nieużytki zajmują prawie V₂ niektórych krajów półwyspu.

Hodowla kóz, owiec, świń i bydła rogatego jest ważną gałęzią zajęcia mieszkańców.

Górnictwo słabo rozwinięte, a przemysł zaledwie w początkach. Najwięcej żelaza produkuje Grecja. Tu również rozwinął się najwyżej przemysł.

Ludność zamieszkująca półwysep powstała ze zmieszania się mieszkających tu już w odległej starożytności Greków i Ilirów ze Słowianami, którzy przybyli na półwysep z początkiem wieków średnich. Z dawnych Ilirów pozostali tylko Albańczycy.

Z końcem wieków średnich ulegają Grecy, Serbowie i Bułga-rowie podbojowi Turków, którzy, zawładnąwszy całym półwyspem,

utrzymali się w roli władców aż do XIX wieku. Pierwsi wywalczyli sobie wolność Grecy w pierwszej połowie ubiegłego wieku, następnie w drugiej połowie XIX w. Serbowie i Bułgarowie.

Po wielkiej wojnie powiększyła Grecja swe posia- .____

pr'v

•I

%à

BM

dłości przez przyłączenie obszarów nad morzem Egej-skiem, Serbja zaś i Czarnogóra połączyły się, tworząc Jugosławję ; w skład jej weszły prócz Serbji i Czarnogóry te kraje dawnych Au-stro-Węgier, w których mieszka ludność pochodzenia serbskiego.

Głownem zajęciem ludności jest rolnictwo. Uprawia się głównie pszenicę i kuku-ruzę. Ważnem źródłem dochodu jest uprawa tytoniu, jarzyn i drzew owocowych.

Konstantynopol.

Dostarcza półwysep również wina i oliwy.

Brak dobrych dróg utrudnia rozwój tych bogatych niegdyś krain. Najważniejsze koleje biegną z Belgradu przez Sofję do Konstantynopola i przez Nisz do Salonik. Ważne dla handlu są linje kolejowe łączące port Rjeki z Węgrami i Austrją. Handel rozwija się głównie dzięki dogodnym portom jak Konstantynopol,

Saloniki, Pireus i liczne porty na wybrzeżu Dalmacji.

Na półwyspie bałkańskim istnieją obecnie następujące państwa: Grecja, Ju-gosławja, Bułgarja i Albanja.

fy ■ X,

Turcja, daw na władczyni całego półwyspu, posiada po wielkiej wojnie, z której wyszła pokonana,, tylko Konstantynopol i część półwyspu, na którym leży miasto.

'i¹

PB

SI

L.

Konstantynopol był dawniej i pozostał obecnie najważniejszym portem handlowrym całego europejskiego Wschodu.

Meczet w Konstantynopolu. Dawniejszy kościół św. Zofji.

Położony nad zatoką, zwaną Złotym Rogiem, wśród gajów cyprysowych i laurowych, był już wr starożytności jako greckie Bizancjum ważnym punktem handlowym. Znaczenie jego rosło w ciągu wieków, od czasu zaś przekopania kanałów Sueskiego i zbudowania linji kolejowej, biegnącej przez

Małą Azję ku Bagdadowi, posiada Konstantynopol znaczenie światowe.

Albanja, ubogi i słabo zaludniony kraj nad Adrjatykiem, był dawniej prowincją turecką. Albańczycy potomkowie dawnych Ilirów, zamieszkujący górzystą krainę, zajmują się przeważnie pasterstwem. Zboże uprawia się tylko w nielicznych, urodzajniejszych kotlinach.

Dzięki niedostępnym górom utrzymali Albańczycy długo swoją niezależność podobnie jak mieszkańcy Czarnogóry. Wiekowe walki i późniejsze rządy tureckie przyczyniły się do tego, że stan kultury jest w Albanji bardzo niski.

Grecja.

Grecja składa się z części kontynentalnej i wysp na sąsiednich morzach.

Grecja kontynentalna obejmuje obecnie prócz Grecji właściwej obszary leżące nad wybrzeżem morza Egejskiego.

Grecja właściwa należy do systemu gór Dynarsko-greckich. Rozróżnić wśród nich należy góry Zachodnio-greckie jak góry Epiru,

pindus, wyżynę Arkadji i Tajget na Peleponezie i góry Wschodnio-greckie biegnące przez Tesalję, Beocję i Attykę. Łańcuchy górskie, oddzielające poszczególne krainy i kotliny otoczone górami, tworzące zamknięte dla siebie całości, przyczyniły się do powstania w starożytności licznych, małych, odrębnych państewek, które dopiero w późniejszej epoce złączyły się w jedną całość.

Z krain północnych Grecji właściwej na uwa-À.;- gę zasługują Epir i Tesalja. Epir jest krainą górzy-stą, zamieszkałą przez ub₀gą₅ pasterską ludność,

fli

1Ü3

pl

r-V

<r

PI

Tesalja urodzajną, dobrze nawodnioną kotliną.

Dwie zatoki : Ałtajska na zachodzie i Lamja na wschodzie oddzielają Grecję północną od środkowej. Sławny w starożytności wąwóz Termopile, przez który prowadziło najdogodniejsze przejście z Tesalji do Grecji środkowej, leży między morzem i pasmem wy-biegającem z grupy gór Oeta. Dawniej szerokość jego nie wynosiła więcej jak 40 metrów, a nawet w niektórych miejscach mniej — dziś jest znacznie szerszy, rzeczka Spercheios bowiem powiększyła wybrzeże, osadzając wzdłuż niego naniesiony piasek i namuł. Przez

Krajobraz w Tesalji. Woddali góra Olimp.

trudne do przebycia moczary termopilskie zbudowano w czasach dzisiejszych wał z kamienia i liczne mosty. W Grecji środkowej oddzielają góry Pindus górzystą i trudno dostępną Akarnanję i Eto-Iję na zachodzie od urodzajnej kotliny B e o c j i i górzystej At ty ki na wschodzie. Jezioro Ko-pais, zajmujące niegdyś znaczną przestrzeń kotliny Beocji, leżącej między pasmami Parnasu,

''"‘'A

Helikonu i Kitajronu, osuszone, zmieniło się w urodzajną glebę.

r. i

Termopile.

Górzysta Attyka jest krainą bezleśną, słabo nawodnioną, nadającą się do wypasania owiec i kóz. Tylko urodzajne niziny Maratonu,Eleuzis i Aten pokrywają winnice, gaje oliwne i drzewa figowe. Tu leży stolica Grecji. Ateny, najświetniejsze miasto w starożytności, najludniejsze w Grecji dzisiejszej. Portem handlowym Aten jest Pireus,

Wąski przesmyk Koryncki, przekopany kanałem, prowadzi na Peloponez. Wnętrze górzyste, pokryte lasami i pastwiskami, zajmuje:* Arkadja. Uprawa pszenicy, kukuruzy i wina udaje się

mm

iSpSlS

to

W

mm;- ^

èSH

mt

Ateny.

Akropolis w Atenach.

Kanal Koryncki.

tylko w niektórych kotlinach — głównem zajęciem ludności pasterstwo. Małe równiny rozłożyły się dokoła Arkadji we wszystkich

Urodzajniejsze od niej ściągnęły już w starożytności liczniejszą ludność, zajmującą się uprawą roli. Elida, Argos, Lakonja i najurodzajniejsza Me-senja dostarczają pszenicy, wina, oliwek, fig i pomarańcz, a port Pa-tras, największe miasto na Peloponezie, jest ważnym punktem handlowym całej Grecji.

kierunkach.

łi

u*!

fcrj

nw.4 $

§m

as

&

hM

Z wysp

morza Egejskiego największą jest Kreta, górzysta krainą, urodzajna w dolinach rzek podobnie jak mniejsza od niej Eubea.

Cyklady, liczące około 200 wysp, biegną trzema pasami, z których ' zachodni jest przedłużeniem Argolidy, środkowy Attyki, wschodni Eubei. Górzyste o stromych brzegach, dogodnych portach, bezdrzewne, ale urodzajne. Najważniejsza Syra z portem Hermupolis, ogniskiem handlu ze Wschodem. Wyspy te dostarczają Grecji najdzielniejszych żeglarzy.

Z wysp Jońskich najważniejsza jest K'orfu z dobrym portem handlowym. Dzięki łagodnemu klimatowi są one, z wyjątkiem Itaki, urodzajne i dostarczają w znacznej ilości wTina i rodzynków.

W starożytności byli Grecy najwięcej cywilizowanym narodem w całej kotlinie morza Śródziemnego. Potomkowie ich, dzisiejsi No-wo-Grecy, zmieszani ze Słowianami i Albańczykami, są najbardziej cywilizowanym narodem na półwyspie Bałkańskim. Długie lata niewoli przyczyniły się do upadku dawnej świetności. Ogromne obszary, bo wynoszące ²/₃ powierzchni Grecji, pokrywają pastwiska i zarośla, zaledwie Vb powierzchni kraju nadaje się pod uprawę, a tylko mały obszar zajmują lasy.

Największy dochód mają mieszkańcy z uprawy wina, drzew oliwnych, tytoniu i owoców południowych. Górnictwo dostarcza ołowiu, srebra, żelaza i cynku, brak jednak wręgla nie pozwolił na większy rozwój przemysłu fabrycznego, w^obec czego rudy są artykułem wywozowym z Grecji, przemysł zaś wiasny, słabo rozwinięty, nie dostarcza ludności, podobnie jak rolnictwo, środków do życia. Wielu Grekówr opuszcza ojczyznę, osiedlając się w sąsiednich krajach. Spotykamy ich na całym półwyspie Bałkańskim, w Małej

Azji, Syrji i Egipcie, najczęścięj jako kupców. Znaczna część handlu wschodniej części morza Śródziemnego znajduje się w ich rękach. W Konstantynopolu mieszka ich więcej niż w Atenach.

Jugosławj a.

Jugosławja powstała w czasie wielkiej wojny z połączenia dawnej Serbji i Czarnogóry z krajami, które wchodziły w skład Au-stro-Węgier: Kroacją, Slawonją, Krainą, Dalmacją, Bośnią i Hercegowiną.

Pod względem obszaru i zaludnienia jest Jugosławja najwięk-szem państwem na półwyspie Bałkańskim. Powierzchnia jej wynosi około 280.000 km², zaludnienie około 15 miljonów.

Jugosławja jest przeważnie górzysta. Nizinna jest tylko kraina między Sawą i Drawą i tu jednak spotykamy znaczniejsze wyniosłości, jak Fruszka Góra lub góry Pożegańskie. Stoki tych gór pokrywają bogate lasy dębowe i bukowe.

Po prawym brzegu Sawy leży górzysta kraina Bośni i Serbji. Góry Bośniackie i Serbskie pokrywają gęste lasy dębowe, doliny

Krajobraz górski nad rzeką Vrbas w Bośni.

rzek urodzajne pola, a ściany dolin sady owocowe, tworzące w niektórych okolicach prawdziwe lasy śliwkowe.

Na zachód od gór Bośniackich charakter krajobrazu się zmienia. Zamiast dobrze nawodnionej lesistej krainy górskiej o łagodnie zaokrąglonych, niewysokich szczytach spotykamy obok dość wysokich łańcuchów górskich wyżynę bezwodną, pełną zapadłości lejkowatych i podłużnych, pełną grot, jaskiń, źródeł i podziemnych

Siwak, Geografja II, wyd. 5.

rsa

S&

im

sy

IP»

Ï1

LI

J

.

.

I

-•

p

:

;*t:3

•5

■..i

•'V

JjgU

I

» •

V/\

i

8£

.

»

; ,fjt

31

■ ®1H

mk. ■

.

jgm

Mlii

m.

a?s

«

i

i

m

m

i

k

<

Ombla (Rjeka) koło Gravozy (Gruż) w Dalmacji.

« à

■■

$T

•■-

w -1

Ï» i

w

si* Ż - '

ivr

P

ïv

Hk.

c:

IÄ

1

$

¥

«h

»

Iw

m

y

a

rzek. Jesteśmy na „Krasie“. Nazwę krasowych noszą góry i wyżyny Krainy, Istrji, Kroacji, Hercegowiny, Dalmacji i Czarnogóry. Na po-

uf

Krajobraz krasowy w Hercegowinie.

ludnie sięga obszar krasowy aż po rzekę Dryn, na północ po kotlinę Lublańską.

Wody krasowe płyną ku Sawie i ku Adrjatykowi. Z płynących ku zachodowi zasługują na uwagę Kerka, tworząca niedaleko od ujścia piękne wodospady, i Na-renta, przedzierająca się przez wyżynę ku mo-Większe

znaczenie mają • dla Jugosławji jako drogi wodne poboczne Dunaju Drawa i Sawa.

Ku Adrjatykowi opadają góry terasowato.

Wybrzeże jest bogato rozczłon-    *

kowane. Liczne    L

zatoki dały początek dogodnym portom. Wyspy otaczające wybrzeże Kroacji i Dalmacji i wąski pas nadbrzeżny mają inny charakter niż wyżyna krasowa. Ro-

rzu.

rj ,W-

-

iii'* *

\U

«fisi

,.*i

±3A

Kerka. Wodospady.

ślinność tu bujniejsza, liczniejsze osady ludzkie, łagodniejszy klimat. Zimno przynosi tu tylko wiejący z sąsiedniej wyżyny porą zimową suchy wiatr, zwany „bora“. Ciepły wiatr, wiejący od strony Adrja-tyku, sprowadzający obfite opady, nosi nazwę „sirocco“.

Klimat Jugosławji poza wybrzeżem ma charakter klimatu lądowego. I tu jednak występują różnice między klimatem panującym na wyżynie krasowej Krainy, Kroacji, Dalmacji i Czarnogóry, a klimatem Serbji, Bośni i Slawonji.

Głownem zajęciem ludności jest rolnictwo. Najwięcej uprawia się kukuruzy, zwłaszcza w Slawonji, Kroacji i Krainie. W Bośni najżyźniejsze są okolice nad Sawą, w Serbji nad Dunajem i Morawą. Uprawa wina rozwija się w Slawonji i Dalmacji. Tytoń uprawia się w Bośni, Serbji i Slawonji. Wyspy i wybrzeże dostarczają

- m.

■ '■

Krajobraz nadmorski. Raguza w Dalmacji.

owoców południowych. Sady owocowe Slawonji, Bośni i Serbji dostarczają na wywóz śliwek i dały podstawę do rozwoju fabryk śliwowicy.

Z lasów bukowych Slawonji, dębowych Bośni i szpilkowych Krainy wywozi się cenny materjał poza granice kraju.

Górnictwo ubogie dostarcza jednak rud żelaznych z kopalń Bośni, Serbji i Krainy. Węgiel brunatny posiada Bośnia, Serbja i Slawonja, ołówr i rtęć Kraina.

Przemysł Jugosławji słabo rozwinięty. Najkorzystniej pod tym względem przedstawiają się kraje, które należały przed wojną do Austro-Węgier. W Krainie rozwija się przemysł tkacki, w Slawonji i Bośni przemysł drzewny; fabryki wyrobów tytoniowych, fabryki śliwowicy, gorzelnie, cukrownie, młyny spotykamy w Serbji, Bośni, Kroacji i Slawonji. Wyroby przemysłu Jugosławji nie wystarczają na pokrycie potrzeb ludności, musi się więc je sprowadzać z krajów o wysoko rozwiniętym przemyśle fabrycznym, jak Wielka Bry-tanja, lub z krajów sąsiednich, które wprawdzie nie mogą się równać pod względem przemysłowym z Wielką Brytanją, posiadają jednak, jak Węgry i Austrja, przemysł znacznie wyżej rozwinięty od Jugosławji.

Chów bydła, owiec i kóz w całej Jugosławji ułatwiają paszni-ste łąki w górach, chów świń w Serbji, Slawonji i Bośni dębowe i bukowe lasy.

Zwierzęta domowe, zboże, wino, tytoń i owoce pokrywają potrzeby ludności i tworzą podstawę handlu wywozowego.

r-

X,

■ WiWâàtf't    i

"W    "*■

iäe&LllHr

Û.V

nj.

“i. .

Krajobraz czarnogórski. Cetynja.

Dalmatyńskie porty koncentrują handel z Europą zachodnią, Koleje prowadzące ku Austrji i Węgrom ułatwiają handel z Europą środkową.

Trzy szczepy : Serbów, Chorwatów i Słoweńców złożyły się na dzisiejszą ludność Jugosławji. Język tych szczepów jest bardzo zbliżony, tak, że można mówić o jednolitości językowej mieszkańców tego kraju.

Pod względem religijnym panuje większa rozmaitość. Serbowie, Czarnogórcy, część mieszkańców Bośni i Hercegowiny wyznają re-ligję grecko-wscliodnią, Chorwaci, Słoweńcy w Krainie, Dalmatyńcy, a w części mieszkańcy Bośni i Hercegowiny należą do kościoła rzymsko-katolickiego, część Bośniaków i Hercegowińczyków, zwłasz-

tf\â NK

cza klasy zamożniejsze, wyznają islam, który przyjęli w czasach panowania Turków w tych krajach.

Serbowie przybyli na półwysep Bałkański na początku wieków średnich i utworzyli tu silne państwo, które jednak przy końcu wieku XIV podbili Turcy. Odtąd pozostawała Serbja, Bośnia i Hercegowina w rękach tureckich. Kroacja i Slawonja stały się częścią państwa węgierskiego, Kraina weszła w skład posiadłości austrja-ckich. Dalmatyńskie wyspy i portowre miasta należały dłuższy czas do rzeczypospolitej weneckiej, ulegając wpływom kulturalnym wdoskim. W XIX wieku przeszła Dalmacja pod panowanie Austrji, Bośnię zaś i Hercegowinę otrzymały Austro-Węgry w drugiej połowie XIX wieku w tym czasie, kiedy Serbja stała się niezawisłem państwem.

Zjednoczenie wszystkich Serbów było zawsze hasłem i celem ludów dzisiejszej Jugosławji, ale dopiero upadek Austro-Węgier umożliwił osiągnięcie tego celu.

Jugosławja jest monarchją konstytucyjną. Stolicą państwa jest

Belgrad.

Bułgar j a.

Bułgarja jest w ścisłem tego słowa znaczeniu krajem bałkańskim, całe bowiem prawie pasmo Bałkanu, który biegnie od rzeki Timoku ku morzu Czarnemu na przestrzeni 900 km, leży w jej granicach.

Bałkan dzieli się na zachodni i wschodni. Granicę między za-chodniem i wschodniem pasmem tworzy rzeka Isker, poboczna Dunaju. Grzbiety gór pokrywają lasy. Przełęcze, wysokie na zachodzie, znacznie niższe na wschodzie, ułatwiają przejście z północy na południe. Ku południowi opada Bałkan stromo, i tworzy tu razem z pasmem Antybałkanu kilka kotlin, znanych ze swej urodzajności. Ku północy opada Bałkan łagodnie, przechodząc w płytę, pochyloną ku Dunajowi, jak wskazuje bieg pobocznych tej potężnej rzeki. Kraina to urodzajna, uboga jednak w lasy.

Klimat Bułgarji lądowy, łagodniejszy na południe od Bałkanu zwłaszcza w kotlinach, zasłoniętych górami od północy.

Najżyźniejszą krainą jest dolina Marycy i kotlina Sofji, stolicy państwa. Uprawna się najwięcej pszenicy. Żyzna jest również płyta bułgarska, poprzerzynana licznemi dopływami Dunaju. Tu uprawia się głównie kukuruzę, pszenicę i rośliny strączkowe. Warzywnictwo rozwinęło się w całej Bułgarji. Ogrody warzywne, w których uprawia się najrozmaitsze gatunki jarzyn, są cechą charakterystyczną kraju. Ogrodnicy bułgarscy emigrują często do sąsiednich krajów, wydzierżawiają tam w. pobliżu większych miast obszary nadające się pod uprawę jarzyn i ciągną z tego źródła znaczne zyski.

Południowe stoki Bałkanu i kotlina górnej Marycy obfitują w ogrody róż, dające podstawrę do fabrykacji olejku różanego, ważnego artykułu wywrozowrego. Tytoń uprawia się w Bułgarji zwłaszcza na południu, gdzie kwitnie także hodowla jedwabnika.

Przemysł fabryczny' słabo rozwinięty z pow'odu braku większych kopalń węgla i kruszców. PowTstał tylko przemysł rolniczy. Młyny, browary i gorzelnie zawdzięczają swój rozkwit rolniczym płodom kraju.

>■

-’ - -JJL"

T.-'.

•fl

*STf-vs

;r-, fl'    ..    .    ^    t

•', '■ '„. ’

- Ç^.Ù*:-.'.

■ 4~r ■ ~ ^ ^1»^ . J ■    - “A fi

-Aiiï

àé

Kfi

gkpfe-

g*

[f É

.x

gjé*

. 'f jlS

-'•Xi

'-V.¹

,y

*<>

-3$

iŁ.fct ■*

VS

ÜÜ

Fabryka olejku różanego. W głębi Bałkany — na lewo pole róż.

Obok uprawy zboża zajmują się mieszkańcy Bułgarji hodowlą bydła i owiec. Jest to obok zboża główny artykuł wywozowy.

Ruch handlowy koncentruje się w portowych miastach czarnomorskich. Najważniejsze z nich Warna i Burgas. Główna linja kolejowa biegnie przez Sofję i łączy ją z Konstantynopolem na wschodzie, z Belgradem na zachodzie. Ważne znaczenie dla handlu mają linje łączące Sofję z Warną i Ruszczukiem.

Dunaj ma dla Bułgarji, jak dla wszystkich krajów, przez które przepływa, ogromne znaczenie jako pierwszorzędna droga wodna, ułatwiająca komunikację z przemysłowemi krajami, jak Czechosłowacja i Austrja.

Bułgarowie są obok Serbów drugim ludem słowiańskim na półwyspie. Dawni Bułgarowie, pochodzenia mongolskiego, podbiwszy ziemie dzisiejszej Bułgarji w VII wieku po Chr., zmieszali się z ludem słowiańskim, który się tu osiedlił na początku wieków średnich, przyjęli jego język, pozostawiając mu swe imię.

Panującą religją jest grecko-wschodnia.

Pod względem kulturalnym podnosi się Bułgarja stale. Znaczna jednak liczba analfabetów świadczy podobnie jak w Serbji, że długie jarzmo tureckie pozostawiło i tu swe ślady.

bj Półwysep Apeniński.

Jakie morza oblewają półwysep? Jakie góry oddzielają go od reszty Europy? Jakie zatoki tworzą morza: Adrjatyckie, Jońskie, Tyrreńskie i Liguryjskie na wybrzeżach półwyspu ?

Jakie wyspy otaczają półwysep? Jakie góry przebiegają półwysep w kierunku

południkowym ? Gdzie łączą się z Alpami ? Jaka nizina leży między Apeninem a Alpami? Porównaj zachodnią i wschodnią część półwyspu pod względem orograficznym !

Skąd wypływają najliczniejsze i największe rzeki i dlaczego? Przez jakie jeziora płyną poboczne Padu, mające swe źródła w Alpach? Opisz źródła, bieg i ujście Padu! Jakie rzeki płyną do morza Adrjatyckiego? Wskaż poboczne rzeki Padu płynące z Apeninu ! Jakie rzeki płyną z Apeninu do mórz, otaczających półwysep ? Przez jaką kotlinę płynie Arno? Opisz źródła, bieg i ujście Tybru!

Nizina Padańska czyli Lombardzka tworzy odrębną krainę geograficzną, właściwy zaś półwysep Apeniński rozpada się na trzy odrębne grupy, które tworzy Apenin północny, środkowy i południowy.

Wybrzeże, słabiej rozwinięte niż na półwyspie Bałkańskim, tworzy po stronie zachodniej więcej dogodnych zatok niż po wschodniej. Wschodnia część niziny Padańskiej, płaska i bagnista, posiada jeden tylko wyborny port, Wenecję. Port ten zawdzięcza swoje powstanie lagunie, utworzonej przez odcięcie morza piaszczystą, po-długowatą wyspą, usypaną przez żwir i piasek, naniesiony wodami rzek, płynących z Alp i Apeninu. Laguny takie, odcięte zupełnie od morza lub łączące się z niem, jak Wenecka, wypełniają całe wybrzeże między Alpami i Apeninem. Tam, gdzie Apenin dochodzi do morza, rozpoczyna się stromy brzeg z kilku portami, jak Rimini i Ankona:

Dalej ku południowi wybiega w morze górzysty półwysep Gar-gano, za nim zaś ciągną się płaskie brzegi płaskowyżu apulijskiego z portowem miastem Brindisi.

Zatoka Tarentu, oddzielająca Apulję od Kalabrji, posiada kilka dogodnych przystani, zwłaszcza na wybrzeżu Kalabrji.

W cieśninie Messyńskiej, oddzielającej Kalabrję od Sycylji, a łączącej morze Jońskie z Tyrreńskiem, skaliste brzegi półwyspu, otoczone podwodnemi rafami, znane były w starożytności jako groźna Scylla — wir koło wybrzeża Sycylji nosi nazwę Charybdy.

Najlepiej wyrzeźbione jest wybrzeże morza Tyrreńskiego aż do zatoki Neapolitańskiej.

Stąd ku północy staje się wybrzeże znowu jednostajnem, bag-nistem i niezdrowem, gdzie tylko sztuczne porty, jak Livorno, mogły się rozwinąć.

Od zatoki Spezzia rozpoczyna się znowu bogato rozwinięta część nad morzem Liguryjskiem z największą zatoką Genui.

Pod względem pionowym rozróżnić należy nizinę między Alpami i Apeninem i górzystą krainę Apeninu.

Wschodnie i południowe stoki Alp, obiegające nizinę Padańską, opadają stromo, tworząc krótkie doliny ; przez doliny te płyną rzeki lub też wypełniają je jeziora.

Z drugiej strony opada ku nizinie A p e n i n,‘poprzerzynany również dopływami głównej rzeki Padu.

Sama nizina opadająca ku wschodowi, posiada na zachodzie wzgórza, wytworzone przez moreny lodowców alpejskich. Powstała ona przez wypełnienie zatoki morskiej żwirem i piaskiem rzek,

płynących z otaczających ją gór. Posuwanie się jej wybrzeża ku wschodowi spowodowało, że miasta, jak Adrja i Rawenna, które dawniej leżały nad morzem i tworzyły porty, leżą dziś o kilka lub kilkanaście km od Adrjatyku. Koryta rzek podnoszą swój poziom tak znacznie przez wypełnienie się piaskami i żwirem, że musiano je już w dawnych czasach otoczyć wałami, zasłaniającemi sąsiednie okolice przed zalewem. Liczne kanały, rozprowadzające ich wody po całej nizinie, służą z jednej strony do odwodnienia bagnistych okolic, z drugiej zaś do nawodnienia nieurodzajnych. Dlatego jest nizina Padańska najlepiej zagospodarowaną i najbogatszą częścią Włoch. Klimat jej, ostrzejszy od panującego na właściwym półwyspie, ma charakter zbliżony do lądowego. Zimy bywają tu częste, mrozy dochodzą do kilku stopni, rzeki pokrywają się nieraz lodem, co powoduje, że roślinność południowa, jak drzewa oliwne, cytryny i pomarańcze, rosną tu tylko w zasłoniętych od północy dolinach rzek alpejskich i nad jeziorami, przez które one przepływają. Rozwinęła się tu jednak dzięki cieplejszemu klimatowi niż za Alpami uprawa ryżu w błotnistej okolicy nad Padem.

*ri

ir.t:

fi

mmi

Si

WÊÊtÊ

Via Appia. Droga, biegnąca z Rzymu na Pd. — budowana w starożytności.

*r Pagórkowatą okolicę na zachodzie pokrywają winnice i drzewa morwowe. Rozwinęło się tu jedwabnictwo. Na stokach tj'ch wzgórz, w miejscach, gdzie one przechodzą w nizinę, kwitnie hodowla bydła, co znowu przyczyniło się do rozwoju gospodarstwa mlecznego. Brak węgla zastąpiła w niektórych okolicach siła wody górskich rzek, co wpłynęło na rozwój przemysłu fabrycznego.

Inny charakter ma kraina Apeninu, składająca się z Apeninu właściwego, Preapeninu i nizin na zachodzie i wschodzie półwyspu.

Apenin właściwy ciągnie się łukiem od Alp po wyspy Egackie i rozpada się na północny, środkowy i południowy. Pierwszy sięga po źródła Tybru, drugi po źródła Volturno.

Apenin północny opada stromo ku zatoce Genueńskiej i zachodowi, łagodnie ku nizinie Padańskiej, ku morzu Adrjaty-ckiemu zaś przechodzi w nadbrzeżną równinę. Lasami pokryte góry Apeninu północnego, posiadające na stokach żyzne obszary, różnią się od nagich skał Apeninu środkowego, tu i ówdzie tylko trawami porosłych.

Apenin środkowy dochodzi do 3.000 prawie metrów wysokości w Gran Sasso. Apeni,n południowy, zbliżony pod względem krajobrazowym do środkowego, opada na zachód ku nizinie Kampańskiej, na wschodzie przechodzi, podobnie jak środkowy i północny, w nadbrzeżną równinę.

Preapenin zac ho d n i czyli tyrreński oddzielają od Apeninu właściwego doliny rzek: Arno, Tyber i Volturno, wschodni czyli Adrj at y c ki obejmuje wyżynę Apulijską i wyżynę Gargano.

Nizina Apulijską jest krainą w części podmokłą i niezdrową, w części suchą i bezdrzewną ; wyżyna jest urodzajną, zwłaszcza nad morzem Adrjatyckiem.

Urodzajną, dobrze zagospodarowaną i gęsto zaludnioną jest również Kampanja Ne,apoli t ańska, otoczona wzgórzami, które pokrywają pola uprawne, ogrody warzywne, gaje pomarańczowe

i winnice. Inny obraz przedstawia Kampa-nja Rzymska, kraina pustynna, pełna bagien malarycznych, urodzajna tylko w dolinie Tybru.

Do urodzajnych i gęsto zaludnionych krain należy kotlina rzeki Arno, dawna zatoka, wypełniona w górnej i środkowej części doliny Arno żyznym na-mułem.

Alpy Apuańskie, otaczające kotlinę od północy, obfitują w bogate łomy marmuru.

Ej

iii

Neapol. W głębi Weznwjusz.

Klęską najstraszniejszą, nawiedzającą stale wybrzeża morza Tyrreńskiego, są trzęsienia ziemi, w Kampanji zaś i wybuchy wulkaniczne. Trzęsieniom ziemi ulega i górzysta Kai abrja, najwięcej zaś sąsiednia Sycylja, która prócz tego cierpi wiele od wybuchów Etny, zalewającej lawą żyzne pola i kwitnące osady, leżące na stokach wulkanu.

Góry Sycylji opadają stromo ku północy, ku południowi zaś pochylają się zwolna, przechodząc w wyżynę, zajmującą znaczny obszar wyspy. Tylko na wybrzeżu rozpościerają się urodzajne niziny, pokryte uprawnemi polami i pomarańczowemi gajami.

Wulkanicznego pochodzenia są wyspy Liparyjskie, wulkan zaś Stromboli, podobnie jak Etna na Sycylji i Weznwjusz koło Neapolu, należy do najgroźniejszych.

Korsyka, należąca do Francji, nie posiada wulkanów, podobnie jak górzysta Sardyn ja.

Klimatyczne stosunki, dzięki położeniu geograficznemu, Alpom na północy i bliskości mórz, są bardzo korzystne. Najłagodniejszy klimat panuje na Rywjerze, na nizinie Padańskiej zbliża się do lądowego, na południu zaś jest suchy i gorący. Opady wodne zmniejszają się ku południowi. Deszcze padają na północy przeważnie w lecie, w środkowej części półwyspu na wiosnę i w jesieni, na południu zaś w naszych miesiącach zimowych.

Suchy, gorący wiatr sirocco, wiejący najęzęściej na wiosnę, daje się szczególnie dotkliwie uczuwać na południu, gdzie powoduje często klęski nieurodzaju w winnicach i gajach oliwnych, jeżeli pojawi się w czasie kwitnięcia.

Rzeki bogate w wodę na północy dzięki lodowcom alpejskim i obfitym opadom, wysychają na południu, ponieważ niższy znacznie Apenin nie posiada lodowców, a stoki jego, pozbawione lasów, nie dostarczają dostatecznej ilości wody przez cały rok.

Roślinność na półwyspie typowo śródziemnomorska. Gaje laurowe i oliwne, pinje, cyprysy i eukaliptusy, przeniesione tu z Au-stralji, agawy amerykańskie, wreszcie palmy na Rywjerze i Sycylji nadają krajobrazowi włoskiemu odrębny charakter od naszego.

Mniej niż połowa obszaru Włoch nadaje się pod uprawę zboża i jarzyn, produkcja więc nie wystarcza na zaspokojenie potrzeb gęsto osiadłej ludności.

Najwięcej uprawia się pszenicy, kukuruzy i ryżu na północy.

Południe dostarcza wina i oliwy, używanej tu powszechnie zamiast masła. Okolice górskie dostarczają kasztanów jadalnych, Sy-cylja pomarańcz.

Winnice zajmują 6°/₀ powierzchni kraju. Rocznie produkują! Włochy około 30 miljonów hl wina. Drzew morwowych jest na całym półwyspie przeszło 100 miljonów — jedwabnictwo zaś dostarcza rocznie około 50 miljonów kg jedwabiu. Drzewa oliwne, których gaje pokrywają znaczne przestrzenie, są obok drzew pomarańczowych i cytrynowych jedną z podstaw bogactwa kraju. Oliwy wywozi się z Włoch rocznie około 50 miljonów kg.

Czwartą część obszaru Włoch zajmują pastwiska na stokach Apeninu i płaskowyżu Apulji. Brak wody obniża ich wartość, dlatego mógł się tu rozwinąć tylko chów owiec.

Hodowla bydła kwitnie na północy. Rozwinęła się tu także hodowla drobiu.

Rybołówstwo kwitnie głównie na wybrzeżach mórz.

Górnictwo dostarcza siarki wydobywanej w Sycylji w takiej ilości, jak w żadnym innym kraju Europy, i marmuru z okolic Car-rary. Żelazo wydobywają na wyspie Elbie. Toskana dostarcza miedzi, żelaza i rtęci, Sardynja cynku i ołowiu.

Mimo braku węgla rozwija się przemysł włoski z każdym rokiem, wyzyskując siły wodne na północy. Przeszło miljon robotników pracuje w fabrykach Piemontu i Lombardji, a wyroby bawełniane, jedwabne i wełniane wypierają powoli fabrykaty obce.

Utrzymuje się również dawny przemysł szklarski i mozaikowy w Wenecji.

Handel rozwija się dzięki gęstej sieci kolejowej na północy.

Największe znaczenie mają koleje alpejskie, łączące Włochy przez Brenner, Got-hard i Simplon z Europą zachodnią i środkową.

Handel morski koncen

truje się w Genui, Neapolu, Wenecji, Trieście, Livorno, Mesynie i Palermo. Dla handlu ze Wschodem ma wielkie znaczenie Brindisi.

Port w Palermo.

. Zaludnienie bardzo gęste. Po Belgji, Holandji i Wielkiej Brytanji zajmują Włochy czwarte miejsce w Europie pod względem gęstości zaludnienia. Nizina Padańska, dolina rzeki Arno i Kampanja Neapolitańska są najgęściej zaludnione.

Ludność Włoch jest jednolita. Włosi, potomkowie starożytnych Rzymian i najrozmaitszych zromanizowanych ludów półwyspu, mówią językiem, który rozwinął się z dawnego łacińskiego. W starożytności mieszkali tu Etruskowie i Gallowie na północ od

•SB

Zamek św. Anioła. Grobowiec Hadrjana. Most na Tybrze.

Rzymu, Grecy na południu, w średnich wiekach Arabowie na południu, germańscy O-strogoci, Wizygoci i Longobardowie na północy. Wszystkie te ludy zmieszały się ze sobą i wytworzyły dzisiejszy naród włoski. Podobnie jednak jak między Hiszpanami z południa i północy lub Francuzami z Tuluzy i Paryża jest pewna różnica, istnieje ona i pomiędzy Włochem z niziny Padańskiej a Włochem z Neapolu lub Sy-cylji. Pod wrzględem re-I ligji panuje tu również I jednolitość, wTszyscy bowiem Włosi są katolikami.

Oświata rozwija się z każdym rokiem coraz więcej. Liczne uniwersytety, szkoły średnie i fachowe dają możność kształcenia się. Wśród ludu rolniczego i robotników spotyka się jednak jeszcze wielu analfabetów.

Najwięcej ich na południu, zwłaszcza na Sycylji.

r "

ggfg

-J

"f

Gęstość zaludnienia zmusza Włochów do emigracji za ocean i do sąsiednich krajów, gdzie są poszukiwani jako wyborni robotnicy zwłaszcza przy budowie mostów tuneli.

Koloseum w Rzymie. Amfiteatr Flawjuszów zbudowany za cesarza Tytusa.

Królestwo włoskie jest monarchją konstytucyjną. Powstało pno z kilku państewek w XIX wieku, jednocząc się pod rządami dynastji Sabaudzkiej. Z dawnych Austro-Węgier otrzymały Włochy po wielkiej wojnie Tyrol południowy, Istrję z Triestem i kilka wysp na Adrjatyku.

Stolicą państwa jest Rzym. Znaczenie tego miasta polega jednak nie tylko na tem, że jest ogniskiem po-litycznem dzisiejszych Włoch, ale na wielkiej roli dziejowej, jaką odegrało w starożytności i w wiekach średnich.

Podobnie jak Ateny w Grecji były ogni- g j +    ,

Là

ogromnego

obejmującego całą kotlinę morza Śródziemnego, w średnich zaś wiekach i dziś stolicą świata chrześcijańskiego jako siedziba papieża.

Zbudowany na7-miu wzgórzach nad Tybrem, w miejscu, gdzie rzeka ta poczyna być spławną, rozwijał się w ciągu dwudziestu kilku stuleci, gromadząc skarby sztuki, budzące podziw całego świata, a ściągające tutaj uczonych i artystów z całej kuli

skiem cywilizacji staro- fjgjgj&fli■ żytnej był niem i Rzym, a obok tego był stolicą państwa,

SiU

hm

mi

Florencja.

ziemskiej. Do Watykanu, rezydencji papieskiej w Rzymie, śpieszą znów liczni pielgrzymi ze wszystkich katolickich krajów.

i*?!

mm

Tym przybyszom zawdzięczają Włochy, podobnie jak piękna Szwajcarja, znaczne dochody, i inne bowiem miasta włoskie, bogate w liczne pamiątki i dzieła sztuki, ściągają setki tysięcy cudzoziemców. Znaczną rolę odgrywa tu także łagodny klimat włoski i piękne krajobrazy.

Do takich ważniejszych miast należą: Florencja, Me-djolan, Genua, Neapol, Wenecja i Triest.

Cztery ostatnie są naj-większemi portami . handlo-wemi Włoch, M e d j o 1 a n ogniskiem wielkiego przemysłu i komunikacji, tu bowiem zbiegają się koleje łączące Włochy olbrzymiemi

Kanał Wielki w Wenecji. W głębi kościół S. Maria della Salute,

tunelami alpejskiemi z resztą Europy.

•i

-•

Va

Li*.

74

Na szczególniejszą uwagę zasługuje W e n e c-j a, nie tylko jako port handlowy i wojenny, nie tylko z powodu wspaniałych budowli i ogromnego bogactwa dzieł sztuki, jak Fl o r e n cj a, ale głównie z powodu odrębnego zupełnie charakteru. Zbudowana na stu kilkunastu wysepkach w lagunie, zamkniętej wyspami od strony morza, posiada Wenecja obok ulic sto kilkadziesiąt kanałów, służących do ułatwienia komunikacji. Koni ' w calem mieście nie spotykamy, ludzi bowiem i ciężary przewozi się zapomocą małych, wąskich łódek, zwahych gondolami, lub stateczkami paro-wemi, krążącemi stale zamiast tramwaju po Wielkim Kanale, przerzynającym miasto esowatą smugą.

Kanał wenecki. Most westchnień, łączący pałac dożów z więzieniem. Na kanale gondola.

Na ląd stały prowadzi kolej przez lagunę, długa na kilka kilometrów.

szem z

Największem miastem pod względem zaludnienia i najpiękniej-powodu swojego położenia w całych Włoszech jest Neapol.

Triest. Port.

Nad piękną zatoką, u której wejścia leżą trzy górzyste wysepki, wznosi się miasto amfiteatralnie wśród wspaniałych gajów, w głębi zaś ponad niem potężny i groźny Wezuwjusz.

*am

W sąsiedztwie, zasypane przez wybuch wulkanu przed dwoma prawie tysiącami lat, Herkulanum i Pompei.

Dziś odgrzebane dają nam możność poznania miasta starożytnego.

Wielkie znaczenie jako port handlowy ma Genua.

połączeniu koleją z sąsiednią Francją i wnętrzem półwyspu stała się Genua pierwszym portem Włoch i ogniskiem handlu i przemysłu.

Stąd wypływają statki, dążące do Ameryki południowej a przewożące emigrantów do Argentyny i Brazylji.

1P

Çks-

gL,    :

sa

if\

î!l

«i «vJ*

: àï

0ÿ€.

f§|P

'-4-:

•:s

?:V;

'WiVÎ -s.

g£

Dzięki

n.

?'y]

;t

Szwecja.

Morze Bałtyckie.

;t

Forum w Pompei.

W miejscu, gdzie krzyżują się dwie bardzo ważne Jinje komunikacyjne, łączące Francję z Włochami, leży u stóp Alp w Piemoncie nad Padem Turyn, ważne ognisko przemysłu.

Na Sycylji dó największego rozkwitu doszło Palermo, główny port handlowy tej wyspy. Drugim ważnym portem jest Mes y na.

c) Półwysep Pirenejski.

Wymień rzeki półwyspu, wskaż ich źródła, opisz bieg i ujście każdej z nich ! Porównaj półwysep Pirenejski z Apenińskim i Bałkańskim pod względem położenia, wybrzeży, orograficznym i hydrograficznym.

Oznacz położenie półwyspu! Jakie posiada zatoki i półw3rspy drugorzędne? Wyspy? Wskaż cieśninę oddzielającą go od Afryki! Jakie góry oddzielają półwysep od reszty Europy? Jakie góry przebiegają przez wyżynę, zajmującą wnętrze półwyspu? Wskaż niziny na półwyspie i nazwij rzeki, które je przepływają/ Opisz ich źródła, bieg i ujście! Do jakich zlewisk należy półwysep? Które zlewisko jest większe?

Najdalej na południe i zachód wysunięty półwysep Pirenejski zajmuje obszar znacznie większy niż sąsiednia Francja, bo przeszło v₂ miljona km².

Wybrzeże jego słabo rozwinięte. Ważniejsze porty nad Atlantykiem znajdują się tylko na północnym zachodzie i przy ujściach

rzek — nad morzem Sródziemnem zaś w łukowatych wgłębieniach, z których tylko zatoka Walencji jest wybitniejsza.

W nętrze półwyspu jest wyżyną, wznoszącą się przeciętnie na ¹/₂ km ponad powierzchnią morza, a zajmującą prawie ²% powierzchni całego obszaru. Wyżynę tę, zwaną Kastylijską, zamykają od północy górjr K a n t a b ry j s k i e i Pireneje, na południu góry Betyckie czyli Andaluzyjskie.

Escurlal. Klasztor na wyżynie Kastylijskiej koło Madrytu.

Między wyżynę i otaczające ją góry weszły klinem dwie kotliny : Aragońska na północy, Andaluzyjska na południu. Przez pierwszą przepływa E b r o, przez drugą G w a d a 1 k w i w i r. Trzecią taką, znacznie mniejszą kotlinę tworzy nizina nad dolnym Taj o. Kotlinę rzeki Ebro zamykają od strony morza góry Kata- . lonji, łączące się z Pirenejami.

Środkiem wyżyny Kastylijskiej biegnie szereg pasm, zwany działem Kastylskim. Tworzą one dział wód między dorzeczem Duero i Tajo, podobnie jak pogórze Toledo oddziela dorzecze Tajo od dorzecza Gwadjany.

Dział wód między dorzeczem Gwadjany i Gwadalkwiwiru tworzy Sierra Morena.

Na zachód ku Atlantykowi obniża się wyżyna centralna stopniowo. Stromo opadająca ku kotlinie rzeki Ebro krawędź wyżyny nosi nazwę działu Iberyjskiego.

Wszystkie te strome krawędzie, opadające ku nizinom Andaluzji, Aragonji i Walencji, mają charakter gór, wznoszą się bowiem ponad niemi do znacznej wysokości, poszarpane zaś są dolinami rzek i pptoków, płynących z wyżyny do Ebro, Gwadalkwiwiru i do morza Śródziemnego.

Pasmo gór, zamykające półwysep od północy, opada stromo ku Francji, ku południowi zaś przechodzi w coraz niższe pasma, opadające ku kotlinie Aragońskiej. Pireneje są najwyższe w części środkowej. Niedostępność ich czyni z pasma niższego znacznie niż Alpy wybitną granicę, zamieniającą półwyse*p w odrębną krainę.

Francuzi mówią, że za Pirenejami rozpoczyna się Afryka. Zdanie to nabiera znaczenia, skoro się uwzględni charakter wyżyny środkowej i stosunki klimatyczne półwyspu.

Góry Andaluzyjskie, oddzielone niziną Andaluzyjską od' wyżu centralnego, łączą się z nim na wschodzie. Poprzerzynane głębokiemi, stromemi wąwozami wznoszą się w paśmie Sierra Nevada do wysokości Alp i tworzą największe wzniesienie na półwyspie. bniegi, pokrywające cały rok szczyty tego pasma, zasilając Gwadalkwiwir, uczyniły tę rzekę najobfitszą w wodę.

Rzeki półwyspu płyną przeważnie ku Atlantykowi. Przedzierając się przez wyżynę środkową głębokiemi jarami, napotykają w swym biegu na skaliste progi, czyniące je nieprzydatnemi do żeglugi, z wyjątkiem niewielkich przestrzeni przy ujściu. Tylko Gwadalkwiwir jest dostępny dla wielkich parowców aż do Sewilli, Gwadjana zaś, Tajo i Duero mają znaczenie w dolnym swym biegu na znacznie mniejszą odległość.

W górach Kantabryjskich ma swoje źródła największa z rzek zlewiska morza Śródziemnego na półwyspie, Ebro. Zbierając dopływy z Pirenejów i wyżyny centralnej, toczy swre wody ku południowemu wschodowi, zamieniając stepową i pustynną kotlinę, którą przepływa, w urodzajną krainę.

Podobne znaczenie mają dla wschodnich brzegów półwyspu pomniejsze rzeki, płynące z wyżyny centralnej do morza Śródziemnego. Wody ich, rozprowadzone kanałami na wszystkie strony, umożliwiły rozwój rolnictwa i ogrodnictwa na nieurodzajnych dawniej przestrzeniach.

Dla żeglugi ma znaczenie z rzek płynących na wschód tylko Ebro, spławny od Saragossy.

Siwak,rGeografja II, wyd. 5.

Klimat panuje inny na wyżynie, inny nad morzem Śródziem-nem, inny zaś nad Atlantykiem. I tu jeszcze odróżnić należy odrębne stosunki klimatyczne na północy i zachodzie.

Nad zatoką Biskajską, dzięki klimatowi morskiemu łagodne zimy, niezbyt gorące lata, obfite opady atmosferyczne.

Portugalja i Andaluzja mają suche lata i uboższe opady, zimy zaś znacznie łagodniejsze niż na północy.

Na wschodniem wybrzeżu opady jeszcze rzadsze, lata gorętsze i tylko sztucznemu nawodnieniu zawdzięcza ta część półwyspu swoją bujną roślinność.

Gorące lata a ostre zimy ma wyżyna środkowa. Śniegi i lody w zimie, a w lecie afrykańskie upały są tu zjawiskiem powszech-nem. Deszcze rzadkie i gwałtowne nie mogą wystarczyć do rozwinięcia się bujnej roślinności, a sztuczne nawodnienie jest utrudnione, ponieważ rzeki płyną głębokiemi jarami.

Suchy, lądowy klimat spowodował, że rzeki półwyspu są ubogie w wodę, mniejsze zaś z nich nie doprowadzają swych wód do morza, użyźniając niemi tylko pustynne okolice, przez które płyną.

Wybitne.różnice pomiędzy wyżyną środkową a wybrzeżami występują jeszcze wyraźniej, skoro przypatrzymy się szacie roślinnej półwyspu.

Cechą charakterystyczną wyżyny są stepowe obszary, pokryte ubogą roślinnością, i brak lasów, które tylko tu i ówdzie nad brzegami rzek się pojawiają. Uprawa zboża tam tylko możliwa, gdzie da się rozprowadzić kanałami wodę z rzek, płynących po wyżynie. Pył, unoszący się w powietrzu i osiadający na rzadkich kępach traw i niskich krzewach, nadaje niektórym okolicom tej części półwyspu charakter pustyń afrykańskich.

Inaczej przedstawia się pobrzeże morza Śródziemnego. Uprawne pola zasiane pszenicą, jęczmieniem i strączkowemi roślinami, winnice, gaje oliwne, pomarańczowe i cytrynowe, na południu pola ryżowe, plantacje trzciny cukrowej, palmy daktylowe, sady pełne drzew owocowych, otoczone żywopłotem z agawy lub opuncji, lasy dębów korkowych, drzewa morwowe nadają tej części półwyspu charakter wielkiego ogrodu.

Pobrzeże Atlantyku ma na północy szatę roślinną podobną do tej, jaką spotykamy w Europie środkowej. Lasy dębowe i bukowe pokrywają stoki gór; doliny pokryte zieloną murawą, czego nie spotykamy na całym półwyspie. Na urodzajnych niwach uprawa pszenicy, jęczmienia, żyta, kukuruzy, owsa; w ogrodach i sadach nasze jarzyny i drzewa owocowe.

Zachodnie wybrzeże nad Atlantykiem ma więcej charakter krainy nadśródziemnomorskiej. Gaje drzew południowych i liczne winnice czynią Portugalję i Andaluzję podobnemi do Granady, na południowych stokach gór Andaluzyjskich, i do Murcji lub Walencji, na wschodnich terasach wyżyny środkowej.

Lasy zajmują w Hiszpanji Vio część całego obszaru, w Portu-galji zaledwie ¹jZQ. Największe lasy pokrywają stoki gór na północy, mniejsze znajdują się na stokach działu Kastylskiego i Sierra Morena. Brak drzewa daje się tak odczuwać w niektórych okolicach,

że używa się tam na opał słomy i suchego nawozu, budulec zaś sprowadzać się musi z innych krajów.

Hodowla bydła rogatego kwitnie tylko w północnej części półwyspu, na wyżynie środkowej hodowla owiec. Stada liczące po kilkadziesiąt tysięcy sztuk nie należą tu do rzadkości, na całym zaś półwyspie hoduje się kilkanaście miljonów owiec, dostarczających wybornej wełny.

Hodowla koni rozwinęła się w Andaluzji.

świnie i kozy hodują przeważnie na południu.

Osły i muły służą na całym półwyspie jako zwierzęta juczne i do jazdy wierzchem. Bez nich nie można sobie wyobrazić gospodarstwa, zwłaszcza na południu.

Rybołówstwo kwitnie na calem wybrzeżu i daje zajęcie kilkudziesięciu tysiącom ludzi.

J • a

-,n.if iflaM

Górnictwo, słynne w starożytności, podupadło w późniejszych czasach. Dziś dzięki obcym kapitałom podnosi się znowu. Dostarcza srebra, miedzi, ołowiu, żelaza, rtęci, cyny i siarki. Kruszce wywozi się głównie do Anglji i Francji. Głów-nemi okręgami górni-czemi są góry Kanta-bryjskie, Sierra Morena i góry Andaluzyjskie.

Saliny morskie na południu dostarczają soli dla całej kotliny morza Śródziemnego.

PU

Przemysł skutkiem S braku węgla nieznaczny, mimo bogactw mineralnych. Najbardziej przemysłową krainą jest Ka-talonja, mniej Walencja,

Gibraltar.

Murcja, Granada i Sewilla. Fabryki żelaza i stali rozwijają się nad zatoką Biskajską, jed-wabnicze w Walencji,

Murcji i Sewilli, bawełniarskie w Barcelonie i Katalonji. Tu także istnieją fabryki wyrobów wełnianych. Rafmerje cukru, fabryki czekolady, konserw, wyrobów z drzewa korkowego na południu dają miljonowe dochody, najwięcej jednak'wino, winogrona i pomarańcze.

Dawny świetny handel na półwyspie podupadł bardzo. W o-statnich latach podnosi się z upadku. Wywozi się do Anglji, Francji i Stanów Zjednoczonych płody surowe, a przywozi wyroby przemysłowe, drzewo i zboże, którego ten kraj urodzajny w starożytno-

sei i za arabskich rządów nie produkuje tyle, ile trzeba na zaspokojenie potrzeb ludności.

Ludność półwyspu powstała z dawnych Iberów, zromanizo-wanych już w starożytności, i z germańskich plemion, które po Rzymianach podbiły półwysep. W średnich wiekach zmieszała się ta ludność z arabską.

Tworzą ją dziś Hiszpanie i Portugalczycy. Pierwszych jest około 20 miljonów, drugich około 6Tniljonów. Język jednych i drugich powstał z dawnego łacińskiego. Hiszpanie i Portugalczycy są katolikami.

Oświata stoi dość nisko. Więcej niż połowa ludności nie umie czytać ni pisać.

Pod względem politycznym rozpada się półwysep na konstytucyjne królestwo Hiszpanję i rzeczpospolitą Portugalję, oraz angielski Gibraltar.

Hiszpanja.

Królestwo Hiszpańskie tworzy dziś 48 prowincyj, dawny jednak podział historyczny, podobnie jak we Włoszech, Grecji i innych krajach, utrzymał się do dni dzisiejszych.

Środkowa wyżyna na południu od Sierra Guadarama nosi nazwę Nowej Kastylji. Tu w środku półwyspu leży stolica kraju

Madryt, największe miasto Hiszpanji, liczące przeszło V₂ miljona mieszkańców. Wśród kamienistej, pustynnej prawie okolicy powstało ono dzięki sztucznemu nawodnieniu, zamieniającemu znaczny obszar ziemi w urodzajną oazę. Koleje żelazne łączą Madryt z najważniejszemi punktami na wybrzeżu.

Nad górną Gwadjaną rozciąga się prawie pusty step Ma ncza.

Starą Kasty lją nazywa się część wyżyny środkowej na północ od Sierra Guadarama. I ta kraina, podobnie jak poprzednia, jest przeważnie nieurodzajnym stepem, przez który wije się głębokim jarem rzeka Duero, użyźniająca swemi wodami niewielkie przestrzenie.

Galicja, Asturja i Leon zajmują górzyste pomorze północne, dobrze nawodnione, pokryte lasami, bogate w pastwiska, kryjące we wnętrzu gór kopalnie żelaza i węgla. Kraina ta miała dla mieszkańców Hiszpanji takie znaczenie, jak Czarnogóra dla Serbów. Tu chronili się oni przed Arabami w trudno dostępne góry, tworząc» niepodległe państewka.

39 A

ROLI UPRAWNEJ

HISZPANIA |—20>qŁAK;1— /—RAST.WISK:=r

k    20%

\ NIEUŻYTKÓW

21% LAS

Hodowla bydła, gospodarstwo mleczne, rybołówstwo i górnictwo nie mogą wyżywić pracowitej ludności gór, dlatego wielu z nich szuka pracy w innych stronach.

ST

IM

il

li

■k.

i;'/F

Biskaja, Navarra i Aragonja obejmują pogórze pirenejskie i kotlinę rzeki Ebro. I tutaj pasterstwo i górnictwo są głównemi zajęciami mieszkańców. Nad rzeką Ebro rozwinęła się uprawa kukuruzy. Port Bilbao ma wielkie znaczenie dla rozwijającego się tu przemysłu żeleźniczego.

f«

&>■

Tędy prowadzą najdogodniejsze wąwozy doFran-cji i kolej, łącząca Hisz-panję z resztą Europy.

BKi

Roślinność w południowej Hiszpanji.

Baskowie, którzy zamieszkują góry Biskai, są potomkami dawnych Iberów. Lud ten pracowity i dzielny znika powoli, znaczna bowiem liczba Basków emigruje do Ameryki.

(■

.y

-as

po-

■fi

■wt*

r*x¥.

SF

SE ' /•    ' ?

ht-.; m

¹ ; Ü

Najbogatszą i najbardziej przemysłową czę-—ścią Hiszpanji jest Kata 1 o n j a. Cały ruch fabryczny koncentruje się w Barcelonie, dru-giem po Madrycie mieście królestwa, z ludnością V2 miljonową. Ludność Katalonji, dobna więcej do południowych Francuzów niż do swych braci z Ka-stylji, jest najbardziej przedsiębiorczą w kraju.

W*

Krajobraz w Andaluzji. W głębi zamek Ronda koło^Malagi.

W jej rękach spoczywa handel Hiszpanji. Barcelona jest największem miastem przemysłowem i handlowem na całym półwyspie. Kolej biegnąca wzdłuż wschodniego wybrzeża, łączy Barcelonę z Francją, inne zaś linje kolejowe z najważniejsze mi punktami w kraju.

Mu reja z miastem Murcją i Walencja z portowem miastem Walencją, trzeciem co do ludności po Madrycie i Barcelonie, zawdzięczają swoją urodzajność licznej sieci drobnych kanałów prowadzających wodę po nieurodzajnych stokach centralnej wyżyny. Uprawa owoców południowych i jedwabnictwo są podstawą dobrobytu mieszkańców.

roz-

Górzysta Granada i nizinna Andaluzja zajmują pomorze południowe. Są to krainy bogate w gaje oliwne, pomarańczowe i winnice. Malaga, port Granady i Sevilla, port Andaluzji nad Gwa-dalkwiwirem, koncentrują cały ruch handlowy południowego obszaru.

W dorzeczu Gwadjany leżąca Estremadura, słabo zaludniona kraina pasterska, jest dalszym ciągiem Nowej Kastylji.

Górzyste, urodzajne, z łagodnym klimatem Bale ary i Pitju-zy należą do Hiszpanji.

Portugalja.

Rzeczpospolita portugalska zajmuje ¹/₆ część półwyspu. Jako kraina nadmorska z dobremi portami przy ujściu rzek, dostępnych

w dolnym biegu dla większych statków, odegrała Portugalja w dziejach wielkich odkryć geograficznych daleko ważniejszą rolę niż Hiszpanja.

Dzisiaj jest Portugalja krajem ubogim. Zajęciem mieszkańców jest uprawa roli i ogrodnictwo. Winnice i gaje oliwne zajmują znaczne przestrzenie urodzajnej ziemi, po-*~ łowa jednak obszaru całego kraju jest nieuprawną. Lasów brak prawie zupełnie. Przemysł rozwinięty tylko w Lizbonie i Porto.

Stolicą państwa jest L izbo na, licząca około 400 tysięcy mieszkańców, połączona koleją z Madrytem. Jest to punkt wyjścia dla okrętów, płynących do Ameryki środkowej i południowej. Położenie Lizbony należy do najpiękniejszych w Europie.

24A ROLI UPRAWNEJ

K\= -PASTWISK —

PORTUGALIA j-=

IMé

■ k L ASU 11 jT Ili

16 °/* NlEUZYtKÓW

Nad cieśniną Gibraltarską, na skale, połączonej wąskim przesmykiem z lądem, leży angielska twierdza Gibraltar, broniąca wstępu do morza Śródziemnego, drogi ku Indjom.

Morze Śródziemne.

Morze Śródziemne, oddzielające Europę od Azji i Afryki, jest równocześnie najważniejszym łącznikiem pomiędzy temi kontynentami.

Obszar, jaki jego wody wypełniają, równa się czwartej części obszaru Europy, długość dochodzi do 3800 km, a przeciętna szerokość 670 km. Cieśnina Gibraltarska łączy je z Atlantykiem, Darda-nele, morze Marmara i Bosfor z morzem Czar-nem, kanał Sueski przekopany w roku 1869, z morzem Czerwonem, a przez nie z oceanem Indyjskim.

fö

sg

Półwysep Apeniński i Sycylja dzielą morze Śródziemne na dwie części : zachodnią i wschodnią. Morze Czarne jest f odrębnym basenem, złą- S czonym z morzem Sród-ziemnem.

Linja    biegnąca od

cieśniny    Gibraltarskiej    ~    :'r

red<TyÄ^<S:

chodniego wybrzeża Małej Azji    dzieli morze

Śródziemne na część północną i południową. Pierwsza bogata w zatoki i dogodne porty, zasiana licznemi wyspami, druga uboga w zatoki, o nielicznych portach, z jedną tylko ważniejszą wyspą, Cyprem.

"gSïiMWgïii

É8ÉP

Lizbona.

morza

Najgłębsza część morza Śródziemnego (4400 m) znajduje się między Sycylją i Krętą na morzu Jońskiem. Głębokie są również Tyrreńskie, Egejskie, Adrjatyckie w swej części południowej i Lewantyjskie.

Płytkie są części morza na wybrzeżu tunetańskiem, przy ujściu Nilu i w północnym Adrjatyku.

Z większych rzek uchodzą do morza Śródziemnego z Europy : Ebro, Rodan i Pad, z Afryki Nil.

Mały zapas słodkiej wody, jaki niosą te rzeki, i silne parowanie spowodowały, że zawartość różnych soli jest w morzu śród-ziemnem większa niż w sąsiedniej części Atlantyku, a znacznie większa niż w morzu Czarnem. Dlatego napływają przez cieśninę Gi-braltarską i Bosfor wody lżejsze i mało słone do morza Śródziem-nego, cięższe zaś i gęste jego wody do Atlantyku i morza Czarnego prądami dolnemi.

Wody morza Śródziemnego sa najcieplejsze w sierpniu, najzimniejsze w lutym.

Prócz wspomnianych prądów w Bosforze i cieśninie Gibraltarskiej zasługuje na uwagę słaby prąd, płynący przez kanał Sueski z morza śródziemnego do bardziej słonego i silniej parującego morza Czerwonego.

Bogactwo flory i fauny morza Śródziemnego jest znaczne. Rybołówstwo daje mieszkańcom jego wybrzeży znaczne dochody. Najwięcej poławia się sardynek i tuńczyków.

Już w odległej starożytności było morze Śródziemne ważną arogą dla okrętówT fenickich, greckich i kartagińskich. Później stali się jego panami Rzymianie, a w wiekach średnich Genua i Wenecja.

Od czasu przekopania kanału Sueskiego stało się morze śródziemne najważniejszą drogą morską łączącą Europę z Azją, Afryką wschodnią i Australją.

B) Europa zachodnia.

Wielka Brytanja.

Jakie morza

oblewają Wielką Brytanję i Irlandię? Jakie morze oddziela Wielką Brytanję od Irlandji? Wskaż zatoki i półwyspy Wielkiej Brytanji! Porównaj położenie! Jakie grupy wysp otaczają Wielką Brytanję?

Porównaj Wielką Brytanję i Irlandję pod względem układu pionowego ! Gdzie znajdują się pasma górskie, wyżyny i niziny? W jakich kierunkach płyną rzeki obu wysp i jakie mają ujścia? Porównaj je z innemi rzekami w Europie!

Porównaj Wielką Brytanję z Japonją pod względem położenia!

Wielka Brytanja jest jedynem wyspiarskiem państwem w Europie, podobnie jak Japonja w Azji.

Położenie geograficzne kraju jest nadzwyczaj korzystne. Na wschód i południe od niego leżą kraje Europy, stojące najwyżej pod względem handlu, przemysłu i komunikacji — na zachód Atlantyk, a za nim Ameryka.

Ujście Łaby, Wezery, Renu, Skaldy i Sekwany otwierają drogę

wgłąb kontynentu Europy, a wszystkie zwrócone ku Anglji.

...

m

liii

Rozczłonkowanie wybrzeża dozwala morzu wcisnąć się ze wszyst-j kich stron, podobnie jak w Grecji. Liczne zatoki ułatwiły założenie kilkudziesięciu portów. Nie-| które z nich mają f    wprawdzie znaczenie tyl

ko dla rybołówstwa, kilka jednak ma ogromne znaczenie dla handlu światowego.

Grota Fingala na wyspie StafTa u zachodnich wybrzeży Szkocji.

Ukształtowanie powierzchni jest również bardzo korzystne. Brak tu potężnych pasm górskich lub wyniosłych wyżyn, kraj bowiem jest prawie w połowie

na południowym wschodzie niziną, na północy i zachodzie wyżyną, poprzerzynaną niewielkiemi pasmami gór, podzielonemi na grupy przez głębokie i szerokie doliny.

Nizina Angielska, której najważniejszą częścią jest kotlina Londyńska, zajmuje całą południowo-wschodnią część Wielkiej Bry-tanji. Tamiza, płynąca środkiem kotliny Londyńskiej, dzieli nizinę na północną i południową. W południowej części napotykamy na niewielkie wyniosłości, biegnące w kierunku równoleżnikowym. Północna część niziny rozpada się na nizinę wschodnią, środkową i zachodnią. Granice pomiędzy niemi tworzą pagórkowate wzniesienia, biegnące ^ kierunku z południowego-zachodu na północny-wschód. Zachodnia część sięga aż do morza Iryjskiego, wciskając się między górzystą krainę Walji i góry Penińskie.

Nizina Angielska jest najważniejszą częścią Wielkiej Brytanji. Tu leży stolica kraju Londyn.

Na wschód od gór Kumberlandzkich biegną góry Penińskie, otoczone zachodnią, środkową i wschodnią częścią północnej niziny Angielskiej. Tu u stóp gór Penińskich znajdują się bogate pokłady węglowe, tu leżą wielkie ogniska przemysłu, jak Birmingham (Ber-mingen), Manchester (Menczestr), Leeds (Lids) i Sheffield (Szefild). Największe pokłady znajdują się u stóp północno-wschodnich gór Penińskich, gdzie rozwinęło się ważne ognisko przemysłowe Newcastle (Niukasl).

Półwysep Kornwalji zajęło skaliste pasmo gór o wysokości mniejszej od naszych Karpat. Skalistą i bezleśną, bogatą jednak w węgiel i żelazo, jest górska kraina Walji, pełna górskich jeziorek nadających okolicy charakter bardzo malowniczy.

■'

-ik.

‘v >*

Podobny charakter ma krajobraz w tej części Anglji północnej, którą wypełniają góry Kumberlandżkie.

Na granicy międz}' Anglją i Szkocją leży pasmo gór Chewiot (Cze-wiot). Stąd przechodzimy do Szkocji, górskiej krainy, poprzedzielanej zatokami na trzy części. Część południową tworzy wyżyna południowo-szkocka, środkową nizina Szkocka, północną wyżyna północno-szko-cka.

Wybrzeże północnej Irlandji. Skała wyżłobiona uderzeniami fali morskiej.

Najważniejszą rolę w dziejach Szkocji i najważniejszą w rozwoju przemysłowym kraju odgrywa nizina Szkocka, podobnie jak w Anglji nizina Angielska.

r..

raf

Tu powstała stolica Szkocji Edinburgh, tu I    dzięki bogatym pokła-

I    dom żelaza i węgla prze-

I    mysłowe ognisko Glas-

Zmm,

gowa.

n • A-rv

•*)

i-

wSm

i.

Północno - szkocka wyżyna jest krainą mało dostępną, bezleśną, pełną jezior, słabo zaludnioną przez ubogich pasterzy i rybaków podobnie jak sąsiednie wyspy Hebrydy, Orkady i Szetlandy.

Irlandja, która obecnie uzyskała auto-nomję, posiada na północy i na zachodzie wybrzeża bogato rozczłonkowane, liczne zatoki głęboko wcinające się w ląd, na południu zaś i wschodzie mniej wprawdzie zatok, ale najważniejsze porty jak Dublin-jstolica kraju, Belfast i Cork.

Małe gniazda górskie rozłroyły się tu na krańcach wyspy, środek zaś i znaczną część wybrzeża zajęła nizina, obfitująca w jeziora, moczary i torfowiska.

Najwyższe wzniesienia, nie wyższe jednak od 100 m, znajdują się w południowo-zachodniej części wyspy.

Krajobraz górski ożywiają piękne jeziora Kil-larney. Wybrzeże północno-wschodnie Irlan-dji obfituje ^ góry wulkanicznego pochodzenia, podobnie jak wyspy Hebrydy. Fale morskie wydrążają często nadbrzeżne skały, nadające krajobrazowi odrębny charakter.

Bogactw takich, jakie posiadają góry Wielkiej Brytanji, Irlandja nie ma.

Kopalnie torfu w Irlandji.

‘"I

Korzystne są rów- ' nież i stosunki hydro-

Krajobraz irlandzki. Jeziora koło Killarney w południowo-zachodniej części Irlandji.

graficzne Wielkiej Brytanji. Rzeki wszystkie są wprawdzie krótkie,, ale dzięki obfitym deszczom i przypływom morskim, dochodzącym głęboko w ich lejkowate ujścia, dogodne dla żeglugi. Przeważna część tych rzek płynie ku wschodowi, w tym bowiem kierunku pochyla się teren.

Najważniejsza z nich Tamiza jest spławna prawie w całym swym biegu. Rzeki są połączone kanałami, co jeszcze więcej wartość ich dla żeglugi podnosi.

Warunki klimatyczne wysp Wielkiej Brytanji można nazwać również korzystnemi.

Łagodne zimy a chłodne lata są główną cechą klimatu morskiego Wielkiej Brytanji.

Obfite deszcze powodują, że Irlandja, Szkocja i zachodnie wybrzeże Anglji mają cały rok zielone łąki.

Ujemną stroną są gęste mgły, niebezpieczne dla żeglugi, a dające się we znaki i mieszkańcom miast, gdzie panuje, jak np. w Londynie, ożywiony ruch komunikacyjny.

W związku z klimatem, oro- i hydrografją pozostaje szata roślinna. Lasów większych brak, znaczną przestrzeń zajmują łąki i pastwiska. Reszta zasiana w Anglji przeważnie pszenicą i jęczmieniem ; w Szkocji owsem, w Irlandji zasadzona najczęściej ziemniakami. Znaczne obszary zajmują nagie skały, jeziorka i moczary.

Produkcja rolnicza nie wystarcza na pokrycie potrzeb 45 miljonów ludności, dlatego sprowadza się do Anglji zboże z kontynentu i z kolonij.

Hodowla koni, bydła, owiec i świń wysoko rozwinięta. Nadają się do tego wielkie przestrzenie łąk i pastwisk. Zapotrzebowanie jednak mięsa jest tu tak wielkie, że sprowadza się je z Ameryki, masło zaś i jaja z Danji i Włoch, mimo, że i hodowla drobiu^stoi wysoko.

48 % ROLI UPRAWNEJ

WIELKA

BRYTANIA

JŻYTKUW    /

5/ I ¹ M i

/lasu

S PASTWISK“^

Wielkiem bogactwem Anglji jest obfitość ryb. Około sto ty-sięny ludzi zajmuje się rybołówstwem, a łodzi rybackich krąży około brzegów Wielkiej Brytanji przeszło dwadzieścia tysięcy.

Bogactwo jednak Wielkiej Brytanji polega nie na rolnictwie ani na hodowli bydła lub rybołówstwie, lecz na przemyśle i handlu.

Przemysł oparł się na bogactwie pokładów węgla, a jego ogniska powstały tam głównie, gdzie znajdują się kopalnie. Jest takich

okręgów przemysłowych wielkich sześć, nie licząc pomniejszych. Grupują się one około 1) Londynu, 2) Manche-stru (Menczestr), 3) Birminghamu (Benningen),

* T

-T''“:

èÊht

4)    Sheffieldu (Szefild),

5)    Leeds (Lids) i 6) Glas-gowa (Glezgo).

sa

WSk

W pierwszym rozwinęła się głównie budowa okrętów, huty szklanne, garbarnie, papiernie i browarnictwo — w drugim wyroby bawełniane, w trzecim i czwartym metalowe — \y piątym lniane i wełniane, w szóstym zaś żelazne i bawełniane. Jeden tylko przemysł

portowe miasto w pobliżu wysp Orkad.

Beczki śledzi przygotowane do transportu. Szkocja. Wick, tkacki daje utrzymanie

przeszło 6 miljonom ludzi.

Żelazne wyroby angielskie idą na cały świat, podobnie jak wełniane i bawełniane, a potężne machiny parowe i pancerniki wojenne znacznej części państw są dziełem rąk angielskich.

Ogromny ten przemysł pozostaje w najściślejszym związku z handlem, obejmującym najdalsze zakątki ziemi.

Ułatwia jego rozwój komunikacja lądowa, koleje, kanały i rzeki, głównie zaś morze.

mm

k.,; vj

Ćwierć miljona ludzi na 20 tysiącach okrętów wywozi z portów angielskich wyroby przemysłowe i przywozi płody surowe i artykuły żywności dla miljonów pracujących nad ziemią i pod ziemią, w fabrykach, składach i kopalniach.

Londyn. Ruch uliczny.

Prawie taką samą liczbę okrętów i ludzi wysyłają kolonje obej-

mujące obszar trzy razy tak wielki jak Europa, z ¹/₄ zaludnienia całej ziemi.

Kolonje te są obok przemysłu i handlu drugą podstawą potęgi Wielkiej Brytanji. One to obok pracowitości mier    j

i,

sprzedają się wyroby przemysłu — wielkim spichrzem, skąd Anglja czerpie zapasy płodów surowych.

Londyn. Most na Tamizie.

Ogniskiem ruchu u-mysłowego i handlowego tego światowego mocarstwa jest Londyn, największe miasto na kuli ziemskiej, liczące przeszło 7 miljonów mieszkańców.

Ruch handlowy koncentruje się w środku miasta, zwanym City (Siti). W dzień przebywa tu miljon ludzi, zajętych pracą — w nocy zmniejsza się liczba do trzydziestu tysięcy.

Kolejami nad- i podziemnemi, tramwajami i statkami, krążą-cemi po Tamizie, odpływa ta olbrzymia liczba do swroich mieszkań w dalszych dzielnicach, leżących na obwodzie miasta.

O ruchu handlowym daje pojęcie liczba okrętów, których 50.000 rocznie wpływa na Tamizę, tworzącą na przestrzeni 37 km wielki port.

Drugim portem Anglji po Londynie co do wielkości jest Liverpool (Livrpul), ognisko handlu bawełną, w pobliżu bogatych kopalń węgla i fabrycznych miast.

Francja.

Oznacz położenie Francji i wskaż, z jakiemi państwami graniczy! Jakie morza i zatoki oblewają wybrzeża Francji? Jakie półwyspy posiada Francja? Jakie góry oddzielają F’rancję od Hiszpanji, Włoch, Szwajcarji? Wskaż wyżyny i niziny Francji ! Wskaż źródła, bieg i ojście czterech największych rzek Francji! Oznacz ich dorzecze! Do jakich zlewisk należy F'rancja?

Położenie geograficzne Francji jest bardzo korzystne. Leżąc między Atlantykiem a morzem iródziemnem stała się Francja*potęgą morską, handlową i kolonjalną.

Wybrzeża Atlantyku mało rozwinięte, skaliste i strome na północy — poszarpane zatokami, wrzynającemi się wgłąb lądu na północnym zachodzie, — zasypane piaskami na zachodzie, posiadają dogodne porty przeważnie przy ujściach spławnych rzek.

Na południu dzieli delta Rodanu wybrzeże na zachodnie, pokryte lagunami i zamulone przez Rodan, i na wschodnie, skaliste, gdzie leżą dogodne porty.

Francja północno-zachodnia jest przeważnie nizinna, w południowo-wschodniej przeważają góry i wyżyny. Cechą chąrakterysty-czną Francji jest różnorodność krajobrazowa.

Południowo-wschodnią część kraju zajmują Alpy zachodnie, tworzące naturalną granicę między Francją a Włochami, podobnie jak niższe od Alp Pireneje oddzięjają ją od Hiszpanji.

Kotlina Akwitanji między Pirenejami a wyżyną Centralną, zajmująca środek Francji, łączy się niziną Langwedocką z kotliną Sa-ońsko-rodańską, leżącą między wyżyną Centralną a Alpami.

Równolegle do Alp, oddzielone od nich Rodanem, biegną góry Jura, od nich zaś na północ poza bramą Burgundzką Wogezy.

Między Wogezami a Ardennami leży wyżyna Lotaryńska, pochylająca się na wschód ku dolinie Renu, na zachód ku kotlinie Paryskiej.

Kotlina Paryska, otoczona wyżynami z południa i wschodu, przechodzi na północnym-zachodzie w nizinę, rozciągającą się ku La Manche.

Na zachód od tej niziny, przeciętej Sekwaną, leży pagórkowata Normandja, dalej na zachód wzgórza Bretanji. Nizina, przez którą płynie dolna Loara, oddziela je od wzgórz Wandei. Stąd bramą Poitou przechodzimy do kotliny Akwitanji.

Alpy, Pireneje, góry Jura należą do łańcuchów górskich młodych, utworzonych w niedawnych względnie epokach, Wogezy i wyżyny do gór starszych.

Kotliny i niziny nie tworzą pasu ciągłego, łączą się jednak dogodnemi przejściami, jakiemi są bramy: Langwedocka na południu, Burgundzką na wschodzie i Poitou na zachodzie. Bramy te mają wielkie znaczenie dla komunikacji.

Wody Francji płyną przeważnie ku Atlantykowi. Źródła S e-kwany i Loary leżą na wyżynach, Garouny w Pirenejach. Rodanu w Alpach. Dorzecza ich zajmują większą część Francji, reszta należy do dorzecza Renu i drobnych rzek, mających źródła w Alpach, Sewennach, Pirenejach, wzgórzach Wandei, Bretanji i Normandji. Sekwana, Loara, Garonna, Rodan i Ren są połączone kanałami. Wszystkie są przydatne do żeglugi.

Stosunki klimatyczne Francji są bardzo korzystne. Najgorętsze suche lata ma Południe, chłodne wyżyna Centralna. Nad morzem àrôdziemnem wieje porą zimową mistral, wiatr zimny, podobny do bory na Adrjatyku. Powstaje on skutkiem różnicy w ogrzaniu wyżyny i pobliskiego morza Śródziemnego.

Opady wodne największe na zachodzie w jesieni, na wschodzie w lecie, na południu w zimie. Najmniej deszczów pada nad górną Sekwaną.

Dzięki klimatowi i korzystnym warunkom oro- i hydrograficznym zajmują uprawne pola i ogrody więcej niż połowę powierzchni Francji, a prawie połowa ludności pracuje na roli. Uprawa

— il —

59% ROLI UPRAWNEJ

FRANCYA

pszenicy i kukuruzy rozwinięta bardzo wysoko, produkcja nie wystarcza jednak na pokrycie potrzeb ludności. Winnice pokrywają znaczne przestrzenie nad Ga-ronną, Rodanem i Loarą. Do najważniejszych gatunków należą wina z nad ujścia Ga-ronny, burgundzkie z wyżyny nad Saoną, poboczną Rodanu i szampańskie z wyżyny nad Marną, poboczną Sekwany.

Bogactwem Francji południowej są prócz winnic gaje oliwne i kasztany jadalne.

16.%

LASU

Francja północna produkuje buraki cukrowe, tytoń i owoce.

Normandja i Bretanja dostarczają rocznie kilka mi-ljonów hl jabłecznika.

Na granicy Belgji przyczyniła się uprawa jęczmienia do rozwoju browarnictwa.

Wysoko rozwinęła się uprawa warzyw zwłaszcza w okolicach

Paryża.

Lasy pokrywają mniej niż Vb powierzchni. Najlepiej zalesione

Ardenny, Wogezy, Jura, Pireneje środkowe, Alpy i wybrzeże nad zatoką Biskajską aż do ujścia Garonny.

iw

w-*.

Hj'v

Hodowla bydła, koni i owiec stoi wysoko, zwłaszcza w Bretanji, Normandji, Wandei i na wyżynie Centralnej. Kwitnie tu gospodarstwo mleczne.

Hodowla jedwabnika dała podstawę do rozwoju przemysłu jed-wabniczego w dolinie KSi Rodanu.

Soli dostarczają nad-

< morskie saliny nad A-tlantykiem.

Winnica w Szampanji.

Górnictwo dostarcza węgla i żelaza. Największe kopalnie leżą na ograniczu Belgji i po prawym brzegu Rodanu. Znaczne zapasy

węgla sprowadza Francja z Belgji, Niemiec \ i Anglji.

-,

Przemysł metalow-niczy rozwinął się w Lo-taryngji, tkacki w Alzacji.

Na pograniczu bel-gijskiem kwitnie przemysł żeleźniczy i tkacki, nad Rodanem metalow-

niczy i jedwabniczy, nad dolną Sekwaną tkacki.

Saliny nadmorskie. Le Croisie nad Atlantykiem, Bretanja.

Odrębny okręg przemysłowy tworzy Paryż dostarczający wyrobów galanteryjnych i biżu-terji całej Europie. Wprawdzie rozwinęło się we Francji wysoko rolnictwo i ogrodnictwo, uprawa winnej latorośli i chów bydła, na pierwszy plan jednak wybija się przemysł francuski, stanowiący podstawę bogactwa kraju.

Gęsta sieć komunikacyjna przyczynia się do rozwoju handlu i przemysłu. Liczne koleje i kanały przecinają Francję we wszystkich kierunkach, łącząc centra przemysłowe z portami.

Ludność Francji powstała z rozmaitych szczepów, jakie ją zamieszkiwały. Liczy około czterdziestu miljonów. W starożytności mieszkali tu Gallowie na północy i Iberowie na południu. Podbici przez Rzymian, przyjęli ich język i cywilizację. W czasie wędrówek ludów zmieszali się z germańskimi Frankami.

Mieszkańcy Bretanjr mówią językiem celtyckim, jakim mówili dawni Gallowie. Na pograniczu Belgji mieszkają Flamandczycy, w Pirenejach Baskowie, w Alzacji Niemcy. Górzystą Korsykę zamieszkują Włosi.

Ludność jest katolicka. Kultura jej stoi wysoko.

Francja jest rzecząpospolitą. Władzę prawodawczą ma izba posłów i senat. Na czele państwa stoi prezydent, wybierany na lat 7 przez obie izby. Kraj dzieli się na departamenty.

Bogactwo typów krajobrazowych, rozmaitość klimatu i warunków gospodarczych powodują, że można wyróżnić na obszarze Francji następujące odrębne krainy : Wogezy, wyżyna Lotaryngji, kotljna Paryska, Normandja, Bretanja, Wandea, wyżyna Centralna, góry Jura, Alpy, kotlina Saony i Rodanu, kotlina Akwitanji i Pireneje. Można je ująć w trzy grupy.

Pierwsza północna obejmuje obszar od ujścia Loary do Wo-gezów, druga południowo-zachodnia od Loary ku Pirenejom, trzecia

południowo-wschodnia kotlinę Rodanu i Saony, Alpy francuskie i wybrzeże morza śródziemnego.

Francja północna, najlepiej zaludniona i zagospodarowana, obejmuje przemysłowe pogranicze belgijskie z fabrycznem Lille, odzyskaną w wielkiej wojnie przemysłową Alzację z waż-nem ogniskiem handlu Strassburgiem i bogatą w rudy Lotaryn-gję, pokrytą lasami i żyznemi polami.

Dawna stolica książąt Lotaryngji, pamiętna pobytem króla Leszczyńskiego, Nancy, koncentruje cały ruch handlowy i przemysłowy Lotaryngji.

Dalej ku zachodowi przechodzimy przez bogatą w winnice Szampanję do kotliny paryskiej, poprzerzynanej licznemi rzekami pobocznemi Sekwany. Tu na przecięciu się dwóch wielkich ^    -

dróg od dolnego Renu /

do Garonny i od Roda- /    \

nu do kanału angiel- ( skiego, w miejscu, gdzie ; zbiegają się wszystkie drogi Francji północnej, leży stolica kraju, P a- . ryż, drugie miasto pod * względem liczby ludności w Europie, pierwsze pod względem handlu P i przemysłu we Francji.

a#

Paryż. Mosty na Sekwanie.

Paryż jest nie tylko sercem Francji, ale naj-większem ogniskiem cy- 'm wilizacyjnem Europy. I Liczne zakłady, bibljo-teki, muzea, galerje obrazów, towarzystwa ag uczonych tego trzechmi-ljonowego miasta ściągają tu cały świat cywilizowany.

Płynąc z biegiem Sekwany, przybywamy do Rouen, ogniska przemysłu bawełniczego, dalej zaś do ilawru, portu Paryża.

Cherbourg w żyznej i bogatej Normandji i Brest w ubogiej Bretanji są portami wojennemi.

Ludność Bretanji dostarcza najlepszych marynarzy flocie francuskiej. Tu też rozwinęło się rybołówstwo.

Przy ujściu Loary port handlowy Nantes, nad średnim jej biegiem Orlean w najżyźniejszej części Francji.

Skalista kraina, pełna wąwozów i bagien, na południe od dolnej Loary, nosi nazwę Wandę i. Na ważnem przejściu między wyżyną Centralną a skalistą częścią Wandei miasto Poitiers. Kwitnie tu głównie hodowla bydła i uprawa wina.

Siwak, Geografja II, wyd. 5.

Francja południowo-zachodnia obejmuje wyżynę Centralną, kotlinę Akwitanji i francuskie Pireneje.

Najuboższą, najmniej urodzajną jest skalista wyżyna Centralna. Tylko wschodnia jej część, leżąca w dorzeczu górnej Loary, zwłaszcza okolice St. Etienne, dzięki bogatym kopalniom węgla i żelaza stała się krainą przemysłową.

Strome drogi prowadzą nas na południe na nizinę Langwe-d o c j i, krainę wina, jedwabiu i oliwy.

Z bogatej tej krainy nadbrzeżnej wchodzimy w górski, ubogi kraj Pirenejów francuskich, gdzie, podobnie jak w naszych

sr:

‘in f

;" V;- •

-'Ą'

*h-

i;^0m

■ ■ ■. ■•

-5-

faÆfcii*,¥ * . V:

' -;;    .^4*“.....

‘ ^ * -* **> V ~

»*% ?7'

S'Ai ' I

• /» • '

'V* ''*%*-•. -

i'*

■Mi

' aK&k

1RS*

PPWä

Mfcf

Dolina w Pirenejach. Miejsce kąpielowe Luchon.

Karpatach, znajdują się najliczniejsze miejsca kąpielowe, zawdzięczające swą sławę źródłom mineralnym, posiadającym lecznicze znaczenie.

Z biegiem rzek schodzimy z Pirenejów na żyzną nizinę nad Garonną, gdzie rozłożyła się Tuluza na drodze między Atlantykiem i morzem Sródziemnem.

Z biegiem Garonny, mając po obu jej brzegach winnice i urodzajne pola, dostajemy się do drugiego po Hawrze portu Francji nad Atlantykiem, Bordeaux.

Piaszczyste, nieurodzajne wybrzeże nad Atlantykiem, pokryte lasami między Bayonne a ujściem Garonny, nosi nazwę Landes.

Francja południowo-wschodnia obejmuje dolinę Rodanu i Saony, Rywjerę, Alpy francuskie i Jura.

Najuboższej najsłabiej zaludnione są Alpy, zwłaszcza Pro-wansalskie. Korzystniej przedstawiają się stosunki w Alpach Sabaudzkich i Delfinackich. Pasterstwo jest głównem zajęciem mieszkańców dolin alpejskich, któ-remi płyną rzeki ku Rodanowi.

Z biegiem tych rzek wchodzimy w bogatą, urodzajną kotlinę Rodanu, podobną pod względem klimatu i roślinności do Rywjery, leżącej na południowych stokach alpejskich. W tej części Francji leży największy port francuski Marsylja, i wojenny port Tulon. Nizza na Rywjerze, Monaco, stolica małego samodzielnego państewka, Ca nnes i inne liczne miejsca klimatyczne mają sławę światową.    ,

Płynąc w . górę Rodanem, przybywamy do ogniska przemysłu jedwabnicze-go, Lionu, liczącego podobnie jak Marsylja, ¹/₂ miljona mieszkańców. Bogate kopalnie węgla w niedaleko leżącem St. Etienne uczyniły z tej części Francji potężny okręg fabryczny.

Pomiędzy Saoną a Rodanem leży uboga, słabo zaludniona kraina gór Jura i żyzna, bogata w winnice Burgun-d j a. Dzięki kopalniom węgla w Creuzot i kanałom, łączącym Saonę z Loarą, Sekwaną i Renem, stała się Bur-gundja ważnym okręgiem przemysłowym Francji, bogate zaś winnice tworzą jedno ze źródeł dobrobytu ludności. Handel winem kon-centruje się w Dijon.    -,

Doliną Saony i Rodanu    . ' - / '    V-*-*

prowadzi najlepsze połączę-nie morza Śródziemnego z Północnem przez Ren — tędy biegną najważniejsze drogi kolejowe, łączące Francję z Niemcami, Szwajcarją i Włochami.

ÉÊttSâjâ

■■,

Roślinność w Cannes.

-4J

Nizza.

Do Francji należy górzysta wyspa Korsyka, której mieszkańcy, Włosi, zajmują się pasterstwem i uprawą owoców południowych. Tu leży miejsce rodzinne Napoleona I, A ja cci d.

jV

§m

. c...

gg

Sg$*

7>-

,.v

i IBS

Port w Marsylji.

one

Kolonje francuskie leżą w Afryce, Azji i Ameryce. Mają ogromne znaczenie dla Francji głównie jako rynki zbytu przemysłu francuskiego, dostarczają zaś najwięcej ryżu, bawełny i kauczuku. Ol szar, jaki zajmują kolonje francuskie, równa się obszarowi Europy, ich ludność jest o kilkanaście miljonów liczniejszą od ludności zamieszkującej Francję. W wielkiej wojnie dostarczyły kolonje metropolji wielu bitnych żołnierzy. Największe znaczenie mają dla Francji kolonje afrykańskie i azjatyckie.

B e 1 g j a.

Oznacz położenie i granice Belgji !

Czy wybrzeże Belgji jest dobrze rozwinięte? Która część Belgji jest wyżej, która niżej położoną? Jakie rzeki przepływają Belgję ? Wskaż ich źródła, opisz bieg i ujście!

Porównaj Belgję pod względem obszaru z innemi państwami Europy!

Belgja jest pod względem obszaru jednym z najmniejszych krajów w Europie, zajmuje bowiem tylko 30.000 km². Jako kraj przemysłowy i handlowy odgrywa Belgja ważną rolę. Położenie jej jest korzystne ze względu na sąsiedztwo bogatych krajów, jak Francja, Wielka Brytanja, Niemcy i Holandja, narażało ją jednak jako krainę przejściową i jako teren walk, w ciągu wieków i w czasie ostatniej wielkiej wojny na zniszczenie i spustoszenie.

Na niewielkiej przestrzeni oblewa Belgję morze. Wybrzeże piaszczyste, otoczone licznemi wydmami.

Ludność Belgji składa się z Walio nów, mówiących po francusku i Flamandczyków, mówiących językiem zbliżonym do holenderskiego. Jedni i drudzy są katolikami. Wallonowie mieszkają w Ardennach w dorzeczu Mozy i jej dopływów, Flamandczycy w dorzeczu Skaldy. W środku kraju, w Brabancji, gdzie leży stolica kraju, Bruksela, stykają się oba narody.

szaru

Za wydmami torfowiska, a dalej wgłąb kraju urodzajne obszary, podobnie jak we Francji północnej. Jest to tak zwana Bel-gja Dolna, sięgająca po średni bieg Skaldy.

Dalej ku wschodowi rozciąga się aż po Mozę i Sombrę żyzna, pagórkowata równina, pokryta uprawnemi polami i ogrodami, najbogatsza i najgęściej zaludniona część kraju.

Kwitnie tu uprawa zbóż, lnu, konopi i buraków cukrowych, tu rozwinęło się płó-ciennictwo i koronkarstwo.

Ta część Belgji nosi nazwę środkowej.

Przeszedłszy na prawy brzeg Mozy i Sombry wchodzimy w kraj górzysty!.Belgji Górnej, mniej urodzajnej niż środkowa, bogatej zato w węgiel i żelazo, a dalej , ku południowi pokrytej na stokach Ardennów lasami i pastwiskami.

Podczas gdy w całym kraju panuje łagodny klimat morski, mają Ardenny ostrzejszy znacznie klimat i obfitsze opady atmosferyczne.

43 >o ROLI UPRAWNEJ

\ NIEUŻYTKÓW y

BELGIA

18 /<> LASU

Ili

I PASTWISKzz=y

Belgja jest krajem przemysłowym. Rozwinęło się tu wprawdzie rolnictwo zwłaszcza w Belgji środkowej, prawie połowę ob-zajmują obszary roli uprawnej, a czwartą część łąki i pastwiska, kwitnie chów bydła i koni, większość jednak ludności pracuje w fabrykach i kopalniach. Bogactwo węgla i żelaza dały podstawę do rozwoju przemysłu żeleźniczego, dowóz bawełny, hodowla owiec w Ardennach i dowóz wełny z innych krajów i uprawa lnu umożliwiły rozwój przemysłu bawełniczego, wełniar-skiego i płócienniczego. Południowa część Belgji, gdzie leżą wielkie ogniska przemysłu metalowniczego, jak Liège, posiada liczne huty, fabryki machin i broni — północna fabryki wyrobów lnianych i bawełnianych. Ogniskiem przemysłu Belgji flamandzkiej jest Gandawa.

Liczne fabryki znajdują się również w Brukseli i okolicy, kwitnie zaś tutaj głównie wyrób koronek brabanckieh.

Handel Belgji koncentruje się w Antwerpji, zajmującej po Londynie i Nowym Jorku trzecie miejsce jako port światowy.

Dzięki korzystnemu położeniu geograficzne' mu, dzięki bogatym po-kładom żelaza i węgla, potężnie rozwiniętemu przemysłowi, licznym kolejom i kanałom, stała się Belgja jednym z najbogatszych krajów w Europie. Nigdzie nie-pfp    ma tylu ludzi żyjących

|    z renty, ilu w Belgji.

1    Belgijczycy podobnie jak

;    Francuzi i Anglicy, za-

i    kładają swoim kapita-

I    łem rozmaite przedsię-

1    biorstwa w miastach

I    Europy i Azji, ciągnąc

i    stąd ogromne zyski.

Obok wielkich bo-S gactw istnieje tu jednak i nędza, zwłaszcza po wielkich ogniskach przemysłu.

Znaczna ilość ludzi nie umie czytać i pisać, chociaż szkoły stoją bardzo wysoko i jest ich wiele.

Od r. 1830 jest Belgja samodzielnem    konstytucyjnem króle-

mm

i.

y,

r»f.i ■

r-

r':

Antwerpja.

-A. I

-y> -,

stwem.

W Afryce należy do Belgji Kongo.

Luksemburg.

Między Belgją, Niemcami i Francją leży W. Ks. Luksemburg. Na obszarze 2V₂ tysiąca km² mieszka około V₄ miljona ludności pochodzenia niemieckiego, katolickiej, trudniącej się uprawą roli, hodowlą bydła i górnictwem. Krajobraz zbliżony do południowego belgijskiego w Ardennach.

H o 1 an d j a.

Położenie? Granice? Porównaj wybrzeże Holandji i belgji! Porównaj oba kraje pod względem obszaru! Jakie rzeki przepływają Holandję?

Kraj nadmorski, urodzajny, leżący na znacznej przestrzeni niżej poziomu morza, zasłonięty piaszczystemi wydmami i sztucznemi tamami. Na wschodzie obszary wyżej nieco wzniesione, torfowiska^, pastwiska i uprawne ziemie.

Gdzie wydmy przerwały morze, tam potworzyły się zatoki, jak Zuiderzee. Tamy sztuczne, chroniące kraj przed zalewem, otaczają nie tylko brzegi morza, lecz i rzek, zwierciadło bowiem wód leży często wyżej poziomu okolicy, przez które płyną.

Tamy te są potężnemi wałami, budowanemi z kamienia i cegieł lub z wielkich pali, dochodzą zaś do szerokości tak znacznej, że służą równocześnie jako gościńce i linje kolejowe.

Liczne kanały przecinają wybrzeże zachodnie, zamieniając zalane wodą obszary w urodzajne pola. Machiny parowe i wiatraki wypompowują wodę, poczem kanałami odprowadza się ją do morza. Kanały te są równocześnie drogami wodnemi, podobnie jak groble lądowe-mi, pola zaś, między niemi położone, a z takim trudem wydarte morzu, służą do uprawy zboża i hodowli bydła.

28/ó ROLI UPRAWNEJ

(5.7 A ŁĄK I —-

HOLANDYA

!-PASTWISK-

mm

iNlEUEfiEKO^

LASU

Dzięki wilgotnemu i łagodnemu klimatowi kwitnie tu ogrodnictwo i hodowla kwiatów, dostarczając jarzyn i kwiatów, głównie zaś tulipanów sąsiednim krajom, zwłaszcza zachodnim Niemcom.

Ważną gałęzią zajęcia ludności jest rybołówstwo. Ostryg poławia się rocznie około 40 miljonów sztuk.

Górnictwo i przemysł skutkiem braku węgla i rud nie mogły się rozwinąć. Powstały tylko fabryki tytoniu, wyrobów płóciennych, papieru i warsztaty okrętowe.

Podstawą bogactwa kraju jest handel. To samo morze, które jako wróg wydziera Holendrowi ziemię i z którem walcząc, zdobywa ją na nowo, jest jego dobroczyńcą.

Dzięki bogatym kolonjom w Azji dostarcza Holandja sąsiednim krajom kawy i ryżu, z własnych zaś produktów mięsa, sera, cukru i ryb za miljonowe sumy.

Połączona Renem z najbardziej przemysłową i najgęściej zaludnioną częścią Niemiec i Szwajcarji, w sąsiedztwie bogatej i przemysłowej Belgji i Francji, niedaleko Anglji, pośredniczy między temi krajami i dlatego stała się jedną z pierwszych potęg handlowych morskich na ziemi.

Po Renie krąży kilka tysięcy holenderskich statków, utrzymujących ruch handlowy w jego dorzeczu. Amsterdam i Rotterdam stały się wielkiemi handlowemi portami Europy.

Największe miasto Holandji, Amsterdam, liczące przeszło V₂ roiljona mieszkańców, leży w Zuiderzee na kilkudziesięciu wysep-

EW*!

kach. Dla połączenia go bezpośrednio z morzem przekopano kanał przez półwysep, zamykający Zuiderzee od zachodu, i zaopatrzono go przed zasypaniem piaskami olbrzymiemi tamami, zbudowanemi w morzu. W Amsterdamie koncentruje się handel kawą i tytoniem. Drugie co do ilości mieszkańców po Amsterdamie miasto Rotterdam leży niedaleko głównego ujścia Renu, ma więc znacznie korzystniejsze położenie ze względu na handel morski i na Renie.

r.

Amsterdam.

Ważnym portem jest Vlissingen, leżące na jednej z wysp przy ujściu Skaldy, skąd najbliższe połączenie z Londynem. Stolicą kraju jest Haga.

Holandja jest królestwem konstytucyjnem. Mieszkańcy pochodzenia germańskiego są przeważnie protestantami. Zajmują się rybołówstwem, rolnictwem, hodowlą bydła, pracują w fabrykach i warsztatach okrętowych i dostarczają flocie handlowej Holandji dzielnych marynarzy.

Półwysep Skandynawski.

Oznacz

położenie i granice półwyspu! Porównaj go z południowemi półwyspami Europy pod względem wielkości i wybrzeży! Jakie morza oblewają półwysep? Wskaż zatoki, cieśniny, półwyspy drugorzędne i wyspy, otaczające półwysep! Porównaj wybrzeże zachodnie z wschodniem ! Wskaż część górzystą, wyżynną i nizinną półwyspu! W którą stronę pochyla się teren?

Wskaż źródła rzek, opisz ich bieg i wskaż ujście! Do jakich zlewisk należ3” półwysep? Które zlewisko jest większe? Która rzeka wpada do największego jeziora na półwyspie ? Czy jezioro Wener ma odpływ i jaki? Jakie jeziora leżą w pobliżu Wener? Które rzeki wpadają do zatoki Botnickiej? Które do Skagerraku i Katte-gatu? Dlaczego półwysep jest tak bogatym w rzeki i jeziora? Czy rzeki półwyspu nadają się do żeglugi?

Półwysep Skandynawski jest największym ze wszystkich półwyspów europejskich.

Wybrzeże zasiane licznemi drobnemi i większemi wyspami, posiada na południu i zachodzie głęboko w ląd wrzynające się zatoki, zwane fiordami. Największe z fiordów mają do 200 km długości, a kilka km szerokości, głębokość zaś ich wynosi do 100 i więcej metrów.

Półwysep jest górzysty na zachodzie, na wschodzie przeważnie

wyżynny.

Góry Skandynawskie opadają stromo ku zachodowi, ku wschodowi zaś przechodzą zwolna w wyżynę. W południowej ich części napotykamy często pokryte lodowcami równiny, zwane fieldami.

Hardanger-fiord. Długość 100 km.

Między wyżyną półno-cno-szwedzką i południowo-szwedzką leży nizinna kraina z jeziorami Mälar, Wener i Wetter. Pola uprawne, łąki i pastwiska odróżniają ją od sąsiedniej wyżyny, która w swej najbardziej ku północy wysuniętej części, ojczyźnie Lapończyka, jest krainą moczarowatą i bezleśną. Południowa część wyżyny pół-nocno-szwedzkiej jest krainą lesistą, podobnie jak znaczne przestrzenie niziny środkowej.

Wyżyna południowo-szwedzka jest krainą pagórkowatą, uboższą w lasy, bogatszą zaś w łąki i pola uprawne od niziny środkowej.

Ku południowi i południowemu-wschodowi płyną najważniejsze rzeki półwyspu. Znaczenie ich niewielkie dla żeglugi z powodu zbyt bystrego biegu i wodospadów, ważne są one jednak dla licznych tartaków i fabryk. Płynąc z pól pokrytych śniegami, mają stale znaczny zapas wody, co jeszcze więcej podnosi ich wartość.

Mniejsze znaczenie mają rzeki płynące ku zachodowi, z powodu krótkości biegu i wodospadów, dochodzących do 200 metrów.

Z jezior największe Wener, trzecie w Europie co do wielkości. Połączone z Kattegatem i jeziorem Wetter, łączy Bałtyk z morzem Północnem.

Klimat morski na zachodzie, lądowy na wschodzie. Podczas gdy w Norwegji dzięki ciepłemu prądowi, płynącemu wzdłuż wybrzeża, jest klimat tak łagodny, że poza kołem podbiegunowem uprawia się jeszcze zboże, ma Szwecja skutkiem oddzielenia od zachodu górami Skandynawskiemi taki klimat, jaki panuje w pobliskiej Rosji.

Bogate lasy liściaste na południu, brzozy, mchy i- porosty na północy, lasy szpilkowe w środkowej części półwyspu. Drewniane domy po wioskach i miasteczkach Szwecji i Norwegji świadczą najlepiej, czem są lasy dla mieszkańców półwyspu, więcej zaświadczyłyby porty europejskie, gdzie połowa drzewa przywiezionego pochodzi ze Skandynawji.

Jęczmień, owies i ziemniaki udają się tylko na południu i nad fiordami, na wąskich, niżej położonych skrawkach urodzajnej ziemi.

Uprawa roli, głównie zaś gospodarstwo leśne i górnictwo są głównem zajęciem mieszkańców Szwecji, podczas gdy w Norwegji rozwinęło się przedewszystkiem rybołówstwo i handel.

i-;.'"-

Hodowlą bydła zajmuje się ludność na południu, na północy hodowlą renów.

Spławianie drzewa w Szwecji. Leksand na Pn. Z. od Sztokholmu.

Przemysł rozwija się powoli z powodu braku węgla w dostatecznej ilości, kopalnie bowiem w południowej Szwecji dostarczają go mało. Dowóz węgla z Anglji * przyczynił się do powstania fabrycznego przemysłu żeleźniczego w kilku miejscowościach na południu, gdzie znajdują się kopalnie żelaza i miedzi. Na północy kwitnie przemysł drzewny.

W Szwecji kwitnie przemysł domowy. Całe wsie zajmują się bednarstwem, koszykarstwem, po lasach zaś smolarnie i dziegciar-nie dostarczają zajęcia ludności.

T» FI

Û

Krajobraz norweski.

Zaludnienie półwyspu bardzo rzadkie z powodu klimatu i o-gromnych obszarów nieurodzajnej ziemi.

Szwedzi i Norwegowie są pochodzenia germańskiego. Nieliczni Lapończycy i Finowie na północy są resztkami dawnej ludności, zamieszkującej półwysep.

Protestantyzm jest religją panującą w Szwecji i Norwegji.

Pod względem politycznym rozpada się półwysep na dwa królestwa, dawniej złączone ze sobą, dzisiaj odrębne: Szwecję i Nor-wegję. Oba państwa są monarchjami konstytucyjnemi.

Szwecja.

48% LASU

Królestwo szwedzkie zajmuje obszar 450 tysięcy km². Wielkie przestrzenie nieurodzajnej ziemi zapełniają ²/₅ powierzchni kraju, lasy zaś prawie połowę całego królestwa.

SZWECYA

4/'-————I

£AK-I PASTWISKJ

Ludność wynosi 5Vą mi-ljona. Najlepiej zaludnioną jest południowa część Szwecji, gdzie mogło się rozwinąć rolnictwo, górnictwo i przemysł, chociaż w małych rozmiarach.

9% ROLI /« UPRAWNEJ/

Bogactwem kraju są lasy.

*89% NIEUŻYTKÓW

roz-

Pod względem wywozu drzewa do innych krajów zajmuje Szwecja pierwsze miejsce. Zaopatruje ona nie tylko kraje Europy, ale i Amerykę południową, a nawet Australję. Fabryki zapałek i papieru opierają swój świetny

wój na bogactwie leśnem i sile } wody, poruszającej maszyny.

Rudy żelaza są drugą pod- , stawą bogactwa kraju. Skutkiem braku węgla przerabia się 3^ -1 małą ty Iko część ich w kraj u, re-' sztę wywożą do Niemiec iÀnglji.

Znaczne dochody przynosi również hodowla bydła. Rozwinęła się ona głównie na południu, terasy bowiem środkowe i północne są albo pokryte lasami, albo przedstawiają nagie skały, lub wypełnione są licznemi jeziorami, zajmujące-mi V12 powierzchni Szwecji.

Sztokholm.

Zboża produkuje Szwecja mało. Uprawia się głównie żyto, owies i ziemniaki.

ttijy

PRZY AKAL

lii IX »

Komunikację ułatwiają na południu jeziora, połączone kanałami tak, że miasta leżące we wnętrzu kraju, prowadzą handel morski.

Sieć kolejowa mała. Najważniejsza linja biegnie z Malmoe przez Sztokholm na północ, gdzie łączy się z kolejami Finlandji. Druga linja łączy ognisko handlu i przemysłu Szwecji, Göteborg ze Sztokholmem. Ważną jest również linja kolejowa łącząca Szwecję z Nor-wegją.

M i) I ił i

Göteborg i Sztokholm zawdzięczają swój rozkwit dogodnemu położeniu. Göteborg nad ujściem rzeki Gota, połączony kolejami i kanałami z wnętrzem kraju, koncentruje handel z Europą zachodnią ; Sztokholm zbudowany na wysepkach, w miejscu, gdzie wody Bałtyku łączą się z jeziorem Mälar, naprzeciw zatoki otwartej ku stolicy Rosji, jest jednem z największych ognisk handlu nad morzem Bałty-ckiem.

Upsala posiada najstarszy uniwersytet w Szwecji, założony w XV wieku, i największą bibljotekę.

Upsala.

Oświata stoi bardzo wysoko. Dla ludności wiejskiej istnieją, prócz szkół ludowych, uniwersytety ludowe, gdzie odbywają się wykłady porą zimową. Analfabetów niema w Szwecji.

N o r w e g j a.

Obszar większy od Wielkiej Brytanji, liczący przeszło 300 tysięcy /r/n², ma zaledwie 27₂ miljona mieszkańców. Gęstość zaludnienia jest tu najmniejszą w Europie. Przyczyną tego jest górzysty i wyżynny charakter kraju.

Fieldy poprzerzynane pasmami gór, lodowce i pola lodowe, moczary i jeziora zajmują % powierzchni. Czwartą część zajmują lasy, uprawnej ziemi zaledwie trochę nad fiordami i w dolinach rzek, płynących do Skagerraku.

Obok fieldów, zasłanych polami zlodowaciałego śniegu, najbardziej charakterystyczną cechę krajobrazu Norwegji tworzą fiordy.

Długie te zatoki morskie są podobne do jezior otoczonych wy-niosłemi górami. Tylko tu i ówdzie wąska smuga urodzajnej ziemi tuż ponad wodą dozwoliła rozwinąć się osadzie rybackiej lub miastu portowemu. Fiordy powstały skutkiem zanurzenia się lądu i wdarcia się morza w dawne doliny rzeczne.

■i

mss

Z miast najważniejsza przemysłowa Kry-stjanja, licząca ¹/₄ mi-ljona mieszkańców, stolica kraju. Połączona koleją z szwedzkim Gó-teborgiem i głównemi ogniskami rybołówstwa i handlu, Trondhjem i Bergen, stała się ważnym punktem handlowym, wybornym zaś portem dzięki fiordowi, nad którym leży.

Hammerfest. Miasto najdalej wysunięte na Pn. Noc trwa w Hammerfeście od 21 listopada do 20 stycznia.

Bujna roślinność rozwija się nad fiordami dzięki ciepłemu prądowi i bogatym opadom.

Tu rozwinęło się życie Norwegji, tu powstały miasta i wioski, bo tylko ¹/₃ ludności mieszka wewnątrz kraju. Morze jest podstawą bytu mieszkańców, rybołówstwo i handel głów-nem ich zajęciem. Wzdłuż wybrzeży Norwegji od Kry-stjanji do Hammerfest u uwija się 20 tysięcy łodzi rybackich, a blisko 100 tysięcy ludzi zajętych jest wyłącznie połowem ryb.

Najwięcej poławia się śledzi i miętusów, które ławicami przybywają do brzegów Norwegji, zwłaszcza około skalistych wysp Lofotów.

Handel wysoko rozwinięty. Flota handlowa Nor- * wegji jest czwartą z rzędu w Europie. Na jej statkach rozwozi się towary swoje i obce po wszystkich morzach.

Przemysł drzewny, słabo rozwinięty, nie wystarczyłby na pokrycie potrzeb ludności, podobnie jak rolnictwo i hodowla bydła, gdyby nie morze i jego bogactwa.

24 &

b^^PASTWISK^-— 2/ó ROLI UPRAWNEJ

im

~r~

NORWEGIA

BI

Mlii

71 % NIEUŻYTKÓW

==rl

Oświata rozwinięta wysoko. Analfabetów niema w Norwegji, podobnie jak w Szwecji.

Dla ludności wiejskiej istnieją uniwersytety ludowe, dla miejscowości odległych instytucje nauczycieli wędrownych.

F i n 1 a n d j a.

Wskaż państwa, z któremi Finlandja graniczy! Wskaż granicę lądową i morską ! Jakie morza i zatoki oblewają Finlandję ? Porównaj wybrzeże Bałtyku i morza Lodowatego Północnego ! Gdzie skupiły się głównie jeziora finlandzkie? Które z największych jezior Europy tworzą granicę Finlandji od wschodu?

Finlandja należała przed wielką wojną do Rosji, tworzyła jednak w niej jednostkę odrębną jako Wielkie Księstwo Finlandji. Od r. 1917 jest samodzielną rzecząpospolitą.

Obszar, jaki zajmuje Finlandja, liczy 377 tysięcy km², zaludnienie zaś posiada nieliczne w stosunku do obszaru, bo około 372 miljona.

Kraj sięga od zatoki Fińskiej po morze Lodowate Północne i od zatoki Botnickiej po jezioro Ladoga. Cechą charakterystyczną tej krainy jest brak znaczniejszych wyniosłości i wielkie bogactwo jezior.

Lodowiec żłobiący skały, z jakich jest zbudowana Finlandja, pozostawił ślady w postaci moren, dochodzących do większych rozmiarów na południu i we wnętrzu kraju. Wzniesienia środkowej Finlandji biegną w kierunku północno-zachodnim ku wybrzeżom morza Lodowatego Północnego.

Wybrzeże Finlandji nad zatoką Fińską jest dobrze rozczłonkowane podobnie jak nad południową częścią zatoki Botnickiej i obfituje w porty naturalne, które dały początek miastom portowym jak Helsingfors, stolica kraju, Wyborg, Abo i wiele innych. W północnej części zatoki Botnickiej, gdzie wybrzeże jest płaskie, mają pewne znaczenie jako miasta portowe : Tornea i Uleaborg.

Liczne wyżłobienia stworzone przez lodowiec, jaki posuwał się z północy ku południowi, wypełniły wody, co uczyniło z Finlandji kraj najbogatszy w jeziora. Zajmują one ¹/₈ powierzchni, a z bagnami i moczarami 74 powierzchni kraju. Do wielkiej ilości jezior przyczyniło się i to, że rzeki, któremi odpływać mogłyby wody jezior, nie zdołały w twardym materjale skalnym poczynić dostatecznie głębokich łożysk. Świadczą o tern liczne progi i wodospady. Największy wodospad Imatra tworzy rzeka Wuoxen, wypływająca z jeziora Sajma.

Wśród jezior największe Ladoga połączone z Onegą rzeką Świr. Tworzą one razem z długą wprawdzie tylko na kilkadziesiąt kilometrów, ale szeroką i głęboką Newą ważną dla Rosji drogę wodną wgłąb kraju. Podobne usługi oddaje Finlandji jezioro Sajma, połączone kanałem z zatoką Fińską pod Wyborgiem i ułatwiające komunikację w całej południowo-wschodniej części kraju.

Boli uprawnej w Finlandji bardzo mało podobnie jak łąk i pastwisk. Ponieważ lasy zajmują więcej niż połowę Finlandji, rzeki, jeziora, moczary i bagna część czwartą, a łąki i pastwiska około 10% powierzchni, pozostaje na ziemię uprawną stosunkowo niewielki obszar. Najżyźniejsze są okolice południowe. Uprawia się tu żyto, jęczmień, owies, len i konopie.

Obok rolnictwa zajmuje się ludność chowem bydła i koni. Na dalekiej północy hodują Lapończycy reny. Ogromne znaczenie

mają dla gospodarstwa krajotoego lasy. Produkcja roczną drzewa jest bardzo znaczna. Dało to podstawę do rozwoju przemysłu drzewnego. Obok licznych tartaków, w których wyzyskuje się często siłę płynących wód, powstały tu fabryki papieru i zapałek. Gorzelnie i browary opierają swój rozwój na produkcji zboża i chmielu, którego w niewielkiej ilości dostarczają południowe okolice kraju.

Górnictwo dało początek hutom, którym dostarcza rudy żelaza w znacznych ilościach. W niewielkiej ilości wydobywa się złoto, miedź i cynk. Na hutach żelaza opiera się przemysł metalowniczy, jak fabryki blachy, szyn, maszyn i rozmaitych przedmiotów. Istnieje wreszcie w Finlandji przemysł tkacki i garbarski.

K \    ' '-V,

\?K'

Wyroby przemysłowe pokrywają w części potrzeby krajowe, w części wywozi się je zagranicę, głównie do Rosji. Do kraju przywozi się maszyny, bawełnę, żelazo, cukier i zboże, którego nie dostarcza Finlandja tyle, żeby wystarczyło na wyżywienie ludności.

Handel rozwinął się w Helsingforsie i innych miastach portowych, skąd wypływają okręty, zdążające przeważnie do portów angielskich i szwedzkich.

Lapończycy z renami. Tromsoe w północnej Norwegji pod 60° szer. pn.

Linje kolejowe łącząFin-landję z Rosją i Szwecją. Handel ułatwia prócz floty handlowej morskiej dobra komunikacja wodna na rzekach i jeziorach.

Finlandczycy są pochodzenia fińskiego. Kraj ich zbliżony położeniem i naturą do sąsiedniej Szwecji dostał się już w XII w. pod panowanie szwedzkie, w XVIII zaś weszła Finlandja w skład Rosji. Wpływowi szwedzkiemu zawdzięczają Finlandczycy wysoką zachodnio-europejską kulturę. Obok Finlandczyków mieszkają po miastach Szwedzi. Religją panującą jest protestantyzm.

Finlandja jest mimo niekorzystnych warunków krajem zamożnym. Najwięcej przyczyniła się do tego stanu kraju pracowitość, av y trwałość i hart niezwykły mieszkańców tej posępnej krainy.

D a n j a.

Położenie? Granice? Jakie morza oblewają Danję? Jakie cieśniny leżą między półwyspem Jutlandzkim a wj^spami otaczającemi go? Wymień ważniejsze

z wysp! Wskaż cieśniny między wyspami! Poaównaj wybrzeże wschodnie i zachodnie półwyspu Jutlandzkiego ! Porównaj półwysep Jutlandzki ze Skandynawją

Danja zajmuje część półwyspu Jutlandzkiego i leżące na wschód od niego wyspy. Po wielkiej wojnie odzyskała Danja Szlezwig, oderwany od niej w XIX w. przez Prusy.

Wybrzeża półwyspu dobrze rozwinięte na wschodzie, posiadają głęboko w ląd wrzynające się zatoki, zwane fóhrdami. Są to podobnie jak fiordy w Norwegji, doliny rzek, w które wdarło się morze, różne od tamtych z powodu nizinnego charakteru półwyspu.

Wybrzeże na zachodzie, zasypane ławicami piasków, nie posiada dla żeglugi żadnego znaczenia.

Półwysep jest dalszym ciągiem niziny Niemieckiej. Niewielkie wzniesienia na wschodzie nie dochodzą nawet do 200 m,

podobnie jak na sąsiednich wyspach.

44% ROLI UPRAWNEJ

Rzeki małe nie mają silniejszego spadu, płyną więc powoli i nie mają wielkiego znaczenia ani dla żeglugi ani dla fabryk, jak górskie rzeki Szwecji.

DANIA

18% .

V NIEUŻYTKÓW

rarJ&ĄK-L

PASTWISK—-.

Klimat morski. Lata i zimy łagodne; opady bogatsze na zachodzie uboższe na wschodzie.

Roślinność bogatsza na wschodzie niż na zachodzie

TA

LASU

z powodu urodzajniejszej gleby. Rukowe lasy we wschodniej części półwyspu i na wyspach są cechą charakterystyczną krajobrazu, podobnie jak zielone łąki i uprawne pola, zasiane owsem, jęczmieniem, żytem lub zasadzone cukrowemi burakami.

Zachodnia strona piaszczysta, pełna błotnistych torfowisk, tu i ówdzie tylko posiada urodzajniejszy płat ziemi lub sosnowy lasek, urozmaicający jednostajność okolicy. Wrażenie pustki potęguje jeszcze pobliskie morze, na którego piaszczystem wybrzeżu nie pojawi się żaden statek, podczas gdy na wschodzie ruch okrętów jest bardzo ożywiony.

Prawie połowę obszaru Danji zajmują pola uprawne, trzecią część łąki. Lasy pokrywają niewielkie tylko przestrzenie, reszta prawie Vs powierzchni jest nieuprawnem pustkowiem.

Głownem zajęciem ludności jest rolnictwo i hodowla bydła. Podczas gdy jednak zboże pokrywa zaledwie potrzeby kraju, stały się hodowla bydła, gospodarstwo mleczne i hodowla drobiu podstawą bogactwa kraju. Spółki mleczarskie i hodowców drobiu liczą setki tysięcy członków, ludność bowiem składa się przeważnie z drobnych rolników, którzy tylko w spółkach mogą prowadzić na wielką skalę przedsiębiorstwa handlowe.

Rybołówstwo nie ma takiego znaczenia jak w Norwegji, górnictwo i przemysł słabo rozwinięte z powodu braku węgla, kwitnie zaś handel.

?»

I!

Kopenhaga, stolica kraju, licząca prawie pół miljona mieszkańców, jest najwięk-szem ogniskiem handlu na północy. Miasto leży na Zelandji, najludniejszej części Danji. Rozwinęła się tu budowa okrętów, fabryki maszyn, garncarstwo, rę-kawicznictwo, czyniąc z ' Kopenhagi główne ognisko kraju.

przemysłowe

K*~

ift

mu

-1.

»I-i

WM

fógs

Wyrób masła w Danji. Haslev.

Danja jestmonarchją

konstytucyjną. Ludność germańskiego pochodzenia, protestancka. Oświata stoi bardzo wysoko.

Podobnie jak w Szwecji i Norwegji niema tu analfabetów. Prócz uniwersytetu w Kopenhadze liczne szkoły fachowe, dla ludności zaś wiejskiej wyższa szkoła rolnicza.

Do Danji należą wy-spy Far-o er z kilku- ¹ lii. nastotysięczną rybacką i pasterską ludnością. Islandja, trzy razy większa od Danji, z ludnością wynoszącą około 80 tysięcy jest osob-nem państewkiem po-lączonem z Danją unją osobistą. Potężna wyżyna, pokryta lodowcami, posiadająca czynne wulkany, jak Hekla i liczne gejzery, zamieszkała na wybrzeżu mor-skiem dzięki ciepłym wodom Golfstromu.

mm

v~~.

*o

Port w Kopenhadze.

Szwajcaria.

Oznacz położenie geograficzne Szwajcarji ! Jakie granice polityczne, a jakie naturalne ma Szwajcarja ? Jaki jest układ pionowy? Którą część kraju zajmują Alpy, którą wyżyna, a którą góry Jura ? Jaki mają kierunek Alpy, a jaki Jura? Gdzie znajdują się doliny podłużne, a gdzie poprzeczne? Którą część Alp zajmuje Szwaj-carja? W jakich krajach leżą dalsze pasma Alp?

I)o jakich zlewisk należy Szwajcarja? Która z rzek szwajcarskich płynie do Padu, a która do Dunaju? Jaka główna rzeka niemiecka ma swoje źródła w Szwajcarji? Jaka wielka rzeka francuska wypływa z Alp szwajcarskich? Gdzie leżą ich źródła ?

Położenie Szwajcarji jest korzystne dzięki temu, że na jej obszarze krzyżują się ważne drogi, łączące sąsiadujące z nią państwa Znaczną część Szwajcarji zajmują Alpy, mniejszą wyżyna Szwajcarska i góry Jura.

Alpy szwajcarskie są znacznie dostępniejsze od Alp francuskich i włoskich dzięki liczniejszym dolinom podłużnym i poprzecznym, przełęczom i wąwozom, zbiegającym się w grupie św. Gotharda, zajmującej środek Szwajcarji alpejskiej.

Potężna ta grupa, pokryta 8 lodowcami, zasilającemi wodami Ren, Rodan, Reuss i Ticino, ma po zachodniej swej stronie rozdzielone doliną Rodanu Alpy Penińskie na południu, Berneńskie na północy. Na wschód od niej ciągną się Alpy Lepontyńskie południu, Glarneń-ï skie na północy od i przedzielającej je doliny Renu. Dalej ku wschodowi dzieli dolina Innu leżące między Innem a Renem Alpy Rety c k i e od grupy B e r-ni na.

¥m

w,:..

W'

m

i ii¹

i !.. ? *

na

ii

-, ospa *

}•. jpji

-i*'-

L^_l.    ^

«4Ë|M ii

Na północny zachód od grupy św. Gotharda leżą między dolinami Reussu i Aary Alpy Czte-p rech Kantonów, opa-H dające, podobnie jak Berneńskie, ku wyżynie Szwajcarskiej.

Klasztor na przełęczy W. św. Bernarda.

Północno-wschodnią część Szwajcarji na zachód od doliny Renu, tworzącego tu granicę między Szwajcarją a Austrją zajmują Alpy S t. Gallen.

Najważniejsza droga z północy na południe przechodzi przez przełęcz św. Gotharda. W miejscu, gdzie przełęcz obniża się do 2000 m, wypływa Reuss, któhego dolina otwiera przejście na północ. Na południe biegnie droga doliną rzeki Ticino. Tunel łączący

obie doliny, należy do największych w Europie.

Drugi tunel, większy od poprzedniego, łączący Europę północno-zachodnią z Włochami, biegnie od doliny Rodanu do doliny rzeki Dive-ria. Długość tunelu Sim-plońskiego wynosi 20 km. Przełęcz Simplon leży na zachód od tunelu.

rwsą

Na wschód od grupy Montblanc prowadzi z doliny Rodanu do doliny Dora Raltea przełęcz W. św. Bernarda, na której znajduje się sławny klasztor, schronisko dla podróżnych w czasie śnieżnych zawiei.

41

m-m

Interlaken. W głębi Jungfrau.

Największe lodowce pokrywają szczyty Alp Penińskich, jak Monte Rosa na granicy włoskiej, w Berneńskich Jungfrau. Nie brak ich jednak i na wschodzie. Tu do największych wysokości dochodzi grupa Bernina i ona też jest najbogatszą w lodowce.

#1

Mfatjÿga

1Ü

.4

»

'.æMÜfi

ÜB mSM

Iw : ;    .

:ś

Or'’ :-Sê£m

mm

nr

i' ’

Staubbach. Dolina Lauterbrunnen. W głębi Jungfrau. Na prawo wodospad (234 m).

Wyżyna Szwajcarska zajmuje obszar między Alpami a Jura. Podobnie jak Alpy pjzecięta dolinami licznych rzek, wpadających przeważnie do A a-ry, pokryta licznemi jeziorami. Najżyźniejsza to część Szwajcarji. Łąki i pola u-prawne, sady owocowe i winnice uczyniły z niej spichlerz Szwajcarji.

.'36 JojŁĄK I

=3—PASTWISK—

17 °/o ROLI UPRAWNEJ

SZWAJCARYA

28/«

Tulił

LASU

NIEUŻYTKÓW

Tu rozwinęła się hodowla bydła i gospodarstwo mleczne, tu kwitnie przemysł i leżą najważniejsze miasta szwajcarskie. Dla ko-\ • munikacji ma ona również '    największe znaczenie, tęd)r

bowiem przebiegają najważniejsze koleje we wszystkich kierunkach.

Gorzej przedstawiają się stosunki w górach Jura. Małe doliny podłużne, przecinające pasma gór opadających stromo ku wyżynie Szwajcarskiej, są jedynemi drogami wśród niedostępnych, nagich skał, pełnych grot i podziemnych kanałów.

Rzeki alpejskie, płynące we wszystkich kierunkach i zasilające swo-jemi wodami sąsiednie kraje, zawdzięczają obfitość wody lodowcom i bogatym opadom.

Z jezior największe Genewskie zajmuje obszar 575 km², Bodeńskie 540 km².

Pierwsze leży na zachodnich krańcach wyżyny, drugie na wschodnich.

it

iŚi

Wody    Genewskiego

|    spływają    Rodanem

I    do morza,    Bodeńskiego

I    Renem.    Z pozosta

Jezioro Genewskie.

łych jezior zbiera wody i , poboczna Renu A a r, Ł wj^pływająca z jeziora Thun połączonego z jeziorem Brien z. Limmatem odpływają do Aary wody jeziora Zurychskiego, Reussem jeziora Czterech Kantonów

i Zug. Zihl, poboczna Aary, doprowadza do niej wody jezior Neuchâtel, Biel er i Murten, leżących między Jurą i wyżyną.

Lago Maggiore i Lago Lugano należą w części do Szwajcarji, w części do Włoch.

Pod względem klimatycznym należy rozróżnić trzy obszary, odpowiadające podziałowi orograficznemu : Alpy, wyżyna Szwajcarska i Jura. W miarę wznoszenia się w górę napotykamy różnice takie, jakie istnieją na przestrzeni między Szwajcarją a krajami po-larnemi. Najcieplejsze są okolice nad jeziorem Genewskiem i rzeką Ticino. Najwięcej opadów w Alpach.

Zajęcie ludności zależy od natury kraju* a ponieważ w Szwajcarji więcej niż ¹/₄ obszaru ziemi jest nieproduktywną, mniej niż ¹/4 zajmują lasy, a połowę pastwiska i ziemia uprawna, ludność zajmuje się pasterstwem, uprawą roli i gospodarstwem leśnem.

Uprawa roli mogła rozwinąć się tylko na wyżynie, zboża jednak na potrzeby kraju nie wystarcza. Sprowadza się je z innych krajów.

Sadownictwo i uprawa wina niosą znaczne dochody, podobnie jak wzorowe gospodarstwo leśne.

Największem jednak źródłem dobrobytu Szwajcarji jest przemysł, pasterstwo i z niem złączone gospodarstwa mleczne.

s*,.

Przemysł rozwinął się głównie na północnym zachodzie nad jeziorem Bodeńskiem, Zurychskiem, Renem, Aarą, gdzie kwitną wyroby bawełniane, jedwabne i fabryki maszyn — w górach Jura i nad jeziorem Genewskiem, gdzie rozwinął się wyrób zegarków.

Przemysł szwajcarski zasługuje na tern większą uwagę, że brak tu węgla kamiennego.

Wyzyskano siłę wody rwących rzek i wodospadów. Bawełnę i jedwab sprowadza się kolejami, które uczyniły z Szwajcarji, mimo jej charakteru alpejskiego, łącznik między północą a południem, wschodem i zachodem. Bardzo wa-

fc :

żną rolę odgrywają tunele, łączące Szwajcarję z Włochami.

Via Mala. Ren w kantonie Graubündten.

Hodowla bydła i gospodarstwo mleczne kwitnie głównie w Alpach.i^na wyżynie i przynosi znaczne sumy za ser. Wielką ilość mleka zużywają fabryki czekolady.

Znaczne wreszcie dochody ma Szwajcarja dzięki obcym, przybywającym tu jako turyści dla zwiedzenia pięknych okolic, lub

jako chorzy dla zdrowego górskiego klimatu. Rocznie przybywa około pół miljona ludzi, dając zarobek hotelom, gospodom, kolejom i przewodnikom.

Zaludnienie Szwajcarji jest stosunkowo dość gęste, skoro się zważy, że znaczne przestrzenie są niezamieszkałe. Na obszarze 41 tysięcy km² mieszka około 4 miljony ludności. Najwięcej mieszka na wyżynie, mniej w górach Jura, najmniej w dolinach alpejskich.

Ludność należy do trzech narodowości : niemieckiej, francuskiej i włoskiej. Pierwsi najliczniejsi zajmują północny wschód i środek kraju, drudzy zachód, trzecia zaś grupa południe i południowy wschód Szwajcarji.

Protestantyzm przeważa na północy, katolicyzm na południu.

Szwajcarja jest związkową rzecząpospolitą, złożoną z 25 kantonów, z których każdy jest małą rzecząpospolitą, rządzącą się wła-snemi prawami. Rząd związkowy ma siedzibę w Bernie. W jego rękach pozostaje zarząd skarbem, kolejami, pocztą i telegrafem w całym kraju.

Oświata stoi bardzo wysoko.

Największem z miast jest Zürich, ognisko przemysłu i oświaty. Druga z rzędu Razylea nad Renem, trzecia Genewa, stały się centrami przemysłu jedwabniczego i wyrobu zegarków. Stolica związku zajmuje czwarte dopiero miejsce i nie liczy nawet 100 tysięcy mieszkańców.

Ogniskiem przemysłu bawełniczego jest St. Gallen niedaleko jeziora Bodeńskiego.

Zawiązkiem dzisiejszej rzeczypospolitej były kantony Szwyc, Uri, Unterwalden i Luzern nad jeziorem Czterech Kantonów. Stolicą było miasto Luz er na, leżące w pięknej okolicy nad jeziorem.

A u s t r j a.

Oznacz położenie i granice Austrji ! Wskaż doliny rzek, oddzielające północnj7 i południowy pas Alp od środkowego! Wskaż największe jeziora Alpejskie! Do jakiego zlewiska należy Austrja ? Gdzie znajdują się źródła Dunaju i jego ujście?

Austrja obejmuje kraje alpejskie, które były przed wielką wojną częścią Austro-Węgier. Obszar jej jest prawie dwa razy tak wielki jak obszar Szwajcarji.

Położona między Szwajcarją, Niemcami, Czechosłowacją, Węgrami, Jugosławją i Włochami jest Austrja łącznikiem między są-siedniemi państwami mimo górzystego charakteru kraju. Zawdzięcza to dostępności dolin alpejskich i linjom kolejowym biegnącym z północy na południe i z zachodu na wschód. Dunaj przepływający Austrję łączy ją z morzem Czarnem.

Podłużne doliny dzielą Alpy Wschodnie, zajmujące całą prawie Austrję, na trzy pasy: Alpy północne, środkowe i południowe.

W wapiennym pasie północnym, opadającym stromo ku dolinom środkowego Innu, górnej Salzachy i górnej Anizy, tworzą najważniejsze łańcuchy i grupy: Alpy Północno-tyrolskie, Salzburskie i Austrjackie. W pasie środkowym, sięgającym po doliny Adygi

i Drawy, wznoszą się najwyżej Alpy Ötztalskie, Zillertalskie i Wysokie Taury. Dalej ku wschodowi rozpada się pas środkowy na dwa łańcuchy, oddzielone od siebie doliną rzeki Mury. Niskie Taury biegną w kierunku północno-wschodnim między Murą i Anizą, Alpy Gurktalskie w kierunku południowo-wschodnim między Murą i Drawą. Rozpadając się na coraz liczniejsze mniejsze pasma, obniżają się łańcuchy górskie, biegnące dalej ku wschodowi i otaczają kotliny: Styryjską i Wiedeńską.

Kotlina Styryjska, pokryta lasami w zachodniej części, posiada na wschodzie obszary nadające się do uprawy zbóż. Rozwinęła się

fs

*iû

tf.-

II

P*

sgâl

IgS?? *

P|À.ÂIf

r«s

SEP

w‘. •

Wysokie Taury.

tu również uprawa chmielu. Najcenniejszem jednak bogactwem tej krainy są kopalnie węgla brunatnego, największe w obszarze alpejskim. Tu krzyżują się ważne linje kolejowe, biegnące we wszystkich kierunkach, a miasto Graz stało się dzięki naturalnym bogactwom kraju, kopalniom żelaza i węgla ogniskiem przemysłu i handlu.

Jeszcze ważniejszem ogniskiem najrozmaitszych gałęzi przemysłu jest kotlina Wiedeńska. Fabryki broni, lokomotyw, papieru, cegielnie, tartaki, browary uczyniły z kotliny Wiedeńskiej najważniejszy obszar przemysłowy alpejski.

Między górami Czeskiemi a stokami północnych Alp wapiennych leży pagórkowate podgórze alpejskie, poprzerzynane licznemi rzekami, płynącemi ku Dunajowi, pokryte pokładami glin, żwirów i piasków, naniesionych przez rzeki i dawne lodowce. Głownem zajęciem mieszkańców tych obszarów jest uprawa roli. Nie brak tu

î 1 t„    *,

SSK^aEg 3 i

111# ¹

y«'i

m

.ź'4 0

WÊjBÊÊL^:^

■

UT>|Xj

, •

'ï;âisr»*'â

;■' '-<1

■ ⁴i

*«'• * i

?

•i!

,«* ■ * i-

gïjfj

i;i

|Ri

F

i |

Kotlina Wiedeńska.

:;/

grSfi

s.

’ •

-

P«p*

»£

"ÜL

M

jednak i winnic, sadów owocowych i ogrodów warzywnych. Rozwinął się również przemysł tkacki i żeleźniczy. Ważną rolę odgrywa podgórze alpejskie w komunikacji.

Na zachód od kotliny Wiedeńskiej ku dolinie Truny biegną pasma Alp Austrjackich. Stoki gór pokrywają lasy, doliny rzek mało urodzajne, aleŁ! dobrze uprawione.

Kwitnie tu również chów bydła dzięki pasznistym łąkom alpejskim. Górnictwo dostarcza soli i żelaza. Rozwija się przemysł fabryczny.

Alpy Austrja-ckie odznaczają się obfitością jezior. Najwięcej ich w tej części kraju, która leży między górną Anizą i Salzachą, a nosi nazwę Salz-kammergut. Piękne

~T\,-

‘*"ï

Srr

SB®

Éâ51

krajobrazy tych okolic i malownicze jeziora ściągają tu podobnie jak do Szwaj-carji licznych turystów.

Słabo zaludnio

111

âBK&SSF?-

IM

5 :

BÜfiefiJ

ne, bogate jednak w lasy, sól, marmur i rudę miedzi są Alpy Salzburskie, sięgające po Inn, który je oddziela od Alp Północno - tyrolskich. Te należą do najuboższych i najsłabiej

nycli części północnego pasa alpejskiego. Korzystniejsze stosunki spotykamy w Vorarlbergu w Lesie Bregenckim, należącym również do Alp północnych. I tutaj rzadko spotyka się ziemię uprawną, a ludność zajmuje się głównie hodowlą bydła, część jej jednak znajduje zajęcie w rozwijającym się przemyśle tkackim. Najliczniejsze osady i pola uprawne w Tyrolu spotyka się w dolinie Innu.

’f" ÆrVs

mmL<

<&&

fpiii

:: ;*■

zaludnio-

V-t*

Lodowiec w Alpach Ötztalskich.

Między doliną Innu i Adygi wznoszą się do 3800 m w szczycie Wildspitze Alpy Ötztalskie, należące tylko w części do austrjackiego

8 !ül't>( UV

PRZY AKADEMII G

lii

Tyrolu. Potężne lodowce, należące do największych i najpiękniejszych w Alpach Wschodnich nadają odrębny charakter krajobrazowy Alpom Ötztalskim i Wysokim Taurom. Gospodarstwo leśne i hodowla bydła są głównem zajęciem ludności zamieszkującej doliny rzek.

Doliny Mury i Anizy, między któremi leżą Niskie Taury zawdzięczają swój rozwój bogactwom rudy żelaza, jakiej dostarczają otaczające je góry. W tej części Alp znajdują się także niewielkie kopalnie węgla brunatnego. Dla rozwoju przemysłu wyzyskuje się siłę wodną górskich rzek i potoków.

A»*

fjfegpfe,.. -

US

BE-;

y-

Km.

Kopalnie rudy ielaza w Eisenerz.

Do kotliny Wiedeńskiej prowadzi przełęcz Semmering, przez którą biegnie ważna linja kolejowa, łącząca kraje alpejskie z Adrja-tykiem.

Po prawym brzegu Mury rozciągają się aż ku Drawie Alpy Gurktalskie. Ta część gór jest również bogata w żelazo jak i sąsiednie pasma alpejskie, biegnące ku wschodowi, a otaczające kotlinę Styryjską. Są one znacznie niższe od pasm zachodnich, lesiste, żyzne w dolinach rzek, znacznie gęściej zaludnione.

Prócz wspomnianych już kotlin Wiedeńskiej i Styryjskiej zasługuje na uwagę kotlina Celowiecka, najbogatsza i najgęściej zaludniona część Karyntji. Lesiste stoki wzgórz między jeziorami Ossiach i Wörther dostarczają drzewa, uprawne pola zasiane kukuru-zą a czasem i pszenicą pożywienia — głównem jednak bogactwem tej kotliny są kopalnie ołowiu i związany z niemi przemysł.

Klimat Austrji pozostaje w związku z naturą górską kraju. Granicę klimatyczną stanowią najwyższe pasma górskie, tworzące

środkowy pas Alp Wschodnich. Podczas gdy okolice leżące na północ od tego pasa mają klimat zbliżony do panującego w południowych Niemczech, mają okolice położone na południe od niego klimat zbliżony do śródziemnomorskiego. Opady wodne bogatsze na południu, uboższe na północy.

W związku z klimatem pozostaje szata roślinna. Lasy szpilkowe przeważają na stokach gór, wyżej paszniste łąki, na szczytach flora alpejska. Znaczne obszary pokrywają lodowce, wieczne śniegi lub zajmują nagie skały i liczne jeziora.

i*

Kij

•èÉLL

iii

Semmering.

Lasy zajmują więcej niż trzecią część obszaru krajów austrja-ckich. Najwięcej ich w Austrji Górnej i Styrji. To dało podstawę do rozwoju przemysłu drzewnego. Liczne tartaki dostarczają mate-rjalu fabrykom mebli. Kwitnie fabrykacja papieru i celulozy.

Drugiem źródłem dochodu ludności jest hodowla bydła. Łąki i pastwiska zajmują trzecią część obszaru Austrji. Największe i najlepsze łąki, zbliżone do szwajcarskich, ma Vorarlberg, nie brak ich jednak i w innych krajach austrjackich. Rozwinął się wyrób serów i masła, mleko zaś wysyła się do większych miast, a zwłaszcza do Wiednia codziennie w znacznych ilościach. Najwięcej hoduje się bydła w Styrji, Salzburgu, Karyntji i Austrji Górnej. W Alpach, szczególnie w Styrji i dolinie Górnej Salzachy kwitnie chów koni.

Rolnictwo rozwinęło się głównie w Austrji Dolnej, części Styrji i Austrji Górnej. W Salzburgu, Tyrolu, Karyntji i w Styrji północnej tylko doliny nadają się do uprawy roli. Sady owocowe, ogrody warzywne spotyka się tu często, winnice w Austrji i Styrji.

Największem bogactwem kraju obok drzewa i soli są rudy żelaza, ołowiu i miedzi. Rudy te dały podstawę do rozwoju przemysłu hutniczego i żeleźniczego. Nieliczne kopalnie węgla wpływają ujemnie na rozwój przemysłowy Austrji; wyzyskuje się jednak często siłę wodną licznych rzek górskich dla celów przemysłowych.

Znaczne zyski przynoszą koleje austrjackie, ułatwiając komunikację i przewóz towarów z krajów sudeckich, karpackich i Niemiec na półwysep Apeniński i Bałkański.

Po przewrotach wywołanych wielką wojną stała się Auslrja z wielojęzycznego mocarstwa państwem ma’łem, ale jednolitem pod względem narodowym i religijnym. Kultura ludności stoi dość wysoko. Austrja jest państwem związkowem. Stolicą jest Wiedeń liczący dwa miljony mieszkańców, ognisko przemysłu i handlu, skupiające w sobie prawie trzecią część ludności całej Austrji.

Niemcy.

Oznacz położenie geograficzne Niemiec! Z jakiemi państwami graniczą Niemcy ? Gdzie.są granice naturalne? Które granice są dłuższe, lądowe czy morskie? Jakie morza oblewają kraje niemieckie? Idąc z południa na północ, wskaż, w którą stronę obniża się obszar Niemiec ! Jakie góry znajdują się na granicy południowej? Gdzie wypływa Dunaj i w jakim płynie kierunku? Jakie rzeki płyną do niego z Alp ? Jakie góry ciągną się wzdłuż lewego brzegu Dunaju? Wskaż źródła, opisz bieg i ujście Renu, Wezery, Łaby i Odry! Do jakich zlewisk należą Niemcy?

Niemcy leżą w środku Europy zachodniej. Dzięki korzystnemu układowi pionowemu, ułatwiającemu komunikację, spławnym rzekom, połączonym kanałami, i bogactwom naturalnym kraju były przed wielką wojną jedną z pierwszorzędnych potęg światowych.

Tędy prowadzą najważniejsze drogi z północy na południe i z zachodu na wschód.

Wybrzeże morza Północnego, poszarpane i porozrywane działaniem burzliwych fal, posiada porty tylko przy ujściach rzek Mają one jednak większe znaczenie niż porty nad morzem Bałty-ckiem dzięki temu, że leżą bliżej wielkich dróg przez Atlantyk. Kanał przekopany między ujściem Łaby i morzem Bałtyckiem łączy oba wybrzeża.

rzek.

Na wybrzeżu Bałtyku leżą największe porty przy ujściach

Pod względem ukształtowania pionowego rozpadają się Niemcy na trzy grupy: 1) wyżynę Południowo-niemiecką, 2) góry Srodko-wo-niemieckie i 3) nizinę Niemiecką.

1. Wyżyna Południowo-niemiecką. Od w3rniosłych, halami i lasami pokrytych, alpejskich pasm na południu, gdzie szczyty sięgają do granicy wiecznego śniegu w Alpach Algau-skich i Bawarskich, schodzimy dolinami górskich rzek, płynących przez słabo zaludnione okolice, na wyżynę, sięgającą aż po prawy brzeg Dunaju.

Bystro płynące głębokiemi dolinami rzeki dzielą wyżynę na mniejsze płyty, pochylające się ku północy. Kraina to mało urodzajna, z wyjątkiem obszarów nad brzegami jezior i rzek, pokryta bagniskami, których powstanie wywołały moreny dawnych lodowców, zamykające drogę rzekom, płynącym z Alp. Nieurodzajne pastwiska, lasy szpilkowe i torfowiska pokrywają znaczne przestrzenie.

Za Dunajem po lewym jego brzegu, nieurodzajna, pełna grot i kanałów podziemnych Jura Szwabsko-fr ankońska. Tylko doliny rzek Jury Frankońskiej są urodzajne.

2. Góry Srodko wo-nie mieck ie. Opadając ku północnemu zachodowi, przechodzi Jura w urodzajną, łanami zbóż i winnicami pokrytą kotlinę, zamkniętą na zachodzie Sz wa-rzwal d em i górami, biegnącemi wzdłuż prawego brzegu Renu, na wschodzie Lasem Czeskim. Kotliny Neckaru i Menu należą do najżyźniejszych i najlepiej zaludnionych. Od północy otaczają kotlinę góry Sme-reczane, Las Frankoński, Las Tu ryński i Rhön. Kotlina leżąca na wschód od kotliny Neckaru rozpada się na dwie mniejsze kotliny. Rozdzielają je wzgórza Frankońskie, tworzące dział wód między dorzeczem Neckaru i Menu, i płyta Jury Frankońskiej, biegnąca od rzeki Altmühl w kierunku północno-wschodnim. Przez pierwszą z nich płynie Altmühl do Dunaju, Reg-nitz do Menu, przez drugą Naab, poboczna Dunaju.

Zapadłość między Szwarzwaldem a Wogezami wypełniła żyzna nizina Górno-reńska, pokryta sadami, winnicami, polami buraków, tytoniu i zbóż. Stromo opadający ku nizinie Szwarzwald pochyla łagodnie swe stoki, lasami pokryte ku wschodowi.

Na północ od Szwarzwaldu biegną wzdłuż zapadłości, tworzącej nizinę, wzgórza nad Neckarem, Odenwald między Neckarem i Menem i Spessart, łączący się na północy z górzystą krainą Hesji. Lewy brzeg zapadłości otacza na północ od Wo-gezów lasami pokryty Hardt.

Na północny wschód od gór Smereczanych leżą Rudawy Czesko-saskie, których północne stoki, pokryte lasami, przechodzą w fabryczną, gęsto zaludnioną kotlinę Saską, pociętą głębokiemi dolinami licznych rzek, płynących ku Łabie. Za nią ku północy żyzna, przemysłowa, gęsto zaludniona kotlina Lipska, przez którą przepływa Mulda.

Idąc od gór Smereczanych na północny zachód, wchodzimy przez opadający stromo ku Menowi Las Frankoński w pagórkowatą kotlinę Turyngji, podzieloną dolinami licznych rzek, zamkniętą od południa lasem Turyńskim, od północy górami Harzu. Żyzna ta kraina jest prawdziwym ogrodem Niemiec. Ogrodnictwo i uprawa roli, a z nią związany przemysł rolniczy rozwinął się tu bardzo wysoko, podczas gdy wr Harzu i Lesie Turyńskim kwitnie gospodarstwo leśne i przemysł żeleźniczy.

Dalej ku zachodowi leży górzysta, nieurodzajna kraina Hessj i i od niej ku północy pagórki nad Wezerą, kraina rolnicza, górnicza i przemysłowa.

Zbliżając się ku Renowi, wchodzimy na rozległą równinę nieurodzajną, nadającą się tylko do hodowli bydła, poprzerzynaną dolinami rzek, płynących do Renu. Doliny te w przeciwieństwie do oddzielonych przez nie wyniosłości są bardzo urodzajne. Jest to kraina Nadreńskich gór Łupkowych. Bogactwo kraju polega na górnictwie i wielkim fabrycznym przemyśle. Tu znajdują się największe pokłady węgla, a kraj po obu brzegach Renu jest największem ogniskiem przemysłu w Niemczech.

3. Nizina niemiecka. Tam gdzie kończą się góry Srodko-wo-Niemieckie, rozpoczyna się nizina Niemiecka, rozciągająca się ku morzu Północnemu i Bałtykowi.

Rzeka Łaba dzieli nizinę na zachodnią i wschodnią. Zachodnia, jednostajna, posiada na znacznej przestrzeni piaszczyste obszary, pokryte wrzosem i kępami jałowcu, nadające się tylko do wypasania owiec. Jedynie w miejscach niżej położonych spotyka się ziemię urodzajną, zasianą zbożem lub pokrytą lasami bukowemi.

Im dalej ku południowi, kraj jest żyźniejszy, a nizina nad dolnym Renem koło Kolonji należy do najurodzajniejszych części Niemiec.

Nizina na wschód od Łaby ma inny charakter. Rozróżnić tu należy krainę pojezierzy na północy i pas między nią a pogórzem.

Pojezierze jest krainą urodzajną na znacznych obszarach, pokrytą lasami i pastwiskami, na której napotykamy pełno jezior, bagien, trzęsawisk i torfowisk. Pas na południe od pojezierza jest krainą „wielkich dolin“.

Dalej ku południowi między Łabą i Odrą leży pogórze Łużyckie, kraina pagórkowata, pokryta w części lasami, w części zaś upraw-nemi polami.

Nizina Śląska, leżąca po obu brzegach górnej Odry a sięgająca po lesiste stoki Sudetów i wyżynę Sląsko-Polską, jest częścią niżu Polskiego. Pola pokryte zbożem i burakami cukrowemi świadczą o wysoko rozwiniętem rolnictwie, liczne fabryki na obszarach graniczących z górami i wyżyną o wielkiem bogactwie mineralnem na sąsiedniej wyżynie Śląsko-Polskiej. Wyżyna ta, której część z liczną ludnością polską pozostała w rękach niemieckich a tylko część wschodnia powróciła do Polski, jest jedną z najbogatszych krain w Europie dzięki olbrzymim pokładom węgla i rozwiniętemu przemysłowi.

Odra jest dogodną drogą wodną dla tych bogatych okolic, wzdłuż niej też rozłożyły się miasta jak Opole, Brzeg i najważniejszy z nich Wrocław.

.....

MBr

rSdtff

p ,n'

ih!l IIP’

ii

Dolina Renu. Bacharach na Pd. od Koblencji.

Łaba w Hamburgu.

Rzeki niemieckie płyną do morza Bałtyckiego, Północnego i Czarnego. Do zlewiska morza Czarnego należy tylko dorzecze Dunaju.

Podczas gdy Dunaj tylko swym górnym biegiem należy do Niemiec, toczy swe wody Ren tylko w średnim biegu w ich granicach. Górny jego bieg należy do Szwajcarji, dolny do Holandji. Ogromne znaczenie tej rzeki dla Niemiec polega na tern, że jest ona z Menem i Necka-re m najdogodniejszą i najtańszą drogą na ludnym i przemysłowym Zachodzie.

Jeszcze większe znaczenie dla handlu i przemysłu niemieckiego ma Łaba, której tylko górny bieg leży poza granicami Niemiec. Znaczenie polega na tern, że płynie ona przez bogate przemysłowe kraje, jest połączona kanałami z innemi rzekami

Sût?.

Dolina Łaby. Saska Szwajcarja koło Pirny.

-t

rr*-

■‘•i*.

W-

p.

l‘

'■M

KI

'»i

i ma przy ujściu Hamburg, pierwsze portowe miasto Niemiec, zawdzięczające Łabie i morzu swój rozwój.

Mniejsze znaczenie ma Wezera na zachodzie, dlatego też Brema, port przy jej ujściu, nie rozwinęła się tak, jak Hamburg

Stosunki klimatyczne w Niemczech są bardzo korzystne. Wzniesienie od północy ku południowi powoduje, że klimat jest dość jednostajny, mimo różnic szerokości geograficznej. Zachód ma klimat zbliżony do morskiego, wschód do lądowego. Najłagodniejszy panuje nad Renem, Neckarein i Menem, tu też winnice pokrywają południowe stoki pagórków. Opady wodne, znaczne na zachodzie zmniejszają się ku wschodowi. Dzięki im rozwinęła się w całym kraju uprawa zbóż.

Ziemia urodzajna zajmuje prawie połowę obszaru całych Niemiec, niektóre zaś okolice mają przeważnie ludność rolniczą. Należą tu obszary po obu brzegach Dunaju, po obu brzegach Wezery i w Prusiech wschodnich. Tylko Vio część Niemiec jest nieuprawna Obok zbóż uprawia się wiele chmielu i buraków cukrowych, kwitnie więc browarnictwo i cukrownictwo. Zboża nie wystarcza jednak dla gęsto rozsiedlonej, zwłaszcza w okręgach przemysłowych, ludności, dlatego musi się je sprowadzać z innych krajów. Kartofli uprawia się w Niemczech najwięcej ze wszystkich krajów europejskich Lasy zajmują V₄ obszaru Niemiec. Najuboższe w lasy są okolice nad morzem Północnem, najbogatsze alpejskie i środkowo-nie-mieckie. Drzewa nie wysiarcza na potrzeby ludności, mimo dobrego gospodarstwa leśnego; musi się je sprowadzać głównie z Szwecji i Polski.

Znaczne przestrzenie zajmują łąki i pastwiska, bo prawie ¹jb, obszaru Niemiec. Rozwinęła się więc na południu w Alpach i na wyżynie Południowo-niemieckiej hodowla bydła, podobnie jak w dorzeczu dolnej, Wezery i Łaby — hodowla koni w Oldenburgu i Meklemburgu. Świnie hoduje się na całej nizinie na północy.

Podobnie jednak, jak nie wystarcza własnego zboża na potrzeby ludności, tak samo za mało jest mięsa i wełny; dlatego musi się je sprowadzać do Niemiec.

Przemysł niemiecki rozwinął się przed wielką wojną tak bardzo, że Niemcy stanęły obok największych potęg przemysłowych świata: Anglji i Stanów Zjednoczonych. Środkowa część Niemiec i zachodnia nad Renem pokryły się fabrykami i kopalniami. Stało się to dzięki bogatym pokładom węgla i żelaza w górach Środkowo-niemieckich. Pogórze między Renem i pobocznemi Lippe i Ruhr, wyżyna Jdąsko-Polska i pogórze saskie między Muldą i Łabą dostarczają węgla w ogromnej ilości — w tych też okolicach rozwinął się przemysł tkacki (przerób wełny, lnu, bawełny i jedwabiu), że-leźniczy zaś głównie nad Renem.

Rozwój przemysłu wywołał podniesienie się handlu. Ułatwiły je liczne koleje, kanały i flota handlowa. Po wielkiej wojnie przeszła znaczna część handlowej floty niemieckiej w ręce państw, które przyczyniły się głównie do pokonania Niemiec.

Najwięcej wywożono maszyn, broni, wyrobów chemicznych, bawełnianych i wełnianych, cukru —przywożono zaś głównie zboże, bydło, mięso, bawełnę i wełnę.

Zaludnienie Niemiec . bardzo gęste. Na obszarze 450.000 km2 mieszka przeszło 60 miljonów. Najlepiej są zaludnione okolice przemysłowe.

Protestantów jest znacznie więcej niż katolików. Protestanckie są kraje na północy, katolickie na południu.

Oświata stoi bardzo wysoko. Liczne uniwersytety, politechniki, akademje sztuk pięknych, akademje handlowe, szkoły średnie i fachowe, szkoły ludowe przyczyniają się do podniesienia oświaty.

Berlin.

Niemcy są obecnie republiką związkową. Stolicą państwa jest

Po zwycięskiej wojnie odzyskała Francja Alzację i Lotaryngję.

Polska odzyskała Wielkopolskę, Pomorze i część kląska.

Prusy Wschodnie, oddzielone polskiem Pomorzem, pozostały przy republice niemieckiej. Gdańsk stał się Wolnem Miastem. Na podstawie traktatu wersalskiego ma Gdańsk być włączony do obszaru objętego polską granicą celną. Polska ma prowadzić sprawy zagraniczne Gdańska, mieć swobodę używania dróg wodnych, nadzór i zarząd Wisły i całej sieci kolejowej w granicach Wolnego Miasta.

Część Szlezwigu odzyskała Danja.

Pod względem gospodarczym przedstawiają Niemcy znaczną rozmaitość. Odrębne warunki krain geograficznych, na które Niemcy się dzielą, wywołały odrębne stosunki w gospodarstwie rolnem, la-sowem, handlu i przemyśle.

Alpy niemieckie rozpadają się na trzy grupy: Algauskie, sięgające od jeziora Bodeńskiego po rzekę Lech, Bawarskie po przełomową dolinę Innu i Salzburskie po górną Salzachę.

Rolnictwo i przemysł tych okolic ustępują miejsca hodowli bydła i gospodarstwu leśnemu. Tartaki i fabryki papieru posługują się siłą wodną górskich rzek płynących ku Dunajowi. Najwięcej ich w Alpach Bawarskich i Salzburskich najbogatszych w lasy. Z ważniejszych miejscowości na uwagę zasługują Berchtesgaden z kopalniami soli i kąpielowa miejscowość Reichenhall.

Na wyżynie południowo-niemieckiej kwitnie rolnictwo w pagórkowatej krainie naddunajskiej. Pola pokryte pszenicą i jęczmieniem zajmują znaczne obszary. Kwitnie tu również uprawa chmielu. Nie brak jednak i lasów, które dały podstawę do rozwoju przemysłu drzewnego, zwłaszcza w południowej części wyżyny i na stokach gór, które ją otaczają. Kotlina rzeki Naab, której uprawne obszary dostarczają owsa i ziemniaków, posiada dość rozwinięty przemysł żeleźniczy i hutniczy. Stoki Lasu Czeskiego i Las Bawarski mają rozwinięty przemysł drzewny, zwłaszcza fabryki papieru i zapałek.

Najważniejszem z miast na wyżynie południowo-niemieckiej jest Monachjum stolica Bawarji. Tu krzyżują się najważniejsze linje kolejowe południowych Niemiec, stąd biegną połączenia z Austrją, a przez Tyrol z Włochami. Monachjum jest "ważnem ogniskiem ruchu naukowego i artystycznego, a równocześnie ogniskiem przemysłu browarniczego. Fabryki maszyn i mebli zasługują również na uwagę.

Przemysł tkacki kwitnie w Augsburgu.

W kotlinie Neckaru i Menu panuje wielka rozmaitość krajobrazowa. Znaczne przestrzenie zwłaszcza w dolinach rzek pokrywają uprawne pola, ogrody i sady. Nad dolnym Menem spotykamy win-

nice. Ubogie w uprawne pola są stoki Spessartu, zato bukowe lasy jego dały podstawę do rozwoju przemysłu drzewnego.

Z miast najważniejsze Stuttgart ognisko przemysłu bawełni-czego i handlu księgarskiego. Fabryki papieru i wyrobów chemicznych rozwinęły się w Heilbronn. W dorzeczu Menu leży Norymberga, największe ognisko przemysłowe w Bawarji, w średnich wiekach największe handlowe miasto Niemiec. Rozwinęły się tu głównie fabryki ołówków, zabawek, wyrobów metalowych i liczne browary. Fabryki farb kwitną w Schweinfurt.

Nizina Górno-reńska i otaczające ją góry należą do najbogatszych w Niemczech. Dzięki urodzajności gleby kwitnie rolnictwo na nizinie, przemysł zaś na stokach gór. Szwarzwald bogaty w lasy szpilkowe posiada dobrze rozwinięty przemysł drzewny, podobnie jak Odenwald, mający przeważnie lasy dębowe.

Korzystne warunki klimatyczne panujące na nizinie Górno-reńskiej i w sąsiednich kotlinach Neckaru i Menu przyczyniły się

fs>. *r-

Ł-.-    ■■.*» ■ Lj

ś-*-

JÉÉ

do tego, że rozwinęła się tu obok uprawy pszenicy, jęczmienia i buraków cukrowych, bogata uprawa tytoniu, dostarczającego najlepszych gatunków fabrykom niemieckim. Udaje się tu również kukuruza, a stoki wzgórz pokrywają winnice i liczne sady. Ogrodnictwo i warzywnictwo rozwinęło się głównie nad dolnym Menem.

uwagę ;

ognisko Karlsruhe i Frankfurt nad Menem, ważne ognisko handlu na przecięciu wielkich linij kolejowych.

W grupie obejmującej góry orodkowo-nie-mieckie należy kraina Nadreńskich gór Łupkowych do najludniejszych i najbardziej przemysłowych w Niemczech. Tu znajdują się największe kopalnie węgla, żelaza, ołowiu i cynku. Ogniskiem handlu i żeglugi na Renie jest Kolonja na ważnej linji kolejowej łączącej Berlin z Paryżem. Przemysł metalowmiczy rozwinął się głów nie wr Düsseldorfs, tkacki w Krefeldzie. Największy port węglowy Niemiec Duisburg leży przy ujściu rzeki Ruhr do Renu. W dorzeczu rzeki Wupper leżą potężne ogniska przemysłowe Elberfeld i Barmen, gdzie kwitną fabryki tkackie, Solingen i Remscheid z rozwiniętym przemysłem żeleźniczym. Wielkie fabryki broni rozwinęły się wr Essen, przemysł żeleżniczy w Iserlohn i Hagen.

Z miast zasługują na przemysłowe

Winnice nad Renem*

Górzysta kraina Hesji i pagórkowate okolice nad Wezerą są znacznie słabiej zaludnione niż sąsiednia kraina na zachodzie. Bukowe lasy pokrywają prawie połowę obszaru zajętego przez góry Hesji. Głownem zajęciem ludności jest uprawa zboża i hodowla bydła. Mniej lasów posiadają wzgórza nad Wezerą. Rozwija się tu uprawa buraków cukrowych. Kopalnie węgla i kopalnie żelaza, chociaż nieznaczne, przyczyniły się do rozwoju przemysłu w Kassel, Osnabrück i Bielefeld.

Kotlina Turyngji jest krainą żyzną i bogatą. Uprawa żyta i buraków cukrowych dała podstawę do rozwoju gorzelnictwa i cukrownictwa, a ogrodnictwo i warzywnictwo tych okolic należą do wzorowych. Stoki Harzu pokrywają lasy szpilkowe. Rudy żelaza, ołowiu, cynku i miedzi dały podstawę do rozwoju górnictwa i hutnictwa. Harz należy podobnie jak Las Turyński do najczęściej odwiedzanych w porze letniej okolic, podobnie jak nasze Tatry.

W Lesie Turyńskim rozwinął się przemysł drzewny, głównie wyrób zabawek, pudełek i skrzyń. Kopalnie rudy żelaznej na stokach południowo-zachodnich przyczyniły się do powstania przemysłu żeleźniczego.

Ogniskiem hodowli kwiatów i nasion jest Erfurt, największe miasto w kotlinie Turyńskiej. Na uwagę zasługuje Gotha z wielkim zakładem kartograficznym.

Rudawy czesko-saskie i góry Nadłabskie należą tylko w części do Niemiec. Bogate pokłady węgla dały początek wielkiemu przemysłowi fabrycznemu w Saksonji. Zwickau z fabrykami maszyn, hutami szklannemi i fabrykami wyrobów chemicznych i Chemnitz „saski Manchester“ z potężnym przemysłem bawełniarskim i maszynowym należą do najważniejszych ognisk przemysłu niemieckiego. Nad Łabą na linji kolejowej łączącej kraje zachodnie Niemiec z wschodniemi leży stolica Saksonji Drezno, jedno z najpiękniejszych miast niemieckich.

Przemysłową krainą jest kotlina Saska. Ogniskiem przemysłu jest Halle, ogniskiem handlu Lipsk.

Kopalnie węgla i żelaza posiadają Sudety, których stoki północno-wschodnie należą do Niemiec. Największem ogniskiem prze-mysłowem na płycie Łużyckiej jest Zgorzelec (Görlitz).

Nizina północno-niemiecka na zachód od Łaby jest krainą przeważnie rolniczą. Przemysł cukrowniczy rozwinął się głównie w Magdeburgu i sąsiednich miejscowościach. Największe znaczenie w tej części Niemiec mają porty nad morzem Północnem. Wśród nich pierwsze miejsce zajmuje Hamburg, po Londynie i Rotterdamie największy port europejski. Mniejsze znaczenie ma Brema. Tu koncentruje się handel tytoniem, bawełną i naftą.

Morze Północne ma dla Niemiec wielkie znaczenie jako bezpośredni łącznik z wielką drogą wodną Atlantyku.

Na wschód od Łaby, aż po zachodnie granice Polski rozciągają się od gór Srodkowo-Niemieckich po Bałtyk obszary niziny Niemieckiej, obejmujące dawne siedziby słowiańskie. Nizinę Śląską po obu brzegach Odry, marchję Bandenburską, pomorze Nad-odrzańskie, pojezierze Meklemburskie zamieszkiwały w średnich

> wiekach plemiona słowiańskie, wytępione lub zgermanizowane w ciągu wieków, podobnie jak dawni mieszkańcy Prus Wschodnich, które dziś jeszcze zamieszkuje zwartą masą ludność pochodzenia polskiego na pruskiem Mazowszu.

......

L--V*

Berlin.

Z miast leżących w tej części Niemiec pierwsze miejsce zajmuje stolica państwa Berlin nad Sprewą. Dzięki połączeniom kanałowym z Odrą i Łabą stał się Berlin portem śródlądowymr co umożliwiło tu rozwój wielkiego przemysłu. Liczne linje kolejowe, zbiegające się w Berlinie, uczyniły go ważnym węzłem kolejowym, co wzmogło jego handel. Ważnem ogniskiem handlu i przemysłu jest Wrocław nad Odrą. Nad Bałtykiem koncentruje się handel w Szczecinie, największym porcie Niemiec po Hamburgu i Bremie. Rozwija się tu bu-

:à

|T

eT J ■ i

i Tri

mm

bïU

-aaggg»

P:

*3i

i    w?

éâ

1Ü

Port w Bremie.

'ii.

t* H1U5

f « « « Aï -

g

I » « î j* i/* a s s.

'■WĘi-

:

H

13112

•Ct    - . -'-4B

I

'.*: .-3

;

Pt'—-    ^~s£^—

2.33-i^r—'

»:*r.

fefe4śgfc.

_

- v

■Hü

Szczecin. Port.

C"

%

y**, , iNvrVi⁶* *■% '

■fc'ifir

!.> f '; * *

i- J

2"

*V

5 *•-*

x’J‘

w

*

[Çfpi

* À**

i i|

fc

M&i

S r j

X3

iisSirailg

£^c-r

àîÿC— -

*

- V _J

■s-

?

Port w Kołobrzegu.

■ ./"À

i

mes

: -'»ivV-J

HBBHHI

I

gag

i

«

I 3 K

dowa okrętów. Dawna stolica biskupstwa pomorskiego za czasów Bolesława Chrobrego Kołobrzeg (Kolberg) posiada również dogodny port i znaczny handel. Z nadbałtyckich portów ma większe znaczenie Lubeka, dawna stolica potężnego związku handlowego miast, znanego pod nazwą Hanzy.

Przedzielone polskiem województwem Pomorskiem od reszty Niemiec Prusy Wschodnie są krajem przeważnie rolniczym. Połowę obszaru zajmują pola uprawne, resztę łąki, pastwiska i lasy, moczary i jeziora. Najbogatsze w jeziora i moczary jest Mazowsze pruskie z ludnością przeważnie polską. Są to Mazurzy, którzy po wytępieniu przez Krzyżaków plemion litewskich, zamieszkujących te ziemie, osiedlili się już w średnich wiekach w południowej części Prus Wschodnich, zajmując dzisiejsze powiaty: szczeciński, jańs-borski, nidborski, olsztyński, ządzborski, lecki i ostródzki. Ludność polska germanizowana w ciągu wieków ma obecnie słabe poczucie narodowe i zatraca powoli swój język. Przyjęcie przez Mazurów protestantyzmu w XVI w. ułatwiło Niemcom germanizację ludności polskiej, mieszkającej przeważnie po wsiach. Zajmuje się ona w części rolnictwem, które na lichej glebie dostarcza żyta, owsa, kartofli i lnu, przeważnie zaś hodowlą bydła dzięki pasznistym łąkom i rybołówstwem w licznych jeziorach i rzekach.

Największem miastem jest Królewiec, trzeci z rzędu port Niemiec nad Bałtykiem. Miasto było stolicą książąt pruskich, lenników Polski, Prusy Wschodnie bowiem wchodziły w skład Polski jako księstwo lenne.

Morze Bałtyckie.

Znaczenie morza Bałtyckiego dla krajów, których wybrzeże wody jego oblewają, jest bardzo wielkie. W średnich wiekach odgrywało ono taką samą rolę w dziejach Danji, Szwecji, Polski i potężnej Hanzy, jak morze Śródziemne w dziejach trzech południowych półwyspów Europy.

Złączone cieśninami duńskiemi Skagerrakiem i Kattegatem z morzem Północnem, a przez nie z wielką drogą oceaniczną, jaką jest Atlantyk, ułatwia stosunki handlowe Danji, Szwecji, Niemcom, Polsce, Litwie, Łotwie, Estonji, Rosji i Finlandji.

Ujemną stroną Bałtyku jest zamarzanie jego wód w północnej części, co przypisać należy położeniu geograficznemu i małej zawartości soli.

Przeciętna głębokość morza Bałtyckiego wynosi 70 m. Największe głębie znajdują się w zatoce Botnickiej i na zachód od wybrzeży Kurlandji. Płytkie są wybrzeża Finlandji, zatoka Ryska i wybrzeże niemieckie.

Obszar zajęty przez Bałtyk wynosi przeszło 400.000 km², największa długość 1550 km, a szerokość 220 km.

Wody jego są zimniejsze od wód Atlantyku. Przypływ i odpływ bardzo nieznaczne. Częste burze utrudniają żeglugę po Bałtyku.

Z 250 rzek wpadających do niego najważniejsze są : Odra, Wisła, Niemen, Dźwina i Newa.

W porównaniu z bogactwem rybnem morza Północnego jest morze Bałtyckie ubogie. Poławia się tu jednak znaczne ilości węgorzy i łososi. Na uwagę zasługuje również wydobywanie bursztynu zwłaszcza w południowej części Bałtyku i na półwyspie Sambji w Prusiech Wschodnich.

Litwa.

roz-

Oznacz położenie i granice Litwy! Wskaż wybrzeża morskie Litwy i opisz je! Wskaż rzeki przepływające Litwę! Porównaj Litwę pod względem obszaru i członkowania wybrzeża z sąsiedniemi państwami.

Litwa leży w pasie pojezierzy między Polską, Łotwą i tą częścią Niemiec, która nosi nazwę Prus Wschodnich. Na niewielkiej przestrzeni oblewają ją wody Bałtyku.

Główną częścią składową Litwy jest pojezierze Żmudzkie, rozległa płaszczyzna z niewielkiemi wzniesieniami, wśród których leżą kotlinki, tworzące jeziora. One to nadają odrębny charakter tym okolicom. Wąskie doliny, biegnące w różnych kierunkach, niskie grzbiety i pagórki zawdzięczają swe powstanie morenie, którą pozo stawił w odległej epoce potężny lodowiec, świadczą o tern żwiry, kamienie i piaski, jakie znajdujemy pod cienką warstwą urodzajnej gleby, i często napotykane głazy narzutowe.

Największe wyniosłości, dochodzące zaledwie do 200 m, tworzą wzgórza Szawelskie i Telszewskie, przedzielone płynącą na południe ku Niemnowi Dubissą i Windawą, która uchodzi do Bałtyku poza granicami Litwy.

Ku południowi obniża się pojezierze Żmudzkie ku Niemnowi, płynącemu szeroką doliną wśród urodzajnych pól. W malowniczej okolicy, gdzie Wilja wpada do Niemna, leży Kowno, stolica Litwy.

Poza doliną Niemna ku południowi teren się podnosi, krajobraz staje się pogórkowaty, pojawiają się znowu jeziora. Kraina ta jest przedłużeniem pojezierza Mazurskiego, rozciągającego się w południowej części Prus Wschodnich.

Na wschód obniża się również pojezierze Żmudzkie i przechodzi w lesistą nizinę, poprzerzynaną dolinami dopływów Wilji, Niemna i Kurlandzkiej Aa.

Litwa ma klimat lądowy, bliskość Bałtyku nie pozostała jednak bez wpływu. Zimy nie są tak ostre i lata nie tak gorące jak w sąsiednich krainach położonych dalej na wschód. Obfitsze opady spowodowały, że Litwa pokryta była dawniej potężnemi kniejami, a i dziś jeszcze więcej niż czwartą część kraju pokrywają lasy.

Gleba na znacznych przestrzeniach nie bardzo żyzna. Uprawia się tu jednak w większej ilości żyto, owies i jęczmień, w niewielkiej ilości pszenicę. Kwitnie również uprawa ziemniaków i lnu, który jest obok drzewa ważnym artykułem wywozowym.

Źródłem dochodu jest chów koni, hodowla bydła rogatego, świń i owiec. Podobnie jednak jak kultura rolna, hodowla nie stoi wysoko, jak np. hodowla bydła w Holandji lub Danji. Na uwagę zasługuje również hodowla drobiu, zwłaszcza gęsi, które się eksportuje zagranicę.

Bartnictwo, sławne dawniej w puszczach litewskich, daje jeszcze i dzisiaj dochody. Bogactwo zwierzyny w lasach i ptactwa wodnego na jeziorach i moczarach pozwoliło rozwinąć się łowiectwu. Jeziora dostarczają ryb w znacznej ilości, gospodarstwo stawowe nie jest jednak podobnie jak łowiectwo zorganizowane na wzór np. czeski, dlatego nie niesie tych zysków, jak nieść powinno.

Przemysł nieznaczny koncentruje się około Kowna. Brak węgla i wszelkich rud nie pozwolił na większy rozwój przemysłu fabrycznego. Powstał tylko przemysł drzewny w okolicach bogatych w lasy, przemysł spożywczy i drobny przemysł drzewny. Wyroby tego przemysłu zaspokajają tylko potrzeby najbliższych okolic, podobnie jak wyrób sieci, lin, powrozów i płócien z uprawianych tu konopi i lnu, nie są jednak artykułami wywozowemi, ani nie pokrywają potrzeb całego kraju.

Handel drzewem ułatwia Niemen, który jest dobrą drogą wodną, łączącą Litwę przez Bałtyk z resztą Europy zachodniej. Koleje nieliczne. Najważniejsze linje łączą Litwę z Polską, Łotwą i Prusami Wschodniemi. Na północ ku Kurlandji biegnie linja kolejowa, łącząca Kowno z portem Lipawy, gdzie koncentruje się handel zbożem.

Litwa powstała jako samodzielna rzeczpospolita po przewrotach, jakie wywołała wielka wojna światowa.

Litwini są przeważnie rolnikami. Prócz wsi litewskich spotykamy na Litwie zwłaszcza nad Niemnem osady polskie. Miasta mają w znacznej części ludność żydowską, w której rękach znajduje się handel i rzemiosła. Polacy mieszkają w niewielkiej ilości po miastach lub jako właściciele większych posiadłości po wsiach.

Litwini są podobnie jak Polacy religji rzymsko-katolickiej.

Łotwa.

Oznacz położenie i granice Łotwy! Gdzie leżą najważniejsze miasta portowe łotewskie ? Jaka rzeka przepływa Łotwę, w jakim płynie kierunku i pod jakiem miastem uchodzi do morza? Porównaj ujście Dźwiny z ujściem Niemna i Wisły i wymień miasta, które przy ujściach tych rzek leżą !

Łotwa jest podobnie jak sąsiednia Estonja w calem tego słowa znaczeniu krajem nadbałtyckim, wody Bałtyku bowiem oblewają zachodnie wybrzeże Kurlandji, a wdzierając się głęboko w ląd zatoką Ryską oblewają wschodnie brzegi Kurlandji i zachodnie Inilant.

Podobnie jak Litwa leży i Łotwa w pasie pojezierzy i jest podobnie jak ona rozległą płaszczyzną, poprzerzynaną niewielkiemi wzniesieniami utworzonemi przez morenę lodowca. W Kurlandji biegną te wzniesienia na pograniczu Litwy i Kurlandji. Stąd zbiera wody płynąca ku Bałtykowi Windawa i Kurlandzka Aa, wpadająca do zatoki Ryskiej.

Płynąc ku północy, przepływa Aa żyzną nizinę Mitawską. Pagórkowatą, falistą krainą płynie Windawa ku północy, gdzie u jej ujścia powstał port Windawa. Wybrzeże płaskie, jednostajne, dla żeglugi korzystne.

Największe wzniesienia na wschód od zatoki Ryskiej spotykamy pomiędzy Ewiksztą poboczną Dźwiny a Inflancką Aa, w części kraju zwanej Inllantami Szwedzkiemi. Jest to t. zw. Szwajcarja Inflancka, kraina pełna malowniczych krajobrazów. Południowo-wschodnią część pojezierza Inflanckiego zwaną Inflantami Polskiemi przecina dolina Dźwiny. Przedzierając się przez wyniosłości, jakie

tu tworzy wał morenowy, wrzyna się Dźwina głębokim jarem w skały, które znajdują się pod warstwami naniesionych piasków i żwirów. W dalszym swym biegu płynie Dźwina aż do ujścia szeroką doliną wśród żyznych pól.

Klimat Łotwy zbliżony do klimatu sąsiedniej Litwy. Na wąskim pasie nadbrzeżnym znać wpływ Bałtyku, co się zaznacza szczególnie w tern, że zimy są znacznie łagodniejsze niż na sąsied-niem pojezierzu.

W rzeki jest Łotwa bogata. Najważniejsza Dźwina jest ważną drogą wodną zwłaszcza w dolnym biegu. W górnym i średnim utrudniają żeglugę progi w korycie rzeki w miejscach, gdzie Dźwina tworzy przełomy. Ujemnie wpływa na wartość Dźwiny jako drogi wodnej i to, że przy końcu listopada zamarza-, a uwalnia się od lodów dopiero z początkiem kwietnia.

Urodzajnej ziemi nie posiada Łotwa wiele. Najżyźniejsze są doliny rzek. Uprawia się żyto, owies, jęczmień i ziemniaki. Na nizinie Mitawskiej udaje się także pszenica. Na uwagę zasługuje również uprawa lnu i konopi. Ziemniaków uprawia się najwięcej w północnej Kurlandji. Znaczne obszary zajmują łąki, pastwiska i lasy. Dzięki przedsiębiorczości i pracowitości mieszkańców znikają liczne bagna i moczary i powiększają obszary ziemi uprawnej.

Lasy przeważnie szpilkowe. Najpiękniejsze nad rzeką Ewiksztą i Inflancką Aa. Nie brak także lasów brzozowych, olchowych i dębowych.

Hodowla bydła, owiec, świń, rozwinięta podobnie jak chów

koni.

Ważną gałęzią zajęcia ludności i źródłem dochodów jest rybołówstwo. Morze, jeziora i rzeki dostarczają ryb w wielkich ilościach.

Lasy bogate w zwierzynę i ptactwo. Na jeziorach i trzęsawiskach ptactwo wodne.

Głownem zajęciem Łotysza jest rolnictwo. Przemysłem zajmuje się mała stosunkowo ilość ludności. Rozwija się tylko przemysł drzewny i gorzelnictwo. Inne gałęzie przemysłu koncentrują się w Rydze, stolicy kraju. Obok browarów rozwinęły się tu fabryki maszyn, wagonów, drutu i gwoździ.

W niewielkiej ilości wydobywa się na Łotwie gips i wapno, jak również trochę bursztynu.

Handel koncentruje się w Rydze, największym porcie Łotwy, połączonym linjami kolejowemi z Dźwińskiem, Lipawą i Windawą. Z Estonją łączy Rygę linja kolejowa, biegnąca przez Dorpat do Rewia i Narwy, z Rosją linja biegnąca przez Wołk do Pskowa. Na Litwę prowadzi linja kolejowa z Windawy do Kowna, do Polski linja kolejowa łącząca Dźwińsk z Wilnem.

Rzeczpospolita łotewska zawdzięcza swe powstanie wielkiej wojnie. Obszary, które ją tworzą, należały przed wojną do Rosji.

W XIII w. podbili kraj leżący nad zatoką Ryską i po obu brzegach dolnej Dźwiny Kawalerowie Mieczowi i zamieniwszy mieszkających tu Łotyszów w swoich poddanych, rozpoczęli sprowadzać kolonistów niemieckich, głównie kupców i rzemieślników, osadzając ich przeważnie po miastach, które skutkiem tego przybrały charakter miast niemieckich.

Za panowania Zygmunta Augusta weszły Inflanty, tworzące wschodnią część dzisiejszej Łotwy, dobrowolnie w skład Polski, Kur-iandja zaś, dzisiejsza Łotwa zachodnia, połączyła się z Polską jako księstwo lenne.

Za panowania Jana Kazimierza straciła Polska część Inflant, które podzielono na Inflanty szwedzkie i polskie.

Korzystne położenie kraju nad zatoką Ryską i drogą wodną Dźwiny było głównym powodem walk pomiędzy Polską, Szwecją i Rosją o obszary, które tworzą dzisiejszą Łotwę.

Łotysze są spokrewnieni z Litwinami. Wyznają przeważnie protestantyzm, co należy przypisać protestanckim wpływom niemieckim. Katolicka jest ludność w Inflantach polskich, gdzie mieszka obok Łotyszów znaczny procent Polaków. Niemcy mieszkają obok Łotyszów po miastach.

E s t o n j a.

Położenie? Granice? Porównaj wybrzeże Estonji, Łotwy i Fiolandji! Jakie wyspy znajdują się niedaleko brzegów Estonji? W jakich kierunkach płyną rzeki Estonji ?

Estonja jest krajem nadbałtyckim. Na północy oblewają ją wody zatoki Fińskiej, na zachodzie Bałtyku i zatoki Ryskiej. Na południu graniczy z Łotwą, na wschodzie zaś sięga po Narwę i jezioro Pejpus. Zajmuje obszar nieco większy od obszaru Szwajcarjk Wybrzeże dobrze rozczłonkowane posiada kilka dogodnych

portów.

Krajobraz Estonji podobnie jak krajobraz oddzielonej od niej zatoką Fińską Finlandji zawdzięcza swe powstanie działaniu lodowca, który, posuwając się z północy, pożłobił i pozaokrąglał skały dawniejszego pochodzenia, z jakich utworzona jest Estonja. Moren pozostawił lodowiec niewiele. Rozpoczynają się one dopiero w południowej części graniczącej z pojezierzem Inllanckiem.

Jeziora Estonji, których tu znajduje się około 200, zawdzięczają również swoje powstanie działalności lodowca. Największe z nich Pejpus zajmuje wraz z jeziorem Pskowskiem obszar 3500 km². Leży na granicy między Estonją a Rosją. Wybrzeża jego płaskie, piaszczyste pokrywają lasy.

Najwyżej wznosi się środkowa część kraju. Teren obniża się ku wybrzeżu zachodniemu, północnemu i ku pogranicznym jeziorom na wschodzie. Obniżając się terasowato ku północy, opada stromo ku morzu, skutkiem czego rzeki tworzą przy ujściach piękne wodospady.

Rzek i potoków ma Estonja mnóstwo, podobnie jak jezior i moczarów.

Klimat lądowy we wnętrzu kraju z ostrą zimą i gorącem latem, łagodniejszy na sąsiednich wyspach i na wybrzeżu.

Z wysp największa Ozylja ma krajobraz zbliżony do krajobrazu Estonji. Falista równina, pełna jezior i trzęsawisk, opadająca stromo ku morzu, pokryta lasami. Na urodzajnych obszarach uprawia się zboże, len i konopie. Podobne stosunki panują na wyspie Dago i mniejszych sąsiednich wysepkach.

Znaczne obszary zajmują w Estonji nieużytki, bo około piątej części powierzchni kraju, najwięcej łąki i pastwiska: Lasów ma Esto-nja jeszcze znaczne obszary, przeważnie szpilkowych. Gleby nadającej się pod uprawę zbóż jest tu niewiele. Pracowita ludność powiększa jej obszar przez osuszanie i odwadnianie bagien i moczarów, uprawia zaś głównie żyto, jęczmień, owies i ziemniaki. Podobnie jak w sąsiedniej Łotwie uprawia się także len i konopie. Rozwija się warzywnictwo.

Chów bydła, owiec, świń daje znaczne dochody. Znane są z wielkiej wytrzymałości małe konie estońskie zwłaszcza na wyspie Ozylji.

Morze, jeziora i rzeki dają zajęcie i dochody nadbrzeżnym mieszkańcom, zajmującym się rybołówstwem.

Lasy mają wielkie znaczenie dla gospodarstwa krajowego. Przemysł z powodu braku węgla słabo się rozwija. Powstał jednak przemysł drzewny. Nie brak i tych gałęzi, które są związane z produkcją zboża. Obok przemysłu spożywczego istnieje w Estonji przemysł garbarski. Nadto posiada kraj kilka fabryk sukna, cementu i szkła.

Handel koncentruje się w miastach portowych, głównie zaś w stolicy kraju Rewlu, połączonym linjami kolejowemi z Łotwą i Rosją. Kolej łącząca Rewel z Petersburgiem ma wielkie znaczenie z tego powodu, że port w Rewlu jest dłuższy czas niezamarznięty niż wschodnia część zatoki Fińskiej, towary więc idące morzem z Europy zachodniej do Rosji, wyładowuje się w Rewlu i przewozi na wschód.

Estończycy są pochodzenia fińskiego, język ich jest zbliżony do języka finlandzkiego. Są przeważnie protestantami. Prócz nich mieszkają w Estonji w niewielkiej ilości Szwedzi, Niemcy i Rosjanie.

Rzeczpospolita estońska powstała w czasie wielkiej wojny.

Położenie kraju nad zatoką Ryską i Fińską, dobrze rozczłón-kowane wybrzeże, porty, które są punktami oparcia dla handlu między Europą zachodnią i wschodnią sprawiły, że Estonja począwszy od XIII w. była podobnie jak Łotwa przyczyną walk pomiędzy państwami nadbałtyckiemi i przechodziła z rąk duńskich w niemieckie, następnie szwedzkie, a wreszcie w wieku XVIII w rosyjskie. Zaznaczyło się to przechodzenie z jednych rąk w drugie napływowym żywiołem, jakim są w Estonji Szwedzi, Niemcy i Rosjanie.

Czechosłowacja.

Granice? Położenie? Wskaż góry otaczające kotlinę Czeską ! Porównaj Sudety, Rudawy i Las Czeski z Karpatami ! Jakie rzeki wypływają z gór otaczających kotlinę Czeską a jakie z Karpat? Do jakich zlewisk należy Czechosłowacja? Jakie miasto leży przy ujściu Laby do morza Północnego ?

Czechosłowacja powstała jako samodzielne państwo w czasie wielkiej wojny po rozpadnięciu się Austro-Węgier. W skład jej weszły prócz krajów sudeckich, obejmujących Czechy, Morawy i Śląsk Opawski, krainy karpackie, Słowaczyzna i Ruś Karpacka, należące przed wojną do Węgier. Z krajów karpackich, wchodzących przed wojną w skład Austrji, należy do Czechosłowacji prócz wschodnich Moraw część Śląska Cieszyńskiego.

Dzisiejsza rzeczpospolita czesko-słowacka obejmuje obszar znacznie większy niż dawne państwo czeskie Przemyślidów. Jest o połowę mniejsza od Jugosławji, liczy zaś tylko o miljon mieszkańców mniej od niej.

ona

Kotlina Czeska jest najważniejszą częścią Czechosłowacji. Otaczają ją góry krawędziowe: Sudety, Rudawy i Las Czeski. Na południowy wschód od kotliny Czeskiej leży kotlina Morawy, otoczona pogórzem Czesko-morawskiem z północnego zachodu, Karpatami z południowego-wschodu.

Druga część składowa Czechosłowacji obejmuje znaczny obszar Karpat zachodnich z ludnością słowacką i polską i mniejszy obszar Karpat wschodnich z ludnością ruską.

Sudety składają się z kilku odrębnych części, wśród nich najważniejsze: Jesioniki, Karkonosze, góry Izerskie i góry Łużyckie.

Obniżenie pomiędzy Sudetami a Karpatami, przez które płyną Odra na wschód a poboczna Morawy Beczwa na zachód nosi nazwę Bramy Morawskiej.

Jesioniki opadające stromo ku kotlinie Morawy, a łagodnie ku nizinie Śląskiej, są wyżyną o powierzchni falistej, pociętej dolinami

rzek i potoków i skutkiem tego łatwo dostępną. Kraina rolniczo-przemysłowa.

y-

fĄ

Czeska Szwajcarja.

Karkonosze są najwyższą częścią w Sudetach. Tu wznosi się ponad 1600 m bnieżka, najwyższy szczyt sudecki. W Karkonoszach ma źródła Łaba, wdzierająca się dopływami głęboko w góry. Liczne wodospady ożywiają krajobraz. W dolinach uprawia się żyto, owies, ziemniaki, stoki gór pokrywają lasy, dające mieszkańcom tych okolic źródło dochodów, wyżej zaś ponad linją lasów, pokrywają grzbiety gór paszniste łąki, podobne do alpejskich. Obok łąk spotyka się często wyżynne torfowiska. Chów bydła jest głównem zajęciem ludności zamieszkującej wioski górskie.

U stóp Karkonoszy rozwinął się przemysł. Leżą tu liczne, dość gęsto zaludnione osady, rozciągające się często na wiele kilometrów. Dla celów przemysłowych wyzyskuje się siłę wodną. Huty szklanne, fabryki wyrobów tkackich, przędzalnie i papiernie przyczyniają się do podniesienia dobrobytu mieszkańców.

Góry Izerskie, łączące się z Karkonoszami, oddzielone od gór Łużyckich t. zw. Bramą Łużycką, zapadłością, przez którą prowadzi ważna droga sudecka, są pokryte lasami i słabo zaludnione. Głównem źródłem dochodu mieszkańców jest chów bydła, gospodarstwo leśne i hodowla pstrągów. Przemysł fabryczny rozwinął się u stóp gór Izerskich podobnie jak w Karkonoszach.

Góry Łużyckie przechodzące w pagórkowatą, pochylającą się

ku północy płytę Łużycką, należą również do najbardziej przemysłowych i najlepiej zaludnionych okolic w Czechach. Góry te łączą się z górami Nadłabskiemi Tu znajduje się najdogodniejsza droga z Czech do Saksonji. Tworzy ją Łaba, której łożysko rozszerzono i pogłębiono. Prócz Łaby u-łatwia komunikację droga bita i linja kolejowa, biegnące wąską doliną. Rozpadający się na wielkie bryły piaskowiec tworzy w części gór Nadłabskich, zwanej Czeską Szwajcarją, malownicze skały i urwiska.    '

■jkgm

æüLsï

•i>u:

Czeska Szwajcarja.

Drugą grupą gór, otaczającą kotlinę Czeską od północnego-zachodu i oddzielającą ją od Saksonji, są Rudawy. Opadają one stromo ku kotlinie Ochrzy, wpadającej z lewej strony do Łaby.

Zapadłość, którą płynie Ochrza, zawdzięcza swe powstanie działalności wulkanicznej. Kraina ta bogata w węgiel oblituje również w źródła mineralne. Najsławniejsze są miejsca kąpielowe Karlsbad i Marienbad. Gorące źródła lecznicze podobnie jak Karlsbad posiadają Cieplice, leżące we wschodniej części zapadłości.

PS

ii. ] I

m

toi

Od gór Smereczanych, które należą tylko w niewielkiej części do Czech, wznosi się w kierunku południowo wschodnim Las Czeski. Południowa jego część, wyższa od północnej rozpada się na trzy odrębne grzbiety oddzielone dolinami rzek. Olbrzymie lasy pokrywają znaczne przestrzenie; są one głów-nem źródłem dochodu mieszkającej tu ludności.

/i”

Kopalń brak. Tylko grafit pojawia się nad górną Wełtawą. Przemysł bardzo słabo rozwinięty. Powstały tu tylko fabryki zapałek i huty szklanne.

Karlsbad. Gorące źródła.

Pogórze Czesko -| morawskie, oddzielające kotlinę Czeską od kotliny Morawy, pokrywają lasy i u-prawne pola. Kwitnie tu przemysł tkacki, zwłaszcza w okolicach Igła wy.

Kotlina Czeska|dzieli się na trzy mniejsze kotliny: Budziejo-wicką na południu,. Pilzneńską w środku i kotlinę nad Łabą i Ocli-rzą na północy. Kotlina Budziejowicka obejmuje dorzecze Wełtawy, Łużnicy i Wotawy. Kraina pagórkowata, zalesiona, bogata w uprawne pola, posiada liczne, dobrze zarybione stawy i rozwinięty przemysł browarniczy.

Kotlina Pilzneńska leży w dorzeczu Berunki, oddzielona od dorzecza Wotawy Lasem Brdy, bogatym w kopalnie srebra w Przy-bramie. Kotlina oblituje również w rudy żelaza, ołowiu i pokłady węgla, co uczyniło z tej części Czech jeden z wybitnych okręgów przemysłowych. Fabryki broni i browary rozwinęły się najwięcej.

Kotlina nad Łabą i Ochrzą, zajmująca północną część kotliny Czeskiej, jest najniżej położoną częścią Czech. Rozwinęła się tu głównie uprawa zboża, buraków cukrowych i chmielu dzięki urodzajności gleby. Powstały liczne cukrownie. Kwitnie ogrodnictwo i sadownictwo, a w okolicach Melnika nad ujściem Wełtawy do Łaby uprawia się winną latorośl. Kraina ta nosi nazwę „ogrodu Czech“. Sąsiednie kopalnie węgla przyczyniły się do rozwoju przemysłu tkackiego. Wzgórza oddzielające dolinę Ochrzy od kotliny Pilzneńskiej posiadają bogate kopalnie rud żelaznych i węgla. Nad Wełtawą u zbiegu kotlin leży stolica Czechosłowacji Praga, ognisko handlu i przemysłu.

Z biegiem rzek płynących ku Morawie przez lasami pokryte niewielkie wzniesienia wchodzimy w kotlinę tej rzeki. Północna jej część, skąd prowadzi ku Polsce najdogodniejsze przejście szerokiem obniżeniem między Karpatami i Sudetami, t. zw. Bramą Morawską, nosi nazwę Hanny. Jest to najżyźniejsza część Moraw. Uprawia się tu najwięcej pszenicy, jęczmienia i buraków cukrowych. Browary i cukrownie tworzą główne gałęzie przemysłu spożywczego. Równie urodzajna jest ta część kotliny, wśród której leży ognisko przemysłu wełniarskiego Berno. I tu rozwinął się obok przemysłu tkackiego przemysł spożywczy, oparty na uprawie buraków cukrowych i jęczmienia. Dalej ku południowi rozszerza się kotlina i przechodzi w nizinę nad dolną Morawą.

Idąc z kotliny Morawy na wschód, wchodzimy w kraj pagórkowaty, urodzajny, z Jicznemi osadami ludzkiemi. Jest to kraina podgórza karpackiego. Za podgórzem Karpaty.

Karpaty zachodnie, sięgające od Dunaju do przełęczy Dukielskiej, należą w znacznej części do Czechosłowacji, z Karpat wschodnich część stoków południowych sięgająca po źródła Cisy. Najwa-żniejszem pasmem w zachodniej części łuku karpackiego jest obok lesistych Bielaw Beskid Wysoki. Uprawa roli i hodowla bydła rozwinęły się głównie na podgórzu. Dzięki kopalniom węgla w zagłębiu morawsko-śląskiem jest podgórze karpackie koło Karwiny i Morawskiej Ostrawy jednem z największych ognisk przemysłu żeleź-niczego. Największe fabryki powstały w Witkowicach.

Na południe od łuku zewnętrznego, będącego osią Karpat, łączącą Karpaty słowackie z wyżyną Siedmiogrodzką, biegnie szereg pasm górskich, poprzedzielanych dolinami rzek, płynących ku Dunajowi. Wśród nich najpotężniejsze Wysokie Tatry. Dolina górnego Wagu oddziela je od Tatr Niskich, leżących między tą doliną a doliną Górnego Granu. Z niemi łączy się Wielka i Mała Fatra, a dalej ku zachodowi Inowiec, oddzielony doliną Wagu od Małych Karpat.

Wszystkie te góry są stabo zaludnione, pokryte na znacznych przestrzeniach lasami szpilkowemi. Zaludnione są tylko doliny rzek. Ludność zajmuje się głównie hodowlą bydła i rolnictwem. Między Oranem a Hernadem leżą góry Kruszcowe. Nazwa ich pochodzi od znacznego bogactwa złota, srebra, rud żelaza, miedzi i ołowiu. Największe kopalnie są w Szczawnicy i Kremnicy.

Trzecią grupę tworzą góry wulkanicznego pochodzenia, otaczające od północnego zachodu nizinę Węgierską. Południowe stoki tych gór nadają się do uprawy winnej latorośli.

jsfë

• C»'.    , ~-n

lii

jet./;

md

ss

I@5L

ji,

Witkowice.

Lasami pokryte są Karpaty wschodnie. Głownem zajęciem nielicznej ludności jest chów bydła i rolnictwo.

Klimat w kotlinach krajów sudeckich jest znacznie łagodniejszy niż w otaczających je górach krawędziowych. Opady atmosfe- j ryczne są w górach obfitsze. Klimat w krajach karpackich jest surowszy niż w krajach sudeckich. Im dalej na wschód tern zimy ostrzejsze, a lata gorętsze. I tutaj występuje podobnie jak w Alpach znaczna różnica pomiędzy klimatem panującym w kotlinach, a klimatem otaczających je gór. Zimą ogrzewa słońce silniej szczyty i zbocza górskie, w kotlinach zaś gromadzi się zimne powietrze, skutkiem czego zimy w kotlinach są ostre.

Z rzek Czechosłowacji najważniejszą jest Łaba, jedyna wielka droga wodna na północny zachód dla produktów przemysłu czeskiego i surowców przewożonych z poza granic kraju. Hamburg,

największy port Niemiec, u ujścia Łaby stał się po uznaniu Łaby za rzekę międzynarodową (podobnie jak Odra, Niemen, Dunaj) niejako miastem porto wem Czech. Z innych rzek ważną rolę odgrywa Dunaj, łączący Czechosłowację z krajami półwyspu Bałkańskiego i Wełtawa jako droga wodna, nad którą leży ognisko handlu Praga.

Rolnictwo stoi wysoko w całej części Sudeckiej Czechosłowacji, najwyżej w kotlinie Czeskiej i kotlinie Morawy dzięki urodzajności gleby. Doliny w górach otaczających Czechy i w Karpatach nadają się również do uprawy zbóż, zwłaszcza żyta i owsa, produkcja jednak nie wystarcza na wyżywienie ludności tych okolic. Znaczne obszary pól w kotlinie Czeskiej i kotlinie Morawy zasiane są jęczmieniem. Kwitnie tu także, a szczególnie w dolinie Ochrzy i Morawy uprawa chmielu, co dało podstawę do rozwoju przemysłu browarniczego. Piwo czeskie stanowi ważny artykuł wywozowy. Uprawie buraków cukrowych zawdzięcza rozwój przemysł cukrowniczy, ilość zaś cukru produkowanego przez cukrownie czeskie i morawskie jest tak znaczna, że wywozi się go do sąsiednich krajów.

Łagodny klimat kotlin przyczynił się obok dobrej gleby i pracowitości mieszkańców do wysokiego stanu sadownictwa i ogrodnictwa w Czechach i Morawach. Bogate lasy w Karpatach i górach otaczających kotlinę Czeską dały podstawę do rozwoju przemysłu leśnego. Chów bydła, owiec i koni stoi wysoko.

Podstawą bogactwa kraju są jednak głównie kopalnie węgla i opierający się na nich wielki przemysł fabryczny. Rozwinęły się tu wszystkie jego rodzaje. Obok przemysłu spożywczego i leśnego kwitnie przemysł tkacki i metalowniczy. Ten ostatni opiera się na bogactwie rud żelaza, miedzi, ołowiu i cynku, jakich dostarczają kopalnie Czechosłowacji.

Handel ułatwiają liczne linje kolejowe, dobre drogi bite i wodne drogi Łaby, Dunaju, Wełtawy i Morawy. Z Polską łączy się Czechosłowacja linją kolejową biegnącą Bramą Morawską i kilku linjami kolejowemi karpackiemi.

Czechosłowacja jest państwem^ narodowo mieszanem. Obok Czechów i Słowaków mieszkają tu Niemcy, Polacy, Rusini i Madziarzy. Z ogólnej liczby mieszkańców wynoszącej około 14 miljo-nów jest Czechów około 6 i mil jona, Słowaków około 2 miljo-nów. Polaków w zachodniej części Śląska Cieszyńskiego i w karpackich kotlinach jest około 300.000.

Niemcy, których się w wielkiej liczbie spotyka na Śląsku i Morawach, mieszkają przeważnie w górach otaczających kotlinę Czeską.

Węgry.

Oznacz położenie Węgier i wskaż, z jakiemi państwami graniczą ! Która część Węgier jest nizinną? W której znajdują się wśród nizin pasma górskie? Wskaż rzeki przepływające nizinę Węgierską! Z jakich gór płyną ku Dunajowi poboczne rzeki? Z jakiemi krajami łączy Dunaj Węgry?

Węgry posiadały przed wielką wojną obszar trzy razy tak wielki jak obecnie i około 20 miljonów mieszkańców. Dziś wynosi powierzchnia Węgier około 90.000 km², liczba zaś mieszkańców około 8 miljonów. Pozostały w ich rękach tylko obszary etnograficznie madziarskie, kraje zaś z przeważającą liczbą ludności słowackiej i ruskiej połączyły się z Czechosłowacją. Siedmiogród, w którym obok Niemców i Madziarów mieszka większość ludności rumuńskiej, połączył się z Rumunją, a Kroacja i Slawonja stały się częścią Jugosławji.

Dzisiejsze Węgry można nazwać państwem naddunajskiem, leżą bowiem po obu brzegach środkowego biegu Dunaju, który je łączy z Austrją i półwyspem Bałkańskim.

Nizina Węgierska, która tworzy dzisiejsze Węgry, przedzielona Dunajem, jest w części wschodniej, zwanej Alfóld, równiną, przez którą toczy swe wody Cisa, główny dopływ Dunaju i jej poboczne.

Alföld. Słone jeziorko stepowe.

Zachodnia część niziny między Dunajem a Drawą jest na znacznej przestrzeni krainą pagórkowatą. Obszar nizinny rozciąga się tylko nad Dunajem, dolną Drawą i dolną Raabą. Między Raabą a Dunajem wznoszą się do wysokości kilkuset metrów Węgierskie góry Średnie. Wśród nich otoczone z północy Lasem Bakońskim leży jezioro Błotne. Stoki lasu Bakońskiego pokrywają dębowe lasy i winnice. Kwitnie tu przemysł drzewny i hodowla świń. Wody jeziora są bogate w różne gatunki ryb. Na południe od jeziora Błotnego w pagórkowatej krainie, nadającej się znakomicie do uprawy pszenicy i buraków cukrowych, znajdują się niewielkie kopalnie węgla, które dały podstawę do rozwoju przemysłu w tych okolicach Cała nizina Węgierska była w odległej epoce morzem, które odcięte, zamieniwszy się w jezioro, wysychało powoli, a rzeki, toczące z sąsiednich gór żwiry i piaski, wypełniały jego dno. Po zniknięciu jeziora pokryła się nizina lessami czyli glinkami nawia-nemi przez wiatry. W tych pokładach lessowych wyżłobiły rzeki

Siwak, Geografja II, wyd. 5.

szerokie doliny, zalewane często zwłaszcza w czasie wysokiego stanu wody w Dunaju. Rzeki osadzały na znacznych przestrzeniach piaski, tworzące wydmy. Wydmy piaszczyste, pokrywające znaczne obszary niziny, zamieniły się dzięki pracy rąk ludzkich w pastwiska, podobnie jak bagniste i moczarowate obszary, nadbrzeżne. Regulucja rzek i zalesienie wydm zmieniły zupełnie charakter niziny Węgierskiej. Na dawnej „puszcie“ koło Debreczyna wypasają się dziesiątki sztuk bydła, koni i owiec.

Urodzajna gleba sprzyja rozwojowi rolnictwa. Pszenica, kuku-ruza, buraki cukrowe pokrywają coraz większe obszary z każdym rokiem, łąki bowiem i pastwiska zamieniają się coraz częściej w uprawną rolę.

Nizina Węgierska ma klimat lądowy. Charakteryzują go gorące lata. Wysoka temperatura lata sprzyja uprawie wina. Ubóstwo opadów wywołało brak lasów na nizinie i powstanie stepowych obszarów. Największy wpływ wywarły na klimat Węgier otaczające je góry.

Sieć rzeczna Węgier składa ,się z Dunuju wraz z wpadającą do niego Cisą i ich dopływów. Dunaj ma wielkie znaczenie jako najdogodniejsza droga wodna, łącząca Węgry z przemysłową Czechosłowacją, Austrją i Niemcami z jednej strony, a krajami bałkań-skiemi o słabym przemyśle z drugiej. Dla wewnętrznego ruchu handlowego ma znaczenie i Cisa jako dogodna droga wodna, połączona kanałami z Dunajem. Znaczenie jej podniosło się, odkąd uregulowano jej brzegi.

Głownem zajęciem ludności na Węgrzech jest rolnictwo. Najwięcej uprawia się pszenicy i kukuryzy. Znaczne dochody daje uprawa tytoniu. Burakom cukrowym, jakich dostarczają urodzajne

êf

Pik

An

II

Rm->

'm

?$•.

FĄ

B -t - J

pola niziny Węgierskiej, zawdzięcza istnienie przemyst cukrowniczy. Stoki gór, otaczających nizinę od zachodu i północy, pokryte winnicami, dostarczają wina, ważnego artykułu wywozowego.

Chów bydła, koni i świń jest obok rolnictwa drugiem ważnem źródłem bogactwa kraju.

Przemysł rozwinął się głównie w zachodniej części kraju. Odrębne ognisko przemysłowe tworzy stolica kraju Budapeszt. Główną gałęzią przemysłu jest przemysł spożywczy. Na bogatych zbiorach pszenicy i żyta opiera się młynarstwo, dostarczające mąki nie tylko na potrzeby mieszkańców Węgier, ale i na wywóz. Kwitnie gorzel-nictwo i przemysł cukrowniczy. Las Bakoński i sąsiednie góry dostarczają wybornego materjału do rozwoju przemysłu drzewnego. Ujemnie wpływa na wyższy rozwój przemysłu węgierskiego brak węgla w większej ilości i rozmaitych rud, jakich dostarczały dawniej Siedmiogrodzkie góry Kruszcowe, należące obecnie do Rumunji i karpackie Rudawy, które stały się częścią Czechosłowacji.

Węgry są podobnie jak sąsiednia Austrja państwem jednolitem pod względem narodowym. Madziarzy są przeważnie katolikami, część jest protestancka.

R u m u n j a.

Położenie? Granice? Jakie morze oblewa wybrzeże Rumunji? Gdzie znajdują się góry, wyżyny i niziny Rumunji? Jaka wielka rzeka płynie przez Rumunję i z ja-kiemi krajami ją łączy ?

Królestwo rumuńskie, które przed wielką wojną obejmowało obszar około 140.000 km² i liczyło około 7 i V₂ miljona mieszkańców, jest obecnie przeszło dwa razy tak wielkie pod względem ob-

Wyżyna Siedmiogrodzka. Dolina górnej Aluty.

szaru i zaludnienia. Do cztereeh dawnych odrębnych grup, jakie tworzyły południowe stoki Karpat, nizina Wołoska, Mołdawja i skalista wyżyna Dobrudży, przybyły : Siedmiogród, Bukowina i Besarabja.

Nizina Wołoska jest krainą żyzną na znacznych przestrzeniach. Pokrywają ją łany pszenicy i kukuruzy, nad Dunajem zaś posiada olbrzymie pastwiska, na których wypasają się stada bydła i koni.

Poprzerzynana jarami Mołdawja, obejmująca wschodnie stoki Karpat i część płyty Czarnomorskiej, a oddzielona dawniej od Be-sarabji, tworzy z nią razem odrębną krainę o chai^ikterze stepowym, przeważnie urodzajną, słabo zaludnioną.

Stepowy charakter ma również oddzielona Dunajem od niziny Wołoskiej i Besarabji Dobrudża. Mało urodzajna, bogata w pastwiska, słabo zaludniona, posiada jednak wielkie znaczenie dla Rumu-nji jako kraina nadmorska.

Wyżyna Siedmiogrodzka. Dolina rzeki Marosz.

Odrębną grupę tworzy wyżyna Siedmiogrodzka, otoczona ze wszystkich stron górami. Sama wyżyna jest krainą pagórkowatą, mało urodzajną, z wyjątkiem dolin rzecznych. Góry Marmaroskie i Bodniańskie, otaczające wyżynę od północy, należą do najwyższych w Rumunji. Ustępują miejsca tylko Karpatom południowym zwanym Alpami Transylwańskiemi, których szczyty dochodzą do wysokości szczytów tatrzańskich.

Na wschodzie otaczają wyżynę Siedmiogrodzką góry Siedmio-grodzko-mołdawskie, oddzielające Bukowinę i Mołdawję od Siedmiogrodu. Stoki ich lesiste kryją bogate skarby mineralne: sól i naftę Obfitujące w rudy Siedmiogrodzkie góry Kruszcowe i góry Bi-harskie zamykają wyżynę od zachodu. Góry te przecinają płynące-ku Cisie rzeki.

Klimat Rumunji nie jest wprawdzie na całym obszarze kraju jednakowy i wykazuje odrębne krainy klimatyczne w górach i na nizinie, jest jednak przeważnie lądowy. Cechą* są ostre zimy i gorące lata. Wiatry północno-wschodnie i południowo-zachodnie powodują opady bogatsze w górach, uboższe na nizinie.

Rzeki obfitują w wodę. Cała Rumunja leży w dorzeczu Dunaju. Do żeglugi nadają się tylko Dunaj i Prut. Inne służą do spławiania drzewa z lasów karpackich.

Ludność kraju przed połączeniem się Rumunji z Siedmiogrodem, Rukowiną i Resarabją jednolita, przedstawia obecnie większą rozmaitość. Obok najliczniejszych Rumunów, mieszkają tu Madziarzy w Siedmiogrodzie, Niemcy w Siedmiogrodzie i na Bukowinie, Ru-sini na Rukowinie i w Besarabji, Bułgarzy w Dobrudży i Żydzi przeważnie po miastach i miasteczkach.

Rumuni, których liczba po wcieleniu Siedmiogrodu, Bukowiny i Besarabji do Rumunji wynosi około 12 miljonów, są potomkami Daków i Słowian, którzy za rządów rzymskich pod wpływem kolonistów przyjęli język łaciński, podobnie jak Gallowie we Francji i Iberowie na półwyspie Pirenejskim. W ciągu wieków język ich przekształcał się, ulegając do pewnego stopnia wpływom słowiańskim, obecnie zaś przypomina z języków romańskich najwięcej język włoski.

Pod wpływem sąsiedniego Konstantynopola rozszerzyła się wśród Rumunów religja grecko-wschodnia. Oświata stoi nisko. Większa część ludności należała przed wielką wojną do analfabetów. Zmianę na korzyść pod tym względem wywoła niewątpliwie wzmożona obeenie działalność rządu i społeczeństwa rumuńskiego na polu szkolnictwa.

Głownem zajęciem mieszkańców jest rolnictwo. Hodowla bydła i owiec rozwinęła się przeważnie w górach i na stepowych obszarach. Na urodzajnych polach uprawia się najwięcej pszenicy i ku-kuruzy. Winnice spotyka się najczęściej w Mołdawji.

Górnictwo dostarczało dawniej soli i nafty, która obok pszenicy i bydła była i jest najważniejszym artykułem wywozowymi. Obecnie przybyło złoto bogatych gór Kruszcowych w Siedmiogrodzie, w mniejszej zaś ilości żelazo, węgiel, srebro, miedź i ołów.

Przemysł dopiero w zawiązku. Kwitnie tylko przemysł spożywczy, zwłaszcza młynarstwo. W związku z bogactwem nafty rozwinęły się rafinerje tego produktu, obfite w drzewo lasy karpackie przyczyniły się do powstania tartaków.

Handel rozwija się dzięki Dunajowi i kolejom. Porty rzeczne w Gałaczu i Rraile należą do największych. Port morski w Konstancy, połączony linją kolejową ze stolicą kraju Bukaresztem, łączy Rumunję z Europą zachodnią, dokąd wywozi się zboże, naftę i drzewo, a skąd przywozi się wyroby przemysłowe.

Wszystkie ważniejsze linje kolejowe zbiegają się w Bukareszcie i mają związek z kolejami, które prowadzą do Węgier, Rosji, Buł-garji i Polski. Połączenie kolejowe z Polską przez Czerniowce przyczyni się w najbliższej przyszłości do ożywienia ruchu handlowego między Rumunją i Polską, zwłaszcza po wzmożeniu się ruchu przemysłowego u nas. Artykuły przemysłowe polskie utorują sobie drogę do Rumunji, zboże zaś rumuńskie, które już w ostatnich latach Polska sprowadzała, znajdzie w naszych przemysłowych dzielnicach stałego odbiorcę.

Rumunja jest królestwem konstytucyjnem. Dawna kołonja rzymska od czasów Trajana była jako kraj przejściowy z Europy na półwysep Bałkański narażona na ciągłe wędrówki i zabory. Po powstaniu państwa węgierskiego uległa część Rumunów, mieszkających w Siedmiogrodzie, Madziarom. Mołdawja i Wołoszczyzna hołdowały w epoce Jagiellonów Polsce. Ostatecznie weszły oba księstwa jako hołdownicze prowincje w skład państwa tureckiego, do którego należały do połowy wieku XIX. Po uzyskaniu niepodległości i po złączeniu Mołdawji i Wołoszczyzny dąży Rumunja do złączenia reszty obszarów w całości lub części rumuńskich, pozyskuje Dobrudżę, a z nią dostęp do morza Czarnego, wielka zaś wojna spełnia najgorętsze życzenia narodu: Siedmiogród, Bukowina i Besara-bja z przeważającą ludnością rumuńską łączą się w jedną całość z krajem macierzystym.

C) Europa wschodnia.

Rosja.

Porównaj układ pionowy Rosji z układem innych krajów’ Europy!

Gdzie znajdują się góry, gdzie wyżyny, a gdzie niziny w Rosji V Jaki kierunek mają góry Ural, a jaki Jajła na Krymie? Wskaż płytę Czarnomorską, Rosyjską, Nadwołżańską !

Do jakich zlewisk należy Rosja? Wskaż źródła, opisz bieg i ujście rzek wpadających do morza: Lodowatego Północnego, Çzarnego, Azowskiego i Kaspijskiego' Wskaż działy wód między zlewiskami mórz! Czy działy wód tworzą pasma gór? Jaka rzeka płynie na granicy Rosji i Rumunji ? Wskaż dorzecze rzek i ich dopływy! Które rzeki mają swe źródła w górach, które na wyżjmie? Wskaż największe jeziora Rosji !

Rosja zajmuje całą Europę wschodnią. Przed wielką wojną wchodziły w jej skład Finlandja, Estonja, Łotwa, Litwa, rumuńska P'-sarabja i znaczna część Polski.

Ukształtowanie wybrzeży nie należy do bardzo korzystnych. Wysp i półwyspów mało, dogodnych portów także niewiele.

Na wybrzeżu morza Lodowatego Północnego, wciskającego się morzem Białem wgłąb lądu, ma większe znaczenie tylko Archangelsk, dostępny zaledwie przez kilka letnich miesięcy dla okrętów.

Wielkie znaczenie ma dla handlu Rosji morze Czarne, głębsze, cieplejsze i bardziej słone od Bałtyku. Brzegi strome, wysokie i obsuwiste, skaliste zaś na południowym Krymie. Przy ujściach rzek leżą jeziora wybrzeżne, zwane limanami, odcięte od morza ławicami piaszczystemi, kosami. Limany łączą się, i to niezawsze, wąskiem przejściem z morzem.

Znaczenie morza Czarnego obniża to, że cieśnin}', łączące je z sąsiedniemi wodami, należą do innych państw.

Wybrzeża morza Kaspijskiego, strome na południu, są na północy niskie i do tworzenia portów niezdatne. Morze Kaspijskie

jest właściwie jeziorem śródlądowem, ponieważ jednak powierzchnia jego wynosi około 460.000 km², nosi nazwę morza. Bogactwem ryb przewyższa wszystkie morza, znaczenie jego zaś dla handlu podniosło się od czasu zbudowania kolei kaukaskiej i turkiestańskiej.

Na depresji Nadkaspijskiej liczne jeziora słone.

Wśród tych mórz zaległ całą przestrzeń wielki niż, na którym napotykamy niewielkie pagórki i wzniesienia, nie dochodzące jednak do większej wysokości jak 3000 m.

Góry występują tylko na wschodzie, jako pasmo Uralu i na południu na Krymie.

ffSpf

V».

t#--

V,

îjjfi

Eg

■JZ

Wybrzeże M. Czarnego na Krymie.

Środek Rosji zajmuje płyta Rosyjska, nad Wołgą zaś rozciąga się płyta Nadwołżańska, opadająca stromo ku rzece po prawym brzegu średniego jej biegu.

Nieznacznem wzniesieniem jest dział wodny między zlewiskiem morza Lodowatego Północnego i morza Kaspijskiego.

Płyty te i wyżyny nie dochodzą nigdzie do znacznej wysokości. Największe wzniesienie na wyżynie Wałdajskiej.

Płyta Czarnomorska przedstawia lekko sfalowaną płaszczyznę, wznoszącą się w przeważnej części ponad 200 m, poprzerzynaną jarami rzek, pokrytą urodzajnemi polami, na południowym wschodzie przechodzącą w stepy.

Część Polesia, należąca do Rosji, jest krainą błotnistą, mo-czarowatą, pełną trudno dostępnych jezior, pokrytą sosnowemi la-

sami i błotnistemi łąkami. Tu i ówdzie tylko wyżej położone piaszczyste i gliniaste obszary nadają się do osiedlenia się i do uprawy. Południową część Rosji zajmuje nizina Nadkaspijska i Czarno

morska.

Północ zaległa nizina Arktyczna, pokryta na południu lasami, na północy tundrami. Niskie grzbiety Timańskich wzgórz, wybiegające aż na półwysep Kanin, dzielą ją na dwie części: dorzecze Dźwiny północnej i dorzecze Peczory.

Od wschodu zamyka niż pasmo Uralu. Góry średniej wysokości, jak Beskid w Karpatach, sięgają na północy na sąsiednie wyspy, na południu przechodzą, dzieląc się na pomniejsze pasma

s§

W*«

rwt

Wgm

Płyta Czarnomorska.

w wyżynę. Północna część najwyższa, skalista, pokryta lasami peł-nemi zwierza; środkowa bogata w miedź, żelazo, złoto, srebro, platynę i węgiel; południowa lesista, oblituje również w miedź i złoto.

Południowy Krym, różny od północnego stepowego, zajmują góry Jajła, dochodzące w Czatyr-Daghu do wysokości szczytów Beskidu.

Rzeki niżu Wschodnio-europejskiego różnią się tem od innych rzek Europy, że źródła ich leżą przeważnie nie na stokach pasm górskich, lecz na działach wód, wznoszących się najwyżej na 300 m ponad powierzchnią morza. To ułatwiło połączenie rzek kanałami.

Wolga, Dniepr, Don, Dżwina północna i Peczora należą do najdłuższych rzek Europy, jeden tylko Dunaj z pozostałych rzek

Europy zajmuje drugie miejsce po Wołdze. Dla komunikacji wewnętrznej znaczenie ich wielkie, zwłaszcza wobec połączeń kanałowych. Ujemną stroną jest zmienny stan wody, podczas gdy bowiem w lecie rzeki, jak Ren, Rodan, Dunaj dzięki bogatym opadom i lodowcom mają znaczny zapas wody, wtedy poziom na rzekach nizin opada. Dalszą ujemną stroną jest ta okoliczność, że przez znaczną część roku są one pokryte lodem, koryto ich zaś najczęściej piaszczyste i namuliste.

Z pomiędzy rzek płynących na północ, najważniejszą jest Dźwina północna dzięki temu, «e przepływa bogatą w lasy okolicę i jest połączona z Wołgą.

by

¥ i: '

¹ %L‘.

m..

iii

fili %.

Gfill

fpr Vlf iii

III

a:

I«*:

mmm

<» yr

SK

m

m j

mi

Li

Ural środkowy.

Z bałtyckich rzek ma Newa znaczenie dla żeglugi jako odpływ wielkich jezior.

t

Z rzek zlewiska morza Czarnego wypływa Dniestr w Karpatach, skąd ma najważniejsze dopływy. Z lewego brzegu płyną ku niemu rzeki z płyty Podolskiej, przez którą Dniestr toruje sobie drogę, wrzynając się w nią głębokim jarem, podobnie jak Boh, mający swe źródła na płycie Podolskiej. Obie rzeki uchodzą limanami do morza.

Największą z rzek czarnomorskich jest Dniepr. Źródła jego leżą na wyżynie Wałdajskiej. Przepłynąwszy Polesie, skąd ku niemu płynie Prypeć, toruje sobie drogę przez Ukrainę, tworząc tu skaliste progi i wodospady, utrudniające żeglugę. Na stepach Czar-

nomorskich za porohami tworzy mnóstwo wysepek, t. zw. „Zapo-roże“. Uchodzi limanem. Znaczenie dla komunikacji znaczne.

Do morza Azowskiego płynie Don z płyty Rosyjskiej.

Największą rzeką wpadającą do morza Kaspijskiego i największą w Europie jest Wołga. Płynąc z wyżyny Wałdajskiej wzdłuż północnego skraju płyty Rosyjskiej, łączy się tu z Oką, nad której poboczną Moskwą leży Moskwa.

Zwróciwszy się na południe, opływa płytę Nadwołżańską, tworząc po prawym brzegu wyniosłości o charakterze górskim. Na tej przestrzeni wpada do niej z Uralu Kama.

Minąwszy płytę Nadwołżańską, wpływa na nizinę Nadkaspij- ' ską i szeroką deltą wpada do morza Kaspijskiego.

Płynąc przez okolice lesiste, przemysłowe i czarnoziemne, urodzajne niwy, łączy Wołga najrozmaitsze krainy jako ważna droga komunikacyjna. Połączona z Newą, Dźwiną północną, Peczorą i Donem, ułatwia transport drzewa i wyrobów przemysłowych w dół biegu, w górę zaś płyną po niej statki naładowane zbożem i naftą.

Jeziora zajmują znaczne obszary północnej części płyty Ro

syjskiej.

Wobec tego, że Rosja rozciąga się na przestrzeni 25 stopni szerokości geogr., muszą być znaczne różnice temperatury między północą a południem. Rrak gór i niewielkie różnice w wzniesieniu ponad poziom morza są przyczyną, że gwałtownych przejść klimatycznych nie spotykamy tutaj, jak na Zachodzie.

na północy 8 miesięcy. W lecie wieją

Klimat jest lądowy, a Rosja krajem przejściowym między Europą i Azją. W zimie wieją na północy i w środku niżu wiatry południowo-zachodnie, łagodzące klimat — na południu wiatry północne i wschodnie, które znacznie oziębiają temperaturę. Zimy trwają na południu trzy miesiące na północy i w środku niżu wiatry zachodnie i północno-zachodnie, sprowadzając tu, zwłaszcza nad Bałtykiem, bogate opady, na południu wieją wiatry z kontynentu, powodując brak opadów letnich. Deszcze padają tu przeważnie na wiosnę i to w postaci gwałtownych ulew. Suche lata są główną przyczyną stepowego charakteru okolic południowych.

Stepy pokryte trawą i bujnem kwieciem na wiosnę, przedstawiają w czasie letniej posuchy obraz „suchego oceanu“, i to tern posępniejszy, im dalej na wschód ku morzu Kaspijskiemu. ^

Ku północy krajobraz się zmienia. Z żyznych pól pokrytych łanami pszenicy na płycie Rosyjskiej, wchodzimy w okolicę, gdzie las miesza się z uprawną ziemią. Dęby, lipy, klony, wiązy i czarne olchy ustępują powoli ku północy brzozom i drzewom szpilkowym, aż na dalekiej północy znikają i one, pozostawiając miejsce mchom i porostom, pokrywającym tundrę.

Nie jest jednak step południowy krainą nieurodzajną. Spotykamy tu często pola pokryte pszenicą i kukuruzą.

Na urodzajnych ziemiach wschodniego Podola kwitnie uprawa buraków cukrowych — na Białej Rusi i nad górnym Dnieprem uprawa lnu, podobnie jak nad górną Wołgą — nad Desną, pobo-

czną Dniepru, uprawa konopi. Tytoń uprawia się w znacznej ilości nad Donem.

Hodowla bydła i chów koni rozwinęły się głównie na północ ®d stepów Nadkaspijskich, na stepach zaś chów owiec. Na dalekiej północy żyje ren, na południowym wschodzie wielbłąd.

Na Wołdze i nad morzem Kaspijskiem kwitnie rybołówstwo.

Górnictwo rozwinęło się w trzech okręgach: środkowo-ro-syjskim, dostarczającym nieco węgla i żelaza, donieckim najbogatszym w węgiel i żelazo, i u r a 1 s k i m koło Permu dostarczającym żelaza, miedzi, złota, srebra, platyny i szlachetnych kamieni.

Soli dostarczają limany i słone jeziorka na stepie Nadkaspijskim.

Rosja jest przeważnie krajem rolniczym. Wprawdzie ziemia uprawna zajmuje tylko ¹/₄ część powierzchni, ale ten właśnie obszar

äfy:

Si

tpsi

*E2

PT -

St'are

¹ "r '■

rrtśfc**^

+ - Tl

ŁSmm

æR^

P*

y-*:.

«*■<

i&S'

98i

■V

ms

'    r H^.... w    j* ' .    .wn

Ä > '    -

X* •*    '    . i .

J/.* ’-

yĄ i>. Ws

w&mÆ

£m

Pki

ÿÉ*>-

SSSâ

^.,1

Fabryka cementu nad rzeką Moskwą. Okręg przemysłowy koło Moskwy.

jest najgęściej zaludniony. Lasy pokrywają prawie połowę powierzchni kraju, a z moczarami i tundrami więcej niż połowę.

Przemysł rozwijał się przed wielką wojną i wewnętrznym przewrotem w Rosji koło Moskwy, Petersburga, nad Dońcem i w Uralu.

rzem

Sieć kolejowa, rzadka na tak wielki obszar, i złe drogi utrudniają handel. Wielkie znaczenie mają kanały i porty nad mo-Czarnem. Do Europy wywoziło się przed wojną płody surowe, przywoziło się zaś z Zachodu wyroby przemysłowe — do Azji odwrotnie.

Ludność Rosji rozpada się na dwie główne grupy : aryjską i mongolską. Grupa pierwsza składa się z ludów słowiańskich : Rosjan, Rusinów i Białorusinów. Rosjanie mieszkają zwartą masą na płycie Rosyjskiej, a w mniejszych grupach na północy i wschodzie, Rusi ni zajmują Ukrainę, wschodnie Podole i wschodni Wołyń, Białorusini dorzecze górnego Dniepru.

Polacy, którzy byli najważniejszym czynnikiem cywilizacyjnym na obszarach należących przed rozbiorami do Polski, tworzą dzisiaj nieliczne grupy wśród ludności Białorusi, Ukrainy, wschodniego Podola i Wołynia.

Przeszło 3 miljony Żydów; mieszka na ziemiach ruskich i bia

łoruskich.

Grupa mongolska rozpada się na ludy fińskie i tatarskie.

Ludy fińskie mieszkają na stokach Uralu, w dorzeczu Peczory i nad Wołgą. Tatarzy mieszkają nad Wołgą i na Krymie, Kirgizi na stepach nad morzem Kaspijskiem obok Baszkirów', pochodzenia fińsko-tatarskiego. Mongołami typowymi są Kałmucy nad morzem Kaspijskiem, wyznający buddaizm. Tatarzy, Kirgizi i Baszkirowie są mahometanami. Samojedzi i fińskie plemiona na wschodzie należą pozornie do kościoła praw'osławTnego, zachowali jednak wiele zwyczajów pogańskich.

Rosjanie, Rusini i Białorusini są prawosławni.

Oświata stoi bardzo nisko.

Kolebką Rosji jest płyta Rosyjska, zwana Wielko-Ro sją.

Od wyżyny Wałdajskiej aż po Doniec sięga ta kraina, pokryta moczarami i lasami na północy, urodzajnemi polami na południu. Tu na przedłużeniu drogi między górną Dźwiną a Dnieprem, nad dopływem Oki, Moskwą, leży stolica Moskwa. Przeszło miljon ludzi mieszkało przed wielką wojną wr tern ognisku handlu i przemysłu. Wyroby tkackie, skórzane, metalowre, fabryki papieru i porcelany rozwijały się tu dzięki kopalniom węgla między sąsiednią Kaługą i Tułą. I te miasta posiadały przemysł fabryczny, zwłaszcza metalowniczy. Fabryki broni i prochu w Kałudze i samowarów w T u-1 e należały do największych. Na wschód od Moskw'y leżący Włodzimierz, jedno z najdawniejszych miast Rosji, posiadał fabryki wyrobów' bawełnianych, podobnie jak starożytny Twer.

Na drodze z Moskwy do Polski leży Smoleńsk w punkcie, gdzie zbiegają się Iinje kolejowe z północy i z zachodu.

Przechodząc z płyty Rosyjskiej wr basen Nad doński i na płytę Nad wołżańską, znajdujemy się w urodzajnej, bezleśnej okolicy, znanej z chowu koni koło Woroneża, leżącego na linji kolejowej, łączącej Moskwę z Kaukazem. Kwitła tu fabrykacja mydła i garbarnie. Dalej na południe wchodzimy w stepow'y kraj nad morzem Azowrskiem, gdzie Rostow, jako port zbożowy, koncentruje handel dorzecza Donu. Stąd na północny wschód przechodzimy na płytę Nadwołżańską. Czarnoziem i step uprawny, pola przewrażnie zasiane żytem. Częste nieurodzaje, panujące tutaj, sprowadzają za sobą głód, powszechną klęskę tych okolic.

Ważniejsze miasta powstały nad Wołgą. Od zbożowTej przystani Rybińska przez fabryczny Jarosław przybywamy do

ogniska handlu Rosji ze Wschodem Niż n ego Nowogrodu, przy ujściu Oki do Wołgi. Na jarmarki, odbywające się tu w lecie, przybywali kupcy z Syberji, Persji, Turanu, Kaukazu i Zachodu. Dziś znaczenie jego upada skutkiem zbudowania kolei Syberyjskiej i Turkiestańskiej. Dla wewnętrznego handlu jest ono jeszcze znaczne.

...iv

<«

■i.'

ji

Niedaleko Wołgi i ujścia Kamy leży handlowy i fabryczny Kazań, wśród osad zamieszkałych przez Tatarów, Czeremisów i Czuwaszów.

W dorzeczu Kamy leży Perm z fabrykami broni.

Z biegiem Wołgi od Kazania mijamy Samarę z licznemi pa-rowemi młynami, dostarczającemi mąki całej Rosji, podobnie jak

Niżny Nowogród. Most na^Oce.

ipr:

rrp)

ki ^ *

■HW¹

•*W-

t«

V-; ,

• „-1 .

fafeô^fe⁻:

.«

£&■£

jn2

młyny Saratowa. Lewy brzeg Wołgi od Saratowa, a od Cary-■cyna i prawy zajmują słone stepy. Hodowla owiec i rybołówstwo są głównem zajęciem mieszkańców tych okolic. W delcie Wołgi leżący Astrachan jest głównym portem morza Kaspijskiego, ważnym ze względu na handel wewnętrzny i z Persją.

Wracając na północ w dorzecze Kamy, przechodzimy w górzystą, lesistą krainę Uralu. Wśród rzadko rozrzuconych osad rosyjskich, fińskich i tatarskich liczne kopalnie wszelkich rud i fabryki wyrobów żelaznych. Z miast leży fabryczny Czelabińsk w miejscu, gdzie rozpoczyna się kolej Syberyjska.

W lesistej, najniższej, licznemi jeziorami pokrytej krainie środkowego Uralu spotykamy również liczne kopalnie, z miast zaś naj-większem ogniskiem przemysłu fabrycznego żeleżniczego jest Jeka-łerynburg.

Dalej ku północy lasy i tundry, pokrywające stoki Uralu, dorzecze Peczory i Dźwiny północnej. Nieliczne osady ludzkie tylko nad rzekami, które są najważniejszemi drogami komunikacyjnemi. Z miast tych Archangielsk, leżący przy ujściu Dźwiny północnej, połączony koleją z Moskwą, ma znaczenie jako port zbożowy i drzewny i ognisko rybołówstwa na północy. Myślistwo, rybołówstwo i gospodarstwo leśne stały się zajęciem nielicznej ludności w tych stronach, podobnie jak w sąsiedniej moczarowatej krainie jezior.

W południowej części, gdzie niedaleko jeziora Pejpus leży Psków i Nowogród nad jeziorem Urnen —dwie potężne republiki kupieckie w średnich wiekach — kwitnie uprawa zboża i lnu ; dalej ku północy lasy, moczary, rzeki i jeziora. Wśród tych jednostajnych ponurych okolic leży Petersburg. Powstanie swoje i rozwój zawdzięcza Newie i połączeniom kanałowym. Jako łącznik między Rosją a europejskim Zachodem stał się Petersburg punktem środkowym Rosji i wielkiem ogniskiem handlu i przemysłu. Schodzą się tu drogi z nad morza Białego i Kaspijskiego, a zatoka Fińska najdalej wrzyna się w kontynent od strony Bałtyku. Wejścia do morza broni twierdza Kronstadt, pierwszy wojenny port >Rosji, -zbudowany na wąskiej wysepce.

Idąc na południe wchodzimy na ziemie, należące dawniej do

Polski.

Krajobraz na Białej Rusi, nad górną Dźwiną i Dnieprem przedstawia się jako mało urodzajna^ błotnista płaszczyzna, przechodząca nad Prypecią w bagniste Polesie. Lasy pokrywają tu ogromne obszary a żyźniejsze przestrzenie znajdują się tylko na wyżej położonych miejscach.

Nad Świsłoczą, dopływem Berezyny, na przecięciu handlowych dróg leży Mińsk, nad Berezyną Bobrujsk, nad Dnieprem M oh ile w.

Wszystkie te miasta mają ludność w znacznej części żydowską, w której rękach znajduje się handel i rzemiosła.

Takie same stosunki panują i na bagnistem i lesistem wsclio-dniem Polesiu. Zboża uprawia się tu mało, ludność zajmuje się przemysłem leśnym, łowiectwem i rybołówstwem.

Na Polesiu stykają się Białorusini z Rusinami, mieszkającymi sia sąsiednim Wołyniu i dalej ku południowi i południowemu wschodowi.

Wschodni Wołyń leży na płycie Czarnomorskiej. Na wschodzie łączy się płyta Wołynia z Ukrainą. Północną część Wołynia graniczącą z Polesiem, słabo zaludnioną, tworzą moczary piaszczyste, pokryte sosnowym borem : południowa urodzajna, gęsto zaludniona, jak sąsiednie Polesie.

Na południe od Wołynia urodzajne Podole, poprzerzynane jarami rzek płynących do Dniestru i Bohu.

Jest to tylko część płyty Podolskiej, reszta bowiem Podola należy do Polski.

Na wschód od Wołynia i Podola, po obu brzegach Dniepru, między Bohem a Dońcem leżą żyzne pola Ukrainy. Tu na stromym brzegu Dniepru leży

starodawna stolica Rusi, Ki- ₍________________________________________

ii?*

j ó w, liczący przeszło 300 tysięcy mieszkańców, ważne •ognisko handlu i przemysłu.

,r

Dzięki licznym zabytkom historycznym, wspaniałym •cerkwiom i pięknemu położeniu należy Kijów do najpiękniejszych miast Ukrainy.

Przemysłowem miastem jest Charków w dorzeczu Dońca. Kwitło tu, podobnie jak w okolicy Białocerkwi i Czerkas, cukrownictwo, uprawa buraków cukrowych stała bowiem przed wielką wojną na Ukrainie wysoko.

Dniepr pod Kijowem.

Tam, gdzie rozpoczynają się porohy Dnieprowe, leżą Kre-meńczug i Ekaterynosław, nad Worsklą Połtawa. Na północny wschód od Kijowa, nad Desną, starożytny Czernichów.

Płyta Podola i Ukrainy przechodzi na południu w dawne Dzikie Pola. Ciągiem dalszym tej stepowej krainy na wschodzie są stepy nad morzem Azowskiem, łączące się ze słonym stepem Nadkaspijskim. Dzięki napływowi ludności w te strony zamienił się step w uprawną ziemię tak, że V2 obszaru tych okolic pokrywają łany pszenicy, pola zasiane kukuruzą lub winnice.

Hodowla bydła i chów owiec, główne dawniej zajęcie ludności, ustępują miejsca rolnictwu.

Wpłynęły na tę zmianę także koleje i rozwój portów czarnomorskich. Z pomiędzy tych portów pierwsze miejsce jako port zbożowy zajęła Odessa, trzecie po Petersburgu i Moskwie miasto Europy wschodniej. Ludność Odessy wynosiła przeszło ¹/₂ miljona.

Nad limanem Bohu leży Nikołajew, nad limanem Dniepru

Cherson. Znaczenie tych portów niewielkie z powodu płytkości ujść rzecznych.

Dalszym ciągiem stepu jest północna część Krymu aż po północne stoki gór Jajła. Tu leży Symferopol, niedaleko zaś dawna stolica chanów tatar-

r- ---------------------,    skich, dziś mała mieścina,

' i Bakczyseraj.

Inny zupełnie krajobraz spotykamy na południowych stokach Jajły. Już od wojennego portu Sebastopola ciągną się klimatyczne i kąpielowe miejscowości, jak Ałupka,Liwadja, Jałta, wśród sadów owocowych i winnic aż do Teodozji. Dawniej kwitły tu kolonje greckie i genueńskie.

Jałta na Krymie.

Od r. 1917 jest Rosja republiką. W pokoju w Rydze zawartym między Rzecząpo-pospolitą Polską a Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Rad i Ukraińską Socjalistyczną Republiką Rad uznały obie układające się strony niepodległość Ukrainy i Białorusi i postanowiły, że wschodnia granica Polski, a więc granica między Polską z jednej, a Ukrainą i Białorusią z drugiej strony zaczyna się na Dźwinie na granicy Łotwy z Rosją, a stąd biegnie dalej na południe ku Zbruczowi aż do jego ujścia do Dniestru.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231793

>

.

i

i

-

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231793

Biblioteka Politechniki Krakowskie]

11-6430