■MB

i

■MMMMM!

mmmmmm

'ii

mmmmmm

mppHH

.....i

ETNOGRAFJA

IV. Kultura duchowa.

ETNOGRAFJA

SŁOWIAŃSKA

ZESZYT PIERWSZY

POŁABIANIE

II

KSIĄŻNICA-ATLAS

"SZ. - SP. AKC.

ZJEDNOCZONE ZAKŁADY KARTOGF FIOZNE I WYDAWNICZE TOW. NAUCZ. SZKÓŁ ŚREDN '

LWÓW- '

%•

•• •

DR. ADAM FISCHER

Profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie

ETNOGRAFJA SŁOWIAŃSKA

Wychodzić będzie w 12 oddzielnych zeszytach.

Treść poszczególnych zeszytów:

I. Połabianie. II. Łużyczanie. III. Polacy. IV. Czesi. V. Słowacy. VI. Słoweńcy. VII. Chorwaci i Serbowie. VIII. Bułgarzy. IX. Mało-rusini. X. Białorusini. XI. Rosjanie. XII. Ogólna charakterystyka et-nografji słowiańskiej.

Poszczególne zeszyty przedstawię zwięźle lecz wyczerpująco zagadnienia etnograficzne, dotyczące wszystkich ludów słowiańskich. Na wstępie będą omówione granice i dzieje obszaru etnograficznego, grupy etniczne, gwarowe i antropologiczne, dzieje badań etnograficznych. Następnie poda autor zawsze dokładny obraz kultury materjal-nej, społecznej i duchowej każdego ludu. Praca prof. A. Fischera podkreśli szczególnie myślistwo, rybactwo i hodowlę zwierząt, uprawę roli, pożywienie, obróbkę surowców, odzież, budownictwo, kształt osad, sprzęty domowe i środki komunikacyjne. Następnie znajdziemy tu szczegóły z zakresu obrzędów narodzinowych, weselnych, pogrzebowych i dorocznych, zwyczajów towarzyskich i domowych, oraz z dziedziny form prawa ludowego. Wreszcie zarys etnografji słowiańskiej uwzględni także wiarę w duchy, czary, lecznictwo ludowe, wyobrażenia o przyrodzie, opowieści, pieśni, przysłowia i zagadki, widowiska, tańce, gry i zabawy, sztukę i muzykę ludową. Tekst objaśnią bardzo liczne, specjalnie wykonane ilustracje i mapy.

Praca, jakkolwiek pisana popularnie w dobrem tego słowa znaczeniu, podaje zasadnicze dane bibljograficzne dla tych wszystkich, którzy chcieliby dokładniej poznać się z różnemi zagadnieniami. Autor usiłował bowiem stworzyć nietylko pewien rodzaj podręcznika

uniwusytt tku N Biblioteka Politechniki Krakowskiej

dostępną dla s

czytelników.

ale także książkę, rch kół polskich

100000231601

iiTL A S

S. A. Roni

LWÓW, CZARNIECKIF

Lt IX i 1 i -

2 - WARSZAWA, NOWY ŚWIAT 59

ETNOGRAFJA

SŁOWIAŃSKA

ZESZYT PIERWSZY

POŁABIANIE

Z 18 ILUSTRACJAMI i 1 MAPĄ

A

Su'ŹŚueM

ATLAS

KSIĄŻNICA

ZJEDNOCZONE ZAKŁADY KARTOGRAFICZNE I WYDAWNICZE TOW. NAUCZ. SZKÓŁ ŚREDN. I WYŻSZ. - SP. AKC.

LWÓW—WA R S Z A WA 19 3 2

sA

a • b^s

³ ^ li

' <

' i

t y Pi 4

<

I W.

> *

X

BIBLIOTEKA 1

glAwma *

i

\'n

*4

A

wy

»

2380

Zakłady Graficzne S. A. Książnica-Atlas we Lwowie.

Aks.

I -s

r*

Treść.

I. Obszar etnograficzny.

Str.

§    1. Granice obszaru .

§ 2. Dzieje obszaru

§ 3. Grupy etniczne

§ 4. Zanik języka połabskiego

II. Kultura materjalna.

§ 5. Myślistwo i rybactwo § 6. Hodowla zwierząt § 7. Uprawa roli § 8. Pożywienie § 9. Obróbka surowców .

§ 10. Odzież.....

§ 11. Budownictwo .

§ 12. Kształt osad .

§ 13. Sprzęty.....

§ 14. Środki komunikacyjne

CO CO <1 ■<!

10

12

16

19

. . 20

21

III. Kultura społeczna.

§ 15. Narodziny dziecka

§ 16. Wesele.....

§ 17. Pogrzeb.....

§ 18. Zwyczaje towarzyskie §19. Prawo ludowe .

§ 20. Zwyczaje doroczne .

22

23

26

27

28

29

IV. Kultura duchowa.

§ 21. Wiara w duchy .

§ 22. Czary......

§ 23. Lecznictwo.....

§ 24. Przyroda.....

§ 25. Opowieści i pieśni § 26. Widowiska ludowe § 27. Sztuka i muzyka ludowa § 28. Tańce, gry i zabawy § 29. Wnioski ogólne

33

34

34

35

36

37

37

38

Spis rycin.

Str.

1.    Ozdoby nadszczytowe z miejscowości: Olszyna, Dołge, Klenow, Trebel.

(Wedle Tetznera i Liineburger Heimatbuch II 38).......

2.    Cepy. Eissendorf pow. Hartburg, oraz Lipę pow. Łuchów. (Liineburger

Heimatbuch II 494)..............

3.    Prządka z Łuchowa około roku 1880. (Wedle Tetznera)

4.    Deseczka tkacka. Marbostel pow. Soltau. (Liineburger Heimatbuch II 501) 12

5.    Strój świąteczny dziewcząt około r. 1880. Salzwedel. (Wedle Tetznera) 13

6.    Państwo młodzi w strojach z około roku 1800. (Wedle Tetznera) .    . 14

7.    Panna młoda. Wustrów. (Liineburger Heimatbuch II 393) .

8.    Strój żałobny w Liineburskiem. (Wedle Muki, Slovane 38)    .    .    .    . 15

9.    Dannenberskie stroje weselne. (Liineburger Heimatbuch II 396) ... 16

10.    Dom z roku 1777. Bielica pow. Łuchów. (Wedle Tetznera) .... 17

11.    Ozdoby nadszczytowe. Dołge pow. Łuchów. (Wedle Tetznera) ... 18

12.    Plac wiejski z brzezinką w głębi. Skreniany pow. Łuchów. (Wedle

Tetznera)...................

13.    Gołąbek drewniany. Harburg. (Liineburger Heimatbuch II 505) ... 20

14.    Nosze. Ramlingen pow. Burgdorf. (Liineburger Heimatbuch II 490)

15.    Orszak weselny w Liineburskiem. (Wedle Muki, Slovane 19).... 23

16.    Wnętrze chaty z drzewem krzyżowem. Artlenburg nad Łabą. (Liine-

burger Heimatbuch II 45)..............

17.    Połabska pieśń weselna. Z rękopisu Kr. Henniga. (Wedle Muki, Slo-

vane 53—4)...................

18.    Czarny jedwabny haft na całunie. Eichholz pow. Winsen. (Liineburger Heimatbuch II 503)

10

. . 11

.    . 14

19

. 21

31

36

POŁABIAN I E

fy

Olszyna,

Ryc. 1. Ozdoby nadszczytowe z miejscowości:

Klenow,

Dołge,

Trebel.

I. Obszar etnograficzny.

§ 1. Granice obszaru. Według Niederlego plemiona po-łabskie mieszkały na obszarze między Łabą, Odrą i Bałtykiem. Prawdopodobnie linja graniczna, oddzielająca Połabian od Łużyczan, szła od Kałwy nad Salą, a przechodząc Łabę, ciągnęła się dalej na wschód prawie do Damny (Dahme), a stąd zwracała się ku północy i przez Bart, Czeczen (Zossen) dochodziła do Kopjeniku (Kópenick) nad Sprewą. Dalej linja ta szła na wschód wzdłuż Sprewy przez Furstenwalde i aż do Aurith nad Odrą. Odtąd zaczynała się granica połabsko-polska, która biegła ku północy wzdłuż Odry aż do ujścia Warty, poczem Odra oddzielała już plemiona połabskie od pomorskich.

Przekonania te zasadniczo poprawił T. Milewski przez badania, przeprowadzone nad językiem Połabian (Slavia occiden-talis X 124—152; Język Polski 1931, 65—75). W wyniku tych poszukiwań linja graniczna między Połabianami i Pomorzanami przesuwa się daleko na zachód. Okazuje się, że istotnymi Połabianami byli Drzewianie i Brzeżanie. Połabowie, Doszanie i Lu-cice tworzyli grupę przejściową. Natomiast Obodryci i narzecza rańskie należą już do grupy pomorskiej, więc właściwie do grupy polskiej.

Połabianie ulegli już w średniowieczu prawie zupełnej germanizacji, a najdłużej opierali się wśród nich Drzewianie (Drewjanie), którzy mieszkali niegdyś we wschodniej części Hannoweru, w księstwie liineburskiem, nad zdążającą do Łaby rzeką Jaseł (Jeetzel), w okolicach Łuchowa, Dannenbergu, Gar-

Etnografja słowiańska.

towa i Wustrowa. Na obszarach tych mowa połabska żyła jeszcze w w. XVII, a wymarła dopiero w pierwszej połowie XVIII w.: terytorjum liineburskie przechowało do dziś swój słowiański etnograficzny charakter i nosi często nazwę „Liineburger lub Hannoversches Wendland“.

Zasiąg plemion połabskich podaje L. Niederle na mapie w Slo-vanskę Starożitnosti Dii III, oraz E. Muka w pracy p. t. Die Grenzen des sorbischen Sprachgebietes in alter Zeit. Arch. f. slav. Phil. XXVI, 543—559.

§ 2. Dzieje obszaru. Słowianie połabscy w okresie swego rozkwitu przeszli nietylko poza Łabę, ale i poza Limes sorabicus, zbudowany przez Karola Wielkiego w celu powstrzymania ekspansji słowiańskiej na zachód. Połabianie, o ile można tę całą grupę tak nazywać, dzielili się na wiele drobniejszych plemion, z których szczególnie wyróżniali się Weleci czyli Lucice, zaliczani dawniej do Połabian Obodryci, oraz załabscy Przewianie, wspomniani już w r. 1004 w przywileju Henryka II. Wogóle zaś o plemionach połabskich mamy wzmianki znacznie dawniejsze, które są szczególnie częste w okresie walk Karola W. z Sasami; wspominają o Połabianach: Einhart (f 840), Widukind (f 968), Tietmar merseburski (f 1018), Adam bremeński (1075), Helmold (ok. 1172), Saxo Gramatyk (1181—1208). Wśród tych różnych grup tylko Weleci prowadzą politykę słowiańską, natomiast Obodryci i Połabowie pomagają Frankom przeciw Sasom i We-letom. Oczywiście, wynikiem tej polityki było opanowanie kraju przez hrabiów luchowskich (1145—1317), a następnie Welfów, którzy panują nad „Wendlandema aż do r. 1866.

Pewne materjały do tych zagadnień podaje K. Wachowski, Słowiańszczyzna zachodnia I. Warszawa 1902; Fr. Tetzner, Die Slawen in Deutschland. Braunschweig 1902, s. 350—351; A. Pawiń-ski, Połabskije Sławjane. Petersburg 1871.

§ 3. Grupy etniczne. Na obszarze, który Niederle określa jako połabski, mieszkała wielka liczba plemion, mniej lub więcej do siebie zbliżonych. Od połowy VIII wieku główną rolę odgrywają dwie grupy: Obodryci i Lutycy (Lucice), zwani też Wele-tami. Wedle T. Milewskiego Drzewianie nie należą do żadnej z tych grup, ale są Połabianami w istotnem tego słowa znaczeniu.

Grupa połabsko-drzewiańska dzieliła się z pewnością na mniejsze grupy etniczne i językowe; nazwy miejscowe wskazują na istnienie niektórych grup lokalnych, jak: Dolanie, Droganie, Zagoranie, Kry wieże. Rękopis p.t. „Griindliche Nachricht von dem wendischen Pago Drawantt podaje, że obszar Drawenji dzieli się na dwie części, północną z 17 parafjami kościelnemi, jak Lilchow, Dannenberg i t. d., oraz na wschodnią z 10 innemi parafjami. Dawne zróżniczkowania terytorjalne przechowały się również w różnych okręgach naprawy dróg prawie do chwili obecnej. Mamy tu osiem okręgów mniejszych, jak: 1) Górna i Dolna Drawenja, 2) Gain lub Chejn, 3) Nóring wsie na płd.-zachód i płd.-wschód od Wustrowa, 4) Lemgo lub Lemgow, 5) Haiden, 6) Brócking, 7) Łucje, 8) Schweinmark.

Różne plemiona Słowian połabskich dokładnie wylicza L. Nie der le, Slovanske starożitnosti III. Praha 1927, s. 75, 124—131. Prw. Muka, Szczątki. MPKJ I, 386, 398; Muka, Slovane 11—12; T. Milewski, Zachodnia granica pomorskiego obszaru językowego w wiekach średnich. Slavia occidentalis. X, 124—152.

§ 4. Zanik języka połabskiego. Połabianie przypisywali swoje przywileje Karolowi Wielkiemu, ale też od tego czasu, z powodu kolonizacji kraju przez Franków i Bawarów, ulegali powolnemu wynarodowieniu. Ponieważ obszar leżał na ważnej drodze handlowej, idącej z Lipska do Hamburga, więc wpływy niemieckie przenikały tern raźniej. Mowa połabska znikała, bo była prześladowana. W r. 1409 Rada miejska w Liineburgu odmawia obywatelstwa miejskiego Wendom, podobnie też w r. 1421 w Salzwedel wykluczono Słowian od udziału w Radzie miejskiej i w przeważnej części stowarzyszeń i cechów, a w Olszynie jeszcze w r. 1619 istnieje zakaz żenienia się z Wendkami; sprawozdanie z wizytacji kościelnej z r. 1672 wyraźnie podkreśla: „Es ist auch allen Wenden verboten in Gegenwart der Geistli-chen kein Wort wendisch zu sprechen“. W takich warunkach literatura połabska właściwie nie istniała; możliwe, że były jakieś krótkie połabskie modlitwy i pieśni, ale oficjalnie nawet Modlitwa Pańska nie miała ustalonego tekstu.

Stąd już w drugiej połowie XVII w. język zamierał. Na obumierające szczątki zwrócili uwagę zamiłowani w przeszłości ludzie i chcieli je dla pamięci przyszłych pokoleń uratować od zagłady. W tych dopiero czasach, z końcem XVII w. i w początkach XVIII w., powstają zapiski słownikowe i nieliczne teksty, zapisane błędnie, ponieważ zbieracze Niemcy zwykle słabo rozumieli połabszczyznę. Istnieją więc najpierw takie anonimowe słowniczki, jużto wydane w Leibniza Collectanea etymologica (1717), jużto wyzyskane przez J. F. Pfeffingera i J. G. Domeiera. Szczególnie obszerny słownik niemiecko-połabski ułożył Krystjan Hennig w Wustrowie, na podstawie zapisek wieśniaka ze wsi Klenow (ok. 1705 r.).

Wiele cennego materjału zgromadził Jan Parum Schulz (ur. 1678, um. ok. 1740), karczmarz ze wsi Życin (Siithen) w pa-rafji Kiisten. Pochodził on z rodziny, która znała doskonale język połabski, i dlatego w r. 1725 postanowił zapisywać wyrazy połabskie, ponieważ miał to doskonałe odczucie, iż język ten wówczas już zamierał. Parum Schulz uzasadnił to w słowach: „Ich bin ein Mann von 47 Jahren, wenn mit mir und den noch drey Personen es vorbey ist in unserem Dorf, alsdann wird wohl niemand recht wissen, wie ein Hund auf Wendisch genannt wird“. Niezwykły ten samouk ułożył kronikę swej parafji, w której, obok spostrzeżeń o starych zwyczajach i różnych wydarzeniach, pozostawił zbiór wyrazów i zwrotów w mowie rodzimej z niemieckim przekładem. Częściową kopją tej pracy jest rękopis w Bibljotece Zakładu N. im. Ossolińskich, oznaczony sygnaturą 26, p. t. „Abschrift eines von einem Wendischen Bauren Namens Johann Parum Schulz aus Siithen Amts Luchow zusam-men getragenen Manuskripts enthaltend allerley Erzhhlungen aus der Wendischen Gegend um Luchow und ein kleines Wen-disches Lexikon“. Materjały językoznawcze tego rękopisu opracował swego czasu A. Kalina (RWF XVIII, XXI).

Bardzo możliwe, że kopja rękopisu została sporządzona na polecenie Jana hr. Potockiego, który we wrześniu 1794 roku bawił w Liichowie, dowiedział się o istnieniu Kroniki Schulza i polecił zrobić kopję tego dzieła. (J. Potocki, Voyage dans ąueląues parties de la Basse-Saxe pour la recherche des anti-quitćs slaves ou vendes. Hambourg 1795, s. 42). Kopja lwowska posiada jednak przy końcu charakterystyczną wzmiankę, z której wynika, że tekst kroniki kopjowali w r. 1782 Joachim Christoph Mente oraz Johann Heinrich Mente. Stąd powstają pewne wątpliwości, czy kopja Bibljoteki Ossolińskich jest identyczna z tekstem, sporządzonym dla Jana Potockiego. W każdym razie rękopis Bibljoteki Ossolińskich jest bardzo wartościowy, ponieważ zaginiony oryginał Kroniki Parum Schulza widział ostatni raz Hilferding, wypisał z niej tylko materjały językowe, natomiast zupełnie nie zajmował się bliżej zapiskami ludoznawczemi. Mylne więc są informacje, zwykle podawane w różnych pracach, jakoby Hilferding ogłosił tekst całej kroniki Jana Parum Schulza. Kronika Parum Schulza, oraz sprawozdanie z wizytacji, dokonanej na obszarze limeburskim w r. 1671 przez superintendenta Joachima Hildebrandta, pozwalają na dość dokładne odtworzenie etnografji Drzewian załabskich.

W wieku XVIII zajmowali się połabskiemi resztkami języko-wemi jeszcze inni, jak burmistrz Muller z Luchowa, Domeier, a wreszcie Hintz, sekretarz powiatowy w Lii chowie. Materjały te ujął w pewną całość J. H. Jugler, fizyk okręgowy w Liine-burgu, i z początkiem XIX wieku opracował słownik połabski, który później był dla Schleichera podstawą dla odbudowania gramatyki połabskiej. Studja te posunęły poważnie naprzód prace T. Lehr-Spławińskiego, zwłaszcza „Gramatyka połabska“ (Lwów 1929).

Wedle Juglera w roku 1751 nie było już nikogo, mówiącego językiem połabskim. Wedle innych relacyj w r. 1798 umarł we wsi Kremlin pow. liichowskiego włościanin Warac (Warratz), który ostatni jeszcze umiał odmówić w języku przodków modlitwę Pańską. Wzmianka w lokalnem czasopiśmie ltineburskiem p. t. Neues vaterlandisches Archiv, 1832 I s. 205—6, zaznacza, że niektórzy chłopi znają jeszcze do pewnego stopnia język słowiański. Tetznerowi (1902) opowiadał stary nauczyciel, że w Ktisten koło Luchowa i w sąsiedztwie wójt zwoływał chłopów krótkiem zdaniem połabskiem. O szczątkowem istnieniu języka połabskiego z początkiem XIX wieku wspominają też badacze niemieccy, jak Hennings i Wersebe. Ponoć Smoljer dostał nawet jeszcze list połabski do zbadania. (Kraj 1899 I, nr. 13, s. 13). Mimo tych bardzo wątpliwych rozprószonych świadectw, można przypuścić, że z końcem XVIII w. połabszczyzna już wymarła; ponieważ jednak to wymarcie nastąpiło we względnie niedalekiej przeszłości, dlatego w niniejszym zarysie etnografji słowiańskiej grupie tej poświęcamy ogólną charakterystykę narówni z innemi ludami, a to tern bardziej, że Drzewianie byli Polakom bardzo bliscy, oraz że nawet po utracie języka długo jeszcze zachowali pewne odrębności etniczne.

Literatura, dotycząca zagadnień językowych połabskich, jest bardzo obfita, więc poprzestanę tylko na podkreśleniu prac najważniejszych: A. Kalina, Jana Parum Szulcego Słownik języka połabskiego. RWF XVIII, XXI; P. Kuhnel, Finden sich noch Spuren der Slawen iin mittleren und westlichen Hannover? Forschungen z. Geschichte Nieder-sachsens I 5. Hannover u. Leipzig 1907; P. Kiihnel, Die slavischen Orts- und Flurnamen im Liineburgischen. Hannover 1902; E. Muka, Szczątki języka połabskiego Wendów liineburskich. MPKJ I 313 — 569 ; K. Nitsch, Stosunki pokrewieństwa języków lechickich. MPKJ III 1—57 (Stosunek polskiego do połabskiego, 7—20); Pful, Pomniki Połobian Słowj., Ćasopis Tow. Mać. Serbskeje, 1863 XVI 28—138, XVII 141—195, 199—241; P. Rost, Sprachreste d. Dravano-Polaben im Hannóverschen. Leipzig 1907; A. Schleićher, Laut- und Formen-lehre d. polabischeń Sprache. Petersburg 1871; Fr. Tetzner, Die Drawehner im hannoverschen Wendlande um das Jahr 1700. Globus T. 81, s. 253—256, 269—273; H. Wit te, Wendische Bevolkerungs-reste. Stuttgart 1905; J. Warmbold, Beitrage zur Geschichte des hannoverschen Wendlandes. Liichow 1895; Prace filologiczne, XIV 547.

Bibljografję tych różnych zagadnień podaje E. Mucke, Biblio-graphie der Literatur iiber d. Luneburger Wenden und d. Wendland. SA. aus d. Zeitschrift d. historischen Vereins f. Niedersachsen, 1908, oraz w pracy: Slovane. Praha 1904, 62—70.

Do dnia dzisiejszego jednak przetrwały ślady połabskie w zachowanych nazwach miejscowości oraz w gwarze miejscowej, która tak w słownictwie jak w cechach fonetycznych zawiera dawne pierwiastki połabskie. Także nazwiska rodowe świadczą o słowiańskiej przeszłości tych obszarów. Świadomość tego istniała doniedawna jeszcze na terenach liineburskich. Kiedy Jagić zwrócił się do prof. Zimmera z Gryfji, ten udzielił mu informacyj na podstawie listu Knesebecka, naczelnika powiatu łuchowskiego, że w powiecie łuchowskim (Liichow) i w części pow. dannenberskiego mieszka około 20.000 obodryckich Wendów, których ostre rysy twarzy, ciemny kolor włosów i prędki sposób mówienia odróżniają od sąsiadów, a nawet w ich narzeczu dolnoniemieckiem zachodzą wyrazy słowiańskie.

O zagadnieniach tych informuje nas E. K u c k w pracy: Zur Volks-sprache des Luneburger Landes (Luneburger Heimatbuch II 199—200, 244—5), a o nazwach miejscowości L. Buckmann w pracy p. t. Orts- und Flurnamen (Luneburger Heimatbuch II 161 —166). Prw. Nadmorski, Połabianie i Słowińcy, Wisła XVI 142.

II. Kultura materjalna.

§ 5. Myślistwo i rybactwo. Na obszarach połabskich było niegdyś poddostatkiem zwierzyny, a zarówno nazwy miejscowości jak i zapiski świadczą, że nie brakowało nawet bobrów, niedźwiedzi i rysia. Ostatniego bobra zastrzelono w r. 1819 koło Domielic (Dómitz), a ostatniego rysia zabito w Gordach (Gohrde) w r. 1677. Znacznie wcześniej zniknęły na tym terenie niedźwiedzie, a opowieści o ostatnich niedźwiedziach mają już charakter podaniowy. Zwierzęta te nie zginęły jedynie od kuli, lecz także od różnych sideł i pułapek. O lisich jamach wspomina jeszcze Jan Parum Schulz (Rkp. Ossol. 26, karta 20), a słowniki połabskie znają także stępicę.

Nad Łabą oddawna rozwinięte było rybactwo, w którem prócz zwykłych wędek i sieci stosuje się też specjalne sposoby, np. do węgorza, oraz ustawia rozmaite zastawki, plecione nieraz na paręset metrów długości. Nadto używa lud rybackich czerpaków, zwanych kjeser. (Perwolf, Germ. bałt. Sławjan, 56).

Szczegóły, dotyczące rybactwa i myślistwa, podaje Liineburger Hei-matbuch, T. I 269—270, 424—446.

§ 6. Hodowla zwierząt. Dawne połabskie póstweiłz (Rkp. Ossol. 26, k. 19), t. j. pastwisko, zmieniło swój charakter. Przeważnie koń, a nie wół, jest roboczem zwierzęciem gospodarczem. W rasach bydła znika dawna rozmaitość; szczególnie dawne czerwone bydło ustąpiło przed czarnem bydłem, a utrzymało się tylko w Altenwerder. Rodzime rasy nierogacizny ustąpiły przed rasą angielską, sprowadzaną stale od r. 1846. Rozwinęła się bardzo hodowla kóz, natomiast owiec hoduje się raczej mniej.

Wedle wzmianki z r. 812, Słowianie połabscy składali opłaty w wosku pszczelnym. Również dawne połabskie nazwy gruntowe świadczą, że były tu liczne barcie większe i mniejsze, bartnicy, a także ogrodzona pasieka.

Na drzewach leśnych istniały także dzikie barcie, zwane swepet. Nazwa znana jest także Polsce północno-wschodniej, jak to wynika z postanowień Statutu Litewskiego, że „ktoby swie-piet umyślnie w czyim lesie porąbał i miód wybrał, ma za to sześć rubli groszy zapłacić“. Nazwę i rzecz znali Słowianie wschodni. Jest to więc jedna z tych cech kulturowych, wspólnych Połabiu i Rusi.

Nadto lud używał także uli waul kłodowych i skrzynkowych, obecnie jednak prawie powszechnie panuje już ul słomiany. W r. 1857 istnieje jeszcze w Luneburskiem 140.000 pni, a w r. 1907 wprawdzie tylko 66.234, lecz mimo to kilkakrotnie więcej, aniżeli na innych obszarach niemieckich. Fakt ten jest oczywiście także jedną z pozostałości słowiańskich.

Hodowlę zwierząt w chwili obecnej omawia Liineburger Heimat-buch I 329—345. O bartnictwie podają wzmianki: Niederle, Slov. Staroż. III 164; Liineburger Heimatbuch II 88—89; K. E. Muka, Szczątki języka Wendów luneburskich. MPKJ I 400, 433, 480. Dawne przepisy pszczelarskie podaje kopja rękopisu Parum Schulza (Rkp. Oss. nr. 26, k. 67 — 72). Obecny stan pszczelarstwa przedstawia Liineburger Heimatbuch I 345—352; L. Armbruster, Der Bienenstand ais vol-kerkundliches Denkmal. Neumiinster 1926, 129; Fr. Miklosich, Lexicon palaeoslovenico-graeco-latinum. Vindobonae 1862—65, s. 825; Miklosich, Etymologisches Worterbuch. Wien 1886, s. 330.

§ 7. Uprawa roli. Połabianie stosowali niegdyś do uprawy roli różne prymitywne narzędzia rolnicze. Do wzruszania ziemi używano zwykłej kopaczki, zwanej kjiipal, a także radła i pługa drewnianego. Część takiego radła, ciągnionego przez woły, nazywała się preylabe (Ztschr. f. slav. Phil. I 56). Znaczenie tego wyrazu, niedość jasnego dla badaczy połabszczyzny, objaśnia huculski i pokucki prydołob na określenie grządziela w radie (B. Hrinczenko, Słowar ukr. jazyka, I 415; W. Szuchiewicz, Hu-culszczyna, I 165). Mamy tu prawdopodobnie zachowaną starą nazwę na określenie grządziela w radie, a zarazem jeszcze jeden przykład na podobieństwa połabsko-ruskie. Te stare narzędzia rolnicze, używane jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku, posiadało muzeum w Ltibeln.

W związku z tern możemy zauważyć, że jako miara ziemi około r. 1450 znajduje się tutaj albo „pług“ albo „radło“. Radło o połowę mniejsze od pługa występuje zwykle raczej we wsiach słowiańskich i po tern w dawnych inwentarzach uczeni niemieccy odróżniają, czy mamy do czynienia z wsią słowiańską, czy niemiecką. Zasada ta jednak dla połowy XV wieku jest bardzo wątpliwa. Dawniej były w użyciu także brony drewniane, sierpy, kosy i sianie ręką, dziś na tych obszarach zastąpiła wszystkie te narzędzia maszyna.

Połabianie uprawiali nietylko rozmaite zboża, lecz także warzywa. Mamy nazwy miejscowe Sieleitz, Zieleitz od st.-poł. zeliśte, t. j. ogród warzywny. Ogród ten był wspólny dla całej wsi, a każdy gospodarz miał w nim kawałek ziemi pod uprawę jarzyny i kapusty; wspólnota ta trwała aż do nastąpienia podziału w pierwszej połowie XIX wieku. Ogród ów leżał zwykle przy jedynym wjeździe do wsi, przeważnie też po wyższej stronie wsi, otaczał go zaś żywopłot z tarniny lub wierzby dla ochrony przed bydłem i zwierzyną. Natomiast na niższej stronie wsi drawieńskich, bardziej moczarowatej, znajdował się zwykle las gminny, t. zw. brezinka (ryc. 12), którego używało się na wspólne pastwisko dla nierogacizny.

Na obszarach tych mamy już oddawna liczne sady, zwłaszcza grusze.

O dawnych narzędziach rolniczych świadczą nazwy, spotykane u J. P. Szulcego, wyd. A. Kaliny, RWF XVIII 61; T. Lehr-Spła-wiński, Gramatyka połabska 68, 89, 97 i n. Nadto prw. Tetz-ner, Slawen 366; Liineburger Heimatbuch 1 302—328, 11 59; Muka, Szczątki MPKJ I 425—6; K. Tymieniecki, Ludność wiejska w krajach połabskich. Slavia occidentalis I, 7; J. Perwolf, Germ. bałt. Sławjan. Petersburg. 1876, 41, 53.

§ 8. Pożywienie. Niegdyś zbierano zapewne także różne płody, dziko rosnące, zwłaszcza jagody były bardzo ulubione; może o tern świadczyć fakt, że w luneburskich gwarach niemieckich przetrwała słowiańska nazwa tych jagód, jak zerneitsche (czernica), muleitzen (malina), Preisselbeere (brusznica); jest także sauneiłza na określenie poziomki. Dziś na Połabszczyźnie lud jada pięć razy dziennie: o 6-ej godzinie pierwsze śniadanie, o 9-ej drugie śniadanie, między 12 a 1 obiad, o 4-ej podwieczorek, a między 7 i 9-tą wieczerzę. Za czasów pastora Ch. Hen-niga, a więc z końcem XVII wieku, jadano nawet sześć razy dziennie: 1) pridiibed (przedobiad), 2) uiibod (obiad), 3) pred-jauzeinak (mały obiad), 4) jauzeina (główny obiad), 5) pridcerek (podwieczorek), 6) uicera (wieczerza). Dawniej jadało się przeważnie kapustę (ceruene żeli), groch, soczewicę, bób, a dziś

oczywiście w to miejsce weszły ziemniaki i chleb pszeniczny. Na uroczystości rodzinne i doroczne podaje się pieczyste, ryby, kiełbasy i różnego rodzaju pieczywa. W dawnych zabytkach językowych, a szczególnie w gwarze potomków liineburskich Wendów, mamy liczne nazwy na określenie tych dawnych pieczy w. Wyrażenie kollatz = kołacz odpowiada ogólnosłowiańskiej nazwie na określenie okrągłego pieczywa pszennego (MPKJ I 422). Jakiemś świątecznem pieczywem z mąki pszennej był także chleb, zwany mikę. Także pieczywo, zwane pageleitz, odpowiada połabskiej pa-kulaicy, pokolicy. Mianem tern określa się bułkę w kształcie podkowy, którą chętnie jadano przy piwie. Wedle zapatrywania Wendów liineburskich, kształt nadano bułce ze względu na kształt osad, budowanych w podkowę. Również płaski placek, zwany pomel lub pamel, pochodzi od połabskiego pomel (MPKJ I 424).

Dawniej stosowano tu narzędzia do przygotowywania pożywienia podobne, jak i u innych Słowian. Obecnie możemy zauważyć żarna już tylko w muzeach połab-skich. Ciekawe cepy znaleziono również na tych obszarach. Mamy tu bowiem cepy nie-tylko dwukapicowe, o kapach drewnianych lub skórzanych, przyczem czasem dzierżak i bijak są jednakowo długie, ale także cepy, łączone strzemionkiem dębowem, posiadające dzierżak jednokapicowy, a bijak przytwierdzony jakby ogniwkowo (ryc. 2).

li y

,1

SI

ii

Ryc. 2. Cepy. Eissen-dorf pow. Harburg, oraz Lipę pow. Łuchów.

O zagadnieniach, łączących się z pożywieniem, wspominają następujące prace: R. Andree, Braunschweiger Volkskunde. 2 wyd. Braunschweig 1901, 504; Muka, Szczątki. MPKJ I 422—424; Tetż-ner, Slawen 366; Luneburger Heimatbuch II 494 (rysunki różnych typów cepów); J. Perwolf, Germanizacja bałtijskich Sławjan. Petersburg 1876, 54.

§ 9. Obróbka surowców. Dawniej lud przerabiał wiele surowców, dziś odbywa się to w zakresie ograniczonym. Z surowców mineralnych do dziś ma swoje znaczenie glina, używana przy budowie domu, zwłaszcza przy wylepianiu podłogi, pieca i t. d.

Znacznie większe zastosowanie znajdują surowce roślinne. Drzewo, a zwłaszcza dąb, ma dotąd znaczenie przy budowie domu. Nadto oddawna istnieje tu koszykarstwo. W wyrażeniu korzier, kurzier, istniejącem w dialekcie niemieckim Wendów ltineburskich, mamy pozostałość dawnego połabskiego korcir czyli koszykarz, wyrabiający koszyki wierzbowe, używane dawniej jako miara na zboże (stpoł. korzec).

Szczególnie powszechna jest dotąd praca koło obróbki lnu. Do dziś przetrwały też rozmaite narzędzia do obróbki lnu, jak czesadła, motowidła, kołowrotki i t. d., lecz przeważnie o formach nowszych. Nazwa leineitz w gwarze liineburskiej oznacza grzebień tkacki i odpowiada dawnej połabskiej nazwie lanaića. U Parum Schulza mamy także nazwę na wrzeciono (writene). Przykłady te świadczą, że obróbka lnu była połabskim Słowia

nom dobrze znana.

Wedle Parum Schulza w połowie XVII wieku zostały do Karmie (Carmitz) sprowadzone kołowrotki z Holsteinu. Dawniej były w użyciu tylko wrzeciona i przęślice, a sprowadzony wtedy do wsi czworonożny kołowrotek wywarł niezwykłe wrażenie, choć zrazu nie umiały niewiasty nim się posługiwać. (Rkp. Oss.

26, k. 44).

Len był niegdyś jednym z głównych produktów na obszarze stepu liineburskiego.

Targi w Olszynie (Ulzen) były pod względem lnu daleko znane. Później uprawa lnu zmniejszała się coraz bardziej, a dopiero w czasie wojny produkcja wzrosła. Obecnie jeszcze płótno własnej roboty jest dumą każdej gospodyni.

Statystyka z r. 1911 wykazała w rejencji liineburskiej 11.503 warsztatów tkackich, z których większa część przypada na powiaty Fallingbostel, Lti-chow, Ulzen, Isenhagen i Dan-

nenberg. W tej liczbie było Ryc. 3. Prządka z Łuchowa ok. r. 1

IV

ES

•A

\M

l 8'8LI0Tf,/l

i    SLÓ\ .    «,

/f'Q>

jeszcze wiele warsztatów starego typu bez nowoczesnych mechanicznych ulepszeń. Również narzędzia, służące do przygotowywania włókna, jak cierlice, szczotki, motowidła, mają formę dawną. Nie brak też tak charakterystycznej dla Słowian deseczki

u,

im

tkackiej (ryc. 4). W związku z temi zamiłowaniami do I przeróbki włókna /1 lnianego powstają /1 wspólne zebrania towarzyskie, t. z w. prządki.

Ryc. 4. Deseczka tkacka. Marbostel, pow. Soltau.

Z surowców zwierzęcych na szczególną uwagę zasługują różne fazy obróbki wełny. Wełna bywa często barwiona, a dopiero później odbywa się czesanie, gremplowanie, a wreszcie ewentualne nawijanie nici na szpulerze.

Do zagadnień obróbki surowców rozprószone wzmianki możemy znaleźć w następujących pracach: Muka, Szczątki, MPKJ I 422; Tetzner, Slawen 363—365; Szulce, Słownik, wyd. Kalina RWF XVIII 37, 67; Liineburger Heimatbuch I 325, II 500—501; E. Kiick, Das alte Bauernleben der Liineburger Heide. Leipzig 1906, 86 —120.

§ 10. Odzież. Ludowe stroje połabskie trwały znacznie dłużej, aniżeli język, i dopiero w latach 1870—1880 zaczynają nagle gwałtownie zanikać. O dawnych strojach poucza nas już Parum Schulz, tak przez zestawienie odnośnego słownictwa, jak opisy zmieniającej się mody, zwłaszcza na polu kobiecego ubrania głowy. (Rkp. Ossol. nr. 26, k. 22—23). Około roku 1900 jeszcze tylko w Łuchowie, Błocie, Chiistnie, Siibelinie, Mojkowicach i Sateminie przy uroczystościach kościelnych noszą niewiasty starodawne czarne suknie, białe koronkowe lub wyszywane chustki i czarne czapeczki, przystrojone białym kreponem. Przeważnie jednak odzież ta skrywa się w skrzyni pamiątek rodzinnych, skąd powoli przechodzi do muzeów, zwłaszcza do zbiorów ltineburskich.

Męski strój już w połowie XIX wieku nie zawiera nic szczególnego, natomiast odzież kobieca posiada wówczas jeszcze wiele

cech dawnych. W odzieniu tem należy jednak wyróżnić ubrania powszednie, robocze, świąteczne i obrzędowe.

Powszednie odzienie kobiece składa się z krótkiej wełnianej sukni w czarne i czerwone paski u dziewcząt, a czarne i zielone paski u mężatek, oraz z czarnego, głęboko wyciętego gorsecika bez rękawów. Koszulę noszono z grubego płótna, o krótkich rękawach wyżej łokcia (ryc. 3). Do tego stroju należała chustka barwna u dziewcząt, a ciemna u mężatek. Przód sukni osłaniał krótki, ale szeroki fartuch z jasnego płótna. Głowę przystrajał zwykły czerwony czepeczek z barwnemi wstążkami. Po r. 1700 noszą barwne czepki, wyszywane w złote kwiaty (Rkp. Ossol. 26, k. 27).

hm

ii

Również ubranie świąteczne odznacza się większą barwnością u dziewcząt niż u mężatek, a wogóle im starsza niewiasta, tem strój bywa prostszy i ciemniejszy w barwie. Do stroju świątecznego należy długa suknia o licznych fałdach, którą okrywa się szerokim, jedwabnym i kwiecistym fartuchem. Na święto ubiera się też czarny sukienny kabat, o rękawach marszczonych u mężatek, a gładkich u dziewcząt. Na kabacie nosi się barwną jedwabną chustkę. Na głowę ubiera się czepek czerwony, który związuje się na wstążki pod brodą, a wstążki te zwieszają się podobnie, jak wstążki jedwabne, zdobiące tył głowy. W takim stroju chodzą dziewczęta także na tańce i muzykę (ryc. 5). W stroju obrzędowym występuje jeszcze większa barwność, szczególnie przy chrzcinach i weselach.

Ryc. 5. Strój świąteczny ok. 1880 r. Salzwedel.

Drużki, swachy i kumy noszą zamiast kabatów jedwabne chustki z frendzlami i marszczone krezy z dwiema kwieci-stemi wstążkami. Szczególnie uroczystą i drogą ozdobą głowy był złoty czepiec, który nosiły zawsze kumy i swachy.

Panna młoda ma na głowie srebrną lub mirtową koronę, od której spływają kwieciste wstążki aż po kraj jedwabnej chustki. Podobne wstążki zdobią barwne wianeczki drużek. Dawniej stroje te były jeszcze bardziej oryginalne, a panna młoda w parafji

SA

wustrowskiej przystrajała się w wianek zielony, obwieszony szerokiemi wstążkami, sięgającemi aż do ziemi, a zakrywającemi nawet oblicze (ryc. 7). W zimie do stroju uroczystego należy jeszcze ciemny sukienny płaszcz, który, ze względu na swą praktyczną formę, najdłużej utrzymał się u Wendów liineburskich.

-V"

9,-f

Jfś®

/f

% VI

•w

Li

11* r

.rdgw.; ,’l

* I ^ rTT!

v*

U*

’ ■ /1< *-*:N

':--■-■^

i *-4

ji

.A.,. f

H-4

Ryc. 7. Panna młoda. Wustrów.

Ryc. 6. Państwo młodzi w strojach ok. r. 1800.

Zwykle strój żałobny po bliskich krewnych składa się

Oczywiście, w czasie żałoby noszono pewien specjalny strój. Żałoba po bardzo bliskich krewnych trwała do półtora roku, a zarówno niewiasty, obowiązane do niej, jak płaczki-żałobnice prawie do połowy XIX wieku zawijały się przy pogrzebie w proste białe płachty, podobnie jak na Łużycach i na Pomorzu.

z czarnej sukni, czarnego kaftana, z białego, szerokiego fartucha i białej chustki na szyję. Do tego nosi się czepek o kroju świątecznym, lecz cały czarny. Tylko nad czołem kraj czepka był

obłożony białą wstążką, jakby czółkiem, zwanem po połabsku piętki, która to nazwa została nawet w dialekcie niemieckim.

(Ryc. 8). Przy mniejszej żałobie za dalszymi krewnymi wszystkie białe części ubrania żałobnego zastępuje się czarnemi. W ten sposób nosi się żałobę przez 4—6 tygodni, poczem przez okres następnych 4—6 tygodni przechodzi się kolejno do coraz to jaśniejszych barw.

'l'r

Około r. 1880 tak dziewczęta starsze, jak kobiety do 50 roku życia, nosiły specjalne stroje przy przystępowaniu do Komunji św. Wówczas obowiązywała suknia czarna, jak przy żałobie, szeroki biały fartuch, bogato wyszywany; zamiast kaftanika (u dziewcząt) lub na nim (u mężatek) nosiły liineburskie niewiasty wielką, białą, kwiecistą chustkę batystową, przewiązaną nakrzyż, a na krajach zdobną w koronki, większe u dziewcząt, a mniejsze u mężatek. Nadto na szyi noszono wtedy kryzę, przystrojoną w sztuczne kwiaty oraz wstążki jedwabne, zwieszające się aż do fartucha. Ręce ubierano aż po łokcie w czarne lub ciemne jedwabne rękawice, przyczem u mężatek rękawice te były krótkie, ze względu na kaftanik o długich rękawach. Do tego stroju należał czepek czarny, jak przy żałobie, a tylko wstążki jedwabne, związane pod brodą, były białe.

Lii- i

Wogóle zaś jaskrawy strój świąteczny nosi się tylko do czterdziestego roku życia, a już między 40 a 50 rokiem życia mamy przejściowy typ ubrania od świątecznego do żałobnego; po sześćdziesiątce zaś odziewają się niewiasty nawet w święta, zwłaszcza przy spowiedzi i komunji św., częściowo lub zupełnie w strój żałobny.

Ryc. 8. Strój żałobny w Lii-neburskiem.

Pewnemi drobnemi odmianami, zwłaszcza w ubraniu głowy u kobiet, odznacza się strój dannenberski, t. j. wojkowski (ryc. 9). Wogóle na tych obszarach pod względem ubrania głowy

zaznaczają się drobne lokalne różnice.    _

Do kobiecego stroju połabskiego należała też specjalna^Jt^^^^, dowa biżuterja. Parum Schulz opisuje pasy, pięknie wyrabiąhe

z mosiądzu, oraz mosiężne naszyjniki z monet, pięknie oprawionych, o wielkości osikowego liścia. Metalowe ozdoby były ulubioną częścią stroju nietylko przez swoją ornamentykę, ale, i przez dźwięk, jaki wydawały. (Rkp. Ossol. 26, k. 25—7).

i’³*'

«!

Ryc. 9. Dannenberskie stroje weselne.

Dawne stroje połabskie opisują następujące prace: Liineburger Heimatbuch II 388—397; Men te, Verzeichnis der friiher im hanno-verschen Wendlande gebrauchlichen Trachten und Gerate, gesammelt fur das Museum zu Liineburg. Liichow 1893; Te t z ner, Die Slawen in Deutschland, 361 — 367; Kiick, Liineburger Heide, 122 —144 i 256; Parum Szulce, Słownik, 29—30; A. Muka, Slovane ve vojvodstvi limeburskem. Praha 1904, 36—39.

§ 11. Budownictwo. Na obszarze niegdyś połabskim występują dwa typy domów. Jedne są takie, które mają typ dolno-saski, t. zn. że pod jednym dachem skupiają się stodoła, stajnia i izby mieszkalne. W drugim typie, nazywanym przez uczonych niemieckich frankońskim, zabudowania gospodarcze mieszczą się obok siebie.1. Prawdopodobnie właśnie w tym drugim typie mamy zachowane przekształcone resztki dawnego budownictwa słowiańskiego. Możliwe, że dawne budownictwo połabskie miało też taką ścianę przysłupową, jaką odkryły badania prehistoryczne w Buch pod Berlinem.

Za budynkiem mieszkalnym znajdował się typowy mały ogród połabski, zwany klanzai, która to nazwa utrzymała się nawet w gwarze niemieckiej. Wedle Param Schulza (Rkp. Ossol. 26, k. 52) wyraz ten oznaczał podwórzec tylny, ewentualnie ogród owocowy, otoczony sztachetami, który po połabsku zwał się kłanaica. Za tym ogrodem ciągnął się wielki ogród z łąką i polem, na którem płótno w zimie utkane w lecie się wybiela.

Dachy dwuspadkowe doniedawna były jeszcze kryte słomą. Szczyt frontowy dawniej lepiono, obecnie zaś buduje się z belek, między któremi przestrzeń wypełnia się cegłami różnobarwnemi, czerwonemi, zielonemi i niebieskiemi. Na szczycie mamy trzy grube równoległe belki z napisami. Na najwyższej i najkrótszej belce znajduje się jakieś przysłowie lub pozdrowienie, na środkowej jakiś wiersz z pieśni pobożnej, a na trzeciej, najniższej, jakaś przypowieść ze wskazaniem na ostatni pożar. (Ryc. 10). Napisy te są utrzymane zupełnie w typie niemieckim. Nad

szczytem posiada dom__

hs

zawsze ozdobę, jużto w kształcie skrzyżowanych głów końskich, jużto jabłek, tulipanów, kuli z chorągiewką i t. d. (ryc. 1, 11).

Sr

iii

j;

Ryc. 10. Dom z r. 1777. Bielica, pow. Łuchów.

Wejście do domu typu saskiego znajduje się w ścianie szczytowej. Przez te główne drzwi wchodzimy na wielkie boisko; po obu stronach tego boiska znajdują się przegrody stajenne, z których zwierzęta, jak owce, konie, krowy, wyglądają na boisko. Nad stajniami jest poddasze, służące do przechowywania słomy i siana. W głębi boiska płonie ognisko, nad którem wisi na łańcuchu kocieł na wodę. Kiedy w letnie południe staniemy na środkowym placu wiejskim, widzimy ogniska, płonące we wszystkich chałupach. Po prawej

stronie ogniska mamy wejście do izby mieszkalnej, po lewej do wielkiej spiżarki, a nadto po obu stronach znajdują się komory dla czeladzi, przy koniach dla parobków, przy krowach dla dziewek. W niektórych okolicach, jak np. w Artlenburgu, wisiał kocieł na specjalnym słupie, zwanym „drzewem krzyżowem“, a więc zupełnie tak, jak nazywali Połabianie obrzędowe drzewo krzyżowe. (Ryc. 16).

Izba mieszkalna nazywa się do dziś jeszcze na znacznym obszarze w dialekcie niemieckim dórns lub dónz, z dawnego połabskiego dwarnaića. Pochodzenie tej nazwy od Słowian po-łabskich uznali już Schmeller i Grimm (Schmeller, Bairisches Wórterbuch I, 543; Grimm, Deutsches Wórterbuch II, 1734; Schiller-Liibben, Mittelniederd. Wórterbuch I, 552). Szczególnie wyraźnie wynika to z mapy w Atlasie W. Pesslera, na której mamy kilka rozprószonych zasięgów nazwy dórns starszej i pozostającej w bliższym związku z dwornicą, natomiast obszar nazwy dónz jest znacznie większy i o wiele wykraczający poza domniemane granice Słowian na tych obszarach.

OCE

Ryc. 11. Ozdoby nad-szczytowe. Dołge, pow. Łuchów.

Dwornicą posiada niski belkowany strop, a służy nietylko za mieszkanie, ale także jako pracownia i jadalnia. Zwłaszcza w zimie bywa w niej gwarno, ponieważ wszystkie pokolenia, mieszkające w domu, i służba schodzą się tu na przędzenie i tkanie. Dwornicą posiada zwykle 2—3 okna. Na prawo od wejścia do dwornicy znajduje się wgłębienie w ścianie, zwane od Bremy po Hanno-wer i Brunświk w niemieckim dialekcie butze, może od połabskiego budica, w któ-rem to wgłębieniu mieści się łoże małżeńskie gospodarzy. W dzień łóżko zamyka się jak szafę, lub okrywa zasłoną. W izbie tej stoi także wielki dębowy lub jodłowy stół ciemno zapuszczany, a pod ścianami ławy lub kilka ciężkich stołków. Szafa z misami, talerzami i dzbankami dopełnia całości tego wnętrza. Obok dwornicy bywa często mniejsza świetliczka, która posiada już nowoczesne sprzęty.

W ścianie szczytowej prowadzą nietylko wielkie drzwi do stodoły, ale po obu stronach niskie drzwi do stajen. Nad główną bramą mamy napis, podający datę budowy, nazwiska gospodarzy i dzień wprowadzenia się do budynku. Dawniej przy drzwiach były też zamki drewniane z kluczem drewnianym, zwane czaro-

dziejskiemi zamkami; obecnie tylko w niektórych okolicach zachowały się drewniane zasuwki. Koło domu mamy studnię z żórawiem. Dawny dom połabski posiadał zapewne też łaźnię.

Bogaty materjał do budownictwa podaje E. Schlóbcke w pracy p. t. Siedlung, Wohn- und Bauweise (Liineburger Heimatbuch II 1—89; po s. 48 znajduje się mapa różnych ozdób nadszczytowych w rejencji luneburskiej). Ilustracje w temże wydawnictwie II 484—493, 676; Kiick, Bauernleben 188—206, 213; Muka MPKJ I 421; Muka, Slovane 32 — 33; Parum Schulce, Słownik 56; Tetzner, Slawen 353—357; W. Pessler, Plattdeutscher Wortatlas, Hannover 1928, s. 47, 53; A. Kiekebusch, Die Ausgrabung eines bronzezeitlichen Dorfes bei Buch in der Nahe von Berlin (Praehistorische Zeitschrift II [1910], 371 i nast.); A. Kiekebusch, Versuch einer Rekonstruktion des vorgeschichtlichen Hauses von Buch (Zeitschrift f. Ethnologie 45 [1913], 400 i n.); K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian 551.

§ 12. Kształt osad. Na obszarze połabskim, podobnie jak u innych Słowian, osiadłych od morza Północnego i Bałtyckiego aż do północnego dorzecza Dunaju w Bawarji, zakładano wsie okrągłe lub w kształcie podkowy, t. zw. okolnice, które są obce krajom rdzennie niemieckim. Taka okolnica jest to zwykle wieś małych rozmiarów, w której domy stoją w mniej lub więcej zwartym okręgu wkoło pustego placu lub stawu (ryc. 12). Za budynkami ciągną się ogrody trapezowatego kształtu, a dalej wachlarzowato układają się pola. Pierwotnie do wsi prowadziło tylko jedno wejście, opatrzone bramą, którą na noc zamykano, a cały dobytek, zwłaszcza bydło, zganiano na plac w środku wsi.

A'

km

%■ %

•;j"r

Ryc. 12. Plac wiejski w Skrenianach z brzezinką w głębi.

Wkoło tego wielkiego placu wznoszą się budynki, zwrócone szczytem do środka. Między domami a placem leży wolny pas ziemi, zwany po połabsku pridglava, z ławeczkami. Około tego przedgłowia idzie droga, wychodząca od wejścia do wsi, a prowadząca wkoło placu. Na środku placu znajduje się często staw, bardzo pożyteczny przy ewentualnym pożarze. Obok stawu bywa zwykle lipowy lub dębowy gaj z wielkiemi kamieniami do siadania, gdzie gromadzi się młodzież męska w przedświąteczne wieczory lub świąteczne ranki; natomiast dziewczęta siadają na ławkach przed domem. Koło stawu budowano zwykle dom gminny, w którym schodzono się na narady lub zabawy. Na wzgórzu obok domu gminnego ustawiano t. zw. krzyżowe drzewo, połabskie krauce. W razie przeludnienia we wsi połabskiej zakładano nową część wsi na północnym stoku sąsiedniego pagórka, a zwano ją po połabsku kurica, która to nazwa przeszła do gwary niemieckiej Wendów w formie koreitz. Taka kauraića leżała zwykle przy jedynej do wsi połabskiej prowadzącej drodze na gminnem błoniu, a nazwa pochodziła od danin, jakie składali nowi mieszkańcy wsi, przyłączeni do wsi zamkniętej.

Nietylko polscy, ale i niemieccy uczeni, jak Jacoby i Meitzen, uznają okolnicę za słowiańską, przyczem podkreślano, że specjalna jej forma powstała jako wynik starań o bezpieczeństwo na obszarach granicznych. Dopiero Schliiter, a zwłaszcza R. Mielke, przeczą słowiańskiemu pochodzeniu okolnicy.

Literaturę do tego zagadnienia podaje: B. Zaborski, O kształtach wsi w Polsce, Kraków 1927, 34—38. Nadto prw. O. Balzer,

flHh

Chronologja najstarszych kształtów wsi słowiańskiej i polskiej. Kw. hist. 1910, 359—406; Muka MPKJ I 422; Liine-burger Heimatbuch II 60—61; Muka, Slovane 28—30.

'M

Wm

Ryc. 13. Gołąbek drewniany.

§ 13. Sprzęty. Wendowie liine-burscy używali też sprzętów domowych własnego wyrobu. Dziś możemy podziwiać je już tylko w muzeum w Liineburgu. W izbie miał swe stałe miejsce ciężki dębowy stół, a wkoło niego stały krzesła, które miały charakter dość starożytny, gdyż były utrzymane w stylu ro-

mańskim. Do wewnętrznego umeblowania izby należała także malowana skrzynia z frontem, podzielonym na trzy pola, szafka z talerzami, misami i dzbanami; często też kolebka na biegunach dopełniała tego urządzenia. Nad stołem zwieszał się gołąbek z drzewa (ryc. 13) lub z papieru.

Mater|ał ilustracyjny podaje Liineburger Heimatbuch II, 485, 505, 676.

§ 14. Środki komunikacyjne. Także środki komunikacyjne, używane przez Wendów liineburskich, odznaczają się pewną odrębnością, zwłaszcza w ornamentyce. Wóz, a szczególnie sanie, miały nad Łabą bardzo piękną ornamentykę, wykonaną barwami czerwonemi, niebieskiemi i złotemi. Dziś oczywiście są to również okazy muzealne. (Ilustracje podaje Liine-burger Heimatbuch II, 495).

Do XIX wieku zaprzęgano woły do jarzma podgardlicowego (Andree, Braunschweiger Volkskunde 505). Wedle Parum Schulza, jednej zimy zaprzęgano woły do sań, ponieważ wilki na obszarze Łucji pojawiły się w takiej ilości, że zupełnie wyniszczyły konie (Rkp. Ossol. 26, k. 29). Do noszenia zmarłych, a wogóle i innych ciężarów, używano noszy, zwanych niisld (ryc. 14). (Ztschr. f. slav. Phil. III, 325—6; Liineburger Heimatbuch II, 490, ryc. 12).

Ryc. 14. Nosze.

•A

l!$

:<

Hf?

III. Kultura społeczna.

§ 15. Narodziny dziecka. Chwilę urodzin dziecka otaczano niegdyś bardzo licznemi przesądami. Dotyczy to szczególnie matki, zwanej muszycą (sześciniedzielką), która nie może pić z flaszki, aby dziecko nie było wąskie w piersiach, a nie może zaglądać przez dziurkę od klucza, aby dziecko nie było zezowate. Noworodka układa się do drewnianej kolebki, albo w braku tejże do dużego płytkiego koszyka. Dawniej kładziono zaraz koło niemowlęcia latarkę i nożyce, aby krośnięta nie porwały dziecka; sprawozdanie z wizytacji kościelnej w parafji w Bielicy w roku 1671 wspomina o takich 7 małych ludkach, z których jeden był czarno odziany i miał miotłę na plecach. Przed chrztem dziecka nie nazywano, gdyż z trudem uczyłoby się mówić. Również niczego nie darowywano dziecku przed chrztem, aby nie było rozrzutne.

Chrzciny urządzano dawniej zaraz po urodzinach, w formie prostej, a później bardziej uroczystej. Kumów bywa już 3—12, przygotowuje się wiele jedzenia w celu uczczenia gości. Najstarszy kum niesie dziecko do chrztu, aby długo żyło, a najmłodszy niesie zpowrotem, aby było zgrabne. Do poduszeczki chrzestnej daje się dziecku rozmaite przedmioty, które mają oddziałać na przyszłe jego życie. Dziś oczywiście przesądy te przeważnie zanikły, a i sam obrzęd doznał znacznego uproszczenia. Szczęśliwy * ojciec pierworodnego syna zaprasza kumów i krewnych w najbliższą niedzielę na piwo, a wogóle w razie urodzin dziecka ojciec zaprasza swych przyjaciół na piwo i wódkę.

Kumowie mają i nadal względem swego chrześniaka zobowiązania, a na najbliższe Boże Narodzenie dają swemu pochrze-śniakowi talara, wetkniętego w jabłko. Podarki należą się także przy pierwszem pójściu do szkoły, a zobowiązania te kończą się przy konfirmacji. Wogóle dziecko otacza się staranną opieką i dba tak o jego wychowanie, jak i zabawę. W pierwszym roku

życia przestrzega się pewnych charakterystycznych przesądów, a więc np. nie chowa się psa w domu ze względu na chłopaka, a kota ze względu na dziewczynę, gdyż z tego powodu grozi dziecku nieszczęście, a nawet śmierć.

Dawny materjał przesądowy podaje A. Vieth, Beitrage zur Ethno-graphie der hannoverschen Elbslaven (Arch. f. slav. Phil. XXII 118-119); Liineburger Heimatbuch II 397—399; Kiick, Bauernleben 1—18; Muka, Slovane 43; Tetzner, Slawen 379—380.

§ 16. Wesele. Młodzi poznają się zwykle na tańcach i jarmarkach. Szczególną popularnością cieszyły się targi doroczne w okresie wielkanocnym w Liichowie, lub święto strzeleckie w tejże miejscowości, dożynki w Wustrowie, wreszcie jarmark w Trebel. Do r. 1850 najbardziej jednak pod tym względem był ulubiony jarmark w Sateminie, który kończył się tańcami i zabawami przez 3 dni trwającemi. Targi te odpowiadały słowiańskim t. zw. targom na dziewczęta, a nazywały się kikelmarkte. Prócz tego bezpośredniego zapoznania się, korzystano zawsze z pośrednictwa osób starszych, rodziców lub krewnych, ale przeważnie używa się do tej misji kobiet. O ile te wstępne układy doprowadzą do pomyślnego wyniku, proszą narzeczonego do domu rodziców panny młodej, poczem udają się do Duchowa na zakupno podarunków. Później obchodzi się zupełnie formalne

ITTTU

i:

K •/>

L.

r^;, 3

m v /ł l

m &

Ili

|ł$

■j

Al

V*1

«>

[ęJ«

•m

Ryc. 15. Orszak weselny w Liineburskiem.

\v

zaręczyny, połączone z dokładną umową, co obie strony dają dla wyposażenia pary młodej, poczem następuje zapicie umowy (Pr. fil. XIV 553). Po zgodzie wyznacza się dzień wesela, zwykle na wiosnę lub w jesieni.

Podobnie jak na Łużycach, tak też i w Liineburskiem dawniej w weselu brali udział nietylko wszyscy krewni aż do najdalszego stopnia, lecz i cała wieś, a nawet obcy bywał serdecznie goszczony, byle przyniósł z sobą nóż i widelec. W XVII w. odprawiano wesele zwykle przez 8 dni, od niedzieli do niedzieli. Wedle Parum Schulza przed rokiem 1700 wesele rozpoczynało się w poniedziałek po południu, we wtorek był ślub, a uroczystości weselne trwały aż do niedzieli wieczorem. O ile w związki małżeńskie wstępował wdowiec, wesele rozpoczynało się we wtorek wieczorem, we środę był ślub, a następnie uroczystości weselne trwały również do niedzieli. Natomiast po roku 1700 władze ograniczyły czas wesel i odtąd rozpoczynały się one we czwartek, w piątek był ślub, a wesele kończyło się w niedzielę lub w poniedziałek. (Rkp. Ossol. nr. 26, k. 59). Niedawno jeszcze spraszano na wesele 200—300 gości, a w związku z tak wielką ilością osób zabijano dwa woły, dwoje cieląt, trzy świnie, pieczono wielkie ilości różnego pieczywa i przygotowywano znaczne zapasy piwa i wódki. Dziś wesela obchodzi się oczywiście skromniej, ale jeszcze w r. 1901 w Machowie zabito na wesele 3 woły, 8 wieprzów, 12 cieląt, 8 bażantów, 18 gęsi, 30 kaczek, 10 kur, 184 kurcząt i zjedzono 1200 kołaczy; z innej kronikarskiej notatki dowiadujemy się, że w roku 1900 na wesele zaproszono 700 osób, a zebrało się 900 osób, wogóle bowiem wesele z udziałem 200—300 osób nazywało się małem weselem.

Natychmiast po przybyciu gości weselnych podawano obfite śniadanie, a główna uczta odbywała się w południe po ślubie. Państwo młodzi siedzą przy uczcie weselnej w głównej izbie, w diuornicy, a obok nich krewni. W czasie uczty wygłasza się rozmaite żartobliwe wierszyki, a przygrywa orkiestra, złożona czasem z 10 muzykantów, którzy grają na instrumentach dętych, skrzypcach i klarnecie. Muzykanci musieli się dobrze opłacać w formie wartościowych podarunków weselnych, bo było to bardzo rentowne zajęcie: goście bowiem nieraz po trzy i cztery talary rzucali za żądaną muzykę. Instrumenty przystrajano niegdyś w czerwone lub żółte chustki, a w Wustrowie grano z początku wesela tylko na instrumentach dętych, dopiero zaś po

przetańczeniu przez pannę młodą tańca weselnego ze wszystkimi używano także skrzypiec. Dawniej instrumenty dęte i bęben odgrywały główną rolę, a skrzypce dopiero w XVII wieku weszły w użycie.

Przy uczcie weselnej państwo młodzi jedzą z jednego talerza, aby zawsze mieli do siebie uczucie miłości. Taniec obrzędowy musi panna młoda odtańczyć z każdym z krewnych, a na końcu dopiero tańczy z nią pan młody.

Wreszcie ostatniego dnia weselnego zdejmują wieniec pannie młodej. Dziewczęta otaczają pannę młodą kołem, które usiłują przerwać mężatki i porwać pannę młodą: o ile się to wreszcie uda, zarzuca jej jedna z kobiet chustkę na głowę, a następnie ubiera na to czarny lub złoty czepek. Na tern kończy się obrzęd weselny, a goście dostają na drogę pieczywo i odjeżdżają do domu.

Pewne specjalne przepisy obowiązywały, o ile ktoś się do wsi przyżenił; musiał się za to okupić piwem w ilości 8—9 beczek, które wypijano w pierwszą niedzielę po weselu, przyczem jedzono okrągłe pieczywo, zwane pakulaića. Przy ślubie ten, który się przyżeniał, musiał dać przyszłemu teściowi chustkę na szyję, teściowej 50—100 łokci dobrego płótna, chustkę i 50—100 Mk. pieniędzy, a także rodzeństwu i służbie chustki i fartuchy. O ile zaś panna młoda pochodzi z innej wsi, pan młody przyjeżdża po nią z drużkami i drużbami na koniach w kilka wozów. Jeźdźcy wpadają z hałasem i odwożą pannę młodą, a na granicy wiejskiej muszą się opłacać chłopakom, zamykającym drogę. Wozy weselne jadą powoli, w przeciwieństwie do konnego orszaku. W drodze tej uważają na rozmaite przesądy, rozstrzygające o całem przyszłem życiu, a szczególnie złą zapowiedzią jest wypadek w czasie jazdy do ślubu. Małżeństwa zawierało się niegdyś najchętniej około św. Marcina, przy wzrastającym księżycu, ażeby niczego przy gospodarstwie nie brakowało.

Dziś przy weselu śpiewa się tylko pieśni niemieckie, ale niegdyś były to pieśni połabskie, z których, niestety, tylko jeden tekst przechował się do naszych czasów (ryc. 17). Z relacji Hildebrandta wynika, że jeszcze w r. 1671 „singen auch viel wendische Lieder, wen die Braut eingehoelet wirdt“.

Z obrzędem weselnym złączone były zawsze także rozmaite przesądy, z których liczne są znane już Hildebrandtowi. Wedle tej relacji, w Clentz po powrocie z kościoła panna młoda musiała przejść przez położoną na progu siekierę, okrytą słomą, a następnie z niewiastami ze światłem obchodziła wszystkie izby, komory, stajnie i t. d. Na zakończenie tych ceremonij panna młoda obchodziła trzykrotnie wkoło ognisko.

Na uwagę zasługuje także nazwa wesela u Drzewian, mianowicie radost, która posiada zupełną analogję do nazwy rosyjskiej radost’ na określenie wesela.

Obrzędy weselne Wendów liineburskich podają następujące źródła: Archiv f. slavische Philol. XXII 118; Kilek, Bauernleben 156—184; Tetzner, Slawen 368—374; Muka, Slovane 41—43; Liineburger Heimatbuch II 400—406; Zeitschrift f. slav. Phil. VII 44; Dal, Sło-war IV 4.

§ 17. Pogrzeb. Wycie psa, krzyk sowy, rycie kreta pod domem, a szczególnie trzykrotne pukanie w domu, w którym znajduje się chory, są wyraźną zapowiedzią śmierci. Jeśli konający długo się męczy, wyciąga się szybko poduszkę z pod głowy, bo na piórach kurzych nie można lekko skonać, lecz raczej na kawałku przędzy. Również wyrzekanie przeszkadza spokojnej śmierci.

W chwili zgonu zasłania się zwierciadła, zatrzymuje zegar, otwiera okno, a po wszystkich kątach obnosi światło. Wówczas należy też wszystkich zbudzić, aby nikt nie popadł w sen śmiertelny. Za czasów Hildebrandta (1671) nikt na wsi nie pracował, jak długo trup leżał w domu na marach. Wreszcie przy wynoszeniu zwłok z domu ksiądz nie mógł się obejrzeć, gdyż przez to wywoływał ponowną śmierć w tym domu. Podobnie przy wyprowadzaniu zmarłego aż do drzwi, gdy zgaszono świece, uważano na kierunek dymu ze świecy, a o ile wracał się on do domu, oznaczało to rychłą znów śmierć w tym domu.

Zwłoki zawijano w białą płachtę aż po ramiona, a na to ubierano dopiero śmiertelną koszulę, pod brodę dla zamknięcia ust dawano biblję lub śpiewnik. Przy zwłokach czuwały zwykle dziewczęta. Gdy orszak żałobny wychodził przez boisko, podnoszono wielki ruchomy próg i pod nim trumnę przenoszono. Takie ruchome progi znano także we wsiach meklemburskich, a obecnie jeszcze są one bardzo powszechne na całym dawnym połab-skim obszarze (Pessler, Wortatlas 64—67). Wedle Hildebrandta, gdy zwłoki ułożono na wozie, siadały dwie płaczki, ubrane w żałobne płachty, po obu stronach trumny i zawodziły żałośnie „auf wendisch“. W chwili wyjazdu ze zwłokami przewraca się ławki, na których trumna stała, a słomę pali się lub porzuca przed cmentarzem, gdyż mogłaby bydłu zaszkodzić. Do trumny dają miarę na trumnę, ostatni grzebień i ostatnie chusty, natomiast nie można dawać nowego płótna ani części ubrania z czyimś monogramem lub nazwiskiem. Bardzo starannie przestrzega się też, aby koniec chustki nie był blisko ust: pozostaje to w związku ze szczególnemi ostrożnościami, stosowanemi przy chowaniu t. zw. wampira.

Na grobie ustawia się krzyż drewniany lub deskę nagrobną z rozmaitemi inskrypcjami. Kwiaty na grób nosi się raczej w okresie wielkanocnym lub Bożego Narodzenia. Po pogrzebie idą uczestnicy żałobnej uroczystości do gospody na piwo; dawniej ta stypa odbywała się w domu i trwała aż do następnego dnia. W XVII wieku idą po pogrzebie na piwo do gospody, poczem na ostatniej wypitej beczce ustawiają dwa światła, szklankę piwa i bułkę na noc dla duszy.

Dawne połabskie obrzędy pogrzebowe opisuje Hildebrandt w Archiv f. slav. Phil. XXII 120; białą płachtę żałobną, która jest właściwa do dziś niektórym obszarom słowiańskim, omawia Kiick, Bauernleben 256—259; Te t z ner, Slawen 374—377; Luneburger Heimatbuch II 403—407.

§ 18. Zwyczaje towarzyskie. W źródłach niemieckich spotykamy się nieraz z zapatrywaniem, że Wendowie byli bardzo nieufni i podejrzliwi w stosunku do obcych; wobec traktowania tego ludu i jego odrębności, nie możemy się temu dziwić. Natomiast nawet źródła niemieckie przyznają, że był to lud bardzo gościnny, oczywiście podobnie do innych Słowian. W związku z tern życie towarzyskie było tu bardzo rozwinięte; setki osób spraszano na wesele, a przy narodzinach i pogrzebach również nie szczędzono dla przyjęcia gości. Prócz tego przy różnych okazjach zbierano się na tańce i zabawy w gospodach, czyto na jarmarkach, czy przy okazji ważniejszych świąt dorocznych. Zebrania gminne dawniej odbywały się w specjalnych domach gminnych, a później kolejno u poszczególnych gospodarzy urządzano popijania, które jednak przez władze zostały zakazane.

Dziewczęta schodziły się na prządki, które były ważnym węzłem życia towarzyskiego. Nietylko pracowano w zawody, ale zarazem na tych prządkach utrzymywała się tradycja ludowa, gdyż wspólnie śpiewano dawne pieśni ludowe, opowiadano dawne opowieści, a czasem wieczorem chłopcy przychodzili z kobyłką i wyprawiali rozmaite psoty, a potem nieraz na chwilę zawieszano pracę i tańczono na boisku przy świetle dużej latarni stajennej.

Wiele zabaw towarzyskich urządzano także na dużym placu w środku wsi, zwłaszcza w okresie Zielonych Świąt.

Wzmianki o tych różnych zabawach znajdziemy przedewszystkiem w Liineburger Heimatbuch II 350, 367, 385 — 6; Muka, Slovane 30—31.

§ 19. Prawo ludowe. Połabianie stracili wprawdzie bardzo wcześnie swoją właściwą organizację społeczną, ale w każdym razie istniała ona jeszcze w XII wieku. Szczególne znaczenie ma tu ród i rodzina. Rodzina opiera się na małżeństwie, które ma już formy stałe i ściśle określone. Liczne nazwy miejscowości świadczą wyraźnie, że istnieje tu spólnota rodzinna, która polega na czczeniu tych samych bóstw domowych, tych samych przodków, na wypełnianiu obowiązku pomsty krwawej i t. d. Dawne świadectwa pouczają nas nietylko o nienawiści i walkach rodowych, lecz także plemiennych. Wedle relacji Sasa Gramatyka, zemsta za śmierć obodryckiego księcia Uta przekształciła się w walkę rodową. Krwawa zemsta była dziedzicznym obowiązkiem, jak to wynika z „Res gestae Saxoniae“ Widukinda. Gotszalk, który był na nauce w klasztorze w Liineburgu, na wieść o śmierci ojca natychmiast wyruszył mścić ojca, a przy pomocy Słowian zabił wielu Sasów. Krwawą zemstę uważano za święty obowiązek, dlatego ośmiu synów księcia Racibora ginie w walce „dum patrem ulcisci quaesierunt“.

Na tych obszarach wytwarza się też prawo dziedziczenia, które zostało podkreślone jako słowiańskie prawo dedenika. Wedle tego prawa władano dobrami tytułem własności, które przechodziły na dzieci tytułem własności. Dziedziczył najstarszy syn, a inni dostawali odprawę. Była to forma odmienna od niemieckiej, stąd Niemcy nazwali to prawo słowiańskiem.

Wedle dawnych źródeł, w okolicach połabskich były wypadki zabijania starców, np. w r. 1297 miało się to zdarzyć koło Grabowa z powodu trudności wyżywienia.

We wsi obowiązuje do dziś zasada sąsiedzkiej pomocy, a w stosunku do wsi, choćby najbliższej, panuje pewna obojętność. Wsią rządził sołtys, a to sołtysostwo w kraju Wendów było bardzo pożądane i bardzo o nie zabiegano, ze względu na związaną z niem swobodę łanową kraju albo t. zw. usługę kraju dla sołtysów, zwaną gostnica.

O tej gostnicy mamy wzmiankę już w dokumencie liinebur-skim z r. 1345, a nazwę jej wyprowadza Parum Schulz od obowiązku goszczenia wójtów, przychodzących w gościnę (Rkp. Ossol. nr. 26, k. 20). Na posiedzenia gminne zwoływano przy pomocy krzywuli lub kołatki.

Słowiański ustrój rodowy omawia K. Tymieniecki, Społeczeństwo Słowian lechickich. Ród i plemię. Lwów 1928. Nadto prw. Muka, Szczątki 390, 408—9, 444—445; J. Grzegorzewski, Z kresów połabskich. Kraków 1885, 13; Muka, Slovane.31; Tetzner, Slawen 355; Andree, Braunschweiger Volkskunde 249—253; I. Czomow, Krwawa zemsta u Słowian. Lwów 1929, S. 29—30 (Pamiętnik histo-ryczno-prawny, tom VII, zeszyt 6); Perwolf, Germ. bałt. Sławjan. 41.

§ 20. Zwyczaje doroczne. W ciągu roku wykonywano wiele praktyk zupełnie analogicznych, jak u innych Słowian. W czasie adwentu wstrząsano drzewami owocowemi i wymawiano przytem zaklęcia w imię Ojca, Syna i Ducha św., aby wymusić urodzaj. W okresie od nocy Bożego Narodzenia do Nowego Roku nie można było niczego pożyczać, ani bielizny rozwieszać, ani stajni oczyszczać, a narzędzia rolnicze musiało się trzymać w zamknięciu. W dzień Bożego Narodzenia szczególnie starannie karmi się bydło i drób. Na Sylwestra topi się ołów w celach wróżbiarskich, gdyż wogóle wedle tego okresu zapowiada się pogodę na cały rok. Dawniej w tym czasie chodzono z rozmaitemi widowiskami, które jeszcze są znane Wen-dom luneburskim. Wreszcie wypiekano także rozmaite małe pie-czywka w kształcie różnych małych figurek.

Na szczególną uwagę zasługuje nazwa na określenie święta Bożego Narodzenia. Nazywa się ono po połabsku trebe, czyli tak, jak zwali Słowianie pogańscy swoje bałwochwalcze ofiary. W kapitularzu paderbornskim z r. 785 czytamy: „idolothita, quod trebo dicitur“. Temu odpowiadają starorus. treba, trebiszte, na oznaczenie ołtarza, treba na określenie ofiary, oraz triebnik, oznaczający księgę rytuałową (Miklosich, Etymologisch. Wórter-buch. Wien 1886, 354; Jagić, Entstehungsgeschichte der kirchen-slavischen Sprache. Berlin 1913, 372—3; Sreznjewskij J. J., Ma-tierjały dla słowara III, 1019—1021; Briickner, Słownik etymologiczny 580; Zeitschrift f. slav. Phil. VII, 33). Połabskie trebe jest jednym z przykładów zachowania się pierwiastków starosłowiańskich na obszarze połabskim, względnie pewnego specjalnego zbliżenia do grupy wschodniosłowiańskiej.

Również pewne przesądy związano z dniem wielkanocnym. Wówczas wytaczano beczkę na górę, zapalano pod nią ciernie, poczem staczano beczkę wdół. Woda wielkanocna ma moc leczniczą, zwłaszcza ta, którą przyniesiono przed wschodem słońca. W tym czasie posiada woda szczególne właściwości; chroni przed chorobami oczu i szyi, ale musi być zaczerpnięta z rzeki, i to przeciw prądowi. Znane są też jaja wielkanocne, natomiast nie jest znany zajączek wielkanocny.

W dniu pierwszego maja oznacza się drzwi krzyżami, aby powstrzymać czarownice. Dlatego ustawia się miotłę albo sypie trzy garście soli przed stajnią. W czasie Zielonych Świąt odbywało się picie świątecznego piwa. Podobny charakter miała piwna uroczystość czeladzi, zwana Krahenbier, którą za tępienie wron szkodliwych dla pól urządzano czeladzi w tydzień po Wielkanocy, przyczem wypijano parę beczek piwa wśród śpiewów i tańców. Na Zielone Święta odbywano także uroczystą jazdę na koniach, podobną zupełnie do dolnołużyckiego hujezdżowańa, morawskiej jazdy królewskiej i t. d.

W noc świętojańską palono ognie, oraz w tym czasie goniono i ścinano koguta. W dzień św. Jana Chrzciciela stawiano maj, zwany przez Hildebrandta Krohnenbaum, który niewiasty ciągnęły z lasu, same zaprzęgając się do wozu, i wśród pieśni i radosnych okrzyków sprowadzały drzewo do wsi, obalały dawne drzewo a ustawiały nowe, obwieszone kwiatami i wiankami. Stawianie maika było niegdyś znane i sąsiednim Połabianom meklenburskim, jak to nam opisuje kronikarz Marschalk Thurius. W Łuchowie rozpalano wtedy ogniska sobótkowe.

Rzecz ciekawa, że Słowianie połabscy jeszcze za czasów Hildebrandta i Henniga (1670—1710) obchodzili święta ku czci Panny Marji, choć byli wtedy już przeszło 100 lat protestantami.

Wśród tych świąt największą popularnością cieszyło się w Drawenji Wniebowzięcie P. Marji, ponieważ w dniu tym stawiano drzewo krzyżowe, t. zw. krauce. Drzewo krzyżowe był to 6 metrów wysoki dąb, który gospodarze przywozili z lasu i wśród rozmaitych obrzędów ustawiali na placu w środku wsi.

Niektóre z tych obrzędów są bardzo charakterystyczne. Drzewo, ścięte wspólnie, przywożono na wozie, zaprzężonym w woły, gdyż koni nie wolno było zaprzęgać do takiego obrzędowego

r-h.

ń\ *7 \

~ ~~ł. —

p^i$s=&st\yr.'i\ ’W—6L#W^

h?o 'Hc£ś

i\

■n

^=~i

—Ti

[},

~=~s

Ryc. 16. Wnętrze chaty z drzewem krzyżowem. A

wozu. Wśród wielkiej radości przywożono dębczaka na w na środku wsi, poczem cieśla połabski wyciosywał z tego okrąglaka czworokątną belkę. W belkę tę wbijano szczeble po obu stronach, tak jak to dzisiaj jeszcze widzimy we wschodnio-sło-wiańskich drabinach. (Moszyński, Kultura dawnych Słowian, ryc. 542, 3). Po ustawieniu drzewa wychodził pierwszy na szczyt sołtys wśród radosnych okrzyków zebranych i szklanką piwa poświęcał koguta, umieszczonego na szczycie drzewa krzyżowego, poczem odbywała się uczta na wolnern powietrzu albo w gospodzie, przy której wypijano 10—12 beczek piwa. Wedle Parum Schulza zabawa trwała parę dni. Po uczcie tańczyli wszyscy w silnych podskokach wkoło drzewa pod przewodnictwem sołtysa. W Predole przepędzało się także bydło wkoło drzewa i wymawiało jakieś połabskie zaklęcia, a w Bielicy polewało się wtedy tak dom, jak budynki gospodarcze, piwem lub wódką w tym celu, aby się dobrze bydło chowało. W niektórych okolicach, w celu uzyskania pomyślności przy chowie bydła, zabija się kozła, tuczonego przez rok. Wedle opowieści połabskich, gdy raz jeden młody dziedzic zakazał tego obrzędu, na drugi dzień wszystkie bydło okulało.

Z drzewem krzyżowem były też związane rozmaite wierzenia i obrzędy. O ile dziewczyna wychodziła zamąż do innej wsi, musiała drzewo obtańczyć i wetknąć doń pieniądze oraz zapłacić kilka beczek piwa. Jeśli ktoś cierpiał na rany lub wyrzuty, ocierał się o drzewo, a w razie wyleczenia wtykał pieniądze w drzewo. Ustawianie drzew krzyżowych i majów zanikło mniej więcej w połowie XVIII wieku, a więc prawie równocześnie z zamarciem języka połabskiego. Nazwa „drzewa krzyżowego" pozostaje zapewne w związku z nazwą słupa, jaki podpierał pułap chaty połabskiej, a zwał się również drzewem krzyżowem (ryc. 16). (Luneb. Heimatbuch, II 45, 48).

Prócz tego każda osada miała swego patrona, którego czczono nabożeństwem kościelnem oraz ucztą, podobną do kiermaszów łużyckich czy warmińskich.

Dawniej istniały liczne obrzędy i uroczystości rolnicze, które jednak w miarę rozwoju nowych form kulturalnych w rolnictwie zanikały i dziś już nie mamy nawet dawnych zwyczajów żni-wiarskich i wicia wianka żniwiarskiego. Niegdyś uważano także na rozmaite przesądy przy sianiu, zwłaszcza przy sianiu lnu oraz przy pierwszej orce.

Najwięcej szczegółów do dawnych zwyczajów dorocznych zawiera relacja Hildebrandta (Archiv f. slav. Phil. XXII 113 —117). Nadto opisy dają: Kiick, Bauernleben 152—154; Liineburger Heimatbuch II 345, 347, 372 i passim; Tetzner, Slawen 380—384; Muka, Slo-vane 40—41; Ztschr. f. slav. Phil. III 337; J. Parum Schulz, Erzahlungen. Rkp. Bibl. Ossol. nr. 26, k. 33 — 34; Tetzner, Die Drawehner im hannóverschen Wendlande um d. J. 1700. Globus, 81 (1902). 270.

IV. Kultura duchowa.

§ 21. Wiara w duchy. Bardzo zniekształcone były już wiadomości o duchach w czasach Param Schulza, który wspomina o tłuczącym się koboldzie. W związku z djabłem pozostają czarownice, wyrządzające wielkie szkody ludziom. Także niepokoją powszechnie ludzi duchy morderców, krzywoprzysięzców, podpalaczy i krążą na miejscu swej zbrodni. Równie złośliwy charakter ma dziki strzelec, pędzący wśród burzy po przestworzach powietrznych. W nocy uciska zmora, a u Wendów limeburskich opada czasem człowieka t. zw. aufhocker, który siada na plecach i znika dopiero na rozstajnych drogach. Prócz tego grożą górcóniky, małe duszki ziemne, zwłaszcza dzieciom, a zaskoczone przez człowieka, stają się niewidzialne dzięki czapce niewidce. Jeszcze w XVII wieku składano im ofiarę w piwie. W zbożu zagraża dzieciom żytnia baba. Ciekawą pozostałością wierzeń pogańskich było nazywanie Ducha Świętego kobą (kabba) czyli wroną. (Prace filologiczne XIV 547; Ztschr. f. slav. Phil. VII 48).

Pogańskie wrażenie robi także nazywanie obrazka lub lalki bożątkiem (Rost, Sprachreste 143—4; Ztschr. f. slav. Phil. III 333, VII 35).

Szczególne ostrożności były stosowane przy chowaniu podejrzanych o wampiryzm. Wedle przesądu liineburskiego, dziecko, ponownie przyłączone do piersi, posiada wargi niezniszczalne i wskutek tego zjada w grobie własne ciało, a także wysysa siły żywotne ze swych krewnych i wtrąca ich do grobu. W celu ochrony przed wampirami daje lud takiemu zmarłemu monetę z wyrytym krzyżem pod język, a pod brodę deskę, aby zmarły wargami nie dotykał piersi ani szat śmiertelnych. Z pewnych wzmianek można przypuszczać, że istniała dawniej także wiara w wilkołaki.

Literatura: Parum Szulce, Słownik 64; Liineburger Heimatbuch II 419—420; Muka, Slovane 43; J. Potocki, Voyage dans quel-ques parties de la Basse-Saxe, Hambourg 1795, S. 38.

§ 22. Czary. Jak wampir po śmierci, tak człowiek o urocz-nym wzroku jest za życia bardzo niebezpieczny dla otoczenia. Ludzi takich unika się, schodzi się im z drogi, nie zostawia się ich samych w stajni, a uroczne ich działanie unieszkodliwia się przez zamawiaczy. Dawniej była powszechna wiara w czarownice i jeszcze w drugiej połowie XIX wieku wiara ta żyła, a w związku z tern istniały różne środki zapobiegawcze w razie oczarowania. Wierzono, że w noc majową jadą czarownice na miotłach na Łysą Górę, gdzie z djabłami odprawiają wesela. Kto chce je zobaczyć, staje w godzinie duchów na rozstajnych drogach. Aby się uchronić przed czarownicami, robi się trzy znaki krzyża na drzwiach stajni, albo kładzie dwie miotły na-krzyż na progu. Również starannie ochraniano przed czarownicami pannę młodą, dziecko w kołysce, a nawet przędzę, pozostałą w sobotę.

Czarownicę nazywano toblacka lub łoblarska, a czarowników tobalarami lub toblaczami.

Wiele przesądów o czarach znajdziemy w Luneburger Heimatbuch II 418—9; Kiick, Bauernleben 239.

§ 23. Lecznictwo. Czary stosuje się szczególnie w lecznictwie, gdyż właśnie tym czarom przypisuje się prawie wszystkie choroby. Niemocy można udzielić komuś albo przez czarodziejskie zaklęcie albo przez podrzucenie jakiejś nieczystej szmatki. W związku z bydłem domowem wiara w czary jest powszechna, a szczególnie ilekroć zwierzę jeść nie chce lub na wadze nie przybiera. Różne lekarstwa końskie podaje odpis rękopisu Parum Schulza (Rkp. Ossol. k. 73).

Przeciw tym chorobom działało najskuteczniej, wedle ludu, zamawianie. Najpomyślniejszym czasem do tych praktyk jest pełnia, gdy księżyc się zmniejsza, oraz czas przed wschodem lub po zachodzie słońca; zaklęcie odbywa się pod niebem, na polu i z odkrytą głową, a wymawia się zaklęcie trzykrotnie, dodając przy końcu: W imię Boga Ojca i Syna i Ducha świętego Amen! lub też bez Amen. Przy tem zaklinaniu okadza się ziołami, a zamawiać powinna kobieta mężczyznę i odwrotnie. Za przysługę tę pieniędzy brać nie wolno. O ile zaś zaklinanie nie pomaga, wtedy można udać się do innego zaklinacza lub znachora. Temi zamawianiami leczy się różne choroby, jak: gorączkę, różę, wrzody, bole w kościach i t. d., a także bole żołądka, oparzenia, uroki, szczególnie zaś są charakterystyczne rozmaite sposoby, mające na celu tamowanie krwi. Ale nietylko przy chorobie, lecz także gdy się pierwszy raz konia zaprzęga do wozu, kobieta obchodzi trzykrotnie wóz i wypowiada pewne zaklęcia, które stosuje się także przy chorobach zwierząt domowych.

Prócz zamawiań używano jeszcze innych środków leczniczych. Lecznicze własności posiadała chustka, którą otarto pot z czoła konającego. Rękę krwawiącą przewiązywano czarną nitką. Palec bolący wsadzano kotowi do ucha, a przeciw żółtaczce przykładano żółtą wstążkę do lewej piersi. Choremu dawano też morską świnkę do łóżka, aby choroba przeszła na zwierzę.

Ciekawą opowieść o zarazie opisał Jan Parum Schulz z Ży-cina, jak to jeden z mieszkańców tej wsi, nazwiskiem Niebuhr, w drodze natknął się na zarazę, która prosiła go o podwiezienie do wsi, a w nagrodę zato pouczyła, że w celu uniknięcia zarazy należy nago obiec dom z łańcuchem od kotła, a potem ten łańcuch zakopać pod progiem. Niebuhr, dowiedziawszy się o tym sposobie, obiegł nago całą wieś wkoło, a łańcuch ukrył pod mostem i w ten sposób wieś swoją ochronił przed zarazą, która silnie szalała w całej okolicy. Opowieści podobne znają i inni Słowianie (Biegeleisen, Lecznictwo 291 i nast.).

Literatura: Liineburger Heimatbuch II 478—9; Tetzner, Sla-wen 374—5; Kiick, Bauernleben 236—242; J. Parum Schulz, Erzahlungen aus der Wendischen Gegend um Liichow. Rękopis Bibl. Z. N. im. Ossolińskich nr. 26, karta 12 —13. Nadto Ann. d. Br. Liineb. Churlande VIII (1794) 282.

§ 24. Przyroda. Charakterystyczne zapatrywania ludu na przyczyny chorób są jednym z licznych przykładów specjalnego pojmowania przyrody. Dawne wierzenia, związane z ciałami niebieskiemi, zupełnie zaginęły, a przechowały się jedynie pewne przekonania meteorologiczne. Gdy kury chodzą po deszczu, zapowiada to długą niepogodę, gdy gwiazdy spadają, zapowiada to burzę i t. d. Szczególnie wielkie znaczenie ma dla rozmaitych przepowiedni gospodarczych księżyc. Jeśli jest rogami do góry, oznacza pogodę, a jeśli rogami nadół, deszcz.

Roślinom i zwierzętom przypisywano niegdyś liczne cudowne własności. Obecnie jeszcze niektóre zwiastują śmierć. Zwłaszcza pies potrafi przeczuć śmierć, o czem daje znać wyciem albo też, wprowadzony do chorego, ucieka od niego i przez to daje złowróżbną zapowiedź. Rośliny mają szczególne znaczenie dla lecznictwa, przyczem zastosowanie ich bywa nieraz istotnie uzasadnione.

Przepowiednie meteorologiczne podaje Liineburger Heimatbuch

II 412.

§ 25. Opowieści i pieśni. Dawne opowieści połabskie znikły równocześnie z zamarciem języka, a opowiadano ich wiele szczególnie na prządkach. Niektóre z tych dawnych tradycyj trwają jeszcze, choć już w języku niemieckim, jak np. podania o Jano Kahlu, o starym grodzie koło Łuchowa, o zaczarowanych kamieniach, o cudownych obrazach i t. d.

W czasach Hildebrandta śpiewano pieśni słowiańskie przy uroczystościach obrzędowych, ale teksty zaginęły, a do naszych

Ka - tu mes n/n - ka b8.it? Gel - ka mós mn - ka b&it.

dv8 - mó:

Gel - ka rf - ce va - pak k8 nai - mó . k8

3*

SeeI

:£=E£--£—

3=

Joz jis vil - He gruz-na ze - na, ne * miig nin - ka

i=i=£^m

f-.....f

b&it -

Joz ne - mug nin - ka b&it.

Hi

Ryc. 17. Połabska pieśń weselna.

czasów zachował się jedynie ułamek pieśni weselnej w rękopisie Kr. Henniga (ryc. 17).

Katu mes ninka bayt?

Telka mes ninka bayt.

Telka rice woapak ka neimo ka dvemo:

Joz jis wilga grisna zena,

nemik ninka bayt!

(Jos nemik ninka bayt)

(Kto ma być panną młodą ? Sowa będzie panną młodą. Sowa zaś rzekła do nich obojga: jestem bardzo brzydka kobieta, nie mogę być panną młodą). Następne zwrotki tej pieśni są zupełnie podobne, przyczem strzyżyk wymawia się, że nie może być drużbą, bo jest za mały, gawron nie może być drużbą, bo jest za czarny, wilk nie może być kucharzem, bo jest zbyt podstępny, zając na podczaszego jest za tchórzliwy, bocian na grajka ma dziób za wielki, a tylko lis chce za stół służyć.

Przypuszczalnie pieśń tę śpiewały najmniej trzy osoby na różne głosy w ten sposób, że pierwsza osoba śpiewała pierwszą zwrotkę, druga drugą zwrotkę, a trzecią zwrotkę śpiewały wszystkie trzy osoby, czwartą śpiewała trzecia osoba, a wreszcie przy końcu uderzano w stół. Pieśń ta należy do typu pieśni o ptaszem weselu, które znane jest i innym Słowianom.

Pełny tekst tej jedynej zachowanej pieśni połabskiej podaje E. Muka w pracy Slovane 53—55, a zharmonizował ją L. Kuba. O dawnych pieśniach połabskich mamy wzmiankę u Hildebrandta (Arch. f. slav. Phil. XXII 115). Tekst pieśni, nieco poprawiony, podajemy wyżej wedle P. Rosta, Die Sprachreste der Dravano-Polaben im Hanncwer-schen. Leipzig 1907, 175 —177. Podania historyczne Wendów hanno-werskich opracował K. Hennings p. t. Sagen und Erzahlungen aus dem hannoverschen Wendlande. Liichow 1864.

§ 26. Widowiska ludowe. Dramat ludowy związany był ściśle z dorocznemi świętami Bożego Narodzenia, Wielkanocy oraz okresem zapustnym. W okresie zapustnym biegali po wsiach młodzi chłopcy, zbierali jaja i kiełbasy, śpiewali pieśni drze-wiańskie i robili wielki hałas (Muka, Slovanć 16). Dawniej po jarmarkach chodzili wędrowni muzykanci i niedźwiednicy i dawali rozmaite widowiska.

§ 27. Sztuka i muzyka ludowa. Dom i wszystkie sprzęty były własnem dziełem chłopa w Drawenji. Zdolności artystyczne ludu wyrażały się zwłaszcza w zdobieniu szczytu i w ozdobach

nadszczytowych. Prócz tego także wszystkie sprzęty w izbie były, jeśli nie własnem dziełem, to w każdym razie wytworem wiejskiego stolarza, który przestrzegał starych form tradycyjnych. Także rozmaite narzędzia gospodarcze były starannie zdobione. Zwłaszcza wykładankę stosowano z wielkiem powodzeniem.

Dawny słowiański obszar odznacza się odrębnością i pod względem zdobnictwa. Można zauważyć pewną szczególną skłonność do motywów zdobniczych, jak np. węże na oparciach krzeseł, jasnoniebieski kolor różnych sprzętów, specjalna forma niektórych naczyń, a zwłaszcza różne wzory kobiecych robótek.

Nadto w XVIII wieku występują często charakterystyczne hafty płaskie, wyszywane jedwabiem. Na obszar połabski przyszły one z winseńskich żuław i były stosowane na ręcznikach, chustkach na głowę, napierśnikach i rękawach. Typ tego haftu ulega tu pewnym indywidualnym przemianom, naogół przypomina jednak hafty winseńskie, jak np. ów stary haft na ryc. 18.

Wsie wendyjskie już zewnętrznie uderzają nas swą barwną kolorystyką na szczytach domów.

Dawniej znane były też pisanki na obszarze drzewiańskim, jak świadczy o tern rękopis Parum Schulza (Rkp. Ossol. k. 52). Przed rokiem 1690 panował na tych obszarach zwyczaj, że młode mężatki, wydane zamąż ostatniej jesieni, musiały na Wielkanoc obdarzyć barwionemi i gotowanemi jajami wszystkich we wsi, przyczem każda osoba, bez względu na wiek, musiała dostać po dwie pisanki.

O muzyce połabskiej nie można nic dokładnie powiedzieć z tego powodu, że brak jakichkolwiek materjałów. Ogólnie tylko można zauważyć, że Wendowie lubią więcej od Niemców muzykę, zwłaszcza bardziej głośną. Jedyny zachowany tekst połabskiej pieśni weselnej wskazuje na pewne podobieństwo do pieśni wschodnio-słowiańskich.

Wiele szczegółów do sztuki ludowej na obszarach liineburskich można znaleźć w pracy zbiorowej p. t. Liineburger Heimatbuch II 179, 180, 357, 371, 482 — 506.

§ 28. Tańce, gry i zabawy. Drzewianie zbierali się chętnie na tańce w gospodach i mieli z pewnością rozmaite tańce słowiańskie. Lecz tańce te nie istniały w połowie XIX wieku, kiedy tańczono już Vedder-Michel-danz, Smiddanz, Supjehann i t. d. Taniec w życiu ludu ltineburskiego odgrywa do dziś wielką rolę przy okazji uroczystości rodzinnych i dorocznych, świąt strzeleckich i publicznych muzyk, chętnie urządzanych we wsi.

Dawniej znano liczne gry i zabawy ludowe, które były rozrywką nietylko dla dzieci, lecz i dla starszych. Zwłaszcza w okresie Zielonych Świąt chłopcy i dziewczęta zabawiali się wraz z dziećmi w różne gry, które miały nazwy niemieckie, jak: Klunwinn, Puttki slan, Kluck mit Kiiken, Paduksen i inne, ale w których są czasem ślady dawnych połabskich zabaw ludowych.

O tańcach i zabawach wiele szczegółów znajduje się w Limebur-ger Heimatbuch II 466—468, 329, 335, 347—350, 361—3, 367, 373, 377, 381, 388, 392, 399, 400, 404, 405, 409, 473, 510, 534, 540.

§ 29. Wnioski ogólne. Etnografję słowiańską rozpoczęliśmy od rekonstrukcji kultury ludowej Drzewian połabskich, choć lud ten prawie od dwustu lat przestał istnieć. Jednak godziło się tak zacząć choćby dlatego, że na tych obszarach niegdyś słowiańskich przetrwały do dziś jeszcze nietylko dawne połabskie słowa, ale czasem nawet i rzeczy. Przechowany materjał językowy i etnograficzny służył za podstawę temu zarysowi, który może zawierać pomyłki analogiczne do tych, jakie dały się zauważyć w pracach językoznawczych z zakresu połabszczyzny, gdy odtwarzano język na podstawie zabytków, już zachwaszczonych niemczyzną, lub na podstawie mylnych notatek, robionych przez zapisywaczy, nie znających dobrze języka. Na-ogół jednak odtworzenie kultury ludowej Drzewian może nam dać przybliżone pojęcie o cechach etnograficznych całej grupy połabskiej. Stąd czasem posiłkujemy się materjałem połabskim z poza obszaru Drzewian. Dlatego uwzględniamy czasem mate-rjały bez względu na linję dialektyczną, wykreśloną przez T. Milewskiego, a nawet wprowadzamy fakty z terenu, oddawna już zgermanizowanego, o ile pod niemiecką powłoką dadzą się wyodrębnić stare pierwiastki połabskie.

Na podstawie tego całego materjału, tak drukowanego, jak rękopiśmiennego, usiłujemy przedstawić właściwości kultury ludowej połabskiej w chwili, kiedy ona w Drawenji zamierała.

Zestawienie powyższego materjału pozwala na wysnucie następujących uwag ogólnych: 1. Pewne znamiona etnograficzne zbliżają szczególnie ściśle grupę Drzewian połabskich do Polaków i Łużyczan. 2. Na obszarze połabskim występują niektóre formy kulturowe, właściwe szczególnie Słowianom wschód-nim (radost’ na określenie wesela, swepet w znaczeniu dzikie] barci, forma cepów, zbliżona do ogniwkowej, drzewo krzyżowe w kształcie prymitywne] drabiny, trebe na określenie Bożego Narodzenia i t. d.). Podobieństwa te możemy objaśnić na ogólnej zasadzie bliskiego współżycia przodków językowych północnych Lechitów z przodkami językowymi Rusi w pewnej fazie rozwoju dialektycznego prasłowiańskiego. (Prw. T. Lehr-Spławiński. Sprawozdania Towarzystwa Naukowego Lwowskiego X, 123). Nie są jednak wykluczone pewne specjalne nawiązania między Połabiem i Rusią.

Wreszcie należy podkreślić, że etnografja połabska zasługuje na uwagę nietylko polskich ludoznawców i studjujących etno-grafję w naszych uniwersytetach, ale winna zająć także szerokie rzesze polskich czytelników. Po pierwsze, ze względu na liczne pokrewieństwa, jakie zachodzą między kulturą ludu polskiego i dawnych Drzewian, a po drugie, przez tak pouczający los ludu słowiańskiego, który niegdyś miał siedziby rozległe od Odry po Bałtyk i Łabę, a dziś jedynie w nazwach miejscowych i gwarze, na tych obszarach panującej, pozostawił ślady swego niegdyś potężnego istnienia.

im

VT

Ęgs&m

180G

Ryc. 18. Haft czarnym jedwabiem na całunie.

MAPA ROZKWITU I ZANIKU POŁABIAN

11

12

13

kipKf''

—««T    &

Morw

0.

40

{Ml

.utilenburg-

mbra

Fehmarn)

'r-rt ii

tagja

Rana4

? Kie\

X

>Płuń

(Plon)

Starogrod Pi

(Oidenburg)i=§

Y>

Stralsundi

er

54

Roztok

(Rostock)

»\t

SB

_-dLubica [Bukowiec - Lubeka)

iWismar

ODymirK^A-

(Demmin)

Jwinoujśp '(Swnemund eT

H54

Rątiboro

X    (Ratzeburg)    .    f>,

X    »    Zwieryno/4%(

p Hamburg j    ^^Schwerinr¥jl

Teterowo

Kraków,

-^1

HarburgoN^

Węzinav3

(Winsen) X

Ławogord

^Lauenburg)

O,

Liineburg

^;an'£

53r

' Karowo ParchiinJ % '^Chlewa (Neustadt)^

(Labthe^nn)p^G^?bow

Domelici (Domitz)y

Biełogord ) £/</„ (Wittenburg)

/£\

{(fi

.    o

•'«».<>_Treptow

Retraox

Mo ryckie

N. Strelice o(N. Strelitz)

'Rozdewołk

(PąsewallO/

Szczecino

(StettinLT

K,

(e

Olszyna

(Ulżeń),

\ybDomeIici (Domitz) ^₀Lęcina(Lenzeu)₍^Ł7k)' TrebeP^J^fihartowo (Gartow) '^Oj^^oBiełagora

'S^C (Wi tten berge)

Wysoka o

ra

*&erl

Celle

Tt%XX«^X^

ASwaidełogord

/\(Dannenberg)Q

1/ Raszewo l

^hustno Jgj

™ “^^Łuchów

(Luchow) o I

Wóstrow°\£ WłastujskijJ    ₀-

V <e‘

Belica

| qPN. Ruppin

i.,

Templin

•fc

Bromal •f. (Bronie)

oGardelegen

<¥S. ^

Tj\o

-r\ Kostrzyn

T^SJKustrir^--

voHannover

Brunszwikv

(Braunschweig^

⁺+₊

f Branibor Brandenburg)

I O    '§j

Postupinr

(Potsdam)

Berlin

KjOpjenik (Kopenick) j\

T^J.j y

Lubuszt

(Lebus)Xj

Frankfurt

52

XX X > Połabianie w X w. wg. L. zasiąg Słowian

połabskich w latach 1550—1650 resztki Połabian w pierwszej połowie XVIII wieku

Niederlego

^Magdeburg)

ziewin

oCzeczen X(Zossen)

^x*;

zasiąg nazwy „dónze“

«••••••• zasiąg nazwy vdórns“wg.W.Pess-

-/erals'

v KalwaG .. *(KaIbejW*

^ ov Vv Dessau 1$

+*****+*, .SESSS) ,R%p

o >XKX„ " (Baru,h,X — Ó ^ /? /? n    i * Luków

W / F**

iLubnow (Łubben)

Gubin ,r>-^

•■ilH

.mm granica połabsko-pomorska

wg. T. Milewskiego.

5.

10

11

12

13

14

A. Fischer: Etnografja słowiańska

Zakł. Graf. S. A.

Książniea-Alltts -L^ow

r* e--8v

X?^KOv'’

¹⁵—€r-    *

'x

V -'“'    v%' ‘

y

T    '    ~~    ‘"~

" ;■■ . i i i—i    ,u.i

J>

.*SS»"V

5?

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

S. 61

KSiąŻNICA-ATL

A 020681

LWÓW, CZARNIECKIEGO j WARSZAWA, NOWY ŚWIAT f

poleca

S. Udziela

zł

Cen

POLSKIE HAFTY LL

gr

DK - 28 d

1.54

Wzór Jednoraz 2041 - Lak

Cz. I. Krakowskie hafty białe 22 tablice + 14 plansz konturowy...

Cena w kart. zł. 20'—.

Cz. II. Sądeckie hafty kolorowe. W przygotowaniu.

CWD, W-wa.

- 25.11.53 - 3000 b’

15973/K

a 100 k.

Jest to oryginalnie opracowany i na motywach swojskich oparty wzornik do haftu. Obejmuje on motywy ludowe z okolicy Krakowa, podając wzory haftów do koszul, kaftaników, bluzek, spodnie, fartuszków, chusteczek, hafty na serwety, kapy, ręczniki i firanki, zasłony na meble, a wreszcie hafty na bieliznę kościelną. Wszystkie wzory wykonane są bardzo dokładnie i pięknie. Książka odda wielkie usługi tak nauczycielkom robót ręcznych w źeóskich szkołach średnich ogólno-kształcących, seminarjach nauczycielskich i szkołach zawodowych, jak i w każdym domu polskim.

E. Romer

POWSZECHNY ATLAS GEOGRAFICZNY

Kart. 49. — Zł. 52'—.

E. Romer

MAŁY ATLAS GEOGRAFICZNY

Wyd. XI. Str. 36. Mapek 88. Zł. 9'60.

J. Wąsowicz

POLSKA

Mapa narodowości.

Podziałka 1:850.000. Podklejona na płótnie zł. 28'—.

POLITECHNIKA KRAKOWSK BIBLIOTEKA GŁÓWNJ

KSIĄŻNICA-/!

II

L. inw.

29845

LWÓW, CZARNIECK WARSZAWA, NOWY

Kdn. 524. 13. IX. 54

poleca

St. Barabasz

SZTUKA LUDOWA NA PODHALU

Cz. I i II. — Spisz i Orawa. — Str. 18 + teka z 44 tablicami. — Zł. 12*—.

Cz. III. — Witów. - Str. 18 -f 38 tablic. - Zł. 24*—.

Cz. IV. — Dębno. — W druku.

„Doniosłe, cenne i staranne, naukowo na wysokim poziomie stojące... studjum z olbrzymią ilością reprodukcyj, wydane z nadzwyczajnym pietyzmem i starannością... St. Barabasz zebrał motywy architektury i zdobnictwa ludowego, zaznaczył podobieństwa i różnice w ich formach i traktowaniu z formami Zakopanego i Podhala, stwierdził ich bezwzględną polską odrębność i w ten sposób podłożył potężny złom faktów pod budowlę nauki o zaczątkach stylu polskiego. Niepodobna tu wdawać się w szczegóły jędrnych oświetleń autora, oraz w badanie jego przepysznych tablic, zawierających rysunki z chat, ozdób ich i sprzętów ludowych. Są to rzeczy o wartości naukowej, a wykonane są z precyzją, jakiej wymagają poważne badania“. J. Kleczyński, Kurjer Warszawski r. 1928, nr. 134.

Si. Mierczyński

MUZYKA PODHALA

Ilustrowała Zofja Stryjeńska. Wstęp napisał K. Szymanowski.

Str. XXIV -(- 74 + 9 tablic kolorowych. — Zł. 50"—.

Wydawnictwo niniejsze jest bogatym zbiorem góralskich tańców i melodyj, notowanych w identycznem brzmieniu z oryginałem, to jest tak, jak je oddawna wykonują złożone z dwojga skrzypiec i basów góralskie kapele. Wzory swe czerpał autor z najbardziej autentycznych źródeł, u najsławniejszych grajków Podhala, jak Bartek Obrochta, Jędrzej Tatar, Józef Gąsienica i inni. Długoletnie studja pozwoliły autorowi utrwalić na zawsze w sposób wierny całe bogactwo melodyj podhalańskich. Dzieło to, wydane w odświętnej szacie, ozdobione przepięknemi ilustracjami Z. Stryjeńskiej, z których promieniuje głęboko intuicyjne odbicie duszy Podhala, stanowi pierwszorzędny dokument polskiego ludoznawstwa.

.

V

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231601

Biblioteka Politechniki Krakowskie]

11-29845