IÜ

lüi

ssa

:;i.:

mmm

wuÈÈim

mm

•i:".

B ■■HH

SS

WKÊÊÊÊÊIIÊÊti HHSmr^

WHËÊÈËÊÈSÊÈm

zastosowanej do użytku

i kursie dla krajowych dozorców melioracyjnych

ZESTAWIŁ

J3ronistaw Trocki.

WÈ

Liwów 1898.

—♦—

Czcionkami „Drukarni Polskiej“ (Grand Ilolel). —♦-Łr:

Nakładem Wydziału krajowego.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231364

zastosowanej do użytku

ZESTAWIŁ

Bronisław płocki.

Liwów Î898.

Czcionkami „Drukarni Polskiej“ (Grand Hotel).

Nakładem Wydziału krajowego.

■

uî-.ZL,

■; -

é®

&•;

, ! ■

flfe*

»

.

t

Ù &

f;

ÛM3W

piSv'W.

U S » a

Sk^âi^o

I. Budowa zewnętrzna roślin kwiatowych.

Rośliny, uprawiane dla celów gospodarczych na łąkach, należą bez wyjątku do typu t. z. kwiatowych czyli nasiennych roślin, których charakterystyczną cechą jest to, że celem rozmnażania się opatrzone są odrębnymi narządami (organami), t. z. kwiatami, w których tworzą się owoce, zawierające nasiona. W nasieniu każdej rośliny kwiatowej znajdujemy, jako najistotniejszą jego część składową, t. z.

ES

!A

mł/A

zarodek (fig. I.), który niczem innem nie jest, jak rośliną w s tanie zarodkowym, składa się bowiem z korzonka, który przy kiełkowaniu nasienia, a właściwie zarodka, rozwija-fj jąc się, wrasta w ziemię, i z drobniutkiego p ączka, okrytego gęsto drobniutkimi listeczkami, z którego po skiełkowaniu nasienia wy-^ rasta łodyga, opatrzona liśćmi a na-koniec i kwiatami. Oprócz zarodka

na przyszłą roślinę, zawiera nasienie roślin kwiatowych jeszcze tak zwane liści enie (kotyledony), i to bądź jeden, bądź dwa (u drzew szpilkowych pięć), które przytwierdzone są do szyjki zarodka, między pączkiem a korzonkiem tegoż. Zadaniem liścieni jest odżywiać młodziutką, z zarodka nasienia powstałą roślinkę gotowymi, w nasieniu nagromadzonymi zapa-do czasu, dopóki takowa nie za-

Fig. I.

Kiełkujące ziarno trawy. a) bielmo, b) liścień, e) tarczka, zapomocą której liścień wysysa bielmo, d) pączuszek zarodkowy, okryty listeczkami, e) korzonek zarodkowy, sami pokarmowymi aż głębi dostatecznie korzonka w ziemię i nie rozwinie całkowicie pierwszych liści właściwych, od tej pory bowiem począwszy roślinka już sama wyżywiać się jest w stanie, a to

1*

zapomocą korzeni i liści właściwych, którymi częścią z ziemi a częścią z powietrza przyjmuje pożywienie nieorganiczne (gazy i sole mineralne) i takowe na własne swoje ciało (a więc na związki organiczne) przerabia. Związki zapasowe organiczne zawarte w nasieniu (skrobia czyli mączka, tłuszcze i ciała, białkowate), a służące do odżywiania skiełkowanej roślinki, nagromadzone są bądź wewnątrz liścieni, i w tym wypadku są liścienie grube i mięsiste, bądź też po za liścieniami tuż pod błoną nasienia, i wtedy liścienie są cienkie i pogrążone wśród zapasowego pożywienia zarodka. W pierwszym wypadku nazywamy nasienie bezbielmowem (n. p. nasiona roślin motylkowych, do których należy groch, fasola, bób, wyki, esparceta, lucerna), w drugim zaś wypadku mówimy, że nasienie jest bielmowe (n. p. nasiona wszystkich traw). Liczba liścieni jest dla każdego gatunku roślin kwiatowych niezmienna, stanowi więc cechę stałą czyli znamienną, to też na podstawie liczby liścieni dzielimy rośliny kwiatowe na dwie wielkie grupy, mianowicie na grupę je-d n ol i ś cień n y c h (Monocotyledones), do których należą między innemi wszystkie trawy i turzyce, i na grupę dwuliściennych (Dicotylédones), do których zaliczamy n. p. rośliny motylkowe. Podział ten jest tern więcej uzasadniony, ile że z liczbą liścieni stoi w ścisłym związku i zależności budowa najważniejszych organów rośliny, a przede-wszystkiem liści i kwiatów, mowa będzie.

właściwem miejscu

o czem we

Organa zewnętrzne roślin kwiatowych.

Organami zewnętrznymi roślin kwiatowych, już wewnątrz nasienia (w stanie zarodkowym) założonymi, są korzeń i łodyga, opatrzona liśćmi. Trzeci, a najistotniejszy organ zewnętrzny tychże roślin, t. j. kwiat, za pośrednictwem którego spełniają one najważniejsze swoje zadanie, a mianowicie wydanie owocu (a względnie nasienia), powstaje dopiero w starszym wieku rośliny, a umieszczony jest zawsze na łodydze. Istotnymi więc narządami zewnętrznymi, od których kształtu i budowy zależnym jest ściśle wygląd całej rośliny, są u roślin kwiatowych: korzeń, łodyga, liście i kwiat. Korzeń, łodygę i liście, jako organa pośredniczące w odżywianiu

się rośliny, zowiemy organami odżywczymi, natomiast kwiaty, służące jedynie do wydania nasion, stanowią t. z. organa rozpłodcze.

i. Organa odżywcze.

a) Korzeń.

jeżeli nasienie dojrzałe jakiejkolwiek rośliny dostanie się na lub pod powierzchnię ziemi, to przy dostatecznym przystępie powietrza, ciepła i wilgoci poczyna takowe po krótszym lub dłuższym przeciągu czasu kiełkować. Kiełkowanie nasienia polega na tern, że zarodek, zawarty w nasieniu, pod wpływem ciepła, wilgoci i powietrza wypuszcza najprzód korzonek, który wskutek działania siły powszechnego ciążenia czyli siły przyciągania ziemi schodzi zawsze wt głąb ziemi, a następnie rozwija się z pączka zarodkowego łodyżka czyli pęd, który również pod wpływem .siły ciążenia wzrasta w kierunku przeciwnym jak korzeń, a więc nad powierzchnię ziemi w kierunku pionowym. Korzonek zarodkowy, dostawszy się do ziemi, wzrasta na długość nie w całej swej objętości, lecz tylko na części wierzchołkowej, powyżej zaś tej części wydłużającej się pokrywa się korzeń zarodkowy — a również wszystkie korzenie pochodne, t. j. z korzenia zarodkowego powstające — tak zwanymi włoskami korzeniowymi czyli włośnikami, które są wdoskowato wyrośniętemi komórkami naskórka (zewnętrznej błonki) korzenia, a zapomocą których korzenie pobierają z ziemi dla rośliny pokarm nieorganiczny, a mianowicie sole mineralne. Włośniki te trwają tylko przez pewien, dość krótki czas, poczem usychają, a na ich miejsce powstają nowe włośniki w niższej (ku wierzchołkowi) części korzenia, który od czasu powstania pierwszych włośników wyrósł wierzchołkiem swym znacznie na długość, gdy natomiast w partyi, która była poprzednio pokrytą włośnikami, poczyna się wzrastanie korzenia na grubość. Już wkrótce po zagłębieniu się w ziemi i pokryciu się włośnikami korzenia zarodkowego wyrastają z rozmaitych punktów⁷- tegoż liczne korzenie boczne czyli pochodne, z których każdy również pokrywa się powyżej wierzchołka włośnikami, a zbiór ten korzeni bocznych i korzenia zarodkowego czyli głównego zowdemy s y-

Sternem korzeniowym rośliny. U niektórych roślin kwiatowych (n. p. u koniczów, esparcety, lucerny i t. d.) jest system korzeniowy w ten sposób rozwinięty, że korzeń główny przedewszystkiem i najsilniej się rozwija i nad bocznymi długością swą i grubością przeważa, przeciwnie u innych roślin (n. p. u wszystkich traw) korzeń główny już wkrótce po utwierdzeniu młodej roślinki w ziemi zaprzestaje zupełnie wzrastać na długość, a natomiast boczne korzenie silniej się rozwijają i ciągle rosną, tak, że wobec tych ostatnich korzeń główny prawie zupełnie zanika.

Wspomnieć nakoniec należy, że różnica między korzeniem a łodygą jest bardzo wybitna i istotna, a polega — pominąwszy różnice w budowie wewnętrznej ciała łodygi i korzenia — przedewszystkiem na tem, że i) na korzeniach powstają rozgałęzienia zupełnie nieregularnie, podczas gdy łodyga rozgałęzia się w pewnym stałym, od sposobu uli-stnienia ściśle zależnym porządku, tudzież 2) na tem, że korzenie nigdy nie są pokryte liśćmi, ani zwykłymi ani łu-skowatymi. Ta ostatnia okoliczność stanowi bardzo wybitną różnicę między korzeniem a tak zwanym korzeniakiem, który z wyglądu, jak niemniej z powodu rozłażenia się pod powierzchnią ziemi łatwo zamienić można z korzeniem, od niego jednak zawsze i stanowczo różni się tą własnością, że pokryty jest w pewnym stałym porządku łuskowatymi drobniutkimi listeczkami, co dowodnie wskazuje, że korzeniak nie jest utworem korzeniowym, lecz łodygowym. To też słusznie z-ywamy korzeniak także łodygą p odziemną (np. u perzu).

b. Łodyga.

Część rośliny, która po skiełkowaniu nasienia wyrasta z pączka zarodka nad powierzchnię ziemi, bądź z pomiędzy liścieni (u dwuliściennych roślin), bądź też z boku liścienia (u jednoliściennych), nazywamy łodygą lub pędem. Łodyga każdej rośliny w najmłodszem swem stadyum jest zaw\sze pojedyńcza, t. j. nierozgałęziona i już w tem stadyum nosi na swym wierzchołku gęsto ułożone, drobniutkie zarodki liści właściwych, które w miarę wzrastania łodyżki na długość stopniowo się rozwijają i rozrastają, a pod wpływem światła zielenieją. Są jednak rośliny (n. p. babka), u których łodyga nie wydłuża się nigdy, lecz pozostaje bardzo skróconą, wskutek czego i odstępy pomiędzy pojedyń-czymi liśćmi stają się znikająco małe, a liście tworzą tak zwaną różyczkę, tuż nad powierzchnią ziemi na wszystkie strony się rozkładającą.

Kształt łodyg na przekroju poprzecznym jest u rozmaitych roślin różny; u jednych jest łodyga okrągła (n. p. u traw właściwych), u drugich tr ó j k an c i a s t a (n. p. u turzyc), u innych czworokańciasta, a u innych nakoniec wielokańciasta.

źdźbłem.

Większość roślin kwiatowych posiada łodygi proste i sztywne, t. j. o własnej sile utrzymać się mogące. Łodygi takie zowiemy łodygami z wy czaj nemi, jeżeli wewnątrz nie są puste, lecz wypełnione miękiszem, a liście nie obejmują łodygi dolną swą połową pochwiasto; jeżeli zaś łodyga jest wewnątrz pusta i tylko na węzłach, t. j, w miejscach, gdzie liście na łodydze wyrastają, wy pełni ona, a liście dolną swą połową pochwiasto obejmują takową, natenczas powstaje odmiana łodygi, zwana Źdźbło posiadają wszystkie nasze trawy właściwe, podczas gdy wszystkie inne rośliny łąkowe, nawet bardzo podobne z wyglądu do traw turzyce czyli t. z. trawy kwaśne mają łodygę zwyczajną.

Łodygi, które nie są dość silne, aby mogły samoistnie stać prosto, bądź płożą się po ziemi (n. p. koniczyna biała płożąca się), bądź też zapomocą różnych środków wznoszą się w górę po przedmiotach, jakie w drodze spotykają. Pod tym ostatnim względem rozróżniamy dwa typy roślin, mianowicie rośliny wijące się i rośliny pnące. Rośliny wijące się wznoszą się do góry w ten sposób, że rosnącym wciąż wierzchołkiem łodygi okręcają się spiralnie (świdrowato) około jakiegoś stałego przedmiotu, n. p. innej rośliny, podczas gdy rośliny pnące nie samą łodygą wspinają się po podporze do góry, lecz czynią to zapomocą umyślnych, do tego celu służących organów czepnych, najczęściej zapomocą spiralnie się okręcających wąsów, które są u jednych roślin (n. p. u grochu i wyki) przekształconemi częściami liścia zwykłego, u innych zaś (n. p. u winogrodu) przekształconymi wąsowato pędami. Typem roślin wijących się jest chmiel, roślin zaś pnących groch lub wyka.

Łodygi u znacznej większości roślin kwiatowych nie pozostają przez całe życie pojedyncze, lecz z postępującym wzrostem mniej lub więcej się rozgałęziają. Rozgałęzienie łodygi powstaje w ten sposób, że w kątach liści tworzą się t. z. pączki czyli oczka, które niczem innem nie są, jak tylko zarodkami bocznych pędów czyli gałęzi, które bądź w ciągu tego samego, bądź — jak u drzew — w ciągu następnego okresu wegetacyjnego z tych pączków się rozwijają. U traw i turzyc powstają pączki wyłącznie w kątach liści, na samym dole źdźbła, a względnie łodygi wyrastających, podczas gdy górna część łodygi tych roślin nigdy się nie rozgałęzia ; przeciwnie u roślin dwuliściennych wytwarzają się pączki na boczne pędy w kątach wszystkich liści, wskutek czego łodyga u tych roślin (n. p. u koniczyny) we wszystkich swych częściach może się rozgałęziać.

Co się tyczy okresu trwania łodygi, to zachodzić mogą pod tym względem dwa wypadki: albo łodyga trwa tylko przez jeden rok, albo żyje i rozwija się przez dłuższy lub krótszy szereg lat. Pierwszy wypadek zachodzi w naszym klimacie u wszystkich roślin, opatrzonych łodygą zielną, a więc także u wszystkich roślin naszych łąk, drugi zaś wyłącznie u roślin z łodygą zdrewmiałą, a więc u drzew i krzewmw. Jednakże ściśle trzeba odróżnić trwałość łodygi od trwałości samego osobnika (indywiduum) rośliny, nie wszystkie bowiem rośliny z łodygą zielną, a więc w jesieni po wydaniu owoców usychającą, trwają przez jeden tylko rok. Owszem bardzo wiele roślin zielnych — a między niemi znajdują się wszystkie rośliny na łąkach uprawiane— trwają przez krótszy lub dłuższy szereg lat, wypuszczając każdej wiosny na miejsce uschłych w jesieni, łodygi nowe, warunkujące trwałość rośliny. Trwałość tę zapewniają sobie rośliny zielne trwałe w ten sposób, że wytwarzają co jesieni pod powierzchnią ziemi na granicy między korzeniami a szyją łodygi, w jesieni usychającej, pączki, z których następnej wiosny wyrastają nowe pędy, w tymże samym roku kwitnące i owocujące, a więc nowe indywidua tego samego gatunku. Pączki te podziemne, z których w następnym okresie wegetacyjnym nowe mają utworzyć się łodygi, u jednych gatunków roślin zielnych trwałych bezpośrednio siedzą na szyi korzeniowej i w tym razie powstają z nich łodygi gęsto skupione obok siebie, natomiast u innych gatunków (n. p. u znanego chwastu rolnego, pérzu) bądź wszystkie pączki podziemne, bądź tylko część tychże wydłużają się w jesieni w krótsze lub dłuższe, łusko w a t y m i listeczkami pokryte pędy, poziom o pod ziemią się rozłażące, zwane kłączami lub korzeniakami. W tym ostatnim wypadku wyrastają na wiosnę z pączków podziemnych, tak rozrosłych. — jak łatwo zrozumieć nie skupione obok siebie, lecz mniej lub bardziej odległe od siebie (odpowiednio do długości korzeniaków) pędy czyli łodygi nadziemne, tworząc darń luźną i rzadką.

a takiemi

Wybitną właściwością, a więc znamienną cechą każdej łodygi jest — w przeciwieństwie do korzenia — obecność liści na niej. Liść więc jest charakterystycznym wytworem czyli wyrostkiem łodygi i służy u roślin zielonych — są wszystkie rośliny łąkowe — jako narząd (organ), za pomocą którego roślina przyjmuje część swego pożywienia (mianowicie gaz, t. z. kwas węglowy) z powietrza, i w którym roślina pokarm ten gazowy, przez siebie przyjęty, pod wpły światła na swoje własne ciało przerabia. Są jednakże liście, które tej funkcyi przyswajania pokarmu wcale nie spełniają, a mianowicie są to t. z. liście przekształcone czyli szczątkowe,

do których między innemi należą łuski tudzież listeczki kwiatowe (kielich, korona, pręciki i słupek).

liście

na kłączach podziemnych,

Dla odróżnienia od liści szczątkowych nazywamy ł o d y g o wT e, zielenią opatrzone, liśćmi właściwymi. Liść właściwy składa się z rozpłaszczonej części, czyli t. z. blaszki liścia, i z ogonka, czyli dolnej, mocno zwężonej części, która jednak u wielu roślin brakuje. Liść opatrzony ogonkiem zowiemy 1 i ś c ie m o g o n k o w y m, liść zaś osadzony bezpośrednio nasadą blaszki na

łodydze, liściem siedzącym.

na

nerwie środkowym liścia

czna. czoną

ciom daje się właściwe nazwy przy opisywaniu roślin, odpowiednio do podobieństwa, jakie z pewnymi przedmiotami okazują. Najpospolitsze kształty liści pojedyńczych są następujące: równo wąski czyli linearny (n. p. u wszystkich traw

Pod względem złożenia rozróżniamy liście właściwe pojedyńczei złożone. Pojedyńczym jest liść wtedy, jeżeli na ogonku liściowym lub na znajduje się tylko jedna blaszka, która tak pod względem kształtu, jakoteż budowy brzegu u rozmaitych gatunków roślin bardzo jest rozmaita, lecz dla każdego gatunku charakterysty-Co się tyczy kształtu blaszki liściowej, to prawie nieskoń-jest rozmaitość liści pojedyńczych, a różnym ich posła

IO i turzyc), lancetowaty (u wierzby kruchej), jajowaty (u bzu perskiego), sercowa ty i t. d. Blaszka liścia pojedynczego może być całobrzega (u traw), lub też posiada brzeg rozmaicie zazębiony, a nawet może być mniej lub więcej głęboko wcięta czyli łatkowana.

Liść jest złożony, jeżeli na ogonku głównym osadzone są liczne pojedyncze listeczki, z których każdy za pośrednictwem osobnego ogoneczka połączony jest z ogonkiem głównym. Te listeczki liścia złożonego umieszczone są na ogonku głównym bądź tak, jak palce na dłoni, t. j. że wychodzą wszystkie z jednego prawie punktu, a wtedy liść jest złożony dłoni a sto czyli pal-czasto (n. p. u kasztana końskiego lub u koniczyny), bądź też stoją po obu stronach ogonka głównego, dwurzędnie się rozkładając, i wtedy jest liść pierzasto złożony (n. p. u wyki lub akacyi białej), i to nieparzysto pierzasty, jeżeli na szczycie ogonka stoi listek, a parzysto pierzasty, jeżeli na szczycie ogonka nie ma listeczka. U liści parzysto pierzastych niektórych roślin motylkowych, n. p. u grochu, fasoli i wyki, zakończony jest ogonek każdego liścia na szczycie utworem nitkowatym, sp iralnie się okręcającym, t. z. w ąs e m, za pomocą których wiotka roślina czepia się stałych przedmiotów i w ten sposób wznosi się do góry.

U nasady liści wielu roślin znajdują się listkowate, rozmaicie ukształtowane, lecz zazwyczaj niepozorne wyrostki, które zowiemy przylistkami. Przylistki właściwe są między innemi wszystkim roślinom, należącym do familii t. z. m o-tylkowaty ch, do której z roślin uprawnych zaliczamy wykę, bób, fasolę, groch, łubin, koniczyny, esparatę i lucernę.

Bardzo charakterystyczną właściwością liścia jest t. z. unerwienie blaszki, które polega na rozpięciu blaszki za-pomocą sieci tęgich i elastycznych, rurkowatych naczyń czyli nerwów, służących z jednej strony do wzmocnienia blaszki, a z drugiej strony jako drogi, którędy pokarmy, w wodzie rozpuszczone, w liściach płyną. Nerwy przebiegają w blaszkach liści u różnych roślin rozmaicie, stosownie przede-wszystkiem do postaci blaszki. W liściach szerszych niż dłuższych spotyka się przeważnie nerwacya dłoń i as ta (n. p. w liściach klona lub jawora), przeciwnie u liści dłuższych niż szerszych najpospolitszą jest i) nerwacya pierzasta (uro-

Sposób ułożenia liści na łodydze zowiemy ulistnie-niem łodygi. Może ono być dwojakie: okółkowe lub skrętoległe, lecz dla każdej rośliny jest bądź jeden, bądź drugi rodzaj ulistnienia charakterystyczny i stały. Ulistnienie okółkowe tem się odznacza, że z każdego węzła łodygi wychodzą liście w liczbie po dwa (u lepnicy lub szałwii), trzy (u oleandra), lub więcej (u przytulii), tworząc na węźle tak zwany okółek. Jeżeli okółek składa się tylko z dwóch liści, natenczas mówimy o takich liściach, że są naprzeciwległe. Cechą charakterystyczną ulistnienia skrętoległego jest to, że z jednego węzła łodygi wychodzi zawsze tylko jeden liść, a ponieważ, wychodząc od któregokolwiek liścia do coraz wyższych, tworzy się w około nasad tych, kolejno nad sobą stojących liści linię krętą czyli spiralną, przeto zowiemy słusznie ten rodzaj ulistnienia skrętoległem ulistnieniem. Wszystkie trawy, tudzież wszystkie rośliny motylkowe, odznaczają się ulistnieniem skrętoległem.

ślin dwuliściennych), tudzież- 2) nerwacya równoległa (u jednoliściennych roślin, n. p. u traw, turzyc i t. d.)

2. Organa rozpłodcze.

Organami rozpłodczymi u roślin kwiatowych czyli nasiennych są k w i a t y i powstające z nich owoce, a względnie nasiona.

Kwiat jest pędem skróconym, przystosowanym pod względem przeznaczenia liści, na nim się znajdujących, do wydania nasion, i jak każdy pęd powstaje w kącie 1 i -ścia, zwanego tutaj przykwiatkiem.

Kwiaty tylko u bardzo niewielu roślin wyrastają pojedynczo w kątach zwyczajnych liści łodygowych; u większości roślin kwiaty zebrane są gromadnie, i to zawsze w pewnymi stałym porządku na łodydze, a skupienie takie kwiatów w pewien system nazywamy kwiatostanem. Wszystkie rośliny, które uprawiamy na łąkach, posiadają t. z. groniasty kwiatostan, odznaczający się tą wybitną właściwością, że kwiaty zebrane są na wspólnej osadzie, zwanej osią czyli osadą kwiatostanu, która — jako część łodygi— rośnie wierzchołkiem, wskutek czego najmłodsze kwiaty osadzone są zawsze pod samym wierzchołkiem, najstarsze zaś na samym dole osi kwiatostanu.

Zależnie od stosunku, jaki zachodzi między długością osady kwiatostanu a długością szypułek kwiatowych, na tejże osadzie stojących, rozróżniamy w typie kwiatostanów groniastych następujące modyfi-kacye czyli odmiany:

1.    kłos: jest to kwiatostan groniasty, którego osada jest normalnie wydłużona, a szypułki kwiatowe za-nikłe, n. p. u tymotki, rajgrasu angielskiego, perzu, babki;

2.    grono właściwe: ma osadę normalnie wydłużoną, a szypułki kwiatowe wyraźne i wszystkie jednakowo długie, n. p. u rzepaku;

3.    baldaszek: posiada osadę nadzwyczaj skróconą, bo do jednego punktu zredukowaną, a szypułki w y-raźne i równo długie, wskutek skrócenia osady kwiatostanu z jednego punktu wychodzące, n. p. u kminu i in-nych t. z. baldaszkowych roślin;

4.    główkę: ma osadę znacznie skróconą a grubą i to bądź stożkowatą, bądź płaską, jak talerzyk, bądź nawet nieco wklęsłą, a szypułki kwiatowe bardzo krótkie lub nawet brakujące. Jeżeli główka wsparta jest u dołu licznymi przykwiatkami, otaczającymi ją na kształt manszeta, natenczas powstaje odmiana główki zwana koszyczkiem. Główką jest kwiatostan wszystkich koniczów, zaś koszyczki em kwiatostan słonecznika, mleczaja polnego, bodiaków.

Jeżeli w którymkolwiek z powyższych kwiatostanów na miejscu pojedynczego kwiatu osadzony jest kwiatostan prosty, natenczas powstaje t. z. kwiatostan złożony. I tak kwiatostanem wszystkich traw kłosowych (pszenica, perz, jęczmień, tymotka, rajgras angielski i włoski) jest kłos złożony, albowiem zamiast pojedynczych kwiatów znajdują się na osadzie kwiatostanu kłos ki, siedzące na tejże osadzie.

Każdy kwiat składa się przedewszystkiem z dwóch odrębnych części, mianowicie z łodygi i z liści na niej umieszczonych. Tak łodyga ta jak i listki różnią się pod względem ukształtowania w znacznym stopniu od zwykłych łodyg, a względnie liści, a to z tego powodu, że będąc przeznaczone do wydania nasion, przekształcone są one odpowiednio do tego celu. Łodyga kwiatowa, zwana dnem kwiatowem, jest zawsze bardzo skrócona i mniej lub więcej rozszerzona, a z powodu takiego nadmiernego skrócenia łodygi kwiatowej (dna kwiatowego) listki kwiatowe, w kilku okółkach na niej osadzone, są tak bardzo do siebie zbliżone, że na pozór zdają się wszystkie prawie z jednego punktu wychodzić. W kwiecie mogą się znajdować najwięcej cztery rodzaje listków kwiatowych, a mianowicie: i) zewnętrzny okółek zazwyczaj zielonych listków, zwanych działkami kielicha czyli krótko kielichem, 2) płatki korony czyli korona, złożona z listków jaskrawo zwykle zabarwionych i najokazalszych, 3) pręciki i 4) listki owocowe czyli o wo co list ki, osadzone na samym środku dna kwiatowego, a zrastające się u wszystkich roślin kwiatowych (z wyjątkiem drzew szpilkowych) brzegami swymi w utwór woreczkowaty, zawiązkiem zwany, w którym (w miejscach zrośnięcia się owocolistków) wyrastają drobne ciałka, t. z. zalążki, po zapłodnieniu w nasiona się przekształcąjące. Kwiat, który zawiera wszystkie powyższe cztery rodzaje listków, zowie się kwiatem zupełnym (n. p. u koniczyny, rzepaku, gwoździka i t. d.), podczas gdy kwiat, nieposiadający wszystkich tych listków kwiatowych, nazywamy kwiatem niezupełnym (n. p. u traw, turzyc, wierzb, szczawiu i t. d).

Pręciki tudzież zawiązek stanowią istotne części kwiatu, z zalążków bowiem, w zawiązku zawartych, przez zapłodnienie tychże pyłkiem pręcików, wytwarzają się nasiona, przeciwnie zaś kielich i korona, ponieważ nie biorą bezpośredniego udziału przy wykształcaniu nasion i u bardzo wielu roślin brakują (n. p. u traw, turzyc, wierzb i t. d.), zowiemy listkami dodatkowymi kwiatów.

Płatki korony są u jednych roślin wolne, t. z. niezrosłe ze sobą (n. p. u roślin motylkowych, rzepaku, gwoździka), u innych zaś zrosłe między sobą w rurkę, rozmaicie ukształtowaną (n. p. u powmju, szałwii, lwich pyszczków). Co się tyczy ilości płatków korony w kwiecie tudzież kształtu koron, to napotykamy pod tym wzg-lędem u roślin bardzo wielką rozmaitość, dla każdej jednak rośliny jest pewna liczba płatków korony tudzież pewien kształt korony stały i niezmienny, to też z tego względu stanowi korona bardzo ważny moment przy odróżnianiu roślin.

Jeżeli wszystkie płatki korony są między sobą równe, bez względu na to, czy są zrosłe ze sobą lub nie, natenczas

zowiemy kwiat promienistym (n. p. u jaskru lub gwoździka), jeżeli zaś choćby jeden płatek odmiennie od innych jest ukształtowany, natenczas kwiat da się tylko jedną płaszczyzną podzielić na dwie zupełnie do siebie podobne połowy, a kwiat taki zowiemy grzbiecistym (n. p. kwiat wszystkich motylkowych roślin).

Pręcik kwiatowy składa się z nitki i dwóch woreczków pyłkowych czyli pylników, przyrosłych do wierzchołka nitki, a zawierających drobniutki pyłek, który służy do zapłodnienia zalążków. Że pręciki są w istocie utworem liściowym, tego najdobitniej dowodzi zjawisko przekształcania się kwiatów pustych w pełne, które na tern polega, że w kwiecie pustym (n. p. u gwoździka) wszystkie pyl-niki przemieniają się zwolna w płatki korony. Stosunki, zachodzące między pojedyńczymi pręcikami w kwiecie pod względem ich ilości i wzajemnej długości, stanowią bardzo ważny moment przy klasyfikowaniu i odróżnianiu roślin kwiatowych. Szczególnie ważną rolę odgrywa ilość pręcików w kwiecie (również ilość płatków korony) ze względu na to charakterystyczne zjawisko, że rośliny jednoliścienne odróżniają się wybitnie od dwuliściennych liczbą pręcików, podczas gdy bowiem rośliny jednoliścienne posiadają kwiaty o trzech pręcikach (lub dwukrotności z trzech), to przeciwnie u roślin dwuliściennych przeważają kwiaty opatrzone pięciu pręcikami.

Zawiązek czyli słupek zajmuje sam środek dna kwiatowego, a zatem i kwiatu, i składa się z jednego lub kilku listków, zwanych owocolistkam i, które brzegami swymi zrastają się ze sobą w rodzaj torebki, zawierającej w swem wnętrzu jeden lub więcej zalążków. Na z a-w i ą z k u dadzą się zazwyczaj rozróżnić dwie części, a mianowicie dolna workowato rozdęta część, zwana z a-1 ą ż n i ą , w niej bowiem zawarte są zalążki, i z części górnej, szyj ko wato zwężonej, u wielu jednak roślin (n. p. u t r a w) brakującej, — zwanej szyjką zawiązka. Szyjka zawiązka, a jeśli ta brakuje, to bezpośrednio wierzchołek zalążni, zakończony jest tak zwanem znamieniem czyli blizną, która u różnych roślin rozmaicie jest ukształtowana (u t r a w w postaci dwóch piórek, z wierzchołka lub z boków zalążni wyrastających), a służy do po-chwytywania pyłku kwiatowego. Pyłek kwiatowy padłszy na bliznę, zostaje na niej zatrzymany bądź przez brodaweczki, pokrywające bliznę, bądź przez ciecz lepką z tychże bro-daweczek wydzielaną, i zaczyna natychmiast na bliźnie kiełkować, t. j. wypuszcza łagiewke, która przebija sam środek szyjki zawiązka, tędy dostaje się aż do z a 1 ą ż k a i takowy zapładnia, zetknąwszy się z t. z. woreczkiem zarodkowym, pod błoną zalążka się znajdującym. Po zapłodnieniu woreczka zarodkowego cała z a 1 ą ż n i a zaczyna się przekształcać w owoc, a zalążki w nasiona, korona zaś i pręciki, tudzież szyjka zawiązka z blizną, jako już więcej niepotrzebne części kwiatu, więdną i odpadają.

we-

Owoce roślin kwiatowych przedstawiają pod względem swego ukształtowania nie mniejszą rozmaitość, niż budowa kwiatów tychże roślin, a kształty owoców stoją w ścisłej zależności z najlepszem rozsiewaniem się nasion, w owocach zawartych. Przedewszystkiem i szczególnie przystosowaną jest do sposobu rozsiewania się nasion budowa ściany owocu, która u jednych roślin jest suchą, u innych zaś mięsistą. Owoce o ścianie owocowej suchej, są u jednych roślin nie-pękające, i w takim razie jest owoc zazwyczaj jedno-nasienny (u traw, słonecznika, buraka, hreczki), u innych zaś pękające, i wtedy jest owoc wielonasienny (u grochu, fasoli, wyki, rzepaku). Mięsistą owocnię posiadają owoce zwane jagodami (u porzeczki, agrestu i t. d.) i pestkowcami (u śliwy, wiszni, czereszni i t. d.), tudzież niektóre t. z. fałszywe owoce, jak jabłko i gruszka, u których mięśnieją nie owócolistki, jak w jagodzie i pestkowcu, lecz dno kwiatowe, kieliszkowato wklęsłe, owocolistki zaś do mięsa tego przyrastają, tworząc wnętrzną twardą ścianę mięsa.

odkowego, pączka, bę-

Co się nakoniec tyczy nasienia, to takowe wytwarza się z zalążka w ten sposób, że po zapłodnieniu- pyłkiem przekształca się woreczek zarodkowy, w zalążku zawarty, w zarodek, który, będąc roślinką w stanie zarodkowym, składa się z korzonka zar dącego zarodkiem łodygi przyszłej rośliny, i z 1 i ś c i e n i, o których już wyżej była mowa.

i6

II. Nieco o warunkach życia roślin kwiatowych.

Jak każda istota życiem obdarzona, tak samo i roślina, aby żyć i rozwijać się mogła, potrzebuje koniecznie przyjmować z zewnątrz pewne związki czyli połączenia pierwiastków chemicznych, służące jej za pożywienie, z nich bowiem swoje ciało wytwarza.

Ciało każdej rośliny składa się ze związków s p a 1 n y c h i niespalnych, jakoteż z wody, która we większych lub mniejszych ilościach ciało każdej rośliny przenika, będąc — co poniżej będzie uzasadnionem — niezbędnie potrzebną do istnienia roślin. O składzie powyższym ciała roślinnego możemy się przekonać bardzo łatwo, jeżeli jakąkolwiek roślinę spalimy. Otóż poddając roślinę spaleniu, spostrzegamy przedewszystkiem w y-s y c h a n i e takowej wskutek wyparowania z niej wody, a jeżeli ją jeszcze silniej ogrzejemy, natenczas spala się, pozostawiając po dokładnem zgorzeniu małą kupkę popiołu. Popiół ów, czyli niespalną część swego ciała, przyjęła roślina z ziemi w postaci różnych soli mineralnych część s p a 1 n a zaś czyli organiczna, która uchodzi przy spaleniu jako gaz w powietrze, powstała zkwasu węglowego (C0₂), pobieranego przez liście z powietrza, i ze związków azotnych, powstałych z gnijących ciał organicznych t. j. zwierzęcych lub roślinnych, które to związki, podobnie jak sole mineralne, roślina pobiera włośnikami korzeniowymi z ziemi. Związki więc te, pobierane przez rośliny częścią z ziemi, a częścią z atmosfery, stanowią ich żywność.

pierwiastki

one

Związki mineralne, w popiele roślin zawarte, składają się zawsze z następujących pierwiastków (t. j. ciał niedających się chemicznie na inne rozłożyć) : z fosforu, potasu, wapnia, magnezyi, żelaza i siarki, połączonych z tlenem. Żywność mineralna roślin musi przeto te same zawierać, i rzeczywiście je zawiera, jednakże znajdują się w odmiennych, jak w popiele roślinnym, związkach chemicznych, a mianowicie pod postacią soli mineralnych (azotanów, fosforanów, węglanów). Związki te mineralne, w ziemi, rodzajnej zawarte, jak również związki azotne, tamże się znajdujące, są wszystkie w wodzie, zawierającej kwas węglowy, rozpuszczalne, i w wodzie rozpuszczalne być muszą, bo tylko w takim stanie mogą być przez korzenie przyjęte.

Wszystkie związki odżywcze, weszłe w roślinę z ziemi i z powietrza, nie stają się jednak odrazu, wskutek samego wstąpienia w roślinę, zdolne do wytworzenia ciała rośliny. Związki te, jako żywność przyjęte, są materyałem surowym, z którego dopiero stopniowo ciało roślinne powstaje. Ta przemiana materyi surowych na ciało roślinne nazywa się p r z y-swojeniem czyli assymilacyą i odbywa ściach właściwych pod wpływem świa necznego, W liściach przyswojone materye wracają do łodygi i służą jako materyał do wytworzenia wszystkich części ciała roślinnego. Materye w liściach przyswojone nie zostają jednak całkowicie zużyte, część ich bowiem zstępuje w jesieni (u roślin zielnych trwałych) do pączków podziemnych i do korzeni (u drzew także do pnia), gdzie gromadzą się jako zapas, z którego na wiosnę następnego roku roślina czerpie celem rozwinięcia z pączków nowych łodyg i liści, zanim będzie mogła, rozwinąwszy liście, przerabiać związki nieorganiczne, a w szczególności kwas węglowy, na związki organiczne, te zaś na swoje ciało.

w li-

a s ł o-

Z powyższego okazuje się dowodnie, jak wielce doniosłymi organami są korzenie i liście dla rośliny i że uszkodzenie tak jednych jak drugich wywierać musi wpływ niekorzystny na rozwój całej rośliny. Korzenie uszkodzone (n. p. przez pędraki) nie są w stanie odpowiednej ilości pożywienia z ziemi przyjąć, zaś uszkodzone liście nie wystarczają do przyswojenia żywności pobranej. To nam wyjaśnia, dlaczego trawy trwałe na łąkach często koszonych przez znacznie krótszy szereg lat trwają, niż trawy te same na łąkach niekoszonych.

Obok pożywienia a nie mniej od niego niezbędnymi warunkami życia i rozwoju roślin kwiatowych są: powietrze, ciepło, światło, woda, tudzież odpowiednie stosunki fizykalne gleby (stanowiska).

Znaczenie powietrza atmosferycznego dla roślin polega na tern, że oprócz kwasu węglowego, będącego, jak wiadomo, żywnością roślin (z kwasu węglowego i wody, w liściach zawartej, tworzy się pod wpływem światła w liściach zielonych skrobia czyli mączka, a więc związek organiczny), składa się takowe (pominąwszy azot) z tlenu który jest niezbędnym dla życia roślin, i to już od chwili zakiełkowania nasienia. Przemiany chemiczne, odbywające się

i8 w nasionach podczas kiełkowania, warunkuje obecność tlenu, pochłanianego obficie przez kiełkujące nasiona, i dlatego też nasiona zasiane nie powinny być za głęboko przykrywane ziemią, aby nie utrudnić przystępu tlenu do nasion. Nie mniej niezbędnym jest tlen i w dalszem życiu roślin, gdyż wszelkie przemiany chemiczne związków, w roślinie powstałych, odbywają się wskutek łączenia się tych związków z tlenem, przez rośliny tak liśćmi jak i korzeniami przyjętym, przyczem zawsze wydziela się z rośliny kwas węglowy. Czynność ta, polegająca na przyjmowaniu tlenu i wydzielaniu kwasu węglowego, zowie się oddechani em roślin i odbywa się, w przeciwieństwie do przyswajania pokarmów, tak w dzień jak w nocy.

Bez ciepła żadna roślina nie może odbywać czynności życiowych, stopień jednakże ciepłoty, potrzebny dla różnych roślin, jest bardzo różny, czego najlepszym dowodem, że inne rośliny rosną w klimatach gorących, inne w ciepłych, a inne w strefach zimnych, jak niemniej to zjawisko, że różne wysokości tychże samych gór różną posiadają roślinność. Ciepło, na wiosnę stopniowo się podnoszące, budzi nasiona i rośliny do życia, liście i kwiaty rozwijają się pod wpływem ciepła; w lecie ciepłota powietrza podnosi się najwyżej, rośliny przyswajają i rosną bardzo raźnie i wykształcają owoce ; w jesieni ciepło zmniejsza się stopniowo, owoce dojrzewają, część żywności przyswojonej gromadzi się jako zapas na rok przyszły w korzeniach i pączkach zimujących, liście przestają przyswajać. usychają, a nakomec rośliny bądź giną doszczętnie (rośliny jednoroczne), bądź też przechodzą w stan spoczynku zimowego (rośliny trwałe).

Światło odgrywa nadzwyczaj ważną rolę w życiu roślin, albowiem tylko pod wpływem światła odbywać się może w liściach przyswajanie nieorganicznych związków pożywnych, przyjętych z ziemi i z powietrza. Również koniecznem jest dla roślin kwiatowych światło z tego względu, że tylko przy do-dostatecznem świetle mogą się kwiaty zawiązywać a owoce i nasiona dojrzewać. W ciemności rosnąć i żyć mogą tylko grzyby, te bowiem rośliny nie zawierając w sobie zieleni (chlorofilu) Ustnej, nie przyswajają żywności nieorganicznej, lecz jako pasorzyty żywią się związkami organicznymi, pochodzącymi z roślin lub ze zwierząt.

Woda jest niezbędną dla wszystkich bez wyjątku istot żyjących, a więc i dla roślin. Rośliny mogą się wprawdzie obchodzić w pewnych stadyach swego życia bardzo małą ilością wody, jak n. p. sucho leżące nasiona, ale już przy kiełkowaniu nasion, głównie zaś w pełni rozwoju potrzebują rośliny wiele wody, przenikającej cały ich organizm. Ale woda ma jeszcze inne nader doniosłe, znaczenie dla roślin. Wszelka, żywność nieorganiczna wstępować może w rośliny tylko rozpuszczona w wodzie, i tylko w takim stanie może być doprowadzona do miejsc, gdzie zostaje przyswojona, t. j. do liści. Podczas przyswojenia powstałe związki organiczne przeprowadza woda, w roślinie krążąca, tam, gdzie są potrzebne, t. j. gdzie mają być z nich nowe cząstki ciała roślinnego utworzone. Podczas dojrzewania nasion doprowadza woda do nich związki, przy przyswojeniu pokarmów powstałe, a mające służyć jako zapas, z którego kiełkująca roślinka czerpie pożywienie ; gdy zaś rośnienie ustaje (w jesieni), a roślina jest trwałą (zioła trwałe, krzewy i drzewa), wtedy związki przyswojone doprowadza woda do tych miejsc, gdzie mają się nagromadzić jako zapas na rok przyszły, mianowicie jako pokarm dla rozwijających się z początkiem następnej wiosny nowych łodyg (u ziół trwałych) lub nowych gałązek (u krzewów i drzew), zanim takowe nie rozwiną liści, a zatem nie zaczną przyswajać pokarmów nieorganicznych. Przy obudzeniu się życia roślinnego na wiosnę, gdy tylko pączki na nowe łodygi (u ziół trwałych) lub na nowe gałązki (u krzewów i drzew) rozwijać się zaczynają, jak niemniej przy kiełkowaniu nasion, woda jest również niezbędnie potrzebną, pośredniczy bowiem w rozpuszczeniu związków zapasowych, w jesieni nagromadzonych, i w doprowadzeniu tychże do rozwijających się pędów, a względnie do kiełkującego zarodka. W ciągu więc całego życia rośliny woda jest niezbędną do jej istnienia.

Woda, która do rośliny weszła przez korzenie, nie pozostaje w niej jednak ciągle, ale się zmienia bezustannie przez to, że gdy pewna ilość wody wstępuje w roślinę przez korzenie, to pewna znowu część przez liście uchodzi w formie pary wodnej w powietrze, co jest koniecznym warunkiem życia rośliny, gdyby bowiem woda w roślinie ciągle nie krążyła, nie mogłyby pokarmy, z ziemi przyjęte, doprowadzone być do liści, t. j. do warsztatu, na którym pokarmy te zostają przerabiane na

20

związki organiczne, a więc materyał, służący do wytworzenia ciała roślinnego. Między przyjęciem wody przez korzenie a wyparowaniem wody przez liście powinna być zawsze równowaga, i wtedy tylko rozwijają się rośliny prawidłowo; natomiast szkodliwie oddziaływa na rozwój roślin przewaga parowania nad przyjmowaniem wody i przeciwnie. Szczególnie cierpią dotkliwie rośliny, jeżeli przewaga parowania nad przyjmowaniem wody jest znaczna i trwa przez dłuższy czas (podczas długotrwałej posuchy na glebach szybko wysychających), wtedy bowiem rośliny ulegają t. z. zwiędnieniu, które, gdy trwa za długo, powoduje znaczne osłabienie czynności przyswajania (liście bowiem zwiędłe przyswajają bardzo słabo), a nawet może sprowadzić obumieranie roślin, mianowicie wtedy, gdy ziemia do znaczpej głębokości wyschnie, a tern samem i korzenie wło-skowate zasychają, tracąc wskutek tego na zawsze zdolność przyjmowania z ziemi wody.

Co się wreszcie tyczy zależności rozwoju roślin od w a-runków fizykalnych gleby rodzajnej, t. j. od stopnia wilgotności gleby i wzajemnego stosunku jej składników mechanicznych (glina, piasek, wapno, pruchnica), to zauważyć należy, że jakkolwiek u wszystkich roślin zależność od tych czynników się objawia, to jednak każdy gatunek zachowuje się pod tym względem w właściwy sobie sposób, różne zaś gatunki w rozmaitym stopniu zależność tę okazują. Wniosek z tego oczywisty, że chcąc uprawiać jakąkolw iek roślinę z korzystnym skutkiem, należy się wpierw zapoznać z przyrodzonemi jej wymaganiami odnośnie do fizykalnych

J)i

stosunków gleby; gdybyśmy bowiem zechcieli uprawiać tę roślinę w warunkach pod tym względem dla niej nieodpowiednich, w takim razie nadaremnie oczekiwalibyśmy korzystnych! plonów, chociażby nawet gleba podostatkiem zawierała pokarmów mineralnych. Bardzo jaskrawym przykładem zależności rozwoju roślin od stosunków fizykalnych gleby jest między innymi ten na pozór dziwny fakt, że na łące zabagnionej, chociażby najbogatszej w żywność mineralną, żadna trawa p a s z n a rozwijać się nie może, gdy przeciwnie dla turzyc i sitów, czyli t. z. traw kwaśnych, łąki takie jak najodpowiedniejsze ‘ warunki pod' względem fizykalnych właściwości gleby przedstawiają.

I Trawy łąkowe.

A. Budowa zewnętrzna traw właściwych.

Wszystkie właściwe trawy, czyli t. z. słodkie trawy, należą pod względem systematycznym do wielkiej gromad)'- roślin kwiatowych jednoliściennych (M o-nocotyledoneae), gdzie także turzyce (czyli t. z. kwaśne trawy) i s i t y należą, i stanowią odrębną, dla siebie ściśle odgraniczoną familię roślin trawiastych (Grami n e a e). Familia ta jest jedną z najbogatszych w szeregu roślin kwiatowych czyli nasiennych, lecz jakkolwiek trawy na całej kuli ziemskiej i we wszystkich strefach występują, to jednak tylko w strefach umiarkowanych ziemi tworzą one właściwe łąki t. j. obszary, pokryte jednostajną i gęstą darnią trawiastą.

Podobnie jak u innych roślin kwiatowych składa się ciało traw pod względem swego zewnętrznego ukształtowania z dwóch, bardzo wybitnie różniących się organów, a mianowicie z kórz e n i a, jako części podziemnej, służącej do ustalenia rośliny w ziemi i czerpania pożywienia z rodzajnej warstwy gleby, tudzież z łodygi, jako części nadziemnej, przeznaczonej do wydania liści i kwiatów.

a) Część podziemna (korzenie).

Właściwego korzenia głównego czyli palowego, będącego bezpośredniem, pionowo w głąb ziemi zstępującem przedłużeniem łodygi, żadna z traw nie posiada, a to z tego powodu, że korzonek kiełkującego zarodka, który jest właśnie zarodkiem korzenia palowego, już wkrótce po skiełkowaniu zamiera i zostaje zastąpiony przez nader liczne korzenie b o-c z n e. Korzenie te boczne wyrastają częścią z s z y j i korzeniowej, t. j. z miejsca, leżącego na granicy między ło dygą a korzeniem głównym, częścią zaś z dolnego końca łodygi tuż nad powierzchnią ziemi, i rozchodzą się na wszystkie strony, trzymając się jednak przeważnie wierzchniej warstwy gleby.

b) Część nadziemna (łodyga z liśćmi i kwiatami). Łodyga. Łodygę nadziemną traw właściwych zowiemy powszechnie, w odróżnieniu od łodygi innych roślin, źdźbłem, a przyczyna tej różnicy w nazwie polega na odmiennem, a

22

bardzo wybitnem i dla wszystkich bez wyjątku traw znamiennem ukształtowaniu tejże.

Źdźbło jestto łodyga wewnątrz pusta i tylko na węzłach poprzecznemi przegrodami poprzedzielana, a więc pełna. Węzły na źdźble są zazwyczaj bardzo wyraźnie odznaczone tak swą odmienną barwą, jakoteż kolankowatem zgrubieniem, stąd też otrzymały one nazwę k o-1 a n e k (fig. 2 ).

U większości właściwych traw jest źdźbło na przekroju poprzecznym okrągłe dziej nieco spłaszczone, nigdy zaś trójkątne, podczas gdy turzyce (Carex) posiadają łodygę na przekroju poprzecznym trójkątną. Zresztą nie posiada łodyga turzyc kolanek i nie jest wewnątrz pusta.

Rozgałęzienie źdźbła u traw ogranicza się do najniższej tylko części tegoż, to znaczy, że boczne pędy powstają wyłącznie w kątach dolnych liści. Te boczne pędy wyrastają zawsze w większej ilości, a od większej lub mniejszej liczby tychże zależy stopień t. z. zadarnienia traw.

Zadarnienie. Sposób rozwoju bocznych pędów czyli sposób zadarnienia jest u różnych traw rozmaity.

U traw jednorocznych powstaje tuż nad powierzchnią ziemi kilka, liśćmi opatrzonych bocznych pędów, które od samej nasady prosto w górę wyrastając, tworzą wraz z źdźbłem glównem cienką wprawdzie, lecz gęstą darń. Odpowiednio do pory roku, w jakiej jednoroczne trawy zostaną zasiane i kiełkują, możliwe są w tym względzie dwa wypadki : 1) U traw jednorocznych, zasianych na wiosnę (n. p. u zboża jarego), wyrastają boczne pędy w źdźbła zaraz, skoro tylko źdźbło główne wzrost swój na długość ukończyło, i przychodzą w tym samym roku do kwitnienia i owocowania. Natomiast 2) u traw jednorocznych, zasianych w jesieni (n. p. u zboża ozimego), wytwarza się w tymże samym roku wyłącznie tylko zadarnienie, na wiosnę zaś następnego, roku przychodzą równocześnie z źdźbłem głównem także

— ct

c-

ii

Fig. 2.

a) blaszka liścia, Z),) języczek, c) pochwa liścia, d) kolanko źdźbła.

rza-

pędy boczne do rozwoju i równocześnie z niem kwitną i owocują. Trawy wieloletnie czyli trwałe wytwarzają również na dolnej części źdźbła głównego obficie ulistnione pędy boczne, jednakże u tych traw dolna część, źdźbła głównego znajduje się nie — jak u traw jednorocznych — nad powierzchnią ziemi, lecz tuż pod powierzchnią i tworzy wraz z podziemną częścią wyrastających z niej ulistnionych pędów bocznych tak zwany korzeniak czyli łodygę podziemną. Korze-niak taki pokryty jest mniej lub więcej wyraźnymi łusko-w a t o przekształconymi listeczkami, wyrastającymi pojedynczo z gęsto skupionych łamże węzłów. Wytworzone z ko-rzeniaka tego ulistnione pędy boczne (krótkopędy) spoczywają przez zimę, a rozwijają się w źdźbła dopiero w następnym roku, przyczem zabezpieczają roślinie rozwój jej w trzeci m roku przez wytworzenie nowych, takich samych jak w roku pierwszym bocznych krótkopędów. Obecność takjch, pod powierzchnią

ziemi osadzonych, a tylko pękiemliścinad powierzchnię è ziemi wystających krótko

w i

k 111 !

pędów, stanowi bardzo wybitne

wszystkich

znamię traw trwałych.

Odnowienie rośliny z kórz e n iaka odbywać sięmoźe u traw trwałych w dwojaki sposób: i) Jeżeli p o dz i em-n a część pędów bocznych

J? H

jest króciutka, a wskutek tego pędy te tuż w bezpośredniej bliskości źdźbła głównego liśćmi Ol swymi w górę się wznoszą, w takim razie utworzą one

Fig. 3. Poa serotina.

wszystkie gęsto skupioną darń, która z powodu tworzenia się z każdym następnym rokiem nowych krótkopędów coraz to bardziej na objętości przybierać

a) pędy boczne pokryte łuskowatymi listecz- musj (fig, 3.).    ₂) Jeżeli na-

tomiast podziemna część

kami, wyrastające z szyji korzeniowej w źdźbła boczne, które tworzą darń.

pędów bocznych jest mniej lub więcej wydłużona, natenczas nadziemna, ulistniona część tychże wyrasta w mniej lub więcej znacznem oddaleniu od źdźbła głównego. Pędy takie zowiemy

-c

IU

//

IJ

/)

UN

.M

iffl

IP

il

vmgg^

TX=f‘tâé^ '    *•

Fig. 4. Poa compressa.

a) młode rozłogi, b) źdźbło, c) wiecha z kłosków złożona.

rozłogami czyli kłączami, a trawy w ten sposób się zadarniające, trawami rozłogowemi (fig. 4.). Łatwo zrozumieć, że trawy, takiemi rozłogami opatrzone, nie mogą same przez się utworzyć gęstej jednolitej darni, lecz

jedynie darń rzadką i mniej lub więcej obszerną. Najwybitniejszy przykład trawy rozłogowej stanowi powszechnie znany chwast polny, perz(Triticum r e p e n s) (fig. 5.).

Fig. 5. Triticum repens (Perz). Rozwinięta rozłoga, wyrastająca w źdźbło.

Liście. Liście u traw'rozróżniamy ze względu na miejsce, gdzie są na źdźble osadzone, na t. zw. liście łodygowe i t. zw. liście korzeniowe. Pierwsze wyrastają z części źdźbła nad ziemią się znajdującej, drugie zaś z tak zwanej szyj i korzeniowej, t. j. z części źdźbła, graniczącej z korzeniami, a pozornie z korzeni, wskutek czego nazwano je (jakkolwiek niewłaściwie, bo na korzeniach liście nie wyrastają) liśćmi

korzeniowymi.

rasta

traw jest kształtu linearnego, ku końcowi przedniemu

Liście korzeniowe u traw są zazwyczaj znacznie obfitsze, delikatniejsze i soczystsze od liści łodygowych, stanowią też lepszą paszę Liście łodygowe wyrastają zawsze z kolanek źdźbła, osadzone są na źdźble naprzemianlegle — zatem z jednego kolanka wyrasta tylko jeden liść — i składają się z dwóch wybitnie różniących się części: z pochwy i blaszki liściowej. Pochwa liściowa przyrosła jest swą nasadą do kolanka, a wznosząc się do góry, obejmuje do znacznej wysokości, bo często aż do następnego kolanka, łodygę p o c h w i a s t o, przyczem obydwa brzegi pochwy zachodzą na siebie, nie zrastając się ze sobą (z jedynym wyjątkiem rodzaju B r o m u s, u którego pochwy liściowe, podobnie jak u t u r z y c, są brzegami zrosłe). Z wierzchołka pochwy wy-blaszka liściowa, która u wszystkich naszych

2b u jednych traw zwolna, u innych zaś raptownie zwężona, i posiada—jak u przeważnej większości roślin j e d n o 1 i ś c i e n-nych — unerwienie równoległe. Pochwa i blaszka liściowa stanowią u wdelu rodzajów traw ważny moment przy oznaczaniu pojedyńcz}-ch gatunków, a mianowicie z tego względu, że u jednych tiaw są one zupełnie nagie i gładkie, u drugich króciutkimi i mniej lub więcej sztywnymi włoskami pokryte, a wskutek tego szorstkie, u innych zaś długimi i miękkimi włosami rzadziej lub gęściej okryte. Zresztą i z tego względu odgrywa blaszka liściowa ważną rolę przy oznaczaniu pojedynczych gatunków traw, że jest ona u jednych traw w stanie zupełnie rozwiniętym płaska, u innych zaś obydwie połowy blaszki górną stroną ku sobie są mocno nachylone, wskutek czego powstaje blaszka fałdzisto zawinięta.

Na granicy między pochwą a blaszką liściową znajduje się u wszystkich traw łąkowych mniej lub więcej wyraźny błoniasty języczkowraty wyrostek, tak zwany języczek liściowy (fig. 2. b), który będąc u wszystkich okazów tego samego gatunku trawy tak pod względem długości jak i kształtu zawsze jednakowym, stanowi bardzo ważne znamię przy odróżnianiu pojedynczych gatunków pewmego rodzaju. I tak n. p. różni się Poa nemoralis od podobnej do niej Po a se rôti n a bardzo wybitnie języczkami liściowymi nader króciutkimi i tępymi.

U niektórych traw napotykamy na górnym brzegu pochwy liściowej, z obu stron liściasty zaokrąglony wyrostek, t. zw. uszka liściowe, króre również z wielką regularnością i stałością kształtu u pojedynczych gatunków występują i dzięki temu — zwłaszcza u naszych zbóż — również ważną cechę systematyczną stanowią.

Wierzchołkowa część źdźbła tworzy osadę dla kwiatostanu, który u wszystkich traw należy do typu k w i a-tostanu groniastego. U żadnej naszej trawy nie napotyka my w kwiatostanie pojedynczo rozrzuconych kwiatów, lecz są one u wszystkich skupione w liczne kłos ki, które w rozmaity sposób, dla każdego jednak gatunku w właściwy sposób, mogą być na osadzie kwiatostanu umieszczone. U naszych traw zatem nie znajdujemy wcale kwiatostanów pojedynczych, lecz tylko złożone, miej-

sce bowiem kwiatów pojedynczych zajmują u nich k ł o s k i, a więc kwiatostany (fig. 4. c).

Kioski. Kioski u traw mogą być w trojaki sposób na osi kwiatostanu osadzone, a ze względu na to osadzenie kiosków możemy wszystkie trawy nasze, celem ułatwienia sobie przeglądu tychże, zestawić w następujące trzy grupy.

mm

m/j) a-

fi

klif

Fig. 6.

1.    Jeżeli kioski nie posiadają wcale szypułek, a zatem siedzą na osi kwiatostanu, w takim razie powstaje kwiatostan, zwany kłosem złożonym, a trawy, taki kwiatostan posiadające, zowiemy trawami kłosowemi (fig. 6.). Kłos jest rzadki, jeżeli kioski nie zakrywają osi kwiatostanu (n. p. u rodzaju Lo-1 i u m), w przeciwnym wypadku powstaje kłos gęsty (n. p. u

q tymotki, pszenicy, żyta, jęczmienia).

2.    Jeżeli poje-dyńcze kioski w kwiatostanie złożo-

nym osadzone są na

i) Kłos perzu, utworzony z licznych kłosków, o,) dwie plewy okrywające kłosek. 2) Kłos u Lolium p e- osi kwiatostanu renne, a) plewa dolna, podpierająca kłosek.

za

pośrednictwem dłuższych lub krótszych, z rozgałęzień tejże osi wychodzących szypułek, natenczas powstaje kwiatostan wiecho w y> a trawy z takim kwiatostanem nazywamy wiecho w emi (patrz fig. 3. c). Do tej grupy należą wszystkie gatunki z rodzajów: Agrostis, Air a, Ave na, Br o mus, Festuca, P o a i i.

3) U niektórych traw nakoniec przedstawia się kwiatostan ogólny na pierwsze wejrzenie pod postacią zwyczajnego kłosa»

jeżeli jednak kłos ten pozorny łukowato przegniemy, to spostrzeżemy, że pojedyńcze składające go kłoski nie siedzą

bezpośrednio na osi kwiatostanu, lecz posiadają wyraźne, jakkolwiek bardzo krótkie szypułki. Kwiatostan taki nie jest więc właściwym kłosem, lecz wiechą o wyglądzie kłosa, a trawy, takim kwiatostanem opatrzone, zowiemy wiechokło-sowemi (n. p. Alopecurus i Cy-nosurus) (fig. 7.).

Na przekroju poprzecznym są kłoski bądź okrągłe, bądź też mniej lub więcej spłaszczone, i to u jednych traw z boków, u innych zaś od grzbietnej strony spłaszczone.

Każdy kłosek wsparty jest u dołu dwoma czółenkowaty mi listkami, które zowiemy plewami (fig. 8.), a z których jedna jest zawsze nieco wyżej (jakkolwiek bardzo tylko nieznacznie)

A§fi|jLc

Km

Vi

Fig. 7. Cynosurus cristatus.

1) Wiechokłos. 2) Jeden trójkwia-towy kłosek, osadzony za pośrednictwem wyraźnej szypułki (b) na osadzie kwiatostanu (c), a podparty grzebienisto pociętym listeczkiem (a).

IJè’

⁵P

tr-

•Ą'f

Fig. 8.

1) Kłosek owsa złożony z trzech kwiatów : a) plewa dolna, b) plewa górna, c) plewka dolna, opatrzona ością, d) plewka górna dolnego kwiatu, e) plewka dolna, f) plewka górna środkowego kwiatu. 2) Kwiat owsa : n) plewka górna, okrywająca ' kwiat, b) dwie pierzaste blizny, c) trzy pylniki osadzone na nitkach pręcikowych.

osadzona, niż druga. Górna jest u znacznej większości traw dłuższa i szersza od dolnej. W niektórych rodzajach traw

stanowią plewy ważny moment, ułatwiający w wysokim stopniu rozróżnienie pojedyńczych rodzajów. W tym względzie odgrywa przedewszystkiem rolę: liczba nerwów na plewach (urodzaju F estuca i Bromus), stopień zrośnięcia obydwóch plew między sobą (u rodzaju Alopecurus), tudzież liczba plew w jednym kłosku (u rodzaju Loli um wsparty jest każdy kłosek tylko jedną plewą), (patrz fig. 6. 2.).

Tuż nad plewami osadzone są na osi kłoska naprzemian-legle kwiaty pojedyncze. Liczba kwiatów w jednym kłosku jest u rozmaitych rodzajów różna, a może wynosić od jednego do dwunastu. Po liczbie kwiatów w kioskach możemy wiele rodzajów traw, zresztą bardzo podobnych do siebie, z łatwością odróżnić.

Każdy pojedynczy kwiat w kłosku okryty jest dwoma plew kami (patrz fig. 8.), z których dolna (zewnętrzna) jest zawsze dłuższa i szersza od górnej (wewnętrznej). Kwiat osadzony jest zawsze w czółenkowatem zagłębieniu plewki zewnętrznej, a ponieważ w kłosku każdym wpadają w oczy przedewszystkiem plewki zewnętrzne, jako znacznie większe od wewnętrznych, przeto łatwo zrozumieć, że liczba plewek zew.nętrznych odpowiada ściśle liczbie kwiatów w kłosku.

Wj

Plewka dolna jest skórzasta (nie błoniasto cienka), zielona i obejmuje bocznymi brzegami swymi plewkę górną. U znacznej liczby traw łąkowych uzbrojona jest plewka dolna mniej lub więcej wyraźnym szczeciniastym kolcem, ości^ą zwanym, który ze względu na miejsce osadzenia swego na plewce stanowi bardzo ważne

znamię przy oznacza

niu rodzajów i gatun- Fig. 10. Bromus mollis:

a) plewka dolna z ością nieco poniżej wierzchołka jednych traw osadzo- osadzoną, b) plewka górna.

Fig. 9. Festuca rubra.

ków traw. I tak u

Plewka dolna z ością na samym wierzchołku osadzoną.

na jest ość na samym wierzchołku plewki (fig. 9.), stanowiąc niejako szczeciniaste przedłużenie nerwu środkowego plewki,

u innych wyrasta takowa tuż pod wierzchołkiem (fig. io.), znów u innych ze środka grzbietu, a wreszcie u niektórych z samego dołu plewki dolnej. Długość ości, wzięta w stosunku do długości samej plewki, jest u różnych gatunków traw rozmaita. U większości traw z kioskami ościstymi są ości proste, a tylko u rodzajów Aira i Avena są ości kolankowato załamane i w dolnej swej części świdrowato skręcone (patrz fig. 8. i.).

Plewka górna czyli wewnętrzna jest zawsze błoniasto cienka, bezbarwna i nie posiada — jak plewka dolna — nerwu środkowego, lecz tylko dwa nerwy boczne' (fig. 8. 2.).

Plewki są u jednych traw (n. p. u Agrostis) krótsze niż plewy, u innych zaś (n. p. u Avena, Bromus, F e s t u c a, Po a, Br i za i i.) wystają plewki mniej lub więcej wyraźnie ponad plewy.

K. w i a t. Właściwy kwiat jest u traw zawsze bardzo mały i niepokaźny i składa się z dwóch drobniutkich błoniastych łuseczek, otulających pręciki i zawiązek, a reprezentujących okwiat innych jednoliściennych roślin (n. p. biały okwiat lilii białej), z trzech pylników, zwieszających się na długich i wiotkich nitkach pręcikowych, i wreszcie z jednego słupka (zawiązka), zawierającego wewnątrz zawsze tylko jeden zalążek, a zakończonego dwoma pierzastemi bliznami (fig, 8. 2.). Miejsce osadzenia blizn na zawiązku, przedstawia bardzo ważny moment przy odróżnianiu niektórych, z wejrzenia (habitualnie) bardzo podobnych rodzajów traw, u jednych bowiem traw osadzone są blizny zawsze na samym wierzchołku, u innych zaś stale nieco poniżej wierzchołka słupka. Szczególnie uwzględnia się umieszczenie blizn na słupku w rodzaju Bromus i Fes tue a, które to rodzaje, pominąwszy ukształtowanie pochewek liściowych, tern tylko różnią się od siebie, że u gatunków z rodzaju ¥ e s t u c a blizny wyrastają stale z samego szczytu, zaś u gatunków z rodzaju Bromus stale poniżej szczytu (a więc z boków) zawiązka.

Owoc i nasienie traw. Ponieważ u traw zawiązek owocowy zawiera tylko jeden zalążek nasienny, który całą jąmę owocolistka wypełnia i do ściany tegoż ściśle przyrasta, przeto wykształca się zawiązek traw w owoc zwany niełupką czyli ziarnczakiem, będący — jak wiadomo — zarazem i nasieniem. Ziarno więc traw jest zarówno owocem jak nasieniem.

B. Pogląd na właściwości życiowe traw właściwych, jako głównego składnika wegetacyi łąkowej.

rozmaitych łąkach prawie te same gatunki traw

na

Jakkolwiek liczba gatunków traw, dziko u nas występujących, jest bardzo wielka, to przecież stosunkowo mała tylko część tychże składa się na wegetacyę naszych łąk, tak że przy jednakowych mniej więcej stosunkach fizykalnych gleby,

napotykamy. Ponieważ jednak skład roślinności danej łąki stanowi najważniejszą, bo najpewniejszą podstawę i środek do ocenienia jakości tudzież ilości pozyskać się mającego z niej siana, przeto łatwo zrozumieć, że dokładne a wszechstronne zaznajomienie się z roślinami łąkowemi, a szczególnie i prze-dewszystkiem z trawami, jako głównym (bo przeważnym) składnikiem roślinności łąkowej, jest dla każdego, zajmującego się kwestyą uprawy i melioracyi łąk, niezbędną koniecznością.

Ze składu naturalnego roślinności pewnej łąki jesteśmy też w stanie z zupełną pewnością i stanowczością wnioskować o właściwościach fizykalnych gleby, a to na podstawie tego naukowo stwierdzonego pewnika, że pomiędzy roślinnością z jednej, a właściwościami fizykalnemi gleby z drugiej strony jak najściślejsza zależność istnieje. To nam też wyjaśnia, że już od dawna nauczono się rozróżniać, na podstawie wyłącznie praktycznego doświadczenia, dobre trawy łąkowe od złych czyli niezdatnych na paszę traw, że każdy praktyczny gospodarz jedynie taką łąkę za dobrą uzna, której darń składa się z traw miękkich czyli t. z. traw słodkich, wie bowiem z doświadczenia, iż tylko takie trawy dostarczają dobrej t. j. pożywnej paszy. Łąka przeto jest tem lepszą, im większą ilość cenniejszych pod względem wartości pasznej traw roślinność jej zawiera.

Właściwe trawy łąkowe są (z małymi wyjątkami) nie bardzo wybredne pod względem wymogów co do jakości gleby, byle tylko gleba łąkowa posiadała trwale odpowiedni stopień wilgotności żywej t. j. ciągle przypływającej, to też na każdej glebie, nawet na piasczystej, możemy dochować się stosunkowo dobrej łąki, jeżeli tylko zapewnimy glebie drogą odpowiednich zarządzeń technicznych (melioracyi) przypływ dostatecznej wilgoci. Natomiast nie uzyskamy nawet na najżyźniejszej glebie, jaką jest gleba gliniasta pruchnicowa, choćby miernie dobrej łąki, jeżeli gleba jest mocz ar o wat a, a więc za wiele stagnującej t. j. nieodpływającej wody zawiera, albowiem na takiej glebie jedynie tak zwane kwaśne trawy, t. j. turzyce i sity, nie zaś właściwe trawy, odpowiednie dla swego rozwoju warunki znajdują.

Na dobrych t. j. miernie wilgotnych łąkach o wilgoci ciągle się odnawiającej, składają się na szatę roślinną przeważnie trawy właściwe, podczas gdy zioła (n. p. konicze i groszki) tylko w nieznacznej ilości na takich łąkach występują ; natomiast im suchszą, a więc gorszą jest łąka, tern większą przewagę biorą na niej zioła nad trawami. Jasno więc z powyższego wynika, że przy zakładaniu lub poprawianiu łąk, przedewszystkiem i najpilniej na stosunki w i 1-gotności gleby uwagę zwracać należy. Niemniej starannie, jak na przyrodzone wymogi pojedynczych gatunków traw łąkowych co do stopnia wilgotności gleby, należy baczyć przy zakładaniu nowych lub poprawianiu złych łąk także na właściwości rozwoju każdego z nich odnośnie do rodzaju za-darnienia i sposobu odnawiania się corocznego, okoliczności te bowiem wpływają w wielkiej mierze na stopień wydatności a więc i dobroci założyć się mającej łąki.

Jako najważniejszą zaletę dobrej łąki uw~ażamy to, ażeby roślinność trawiasta łąki pokrywała glebę jednostajnie, t. j. równą, nieprzerwaną darń tworzyła. Gatunki traw, wytwarzające bardzo gęstą i zbitą darń (n. p. Dactylis glome-rata, Air a caespitosa, Festuca ovin a, Holcus lana-tus i i.) nie mogą żadną miarą temu warunkowi odpowiedzieć, a również nie czynią mu zadość te gatunki, które, jak n. p. Avena elatior, rozrastają się w rozległą wprawdzie, lecz bardzo rzadką darń. Gdybyśmy wreszcie do obsiania łąki użyli wyłącznie traw rozłogowych, to i w tym wypadku powstałby zarost łąkowy bardzo luźny i rzadki, nie mogłaby bowiem utworzyć się darń jednolita, t. j. darń, całą powierzchnię łąki jednostajnie pokrywająca. Łatwo wobec tego zrozumieć, że jedynie dokładne zaznajomienie się z pojedyńczymi gatunkami traw łąkowych pod względem sposobu zadarniania się tychże, może nas uchronić od błędów w tym względzie przy wyborze traw do zasiania łąki, gdyż wiedząc, jaką każdy ważniejszy gatunek traw łąkowych darń wytwarza, użyjemy przy obsiewie łąki, celem wytworzenia jednostajnej darni, częścią traw gęsto zadarniających się, częścią zaś traw luźną darń wy t warzaj ący ch.

Dalszem znamieniem charakterystycznem dobrej łąki jest jak najdłuższe trwanie jej zarostu trawnego, wobec czego niezbędną okazuje się znajomość traw łąkowych także pod względem trwałości i szybkości rozwoju darni. Niektóre gatunki trwałe, t. j. dłużej niż jeden rok trwające, (a tylko trwałe trawy mogą być ze względu na trwałość użytków przedmiotem kultury łąkowej), osiągają już w pierwszym roku najsilniejszy swój rozwój, dając najobfitszy plon, n. p. Lolium italicum, poczem coraz słabiej się rozwijają i na-koniec darnie ich po dwóch lub trzech latach od czasu zasiania obumierają; inne natomiast gatunki dopiero w drugim lub trzecim roku po zasianiu do najsilniejszego rozwoju dochodzą (n. p. Ave na elatior). Takie trawy wyłącznie użyte, jak łatwo zrozumieć, mniej są odpowiednie na łąkach, trwale użytkować się mających, od traw, które wprawdzie rozwój swój najsilniejszy dopiero po kilku latach osiągają, zato jednakże znacznie dłużej trwają, przybierając co roku na objętości darni.

Dobra łąka powinna dalej dostarczać wiele i dobrego siana. Temu warunkowi czynią zadość przedewszystkiem takie gatunki traw, które wytwarzają darń obfitą, a więc z wielu i długich liści złożoną i posiadają miękkie, delikatne liście. Pod tym względem dzielimy trawy łąkowe na dwie grupy, mianowicie na t. z. paszę górną czyli nadroślową (Obergräser) i paszę dolną czyli t. z. p o d s z y w k ę (Untergräser), a różnica między jednemi a drugiemi polega na tern, że trawy, stanowiące paszę górną, wytwarzają więcej stosunkowo źdźbeł, niż liści korzeniowych, podczas gdy u traw, paszę dolną tworzących, wręcz przeciwny stosunek zachodzi. Przeważa na jakiej łące pasza górna nad dolną, natenczas odbija się ten stosunek niekorzystnie na wydatności paszy, i to tern niekorzystniej, im większą była przewaga paszy górnej. Dobra łąka zatem powinna stanowić odpowiednią mieszaninę paszy górnej i paszy dolnej.

Nakoniec nie należy pominąć przy zakładaniu, a względnie poprawianiu łąki, i tej, nie małej wagi a doświadczalnie stwierdzonej okoliczności, że peryodyczne nawadnianie łąk jest jednym z najważniejszych czynników, działających bądź w dodatnim, bądź w ujemnym kierunku na rozwój traw łąkowych, że mianowicie czasowe nawodnienie sprzyja bardzo rozwojowi jednych gatunków traw, podczas gdy innym w mniejszym lub większym stopniu szkodzi.

Oto najważniejsze okoliczności, których przy zakładaniu, a względnie przy melioracyi łąk ani na chwilę z oka spuszczać nie należy, a które z bezwzględną stanowczością zmuszają kul-tywatora łąk do dokładnego pod każdym względem zaznajomienia się z trawami łąkowemi.

C. Opisanie traw łąkowych właściwychJjj^T . Ayrostis alba czyli A. stolon?fera (Mf rozłogowa).

(Pasza dolna; trwała,)

Trawa ta tworzy coraz to bardziej rozrastającą się na boki a gęstą darń, wytwarzając tuż nad ziemią z szyji korzeniowej liczne a długie rozłogi, które w tych miejscach, gdzie się stykają ze ziemią, wypuszczają korzenie, a z drugiej strony liczne i obficie ulistnione, do góry wznoszące się pędy. Rozłogi tworzą się jednak tylko na glebach wilgotnych, podczas gdy na ziemiach suchych takowe prawie wcale do rozwoju nie przychodzą. Wysokość źdźbła dochodzi do 3 dcm.

Mietlica rozwija się bardzo późno na wiosnę i kwitnie dopiero przy końcu czerwca, a więc w porze, kiedy inne trawy zupełnie już odkwitły. Zato wytwarza ona aż do późnej jesieni bardzo liczne liście korzeniowe, stanowiąc dzięki tej okoliczności główną część składową paszy jesiennej.

Mietlica rozłogowa udaje się najlepiej w klimacie wilgotnym, a więc w bliskości wielkich powierzchni wodnych, jak jezior i stawów, gdzie wilgotne powietrze a zatem i częste mgły panują, gdy przeciwnie w okolicach, odznaczających się klimatem suchym, rozwój jej jest bardzo słaby, tak dalece, że w takich okolicach jedynie jako pasza dla owiec może być użytkowana.

Ze względu na płytkie zakorzenienie sprzyjają rozwojowi jej najbardziej gleby pulchne a wilgotne, a więc wilgotne, w pruchnicę obfitujące piasczyste, piasczysto-gliniaste a na-

*) Tablica do oznaczania rodzajów (I) pomieszczona na końcu.

wet torfiaste ziemie, jeżeli tylko takowe nie są bagniste. Przeciwnie na suchych i bardzo spoistych glebach gliniastych lub ilastych trawa ta wcale się nie udaje.

Do uprawy na łąkach nawadnianych mietlica znakomicie się nadaje, przybiera tutaj bowiem znacznie na wzroście, tworząc często główny składnik darni łąkowej. Na niewłaściwych stanowiskach bądź zawodzi zupełnie, bądź też daje bardzo nędzną, twardą paszę ; natomiast na glebach wilgotnych i żyznych dostarcza paszy soczystej i pożywnej.

2. Aira caespitosa (Śmiałek gestodarniowy).

Trawa ta, tworząca nader gęstą i grubą darń, a rosnąca zarówno na suchych jak wilgotnych, a głównie pru-chnicowo-gliniastych ziemiach, nie posiada w kulturze łąkowej żadnego znaczenia, na dobrych zaś łąkach uchodzi wprost za bardzo niemile widziany chwast, a to ze względu na twarde iszorstkiesiano, jakiego dostarcza z swych obfitych liści korzeniowych.

3. Alopecurus geniculatus (Lisi-ogon kolankowy).

(Trwały ; pasza dolna.)

Gatunek ten wytwarza darń rzadką, o liściach na wszystkie strony się rozkładających i źdźbłach, w dolnej połowie kolankowato zgiętych. Rozwija się wcześnie na wiosnę i kwitnie kilka razy do roku, od końca maja do końca września

Na zmiany klimatyczne jest nieczuły, natomiast przywiązany wyłącznie do gleb mokrych a spoistych, udając się nawet na glebach ilastych, w żelazo obfitujących.

Ponieważ nawet przez dłuższy czas może bez szkody pod wodą pozostawać, przeto znosi bardzo dobrze nawet dłuższe nawodnienie.

Na mokrych lub nawadnianych łąkach daje ten gatunek bardzo dobrą i chętnie przez bydło zjadaną paszę, natomiast nie nadaje się wcale do uprawy na łąkach zwyczajnych, t. j. średnio wilgotnych a nienawadnianych.

4. Alopecurus pratensis (Lisi ogon łąkowy).

(Trwały [przez 3—5 lat]; pasza górna.)

Trawa ta wypuszcza z szyji korzeniowej liczne, częścią krótkie, a częścią dosyć długie rozłogi podziemne, wy-

twarzając wskutek tego średnio gęstą darń. Rozwija się najwcześniej ze wszystkich traw, bo już w kwietniu wypuszcza długie a szerokie liście korzeniowe, a w połowie maja przychodzi do kwiatu. Rozwój tej trawy odbywa się zatem bardzo szybko i trwa w równej prawie mierze aż do późnej jesieni, dzięki czemu na dobrej glebie dwa lub trzy razy do roku kosić ją można. Najsilniejszy jej rozwój przypada na drugi i trzeci rok, to też w tym okresie daje największe dochody. Gatunek ten udaje się najlepiej w klimacie wilgotnym, i dlatego najbujniej się rozwija w latach wilgotnych. Pod względem jakości gleby jest bardzo wybredny, gdyż z powodu zbyt płytkiego zakorzenienia udać się może tylko na glebach bogatych i wilgotnawych. Najbujniejszy przeto wzrost okazuje na ziemiach gliniastych wilgotnawych, tudzież na bogatych w pruchnicę i wilgotnych glebach piasczystych. Natomiast na łąkach suchych i ubogich objawia wzrost bardzo słaby lub nawet zupełnie się nie udaje.

Czasowe czyli peryodyczne nawadnianie znosi doskonale i z tego też powodu na łąkach nadbrzeżnych, tudzież na łąkach, które na wiosnę, w jesieni lub w zimie bywają nawadniane, znakomicie się udaje. Jednakże nie znosi wcale nadmiaru wilgoci w ziemi, to też znika zupełnie z łąk, które przez dłuższy przeciąg czasu pod wodą pozostają. Lisi ogon łąkowy jest jedną z najlepszych i najcenniejszych traw łąkowych, dostarcza bowiem od najwcześniejszej wiosny do późnej jesieni obfitej i pożywnej paszy, naturalnie w tym tylko razie, jeżeli znajduje się wśród odpowiednich dla swego rozwoju warunków zewnętrznych.

5. Anthoxanthum odoratum (Tomka wonna).

(Trwała, pasza dolna.)

Tomka wonna tworzy gęstą wprawdzie, lecz szczupłą darń o licznych cienkich a niskich źdźbłach, pokrytych nielicznymi krótkimi i szczupłymi liśćmi. Rozwija się ze wszystkich traw łąkowych najwcześniej, bo już z p o-czątkiem kwietnia wypuszcza źdźbła, przy końcu tegoż miesiąca zakwita, a już w m a j u nasiona jej dojrzewają. Po skoszeniu rozwija się na glebach bogatszych bardzo silnie.

Tak na właściwości klimatu, jako też gleby, jest trawa ta zupełnie obojętną, znosi bowiem równie dobrze wilgoć, jak posuchę i udaje się równie dobrze na glebach suchych i lekkich, jak wilgotnych i spoistych, a nawet na torfowiskach wśród mchów torfowych (Sphagnum).

Wartość paszna tomki wonnej jest tylko średnia, a to z tego powodu, że dostarcza mało stosunkowo i mało pożywnej paszy, to też znaczenie jej na łąkach jest podrzędne, tern bardziej, że zawierając obficie gorzką i silnie woniejącą sub-stancyę (t. z. kumarynę), tylko w przymieszce z innemi a lepszemi trawami bywa tak w stanie świeżym, jak i suchym przez bydło zjadaną.

Ze względu na to, że tomka wonna rozrzuca daleko naokół swe nasiona, należy przy obsiewaniu łąk nieznaczną tylko ilość nasienia tomki do innych nasion dodawać, i to jedynie na łąkach gorszych, gdyż do obsiewania łąk lepszych możemy i powinniśmy wybierać znacznie lepsze od tomki gatunki traw.

6. Arena elatior (Rajgras francuski).

(Trwały [przez 3 lata] ; pasza górna.)

Rajgras francuski tworzy darń obszerną wprawdzie, lecz luźną i rzadką, a to dlatego, ponieważ wypuszcza oprócz krótkopedów także dość długie rozłogi podziemne. Z tego powodu nie jest trawa ta w stanie, bez przymieszki innych zasiana, wytworzyć jednolitej, zwartej darni. Liście korzeniowe obfite i duże, wiele siana dające.

Gatunek ten poczyna rozwijać się dość wcześnie na wiosnę, a kwitnie w czerwcu. Na łąkąch, dla swego rozwoju odpowiednich, narasta po pierwszej kośbie bardzo bujnie, dając zbiór nader obfity. Z powodu szybkiego narastania, tudzież ze względu na wielką obfitość liści korzeniowych, daje już w pierwszym roku wielką stosunkowo masę siana i już w pierwszym roku może być 3 lub 4 razy koszona. Zupełny swój rozwój osiąga rajgras francuski jednak dopiero w d r u-g i m roku, poczem rozwój jego coraz słabszym się staje, a w tym samym stopniu i zbiory maleją.

W okolicach, odznaczających się klimatem ostrym, a więc n. p. w okolicach górskich, rajgras francuski wcale się nie udaje. Pod względem Jakości gleby jest on bardzo wymagającym, rozwija się bowiem bujnie tylko na glebach bogatych i głębokich. Najobfitszych zbiorów dostarcza na łąkach o żyznej i przepuszczalnej, pruchnicowo-gliniastej glebie, zawierającej nieco wapna, lub gliniasto piasczystej. Natomiast na tor-fiastych, tudzież nieprzepuszczalnych i mokrych, lub lekkich a suchych piasczystych glebach zupełnie zawodzi.

Na odpowiednich stanowiskach jest rajgras francuski bardzo dobrą trawą łąkową, która, przed kwitnieniem skoszona, dostarcza nietylko bardzo wiele, ale i bardzo dobrego siana. Jednakowoż traci on te zalety i staje się tylko podrzędnej wartości trawą, jeśli się go uprawia na glebie ubogiej, nieprzepuszczalnej lub płytkiej. Z a p ó ź no koszona (w czerwcu lublipcu) daje siano grube i twarde, a więc liche, tern bardziej, że zawiera wówczas wiele goryczki w sobie.

7. Arena flarescens (Owsik złoty).

(Trwały; pasza dolna.)

Owsik złoty tworzy rzadką a wysoką darń z licznemi gęsto ulistnionemi źdźbłami. Kwitnie około połowy czerwca. Podrost jego bardzo szybki i silny, tak że przy drugiej kośbie daje zwykle obfitszy zbiór, niż przy pierwszej.

Gatunek ten udaje się najlepiej w okolicach o klimacie łagodn ym, a lepiej w latach suchych, niż mokrych. Ostry klimat, tudzież nadmierna wilgotność lub nadmierna suchość atmosfery nie sprzyjają jej rozwojowi. Owsik złoty przenosi gleby suche a świeże nad inne, to też najbujniej rośnie na świeżych marglowych lub wapiennych ziemiach. Także na dobrych, wapno zawierających glebach gliniastych i urodzajnych piaskach, tudzież na odwodnionych glebach pruchnicowych daje dobre dochody. Natomiast tylko liche zbiory daje na glebach suchych a ubogich, tudzież na łąkach mokrych.

Chwilowe nawodnienie owsikowi złotemu wcale nie szkodzi, natomiast zabójczo nań działa zalanie, przez dłuższy czas trwające, lub zabagnienie.

Owsik złoty jest jedną z najcenniejszych traw łąkowych, albowiem dostarcza z powodu obfitego i delikatnego ulistnienia, tudzież silnego i bujnego podrostu, zarówno przy pierwszej jak drugiej kośbie bardzo dobrego isma-c z n e g o siana.

8. Avena pubescens ( Owies uwłośniony).

(Trwały ; pasza dolna.)

Tworzy dość obszerną, lecz rzadką darń o licznych, średnio wysokich źdźbłach. Należy do traw wcześnie się rozwijających, kwitnie bowiem już przy końcu maja. Siła podrostowa jest nieznaczna, to też po pierwszej kośbie tylko słabo narasta.

Pod względem wymogów odnośnie do klimatu i gleby jest ten gatunek wcale niewybredny, udaje się bowiem prawie na wszystkich glebach, byle tylko takowe nie zawierały za wiele stagnującej wody. Mniej mu też sprzyjają ziemie zanadto spoiste i za suche.

Względem nawodnienia zachowuje się bardzo odpornie, dając na łąkach czasowo nawadnianych najobfitsze zbiory.

Wartość paszna tego gatunku jest bardzo różna, odpowiednio do jakości gruntu, na jakim rośnie. Na glebach o d-p o wie dnie h daje dobre i pożywne, jakkolwiek co do masy innym trawom ustępujące siano, podczas gdy na ziemiach suchych i ubogich staje się zanadto twardym i za silnie uwłośnionym, wskutek czego przez bydło bardzo niechętnie bywa zjadany.

9. Briza media (Trawa drzaczka).

(Trwała; pasza dolna.)

Gatunek ten wytwarza gęstą wprawdzie, lecz szczupłą darń z licznymi i delikatnymi liśćmi korzeniowymi. Kwitnie w czerwcu i lipcu, należy więc do traw później się rozwijających. Siła podrostowa mała.

Względem stosunków klimatycznych zachowuje się obojętnie, udaje się też zarówno dobrze na wilgotnych jak suchych glebach, byle tylko nie były zanadto jałowe.

Trawa ta nie daje wprawdzie obfitego zbioru i nie posiada wielkiej wartości pożywnej, bywa jednak dla swych miękkich i delikatnych liści zarówno przez bydło jak owce bardzo chętnie spasana. Z tego powodu nie powinniśmy jej pomijać przy zakładaniu łąk, tern bardziej, że takowa przyczynia się do wytworzenia jednolitej darni, wypełniając luki między innemi trawami.

io. Jiromus erectus (Stokłosa prosta).

(Trwała; pasza g'ôrna).

Wytwarza gęstą, lecz szczupłą darń, nie wypuszcza bowiem wcale rozłogów korzeniowych. Źdźbła są wysokie, szczupło ulistnione, o liściach — szczególnie korzeniowych — długich a cienkich. Kwitnie przy końcu maja lub z początkiem czerwca. Najobfitszy rozwój osiąga dopiero w drugim roku.

Na mróz i upały jest nieczuła, natomiast nie znosi znaczniejszej wilgoci w ziemi. Nad wszystkie inne suche gleby przenosi ziemię marglową lub wapienną, podczas gdy na suchych piaskach wkrótce zupełnie ginie.

Trawa ta daje wprawdzie tylko średniej wartości paszę, jednakże jest ona z tego względu cenną, że na łąkach suchych, które nawodnić się nie dają, a na których inne lepsze trawy udać się nie mogą, jest ona wcale wydatną i przez długie lata się utrzymuje. Szczególnie polecenia godną jest takowa jako domieszka esparcety (Onobrychis sativa) na suchych glebach wapiennych lub marglowych.

ii. Bromus inermis (Stokłosa bezoścista).

(Trwała ; pasza górna.)

Gatunek ten wypuszcza z szyji korzeniowej długie podziemne rozłogi, wskutek czego tworzy się darń rozległa a rzadka, z której wyrastają liczne, obficie ulistnione źdźbła o liściach szerokich, dość twardych. Rozwija się dość późno na wiosnę, tak że poczyna dopiero w połowie czerwca kwitnąć. Podrost jej bardzo bujny, to też zbiór przy drugiej kośbie nie mniej obfity, jak przy pierwszej. Od drugiego roku począwszy siabnie rozwój jej coraz bardziej.

Mrozy i najsilniejsze nawet upały znosi bez szkody. Lubi świeże, słabo spoiste ziemie, to też największe dochody daje na piasczysto-gliniastych pruchnicowych glebach. Czasowe nawodnienie znosi bardzo dobrze.

Także i ten gatunek stokłosy jest tylko średniej wartości trawą, która, jeśli nie zostanie przed kwitnieniem skoszoną, daje zanadto twarde siano. W okolicach o klimacie suchym i na glebach suchych a niespoistych, gdzie lepsze trawy udaćby się nie mogły, należy

jednak do najcenniejszych traw pasznych, a szczególnie na łąkach nawodnić się dających.

i2. Bromus mollis (Stokłosa miękka).

(Jednoroczna ; pasza górna.)

Jednoroczna ta stokłosa tworzy tylko szczu płą i rzadką darń, z nielicznych źdźbeł powstałą. Liście dość szerokie, pokryte z obu stron miękkimi, wełnistymi włosami. Kwitnie przy końcu maja, a już w połowie czerwca nasienie zupełnie dojrzewa, a więc w porze, kiedy inne trawy łąkowe dopiero w pełnym kwiecie się znajdują. Siła podrostowa bardzo nieznaczna.

Na różnice klimatyczne jest gatunek ten nieczuły, a również niewybredny jest pod względem jakości gleby, byle takowa nie była za wilgotna. Nawodnienia nie znosi.

na

Trawa ta pod względem wartości pasznej posiada tylko suchych łąkach pewne znaczenie, podczas’gdy na dobrych, wilgotnych łąkach uważaną być musi jako chwast, raz dlatego, że daje siano twarde i ze względu na silne uwłośnienie liści dla bydła nieprzyjemne, a powtóre z tego powodu, że rozsiewając się znacznie wcześniej, niż inne szlachetniejsze trawy, a bardzo obficie, wypiera te ostatnie.

13. Ci/nosurus cristatus (Grzebicnica zwykła). (Trwała; pasza dolna.)

obfitszego

kośbie.

Gatunek ten wytwarza szczupłą, lecz gęstą darń z licznymi liśćmi korzeniowymi i licznemi, dość niskiemi źdźbłami. Kwitnie dopiero w połowie czerwca, a dochodzi do najsilniejszego rozwoju dopiero w drugim i trzecim roku-Z powodu późnego rozwoju daje przy pierwszej (czerwcowej) kośbie mało stosunkowo masy, natomiast znacznie zbioru dostarcza przy drugorazowej

glebach średnio

na

Jakkolwiek trawa ta bez szwanku znosi dłuższą nawet posuchę, to jednak rozwija się najlepiej wilgotnych. Zanadto suche, jak niemniej zanadto wilgotne ziemie nie sprzyjają jej rozwojowi.

Nawodnienie znosi bardzo dobrze, co już z tego wynika, że tuż po nawodnieniu bardzo bujnie narasta.

Wartość paszna grzebienicy jest bardzo wysoka, to też zaliczamy ją do najlepszych traw łąkowych. Nie powinna ona przeto na żadnej lepszej łące brakować.

14. Dcictylis y lomerat a (Kupkówka l. psia trawa).

(Trwała; pasza górna.)

Trawa ta rozwija się w gęstą a rozległą darń o bardzo buj nem ulistnieniu. Pora kwitnienia przypada już na koniec maja, pomimo to jednak rozwija się w pierwszym roku słabo i dopiero w drugim roku dochodzi do pełnej wydatności zadarnienia. Siła podrostowa jest bardzo znaczna.

Na posuchę i mrozy zimowe nie jest wrażliwą, natomiast cierpi nieraz od przymrozków spóźnionych (wiosennych). W ogólności sprzyja rozwojowi tej trawy więcej stanowisko wilgotne, niż suche, to też najbujniej rośnie takowa na łąkach o głębokiej i miernie wilgotnej pruchnicowo-gliniastej glebie, a nawet na mokrych iłach dość znaczne dochody daje. Znacznie mniej wydatną jest ona na wilgotnych piasczystych i wapiennych glebach, a zupełnie zawodzi na ziemiach lekkich piasczystych. Nawodnienie sprzyja w wysokim stopniu rozwojowi tej trawy.

Gatunek ten należy do najcenniejszych traw pasznych, musi jednak być koszona przed porą kwitnienia, później bowiem koszona daje zanadto twardą paszę. Z powodu silnego i rozległego zadarniania się, tudzież obfitego ulistniania się darni po pierwszej kośbie, dostarcza ta trawa (obok P o a serotina) bezsprzecznie najobfitszej a bardzo po-żywnejotawy.

15. JPestuea arunriinacea (Kostrzewa trzcinowa).

(Trwała ; pasza górna.)

Kostrzewa trzcinowa wytwarza bardzo obszerną i gęstą darń, z której wychodzą bardzo wysokie i grube, źdźbła, pokryte dość szerokimi, średnio miękkimi liśćmi. Rozrasta się szybko; kwitnie w czerwcu.

Względem stosunków klimatycznych i składu gleby nie jest bardzo wybredną, przenosi jednak stanowiska wilgotne nad suche. Najbujniej rozwija się ta trawa na łąkach o glebie średnio wilgotnej, a szczególnie na glebach ciężkich gliniastych, obfitujących w pruchnicę i wilgoć, tudzież na łąkach niedostatecznie odwodnionych.

Kostrzewa ta znosi nawodnienie bardzo dobrze, to też na łąkach nawadnianych bardzo dobrze się udaje.

Wcześnie, t. j. przed kwitnieniem skoszona, dostarcza dobrej paszy.

16. Festuca heterophylla (Kostrzewa różnolistna).

(Trwała; pasza dolna.)

na

Wytwarza gęstą i dość obszerną darń, złożoną z nader obfitych i długich, szczeciniastych liści korzeniowych i z nielicznych a wysokich źdźbeł, opatrzonych dość szerokimi płaskimi liśćmi. Czas kwitnienia przypada maj i czerwiec. Do najsilniejszego rozwoju, a więc i najobfitszej wydatności dochodzi dopiero w drugim roku.

Na różnice klimatyczne jest obojętna, natomiast dość wrażliwa na właściwości fizykalne gleby, udaje się bowiem tylko na glebach miernie wilgotnych i lekkich. Najbujniej rośnie na glebach gliniasto-piasczystych pruchnicowych. Gatunek ten należy bez wątpienia do lepszych traw pasznych.

7. Festuca ovina (Kostrzewa owcza). (Trwała: pasza dolna)

darń,

liście korzeniowe i niskie, szczeciniastymi liśćmi po

Gatunek ten kostrzewy rozrasta się w gęstą i zbitą z której bardzo liczne, szczeciniasto cienkie

kryte źdźbła wyrastają. Sama zasiana nie wytwarza wcale je dnolitego zadarnienia. Kwitnie już przy końcu maja. rozwija się jednak w pierwszym roku bardzo słabo i dopiero w drugim i trzecim roku do najsilniejszego rozwoju dochodzi.

Na wpływy klimatyczne jest ta trawa zupełnie obojętna, a szczególnie posusze opiera siew wysokim stopniu. Lubi stanowisko suche i udaje się dobrze nawet na ubogi c h glebach piasczystych, podczas gdy na łąkach mokrych lub kwaśnych wcale do rozwoju nie przychodzi i dlatego do zasiewania łąk nawadnianych zupełnie jest nieprzydatna.

Znaczenie tej trawy pod względem wartości pasznej jest małej doniosłoś ci, a to z tego powodu, że liście jej i źdźbła są szorstkie i twarde i jako takie tylko przez owce bywają chętnie zjadane. Z drugiej strony jednak posiada ona niemałe znaczenie z tego względu, że na ziemiach jałowych i suchych (n. p. na piaska.ch) przyczynia się do poprawdenia własności fizykalnych gleby przez dostarczanie jej pruchnicy.

18. Festuca pratensis (Kostrzewa łąkowa) (Trwała; pasza górna.)

Kostrzewa łąkowa tworzy średnio gęstą darń z dość długimi i szerokimil iśćmi, tudzież wysokiemi źdźbłami. Rozwija się bardzo wcześnie na wiosnę i kwitnie już przy końcu maja. Rośnie bardzo szybko, do najsilniejszego rozwoju darni dochodzi jednak dopiero w drugim lub trzecim roku.

Rozwojowi tej trawy sprzyja najbardziej klimat wilgotny, tudzież gleba wilgotna, podczas gdy na ziemiach suchych wcale się nie udaje. Najbujniej rośnie na łąkach o glebie gliniastej, w pruchnicę i wapno obfitującej.

Nawodnienie znosi ten gatunek bardzo dobrze, to też nigdyniepo winien brakować na łąkach nawadnianych; nawet na łąkach o glebie piasczystej, jeżeli tylko takowe dadzą się nawadniać, można go z dobrym skutkiem uprawiać.

Kostrzewa łąkowa jest jedną z najlepszych traw łąkowych, dostarcza bowiem obfitej i bardzo pożyw-n e j paszy, a z powodu szybkiego rozwoju, tudzież obfitego podrostu dwa a często nawet trzy razy do roku może być koszona.

19. Fest uca rubra (Kostrzewa czerwona).

(Trwała; pasza dolna.)

Gatunek ten wypuszcza dość długie rozłogi korzeniowe, wskutek czego tworzy dość obszerną, średnio gęstą darń. Rozwija się bardzo wcześnie na wiosnę, to też kwitnie już przy końcu maja, dochodzi jednak do najobfitszej wydatności dopiero w drugim roku. Siła podrostowa tego gatunku jest nieznaczna.

Kostrzewa czerwona rozwija się najlepiej w klimacie wilgotnym, to też tam, gdzie częste i obfite rosy, nawet na suchych piaskach dobrze się rozwija. Najbujniej rośnie na glebach słabo spoistych pruchnic owych, w których długie jej rozłogi podziemne szeroko, bo swobodnie rozłazić się mogą i obfite liście korzeniowe wypuszczają. W klimacie suchym okazuje bardzo słaby rozwój, zwłaszcza, jeżeli gleba jest sucha i jałowa, n. p. suchy piasek. Nawodnienie znosi bardzo dobrze.

Jest to wprawdzie trawa tylko średniej wartości pa-sznej, jednakże na glebach mniej dobrych posiada niemałe znaczenie z tego względu, że wypuszczając bardzo liczne a dość daleko rozłażące się rozłogi korzeniowe, pomaga do wytworzenia jednostajnego zadarnienia gleby.

20. Holens lanatus (Trawa miodowa).

Tworzy gęstą i wysoką darń, powstałą z licznych, gęsto a miękk-o u włośnionych, dość szerokich liści i źdźbeł. Rozwija się bardzo wcześnie na wiosnę, tak że poczyna już w połowie maja kwitnąć.

Z powodu bardzo wczesnego rozwijania się cierpi trawa miodowa nieraz od spóźnionych (wiosennych) przymrozków; zresztą sprzyjają najlepiej rozwojowi jej 1 a t a w i 1-g o t n e i w ogóle klimat wilgotny. W klimacie wilgotnym przerzedza się znacznie uwłośnienie liści i źdźbeł, wskutek czego zwiększa się jej wartość paszna. Najodpowiedniejsze dla tej trawTy są ziemie wilgotne a pulchne, i w tym wypadku zupełnie jest niewybredna co do jakości gleby, udając się nawet na ubogich piaskach. Najbujniej jednak rośnie na łąkach bogatych wpruchnicę, nawet na torfach.

Dla łąk dobrych nie posiada trawa miodowa ż a-d n e g o znaczenia, a to ze względu na gęste, długie i miękkie uwłośnienie liści i źdźbeł, wskutek czego trawę tę zarówno w stanie świeżym, jak suchym bydło bardzo niechętnie zjada. Natomiast polecenia godną jest takowa do uprawy na łąkach torfiastych, na których, jak wiadomo, lepsze gatunki traw wcale się nie udają.

2i. Lolium italicum (Rajgrasgłoski).

(Trwały; pasza górna.)

Rajgras włoski wytwarza gęstą i wysoką darń, a wypuszczając bardzo wcześnie na wiosnę, poczyna już przy końcu maja kwitnąć. Zadarnia się bardzo szybko i silnie, narastając aż do jesieni prawie w jednakowej mierze.

Już w pierwszym roku rozwija się tak silnie i bujnie, że nawet w tymże samym roku bardzo obfity zbiór daje. Jednakże już w drugim roku rozwój jego znacznie słabnie, a w trzecim przyro >t jeszcze bardziej się zmniejsza.

Jakkolwiek właściwą ojczyzną rajgrasu włoskiego są Włochy północne, to jednak znosi on bez szwanku i klimat naszego kraju, z wyjątkiem Podola i okolic górskich, gdzie z powodu ostrych zim mocno cierpi, zwłaszcza na miejscach zewsząd otwartych. Wymaga gleby bogatej i głębokiej, to też rośnie najbujniej na łąkach o przepuszczalnej i w pruchnicę bogatej gliniastej lub gliniasto-pias-czystej glebie. Znaczne dochody daje także na dobrych glebach wapiennych i marglowatych. Natomiast niepewny jest na glebach iłowatych, a zupełnie zawodzi na ziemiach bardzo suchych i jałowych, n. p. na piaskach, tudzież na łąkach stale mokrych.

Ze wszystkich cenniejszych traw łąkowych znosi rajgras włoski nawodnienie najlepiej, jednakże tylko w okolicach o klimacie łagodnym i na glebach lżejszych.

Rajgras włoski zaliczany bywa do najlepszych traw pasznych, i to całkiem słusznie, gdyż z jednej strony dostarcza bardzo obfitej i bardzo smacznej paszy, z drugiej zaś strony ze wszystkich traw najbujniej po skoszeniu pędzi, tak że w ciągu jednego roku 3—4 razy koszony być może. Nadmienić w końcu należy, że rajgras włoski nadaje się ze wszystkich traw najbardziej jako przymieszka przy uprawie roślin strąkowych pasznych (esparcety, lucerny i koniczów) na glebach wapiennych.

22. Lolium perenne (Rajgras angielski).

(Trwały ; pasza dolna.)

Rajgras angielski wypuszcza z łodygi podziemnej liczne a krótkie rozłogi, wskutek czego wytwarza dość r o z-ległą a średnio gęstą darń i wskutek czego też znakomicie się nadaje do obsiewania trawników i gazo-n ó w. Trawa ta rozwija się dość wcześnie na wiosnę i poczyna kwitnąć z początkiem czerwca. W czerwcu skoszona w krótkim czasie podrasta bardzo bujnie, tak że przy drugo-razowej kośbie niemniej obfity, jak przy pierwszej, zbiór daje; najwyższy jednak dochód przypada na rok drugi. Na glebach odpowiednich może utrzymać się przez 7 —10 lat, podczas gdy na ziemiach suchych i jałowych już po czwartym roku zazwyczaj zamiera.

Wobec różnic klimatycznych zachowuje się rajgras angielski dość obojętnie, rozwija się jednak bujniej w klimacie wilgotnym, niż w suchym. Mrozy zimowe, nawet ostre, znosi bardzo dobrze, a z powodu dość gęstego zadarnienia i od posuchy prawie nic nie cierpi. Szczególnie dobrze udaje się na świeżych spoistych glebach, a więc wilgotnych pruchnicowych ziemiach gliniastych. Dobre też dochody daje na gruntach gliniasto-piasczystych, jeśli takowe są wilgotne.

Natomiast zawodzi zupełnie na suchych i lekkich piaskach, tudzież na torfiastych łąkach.

Nawodnienie znosi rajgras angielski bardzo dobrze, czego dowodem, że na łąkach nawadnianych najbujniej rośnie i najobfitsze zbiory daje, pod tym jednakże tylko warunkiem, jeżeli woda ma łatwy odpływ, a więc nie stagmuje.

Rajgras angielski należy bezsprzecznie do najcenniejszych traw pasznych.

23. JPhalaria arundinacea (Pańska trawka).

(Trwała; pasza górna.)

Trawa ta tworzy bardzo szeroką i rzadką darń, wypuszcza bowiem liczne a.długie rozłogi korzeniowe. Należy do największych naszych traw, źdźbła bowiem dorastają do 1 m. wysokości, a liście dolne dochodzą do 4 dcm. długości i 1 cm. szerokości. Pora kwitnienia przypada na koniec czerwca. Siła podrostowa bardzo wielka.

Gatunek ten udaje się najlepiej na ciężkich glinac

XD odatek_

Gatunek ten udaje się najlepiej na ciężkich glinach, mających zapewniony stały przypływ wody. Łąk torfiastych unika. Znosząc bez żadnej szkody nawet długotrwałe zalanie, nadaje się znakomicie do obsiewania wszelkich, z trudnością odwodnić się dających łąk, zwłaszcza takich, na których, z powodu jałowości gleby, żadna lepsza trawa udaćby się nie mogła.

Na łąkach mokrych dostarcza trawa ta bardzo obfitej paszy, która w stanie młodym tak dla koni jak dla bydła wcale jest odpowiednia.

24. Phleum pratense (Tymotka łakoica). (Trwała ; pasza górna.)

wskutek czego sama przez się

Tworzy gęstą darń nie jest w stanie utworzyć jednostajnego zadarnienia. Rozwija się późno, to też i późno kwitnąć poczyna, bo dopiero w li peu. Do pełnego rozwoju dochodzi dopiero w dru-g i m roku po zasianiu. Podrost po pierwszej kośbie jest bardzo słaby i tylko na bardzo żyznych ziemiach daje przy drugiej kośbie znaczny dochód.

Na wpływy klimatyczne jest tymotka zupełnie niewrażliwa. Głębokie a miernie wilgotne gleby najbardziej sprzyjają rozwojowi tymotki, to też udaje się ona najlepiej na łąkach o średnio wilgotnej, pruchnicowej glebie gliniastej, tudzież na dobrze odwodnionych łąkach torfowych. Natomiast na suchych glinach, tu dzież na piasczystej i wapiennej glebie okazuje bardzo słaby rozwój. Gdzie zatem tymotka obficie występuje w stanie dzikim, tam na pewne wnioskować można, że gleba zawiera pru-chnicę i posiada dość znaczny stopień wilgoci, że zatem jest bardzo dobrą glebą łąkową.

Do uprawy na łąkach nawadnianych nadaje się tymotka

znakomicie.

Na łąkach średnio wilgotnych należy tymotka do najcenniejszych traw pasznych, dostarcza bowiem nietylko dobrej, ale i bardzo obfitej paszy. Im suchsze jednak stanowisko, tern mniejsza wartość paszna takowej, bo tern twardszej, a zatem gorszej paszy dostarcza. Ze względu na wartość paszną, najodpowiedniejszą jest tymotka do obsiewania łąk torfiastych, dobrze odwodnionych, tudzież łąk o glebie ciężkiej (gliniastej), miernie wilgotnej.

25- Poa pratensis (Wyklina łąkowa). (Trwała ; pasza cirolna.)

Puszcza liczne a długie, rozgałęzione rozłogi podziemne, które wydając ze siebie liczne ulistnione pędy nadziemne, wytwarzają rozległą a miernie gęsta darń. Rozwija się wcześnie na wiosnę, tak że już przy końcu maja kwitnąć poczyna. Pełny rozwój osiąga dopiero w drugim lub trzecim roku po zasianiu. Podrasta słabo, to też tylko przy bardzo sprzyjających warunkach atmosferycznych (wilgotne ppwietrze), daje przy drugiej kośbie zbiór dostateczny.

Wymogi wykliny łąkowej odnośnie do klimatu są bardzo małe, znosi bowiem łatwo zarówno mrozy, jak i posuchy. Przenosi ziemie suchsze, miernie spoiste a żyźne nad inne, to też udaje się najlepiej na łąkach o żyznej a pulchnej, miernie wilgotnej glebie gliniastej, podczas gdy na glebach ciężkich lub mokrych słaby tylko rozwój objawia.

Nawodnienie znosi bardzo dobrze, długiego zalania jednak

nie znosi.

Wyklina łąkowa jest nader cenną trawą łąkową, daje bowiem paszę bardzo delikatną i zarówno w stanie świeżym jak suchym bardzo smaczną. W porze kwitnienia skoszona, posiada największą wartość paszną, co zresztą do wszystkich traw łąkowych się odnosi.

26. Poa trivialis (Wyklina, zwyczajna). (Trwała; pasza górna.)

Wypuszcza bardzo liczne rozłogi nadziemne (porównaj: Agrostis alba), które daleko się rozłażąc i zakorzeniając, już w pierwszym roku powierzchnię ziemi gęsto zakrywają. Do zupełnego rozwoju dochodzi dopiero w drugim roku, poczem coraz słabiej się rozwija, a w piątym lub szóstym roku zamiera.

Gatunek ten jest na mrozy nieczuły, natomiast wymaga klimatu wilgotnego, tudzież wilgotnej a żyznej gleby. Najbujniej więc rozwija się na żyznych, w pruchnicę obfitujących glebach gliniastych. Gleby piasczystej unika.

Do zasiewania łąk nawadnianych nadaje się najlepiej ze wszystkich traw łąkowych, gdyż na takich daje największe stosunkowo dochody.

Wyklina zwyczajna posiada wielką wartość paszną, jednakże maleje takowa znacznie, jeżeli trawę tę po odkwit-nieniu skosimy.

27. Ton serotina (Wyklina późna).

(Trwała; pasza dolna.)

Tworzy gęstą i wysoką darń, powstałą z licznych ulistnio-nych krótkopędów podziemnych i źdźbeł. Rozwija się n a j-później ze wszystkich traw łąkowych i dlatego zaczyna kwitnąć dopiero przy końcu lipca, a więc w porze, kiedy inne trawy już owocują. Jednakże wadę tę tern wynagradza, że po pierwszej (czerwcowej) kośbie bardzo szybko podrasta, dając obfitą otawę. (Porównaj: Dactylis glomerata.)

Wyklina ta wymaga gleby wilgotnej i. żyznej, to też rośnie najbujniej na ziemiach gliniastych, obfitujących w wilgoć i pruchnicę.

na

Nawodnianie znosi bardzo dobrze, gdyż nawet łąkach bagnistych dobrze się udaje, byle tylko woda była żywa t. j. ciągle przypływająca.

Wyklina późna należy do najcenniejszych traw łąkowych, dostarczając zarówno w stanie świeżym jak suchym bardzo smacznej paszy.

28. Tr itt cum repens (Pérz.)

Trawa ta, znana powszechnie jako osławiony chwast rolny z powodu bardzo licznych, daleko rozłażących się rozłogów podziemnych, występuje pospolicie na wszystkich miernie wilgotnych glebach, a przede-wszystkiem na polach, w ogrodach i krzakach. Na właściwych łąkach tylko sporadycznie się pojawia, ale też jako trawa łąkowa posiada bardzo podrzędne znaczenie, tem bardziej, że tylko w stadyum najmłodszem bywa chętnie przez bydło zjadana.

Z traw łąkowych, powyżej omówionych, uważać należy jako najlepsze pod wTzględem wartości pasznej, a zatem jako najodpowiedniejsze do obsiewania łąk dobrych (żyznych i miernie wilgotnych), następujące gatunki:

A) Pasza górna.

a) W pierwszym rzędzie:

Alopecurus pratensis, Avena elatior,

Dactylis glomerata, Festuca arundinacea,

„ pratensis,

Lolium italicum,

Phleum pratense i Poa trivialis.

b) W drugim rzędzie:

Phalaris arundinacea, Bromus mollis i Holcus lanatus.

B) Pasza dolna (Podszywka).

a) W pierwszym rzędzie:

Agrostis alba, Anthoxanthum odoratum, Avena flavescens,

Briza media,

Cynosurus cristatus, Festuca heterophylla,

Festuca rubra,

„ ovina,

Lolium perenne i Poa pratensis.

b) W drugim rzędzie: Agrostis vulgaris i Poa serotina.

Jako przymieszka do koniczówna glebach suchych, w wapno obfitujących, n. p. na stokach wapiennych, najodpowiedniejsze są następujące gatunki traw :

a) do ubytku jednorocznego :

Avena elatior i Lolium italicum. b) do użytku dwuletniego:

Avena elatfor, Dactylis glomerata, Festuca ovina,

Lolium italicum i Phleum pratense.

c) do użytku trzyletniego:

Lolium italicum,

„ perenne, Phleum pratense.

Avena elatior,

Bromus erectus Dactylis glomerata,

ena elatior

Z przytoczonych właśnie traw daje Av i Lolium italicum już w pierwszym roku normalny dochód, reszta zaś gatunków dopiero w drugim lub nawet trzecim roku dostarcza najobfitszych zbiorów.

>0

to

/%

13

tm

É mm

m

m «

o-

Fig. 11. Alopecurus pratensis.

1) Wiechokłos. 2) Jeden kłosek, osadzony za pośrednictwem w y-raźnej szypułki (e) na osi wiechokłosa (/); a) plewa górna, b) plewa dolna, c) ość, d) blizny kwiatowe. 3) Plewka dolna, patrzona ością.

Fig. 12. Phleum pratense.

1)    Kłos, utworzony z nader gęsto osadzonych kłosków.

2)    Jeden kłosek, okryty plewami {a), z wystającemi bliznami.

Fig. 13. Phalaris arundinacea.

Kłosek jednokwiatowy, bezościsty, okryty całkowicie plewami: a) dolna, b) górna plewa.

nm

po-

10

Oj

cm

Fig. 14. Poa pratensis.

i) Kłosek czterokwiatowy, z szerszej strony widziany ; a) plewa dolna, b) plewa górna, cccc) cztery plewki dolne. 2) Kłosek z węższej (grzbietnej) strony widziany.

Fig. 15. Briza media.

Część wiechy ; po prawej stronie dwa kłoski większone.

111 yi

f Mm

i i-

:ê

i .i

Fig. 16. Glyceria fluitans.

1) Część wiechy z górnym liściem.

2) Jeden kłosek dwa razy powiększony.

Tablica II.

Klucz do oznaczenia pojedynczych gatunków z rodzaju Avena.

Avena elatior 4

Aven a pratensis 4

Avena flavescens 4

Avena pubescens 4

Pochwy

liściowe

nagie

nagie

długimi i gęstymi włosami pokryte

dwie dolne miękko uwłośnione

Liście

szorstkie,

szerokie

ważkie, sztywne i szorstkie

z górnej strony miękko uwłośnione

tylko dwa dolne z obu stron miękko uwłośnione (wyjątkowo nagie)

Kioski

dwukwiatowe ’ średniej wielkości

4 — 5 kwiatowe, wielkie

3 kwiatowe, drobne

2—3 kwiatowe, wielkie

Kwiaty

dolny męzki, wyraźnie ości-sty; górny obupłciowy, bezościsty

wszystkie obupłciowe, z 4—5 ościami

wszystkie obupłciowe, z cieniutkie-mi ościami

wszystkie obupłciowe z silnemi brunatnemi ościami

Tablica III.

Klucz do oznaczenia gatunków z rodzaju Alopecurus.

Alopecurus pratensis 4

Alopecurus ganiculatus 4

Kwiatostan

kłos wiechowy gruby, walcowaty, ku obu końcom bardzo nieznacznie zwężony, o wierzchołku tępym

kłos wiechowy znacznie cieńszy i mniejszy, niż u poprzedniego gatunku, o wierzchołku tępym

Źdźbło

tylko w sąsiedztwie szyji korzeniowej kolankowato zgięte, zresztą całkiem proste

na kilku dolnych węzłach kolankowato zgięte, płożące się

Plewy

prawie do połowy ze sobą zrosłe, długimi włosami urzęsione

tylko w dolnej części ze sobą zrosłe, krótko urzęsione

Oście

dwa razy dłuższe od plew, proste

prawie dwa razy dłuższe od plew, zwykle kolankowato zgięte

56

Tablica IV.

Klucz do oznaczenia gatunków z rodzaju Lolium.

Lolium perenne 4

Lolium italicum 4

Plewa

Za-

darnienie

krótsza od kłoska a dłuższa od przylegającej plewki

darń gęsta, rozpościerająca się szeroko ; liście korzeniowe bardzo obfite (podszywka)

krótsza od kłoska i od przy-legającej do niej plewki darń średnio gęsta a cienka ; liście korzeniowe nieobfite, (trawa górna)

Kłoski

bezościste, ciemno-zielone

ościsto, żółto zielone

Tablica V.

Klucz do oznaczenia gatunków z rodzaju Po a.

(Kioski drobne [około 2 mm. długie] besościste.)

Poacom- iPoanemo- Poa se-

ralis 4 ! rotina 4 tensis 4 j vialis 4

Poa

anima o i pressa 4

Poa pra- Poa tri- I

Gałęzie wiechy

po 1 — 2 z jednego węzła osady kwiatostanu wychodzące

po 3 — 5 z dolnych węzłów osady wiechy wychodzące

Pochwy liściowe

gładkie, górne

krótsze dłuższe

gładkie,

górne

gładkie,

górne

krótsze

gładkie,

górne

krótsze

gładkie,

górne

dłuższe

od

od

od

od

od

blaszki

liściowej

blaszki

liściowej

blaszki

liściowej

blaszki

liściowej

blaszki

liściowej

szorstkie, górne dłuższe lub tak długie jak blaszka liściowa

Języczek

liściowy

krótki

podłużny

tępy

bardzo krótki i

tępy,

I niepozor-

podłużny

kończasty.

średnio

długi i

tępy

długi i ostro zakończo-

ny

ny

Cn

Bromus erectus 4

nagie, linearnie lancetowate, ościste

Tablica VI.

Klucz do oznaczenia gatunków z rodzaju Bromus.

Bromus inermis 4

Bromus arvensis o

Bromus secalinus o

Bromus mollis o

nagie, linearnie lancetowate, bez-ościste

dolna jednonerwowa, górna trójnerwowa

na brzegach sztywnie urzęsione, w stanie pączkowym sfałdowane

nagie, sztywne, w stanie pączkowym trąbkowato zwinięte

gałęzie po odkwitnieniu do góry wzniesione

nagie, jajowato-lancetowate

nagie, podłużnie jajowate

Podłużnie jajowate, miękko uwłośnione, ościste

Kioski

gałęzie

po odkwitnieniu zwieszone

obydwie wielonerwowe

miękko uwłośnione

gałęzie odstające, po odkwitnieniu zwieszone

gałęzie i kłoski po odkwitnieniu do góry wzniesione

Plewy

Blaszki

liściowe

Wiecha

kwiatowa

«o

00

nie

Zadarnie-

Blaszki górnych liści

Liście

korzeniowe

Wiecha

Gałęzie

wiechy

Oście

plewek

Kłoski

tworzy gęstą i zbitą darń

szczeciniaste

szczeciniaste,

szorstkie

w czasie kwitnienia i po odkwitnieniu rozpierzchła

wypuszcza liczne ko-rzeniaki, przeto tworzy luźną darń

płaskie i wąskie

szczeciniaste,

gładkie

w czasie kwitnienia rozpierzchła, po odkwitnieniu skupiona (tj. o gałęziach do góry wzniesionych)

szorstkie, po dwie z jednego węzła wychodzące

znacznie krótsze od plewek

8 mm. długie

6 mm. długie

F. o v i n a (K. owcza)

F. rubra (K. czerwona)

włoskowate, gładkie, hardzo długie

w czasie kwitnienia rozpierzchła, po od-kwitnieniu skupiona i na wierzchołku nieco zwieszająca się

bardzo szorstkie, po 2 — 8 z jednego węzła wychodzące

prawie tak długie jak plewki

6 mm. długi, ważkie

F. hetero-phy 11 a (K. różnoliśc.)

tworzy gęstą a wysoką darń

płaskie i szerokie

płaskie i szerokie

w jedną stronę zwrócona, w czasie kwitnienia rozpierzchła, po odkwitnieniu skupiona

szorstkie, po 1—2 z jednego węzła wychodzące; jeśli po dwie, natenczas dłuższa posiada najwyżej 4, dość cienkie do 10 kwiatowe kłoski, a krótsza 1—3 kłoski

zawsze rozpierzchła, już podczas kwitnienia na wierzchołku zwieszająca się

szorstkie, po 2 z jednego węzła wychodzące ; dłuższa posiada znacznie więcej niż 4, dość szerokich,

4 — 5 kwiatowych kłoslców, a krótsza 4—8 kiosków

brakują

8 mm. długie, bezościste

F. pratensis (K. łąkowa)

F. arundinacea (K. trzcinowa)

Klucz do oznaczenia gatunków z rodzaju Festuca.

Tablica VII.

Opisanie roślin motylkowych, odpowiednich do uprawy łąk właściwych.

Oprócz właściwych traw, stanowiących — jak wiadomo — główny i przeważny składnik roślinności ł ą k o w ej, rośnie na łąkach naturalnych jeszcze wiele innych roślin, które przyczyniają się do uzupełnienia darni łąkowej, z tych jednak tylko t. z. motylkowe rośliny mogą współzawodniczyć z właściwemi trawami pod względem wartości pa-sznej. Niestety posiada znaczna większość roślin motylkowych wyłącznie na suchych glebach doniosłe znaczenie, gdyż przeważna ilość gatunków tych roślin rozwijać się i udawać może tylko na glebach suchych i w wapno bogatych, podczas gdy na właściwych łąkach zaledwie tylko kilka gatunków znajduje zupełnie odpowiednie warunki dla swego rozwoju.

Rodzina roślin motylkowych (Papilionaceae) należy do klasy roślin jawnokwiatowych dwuliściennych i odznacza się przedewszystkiem nader charakterystycznem ukształtowaniem korony kwiatowej. Oto korona kwiatowa roślin motylkowych składa się z 5, w krótkim rurkowatym kielichu umieszczonych płatków, które z powodu swego ukształtowania i wzajemnego ułożenia nadają koronie pewne pozorne podobieństwo do lecącego motyla, dzięki czemu rośliny te otrzymały we wszystkich językach charakterystyczną nazwę motylkowych roślin. Dalszą i nie mniej wybitną cechę morfologiczną tych roślin stanowi to, że posiadają 10 pręcików, z których bądź wTszystkie, bądź 9 zrosłe są między sobą n i-tkami pręcikowe mi. Wszystkie bez wyjątku rośliny motylkowe wydają owoce strąkowe i wszystkie posiadają liście opatrzone u nasady ogonka dwoma przylistkami, których kształt jest dla każdego gatunku stały, a więc charakterystyczny. Co się nakoniec tyczy samych liści, to z bardzo małymi wyjątkami posiadają te rośliny liście bądź pierzasto, bądź palczasto złożone.

Pod względem biologicznym (życiowym) wreszcie odznaczają się rośliny motylkowTe bardzo wrybitnie tą właściwością, że dla normalnego swego rozwoju nie wymagają wcale zasilania ziemi nawozem azotowym w postaci soli azotowych (n. p. saletry), jak inne rośliny uprawne (zboża), gdyż są one w stanie przyswajać sobie, czyli — innemi słowny — zamieniać na swoje własne ciało, nawet czysty azot powietrza atmosferycznego. Zdolność tę, której nie posiadają żadne inne zresztą rośliny zielone, zawdzięczają rośliny motylkowe współżywoceniu swemu z pewnemi bakteryami (istotami najniżej uorganizowanemi, bo tylko jednokomorkowemi), które, wnikając z ziemi do korzeni tychże roślin, powodują na korzeniach wytwarzanie się mniejszych lub większych, łatwo w oko wpadających bulwkowatych narośli, zwanych b daweczkami korze n i o wem i. Z powodu swej zdolności przyswajania wolnego azotu powietrza, bywają niektóre rośliny motylkowe, a zwłaszcza łubiny, uprawiane jako przedplon użyźniający na ziemiach z natury ubogich w sole azotowe, a szczególnie na piaskach jałowych, w tym mianowicie sensie, że, po przeoraniu ich w stanie zielonym z ziemią, wzbogacają takową bardzo w związki azotowe, dla rozwoju innych roślin

r o-

uprawnych (zbóż) niezbędnie potrzebne.

zwyczajnej (Trifolium pra-

Oprócz koniczyny tense L ), która na łąkach właściwych doskonale się udaje, a której znaczenie jako rośliny pastewmej powszechnie jest

znane, nadają się do uprawy mieszaniu z trawami przedewszystkiem następujące ga

na łąkach właściwych w p o-

tunki z familii roślin motylkowych:

i) Lotus c ornie ulatus L. Korzeń wrzecionowaty, gałęzisty, wiele łodyg wydający. Łodygi do 2 dm. długie, leżące albo wznoszące się łukowato, gałęziste, równie jak liście nagie lub z rzadka uwłośnione. Liście dosyć grube, modrawo-zielone, trójkowe. Listki pojedyncze odwrotnie jajowate, cało-brzegie, krótkokończyste lub tępe. Przylistki tak duże i tego "samego kształtu co listki. Kwiaty jasno-żółte, zebrane w 3 — 6 kwiatowe baldaszki, na dość długich szypułkach w kątach liści wyrastające. Strąki dosyć długie walcowrate, poziomo odstające lub w dół zwrócone.

wilgotnych

/w

Kwitnie w maju i czerwcu, tudzież drugi raz do roku w sierpniu i wrześniu. Rośnie na najrozmaitszych glebach, udaje się jednak najlepiej i najbujniej rośnie na piaskach i glinach. Na glebach zanadto spoistych płoży się po ziemi i karłowacieje. Gdzie z powodu nieodpowiednich właściwości fizykalnych gleby i podglebia uprawa koniczyny yczajnej i koniczyny białej nie daje odpowiednich rezultatów,

tam jeszcze z korzyścią uprawiać można tę roślinę, tern bardziej, że wypełnia ona bardzo dobrze wTszelkie luki między trawami. Wartość paszna tej rośliny jest znaczna, dostarcza bowiem delikatnego i pożywnego siana. Wprawdzie trwałość jej jest dość znaczna, bo raz zasiana utrzymuje się do 5 lat, posiada jednak tę wadę, że po skoszeniu słabo tylko przyrasta.

2.    Lotus uliginosus Schk. Bardzo podobny do poprzedniego gatunku, od którego różni się tylko znacznie wyż-szemi (do 6 dcm) łodygami, baldaszkami kwiatowymi obfitszymi, bo z 8—12 kwiatów złożonymi, tudzież ząbkami kielicha przed rozkwitnieniem łukowato w tył odgiętymi, podczas gdy u poprzedniego ząbki kielicha są zawsze prosto w górę wzniesione.

Gatunek ten udaje się jedynie tylko na wilgotnych, a raczej mokrych, w pruchnicę bogatych łąkach, nawet na torfia-stych. Pod względem masy dostarczanej paszy przewyższa znacznie poprzedni gatunek i tę także ma nad nim wyższość, że w stanie świeżym znacznie mniej jest gorzki, za czem idzie, że w przeciwieństwie do poprzedniego także w stanie świeżym chętnie bywa przez bydło i konie zjadany. Co się nako-niec tyczy wartości pasznej tego gatunku, to takowa ma być nieco mniejsza niż poprzedniego, pomimo to jednak jest on powszechnie prawie wdęcej od poprzedniego ceniony i używany jako roślina paszna.

3.    Trifolium hybridum L. (Koniczyna szwedzka 1. różowa). Korzeń wrzecioniowaty gałęzisty, liczne łodygi wydający. Łodygi 2 — 3 dm. wysokie, prosto lub ukośnie do góry się wznoszące, równie jak cała roślina nagie lub słabo uwrło-śnione. Liście trójkowe ; listki odwrotnie jajowate albo eliptyczne, tępe lub na szczycie wyzębione, na brzegu drobno a ostro ząbkowane. Przylistki jajowato-lancetowate, w szczeciniasty koniec zwężone, całobrzegie ; kwiaty w kulistych główkach, pojedyńczo na końcach gałęzi umieszczonych. Pojedyńcze kwiaty na dość długich szypułkach osadzone; szy-pułki po odkwitnieniu w dół zgięte, środkowe dwa razy tak długie jak rurka kielicha. Kielich nagi, krótszy od korony; ząbki kielicha szydłowate, dwa górne dłuższe. Barwa górnych kwiatów wt główkach biała, dolnych jasno różowa; w stanie suchym wszystkie kwiaty brunatne.

Koniczyna ta najbujniej rośnie na wilgotnych a bogatych glebach, nawet na torfiastych, przyczem jednakże znaczniejsza wartość wapna w glebie jest niezbędną. Przy obecności wapna nawet na glebach piasczystych, byle tylko wilgotnych, dobrze się udaje. Wartość paszną posiada wprawdzie mniejszą niż koniczyna zwyczajna, lecz większą od koniczyny białej i dlatego na wilgotnych łąkach dać jej należy pierwszeństwo przed tą ostatnią. Zasiana sama z łatwością wylęga i gnije, zwłaszcza na glebie bujnej, to też daleko korzystniej jest uprawiać ją na łąkach w pomięszaniu z trawami. Na wiosnę zasiana poczyna kwitnąć, przy sprzyjających warunkach atmosferycznych, zazwyczaj we wrześniu tego samego roku. W stanie świeżym bywa przez bydło chętnie zjadana, natomiast unikana przez konie. Na jeden funt przypada około 710.000 nasion.

o-

4. Trifolium repens L. (Koniczyna biała 1 łażąca). Korzeń gałęzisto-włóknisty, liczne łodygi wydający. Łodygi do ziemi przylegającei czołgaj ące cz3rli łażące, ga-łęziste, jak cała roślina nagie lub słabo uwłośnione. Liście trójkowe ; listki odwrotnie jajowate, tępe lub wyziębione na wierzchołku, na brzegach drobno ząbkowane. Przylistki j aj wate, w krótki szczeciniasty koniec nagle zwężające się, całobrzegie. Główki kwiatowe kuliste, pojedyńczo na końcach gałęzi osadzone. Kwiaty na dość długich szypułkach, szypułki po odkwitnieniu w dół zgięte, środkowe tak długie jak rurka kielicha. Kielich nagi, od korony kwiatowej krótszy; ząbki kielicha lancetowate, nierówne, dwa górne dłuższe. Barwa kwiatów brudno biała, wyjątkowo różowobiała.

Udaje się równie dobrze na wszystkich glebach, nawet na wilgotnych iłach i wilgotnych szutrowiskach, najlepiej jednak sprzyja jej rozwojowi średnio wilgotna gliniasta gleba. Na łąkach zanadto mokrych marnieje. Zakorzeniwszy się dobrze, wytrzymuje bez szwanku nawet dłuższą posuchę. Wprawdzie pod względem masy dostarczanej paszy mniej jest wydatną od koniczyny zwyczajnej, mimo to jednak daje znaczne dochody, gdyż na odpowiednich stanowiskach można ją w ciągu roku dwa razy kosić, a zważywszy, że pod względem wartości pasznej przewyższa koniczynę zwyczajną i że na łąkach w pomięszaniu z trawami znakomicie rośnie, musimy jej przyznać bardzo cenne zalety w szeregu roślin na właściwych łąkach uprawianych. Na jeden funt wypada około 750^000 nasion.

5. Lathyrus pratensis L. (Groszek łąkowy). Korzeń gałęzisty, wydający liczne korzeniaki, t. j. podziemne rozłażące się łodygi. Łodygi nadziemne liczne, do 1 m. długie, leżące lub zapomocą wąsów liściowych wspinające się, rozgałęzione, spłaszczone, czterokańciaste, w dolnej części nagie, w górnej podobnie jak liście i szypułki kwiatowe z rzadka miękko uwłośnione. Liście pierzaste, z dwóch tylko lancetowatych, całobrzegich i ostro zakończonych listków złożone, a zakończone rozgałęzionymi wąsami czepnymi. Przylistki strzałowate, zielone, całobrzegie. Kwiaty po kilka lub kilkanaście na długiej osadzie w grono zebrane, średnio wielkie, barwy jasno żółtej. Strąki podłużnie-linearne, nagie. Groszek ten najbujniej rośnie i najlepiej się udaje na wilgotnych bogatych łąkach, gdzie czepiając się wąsami traw i innych roślin, dorasta do 1 m. wysokości. W stanie świeżym jest nieco gorzki i dlatego niechętnie bywa przez bydło zjadany, natomiast w stanie suchym stanowi bardzo smaczną paszę, utrącą bowiem zupełnie przy suszeniu goryczkę.

6. Vicia Cr a cc a L. (Wyka ptasia). Korzeń gałęzisty, wypuszczający liczne korzeniaki podziemne. Łodygi nadziemne liczne, do 1 m. dorastające, leżące lub wspinające się, rozgałęzione, równie jak liście przylegającymi włosami gęsto pokryte. Liście parzysto pierzaste, z 10 —12 par listeczków złożone, a zakończone rozgałęzionym czepnym wąsem. Listeczki linearnie-lancetowate, drobne, całobrzegie, ostro zakończone. Przylistki strzałowate, całobrzegie, na górnych liściach lancetowate. Kwiaty drobne, zebrane w bogate i gęste, a długo ustylone, z kątów liści wyrastąjące, od liści dłuższe grona. Szypułki kwiatowe dwa razy dłuższe, niż rurka kielicha. Barwa kwiatów jasno fioletowa, dwa boczne płatki korony znacznie jaśniejsze. Strąki podługowate, zwieszone, nagie, brunatne.

Wyka ptasia występuje jako pospolity chwast w zbożach, udaje się jednak bardzo dobrze także na łąkach wilgotnych, gdzie dostarcza bardzo smacznej paszy.

Pod względem jakości gleby jest ona zupełnie niewy-

na ciężkich iłach, jak na

bredna, rośnie bowiem równie dobrze

piaskach

7- Vicia sepiumL. (Wyka płotowa). Korzeń gałę-zisty, wypuszczający liczne korzeniaki podziemne. Łodygi nadziemne leżące lub wspinające się, nierozgałęzione, rzadziej rozgałęzione, do 3 dm. długości dorastające, równie jak liście nagie lub słabo uwłośnione. Liście parzysto pierzaste, z 4 — 8 par listeczków złożone, a zakończone rozgałęzionym czepnym wąsem. Listeczki jajowato-po dłużne, całobrzegie, tępe lub wyzębione. Przylistki nerkowate, ostro a nierówno piłko wane, tylko górne całobrzegie. Kwiaty po 2—5 w kątach liści siedzące, blado fioletowe, dość wielkie (i¹/,    cm.).

Strąki podłużne, nagie, ukośnie odstające, przy dojrzewaniu czerniejące, 3 cm. długie.

Na łąkach wilgotnych, o glebie przepuszczalnej, udaje się ta wyka bardzo dobrze, to też nie należy jej pomijać przy obsiewaniu łąk, tern bardziej, że dostarcza nader smacznej paszy. Łąki użyźnione popiołem najlepiej sprzyjają jej rozwojowi.'

XD odatek_

Do zadarniania suchych, ruchomych piasków nadają się najlepiej następujące rośliny :

1. Trawy.

Ag£pstis vulgaris "Älra flexuosa Avena pratensis CalamagrostisPTpigeios Elymus arenarius Festuca heterophylla Triticum repens Festuca ovina

Poa compressa » pratensis angustifolia.

2. Rośliny dwuliścienne.

Medicago falcata » lupulina Trifolium repens Sarothamnus vulgaris (Żarnowiec miotłowiec).

*.l

ë

• mm:

Tablica, I.

Ta/bllcse euzri-SLlit^cziirLSL

do oznaczenia rodzajów traw łąkowych.

Wszystkie rodzaje traw bliżej nas obchodzące, t. j. te, które zawierają gatunki, na dobrych łąkach rosnące, a tern samem jako pasza uprawiane, możemy podzielić dla łatwiejszego przeglądu na trzy grupy :

I. Grupa. Trawy kłosowe.

Kłoski siedzą bezpośrednio na osi kwiatostanu, przez co powstaje kłos złożony (fig. 6. i 12.).

a) Kłoski jednokwiatowe.

1. rodzaj. Tymotka (Phleu m), od »Lisiego ogona« łatwa do odróżnienie: po

obydwóch plewach zupełnie wolnych, t. j. niezrosłych ze sobą. Kłos gęsty, plewki bezościste.

b) Kłoski wielokwiatowe.

2. rodzaj. Pszenica (Triticum), ma kłoski spłaszczone, płaską powierzchnią do osady kwiatostanu zwrócone.

Plew zawsze dwie.

3. rodzaj. Rajgras (Lolium), ma kłoski spłaszczone, stroną wąską ku osadzie kłosa zwrócone.

Plewa tylko jedna.

II. Grupa. Trawy wiechowo-kłosowe.

Kłoski osadzone na szypułkach wyraźnych, lecz tak krótkich, że powstaje kwiatostan pozornie kłosowy, podczas gdy w istocie jestto kwiatostan wiechowy, bardzo zbity (fig. 7. i 11.)

b) Kłoski dwu- lub wielokwiatowe.

6. rodzaj. Grzebienica (Cynosurus), kłoski w dwie strony osady kwiatostanu zwrócone, każdy kłosek wsparty grzebieniasto pociętym szerokim listeczkiem.

a) Kłoski jednokwiatowe

(z powodu nierozwijania się reszty kwiatów).

'S

4. rodzaj. Tomka (Anthoxanthu m), Plew⁷y niezrosłe (wolne), obydwie plewki opatrzone ością. Wiechokłos dość rzadki.

5. rodzaj. Lisi ogon (Alopecurus), plewy zrosle ze sobą,; tylko jedna plewka opatrzona ością. Wiechokłos gęsty, miękko uwłośn.

III. Grupa. Trawy wiecho wate.

A) Młoski jednokwiatowe.

7. rodzaj. Pańska trawka (Phalaris),

plewki o grzbiecie zaokrąglonym, bezościste, kłoski zebrane w gęste kupki na końcach gałęzi wiechy, liście bardzo szerokie (fig. 13.).

8. rodzaj. M i e Ljfeffe a (Ą g r o s t i s),

T-.i

plewki u jednych gatunków ościste, u drugich bezościste, kłoski bardzo drobne, brunatne, rozrzucone z rzadka na szypułkach wiechy, liście wąskie.

Kłos ki osadzone na osi kwiatostanu za pośrednictwem długich szypułek, wskutek czego powstaje t. zw. wiecha (fig. 4.).

15) Kioski wielokwiatowe.

a) Plewy tej długości co cały kłosek, lub nawet dłuższe od kłoska.

9.    rodzaj. Śmiałek (A i r a),

plewki na grzbiecie zaokrąglone, kłoski dwukwiatowe połyskujące, plewka większa opatrzona krótką ością, u samej nasady plewki przytwierdzoną, w dolnej części nieco skręconą.

10.    rodzaj. Owies (A v e n a),

plewki o grzbiejcie zaokrąglonym, kłoski kwiatowe, plewka dolna u kwiatów niższych lub dwóch) opatrzona długą ością, z kłoska wystającą, w dolnej swej części spiralnie skręconą, a umieszczoną w dolnej części grzbietu plewki, nigdy zaś u samego dołu plewki (fig. 8.).

b) Plewy znacznie krótsze niż fełosek.

aa) Kłoski zwykłego kształtu, tj. jajowate lub jajowato-

lancetowate.

ćd' i

3-

11. rodzaj. Trawa miodowa (Holcus),

plewki o grzbiecie kańciastym, opatrzone prostemi ościami. Cala roślina miękko uwłośniona.

aaa) Plewki dolne o grzbiecie zaokrąglonym.

12. rodzaj. Manna (G 1 y c e r i a), plewki dolne na "wierzchołku bardzo tępe, niby ucięte, zupełnie bczoścGfccr kłoski linearne (fig. 16.).

13.    rodzaj. Kostrzewa (Festuca), plewka dolna na wierzchołku ostra lub ością zakończona, blizny kwiatowe osadzone na samym wierzchołku zawiązka, kioski lancet., pochwy liściowe wolne tj. brzegami niezrośnięte

(fig. 9.).

14.    rodzaj. Stokłosa (Bromu s), plewka dolna na wierzchołku ostra, bądź bezoścista, bądź oścista, z ością umieszczoną zawsze nieco poniżej wierzchołka plewki. Blizny kwiatowe wyrastają z boków zawiązka, pochwy liściowe brzegami zrośnięte (fig. 10.).

bbb) Plewki dolne o grzbiecie kań-ciastym.

15. rodzaj. Wyklina

--— (Po a),

plewki na wierzchołku tępe, zawsze bezościste, kłoski rozrzucone rzadko na szypułkach (fig. 14.).

16. rodzaj. Psia trawa (Da ety lis), kłoski na końcach gałęzi kwiatostanu gęsto skupione.

bb) Kłoski

odmiennego kształtu.

17. rodzaj. Drzączka (B r i z a),

kłoski kształtu serco-watego, szersze niż dłuższe, na włosko-wato cieniutkich szypułkach zwieszone i pod wpływem najsłabszego wiatru drgające (fig. 15.).

9.

♦

Biblioteka Politechniki Krak

owskiej

/

kr a:: ów

⁷ * ech n lc*

cfi

i

%

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231364

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

11-4921