WÊÈgÈlÉittaÊÊgliÊm

li

шиёёёёёшшяёж

Sä«;

MSs

ш&шшвяяш

ЩВт^тяЁШШШёмШ

*Ъ.2

Шг-Æ

1а.]

I—

•i-

â'fc/ r üSuiuiirfOT¹

.j

ma un lui in lin «ni un ms lut

©ml

гг

шы

№1

. ". '■

эва

FV

>/

ЧГА

$.,St ty*/fs*s/. &** Ptr/fS* '4*1

im    l\ tA***

ч1ИгЛЁ8

frf с £еы%

'Ы

•j.

JPi

Rïÿ,ibcL:?<»iJWiiuÆ7f>ÿy>i>ï

i.

11:1 "’-ill11,111111Ч” «m и и ni и »ни im mu mi i щ ш» mi 111^11:1 пиим Ш» mum

О. •• >

k*.v

.у

к:-*

ш£0гтГ?Ул4 <

и

ЮЛ

ЛШШ

т* -

•:

ANTONI PROCHASKA Ylgç,

'tiiW ¥tfi ni lii m и; V

«Е

СЛ

H ^ ï

^ 5: 00

*j>    >—]

СО О H xö

hr

=:

=5

*1:

.5

SSiT-i

1:

k*

-<

Eli

I 9 ,2 6

NAKŁADEM MIASTA STRYJA LWÓW A

;•

ft

■:

Vi

r

L-

\ ’И

:‘ii2

lÎLLlÙt

.....i;;;;:;;,;";;j;.T;:;;.....-.T;    .....

Urjl

.KvO.MskicKiawtfw

Ш

muatj

с

Э.&!

Ж

m&ä

-flllPHI

;Ж1

5W7

• А*

• *. • •

УШ

Sto

ЩЩЩТ-

ЧМ

ш

М

щ

Z-/& *• *■

’••■айй!

&Lm

. » Л

г?//,|>р^/г»ии)/|ц^дт

т

fcr.L.*—,—«......- ff!^.,. -, ,.r<;.......VW&ïfi. -

ilia

mu

urn

**.

Гр fl!l liii fill I in III! INI Mil fll.'l IIIU INH II« Hill 111) III! mil 1111 luvirj fill ИМ HIM' till fill

Ш.    ......

i

Ш

Sr'

. ■■: ••

\**»щ

i .

g

•Vv'V*’ 1л ..•    ^

. i• г_ ^ •» • . 3>\

чэ^йЬ:

.V

9~*F

г

rsir^

к

Ц

V

•:

c

ANTONI PROCHASKA

-c„

Штага

miilillililliiiinilliii

$

'"Я

piS/vS

Ей

HISTORJA

MIASTA

STRYJA

пл

•;

Щ

: Щ

•/

: • • • . •

•~A

5^

1926

NAKŁADEM MIASTA STRYJA LWÓW

«•

’..

» •.

Ш

*

AV.

:

;

• . •*.

. •.

■«*■«>•«!««•

^    A;:.;.a:;: :RT,>ц,...,.,о^,:::îiü:::::;;::;rs;;iи...«.j,m.»»hu;;;sll;;a.

RVO.MEKJCKlLWdvV

* 4P*

-,/

V KRIk+yS

Xkc. Nr. /\Л2 ißh

CZCIONKAMI PIERWSZE] ZWIĄZKOWE] DRUKARNI WE LWOWIE, UL. LINDEGO 4.

TELEFON NR. 25-23.

PRZEDMOWA.

37 -

’) C. Żyd. 39 p. 264. - 2) C. Żyd. 18 p. 1893. C.

VIL

tak z drugiej znowu strony, może właśnie z powodu

DODATKI

227

43

PRZEDMOWA.

drodzenie swe, postać świeżą, nowe oblicze zawdzięcza Stryj niestety klęsce pożaru, który 17. kwietnia 1886 r. w perzynę obrócił duże i ludne miasto.

&■

Ale jak cudowny ptak Feniks, na krótko tylko zagrzebał się w popiołach, by niebawem już powstać z nich odrodzonym, tak i gród kresowy wnet dźwiga się z ruiny, nową przybierając postać. Oto obywatele zniszczonego rozsza#-lałym żywiołem miasta nie upadają na duchu, lecz na gruzach starych nową rozpoczynają budowę, mnogością okazałych gmachów budzącą podziw w oczach tych, którzy je po klęsce oglądali.

A podobnie jak swój rozkwit materjalny i duchowy, tak i obrazy pięknej swej a ciekawej przeszłości zawdzięcza miasto tej strasznej klęsce pożaru. Wywołała ona współczucie w całym kraju i wszystkie jego warstwy pośpieszyły z pomocą w dziele odrodzenia ważnej kresowej placówki. Literaci lwowscy na rzecz dotkniętych nieszczęściem postanowili wydać Album, a uczniowie znanego historyka profesora dr. Liskego, jak dr. Ludwik Finkel, dr. Ferdynand Bostel, dr. Fryderyk Papée, tak dziś zasłużeni pisarze, pomieścili w tej publikacji studja, objaśniające przeszłość miasta.

Jakże nie pójść za ich przykładem i nie pogłębić ich badań ; jakże nie przypomnieć świetnej historji gniazda rodzinnego zacnym obywatelom wzrosłego w siły miasta, nauczycielom i młodzieży, żądnej poznania jego losów historycznych? Wszakże dostojnicy Kościoła, magistratury, obywatele stryjscy otworzyli resztki ocalałych zbiorów, archiwaljów, zabytków objaśniających przeszłość grodu, a p. Wilhelm Somerfeld napisał artykuł o teraźniejszym wzroście miasta, sporządził statystykę i tablice, dowodzące jego

IV

wzrostu kulturalnego, wszakże za jego inicjatywą udała się gmina do lwowskiego Towarzystwa Popierania Nauki Polskiej o pomoc celem uzyskania monografji miasta Stryja, a otrzymawszy poparcie prezesa Towarzystwa profesora dr. Oswalda Balzera, ofiarowała się wydać „Historję miasta Stryja“ własnym nakładem. I oto owocem ich trudów jest niniejsza książka. Daje ona syntezę naszych wiadomości o przeszłości miasta. Oby utorowała drogę innym pracom o kresowym grodzie; oby zachęciła do monograficznych wydawnictw o ich przeszłości nasze miasta, które równie bogate jak Stryj przeżywszy dzieje, a nie dotknięte klęską pożaru, pełniejsze mają źródła historyczne. Pójdą one za przykładem Stryja, a zdobędziemy się na obrazy z przeszłości placówek, będących po dzisiejszy dzień ostojami cywilizacji przeciwko atakom grożącym tutaj od wieków kulturze zachodniej.

We Lwowie, w sierpniu 1925 r.

Autor.

Spis rozdziałów.

Str.

26

36

51

77

101

120

135

142

I. Założenie miasta. — Pierwsze przywileje. — Przywileje cechów. — Organizacja miasta. — Dalsze nabytki w przywilejach. — Nabycie Zapłatyna. — Wzrost i upadek miasta . .

II. Wojenna przeszłość Stryja. — Za Chmielniczyzny. — Urbs fidelis. — W czasach Sobieskiego.............

III.    Organizacja miejska. — Cechy. — Handel. — Rola. — Drogi. — Miary. — Składy. — Bogactwo. — Przedmieszczanie ....

IV.    Starostwo. — Bogactwo włościan. — Usiłowania fundacji sądownictwa powiatowego. — Starostowie: Paniowscy, Stadniccy, Sobiescy, Sieniawscy, Poniatowscy. — Zamek . . .

V. Kościół. — Nadanie pierwotne. — Inkorporacja do Kollegium wikarjuszów przemyskich. — Uposażenie fary i ałtarji. — Klasztor Franciszkański. — Cerkwie ...........

VI.    Przywileje dla Żydów stryjskich królów Stefana aż do Jana

Sobieskiego. — Podatki miejskie a Żydzi. — Przeniesienie targów miejskich. — Jurysdykcja Żydów. — Królowa Marysieńka. — Handel solą, wołami, pieniądzmi, pieniądzmi fałszywymi, blatnictwo. — Arendy starostwa. — Buta staro-zakonnych .......... ,

Granice od Zapłatyna, Bratkowic 1626 r. — Protesty graniczne. — Udaremnione komisje.

VII.    dranice od Nieżuchowa 1608 r.

Komisja od Dubrowlan z 1762 r. — Ludność

w czasach ruiny. — Statystyka ludności. — Ludność rolnicza.

Opis miasta. — Starostwo. — Granice miasta.......

VIII. Skargi o nadużycia celne. — Ucisk cło wy Sasów. — Ustanie skarg za komisji skarbu. —Rolniczość miasta. — Chów bydła. — Podatki. — Stanowisko miasta w ziemi przemyskiej ze względu

na wysokość podatku ...................

IX. Ziemianie. — Poparcie sprawy o Zapłatyn. — Sejmiki popierają sprawy Stryja. — Zbiegostwo kmieci do miasta. — Dworki szlacheckie przyczyną niezgody. — Zakupno domów i realności

przez szlachtę .......................

X. Wójtostwo i wójci: Blizińscy, Kaszowski, Kakowscy. — Cesja wójtostwa Dominikowi Potockiemu. — Szymon Truszowski. — Tomasz Gulczewski. — Remigjan Popiel. — Zatarg jego z miastem. — Skargi miasta. — Cesja Sieniawskim. — Stawski i Poniatowski.......................

VI

XJ. Ucisk wojskowych. — Partykularyzm. — Szorstkość obyczajowa i jej przyczyny. — Łatwowierność. — Łagodność w egzekucjach. — Wyroki ławy. — Literacki poziom obywateli. —

Zapiski parafjalne.....................

XII. Rozwój miasta. — Statystyka, referat Wilhelma Somerfelda

sekretarza miasta Stryja.................

TABELA PORÓWNAWCZA WYDATKÓW MIASTA STRYJA POD GOSPODARCZYM I KULTURALNYM WZGLĘDEM przez Wilhelma Somerfelda.

Str.

162

182

DODATKI.

Nr. 1. Sambor, 21. października 1431 r. Władysław Jagiełło nadaje

Stryjowi prawo magdeburskie..............

Nr. 2. Lwów, 3. kwietnia 1640 r. Kazimierz Jagiellończyk nadaje

Stryjowi prawo magdeburskie...............

Nr. 3. Kraków, 3. grudnia 1649 r. Zygmunt August zatwierdza przywilej dla Stryja nadany przez Kazimierza Jagiellończyka, uwalnia mieszczan od ceł i opłat targowych w promieniu mil dwunastu i poleca rozgraniczyć posiadłości miasta od

starościńskich......................

Nr. 4. Piotrków, 29. stycznia 1663 r. Zygmunt August potwierdza przywilej dla miasta Stryja dany 1431 r. przez Władysława Jagiełłę i przekłada jarmarki i targi na inne dnie ....

Nr. 5. Piotrków, 6. czerwca 1567 r. Zygmunt August wznawia m. Stryjowi przywileje poprzedników swych naruszone przez

urzędników starościńskich................

Nr. 6. Stryj, 13. października 1570 r. Postanowienie lustratorów z sejmu delegowanych w sprawie Stryj an z ich starostą . .

Nr. 7. Toruń, 13. listopada 1576 r. Stefan Batory potwierdza postanowienie lustratorów z sejmu delegowanych w sprawie zażaleń Stryj an na starostę................

Nr. 8. Lwów, 8. lipca 1678 r Stefan Batory nadaje miastu Stryjowi

skład soli i uwalnia je od podwód do Węgier......

Nr. 9. S. 1. 1685 r. Stefan Batory zezwala na założenie 20 kramów

dokoła rynku stryjskiego................

Nr. 10. S. 1. 1614 r. Excerpt z funduszu kościoła Medynickiego dotyczącego granic stryjskich.................

Nr. 11. Warszawa, 30. marca 1618 r. Zygmunt III potwierdza przywileje i wolności przyznane dekretami królewskiemi Stryjowi 212 Nr 12. Warszawa, 26. maja 1660 r. Jan Kazimierz potwierdza na rzecz cerkwi stryjskich, w mieście i na przedmieściu położonych, konsensy starosty i mieszczan stryjskich.....

Nr. 13. Lwów, 12. sierpnia 1653 r: Jan Kazimierz uwalnia mieszczan

stryjskich na lat trzy od stacji i poborów........

Nr. 14. Lwów, 15. sierpnia 1653 r. Jan Kazimierz uwalnia mieszczan stryjskich na lat 4 od czopowego, pod warunkiem użycia dochodów z tego podatku na fortyfikację miasta.....

194

196

19S

200

201

203

206

207

200

210

215

218

YII

Str.

.Nr. 16. Stryj, 9. stycznia 1660 r. Wilkierz miejski w sprawie poborów

miasta..........................

Nr. 16. Stryj, 26. lipca 1677 r. Urząd miejski spisuje osoby pozostałe po tureckim najeździe, płacące uchwalone pogłówne .... Nr. 17. Stryj, 28. lipca 1677 r. Ks. Sebastjan Stopski proboszcz stryjski daje atestację poddanym swym z Chodowic w sprawie po-przysiężenia w grodzie, że pogłównego w obec zniszczenia

wsi przez Turków uiścić nie są w stanie.........

Nr. 18. Stryj, 20. grudnia 1689 r. Konsens dany przez biskupa su-fragana przemyskiego na zbudowanie bożnicy w Stryju . . Nr. 19. Wisznia, 8. września 1691 r. Koekwacja dymów miasta Stryja

i starostwa stryjski ego..................

Nr. 20. Stryj, 19. lutego i Warszawa, 8. kwietnia 1698 r. Konsens miasta Stryja co do przełożenia jarmaków i królewskie jego

zatwierdzenie......................

Nr. 21. Stryj, s. d. 1712 r. Suplika przedmieszczan do administratora

stryj skiego........................

Nr. 22. S. 1. et d. 1764 r. Wyciąg z lustracji starostwa stryjskiego

dotyczący m. Stryja...................

Nr. 23. Warszawa, 12. maja 1770 r. Dzierżawa trzechletnia starostwa

stryjskiego........................

Nr. 24. Warszawa, 12. maja 1770 r. Odpowiedź starosty na skargi

poddanych starostwa stryjskiego.............

Nr. 25. Stryj, 5. maja 1774 r. Skrypt dłużny pospólstwa łańskiego w Stryju na zapłatę długu w 1672 r. zaciągniętego . . .

Nr. 26. Żydaczów, 26. lutego 1780 r. Atestacja proboszcza stryjskiego, wyciągnięta z Liber Connotationum na rzecz ałtarzysty

św. Krzyża........................

Nr. 27. Stryj, 18. września 1782 r. Plenipotencja magistratu Stryja

do odebrania propinacji.................

Nr. 28. Stryj, 12. marca 1783 r. Ugoda mieszczan Katolików i Żydów stryjskich w sprawie odebrania drogą procesu propinacji

miejskiej z rąk starosty.................

Indeks imienny i rzeczowy...................

OBJAŚNIENIA DO TABLIC.

TABLICE.

221

222

223

224

225

225

228

228

230

282

233

236

236

237

:

-, О

■

H

,r - -,

V

' .

« :

' ' '

:

'

/

«

I.

ORGANIZACJA MIASTA.

NABYCIE ZAPŁATYNA.

DALSZE NABYTKI WZROST

ZAŁOŻENIE MIASTA. - PIERWSZE PRZYWILEJE. — PRZYWILEJE CECHÓW.

W PRZYWILEJACH.

I UPADEK MIASTA.

Miasto Stryj ma w herbie wyobrażenie pustelnika¹). Przypuszczają historycy, idący za pierwotnem podaniem, że miejscowość od rzeki Stryja nosząca nazwę, powstała na miejscu pustelni, kędy lud się gromadził okoliczny, na którem później zbudowano kościółek a dokoła niego powoli powstała osada. Przypuszczają historycy, że mogło to zajść w XIV w. i że w czasach, gdy osada była już miastem i Zaklika Tarło jego starostą, jeden z synów jego Jan, minoryta lwowskiego klasztoru, według zbożnego podania do klasztoru zachęcony i w nim świętobliwością słynący, jako pielgrzym na górze Sjonie życie zakończył²). Ale podanie to nie zdoła wytłumaczyć nam dlaczego w herbie miasta widzimy wyobrażenie pustelnika. —

*) Herb ten starożytny miasta przywilejem d. d. Wiedeń, 26. listopada 1844 r. nadał miastu także cesarz Ferdynand I wynosząc zarazem Stryj do rzędu miast królewskich. Herb przedstawia pielgrzyma w szarej szacie z zakrzywionym w góry kijem w ręku prawym, w lewym różaniec trzymającego, na polu w połowie z prawej strony czerwonem z drugiej niebieskim a na zielonym skrawku ziemi stojącego, i w prawą stronę zwróconego. Nad herbem korona królewska. Oryginał tego dyplomu na pergaminie pięknie wykonany znajduje się w Archiwum m. Stryja, w depozyt oddany do Archiwum Ziemskiego we Lwowie. Ob. Tablica I Nr. 4.

г) Ferdynand Bostel w artykule „Z przeszłości Stryja“ pomieszczonym w publikacji p. t. „Dla Stryja“ Lwów 1886 r., por. tegoż „Z przeszłości Stryja i starostwa stryjskiego“ pomieszczony w „Przewodniku nauk. i liter.“ z 1886 r. Kronika Jana Komorowskiego w „Mon. Pol. Hist.“ V p. 249 Niesiecki „Herbarz“ wyd. Bobrowicza IX, 14.

Historja m. Stryja.

Najprzód bowiem miasto było już dawno miastem zanim Zaklika Tarło z Szczekarzewicz za króla Władysława Jagiełły został stryj skim starostą¹) a powtóre, wyobrażenie główne w herbie nie jest wizerunkiem pustelnika, owszem na trzeciej z rzędu pieczęci miasta (Tablica I Nr. 3) nie eremitę, ale raczej kupca widzimy na pieczęci. Na najstarszej atoli z zachowanych po dziś dzień pieczęci ławniczej miasta z 1541 r. widzimy nieco zatarte wyobrażenie pustelnika w postawie siedzącej w prawo zwróconego w kapeluszu z laską w ręku (Tablica I Nr. 1). Widoczniej występuje wyobrażenie, atoli już kupca, na pieczęci magistratu miasta z 1574 r. w postaci kroczącej z kapturem głowie z laską w ręku w lewo zwróconego (Tablica I Nr. 2). W pieczęci z XVII w. z napisem w otoku Sigillum civ. reg. mai. Stryj , ów kupiec w kusym stroju z końca XVI lub połowy XVII w. stoi przed bramą miasta z bukłakiem na plecach i takimże wiszącym na lasce w lewicy trzymanej w lewo zwrócony, przed nim widzimy drzewo, za nim kotwica, jakby symbole spławianych Stryjem towarów (Tablica I Nr. 3). Jak przeto dow’odnie się przekonywujemy, już w XVII w. nie ma mowy o eremicie na pieczęci miasta, zatem i o pierwotnem jakoby podaniu, wiążącem miasta początek z pustelnią, około której rozbudowało się miasto. Nie istniało to podanie nawet zajęcia Galicji czyli raczej województw południowych

na

w porze

i wschodnich Polskiej Rzp. przez Austrję, albowiem w opisie herbu, który w 1794 r. miastu miał być nadany przez cesarza Franciszka II herb przedstawiać miał rzekę Stryj z dwoma strjackimi orłami po obu brzegach rzeki. (Obacz niżej rozdział XI). Herb ten nie utrzymał się. Natomiast znany jest herb nadany 1844 r. miastu przez cesarza Ferdynanda I którego nadanie w oryginalnym dyplomie posiada miasto Stryj (w depozycie archiwum ziemskiego (Obacz Tablica I Nr. 4). Otóż tym dyplomie jest wyobrażenie nadanego przez cesarza herbu z pielgrzymem z laską w prawej posiadamy dowód co do czasu powstania podania o herbie

au

na

na tarczy zwróconym w prawą stronę różańcem w lewej ręce. W tym dyplomie

kiedyto musiano stare wizerunki herbu przedkładać w kancelarji cesarskiej w Wiedniu, a nierozumiejąc wyobrażeń na starych pieczęciach opisano je w sposób mylny, do którego dorobiono niezręcznie z tradycji o Tarle powieść o eremicie jakoby pierwotnym założycielu miasta *), podczas kiedy na pieczęci było wyobrażenie patrona kupiectwa, którym był prawdopodobnie święty Leonard.

To pewna, że miejscowość, położona u stóp Podgórza karpackiego na gościńcu do Węgier i Siedmiogrodu a także i do Carogrodu prowadzącym, drogą, którą w XI w. ks. Świętosław przed pogonią brata uciekał na Węgry, kraina zaś wcześnie tutaj komorę celną a także obszerny zamek miała, już na skutek położenia swego musiała zająć wśród miejscowości ją otaczających wybitniejsze stanowisko, jako stacja kupiecka, dlatego też miasto wizerunek patrona kupiectwa miało w herbie. Wybija się też w początkach wieku XV na stolicę powiatu stryjskiego, będącego obszerną w tych stronach królewszczyzną i król Władysław Jagiełło nadaje ją w tym czasie wraz z źy-daczowskim i gródeckim, sąsiednimi powiatami, bratu swemu ks. Bolesławowi Swidrygielle. Niedługo niespokojny ten książę dzierżył te królewszczyzny w swym ręku, część ich, jak powiaty żydaczowski i stryjski otrzymuje ks. Fedor Lubartowicz, stryjeczny Jagiełły, reszta wraca do króla ²). Ponieważ w są-siedniem starostwie i mieście Drohobyczu rezydował już podówczas sędzia, ziemskim zwany³), a miasto wspomniane rozwija się równocześnie tak żywo jak i Stryj, przypuszczać można, że już w drugim dziesiątku XV w. był takiż sam sędzia ziemski także i w Stryju i rozciągał swą jurysdykcję na cały ten powiat podgórski. Podlegał ten sędzia ziemski władzy starosty miejscowego, a dopiero z nadaniem prawa polskiego za Władysława Warneńczyka całemu województwu ruskiemu nastąpiła właściwa organizacja sądownictwa, grodzkie

b W dyplomie Ferdynanda I podobnie jak i Franciszka II, jest mowa o nadaniu miastu tytułu królewskiego, prawdopodobnie dlatego, że miasto było za czasów Rzp. starościńskiem t. j. królewskiem.

²) Oskar Halecki: „Zamojskiego inwentarz koronny“ str. 13. Na dokumencie z 1424 r. notuje Zamojski w swym inwentarzu: ad relationem ducis Feduskonis Wlodimiriensis et Striensis.    #

s) Cod ep. medii aevi II N. 65 dok. z 1415 roku.

pozostawiono w silniejszych i wybitniejszych miastach jak: Przemyślu, Haliczu, Trębowli i t. d. z jurysdykcją w sprawie t. zw. czterech artykułów czyli świeżych zbrodni (recentia cri-mina), ów zaś sędzia ziemski, oddzielony teraz od sądownictwa grodzkiego, stanął na czele sądownictwa ziemskiego, wyrokującego we wszystkich spornych sprawach. Niektórych powiatów, jak Samborskiego a także i stryjskiego nie przydzielone do żadnego z wielkich powiatów, utrzymały one przeto swą odrębność i starały się przy niej pozostać, z którego to powodu przez długie czasy, bo wiek cały, trwały w sporach cierzą, do której z dawna należały, jak w danym przypadku z ziemią przemyską z dawna w granicach swych sąsiednie te powiaty obejmującą. Pozostaje przeto w Stryju i dalej sędzia ziemski, o nieznanym bliżej zakresie działania, grodzkie sądownictwo utrzymuje się i konkuruje z grodem przemyskim, usiłującym rozciągnąć jurysdykcję swoją i na powiaty stryjski i Samborski, aż wreszcie, jak o tern szerzej w jednym z następnych rozdziałów będzie mowa, w XYI w. zostaje zwinięte²).

z ma

na

na

na

Już w początkach XV w. Stryj był miastem na prawie magdeburskiem osadzonem. Wniosek ten wypływa z nadania, prawa magdeburskiego przez króla Władysława Jagiełłę w 1431 roku dla miasta Stryja wyraźnie nazwanego tu miastem czyli miasteczkiem. Na prośbę walecznego rycerza Zakliki Tarły ze Szczekarzewic, pozwolił król temuż na nowo osadzić miasto prawie niemieckiem. Widocznie osada miejska uległa przez jakąś katastrofę zupełnemu zniszczeniu, dlatego król daje zezwolenie nowego osadzenia miasta, oczywiście na dawniej szem prawie i dawniejszych warunkach. Te ostatnie były korzystne dla Stryja, z wolnym połowem ryb, z pozwoleniem wrębu w lasach królewskich na budowanie domów, z wolnością czynszów lat dziesięć. Zezwolił król na założenie sukiennic i postrzy-galni, pozwolił utrzymywać pod ratuszem piwnicę tak zwany szrotamt t.j. prawo sprzedawania wina i piwa w całych beczkach, z którego to prawa, miasta niem obdarzone duże ciągnęły zyski. Doroczne jarmarki ustanowił król dwa po tygodniu trwać mające, targi wyznaczając na sobotę. Pozwolił król odbywanie wilkierzy; bez pozwolenia miasta zabronił na

przestrzeni miejskich gruntów trudnić się rzemiosłem jakoteż zakładać karczmy, miarę zaś przepisywał lwowską ¹)*

Jak wszystkie ówczesne miasta rósł i Stryj przywilejami królów. W 1460 r. otrzymało miasto we Lwowie, w obecności arcybiskupa Grzegorza z Sanoka przywilej od króla Kazimierza Jagiellończyka. Było to właściwie powtórzenie nadania Jagieł-łowego z tern, że wyłącznie dotyczyło przeniesienia miasta z prawa polskiego i ruskiego na niemieckie²). Zachodzi pytanie , dlaczego król Kazimierz nie wspomniał w swym przywileju o poprzednim tejże treści, nadanym przez ojca swego. Powodu przemilczenia o dawniejszym przed laty trzydziestu nadanym dyplomacie trudno odgadnąć ; może z tej przyczyny, że właśnie podówczas jurysdykcja magdeburska była przez starostę hamowaną, a nawet — o czem dowodnie wiemy — na gruncie miejskim, bo prawie na przedmieściach Stryja osiadła szlachta Zapłatyńscy i pobudowawszy się, zająwszy pola, które uprawiła, nazwała osiadłość Zapłatynem. Co prawda Zapłatyńscy uzyskali od króla na ową posiadłość przywilej, który to zaginął im w czasie niespodziewanego okrutnego najazdu Bogdana wojewody mołdawskiego w 1509 r. Król Zygmunt I, bawiąc podówczas we Lwowie i spiesząc na ratunek zagrożonym przez nagły napad prowincjom odnowił go dziedzicom Zapłatyna³). Dowiadujemy się z tego przywileju darowizny

b Przywilej Jagiełły z daty w Samborze, 21. października 1431 r. znany jest z potwierdzenia Zygmunta Augusta z daty 29. stycznia 1563, w które jest inserowany. Oryginalny dokument Zygmunta Augusta znajduje się w archiwum miasta Stryja, ob. w Dodatkach Nr. 1 i 4. Baliński Star. Polska II 638 zna go z wpisów Metryki koronnej.

г) Przywilej Kazimierza Jagiellończyka z daty we Lwowie, 3. kwietnia 1460 r. z oryginału znajdującego się w archiwum m. Stryja w Dodatkach Nr. 2. Oryginalny ten dokument jest nieco zniszczony, brakujące wyrazy dopełnić można tak z potwierdzenia Zygmunta Augusta w Krakowie, 3. grudnia 1549 r. dokonanego, ob. Dodatki Nr. 3, jakoteż i z obiaty tego potwierdzenia wniesionej do aktów ziemskich lwowskich przez sławetnych Jana Trislowieża i Marcina Wączewicza rajców stryjskich 9. stycznia 1550 r. ob. Ter. Leop. 14 p. 372—376.

³) Odnowiony przez króla Zygmunta przywilej dla Zapłatyna dany we Lwowie, 15. listopada 1509 r. znajduje się w oryginale w archiwum Stryja, w którym król jako powód odnowienia przywileju przez dziada nadanego wyraźnie podnosi najazd: dum way woda Moldauie terras nostras Russie novissime inopinate vastasset. Sądzić należy, że przywilej dla odnowionej Zapłatyna, stanowiącego dziś grupę domów na przedmieściu Stryja, nietylko o tem, że ziemianie zagartywali ziemię niewątpliwie do miasta należącą, ale nadto zyskujemy i ważną dla historji miasta wiadomość o klęsce Stryja skutek napadu Bogdana, potwierdzoną zresztą skądinąd i tym faktem, że jeden z zacnych mieszczan stryjskich, młynarz Gallus, dostał się w ręce Turków do niewoli¹). Także i na skutek napadu w 1528 r. Stryj spalili Tatarzy tak dotkliwie, że na ośm lat uwolniono na sejmie miasto od podatków²). O organizacji urzędów miejskich nie mamy wzmianki w najdawniejszych dokumentach miasta ; prawdopodobnie nie różniła się od organizacji innych miast kresowych w których przed-mieszczanie należeli do robót fortyfikacyjnych, stawiania parkanów, sypania rowów, odprawiania podwód ; w których odbywały się coroczne elekcje rajców, z których dwóch mianował starosta, dwóch gmina większością głosów obierała, a piątego obierali ci dwaj świeżo obrani. Apelacje od rady i od ławników którzy również byli wybierani przez mieszczan szły do Lwowa, stąd zaś do króla. Nowo przyjęci obywatele składali przysięgę, pięć grzywien oddawali do skarbu miejskiego a na obronę miasta dawali muszkiet, proch i kule. Taką mniej więcej była organizacja władz miejskich na kresach.

na

Ostatnie lata ХУ w. i pierwsze dwa dziesiątki XVI w. żyło województwo ruskie a z niem i Stryjanie w ustawicznej trwodze z powodu napadów tatarskich, tureckich i mołdawskiego wojewody. Co prawda mieszczanie, przedstawiciele ich, kupcy stryj scy zażywali dużej powagi nawet we Lwowie

Zapłatyńskich przez króla Jagiełłę nadany został w ostatnich latach panowania tego króla, w każdym razie po nadaniu owego przywileju z 1431 r. dla Stryja, gdyż w przeciwnym razie byłby król oznaczając terytorjum miasta wyjął wioskę Zapłatyńskich z pod owego promienia jednomilowego.

1)    O wzięciu w niewolę Gallusa, młynarza stryjskiego, dowiadujemy się od niego samego, gdyż utraciwszy przywilej na dziedziczne posiadanie dwóch młynów, jednego w samymże Stryju, drugiego na przedmieściu, dostawszy się do niewoli, a w 1610 r. z niej powróciwszy, za świadectwem stryjskiego starosty Auktusa z Paniowa otrzymał z kancelarji królewskiej odnowienie pierwotnego nadania. Wierzbowski: Matricularum r. Possum-maria IV, N. 983. Najazd Bogdana był wspólnie z Turkami uskuteczniony ob. Ibidem N. 1982.

²)    Wierzbowski: Matricularum Summaria IV N. 4424.

w stolicy województwa, z którą widocznie pozostawali w stałych kupieckich stosunkach. Znany bowiem jest akt rajców przemyskich, Samborskich, żydaczowskich, stryjskich i innych jeszcze kilku miast, stwierdzających, oczywiście na podstawie dobrej znajomości kupieckich stosunków w stolicy województwa, że poddanym dziekana przy kościele św. Jana we Lwowie tak katolikom jakoteż Ormianom i Rusinom przysługiwało zawsze prawo kupczenia ]). Solidarność miast i mieszczan na kresach niewątpliwie wzrastała na skutek wspólnie im wszystkim grożącego niebezpieczeństwa, wśród którego i miasto Stryj ustawicznie pozostaje. Wspomniano wyżej o najeżdzie Bogdana wojewody mołdawskiego 1609 r. a 1523 r. palą miasto Tatarzy. Z wolności od podatków na lat ośm udzielonej temuż przez króla Zygmunta I w latach 1517 i 1518 wnioskować można o jakiejś dużej klęsce, której uległ Stryj, prawdopodobnie pożaru, która to miasto, budowane z drzewa a narażone na wiatry z gór ciągnące często nawiedzała ²). Dowodnie też potwierdzony jest fakt, że także 1515 lub nawet i poprzedniego 1514 r. Stryj kilkakrotnie był palony przez Turków i Tatarów, co zresztą król Zygmunt I wyraźnie podnosi w swem uwolnieniu od podatków wszelkich, danem miastu, z wyjątkiem cła nowego, na przeciąg lat ośmiu podczas pobytu królewskiego we Lwowie, 25. września 1524 r.³).

Dobrodziejem miasta był hetman w. koronny Jan Tarnowski starosta miejscowy, za którego wstawiennictwem król Zygmunt August 1549 r. nietylko że zatwierdził przywilej swego dziadka króla Kazimierza Jagiellończyka z 1460 roku lecz nadto uwolnił mieszczan od ceł i targowego na odległość dwunastu mil od Stryja, polecając równocześnie hetmanowi rozgraniczyć miasto od przyległych dóbr królewskich ⁴). Hetman

*) Świadectwo to z 2. stycznia 1498 r. w A. Gr. Ziem. IX N. 120.

²)    Wierzbowski: Matricul. Summaria. Dokładnej daty tej wolności podatkowej nie posiadamy.

³)    Ad quae (confłagratio, inopiae, damna) proximis incutsionibus Turcorum et Tartarorum devenerant mówi Zygmunt I w swem na 8 lat danem uwolnieniu od podatków Stryjowi, danem we Lwowie, 25. września 1524 r. a przechowanem w oryg. w archiwum m. Stryja. Porów. Matric. Summaria IV N. 4539 tudzież Jabłonowski, Źródła dziejowe 18 p. 174.

⁴)    Ob. Dodatek Nr. 3.

popierał też u króla prośbę mieszczan o potwierdzenie przywileju Jagiełłowego ¹), słowem, życzliwym był dla tychże starostą. Nie da się to samo powiedzieć o następcy jego w starostwie a synu hetmana Janie Krzysztofie Tarnowskim, za którego rządów, jak niżej obszerniej będzie mowa, urzędnicy starościńscy dopuszczali się nadużyć na niekorzyść Stryj an. Ci jednak uzyskali u króla potwierdzenie dawnego przywileju co do używania drzewa na budulec i opał z lasów starościńskich, co do dawania podwód tylko do Drohobycza i Żydaczowa, co do nie zwiększania ilości jatek rzeźniczych i nie tolerowania Żydów w mieście przez urzędników starościńskich i odzyskiwali dawne swe prawo apelowania do magistratu Lwowa od urzędów miejskich¹). Było to wznowienie dawnych praw i wolności bądź wyraźnie w przywilejach dawniejszych zaznaczonych, bądź też na dawności opartych a stanowiących podstawę rozwoju miasta kresowego, częstokroć przez nieszczęścia nawiedzanego a mimo to jak Fenix z popiołów powstającego. — W czasach Zygmunta Augusta uposażenie miasta, prócz młynów, sklepów, sukiennic, składów, wynosiło także 28 łanów pod uprawą będących, i wśród miast w przemyskiem zajmował Stryj siódme miejsce, jeżeli miarą tego porządku będą liczby opłacanego czopowego, płaciło bowiem 329 zł., podczas gdy Przemyśl płacił podówczas 6.337 zł. p. tegoż podatku.

mieście, to od króla Stefana Batorego pochodzi dy-

Jeżeli, jak to wyżej zaznaczono, król Zygmunt August pozostawił miasto przy przywileju wykluczającym zamieszkanie Źydó

na

plom z daty 6. maja 1576 r. z zezwoleniem danem Żydom osiedlenie się w Stryju, mianowicie na realnościach pustych przez mieszczan im wyznaczonych²). Za tym przywilejem, zaskarżonym zresztą przez mieszczan, jako wydanym wbrew przywilejom miasta, poszły i dalsze, o czem poniżej, w ustępie o Żydach, obszerniej przyjdzie wspomnieć³). Tu tylko zaznaczyć należy, że sam król Stefan i to we dwa lata później

b Ob. Dodatek Nr. 5 dok. z daty w Piotrkowie, 6. czerwca 1567 r. ²) Fasc. Cop. Castr. Leop. 3 p. 3059. Nie mogąc wnieść obiaty 'do swego grodu a więc przemyskiego lub sąsiedniego żydaczowskiego, gdyż tam by nie przyjęto go, wnieśli Żydzi akt do grodu lwowskiego, b Ob. rozdział VI.

zatwierdzając zarządzenia swych komisarzy zesłanych do miasta Stryja, celem rozstrzygnięcia sporów starosty miejscowego z mieszczanami, nakazał, by Żydzi stosownie do przywilejów miasta w Stryju nie mieszkali, by tychże starostowie do miasta nie wpuszczali i nie przemycali, pod -warunkiem opłaty czynszu rocznego 16 zł. p. przez mieszczan na rzecz starosty za to przestrzeganie prawa Stryj an z ubytkiem dochodów starościńskich połączonego *).

Wielkim, bowiem dobrodziejem miasta Stryja był król Stefan. Od niego pochodzą dwa -wielkie przywileje; pierwszy z daty we Lwowie, 8. lipca 1578 r., drugi o nieznanej bliżej dacie z 1585 r. ²J. Pierwszym z wspomnianych przywilejów nadał król miastu skład soli przywożonej przez miasto z Doliny, zobowiązując kupców wiozących tę sól, do zatrzymywania się przez trzy dni w Stryju i oddawania towaru swego na sprzedaż z prawem pierwokupu dla stryjskich kupców. Uwolnił też król tymże aktem mieszczan na lat dziesięć od dawania podwód do Węgier. Na zasadzie przywileju z 1585 r. otrzymało miasto od tegoż króla zezwolenie na budowę kramów kupieckich dokoła rynku z ustanowieniem czynszu rocznego od kramu po pół grzywny, płatnej przez kupca na św. Marcina, a to na użytek miasta.

Daleko ważniejszymi dla miasta aniżeli te przywileje, były zarządzenia komisji sejmowej z 18. października 1570 r. zatwierdzonej później przez króla Stefana, a także jego dekret dany we Lwowie, 23. czerwca 1578 r. zatwierdzający postanowienia komisarzy, wysłanych do Stryja w sprawie sporu mieszczan ze starostą swym, hetmanem polnym Mikołajem Sie-niawskim ³).

Zarządzenia wspomniane zarówno jak i ów dekret 1578 r. obejmowały wszystkie prawa i wolności miasta, broniące je od zakusów starościńskich, a raczej urzędników starostów. Ci bowiem naruszali jurysdykcję i prawa samorządu miejskiego na

’) Ob. Dodatek Nr. 11 dok. z 30. marca 1618 r.

²)    Ob. Dodatek Nr. 8 i 9.

³)    Ob. Dodatki Nr. 6 i 7. Zatwierdzenie dekretu Stefanowego aktu komisji z 1578r. znajduje się w potwierdzeniu króla Zygmunta III z 23. kwietnia 1603 r. w archiwum m. Stryja. Niestety pismo z powodu wilgoci wyblakłe i nieczytelne.

— 10 -

władzy starościńskiej. Komisja przywróciła dawny stan,

rzecz

od niego do

zarządzając, by elekcje rajców odbywano według zwyczaju innych miast sąsiednich, t. j. dwaj rajcy wybierani być mają przez starostę, dwaj inni przez mieszczan i to większością głosów, piąty wreszcie przez wszystkich trzech elektów. Apelacje od nich idą do magistratu lwowskiego, piero do nadwornych sądów królewskich. W jurysdykcję miejską starosta niema się mięszaó ; nie śmie brać w obronę tych mieszczan, którzy chcąc się uchylić z pod rygoru prawa miejskiego do jego opieki się udają, nie śmie w sprawach ich wy-

dawać wyroków*).

Zarządza też dalej komisja, by wszyscy na przedmieściu mieszkający, wydzierżawiający role miejskie lub w inny sposob z dóbr i pożytków miasta korzystający, także poddani wójta dziedzicznego, w ogólności poddani po za cyrkułem miasta mieszkający należeli do naprawy municji miejskich, do restauracji parkanów, fos dokoła miasta idących, dalej do odbywania podróży w sprawach miasta, wogóle do prac mających na celu pożytek publiczny.

Zarządzono też by uzyskujący obywatelstwo miejskie przysięgał na wierność miasta i złożył 5 grzywien na rzecz miasta, muszkiet zaś na jego obronę. Żaden też mieszczanin nie śmiał sprzedać gruntu lub realności swej Żydowi i to pod karą stu grzywien. Żydzi bowiem, argumentowano, stosownie do przedłożonych komisarzom przywilejów miejskich, nie mają prawa zamieszkiwania w mieście. W rekompenzę braku z tego źródła dochodów', mieli starostom mieszczanie opłacać czynsz 17 zł. rocznie.

Zarządziła też komisja, by tylko mieszczanie w cyrkule miasta mieszkający posiadali prawo warzenia piwa, pędzenia wódki i szynkowania trunków, inni zaś, mieszkający w jurysdykcji starościńskiej, w ogóle nikt w promieniu jednej mili praw

‘) W arch, państwowem lwów. (h. namiest.)jest taki: extractus ex pri-vilegio Stephani regis 1578 anni, licentiam quorundam civium, qui ad iudi-cium vel officium civile pro iniuriis vel exactionibus civilibus et nostris rei-publicaeque nostrae tracti, exceptionibus cavillatoriis fori decliii'atorii extra forum proprium civile ad forum capitaneale laborant, nullatenus capitaneus defendere vel ad suum forum trahere debet. Niestety i ten dokument królewski nie jest znany w całości.

tych nie posiadał. Staroście Mikołajowi Sieniawskiemn nakazał nadto król, by w myśl konstytucji koronnych w należącem do dóbr starościńskich Synowódzku ani targów tygodniowych nie dobywał, żadnych składów towarów nie urządzał ani też urządzać nie dopuszczał. Zatwierdzając zarządzenia komisarzy polecał król starostom nie narzucać ciężarów na mieszczan, nie * żądać od nich rzemieślników darmowych, lecz za słusznem wynagrodzeniem powoływać ich do robót na zamku, nie naruszać jurysdykcji miejskiej i nie żądać, by miasto żywiło sługi zamkowe. Co do użytkowania lasów starościńskich a mianowicie za Daszawą leżących, zarządzał król, by z nich pożytkowali mieszczanie tak na prywatne potrzeby, jakoteż na ufortyfikowanie miasta, narażanego na najazdy nieprzyjacielskie, a nie mającego należytych municji. W ogólności — jak to podkreślić należy — wszystkie nadania królów, wszystkie komisyjne lub zarządzenia lustratorów bądź stawiały za warunek poprawę municji, podając ulepszenie lub nowe postawienie parkanów jako powód nadania, bądź też wyrażały życzenie władz zwierz-nich Rzptej, by miasto, korzystając z przyznanych mu dobrodziejstw obracało dochody na ulepszenia wspomniane.

Wiemy też, że na wyprawę wojenną starostów na obronę kresów od zbójów z Węgier napady gromadne urządzających, każdorazowo dostarczali mieszczanie trzydziestu pieszych ludzi zbrojnych już w XVI w. prawdopodobnie od czasów, kiedy sąsiednie to a przyjazne Polsce królestwo dostało się w większej swej części pod zwierzchnictwo Turka. Ciężki obowiązek wspierania wypraw starościńskich nałożyła miastu komisja z 1570 r. zastrzegłszy, że tylko raz do roku może starosta wzywać mieszczan na wyprawę, którą tydzień przed jej terminem ma im zapowiedzieć¹). O naprawie zaś fortyfikacji wystarczy to podnieść, że największe dochody miejskie, z dzierżawy szynków wpływające, szły właśnie na te ulepszenia obrony miasta²).

Broniąc swych interesów uzyskiwało miasto szereg praw, nadań, przywilejów stanowiących jego siłę, podstawę do wzrostu tak swego jak i dobrobytu mieszkańców.

Do ożywienia ruchu w mieście, do wzmożenia dobrobytu przyczyniły się w znacznej mierze cechy kupieckie i rzemieślnicze,

zapewne już po powtórnej t. j. odnowionej lokacji miasta tu ustanowione, a ruch ten musiał być wczesny i nie mały, skoro już pod koniec ХУ w. cały powiat stryjski, na wskutek wzrostu miasta, urósł do tego stopnia znaczenia, że starał się o odrębny sąd grodzki, oddzielny od przemyskiego. Podobnie jak Przemyśl, jak Drohobycz i Sambor, miało miasto Stryj cechy uposażone w przywileje, bardzo wczesne. Niestety znany nam jest tylko przywilej, o którym poniżej będzie mowa³), dany dla cechu szewskiego Zygmunta III z daty w Warszawie, 21. września 1591 r. w zatwierdzeniu Władysława IV bez daty i miejsca wystawienia, prawdopodobnie 1648 r. wydanem⁴). Wiemy atoli, że w 1635 r. istniały w mieście cechy garncarski, krawiecki, kuśnierski, tkacki, kowalski i ślusarski, oprócz szewskiego i rzemieślników luźnych jak postrzygacz, kołodziej, dalej piekarze, przekupnie, słodownik, bednarz⁵). Ponieważ rzeźników wspominają akta sądowe XYI w. okazuje się, że przytoczone cechy już w XVI w. otrzymały przywileje królewskie, skoro wszakże cech szewski wcale nie największy, owszem dopiero czwarte miejsce co do liczby członków doń należących zajmujący, otrzymał przywilej pod koniec tego wieku. W szczególności cech kuśnierski był zawsze bardzo liczny, o ile że ludność Podgórzu przedewszystkiem chowem owiec się zajmowała; potem i krawiecki, z wełny bowiem wyrabiono dużo sukna, stąd tyle młynów z wałkowniami w Stryju i po wsiach starościńskich, wreszcie cechy kowalski i ślusarski dla ilości rud żelaznych w tych stronach istniejących. Oczywiście ilość braci cechowej zmieniała się, jedni ustępowali do miast sąsiednich, inni na ich miejsce przybywali. I tak n.p. pod koniec XVI w. spotykamy złotnika Kaspra, katolika, w kilkadziesiąt lat później szklarzy, zapadła bowiem 1635 r. uchwała w radzie miejskiej, by jeden szklarz miał wolną kramnicę dla sprzedaży szkła, z obowiązkiem za to opatrowania błonami swym kosztem

na

- 13 -

okien w farze, psutych częstokroć górskimi wiatrami¹). Wykaz z 1641 r. wspomina nawet o łaziebniku ²).

Dodajmy do tego poszczególnienia rzemiosł i ten fakt, że właśnie na skutek ruchu rzemieślniczego a zarazem i przemysłowego zwiększa się i ilość jarmarków w mieście. Za czasów pierwszych Jagiellonów odbywano na podstawie przywileju lokacyjnego z 1431 r. dwakroć jarmarki do roku przez tydzień trwające; pierwszy, w pierwszą niedzielę po święcie Bożego Ciała, drugi po św. Bartłomieju. Na prośbę mieszczan popartą przez ich starostę Krzysztofa Jana Tarnowskiego, król Zygmunt August przywilejem swym z 1663 r. pomnożył liczbę jarmarków, ustanawiając trzeci na święto św. Mikołaja, dwa zaś wcześniejsze przełożył na wygodniejszą porę, mianowicie pierwszy na święto św. Stanisława biskupa, drugi na Wniebowzięcie Matki Bożej, pozostawiając zresztą miasto przy targach sobotnich tygodniowych ³).

Niebrakło tedy na rozmaitości miastu Stryjowi, jakkolwiek co do cechów zauważyć należy, że już w XYI w. mieszczanie skarżyli się, wobec ruiny, jaką wsi okoliczne i miasto z powodu napadu tatarskiego poniosło, na brak rzemieślników tak cechowych jakoteż i luźnych. Częste, a znaczne co do cyfr? zmiany w cechowych bractwach spowodowane były także i gęstymi pożarami, nawiedzającymi drewniane miasto, wystawione na wiatry podgórskie. Wspomniano już o kilku tych klęskach; pożary z 1592 i 1605 r. były tak znaczne, że król Zygmunt III i za pierwszą i za drugą klęską uwalnia miasto na przeciąg lat czterech od swych i Rzptej podatków, czynszów rocznych, czopowego, podwód, pieniędzy i od wszelkich w ogóle poborów uchwalonych i uchwalić się mających⁴). Otrzymał też równocześnie rozkaz starosta stryj ski Adam Stadnicki zachowania

³) Ob. Dodatek Nr. 4.

b Z ugody zawartej 1578 r. przez proboszcza stryjskiego z mieszczanami wypływa, że w mieście był złotnik ; także i szczegół o szklarzu zawdzięczamy wizytacji kościoła stryjskiego Szembekowskiej z 1722 r. znajdującej się w Archiwum Konsytorza łać. w Przemyślu. s) Castr. Prem. 1075 p. 139.

⁴) Castr. Prem. 309 p. 1856 Castr. Prem. 323 p. 593. Przy kościele stryjskim znajduje się Liber memorabilium nowszego pochodzenia, ale oparty na starych zapiskach. Otóż pożar na skutek którego zgorzał kościół i pół miasta w perzynę zostało obrócone, odnosi to źródło do 1604 r. w dzień św. Macieja ap. t. j. 25. lutego t. r.

14 —

mieszczan przy nadanej im uldze. Zubożali mieszczanie popadli w zatarg ze swym starostą, który przestrzegał, by miasto nie cierpiało naruszeń przywilejów i praw swoich, ale z drugiej strony, by przy tern przestrzeganiu dochody jego nie cierpiały. Miało miasto przywilej warzenia piwa i warzyło zazwyczaj piwo z podlejszego owsianego słodu, które jako tańsze miało większy odbyt — starosta zmusza ich do produkowania lepszego piwa, oskarża mieszczan kilkakrotnie przed królem, który rozkazuje im dobre a nie przebrane piwa warzyć, oczywiście droższe, ze słodów jęczmiennych, pszenicznych, wogóle zbóż dostarczanych na rynek miejski z folwarków starościńskich⁶). Niezadowoleni takiem rozstrzygnięciem sprawy Stryj anie wznowili spór, uzyskali komisję lustracyjną, która 6. czerwca 1617 r. przyznała im dawne prawo już przez lustratorów 1612 r. zatwierdzone, a więc wolne warzenie piwa podlejszego z owsa, palenia gorzałki i wyłącznego szynkowania, w ogólności wszelkich trunków na całej przestrzeni uprzywilejowanej lokacyjnym dokumentem z 1431 r. Zastrzegli też komisarze, by starostowie nie stawiali przeszkód przy wypuszczaniu wyszynku tych trunków w dzierżawę, ani też zmuszali mieszczan do wydzierżawiania Żydom wyszynku, byle mieszczanie sumę roczną 240 zł. p. z arendy trunków pochodzącą obracali na municję miasta, na naprawę parkanów, na zapłatę sług miejskich wreszcie i na obronę praw i przywilejów miasta. Dzięki wyrokowi tej komisji odzyskali Stryj anie swoje prawa a z tern także i broń skuteczną przeciwko dążeniom starostów do okrojenia samorządu miejskiego⁷).

starościńskim

Od jednego z poprzedników Adama Stadnickiego w urzędzie mianowicie od Andrzeja Tenczyńskiego, doświadczyło miasto dużej pomocy w sprawie zakupna sąsiedniej wioski Zapłatyna. Była to osada założona przez szlachtę okoliczną w ostatnich latach panowania Władysława Jagiełły, od którego też otrzymała przywilej donacyjny na też osadę. Ponieważ osada była w bezpośrednim sąsiedztwie miasta, tak dalece, ze później włączona do miasta zniknęła w nim i tylko

grupa domów zachowała starą nazwę, ponieważ założoną była na terytorjum miasta Stryja, nie można się zdumiewać z powodu częstych od najdawniejszych czasów wTzmianek o ustawicznych sporach Zapłatyńskich z mieszczanami o granice, o wypasy łąk, o szkody. Już w początkach XYI w. zacięte te spory, zatargi, bójki nieraz krwawe starano się wysokiemi wa-djami zatamować *)• Wreszcie postarano się komisjami królewskimi przeciąć nie kończące się spory. Wytyczyli komisarze granice Zapłatyna od miasta, spory jednakże trwają dalej nie bez ujmy powagi starościńskiej. Rozgoryczenie obustronne doszło do tego stopnia, że wójt stryjski Marek Bliziński z burmistrzem Walentym Wojewódką przy pomocy sług i załogi starościńskiej, wpadli zbrój no po za granice przez komisarzy królewskich wytyczone na grunta szlachty, zwane Stojsko i Błata, i przeszedłszy trzydzieście i sześć kopców zniszczyli wszystkie zboża ozime, także jęczmiona, owsy, grochy, fasolę, wreszcie dwadzieścia kopie siana ²). Ponieważ miasto oświadczyło szlachcie chęć zakupna wioski, ofiarowując cenę 4.000 zł. p. za owe dworzyszcza i sporne grunty, a żadną miarą nie chciało granic sobie przez komisarzy przysądzonych ustąpić Zapłatyńskim, ci widząc, że w spokojnem użytkowaniu Zapłatyna nie pozostaną a raczej wśród sporów z miastem zupełnie zubożeją, nie mając innego sposobu załagodzenia sprawy, postanawiają zgodzić się na propozycję. Waśko Zapłatyński, Fedor Hoszowski, Walenty Czermiński i Jadwiga Zapłatyńska sprzedają tedy Zapłatyn miastu za cenę ofiarowaną, obiecując także i innych krewnych do zgody na ten układ skłonić ³). Zaraz też wypłacono szlachcie połowę ceny kupna ; w następnym roku ustąpiono tym dawniejszym dziedzicom połowę Zapłatyna z młynem tytułem

b Castr. Prem. 16 p. 109—111 pod 1626 r. W potwierdzeniu królewskim. z 24. kwietnia 1608 wydanem w Krakowie jako powód do zakupna podano, że Stryj aretis circumscriptum Hmitibus, pascuis, quo peccora pastum agerent et pratis nonnullisque aliis commoditatibus care-bant, na skutek których to braków i niedogodności, szlachta okoliczna (w Zapłatynie) wielkich szkód od mieszczan doznawała. Ponieważ, jak z lokacyjnego przywileju z 1431 r. wypływa, pola miejskie rozciągały się w promieniu mili do okoła miasta, widocznie wśród nich niebyło podówczas dużo gleby do orki a nawet na paswiska użytecznej.

*) Ter. Prem. 63 p. 394.

³) Term. Prem. 53 p. 677 Castr. Prem. 9 p. 47.

zastawu w dłużnej im kwocie tysiąca złotych ¹). Ostatecznie w 1597 r. wykupiono i ten zastaw i sprzedano z tegoż wójtowi dziedzicznemu stryjskiemu Janowi Kaszowskiemu trzy pomiarki,. czwarty zaś na młynie zapłatyńskim, z tym warunkiem, że gdyby nabywca je chciał sprzedać, miastu wolno będzie nabyć za sumę, za którą je pozbyło x). Sprawa nabycia Zapłatyna została w ten sposób zakończoną, szlachta ustąpiła nietylko ze swoich ról i dworzyszcz, ale i ze spornych pól, pozostał jednak dług w kasie miejskiej, a pretensje rodziny dawnych posiadaczy Zapłatyna były dłńgo jeszcze po zakupnie tej majętności przedmiotem skarg wnoszonych do sądów.

Nabytek Zapłatyna w historji Stryja stanowi moment najwyższego rozwoju miasta, które zdołało pokonać trudności finansowe i nabyć szmat ziemi tak bardzo dla miasta potrzebny ; powtóre świadczy też o wzroście znaczenia miasta, które wbrew woli dziedziców sąsiedniej wioski zdołało przywieść do skutku zbiorową wolę mieszczan, którzy — jak to niżej jeszcze wspomnieć przyjdzie — w dążeniu swem poparci byli przez sejmik generalny województwa, jak wiadomo, w Wiśni Sądowej się odbywający. O tym szczycie rozwoju miasta jakoteź jego wzrosłem znaczeniu w ziemi przemyskiej, świadczy także i owa ze zwycięstwem miasta połączona obrona licznych praw i przywilejów miasta jakąśmy wyżej poznali. Koroną tych zdobyczy w walce o przywileje i prawa był przywilej Zygmunta III dany w Warszawie, 30. marca 1618 r. zatwierdzający najgłówniejsze prawa miasta, jego przywileje i nabytki, przyznane przez komisarzy sejmowych, przez lustratorów królewskich, w obronie którychto mieszczanie z niezwykłą wytrwałością;

*) Ter. Prem. 52 p. 851. Ter. Prem. 58 p. 437. Ter. Prem. 55 p. 895, 897. Transakcje te, dotyczące kupna i sprzedaży Zapłatyna, podpisują ze strony miasta Marcin Krawiec, Hieronim Kowal, Stanisław Knibroda, Mateusz Kaszowski. Sprzedaży pewnych gruntów Janowi Kaszowskiemu dotyczą akty w Ter. Prem. 62 p. 983 i Ter. Prem. 65 p. 116. W archiwum m. Stryja znajduje się kopia aktu zeznania woźnego w grodzie źyda-czowskim, 28. czerwca 1618 r. uczyniona, że tenże dnia 8. lutego 1593 r. zstąpiwszy na grunt Zapłatyna wwiązał miasto Stryj w posiadanie tej osady zakupionej za cenę 4.000 zł. p. Widocznie powstały podówczas jakieś nowe spory z rodziną dawnych posiadaczy Zapłatyna, skoro miasto było w konieczności, w lat tyle (25) po dokonanem zakupnie, starać się o zeznanie woźnego o czynności dawno dokonanej i akt wciągać do ksiąg sądowych.

wreszcie Stanisław August, 22. maja 1766 r., a dyplomy te na pergaminach wystawione, pieczęciami zaopatrzone, w oryginałach przechowuje i po dziś dzień miasto jako pamiątkę dawnych nietylko przywilejów, ale nadto i cnót mieszczańskich przedewszystkiem wytrwałości w pracy dla społecznego dobra podjętej i solidarności obywatelskiej.

zwycięzko walczyli. Toż miasto u następców Zygmunta III wyprasza i uzyskuje potwierdzenie owego dyplomu z 1618 r. zawierającego skarbiec praw miejskich. I tak zatwierdza go Władysław IY w Krakowie, 16. marca 1633 r., Jan Kazimierz w Warszawie, 26. maja 1650 r., Jan III w Stryju, 8. listopada 1681 r.

Przywileje nadawane i w późniejszych czasach miastu, posłużyć nam mogą za wytyczną przy poznawaniu doli mieszczan i losów jakim uległo miasto. Od Władysława IV pochodzi wspomniane wyżej zatwierdzenie praw miasta, z dodatkiem wolnego użytkowania pastwisk położonych na Wysokich Brzegach według zwyczaju starodawnego¹).

Wielkim dobrodziejem miasta był król Jan Kazimierz szczodrze nagradzający wierność mieszczan w epoce ruiny, o czem w następnym rozdziale będzie mowa. Bo też upadek miasta nagły był i nie mały, nietylko na skutek spalenia przedmieść i miasta w czasie najazdów kozacko - tatarskich, lecz nadto na skutek moru tak silnego w latach 1646 i 1652, że miasto prawie opustoszało ²). Stwierdzono urzędownie, że w tym ostatnim roku stanęło sto domów pustką, że pomarli dwaj szewcy, trzej krawcy, tyleż tkaczy, czterej kuśnierze, rzeźnik,

*) Juxta antiquum usum czytamy w przywileju z 1633 r. oryg. m. Stryja; także w rozgraniczeniu miasta Stryja z 1762 r. wspomniano o tym przywileju, będącym, jak już wspomniano, potwierdzeniem przywileju z 1618 r.

²) Zapiska o morowem powietrzu, cuius atrocitate vix non omnes concives sublati sunt w Castr. Źydacz 42 p. 342. W wizytacji djecezjalnej z 1646 r. z polecenia biskupa przem. Pawła Piaseckiego dokonanej przez scholastyka kollegiaty Jarosławskiej Kaspra Krasuskiego czytamy: Ci-vitas Stryj.... quoniam ibi pestis grassatur visitatio omittitur et suspen-ditur. Rector ecclesiae rev. Albertus Machirski, piae et inculpatae vitae, propter lucrandas animas curae suae subiectas peste obiit. Altarista vblis. Albertus Olewicki et alter vicarius sani resident ad ecclesiam. Ex relatione dnorum. consulum civitatis Drohobycensis rescivi paucos in vivis cives et incolas Stryenses reperiri. Wizytacja wspomniana w Arch, konsyst. Przemyskiem. Por. Bostel w Przewodniku n. i liter. 1. c. p. 698.

Historja m. Stryja.

18 —

trzej kowale i tyleż ślusarzy, siedm zagrodników ; dwaj piwowarzy emigrowali do innych miast, a siedm łanów miejskich stanęło pustką¹). Była to jeszcze dotkliwsza klęska w opustoszeniu miasta, aniżeli owa jaką odczuło miasto w 1648 r. po pilawie-ckim pogromie, jakkolwiek wówczas zapewne i na skutek moru z przed dwu laty brakowało aż dwudziestu czterech rzemieślników w mieście; jedni pomarli, drudzy z nędzy przenieśli się gdzieindziej, sto domów stanęło pustką, natomiast tylko trzy łany były opustoszone na nowo i nie lokowano je, albowiem zabrakło chętnych ludzi do osadzenia.

, z przyczyn ogólnej natury ze strony Żydów, o czem po-

Podźwignęło się miasto znowu z upadku za rządów starościńskich Jana Sobieskiego. Miało ono znaczne jeszcze dochody z ratusza i sklepów tamże wydzierżawianych, ze składu wina i soli, z woskobojni, wagi, postrzygalni, z cegielni, z drobniejszych opłat miejskich wreszcie z Zapłatyna. Odpadły też niektóre ciężary, jakie starostowie na mieszczan wkładali w sprawie np. pod wód na Węgry dawanych, wypraw na zbójców z Węgier wpadających na Podgórze, w sprawie wyciągania z siół starościńskich daniny baraniej, darmowych robót na zamek, słowem w całym szeregu zakusów starościńskich i miasto cieszyło się pełnością swych praw, niestety dobrobyt upadł, jak w ogólności wszystkich miast Polski a także na skutek konkurencji niżej będzie mowa ²).

wsta-

Uległo w czasach Sobieskiego starostwo kilkakrotnie znaczniejszej klęsce pożaru, ponieważ jednak sejmik wiszeński rychło przychodził ze zwykłą w takim razie pomocą wiając się u sejmu o folgę w podatkach, starostwo zaś silną kierowane ręką dostarczało budulcowego materjału z lasów sąsiednich miastu, odbudowywano się szybko i znowu zaludniało się podnosząc się niemal w oczach tej ludności, która za poparciem króla tłumnie tu przybywać poczęła, a obdarzona już przez mieszczan różnemi dobrodziejstwy na stałe osiadała w mieście t. j. Żydów. Prawdopodobnie w owych czasach zwiększyła się liczba mieszczan także osadnictwem tutaj Serbów, chroniących się do Polski z powodu ucisku od Turków, na które

³) Castr. Prem. 1070 p. 593.

²) Ob. niżej Rozdział VI.

- 19

to osadnictwo wskazuje nazwa rodziny Serbinów, których potomkowie jeszcze w pierwszej połowie ubiegłego stulecia żyli osiedleni na łanach przedmieścia lwowskiego w Stryju ¹). Nie jest wykluczonem, że i Wołosi osiedli także w mieście; wiadomo bowiem dowodnie, że w 1673 r. kiedy nasi pomocni Wołochom z wyprawy wracali z łupami, przybyli z nimi i znaczniejsi z Wołochów z swoimi ruchomościami i za pozwoleniem króla i Rzptej w stryj skiem osiedli²). Nawet przechody częste wojsk za wojownika, jakim był król Sobieski, owe postoje, racje i krzywdy żołnierza przechodzącego, powszechna — jak wiadomo — pod owe czasy klęska nietylko polska, ale europejska, szybko odszkodowywało sobie miasto swym handlem, a były wszakże postoje rozlicznych chorągwi tak kosztowne, że na samą strawę wojska wydano 3.725 zł., podczas gdy ówczesny bankier stryjski doktor medycyny Alimelech 7.746 zł. na wojsko wydał³).

sejmik wiszeński 1690 r.

Król, jak wspomniano, opiekował się mieszczanami, nadał im drugi targ w tygodniu, bywał też kilkakrotnie w odnowio-nem miasteczku, wysłuchując prośby mieszczan i obdarzając ich łaskami, a po wiedeńskiej wyprawie miał na Stryj powrócić z Węgier do Ojczyzny⁴). Zjeżdża na zamek stryjski królowa Marja Kazimiera w listopadzie 1686 r. na spotkanie króla, gdy wracał z niefortunnej wyprawy z Wołoszczyzny ⁵). Tu 8. czerwca otrzymuje król wiadomość o zaprzysiężeniu przez carów pokoju Grzymułtowskiego, owego — jak go nazywa nowszy historyk — traktatu hańby i poniżenia Rzptej. Dźwigał się z upadku zamek, obok fary, ozdoba miasta, przeznacza czopowe miejskie na podniesienie fortyfikacji zamku, wypuszczając je w dzierżawę starościńskiemu administratorowi. We dwa lata później nastąpić miała rewizja tej naprawy fortyfikacji przez deputatów sądu skarbowego przemyskiego,

9 Petruszewicz, Swodnaja letopis I, 761.

²)    Józefowicz Kr. 347.

³)    Castr. Źydacz. 60 p. 1037 cf. p. 1169. Castr. Żydacz. 48 p. 2047. Castr. Żyd. 49 p. 571. Castr. Żyd. 76 p. 1583.

⁴)    Franciszek Kluczycki, Acta Joh. Sobieski t. II. list króla do królowej z 13. września 1683 r.

⁵)    Kronika miasta Sambora str. 33. Dr. Czołowski: Łzy Króla Jana. W zbiorach swych posiada dr. Czołowski orędzie króla Jana datowane w Stryju 10. listopada 1682 zwołujące sejm i sejmiki.

a w

rok później sejmik wysadza z łona swego dwóch depu-

tatów celem lustracji „fortecy“ niemniej jak i celem sprawdzenia rachunków z poczynionych wydatków⁸).

W cztery lata po wyprawie wiedeńskiej król Jan III kazał tutaj do Stryja przywieźć z Suczawy ciało św. Jana Suczaw-skiego. Przywiózł je chroniący się przed Turkiem metropolita suczawski Dosifeusz, który też za zezwoleniem królewskiem 1686 r. zamieszkał na zamku w Stryju⁹), później zaś w Żółkwi, również na zamku królewskim. Także i ciało świętego przeniósł procesjonalnie tenże metropolita ze Stryja do cerkwi miejskiej p. t. Bogarodzicy do Żółkwi¹⁰). Widocznie zamek żółkiewski i wogóle Żółkiew nadawały się lepiej na rezydencję dla zbiegłego z pod władzy Turczyna metropolity, niemniej jak i na czasowe schronienie ciała świętego, aniżeli Stryj, wystawiony jeszcze i w ostatnim roku XVII wieku na napad tatarski.

W jakim celu wójt dziedziczny miasta, Bemigian Popiel, z burmistrzem i rajcami w 1694 r. przedkładali komisarzom królewskim prawa i przywileje miasta, nie wykazują akta grodu żydaczowskiego, zawierające wiadomość o tej komisji¹¹).

na

O żadnem nieszczęściu któreby nawiedzić miało miasto nie wiadomo i dopiero we dwa lata później z powodu powodzi rzeki Stryja, która grunty miejskie odcięła od miasta, tudzież skutek innych znacznych przypadków“, niemniej jak i przez lokacje dworów szlacheckich na gruntach miejskich, zeznali pod przysięgą delegowani mieszczan, że połowa niemal ludzi z miasta do skarbu Bzptej podatku wypłacić nie może ¹²). A jednakże zaraz w następnym roku chorągiew związkowa husarska króla JMci wybrała na przedmieściu i w miasteczku olbrzymią sumę 23.490 zł. a prócz tego chorągwie przechodzące wybrały 7.223 zł. ¹³). Dodajmy do tego dewastacje przez postój

saskiego wojska wmieście, szkody i pożary sprawione w tymże 1699 r. przez kosz tatarski, który w styczniu założony w starostwie stryj skim przez dni parę grasował, a będziemy mieli obraz ciężkich przejść, jakich pod sam koniec wieku XYII doświadczyło miasto. Toż rewizorowie stwierdzają *), że w samym rynku było dziesięć domów pogorzałych, na zamkowej ulicy sześć domów pustych, od bramy przemyskiej dwa puste, od kościoła farskiego cztery chaty puste, także i dom mieszczanina w niewolę przez Tatary zabranego; od lwowskiej bramy dom jeden pusty w drugim komornik mieszka. Na przedmieściu Sasi rozebrali pięć chat i ludzie nie mogąc wydołać „niemieckim podatkom“ pozostawili jedenaście chat pustką; pogorzało zaś 9 innych. Także i chatę należącą do plebanji rozebrali Sasi. Na wójtostwie rozebrali jedną chatę, cztery zaś spalili a ludzi podobnie jak z przedmieścia wziął Tatarzyn w niewolę. W ogólności zaś kładło sobie miasto szkody od saskich wojsk poniesionej przez porcje i inne pobory na 150.000 zł. p. i regestrem zaprzysiężonym stwierdzało, że 159 domów, bądź pogorzałych, bądź obalonych wichrem, bądź rozebranych przez Sasów wraz z niepłacącymi poborów domkami szlachty, nie może uiścić podatków ²). Co do szkód przez wojska saskie wyrządzanych słusznie zauważył historyk miasta ³), że jeden taki pułk pod generałem Nettelhorstem, mającym dwunastu forysiców, przez półosma miesiąca bawiąc w mieście wycisnął na swe i dowódcy swego potrzeby olbrzymią sumę 23.579 zł. p. spowodował ruinę miasta, że zadłużyć się musiało, mieszczanie byli zmuszeni wy-sprzedawać domy szlachcie, niepłacącej podatków od domów swych miejskich, a ludzie rozejść się musieli lub żyć żebranym chlebem.

Upadkowi miasta odpowiada i ruina w gruntach od rzeki Stryja na sześć staj się ciągnąca. Nie hamowana groblami rzeka, zbliżyła się ku miastu, które z tego powodu pozostawało w niebezpieczeństwie ; monaster bowiem niegdyś woda zniosła, że ledwie ślady ponim pozostały, o staję dużą biorąc się pod miasto i stodoły, należące do starostwa, są już zagrożone powodzią.

9 C. Pr. 1071 p. 414 rok 1700.

²)    Fasc. Cop. C. Prem. 58 p. 2814—2822.

³)    Bostel, Dla Stryja 1. c.

Także i klasztor 00. Franciszkanów, który murować poczęto pozostawał już w niebezpieczeństwie¹⁴).

pomór podczas powietrza tak

dzieci wilcy żywcem brały. Zamek nawet liczył

Do tych klęsk przybywają w nieszczęsnej i dla Stryja epoce saskiej inne a zwłaszcza pożary. I tak w 1701 r. po dwukrotnym pożarze, jaki w jednym tym roku dotknął miasto naliczono 64 domostw spalonych ¹⁵), a mianowicie 26. kwietnia poszło z dymem 28, zaś 28. maja 86 domów. W kilka lat później 17. października 1708 r. rano o świcie, niewiadomo z jakiej przyczyny zgorzało 15 domów ze wszystkiem nawet z bydłem ; z tych w rynku ośm, na przedmieściach 6, a folwarków dwa z budynkami, zbożem i miejskiem bydłem w znacznej ilości¹⁶). Wielki pożar 28. marca 1712 r. pochłonął czternaście najprzedniejszych w mieście domów ze składami, kramami, piwnicami, składami wschodnich towarów, sukien, napojów, a nadto i zastawów w składach żydowskich. Ogólną szkodę obliczano na olbrzymią kwotę prawie 100.000 zł. p.¹⁷). Eewizja znalazła już w poprzednim roku 27 domów pustych, a grunta puste zaczynały się od fary i było ich 37, a na pierzeji od rzeki, dawno pogorzałej, na której nikt nie mieszkał, było 12 pustek — nadto wylew Stryja zatopił łąki, ogrody, pola, zabrała też woda budulec zwieziony, zrujnowała drogi, podstąpiła pod same miasto. Nieszczęście, wśród jakiego w popiół obrócone miasto pozostawało, zwiększyła klęska szarańczy tak, że bydło nawet wyginęło, był duży, że grabarz naliczył 437 trupów pochowanych ; po przedmieściach nie liczył trupów, gdyż sama ludność grzebała zmarłych,

26 pustek, a na usłudze zamkowej pozostało tylko 7 gospodarzy. Bieda zaglądała do miasta, którego długi urosły do wysokości dwudziestu kilku tysięcy ; w szczególności dotykała i tak już zawsze biednych przedmieszczan, którzy nie mogąc uiszczać poborów miejskich supliko wali administratora dóbr o miłosierdzie nad nimi¹⁸). Mieszczanie zaciągają długi, a niemają sposobu je oddać. I tak np. w 1708 r. od pani Heleny Molskiej na pilną potrzebę miasta pożyczają 3.000 zł. p. za asekuracją Żydów stryj skich ; w ciągu roku zobowiązali się oddać pożyczoną kwotę, tymczasem mimo skarg wierzycielki mijają lata i jeszcze w 1714 r. ani kapitału ani procentów nie zapłacili¹) co z oskarżenia wierzycielki wypływa.

Nie zadziwi nas wiadomość, że wśród takich stosunków miasto stawiało żądania opustu podatków na sejmiku wiszeń-skim i to przy poparciu starosty, który również cierpiał na zupełny niemal brak dochodów z podgórskiego swego starostwa. I tak na marcowym sejmiku 1707 r. uchwalono uwolnienie od czopowego dla zrujnowanego i od różnych wojsk trapionego miasta na dwa lata. Na lipcowym sejmiku w trzy lata później zapadło postanowienie, by tylko 1.500 zł. p. czopowego miasto uiściło, a od płacenia reszty było uwolnione ; na wrześniowym sejmiku 1712 r. pogorzałe niedawno miasto (samych jednakże tylko pogorzelców, a wiemy, że byli to naj maj ętniej si kupcy stryj scy) uwolniono na ośm lat od czopowego, którą to wolność, na skutek relacji rewizorów, zesłanych celem zbadania szkody z pożaru wynikłej, tudzież na instancję hetmanowej Sieniaw-skiej, a starościny stryj skiej, rozszerzono w ogólności na całe miasto ²).

Trudność podniesienia się miasta do pierwotnego stanu dobrobytu powiększały dalsze pożary, jak ów duży pożar w nocy 17. grudnia 1726 r., na skutek którego spłonęło w jednej pierzeji siedemnaście domów szynkarskich z browarami, kotłami, a po drugiej stronie od fary piętnaście domów i to z ludźmi, tak bowiem gwałtowny i nagły powstał ogień, że nawet o ratunku życia ludzkiego nie można było myśleć ³). We dwa lata później jedzie Mikołaj Bethlen dworzanin Siedmiogrodzki ze Lwowa do Marmoroszu, przejeżdżając przez Stryj, nazywa już miejscowość małem miasteczkiem⁴), a i szlachta na sejmikach wiszeńskich w tych czasach nie inaczej wyraża się o Stryju,

b C. Żydacz. 88 p. 1916, 1917-1920.

²)    Lauda z 28. marca 1707, z 28. lipca 1710, z 12. września 1712 i 12. września 1718 r. w XXII tomie AGZ.

³)    C. Pr. 630 p. 291.

⁴)    Petite ville de Stry. Histoire des Revolut. de Hongrie. 1729,

_ 24 -

w cztery lata później 22. pa-ze wszystkiem,

na

jak tylko o miasteczku. W styczniu 1738 r. znowu pożarem spłonęło wiele domów z zabudowaniami gospodarczemi i zgro-madzonem tamże zbożem x), ździernika 1742 r. około 40 domów zgorzało z ruchomościami, składami towarów, trunków, zabudowaniami gospodarczemi, spichlerzami, tak dalece, że ogólną szkodę poniesioną przez dotkniętych klęską podano w urzędowym regestrze na 151.600 zł. p.²) Z regestru szkód wypływa ten wniosek, że najbogatszymi kupcami byli Żydzi jak: Hersz Wrocławski, którego strata wynosiła 18.000 zł. p., Lejba bławatnik, który podał szkodę na 20.000, Chaim arendarz na 10.000, Ischel kramarz na 9.000 zł. p. Na listopadowym sejmiku tegoż roku odbytym, uwolniono miasto na lat pięć od połowy opłaty czopowego i rocznie miało ono już tylko 750 zł. opłacać administratorom tego podatku³). I w ostatnim roku bytu Rzptej w tych stronach spłonęło kilkadziesiąt domów, kędyto i domostwo dawnego bankiera stryjskiego Barucha Eliaszewicza spadkobierców ze wszystkiem spłonęło doszczętnie⁴). W tym to nieszczęsnym 1772 r. zaciągają przedmieszczanie 2.000 zł. p. długu na różne wydatki „kontrybucje“, a 200 zł. p. na zapłacenie prowizji od tej sumy. Niestety nie mieli oni środków oddanie pożyczki i zaciągają znowu dług u ks. Stanisława Rogaczewskiego, prebendarza przy farze, aby zaspokoić wierzycieli, mnożących się z powodu rozlicznych kontrybucji.

W mieście o dawnej świetności świadczy w owych czasach ⁵) już tylko starożytna fara. Dobrze stosunkowo zabudowane jest probostwo, za miastem pomiędzy sadami, budynek z jodły w węgły stawiany, wapnem wybielony. Obok fary mieszkania skromne sług kościoła lub też nauczyciela, który nie

') C. Żyd. 130 p. 516, dnia 25. stycznia 1738, protestują mieszczanie, de impossibilitate persolutionis contributionum.

⁵)    O przyczynie pożaru niewiedziano, mówi bowiem akt: Nescitur an per malevolorum hominum ignis suppositionem, an fatali casu etc. C. Pr. 556 p. 2060. cf. p. 2421—2422. Mieszczanie przed pożarem uczynili kontrakt co do opłaty czopowego z administratorem, po pożarze jednak oświadczyli, że kontrakt upada C. Pr. 557 p. 407.

*) T. Pr. 260 p. 82.

*) C. Żyd. 140 p. 338.

⁶)    Wizytacja Sierakowskiego z 1746 r. w arch, konsyst. Przemyskiego.

pobiera żadnej od miasta płacy, jest atoli zarazem pisarzem aktów miejskich i za to pobiera od magistratu 100 zł., a z racji nauczycielstwa od każdego chłopca bierze prywatną remune-rację, mieszka zaś w bakalarji niedaleko szpitala za furtką ku gościńcowi Drohobyckiemu. Szpital jest na przeciwko fary, obok organarja, na zachód od cmentarza wikarja, a przy orga-narji rezydencja ałtarzysty św. Anny. Oto najlepiej dochowane podówczas budynki obok zamkowych.

Dzisiaj z tych ostatnich nic się nie przechowało, został chyba domeczek w obrębie dawnego zamku o silnych murach, ale z okresu późniejszego, używany i dzisiaj do celów wojskowych jako jedyny zabytek po dawnych starostach-rezydentach wspaniałego niegdyś zamku stryj skiego.

II.

ZA CHMIELNICZYZNY. W CZASACH SOBIESKIEGO.

WOJENNA PRZESZŁOŚĆ STRYJA. URBS FIDELIS.

"Wspomniano już o klęskach Stryja, jakie miasto ponosiło z powodu swego położenia podgórskiego, na drodze wiodącej na wschód i południe. Gościniec stryj ski prowadził na Węgry do krajów Bałkańskich. Na takie duże gościńce zapuszczają się zagony tatarskie, toż miejscowości przyległe tym drogom narażone są najczęściej na najazdy koczownika. W szczególności uległo miasto i starostwo najazdom po nieszczęsnej klęsce Olbrachtowej pod koniec XV w. kiedy to Tatarzy, Turcy i Wołosi ustawicznie pustoszyli kresowe ziemie. Z początkiem XVI wieku ustają nieco napady, aż znowu 1509 r. straszny najazd Bohdana wojewody mołdawskiego daje się miastu we znaki. Król bawiąc 2. września t. r. we Lwowie nadał spustoszałemu na skutek wojny miastu wolność od poborów na lat ośm, a Piotrowi Lubienieckiemu i innym dziedzicom Zapłatyna wznowił przywilej na tą posiadłość pod Stryjem, któryto zaginął im podczas tej wojny wołoskiej ¹). Tak bowiem nazywano najazd Bohdana. I znowu z uwolnienia od opłat poborowych z wyjątkiem czopowego na sejmie krakowskim 26. lutego 1618 r. danego Stryjanom dowiadujemy się, jak olbrzymie szkody ponieśli oni na skutek napadu tatarskiego. Tegoż jeszcze roku 29. września z powodu najazdu tatarskiego uwolnił król mieszczan Stryja od czopowego na przeciąg trzech kwartałów następnego roku, od podwód na dwa lata, od szosu na lat ośm, o czem uwiadomił starostę gródeckiego Stanisława Pileckiego

b Dokumenty z 2. września i 16. listopada 1509 r. w Metryce Koron, ob. Sum. Metr.

i poborcę ziemi ruskiej Stanisława Jaskinańskiego¹). Także i w roku 1523 tudzież następnym spalony był Stryj przez Tatarów, a król 25. września 1524 r. uwolnił od wszelkich podatków, czynszów i poborów nieszczęsne miasto znowu na lat ośm ²). Ustały te najazdy dopiero w czasach hetmaństwa Jana Zamojskiego, który jednak 1594 r. ostrzega starostę stryjskiego, że wielkie hordy tatarskie ciągną wzdłuż granic węgierskich w przechodzie na Węgry i dodaje, że granica od korony św. Szczepana ciągnie się od stryj skiego powiatu aż do Spiża. Toż nad Oporem założył hetman obóz chcąc dogonić Tatarów w wąwozach górskich, nie zdołał jednak lotnych koczowników dosięgnąć. Czujny hetman polny Stanisław Żółkiewski strzegł kresów od Tatarów, którzy Podole i Pokucie częstokroć ogniem i mieczem niszczyli. Dopiero po nieszczęsnej Cecorze zapuszczają się ci koczownicy w głąb Rzptej. Posiadany źródłową wiadomość z początku lutego 1621 r.³) o świeżo dokonanym napadzie tatarskim na miasto i starostwo stryj skie, że mianowicie zniszczyli Tatarzy łany wójtostwa dzierżawy Jana Kosowskiego, walnik miejski o trzech kołach, walnik w Zapłatynie o jednem kole, a także i młyn w Dulibach i młyny miejskie w niwec obrócili. Tatarzy, jak mówił Żółkiewski, ukradkiem czynią zagony, zabierają jeńców, pożarami ludność z mienia wyzuwają i o ostatnią nędzę przyprawiają ⁴). Nadto są lotni na swych koniach, tak, że hetman z góry dawał znać o nadejściu ich, skoro tylko przez szpiegów swych dowiedział się którym szlakiem zmierzają do Polski, by się ludność na bezpieczne miejsca chroniła. Mąż, który w wielu bitwach znosił całe wojska Tatarów, pisał, że Tatarów gromić tak to niemal podobna, jako kiedy by kto chciał ptaki po powietrzu latające pobić. Trafi się, że czasem ptaka i kilku na powietrzu zabiją — toż samo jest i z Tatary⁵). W czasach Żółkiewskiego i później najeżdżali ci koczownicy kresy Rzptej ogromnymi wojskami; hetmani atoli rozporządzali drobnymi siłami, mieliż tedy nieoględną bitwą Rzptej zdrowie na los niepewnej fortuny rzucić bez pożytku.

9 Su mm ar. Metr.

²)    Ibidem pars. IV N. 4539.

³)    C. Prem. 339 p. 223-4.

ł) Bielowski, Pisma St. Żółkiewskiego, p. 259.

⁵) Ibidem p. 296.

Niewielebyśmy wygrali, mówi hetman ¹⁹), tą trochą krwi pogańskiej, a siła niemal wszystko, za przeciwnym strzeż Boże przypadkiem utracilibyśmy.... Za mojej pamięci ordą wielką jako teraz, byli Tatarowie po trzydziesty raz w Koronie; bywały wojska, bywali hetmani, któż ich kiedy gromił? I owszem, kto się nieobyczajnie porwał, zawdy żalu stąd było więcej niż pociechy !

Na nieszczęście Rzptej a zwłaszcza powiatów kresowych lotny ten nieprzyjaciel w epoce nadchodzącej ruiny przyłączył się do Kozaków buntujących się przeciwko Rzptej ; często był ich sprzymierzeńcem — toż kresy, jak to wnet o baczymy, a z nimi i ziemia i miasto stryj skie wiele ucierpiały. Podnieść jednak należy, że miasto mężnie odpierało nieprzyjaciela i zdobyło sobie nazwę wiernego : Urbs fidelis.

na

Krwawy rok na Czerwonej Rusi dał się odczuć głównie miastom tamecznym a także i Stryjowi. Rok 1648 był to rok początkowy tak zwanej „ruiny“, która pożogą i krwią zalała kresy wschodnie a nawet objęła i powiaty środkowe Rzptej. Sami uczestnicy buntów przyznawali, co prawda badani kwestjach t. j. na torturach, że padli ofiarą agitacji wysłanników Chmielnickiego. Uczyli ich ci działacze, że buntem wyzwolą się od poddaństwa i robót pańszczyźnianych, że pozbędą się ucisku od Lachów doznawanego, że będą sami panować „lisy i pasowyska“ posiadać i będą bogatsi. Agitacja trwała już od końca 1646 r. więc z górą półtora roku przed rozpoczęciem ruchu ; objęła najpierw najbliższe od Siczy ziemie i powiaty, szerzyła się głównie w kierunku zachodnim tak szybko, że już pod koniec lata 1648 r. Chmielnicki był gotów do działania wojennego, gorąco wyczekiwanego przez podburzonych a chciwych cudzego mienia buntowników. Zamieszki te i przewroty w królestwie — mówi o ruchach tych nuncjusz Torres — muszą bez wątpienia głębsze mieć przyczyny, aniżeli je zdoła pojąć rozum ludzki. Któż nie zgodzi się na ten sąd mądrego dyplomaty. Jeżeli jednak o bodźca do działania idzie, to był nim jeden człowiek, Chmielnicki, który umiał i zdołał rozpętać najniższe instynkta ludu — jak go sam nazywał czerni — nie dla jego dobra, nie dla szczęścia wieśniaków,

lecz dla nasycenia własnej zemsty. Podatnego materjałn do akcji sprzyjającej buntom na kresach, pozostających zawsze pod wpływem Tatarów, Carogrodu i Moskwy, było zawsze dosyć. Choroba króla, śmierć jego, bezkrólewie w Polsce, najwygodniejszą były chwilą do wszczęcia dobrze już przygotowanej akcji zemsty. Trzy klęski wojsk polskich podziałały jak płomień, który ogarnął wnet wszystkie ziemie wschodnie Rzptej i pożar buntu szalał w nich, jakiego tutaj nie widziano. Swawola na kresach, dokąd odpływały mętne żywioły Pzptej, gdzie zbierały się drużyny rozmaitych stanów, narodowości i wyznań na rabunkowe wyprawy lądowe i morskie, była rzeczą zwyczajną ; bunty watażków tych wypraw także się zdarzały — napadali oni jak: Loboda, Nalewajko i inni na zamki starostów mających właśnie za zadanie zapobiegać swawoli kresowców, mordowali poddanych, zabierali im dobytki, zmuszali do przysięgi sobie składanej, słowem, szerzyli swawolę ukrainną. Takiej jednak swawoli, jaką wszczął Chmielnicki, nie widziała Rzplta ani przedtem ani potem. Skorzystał Chmielnicki zręcznie z chwili nieporozumienia pomiędzy już chorym królem Władysławem IY a szlachtą, nie chcącą zamierzonej przez króla wojny z Turcją i powtórzył dzieło swych poprzedników siczowych atamanów, oczywiście na duże rozmiary; miał wszakże króla po swej stronie, którego śmierć, pozostawiła Rzpltę bez rządzącej głowy, a gdy rady interreksa prymasa, co do obrony Rzpltej szlachta odrzuciła, pozostawała ona przez parę miesięcy bez wodza naczelnego i bez obrony. Gdy się do niej zabrano, było już za późno i nastąpiły klęski korsuńska i pi-lawiecka.

Wnet już rozlały się wojska Chmielnickiego połączone z Tatarami po ziemiach kresowych ; szlachtę i Żydów mordowano, nawet dzieciom i żonom ich nie darowano życia lub za-przedawano w niewolę tatarską, kościoły profanowano, kapłanów zabijano, nawet ciała dawno «zmarłych z grobów wyciągano i psom lub krukom na pożarcie pozostawiano. Chciwość cudzego mienia zapalała lud do rabunków. Luźne bandy zdziczałego ludu pod przewodnictwem popów rzucały się na dwory i zameczki, a im bardziej które starostwo leżało w górach, tern większem stawało się ogniskiem rabunków i zbrodni. W szczególności Kałusz i Dolina, bogate w pokłady soli były środowiskiem

30 —

rabunków i rozlewu krwi. Perehińsk, Pniew, Studzianka, Ober-tyn, Pałahicze, Słoboda, Rożniatów, Bereźnica, Peczeniżyn, Horodenka, Podhajczyki, Łucza, Tekucza, Wołosów, Żywaczów, Woskresińce, Zabłotów, Krechowce, wśród mordów były zrabowane przez bandy najczęściej za prowodyrów mające popow, przyczem chciwość, była głównym do zbrodni powodem.

Także i ziemia lwowska uległa zniszczeniu głównie w czasie, kiedy Chmielnicki z Tatarami oblęgał Lwów, a potem Zamość. Dopóki wojska Chmielnickiego i Tuhaj-beja były w pochodzie swawola kozacka, jak się wyrażała szlachta na sejmiku wi-szeńskim, tylko tajemne praktyki czyniła w tych ziemiach i rozboje zaledwie się odkrywały. Ale gdy nadeszli Kozacy i Tatarzy wsie i miasta tych ziem, zwłaszcza pobliskie gościńcom a temsamem zagonom napastniczych hord, o ile nie mogły się obronić lub okupić, padały ofiarą łupieżców, jak to się zdarzyło miasteczku Mościskom. Oto co pisze we współczesnej księdze ławniczej tegoż miasteczka x) nie bez przesady pisarz miejski.

Roku tego 1648 obóz o zielonych świętach rozgromił Chmielnicki pod Korsuniem, hetmanów obudwu w niewolę Tatarom i bardzo wiele żołnierza wybornego podał. Tegoż roku pod Pilawcy wojsko bardzo wielkie zebrało się, chcąc dać wstręt Chmielnickiemu, jednak za niesfornością książąt Wiśnio wie-ckiego i książęcia Dominika, którzy rząd wojska na ten czas prowadzili, pod Pilawcami gdy miała być bitwa, onę stracili wojska odstąpiwszy, którego na ten czas mogło być 200.000, które potem musiało w rozsypkę rozbiec się, gdy ich regimen-tarze odstąpili. A Chmielnicki złączywszy się z Tatarami szedł pode Lwów i Lwów oblęgł. Potem się mu Lwów okupił i tenże Chmielnicki szedł pod Zamoście i tam się położył z wojskiem około Zamościa, a zagony posłał ku Jarosławiu, Lublinu, Przemyślu i insze okoliczne strony. Które zagony miasta pustoszyły i rozbijały, wsi w niwec obracały. Tedyż też i miasteczko Mościska rozbili i w niwec tak kościoły Boże jako i dostatki ubogich mieszczan pobrano, pożakowano, kościoły Boże połupiono, organy w obydwu kościołach rebellia Kozaków i swawolnych ludzi rozbiła, którzy zdradziecko tym Kozakom i swej woli

*) Księga ta w depozycie archiwum ziemskiego lwowskiego.

miasta przez zdradę podawali. Tegoż roku po Kozakach bardzo wiele ludzi mieszczan i ze wsiów okolicznych pomarło, których bardzo wiele przy kościele Panny Marji pochowano. W tenże czas Ojców zakonnych jednego kapłana a drugiego laika haniebnie zamordowano. Tarnowiec²⁰) pod Przemyślem spalili Kozacy jak i wiele innych miejscowości, tak doszczętnie, że na 20 tysięcy szkody poczynili.

Natomiast mieszczanie w Drohobyczu oczekiwali na Kozaków, powracających z Karpat, a porozumiawszy się z nimi, znieśli wszystkie swe kosztowności do cerkwi, które atoli pop tameczny skradł i uciekł ze skarbem. Skoro przybyli już Kozacy a katolicy mieszczanie do nich strzelać poczęli, bracia ich wyznania wschodniego jedni poczęli prosić mieszczan, by nie strzelali, a drudzy tymczasem z bram i wałów zabrali broń i uciekli z łupem do cerkwi a broń zabraną wydali Kozakom. Oi natychmiast obrócili broń na kościół, w którym mnóstwo skarbów było złożonych, a zdobywszy go złupili. Ale w tej groźnej chwili nadeszła pomoc ze Stryja i Kozacy wobec odsieczy ustąpili. Skoro następnie i żołnierzy stryjskich nie było w mieście, mieszczanie ruscy z Drohobycza zwołali gminy okoliczne, powrócili do miasta, zrabowali dzwony i zamęczyli kilku mieszczan katolików. Miasto było zrabowane i w niwec obrócone.... ²) Ponieważ mieszczanie tych stron trzymali z dyzunią, przypuszczać można, że bodźcem do działania była nienawiść religijna. Toż i majątek władyki unickiego Hruszowice zniszczono wówczas doszczętnie.

W owym czasie włościanie i szlachta okoliczna chroniła się do miasta Stryja i do zamku tamecznego, gdzie znajdowała schronienie i obronę od kup swawolnych. Nawet bydło spędzano do obronnego miasta, jak to uczyniła Zofia Tarnowska, ale łupieżcy uprzedzając wykonanie rozkazu nocą napadają na jej dwór w Krynicy i rabują go jakoteź i całą zabierają oborę. Inaczej postąpił Jan Grardliński z Derżowa³). Ten bowiem schronił się sam do zamku stryj skiego. Atoli chłopi z Kij owca nocą wpadają na Derżów i okrzykiem hałła ! hałła! wystraszają mieszkańców, chroniących się w lasy, sami zaś rabują komory,, chudoby zabierają, dwór łupią, piwnice odbijają, skrzynie^ szkatuły łupią, pieniądze, złoto i srebro zabierają, płótna, sery,, miody, patoki, pszczoły, bydło zabierają folwarczne i chłopskie,, przyczem taki strach sieją wokół, że z przestrachu żona Iwana Mielnikowego umiera¹). Atoli miasto Stryj nietylko że daje schronienie ludności okolicznej, lecz jak piszą Dominikanie lwowscy w swej Kronice, obronne zostaje, mimo, że kilkakroć na nie nacierano, ale mając kilkaset żołnierza, którzy wypadając z miasta wtręt czynili — odpiera wroga. Znamy też mężnego dowódcę, który obronił wierne królowi miasto. Był nim podwojewodzy bełzki Andrzej Kakowski. Oto gdy król był w trzy lata później 14. czerwca 1661 r. pod Sokalem ²), za radą senatu, a w szczególności hetmana Mikołaja Potockiego' tudzież starosty stryj skiego Krzysztofa Koniecpolskiego oddał komendę fortecy stryj skiej wspomnianemu podwojewodzemu bełzkiemu. W nadaniu swem kładzie król nacisk, jak bardzo mu na fortecy stryj skiej zależy, a mając sobie zaleconego pod-wojewodzego bełzkiego, jako tego, który w niebezpieczeństwach fortecę tę dzielnością i pilnością swą zatrzymał a nieprzyjaciel lubo napady czynił, z klęską zadaną odstąpić musiał, oddaje już jako doświadczonemu dowódcy fortecę tę, by ją jak dawniej pilnował. Tym celem uwalnia król Kakowskiego od pospolitego ruszenia i poleca mu objąć komendę nad fortecą Stryjem. Nie długo jednak cieszyła się twierdza i miasto wierne królowi mężnym obrońcą, już bowiem w następnym roku szlachta zgromadzona na sejmiku w Wiśni poleca swym posłom, by obwarowano konstytucją sejmową, ażeby wojski stryjski, którym był wówczas Stanisław Cebrowski, przy zamku stryjskim w czasie wojny pozostawał.

Mieszczanie jednak Stryja ucierpieli wielce w tym roku tak z powodu niesłychanie silnego morowego powietrza jak z powodu zawieruchy wojennej. Co do moru to prawie całe miasto opustoszało, mieszkańcy porozchodzili się, a z powodu zarażonego powietrza nie było żadnego do miasta przystępu ³). W następnym 1653 r. starosta miejscowy Koniecpolski zdaje

¹)    C. Żydacz. 40 p. 73—74.

²)    Castr. Prem. 377 p. 844.

³)    Castr. Żyd. 42 p. 342 atrocitate pestis ferme vix non omnes con-cives snblati snnt.

królowi sprawę popartą prośbami mieszczan, że fosy, wały, parkany miejskie poobalane i fortyfikacje nie wystarczają już do obrony, poupadały bowiem tak na skutek ucisku żołnierza, spustoszenia wroga, moru, a także i przez częste przejazdy posłów cudzoziemskich zubożeni są mieszczanie. Król dowiaduje się od starosty, że i podczas pilawieckiej wyprawy trzymali Stryjanie kosztem swym 100 piechoty a 200 konnych żołnierzy i nieprzyjaciela licznego i gwałtownie napierającego na miasto odparli, zdrowia swego nie żałując i mężnie się potykając a na nakłady nic nie bacząc przyszli do ruiny. Otóż król chcąc wiarę ich dobrodziej stwy królewskiemi wynagrodzić, na cztery lata zwalnia mieszczan od czopowego podatku tak gorzałczanego jak i piwnego ¹). Nawet z tych tak mało mówiących nadań dowiadujemy się o cnotach mieszczan i miasta, które śmiało mogło być nazwanem „Urbs fidelis“. Wierność miasta wystawiona była na próbę podczas najazdu Franciszka Rakoczego w 1656 r. W styczniu tegoż roku stanął on pod Stryjem obozem oczekując na armaty, które miały być dostawione przez Karpaty. Ztąd wezwał on szlachtę, miasta, zarówno jak i stolicę Lwów do połączenia się z jego siłami, jeżeli bowiem do tego środka się nie uciekną, nie na księcia spadną następstwa ich oporu. Daremne jednak były usiłowania księcia; zarówno od szlachty jakoteż od mieszczan, otrzymał on uprzyj me, lecz nie mniej stanowcze odpowiedzi, że przysięgi swej danej królowi swemu i Rzpltej nie złamią. Książe musiał się uciec do układów, by sobie zapewnić neutralność tak miast jak i ziemian, a po daremnych wysiłkach podbicia mieczem Polski, gdy się kończył lipiec tegoż 1656 r. musiał na Stryj, Drohobycz uciekać na Węgry.

Starostwo jednak i włości stryj skie uległy w owych czasach rabunkowi tak nieprzyjacielskich wojsk jak i własnych żołnierzy. Co prawda dobrobyt włościan bjd duży, skoro ze szczegółowych regestrów wydatków na chorągiew jak np. na pułk Hu-mienieckiego, okazuje się, że jedna wieś gotówką mogła wypłacić tysiąc sto zł. ²). Prócz Kozaków, Węgrów, ulegała w tym okresie stryjska ziemia najazdom hord tatarskich. W 1667 r.

*) Dokument z 15. sierpnia 1658 r. Ob. Dodatki Nr. 14. ²) C. Źydacz. 50 p. 1657.

34 —

zagony tatarskie mimo zakazu. Gałgi poszły ku Kałuszowi, Stryjowi i Samborowi. Pokucie i Podole poniosło duże straty od Nohajców; liczono trzysta wsi spalonych, wiele wsi, dworów spustoszonych; mnóstwo trupów okrywało pola i drogi, a odebrano tylko część jasyru gdy Gałga ustąpił.

na

Po wzięciu Kamieńca Podolskiego w 1672 r. gdy Tatarzy rozlali swe zagony po Lwów i dalej w głąb Polski, hetman Jan Sobieski odznaczył się zręcznem gromieniem najezdników. Skoro powziął wiadomość, że Adżi-Girej poszedł po za Stryj Bolechów i Dolinę, postanowił go doganiać. Ruszył z pod Drohobycza na całą noc ; przededniem 13. października przeszedł przez rzekę i miasto Stryj. W nocy wysłał do Kałusza i Nowicy z rozkazem, by chłopi zarębywali w lasach bedna-rowskich szlaki. Ruszywszy na Kałusz odciął Tatarom tyły i zaszedł ich z boku. Tu nad Petranką i Średnim Uhrynowem zniósł 8.000 Tatarów, wyzwoliwszy około dziesięć tysięcy zabranych w jasyr poddanych. Historyk wojen polskich¹) zastanawia się, jakto umiejętnie i w braku map i książek geograficznych tropił Sobieski Tatarów, odgadywał drogę obraną przez pobitego pod Komarnem Nuradyna i Sułtana Adżi-Girej a biegnącego z Sambora na Stryj ku Kałuszowi. Sobieski — mówd Korzon — wyobraźnią swą stworzył całą panoramę kraju z jego wyniosłościami, nizinami, puszczami i bagnami, zrozumiał cechy fizyczne ziemi i dodajmy, podobnie jak dziad macierzysty, Stanisław Żółkiewski, umie korzystając z terenu bić liczniejszego i lotnego koczownika.

Na zamek stryjski przyjeżdża Sobieski 20. stycznia 1674 r. mąż, którego imię z powodu talentów wojskowych i męstwa rozbrzmiewa po całej Europie, którego medale bito przed elekcją i tutaj obmyśla plany obrony Rzpltej, zachęca do czujności, aby złączony z Tatarami Turek nie chciał wtargnąć do wnętrza Rzpltej. Ze Stryja zjeżdża do Lwowa, każe się ściągać wojsku pod Trembowlę — ale śniegi i mrozy powstrzymały go od wszelkich ruchów wojennych. Oto jak opisuje zamiary wodza historyk wojen polskich.

"W tych czasach starał się sejmik wiszeński kilkakrotnie o wolność od podatków i obrócenie czopowego podarowanego

*) Korzon, Hist. w. P. III 58.

miastu na fortyfikacje, jak np. w latach 1661, 1676, 1690. W roku 1676 podnoszą ziemianie, że od lat kilku wytrzymuje miasto najazdy nieprzyjaciół, że jako azyl dla pobliskiego obywatelstwa poniosło ruinę wałów, parkanów, że przeto zasługuje na uwolnienie od czopowego poboru. Istotnie akta grodu ży-daczowskiegox) mówią o tym azylu dla ziemian jak: Jana Balickiego, Stawskich, Bratkowskich, chroniących się do Stryja przed Tatarami w latach 1660 tudzież 1673. Jak z planu umieszczonego na Tablicy VI i YII widoczna, zamek zajmował wielką przestrzeń miasta, mógł śmiało służyć za duże schronisko dla okolicznych ziemian i wieśniaków, był według reguł ówczesnej fortyfikacji zbudowany i z małego stosunkowo miasteczka czynił fortecę kresową, zasłaniającą Rzeczpospolitę od wschodu i południa.

‘) Castr. Żydacz. 48 p. 336: C. Żydacz. 58 p. 862.

III.

ORGANIZACJA MIEJSKA. — CECHY. — HANDEL. — ROLA. — DROGIMI ARY. — SKŁADY. — BOGACTWO. — PRZEDMIESZCZANIE.

morowem

nowe wolności

zarazem

Jak wiadomo, małe gniazdka miejskie, zwłaszcza mające zamki powstrzymywały nieraz napór całych hord, jak to

Siła miast średniowiecznych spoczywała w ich organizacji, określonej przywilejem. Ztąd owe przywileje były skarbem miast, strzeżonym jak oko w głowie, o zatwierdzenie onych stara się miasto przy zmianie panującego, przy sposobności przyjazdu jego do miasta, w czasach krytycznych dla tegoż, jak np. po najazdach nieprzyjacielskich, po zarazie, powietrzu pożarze wielkim i t. p. Nietylko o zatwierdzenie tych przywilejów, lecz nadto i o rozszerzenie ich, o starają się mieszczanie i uzyskują je od królów, na sejmikach, zwłaszcza po walecznej obronie od najazdu, dla miasta, będącego zasłoną i obroną bądź powiatu, bądź też całej Rzpltej.

murowane, się np. działo pod Zbarażem.

jego na zewnątrz przedstawicielem. Zwo-

Miasta województwa ruskiego osadzone na prawie magde-burskiem, organizowane były na wzór Lwowa, stolicy wojewódzkiej. Na czele administracji stał burmistrz z rajcami — sądownictwem władnął wójt z ławnikami; przemysłem i handlem opiekują się cechy rzemieślnicze i kupieckie. Burmistrz jest miasta głową, on łyWanię rajców i ławników na obrady, kierowanie niemi, za-wiadowanie dobrami i dochodami miasta wspólnie z radą, uchwalanie podatków, wilkierzy, przyjmowanie do obywatelstwa miasta, toż i zarządzanie skarbem, obroną miasta, zatwierdzanie ustaw cechowych, uchwał (laudów) miejskich, leży w kompetencji burmistrza i rady. Dwa te czynniki stanowią rząd miasta a pod

¹

W dok. 1431 r. lokacyjnym czytamy: civitatem oppidum Stryg de novo locandi ob. Dodatek Nr. I. W 1398 r. jest już stolicą: districtus i 1396 r. ma kościół parafialny. Łatwo tedy przypuścić, źe przed nową lokacją miało miasto pieczęć ze znakiem herbowym.

²

ohacz niżej rozdział IV.

³

Ob. niżej rozdział III. Jeszcze w 1787 r. przedłożyło miasto S. w gubernium przywileje w oryginałach cztery cechowe a mianowicie krawców, kowali, kuśnierzy i tkaczy. Niestety nawet kopji tych przywilejów niema dziś w archiwum b. namiestnictwa lwowskiego.

⁴

*) Ter. Halic. 109 p. 433.

⁵

%) Castr. Prem. 1069 p. 109.

⁶

)    Castr. Prem. 322 p. 768. Castr. Prem. 329 p. 912 z lat 1606 i 1613

⁷

)    Potwierdzenie tego dekretu komisarskiego przez króla z daty 30. marca 1618 r. w Dodatkach Nr. 11.

⁸

   Lauda wiszeńskie z 23. września 1690, 5. maja 1692, 10. listopada

⁹

1693 r. w tomie 22 Aktów grodzkich i ziemskich, stanowiących tom III Landów sejmikowych wiszeńskich.

¹⁰

²)    Czeban, Dosifiej metrop. s. 61—53. Umarł ten Dosifiej w żółkwi 1694.

¹¹

³)    Petruszewicz, Swodnaja letop. I 727.

¹²

*) Fase. Cop. C. Żydacz. 50 p. 1715.    o

¹³

C. Zyd. 79 p. 619.

⁶) Z 13 wsi starostwa wybrała chorągiew królewska hus. 94. 489 zł. C. Żyd. 80 p. 1305.

¹⁴

C. Pr. 1071 p. 414 i nn.

¹⁵

3) F. C. C. Żyd. 52 p. 387. C. Żyd. 81 p. 1759.

¹⁶

C. Żyd. 85 p. 480.

¹⁷

*) C. Pr. 494 p. 149-152 C. Zyd. 87p. 306-312. C. Zyd. 68 p. 1205-1232. regestr pustek z 1711 r. Bostel s. 714 oblicza szkodę z 14 domów na 46.800 towarów spłoniętych na 45.000 zł. p.

¹⁸

⁵) Ob. suplikę ich w Dodatkach Nr. 10.

¹⁹

Ibidem 299.

²⁰

Czytaj : Tarnawce.

²)    Ob. Krwawy rok, w „Gazecie Lwowskiej“ 1919 r. Castr. Żydacz. 40 p. 199—201. Żereła IV p. 222.

³)    Castr. Żydacz. 40 p. 73—74.

37 -

wiek XVII przybywa jeszcze trzeci czynnik, pospólstwo, jako kontrolujące w szczególności skarbowośó miejską przez swoich delegatów i w ogóle przez nich biorące udział w administracji.

Na czele sądownictwa stał wójt, przewodniczący ławy sądowej, który zazwyczaj w przywileju lokacyjnym miał z łanów wyznaczonych na osiadłośó i majątek miasta przydzieloną sobie pewną ilość łanów, jako fundusz wójtowski, niemniej jak część opłat sądowych, przez strony prawujące się w urzędzie składanych. Wójtowie ci byli dziedzicznymi, pobierali dochody, użytkowali z łanów i folwarków funduszowych, opłacali stąd do skarbu B-zpltej pewne pobory. Tylko ławników, do boku wójta wybierało miasto. W Stryju był i drugi wójt, wykony-wujący jurysdykcję nad ludnością na łanach miejskich osiadłą, lantwójtem zwany. Zbytecznem byłoby dodawać, że władze te z wyborów powstałe były samorządne, odpowiadały za swe czynności przed królem, do którego też szły apelacje od niezadowolonych z ich rozstrzygnięć lub wyroków. Asesorje królewskie, były instancją załatwiającą sprawy z odwołania mieszczan do króla pochodzące. Szły też odwołania od wyroków ławniczych do magistratu lwowskiego jako do władzy drugiej instancji, tanquam ad iudicem intermedium — a to na mocy przywileju miasta Lwowa, które było instancją wyższego sądu magdeburskiego dla lokacji na temże prawie w województwach wschodnich. Z razu przestrzegały miasta tego prawa, a i Stryj kilkakrotnie zastrzegał sobie swoje prawo w obec komisarzy odbywających lustrację praw i przywilejów. Z biegiem czasu jednakże miasta, a pomiędzy niemi i Stryj, z zapoznaniem własnego interesu nie uwzględniały przywileju stolicy województwa i król Jan III musiał przypominać Stryjanom, by nie pomijali instancji pośredniej w swych odwołaniach od wyroków miejskich¹).

Starostowie uzyskują wpływ tak na wybory do rady miejskiej jakoteż na sprawy miejskie w ogólności, a z drugą połową XVI w. wpływ ich już wszędy jest po miastach widoczny. Urasta on do tego stopnia, że miasta zwalczają tenże, czasami ze skutkiem, jak to widzieliśmy na przykładzie Stryja.

ł) Arch. m. Lwowa III A. 222 p. 255. Reskrypt króla z 3. lutego 1685 r. Vigore iurium et privileg. civ. Leopol. appellatio ad spectb. officium consulare leop. tanquam ad iudicem intermedium est per actorem remissa, ideo remittimus hanc causam.

Mimo ten sprzyjający rezultat walki, wpływ ich i w Stryju zaznaczył się zdobyczą. Pod koniec bowiem XVI w. nastąpiła i w Stryju zatwierdzona wreszcie przez Zygmunta III reforma organizacji miejskiej *) której główną cechą było, że innych miast sąsiednich wybór dwóch rajców dokonywało całe miasto, a innych dwóch mianował starosta, piąty wreszcie obierany był przez wszystkich czterech.

wzorem

cze-

Na czele cechów stoją cechmistrze także z wyborów pochodzący. Oni przewodniczą majstrom cechowym na schadzkach miesięcznych, przestrzegają, aby tylko ludzie dobrej sławy, mający świadectwa od władz wstępowali do cechu, ustanawiają wraz z mistrzami porządki i ustawy cechowe, mają swój skarb-czyk cechowy t. z w. skrzynkę cechową, zakupują broń na obronę miasta, wyznaczają wysokość wstępnego (opłaty od przyjęcia do cechu), tudzież ceny przemysłowych wyrobów, wyzwalają brać młodszą z cechu, oceniają wyrób mistrzowski (meister-stiick), sprawują sądy cechowe, przewodniczą na wspólnych Mszach świętych i na pogrzebach cechowych mistrzów lub ładzi, którzyto ostatni winni oddawać im posłuszeństwo. Cechy te bronią miasto od obcych handlarzy i przemysłowców, a tem-samem też od fałszywych lub złych towarów, one mają pierwszeństwo przy zakupnie surowca, biorą też udział w obiorze burmistrzów, rajców, ławników, w uchwalaniu laudów miejskich, ale też na nich głównie spoczywa obrona miasta od wroga, podatki publiczne, ciężary.

Te były przywileje cechów w Przemyślu, Drohobyczu i sąsiednich miastach; takież same musiały byó i w Stryju. Jak już wspomniano wyżej, nie przechowały się wszystkie przywileje cechowe stryj skie ²). Wiemy, że w Metryce Koronnej znajduje się zatwierdzenie przywileju cechu stryjskiego piekarskiego z 1627, że w 1648 r. zatwierdził Władysław IV przywilej dla cechu szewskiego w Stryju, dany w 1591 r. dnia 21. września przez króla Zygmunta III³), a te przywileje i inne jakie się tylko odszukać dadzą, szczegółami swymi mogą tylko potwierdzić

!) Ob. Dodatki N. 11. Juxta morem aliorum vicinorum oppidorum.

J) Od księdza prałata Aleksandra Cisły, proboszcza i dziekana sfcryj-skiego dowiaduję się, że niektóre cechy mają jeszcze swoje skrzynki a w nich dokumenta cechowe.

³) Ter. Hal. 109 Nr. 433.

to, co wyżej ogólnikowo o nich przytoczono. Obowiązki nowe wkładano na cechy przy sposobnościach lustracji miast przez komisje sejmowe lub przez króla zesłanych komisarzy, co ostatnie działo się w miastach królewskich. I tak np. przy takiej lustracji miasta Stryja 1664 r. *), przedłożyły komisarzom swe przywileje cechy kuśnierzy, garncarzy, tkaczy, krawców, złotników, kowali i ślusarzy, mieczników, kotlarzy i rymarzy, którzy to wszyscy uzyskali zatwierdzenie praw i wolności nadanych im przez królów, z tern, żeby partacze (t. j. nienale-żący do cechu drobni rzemieślnicy lub przekupnie) nie tułali się po jurysdykcjach (szlacheckich, kościelnych w mieście będących) lecz by ponosili ciężary według praw cechowych. Wypływa ztąd wniosek, że komisarze występują tu w obronie praw cechowych, widocznie na skutek zażaleń ze strony cechów. Natomiast zwiększono obowiązki cechowe ; komisarze bowiem postanowili, by w myśl konstytucji miasto, a więc i cechy, podwodne pieniądze na pocztę płacili; odnowili też dawniejsze w zapomnienie przeszłe prawo, by na wyprawę pospolitem ruszeniem dostawiali dwóch dobrych pachołków z wozem (oczywiście z prowiantami) do rotmistrza ziemi przemyskiej ²). Starosta miejscowy nie mięszał się w sprawy cechowe, jednakże ^starał się usuwać nadużycia, jakie czasami się do tych korporacji wkradały. Zdarzało się, że cech uznał mistrza jakiegoś jak np. szewca Grzegorza Paszkowskiego za biegłego w swym kunszcie, jako uczciwie się sprawującego, przywiódł do znacznych wydatków, a później nie pozwolił mu mieszkać w Stryju. Wtedy to pani starościna Elżbieta Sieniawska (1725) litując się nad pokrzywdzonym nakazuje cechowi przyjąć go do cechu ³).

1547, 1600, wreszcie

pięciu

z 1650 r. Przywilej zaś cechowy na pergaminie bez pieczęci

Akta swe zachował dziś jedynie cech bednarski i to dopiero od 1839 r., tudzież kuśnierski. Ten ostatni posiada księgę cechową od 1626 r. zawierającą elekcje cechmistrzów. Elekcja z 1827 r. cechmistrza Hutnikiewicza ma notatkę, że przy wręczeniu mu skarbony znajdowały się w niej przywileje w liczbie a mianowicie: z 1563, 1583,

0 Baliński 1. c. p. 629.

²)    Czasami jak np. 1661 r. daje miasto gotówkę, w braku koni własnych pod artylerją, w wysokości 300 zł. C. Żyd. 50 p. 167.

³)    C. Żyd. 97* p. 3433.

przechował cech slusarski - kowalski, a mianowicie dany przez króla Stefana Batorego we Lwowie 1578 r. dnia 16. czerwca. Czytamy w nim, że każdy przyjęty do cechu musi uczestniczyć w każde suchedni na Mszy św. za dusze braci cechowych i dwa grosze dać księdzu odprawiającemu nabożeństwo. Nieobecny na Mszy św., bez względu na wyznanie łacińskie czy greckie, płaci karę pół funta wosku i grosz jeden za nieposłuszeństwo. W dni niedzielne i świąteczne na Mszę św. poranną przyniosą bracia 2 świece woskowe, na Mszę św. zaś, sumą zwaną, brat młodszy cechowy zapali świece i to pod karą pół grosza. Na wielkie święta, jak Boże Narodzenie, Zielone Świątki, świece zapala brat senior, pod karą funta wosku, które zgasić ma i to pod tąże karą. Wchodzący do bractwa mistrz nowy da do kasy brackiej 10 zł. i pół kamienia wosku i braciom wyda kolację z piwem według zwyczaju. Uczniowie cechu kowalskiego, mie-czniczego i ślusarskiego oprócz przedłożenia metryki urodzenia mają złożyć wiardunek cechowi do którego należą, za wyzwolenie zaś 5 zł. do skrzynki brackiej. Ktoby wykroczył przeciwko ustawom brackim po raz pierwszy daje siekierę, ale gdy po raz piąty wykroczy buntem, nieposłuszeństwem i t. p. natenczas albo ksiądz proboszcz, lub rajcy miejscy nałożą nań karę. Do cechu należą też uzdzienicy.

Dodać należy, że jeszcze w 1636 r. było w mieście sześć cechów : szewski, garncarski, krawiecki, kuśnierski, tkacki i wreszcie kowalski i ślusarski, którego przywilej poznaliśmy — tudzież, że 1662 r. ustaje ruch rzemieślniczy w mieście i niezawodnie na tą przerwę niekorzystną wpływa nieszczęsna epoka ruiny.

Co do handlu, który do połowy XYII w. spoczywał w ręku chrześcijańskich kupców, panowała zasada¹), że zysk jest wówczas uprawniony, skoro odpowiada świadczeniom, gdzie przeto zachowaną jest równowaga. Zysk nie powinien przekraczać rzetelnej wartości, a przeto kupiec żądający nadmiernego zysku jest potępienia godny. Ztąd też pochodziły one taryfy cen — częstokroć, według stosunków się zmieniające, których atoli tak cechy jak i kupcy się trzymali, a władze miejskie przestrzegały, by cen ustanowionych nie przekraczano. — Jak w ogólności w miastach na Podgórzu karpackiem rozwój miasta postępował szybko, na skutek ożywionych stosunków z Węgrami, skąd Polska sprowadzała obok innych przedmiotów, jak wełna, łój, miedź, kruszce, południowe korzenie, także wino, ów tradycyjny węgrzynx). Od czasów Batorego był tutaj w Stryju skład owego nektaru, o którym mówiono, że w Węgrzech zrodzony, ale w Polsce ulepszony²). Nie trudno zrozumieć, że przez ustanowienie takiego składu miasto czerpało zyski a mieszczanie - kupcy, drobną sprzedażą się zajmujący, gromadzili przez długie czasy, gdyż aż do połowy XYII w. swe bogactwa. Prawo składu przysługiwało na podstawie przywilejów także i innym miastom i to w daleko większych rozmiarach aniżeli Stryjowi. I tak Lwów posiadał skład w ogóle wszystkich towarów wschodnich, oczywiście na szkodę miast innych. Łatwo się dorozumieć, że kupcy tych ostatnich pałali zazdrością, z porodu dużych zysków, jakie na podstawie przywileju składowego były udziałem stolicy, omijali skład lwowski i przemycali towary do dalszych okolic. Tak postąpili kupcy haliccy, koło-myjscy i stryj scy w XV w. Wnieśli oni skargę przed królem Kazimierzem Jagiellończykiem z powodu nieprzepuszczania ich przez Lwów, gdy drogą tą na stolicę wiodącą z towarami jeździli na dalsze jarmarki jak do Przemyśla, Jarosławia, Rzeszowa, Bełza i t. d., nic jednak nie wygrali w sporze z kupcami stolicy województwa. Ci bowiem przedłożyli przywileje .składu tak królowej Jadwigi 1387 r. jakoteż i króla Jagiełły i król Kazimierz Jagiellończyk dekretem swym z 5. kwietnia 1460 r. we Lwowie wydanym, pod karą konfiskaty nakazał kupcom owym, w myśl przywilejów mu przedłożonych przez trzy dni wystawiać na sprzedaż lwowskim kupcom towary na jarmarki dalsze wożone³). Mimo takiego wyroku mieszczanie stryj scy za przykładem halickich pomijali i dalej skład lwowski, co stołecznym mieszczanom dawało powód do nowych skarg, wnoszonych przed króla.

J) Bostel, Dla Stryja 1. c.

²)    Przywilej składu z 1578 r. znajdujący się w księgach Metryki Kor. (Summarium, Wierzbowskiego) tak król jak i Konstytucja z 1580 r. Vol. leg. II, 1000 zatwierdzają tenże.

³)    Agr. VI Nr. 36 cf. Agr. III Nr. 42, 43, 98. Matricularum Summ. III Supl. Nr. 171.

W Metryce Koronnej znajduje się dekret w tej sprawie pomiędzy kupcami stołecznymi a tymi z Halicza i Stryja w 1502 r. w asesorji zapadły x). Oprócz składu wina mieli Stry-janie przywilej na skład soli z Doliny przewożonej, nadany przywilejem Stefana Batorego 1578 r.²). Przez trzy dni kupcy jadąc przez miasto musieli i sól swą na sprzedaż mieszczanom wystawić, jak to już wyżej zaznaczono.

Najszybcej dorabiali się kupcy stryjscy na handlu winem, tak przez zakupno beczkami na Węgrzech, jakoteż i drobną sprzedażą w mieście, przyczem równolegle handlowano piwem miodem i wódką. Pomyślnie też rozwijał się handel przedmiotami codziennego użytku: nożami, piłami, kosami i drobiazgami. Że składami tymi i handlem trunkami rosło miasto, dowodzi przywilej z 1585 r. dla miasta wydany przez króla Stefana, znajdujący się w oryginale w archiwum miasta Stryja a także w księgach Metryki Koronnej, na zbudowanie dwudziestu kramów do okoła rynku, z tern, że np. kos i sierpów nie wolno było sprzedawać w mieście, jak tylko kupcom stryj skim ³). Jeszcze pod koniec XYII w. znajdują się w Stryju kupcy wina wcale majętni, jak np. Jan Makoliński, Andrzej Kwasowski; oni to stoją na straży uczciwego handlu winem, dopomagają władzom, by nie oszukiwano skarbu przez uchylanie się od opłaty cła, by nie podwożono do miasta wina przemycanego, pod pozorem jakoby je szlachta na swoją prywatną potrzebę sprowadzała⁴). Ostatecznie i tutaj kupiectwo miejscowe nie wytrzymało konkurencji ze strony Izraelitów, którzy jako dzierżawcy cła nietylko że wysokie wyciskali procenta od dłużników swych a kupców wina, nietylko że kazali sobie rozmaitym tytułem dawać puzdra gdańskie, ogony sobole i t. p., ale nadto zabraniali sprzedaży lepszego wina i w ten sposób doprowadzali do ruiny nawet bogatszych kupców, jak np. wspomnianego Kwasowskiego ⁵).

>) Ob. Summarimn Wierzbowskiego.

²)    Ob. Dodatek Nr. 8.

³)    Ob. Dodatek Nr. 9, także Summarimn Wierzbowskiego p. w. r. ł) C. Żyd. 60 p. 25, Ter. Prem. 148 p. 87, Fase. Cop. C. Żyd. 51 p. 37.

1802.

51 p. 37.

C. Pr. 148 p. 87. F. C. C. Żyd. 51 p. 37. C. Pr. 466 p. 2509. C. Pr. '470 p. 602 C. Ż. 110 *) F. C. C.

Bardzo wczesnym był handel bydłem, w szczególności końmi. Sam król JMó Kazimierz Jagiellończyk w 1465 r. wysyła na jarmak stryj ski swoich po zakupno wierzchowców zwanych podówczas mimochodnikami t.j. kłusakami¹). W połowie XYI w. znanym jest Lechno, kupczący bydłem i liczący nawet wśród bogatszej szlachty swoich dłużników ²). Wołami węgierskimi handluje taki Dymiterko, zakupując partje po 150 sztuk a natomiast wywożąc z Polski do Węgier lemiesze i inne wyroby żelazne, a do Siedmiogrodu żelazo sztabowe w snopach ³). Handlowano wołami głównie ze Szląskiem i tworzono nawet spółki celem zakupna większej ilości wołów ⁴). W połowie XVII wieku trudnią się stryjscy kupcy jak np. Zieniewieże handlem solą, wywożąc artykuł ten z sąsiednich żup, gdzie go zakupo-wano i rozwożono w dalekie strony, jak np. do Ratna⁶). Wiemy o handlu miodem⁶), smuszami (t. j. skórami jagnięcemi), kocami węgierskimi⁷). Ze Lwowem kupczą Stryjscy handlarze już w XVI w. preciozami, zastawami szlacheckimi (niewykupionymi) ⁸), nie wahają się wchodzić w stosunki handlowe z Ormianami lwowskijni⁰ ), a Andrzej Kwasowski handluje pieniądzmi, pożyczając na weksle ¹⁰). Oczywiście na jarmarki takie, jak np. słynny w Jarosławiu spieszą kupcy stryjscy po zakupno towarów lub dla zbycia swoich wyrobów przemysłowych¹¹), a na jarmark do Kańczugi wiezie 1654 r. Paweł Tomowicz za 2.700 zł. 18 sztuk złota ciągnionego do hawrowania (pozłacania?) cztery zwoje bawełny ze srebrem, sześć kulbak, 12 koców węgierskich, pięć płaszczów sukiennych falendyszowych i t. p. Oczywiście są to towary z Węgier lub przez Węgry sprowadzone wschodnie, z którymi odwiedzają jarmarki miasteczek jak Dolina, gdzie też bywają przez miejscowych kupców niepokojeni i prześladowani ¹²). Ulegają też kupcy stryjscy wypadkom, jak ów Paweł Smołowski, którego w 1689 r. zrabowali ludzie Telekiego na Węgrzech ¹³). Są bowiem oni, jak to już starosta ich, hetman

l) Pro comparandis nobis ambulatoribus in Stryi A G Z. XIII Nr. 5978. — ²) Ter. Prem. 18 p. 279. — ³) C. Źyd. 64 p. 46, pod 1681 r. cf. Ibid. 66 p. 959. Ibid 79, p. 948. - *)C.Pr. 463 p. 12. Fasc. C. C. Żyd. 30p. 114. -

⁶)    €. Żyd. 42 p. 245. — «) Mel crudum F. Cop. C.Żyd. 40 p. 612 pod 1757 r. -

⁷)    F. Cop. C. Źyd. 14 p. 365. - ®)C. Leop. 417 p. 366. - ⁹) C. Hal. 111 p. 23. -*o) C. Pr. 466 p. 2060, 2485 pod 1698 r. - ") C. Pr. 374 p. 1611. - ¹²)C.Pr. 29 p. 928. C. Pr. 374 p. 2182. — ¹³) Sprawozdanie z poszukiwań na Węgrzech Kraków 1919 r. p. 171.

Jan Tarnowski podnosił, zadzierżyści, skłonni do bójki, toż na jarmarkach w Stryju załatwiają rachunki swoje z kupcami sąsiednich miast w sposób gwałtowny, wyciskają od nich już na milę od miasta w Łysiatyczach opłaty targowe, zatrzymują kupców, niedopuszczając do miasta¹) ztąd też i jarmarki ich ulegają zaniepokójeniom i bijatykom nieraz krwawym, tak, że o ich szczęśliwym względnie końcu można było mówić, gdy zajście odbyło się w domu cyrulika miejskiego, gdzie zapaleni współzawodnicy mogli korzystać z natychmiastowej pomocy.

Traktem uprzywilejowanym²) (via regalis) na Jaśliska, Krosno, Sambor, Lesko i Stryj do Lwowa przyjeżdżają kupcy nietylko węgierscy ale i greccy np. z Tyrnowy³), w ogólności orjentalni, którym starosta miejscowy wydaje pasport (syn-grafę) wolnego przejścia do Polski. Gościniec ten stryjski jest już w XV w. dobrze kupcom znany⁴); tędy jedzie przez Węgry patrjarcha antyochoński, Ludwik Bawarski, w poselstwie do Hadży Gireja, by go imieniem Pawła II zachęcić do walki z Turkiem, a poselstwa polskie do Siedmiogrodu stale dążą drogą na Stryj i Munkacz.    •

Drogi, ułatwiające rozwój kupiectwa, były jednak w owych czasach, zwłaszcza w stronach podgórskich, bardzo niebezpieczne z powodu opryszków, tołhajów — jak ich zwano — tutaj grasujących. W szczególności z węgierskiej Kusi trapili tołhaje kupców, a zapędzali się nawet w głąb Polski i całe Podgórze beskidzkie, całe wsie a nawet i miasteczka łupili z dobytku i mienia. Toż czuwający nad bezpieczeństwem publicznem starosta stryj ski odbywał formalne wyprawy wojenne, jak mówiono wówczas przeciwko Węgrom, a właściwie przeciwko tołhajom, zbójcom z podgórza węgierskiego, napadającym i rabującym beskidzkie okolice — a Stryjanie w razie obwołanej przez niego wyprawy dostarczać musieli mu orężnych, których listę w 1570 r, przez komisję na 30 zbrojnych oznaczono⁶). Zresztą gościniec węgierski na Stryj do Lwowa, jako droga uprzywilejowana, znany jest dopiero w drugiej połowie XVII w. gdyż wtedy

») C. Pr. 28 p. C. Pr. 861 p. 1957. - г) Yol. 1. II p. 1000. — ³) C. Leoę. 404 p. 237. — *) AGZ. XV zap. Nr. 1262, 1263. Długosz pod 1465 r. Djarjusz Oświęcima p. 33. — b) Dodatek Nr. 6; wyraz „tołhaj“ zdaje się być zepsutym od węgierskiego wyrazu „tolvaj“, znaczącego złodziej.

dopiero a mianowicie pod 1676 r. spotykamy w laudach sejmikowych lwowskich i halickich wzmianki o nowym gościńcu na Stryj do Lwowa ordynowanym i to pod utratą towarów. Handel, w szczególności Stryja, hamowany był przez zastawę dróg.

1    tak np. wiodła droga ze Stryja i Drohobycza przez Dublany na Hordynię i Koniuszki do Rudek, ztąd do Lwowa i dalej na Litwę i w rozmaite strony, dokąd Stryj anie handlowali solą — a tę drogę zastawił Józef Dwernicki 1761 г.г) Do Rozdołu wiodła ze Stryja droga na Derzow przez Kij owiec i na Domenkę pod-niestrzańską do Żydaczowa ; w 1681 r. właściciel Kijowca pod samym zameczkiem zagrodził drogę, zaorał ją i zasiał, słowem skasował stary gościniec; był to Franciszek Rościszewski²). Podobnież założył drogę, wiodącą z Dzieduszyc przez Bere-żnicę i Strzałków do Stryja, Józef Aleksander Jabłonowski, stolnik litewski, zmuszając ludność okoliczną do nakładania dwóch mil drogi, o co przed trybunałem radomskim był oskarżony ⁸). Niejedność miary była też nie małą przeszkodą w ułatwianiu handlu — ale ani sąsiednie miasteczka ani też Stryj nie chciał się zgodzić na jedną miarę, jak np. na przemyską ⁴). Wreszcie i opłaty myta, które sobie upraszały miasta sąsiednie utrudniały handel, że tu tylko wspomnimy przywilej taki na myto w Szczebrzeszynie, dokąd kupcy z Sambora, Stryja i innych podgórskich miasteczek jeździli z wołami, solą, towarami przemysłu, jedąc dalej do Lublina, Krasnego Stawu, Turobina, Kazimierza a musieli opłacać od wołu grosz, od wozu towarów

2    grosze, od przewozu soli 600 grudek ⁵), a który to krzywdzący miasta podgórskie przywilej w 1505 r. odnowił król Szczebrzeszynowi. Pod koniec XVI w. skarżą się Stryj anie na wojewodę ruskiego Hieronima Sieniawskiego, który jako starosta halicki wymuszał od nich opłatę myta i targowego w Haliczu, a także i na starostę żydaczowskiego Mikołaja Ligęzę, że takież myta w Żydaczowie od nich pobierał ⁶). Wprawdzie przysługiwała Stryj anom wolność od opłaty takich myt i targowego i to na odległość 12 mil od miasta, jednakże na przywilej ich z 1549 r.⁷) widocznie nie zważały współzawodniczące ze Stryjem miasta, co także na wzrost handlowy miasta ujemnie wpływało.

l) C. Pr. 619 p. 1481. — ²) C. Żyd. 64 p. 831. - ³) C. Żyd. 108 p. 1589. —

⁴) C. Pr. 447 p. 1194. — ⁵) Matricularum Summar. III Nr. 2180 ; grudki te soli musiały być małe, skoro tak wielką ilość ich oddawano od wozu soli. — ⁶) Castr. Leop. 237 p. 834, 835. — ^ Ob. Dodatki Nr. 3.

Mimo te ujemne strony, stosunki handlowe Stryja ogółem sprzyjały wzrostowi bogactw i majątków kupieckich. Już w ХЛ I wieku są pomiędzy kupcami bankierowie całej okolicy i, jak ów Marcin Puhacz, wypożyczają szlachcie większe nawet sumy, spłacają długi z transakcji zawartych pomiędzy szlachtą *), słowem spełniają rolę bankierów, którą to później obejmują Żydzi i ich kahały. Wierzycielem zamożnego ziemianina ze Stańkowa, Stanisława Branickiego jest Lechno mieszczanin stryjski w 1560 roku ²). Mieszczanki w owym czasie wnoszą prócz wiana mężom swym 500 zł. posagu, łącznie przeto kwotę tysiąca zł. p.³) a zatem sumę, jaką okoliczna szlachta dawała swoim córkom. Marek mieszczanin posiada tyle gotówki, że wykupuje wójtostwo w Czuniowie, uzyskawszy na to 1576 r. przywilej od króla Stefana⁴). Wartość realności mieszczańskich do połowy XVII w. urasta do wysokości dziesięciu tysięcy zł. p., wartość towarów przewyższa nieraz i tą sumę. Na realności swe przyjmują mieszczanie sumy widerkafowe od 450 zł.⁵) aż do wysokości kilku i kilkunastu tysięcy zł. co — jak później stwierdzić wypadnie, było przeciążeniem hipotecznem i spowodowało niejedną finansową ruinę w mieście. Takimi kupcami przyjmującymi sumy widerkafowe są w XVIII w. Marmulewicze, Dąb-kowie, a Jerzy Dąbek ma nawet fabrykę butów, przyjmując na nią zarówno jak i na domy swe widerkafy i współzawodnicząc z kahałem, zajmującym się głównie dawaniem gotówki na pożyczki w owych czasach ⁶). Także i Rogaczewscy mają jeszcze pod koniec owego wieku obciążoną hipotekę swych realności sumami na procenta branymi, a są to majętni mieszczanie, których bracia i synowie, jak Franciszek i Stanisław, są pre-bendarj uszami altarji Św. Krzyża przy farze stryj skiej i znaczne na rzecz tejże czynią zapisy⁷). Nawet w naj krytyczniej-szych dla Stryja czasach Augusta II, tacy Kozobonowie w 1720 r. kwitują królewicza Konstantego Sobieskiego z wypożyczonej mu kwoty 6.600 zł. p., a i drobnymi kwotami wygadzają mieszczanie jak Kryski próżnej kasie miasta⁸) z czego wnosić należy o stosunkowo znacznem bogactwie mieszczan stryj skich.

x) Ter. Prem. 10 p. 186. — ²) Ter. Prem. 150 p. 1100; C. Pb. 29 p. 643. — ³) Ter. Prem. 34 p. 234. — ł) Castr. Pr. 292 p. 479. — ⁵) Castr. Żyd. 1 p. 734. — ⁶) Castr. Pr. 650 p. 10, 11. — ⁷) Castr. Pr. 650 p. 259. Por. niżej rozdział V. — ⁸) C. Żyd. 32 p. 1056. C. Pr. 415 p. 2865.

Jeszcze pod koniec XVII w. utrzymywali oni handlowe stosunki z Grdańskim, jak np. Jan Sienkiewicz, łączyli się węzłami małżeńskimi z bogatszymi przemyskimi kupcami, tudzież ze szlachtą okoliczną, arendo wali stawy sąsiednie, jak strzałko-wiecki, kobyłecki i to za duże kwoty²) i znaczne fundusze przeznaczali na swoją farę.

Upadek dobrobytu mieszczan wszczął się, jak już wiadomo, równocześnie z epoką ruiny. Sami oni zaznaczają początek swej biedy w protestacji z 1660 r. skarżąc się z powodu wzrostu protegowanych przez starostów miejscowych Żydów, spowodowującego, jak twierdzili, ich zubożenie. Żydzi — mówią Stryjanie — coraz więcej współwyznawców swych do Stryja zaciągają i przyjmują i tak wiele ich naszło, że prawie wszystkie handle kupiectwu odjęli, z których przedtem mieszczanie pożytki miewali.

Jednem z najgłówniejszych źródeł dobrobytu mieszczańskiego był wspomniany wyżej handel trunkami a szynkowanie tychże dawało mieszczaństwu tak zamożniejszemu, jako też i drobniejszemu walny$ a bodaj czy nie jedyny dla tych drugich dochód — i jak pierwsi fabrykując w winnicach i browarach swych trunki dorabiali się fortun, tak drudzy żyli dostatnio z drobnej sprzedaży. Atoli około połowy XYII w. protegowani przez starostów Żydzi — skarżą się Stryj anie ²) — na zawstydzenie a wbrew przywilejom mieszczan poważyli się miody, likwory, piwa warzyć i szynkować — czem mieszczanom wyrządzili niezmierne szkody, które cierpią dotąd (1660 r.) doznając zniszczenia, ruiny i cierpiąc ubóstwo. Jeszcze dotkliwiej dawały się szynki te we znaki po przedmieściach na jurysdykcji wójta łańskiego.    V

Każdy z rady miejskiej lub urzędnik miasta miał ćwierć pola sobie wydzieloną na własny użytek. Z czasem powiększali oni ilość roli, pozakładali folwarki zwiększając dochody własne ze szkodą miasta i z krzywdą uboższej ludności.

Z chwilą zwiększonej biedy miasta, jak np. dnia 9. stycznia 1660 r. zastanawiano się na zgromadzeniu władz miejskich, przełożonych cechowych, obywateli miasta jako też

— 48 -i przedmieszczan, nad zaradzeniem złemu. Postanowiono pozostawić radnych i urzędników przy ich ćwierciach, ze względu na prace ich dla miasta ponoszone, postanowiono atoli, by każdy ponad ćwierć roli mający płacił podatek zarówno z przed-mieszczanami t. j. królewski i miejski, a tylko jedna ćwierć każdemu wolną ma pozostawać od tego różnego t. j. podwójnego podatku. Co do mieszczan role mających uchwalono, by tak samo jak i przedmieszczanie oddawali podatek, jednakże nie „zarówno“, ale według słusznego otaksowania przez urząd miejski i pospólstwo ¹).

Uczciwi przedmieszczanie sami nazywali się pospólstwem łańskiem, podlegali jednak w sprawach administracyjnych urzędowi miejskiemu, który zatwierdzał wszystkie ich prawne akty i uchwały. Gród był najwyższą instancją i zatwierdzał zarządzenia przedmieszczan, którzy przez swych delegatów brali też. udział w obradach rady miejskiej.

Parali się przedmieszczanie głównie rolnictwem. Nie może być przystojniejszy żywot, jeno rolą się bawić i z niej potrzeb sobie i domownikom dostawać, mówił Petrycy zarówno do stanu miejskiego jak i do szlacheckiego. Panował w Polsce pogląd zbliżony do fizjokratyzmu. Rolnictwo ceniono wysoko, jako czynnik wytwarzający dobra materjalne, przemysł zaś jako dodający wartości rzeczom, handel wreszcie jako pożyteczny, ale już w mniejszym stopniu, a zysk uważano tylko wówczas uprawniony, skoro odpowiadał świadczeniom ; zysk nadmierny, żądany niekiedy przez kupców, uważano za godny potępienia ²). Ale parający się rolą przedmieszczanie wcale nie zajmują się już handlem ani przemysłem i dola ich w początkach XVIII w. była ciężką, czego dowodem prośba ich do administratora starostwa stryjskiego w 1712 r. przez-nich na piśmie wniesiona,, którą w Dodatkach dosłownie podajemy³). Okazuje się z niej, że było podówczas ogółem tylko pięć przedmieszczan, jedni bowiem wymarli, drudzy się porozchodzili. Mimo to burmistrze coraz bardziej podwyższają im podatki t. j. symplę, jakkolwiek na przedmieściu chałupy i role pustką stoją, a pięciu pozostałych prosi o litość i miłosierdzie nad nimi, ubogimi. „Jak

*) Obacz w Dodatkach Nr. 14; "Wilkierz z d, 9. stycznia 1660 r. — ²) Gargas : Poglądy ekonom, w Polsce 77. — ³) Ob. Dodatki Nr. 20 i 23.

lustracja z 1764 r. wykazuje³) ciężył na nich zarówno jak i na mieszczanach obowiązek odwrócenia wody Stryja, wdzierającej się do miasta, a nadto odprawiali szarwarki przy reparacji młynów stawowych, grobli, naprawianiu dróg i t. p. w czasie potrzeby.

Główne wydatki miasta w dawniejszych czasach a także w XVII wieku szły na municje, jak bowiem komisja 1621 r. wykazuje, arenda gorzałki, która wynosiła 220 zł., a którą komisarze upatrując niebezpieczeństwa Rzptej, aby tern rychlej municję miasta dokończyć mogli, arendowali na lat trzy za tysiąc zł., stanowiła fundusz owych municji. Komisarze zaznaczyli, iż mieszczanie zaopatrzyli wały i inne wydatki pokryli, że dochód z ratusza 40 zł. z fularnią (piscarium) 4 zł. i resztę kasową 30 zł. obrócili na kontynuację rozpoczętych wałów i na armatę. Natomiast z wydatków innych zaznaczyła komisja wydatek na pensję plebana i organisty, podatki zamkowe od jatek miejskich, biskupszczyznę i owsy, razem 165 zł. 27 groszy od której to sumy kwartę płacił starosta.

Z miastami sąsiednimi żyją Stryjanie w zgodzie i w czasie ruiny wspierają żołnierzem swym napastowane przez buntownicze tłumy miasta jak np. Drohobycz, a raz tylko spotykamy Stryj w sporach z Doliną ⁴). Mieszczanie z tego ostatniego miasteczka, handlujący solą, występują przed królem o gwałtowne ich zatrzymanie na jarmarku w Stryju i wrzucenie do więzienia. Stryj anie tłumaczą się, że spełnili nakaz władzy starościńskiej tudzież miejskiej.

Co do charakteru miasta, jego zewnętrznego wyglądu, jak w ogóle w owych czasach, był on bardziej wiejski aniżeli miejski. Według tabeli konskrypcyjnej z 1795 r. było w mieście 225 domów, podczas gdy na przedmieściach górnem i dolnem, na łanach i na wójtostwie stało ogółem 470 domów, lepianek wiejskich słomą krytych, czyli, że na przedmieściach było dwa razy tyle domów aniżeli w mieście samem. Było też w mieście 444 familji żydowskich, podczas gdy na przedmieściach mieszkało ich tylko dziewięć³). W całem mieście chrześcijańskich familji było 641. Wiejski wygląd Stryja wypływa z liczby 430 wołów, używanych przy uprawio roli, podczas gdy koni ogółem w mieście było 164.

W parę lat później tabela konskrypeyjna podaje już 733 domów zamieszkałych przez 653 f&milji chrześcijańskich z 600 dziećmi, podczas gdy żydowskich familji było 457 z 1.324 dziećmi. W tabeli z 1800 r. mamy już i liczbę domowników i ogrodników z familjami poszczególnionych, których to było 465, podczas gdy suma mieszkańców wynosiła 4.658 głów. Procent narodzin u chrześcijan był wyższy aniżeli u Żydów, liczono bowiem u pierwszych 114, a żydowskich 32; natomiast zmarło chrześcijan 47, a Żydów 34, czyli, że liczba zmarłych u Żydów przewyższała liczbę narodzin. Tak było w 1800 r.

IV.

STAROSTWO. - BOGACTWO WŁOŚCIAN. - USIŁOWANIA FUN-DACYI SĄDOWNICTWA POWIATOWEGO. - STAROSTOWIE: PA-NIOWSCY, STADNICCY, SOBIESCY, SIENIAWSCY, PONIATOWSCY. —

ZAMEK.

Powiat stryj ski o klimacie zimnym wilgotnym należał też do najmniej zaludnionych w całem dawnem województwie, bo tylko cokolwiek gęstszą miał ludność aniżeli kołomyj ski. — Szlachta na wiszeńskich sejmikach mówi o glebie tamecznej nieurodzajnej, jako położonej w górach stryjskiego traktu¹). W XVI w. jak obliczył Al. Jabłonowski było w całym powiecie na 70 wsi, w tern 32°/₀ królewskich, jedno tylko miasto Stryj na 32-3 mil kwadratowych ²). Łanów ogółem było w powiecie pod uprawą 595 czyli 18-5 na milę kwadratową ludności wiejskiej 7.140 czyli 221 na milę.

Starostwo ³) rozciągało się na przestrzeni 17*78 mil kwadr. Obszar ten, z jednej strony żydaczowskim, z drugiej Samborskim powiatem a od południa skolską dzielnicą powiatu stryjskiego odgraniczony, przepływa rzeka Stryj w średnim i dolnym biegu. Dóbr gniazdowej drobnej szlachty było siedm na 37 ogółem szlacheckich, należących do Stadnickich z Dołhego, do Nagwazdanów Stańkowskich, Bratkowskich, Kłodnickicli i t. d., wsi zaś królewskich było 21, ale tylko Łysiatycze z siedmioma wsiami, obejmujące północno-wschodni narożnik powiatu i 3*5 mil kw. nie były zastawem objęte ; liczyły zaś 375 gospodarstw na 102 dworzyszczach. Inne wsie, w liczbie 14, wraz z Stryjem były pod zastawem, a na jedną taką wieś przypadło 9*33 łanów, będących pod uprawą żyta, owsa i prosa ⁴).

b AGZ. XXI p. 302 r. 1659. - ²) Źródła dziejowe XVIII 2. —

³) Ibidem p. 226. — *) Żereła I p. 177.

dnicą za sto kóp groszy, podczas gdy z łąkami w sąsiednich powiatach, jak lwowskim lub przemyskim, trzeba było znacznie więcej zapłacić x). Toż nie rola ale lasy stanowiły w owych czasach główne źródło bogactwa tak szlachty jakoteż i włościan stryjskiego powiatu. W szczególności bory dębowe ukrywały w sobie skarby nieprzebrane obfitując w polany, połoniny sposobne do wypasu wołów i owiec, niemniej jak dostarczając żyru żołędziowego do wypasu nierogacizny, wreszcie pożytku dla pszczół. A były bory te tak olbrzymie, że 1570 r. dzierżawca Łysiatycz, Mikołaj Trzebieński, z lasów królewskich okolicznych ściął samych dużych dębów dziesięć tysięcy, niemówiąc o niezliczonej ilości innego budulcowego drzewa, o co go oskarżał ówczesny starosta stryj ski, Mikołaj Sieniawski⁵ 6). Toż ze źródła tych dochodów leśnych, t. j. z pozwolenia dawanego za nom na zakładanie barci, na wypas wołów, owiec i nierogacizny t. zw. żerowizny ciągnęli zyski niemałe król i starostowie, pobierając dań pszczelną, wieprzową, baranią i to od najdawniejszych czasów, co zresztą przyznawała sama szlachta w trzecim dziesiątku XVI w. z poddanymi swymi, jak Bratkowscy, Braniccy, Kłodniccy, Lenartowiczowie, Lubienieccy ⁷). Jeszcze w XVIII w. lasy jak Zawadowskie, dalej stawiska, łąki wśród polan leśnych się rozciągające stanowią w stryj-skiem podstawę gospodarstwa, dostarczając кагщу na wypas

Rola uprawna była też tańszą aniżeli w innych powiatach; i tak w 1465 r. zakupuje Zaklika Tarło w Koniuchowie pod Stryjem ośm łanów wraz z łąkami w Raj łowię nad Kło-

za takąż przestrzeń roli

opłatą szlachcie i ich włością

— 53 -

wołów i owiec, niemniej jak i wosku i miodu z barci pszczelnych w lasach¹).

Augusta III sto kilka-

za

Bogactwem szlachty zarówno jak i wieśniaków było bydło. Wiemy z rekwizycji wojskowych, które, jak wiadomo, ciężarem swym przygniatały zwłaszcza XVII w. dobra koronne, i jak w ogólności w całej Europie zarówno dzierżawcom jakoteż i wieśniakom ciężko dawały się we znaki, że włościanie Sty-niawy, Synowódzka posiadali po dwie i trzy pary wołów, po pięć krów i tyleż jałowic, owiec zaś i sto sztuk na jednego przypadało²). W samym zaborze inwentarza żywego wojsko wybrało w 1610 r. w siedmiu wsiach starostwa 30 tysięcy zł. p. a pod koniec wieku tego 1697 r. z trzynastu wsi wybrano już górą sto tysięcy zł. p. Były wsie tak bogate, jak Synowódzko Wyżne i Niżne, że z dwóch tych podgórskich wiosek wybrano kwotę 16.561 zł. p. stanowiących w owych czasach poważny już mająteczek — a takich przykładów mamy w księgach sądowych sporo, włościanie bowiem, a właściwie dzierżawcy, po każdorazowej rekwizycji i stacji żołnierskiej wnosili skargi z powodu ucisku wojskowego, przedkładając całe regestra wyrządzonych szkód ich poddanym. Toż zbiegostwo z dóbr stryj-skich zamożnego względnie włościaństwa było bardzo rzadkie. Opieka starostów otaczała i chłopków całego powiatu powagą swą, a starostwo dostawało się w ręce rodzin, troskliwych o dobro tak dzierżawców jak i ludu, toż nigdy nie działy się tutaj gromadne opuszczenia wiosek przez chłopów, jak to się zdarzało za ucisku saskiego w sąsiedniej samborszczyźnie. "YV tej bowiem Sasi za obu Augustów w tak dewastujący sposób gospodarowali wbrew konstytucjom 1703 r. i paktom z królami t. zw. conventa, że dwoistą hibernę prywatnie nakładaną i to po kilkadziesiąt tysięcy, tudzież tynfami saskimi do tego stopnia rozpaczy ludność doprowadzili, iż jak się skarżyła szlachta tameczna na sejmikach wiszeńskich, dziesiąt tysięcy włościan opuściło ten powiat idąc na Wołoszczyznę, a miejscowości o gęstej nieraz ludności pozarastały

9 Fas. C. C. Żyd. 52 p. 418. C. Pr. 553 p. 2087. Co do barci obacz Metr. Kor. księga 142 p. 126 pozwolenie użytkowania z lasów starościńskich dane 11. lipca 1598 podstaroście stryjskiemu Stanisławowi Kassow-skiemu sine detrimento arborum pro apibus valentium. — ²) Rekwizycja z 1605 r. przez starostę przem. Adama Stadnickiego zarządzona.

— 54 —

lasami¹). Ustały tam w zupełności wiece, podczas kiedy gromady w stryjskiem za pozwoleniem władzy starościńskiej lub patry-monialnej je odprawiały i dochody z kar sądowych starostom składały. Toż starostowie troszczą się o zwolnienie ludności wiejskiej od danin uciążliwych, jeszcze z czasów ruskiego prawa pochodzących, jak np. od odumarszczyzny, którą niektóre wsie jak Uhersko i Hurnie²) do 1533 r. opłacały, w którym to roku zapewne za radą i poparciem starostów zostały uwolnione, z nadaniem prawa sprzedawania i kupowania ziemi na prawie wołoskiem, używania lasów i łanów im wyznaczonych.

temsamem najwyższe i niezależne od

Starali się też starostowie stryjscy o podniesienie powiatu, a mianowicie usiłując ufundować jurysdykcję powiatową. Ziemia przemyska liczyła kilka powiatów jak: przemyski, drohobycki, Samborski, stryjski³) i przeworski; z tych tylko pierwszy i ostatni otrzymały jurysdykcję powiatową ziemską; grodzką zaś obejmował przemyski starosta wszystkie powiaty. W XV atoli wieku, o czem już wyżej wspomniano, usiłowały powiaty oderwać się od scentralizowanej później w Przemyślu jurysdykcji, a usiłowania te trwały, jak obaczymy, przez dwa wieki. Co do Stryja przypuścić można, że i tutaj przed zaprowadzeniem prawa polskiego urzędował obok starosty i pod jego władzą będący powiatowy sędzia, jakim był np. w Drohobyczu w początkach XV w. pan Fil ⁸). Po wprowadzeniu prawa polskiego 1435 r. powiat włączono do jurysdykcji ziemstwa przemyskiego, tworząc dla wszystkich powiatów ziemi przemyskiej jeden sąd ziemski, sprawy sądowe szlachty całej tej obszernej ziemi rozstrzygający. Starostowie miejscowi owych powiatów, którzy niezawodnie mieli pod swą władzą owych dawnych sędziów powiatowych starostów przemyskich zajmowali stanowisko w powiecie, utracili

przy tej reformie 1435 r. na znaczeniu. Staraniem ich było pozostać przynajmniej przy sądownictwie grodowym t. j. przy czterech artykułach grodzkich, o których rozstrzygał według ustroju polskiego sądownictwa starosta w grodach, tak zwaną wieczność mających. Starostowie atoli przemyscy zaprzeczali owym starostom powiatowym jurysdykcji grodzkiej nawet kresie owych czterech artykułów i pociągali ludność całej ziemi do swego wyłącznie sądownictwa, starostów owych powiatów uważając za zwykłych dzierżawców królewskich, z jurysdykcją wyłącznie rozciągniętą nad włościanami wiosek dzierżawionych od króla, jaką wykonywali i inni dzierżawcy lub ziemianie nad swymi poddanymi. Stryjscy starostowie, jak Zaklika Tarło, Jursża Chodorowski, Andrzej Ossoliński, następnie Parnowscy, starali się utrzymać przy jurysdykcji grodzkiej, a gdy Mikołaj Kmita, starosta przemyski, zabronił tym ostatnim jej wykonania, oskarżyli go przed królem¹). Utrzymali się jednak pierwsi na skutek rozstrzygnięcia królewskiego przy swojem. Odbywały się tedy kadencje sądowe w Stryju ²) i to zarówno sądów grodzkich jakoteż i ziemskich a sejm lubelski z 16. lutego 1484 r. na skargi ziemian stryj skich a następnie i król Aleksander przywilejem swym z 14. marca 1504 r. potwierdzili ów przywilej króla Kazimierza Jagiellończyka, na podstawie którego jurysdykcją jedną i drugą odprawowano w Stryju³).

w za-

Powiat wybija się w ziemi przemyskiej pod koniec XV w. na naczelne, wśród innych, stanowisko, tak dalece, że król rozsyłając wici w 1502 r. do ziemi przemyskiej, każe je wręczyć tylko w dwóch powiatach w przemyskim i stryj skim⁴). Mimo taki przywilej i odrębne sądownictwo podlegał starosta stryj ski w zakresie swej jurysdykcji zwierzchniczej władzy starostów przemyskich. Znany jest przypadek z 1516 r. zaniedbania w wykonaniu zakresu jurysdykcji przez sąd grodzki stryj ski popełnionego, któreto prostuje starosta przemyski, jako generalny całej ziemi⁵). A takich zaniedbań w sądownictwie

b C. Prem. 16 p. 69; 1463 r. 13. stycznia w Radomiu nadany przywilej. — *) AGZ. XVIII zap. N. 4194 z 1503 r. — ³) Arch. Sang. I N. 127 potwierdzenie króla Aleksandra. Ob. także C. Pr. 16 p. 19. — ł) Metric. Summar. III N. 316. — ⁵) Commissa autem negligentia officii (castr, striensis) nos tanquam capitaneus generalis in talibus faciemus, que licent officio nostro.... C. Prem. V. p. 694. cf. 693.

stryj skiem musiało być sporo, skoro wiemy, że nawet mieszczanie stryjscy skarżą się z powodu niedostatków jurysdykcji swego grodu, od którego wyroku nie przyjmują, a podstarości tameczny posyła do podstarościego przemyskiego z prośbą nie rozszerzenia wiadomości o tern zajściu odrzucenia wyroku, zaklinając go na przyjaźń obydwóch starostów, stryjskiego i przemyskiego¹). Starostą stryjskim był Auktus Paniowski (i bracia) z którym mieszczanin stryjski Marek, mający równocześnie sprawę przed samymże królem nie przyjął właśnie z tego powodu naznaczonego mu na zamek stryj ski terminu ²), z którego to faktu wysnuć należy wniosek o niezadowoleniu mieszczan ze starosty, a może raczej z jego organów, którymi się wyręczał przy wykonywaniu swej jurysdykcji. Pomiędzy Kłodni-ckimi, z których jeden Stanisław był sędzią stryj skim, a Parnowskimi starostami zachodziły takie zwady, że król 1512 r. był zmuszony na wniosek starosty przemyskiego nałożyć 400 grzywien załogi, by zapobiedz skutkom niezgody ⁸). Także i od innych stanów wychodzą skargi przeciwko staroście, a raczej starostom, jak np. w 1518 r. przeciwko Auktowi, Janowi, Jandzie zwanemu Jakóbem i Jerzemu Parnowskim o nadużycia, a mianowicie co do zeznania dotyczącego dóbr Kropiwniki, złożonego w aktach grodu stryj skiego na rzecz sług starościńskich, Raszków ⁴). To pewna, że ziemianie nie byli zadowolnieni z jurysdykcji starostów stryjskich⁵) podobnie jak nimi nie byli ziemianie Samborscy z jurysdykcji własnych starostów, że już w 1524 r. król na prośbę ziemian Samborskich z jurysdykcji starostów tamecznych ich wyjął, przyłączając ich do starostwa przemyskiego ⁶). Jakimi pobudkami kierował się wielki polityk, wyłuszcza nam przywilej Samborski podnosząc, że rozchodzi się tutaj o ważną sprawę jedności jurysdykcji, jaka była w dawnych czasach, aby w całej ziemi przemyskiej jeden był gród

') C. Pr. 4 p. 159 z 27. lutego 1509. — ²) C. Pr. 6 p. 715. — ³) Wierzbowski Matric. Sum. IV N. 1659. — ⁴) C. Pr. 6 p. 143. — ⁵) Feliks Auktus z powodu „złego zdrowia“ musiał ustąpić ze starostwa. Rezygnował je na rzecz brata Jerzego Paniowskiego w 1524 r. i rzecz ciekawa, szlachta z Krechowic i Hoszowa a więc Krechowieccy i Hoszowscy oskarżają go przed królem o zmuszanie chłopów z tych siół do tłok, do zbiórki siama i t. d. Ob. Matricularum Summaria pod 1524 r. — ⁶) C. Pr. 17 p. 295 przywilej z 9. maja 1524 r.

wieczysty, w którymby sądzone były sprawy z czterech artykułów starościńskich wynikające. Mimo to jeszcze w 1559 r. sąd grodzki Samborski, załatwia sprawy sądowe; do aktów wnoszą ziemianie rozmaite protestacje, słowem, rozdzielono znowu w przemyskiem jurysdykcję grodzką¹). I w starostwie stryj skiem trwa dalej spór z przemyskimi starostami o sądownictwo grodzkie. Starosta przemyski Piotr Kmita pociągał ludność powiatu stryj skiego przed swój sąd grodzki, Jan z Pali iowa wnosi skargę przeciwko niemu o nieprawne przywłaszczenie sobie jurysdykcji²). Opierał się Parnowski na owych wyżej wspomnianych trzech przywilejach, Kazimierzowskim, lubelskiego sejmu i króla Aleksandra³), i sprawę znowu odesłano do króla, który jednak na prośbę posłów ziemi przemyskiej, ze względu, że powiat stryj ski do przemyskiej ziemi należy, wyjął tychże z pod jurysdykcji stryjskiej, a nakazywał odpowiadać przed sądem grodu przemyskiego ⁴). W taki sposób sprawa o jurysdykcję grodzką została rozstrzygniętą na sejmie krakowskim w 1527 r. W trzy lata później Parnowscy postarali się o przywilej królewski z 9. maja 1530 r., na mocy którego król uwalniał ich od jurysdykcji grodu przemyskiego, do którego powiat stryj ski należał, a oddawał ich pod jurysdykcję grodu lwowskiego⁵). Natomiast kadencje sądu ziemskiego przemyskiego prawdopodobnie odbywały się w Stryju, albowiem jeszcze w' 1607 r. domaga się szlachta na sejmiku wiszeńskim, aby trzecie roki przemyskie tamże (t. j. w Stryju) po przeworskich we dwie niedziele odprawowano ⁶). Toż w latach 1512 do 1550 spotykamy w Stryju sędziego ziemskiego stryj skiego Stanisława Kłodnickiego, osiedlonego w powiecie tym ziemianina, który 1546 r. wieś swą Uliczno odstępuje królowi w zamian za posiadłości ziemskie w lwowskim, a wespół z rodziną swą tak zacięcie wiedzie spory ze starostami stryjskimi Parnowskimi, że 1512 r. król naznaczając wysoką załogę tamuje tę niezgodę

‘) Ter. Pr. 19 p. 311. — ²) C. Pr. 16 p. 70. — ³) Ibidem p. 68 inn. — ⁴) Arch. Sławuckie V N. 146 cum nuntii terre premisliennis in present! conventu generali constituti, questi essent omnium nobilium terre Pre-misliensis nomine.... Ter. Prem. 9 p. 728. C. Pr. 16 p. 153. — ⁵) Matr. Sum. IV. N. 5673. Zdaje się, że ustąpienie administracji starostwa przez Aukta na rzecz Jana i Jerzego Parnowskich stoi w związku ze sprawą owej jurysdykcji. Ob. Ib. N. 4424. — ⁶) AGZ. XX N. 80 a. 8.

powiatową ¹). W czasach owych, jak się z ksiąg Metryki por., dowiadujemy, kancelarja królewska rozpisywała wici zarowno do ziemian przemyskich jak i do ziemian stryjskich.

na

na

Starostom stryjskim nie udało się stworzyć ze Stryja centra ziemskiego, mogącego współzawodniczyć z Przemyślem. Co prawda, nie zależało im tak bardzo na wzroście miasta, ile spotężnieniu swej władzy przez powiększenie zakresu jurysdykcji i objęcie nią całego powiatu. Nie ulega wątpieniu, że-skutek tych starań starościńskich miasto korzystało, rosło, zwiększało siły swe przemysłowe i handlowe tak, że nawet współzawodniczyło z innymi starszemi miastami powiatu, jak Samborem. A jednakże tak mieszczanie, jak szlachta, jak wogóle cała ludność powiatu, widocznie nie życząc sobie zwiększenia władzy starościńskiej sprzeciwiła się ich staraniom, i ostatecznie ziemianie przez swych posłów sparaliżowali te dążenia.

Wspomniany wyżej starosta, Zaklika Tarło, należał do⁹ opozycji w czasach Władysława Warneńczyka, albowiem stał na czele rycerstwa dążącego do decentralizacji władzy skarbowej w Bzptej. Gdy na zjeździe w Sieradzu, w listopadzie 1437 r. uchwalono objąć zarząd skarbowości po województwach, szlachta województwa ruskiego zebrana na swym zjeździe w rok później ²) i to pod przewodnictwem Jana arcybiskupa lwowskiego i Wincentego Szamtulskiego generalnego starosty lwowskiego uchwala oddać skarbowość województwa w ręce wojewody ruskiego i podkomorzego przemyskiego, a uchwałę podpisuje Tarło, starosta stryj ski, obok innego rycerstwa.

Jakie było stanowisko Stryja i ziemian powiatu wobec konfederacji Lwowa z ziemianami województwa, zawiązanej 1464 r. przeciwko wojewodzie swemu Andrzejowi Odrowążowi nie jest znane; przypuszczać można, że skoro stryjscy starostowie, jakby to z ich udziału w 1488 r. w zjeździe pod Lwowem wnioskować należało, byli za samorządem prowincji i ziem-stwa, że przeto byli tem samem przeciwnikami Odrowąża,

dążącego do ześrodkowania w swym ręku władzy nad województwem i ukrócenia przywilejów wszystkich stanów.

Wierzycielami królów byli późniejsi starostowie stryjscy a zarazem i żydaczowscy, wspominani już kilkakrotnie Parnowscy. I tak w Metryce Koronnej pod 1484, 1487 i 1490 r. czytamy o długach króla zaciągniętych u Paniowskich. Zapisano też pod 1607 r. że na obwarowanie Kamieńca Podolskiego Paniowscy Auktus, Jan, Jerzy i Jakób starostowie żydaczowscy i stryj scy pożyczają tysiąc zł. ubezpieczonych na dobrach starostwa stryj skiego Łysiatyczach, Stryjańcach i Kawczym Kącie. W kilkanaście lat później pierwszy z Paniowskich za pozwoleniem królewskim z powodu braku zdrowia ustąpił swe prawa do starostwa i sum zapisanych braciom Jerzemu i Janowi¹). Był to ród rycerski, dziedziczni panowie Tyśmienicy, palonej przez Tatarów, Turków i Wołoszę. Wynagradzając te straty pozwolił król 1513 r. wybierać Parnowskim cło i jarmarczne opłaty w tejże Tyśmienicy.

Pod koniec stulecia XV odznaczył się z tej rycerskiej rodziny Godziembów Feliks z Paniowa kasztelan lwowski, dowódca siły zbrojnej od wschodu broniącej kresów polskich przed napadami tatarskimi. Starostwa stryj skie i żydaczowskie były już w czasach Jana Olbrachta w ręku braci Aukta Parnowskiego, mianowicie Jana, Władysława, Jakóba i Dersława²). Dwaj pierwsi z wymienionych odznaczyli się w wojnach tegoż króla w szczególności w wyprawie bukowińskiej 1497 r. służąc mu z dostatniem wojskiem. Nie wszystka szlachta ze starostwa ich pochodząca spełniła obowiązek służby w pospolitem ruszeniu, z którego to powodu król skonfiskował dobra Rożnia-towskich, Chodorowskich, Michała Daniłowicza, nadając je Janowi z Paniowa, dalej Bratkowskich z Bereźnicy, Kruszelni-ckich, Siemiginowskich, Swaryczowskich, Witwickich, Strutyń-skich nadając je Auktowi. Jakkolwiek wyroki królewskie za niesprawowanie służby wojennej nie były ściśle wykonane i wielu zasądzonych usprawiedliwiło się z omieszkania wyprawy bukowińskiej, jednakże majętności Paniowskich urastały

⁷) Matric. Sum. pod 1424 r. 6. lutego tudzież księgi Metryki kor. 14 p. 75 i księga 15 p. 68.-2) AGZ. XVIII zap. 2447; XIX zap.. 3022. Metr. Sum. II N. 910, III N. 2072.

konfiskatami a także i z innych, źródeł jak z ceł, myt, salin, rud żelaznych, budząc zawiść ku nim tak ze strony magnatów jakoteż i szlachty¹). Jako starostowie stryjscy mają Paniowscy pod swym zarządem podatki i opłaty składane królowi przez szlachtę podgórską w naturze, jak np. dań z baranów, którą to ziemiaństwo już w XYI w. wzbraniało się uiszczać i popadło w zatargi ze swymi starostami²). Już 1505 r. są Paniowscy bardzo majętni, Wacław np. posiadał starostwa : stryj -skie, żydaczowskie, dolińskie, piotrkowskie i Czorsztyn w zastawie od króla, które to królewszczyzny pozwala król braciom z rąk zastawców wykupić.

Z mieszkańcami Stryja są Paniowscy w zgodzie; w początkach jednak XYI w. nastają już oni na umniejszenie dochodów miasta, czemu jednak sprzeciwiają się z dobrym dla siebie skutkiem Stryjanie. Na ich bowiem skargę nakazał król Zygmunt I mandatem z 1512 r. Jerzemu i Jakóbowi Parnowskim szanować prawa Stryj an tak co do warzenia piwa owsianego jak i co do zacieru w młynach królewskich stryjskich, za opłatą miary zwykłej od korca i to nie z czubkiem mierzonego ale ściśle strychowanego³). Zresztą są Paniowscy demokratycznie usposobieni, oni to bowiem wespół z współherbowcem swym a sędzią lwowskim Węglińskim przyjmują do herbu swego Godziemby : Jana z Sącza, co prawda męża w książkach obczytanego i cnotą jaśniejącego, jak to opiewa dokument no-bilitacyjny zachowany w księgach Metryki Koronnej.

W księgach tych posiadamy szereg dokumentów objaśniających ich działalność gospodarczą i potęgę finansową, ich zapobiegliwość o wyszukanie nowych dochodów dla Rzptej jak np. odkrycie rud za Szaflarami 1507 r., jak troskę o podniesienie fortecy Kamieńca Podolskiego i t. p. Po śmierci Jakóba Kaniowskiego, wdowa po nim Elżbieta z Felsztyna, toczy spory ze szwagrami Feliksem Auktem, Janem, Jerzym Paniowskimi z powodu wyciśnięcia jej z dóbr męża żydaczowskich, stryjskich, dolińskich, Tyśmienicy i t. d. We dwa lata później Feliks

’) Ter. Hal. 7 p. 752 wyrok w sprawie z Ottonem z Chodcza wojewodą ruskim z 1516 r. Ter. Hal. 11 p. 400 w sprawie z sędzią z. łialic. 1529 r. — ²) C. Pr. 13 p. 199 z 1536 r. sprawa z Mikołajem Blizińskitfi. — ³) Mąndat z 8. marca 1512 r. w potwierdzeniu Zygmunta III. Obacz Dodatki Nr. 11.

— 61 —

zarazem

Auktus zmuszony złym stanem zdrowia do zrzeczenia się z administracji starostwa żydaczowskiego na rzecz Jerzego otrzymał konsenz królewski do zrezygnowania, z zapisanych sobie na tych starostwach sum, na rzecz braci Jerzego i Jana.

zwane

się w

lejami miasta, jak to senatorowie stwierdzili w swem przedłożeniu królowi 1667 r. na sejmie piotrkowskim. Król ze względu prawa miasta, położonego na rubieżach państwa, aby tern lepiej ufortyfikować się mogło, przywrócił te wszystkie naruszone przywileje, zabronił też przyjmować Żydów do miasta i pozwolił na przysługującą mieszczanom apelację od wyroków miejskich do magistratu lwowskiego ²).

Starostwo stryj skie przechodzi z rąk Parnowskich do Andrzeja Barzego z Odnowa, potem do rąk hetmana Jana Tarnowskiego, za którego rządów pojmano w Stryju Tomszę i odesłano do egzekucji do Lwowa x). Od Jana Tarnowskiego w 1559 r. przeszło starostwo stryj skie do syna tegoż hetmana Krzysztofa kasztelana wojnickiego. Tarnowscy nie odznaczali się zbytnią przychylnością dla mieszczan, odebrali Stryjanom łąki Łazami powstałe z korczunków własnymi siłami mieszczan uskutecznionych. Niedozwalali oni mieszczanom użytkowania z lasów starościńskich, zwłaszcza w kierunku Drohobycza się ciągnących, natomiast zmuszali do dawania podwód, zakładali jatki rzeźnicze starościńskie i dawali pozwolenia na osiedlenie mieście Żydom. Co wszystko było niezgodne z przywi-

na

Pozostało jeszcze wiele innych spornych punktów pomiędzy miastem a starostami, które sejm lubelski 1669 r. lustratorom delegowanym rozstrzygnąć polecił ³). Ci zbadawszy spory na miejscu, przywileje miejskie i t. p. wydali 10. października 1570 r. dekret przychylny dla mieszczan. Zabronili staroście mieszać się lub paraliżować jurysdykcję miejską, tylko w sprawie ciężarów i czynszów należących do grodu, tudzież w sprawach rządu i obrony miasta, podlegało ono rozkazom starosty. I tak np. gdyby wyprawa skierowaną była przeciwko Węgrom, natenczas

0 Zimorowicz, Kronika Lwowa p. 131. — ²) Przywilej Zygmunta Augusta z 6. czerwca 1567 r. Dodatki Nr. 5. Por. takiż przywilej z 30. marca 1618 r. Dodatki Nr. 11. Zauważyć jednak należy, że 1563 r. na sejmie piotrkowskim potwierdził król przywilej lokacyjny króla Jagiełły z 1431 r. ad praeces civium et intercessionem Christofori comitis in Tarnów. Dok. w Metryce Koronnej. — ³) Dodatek Nr. 6.

i to raz w rok mieli mieszczanie obowiązek dostarczenia staroście trzydziestu pieszych na tę wyprawę, którą im obwieścić miał tydzień przed terminem. Dawanie podwód na Węgry bez pieniędzy nie ma być na nich wymuszane. Nie śmie też starosta arendowaó szynki Żydom, a kontrakt przez niego z Żydem Jakóbem zawarty kasuje się. Mieszczanie opłacają w młynach od każdego zboża, od słodu tylko dziesiątą miarkę. Miasto składa rachunki zawsze przed starostą i nowo obranym urzędem i nie może bez zezwolenia starosty naprawiać ani zarządzać fortyfikacji, jak np. naprawy parkanów i t. p. Co do rachunków nie może wstawiać w nie nadzwyczajne wydatki, jak na uczty, bankiety na niepotrzebne procesy, mające li tylko pieniactwo na oku.

Mimo takie rozstrzjrgnięcie starostowie stryj scy, następcy Tarnowskich ’) jak Stanisław Starzechowski bohater wojen moskiewskich w 1578 r., jak Hieronim Filipowski 1585 r. toczą spory z miastem o pustoszenie lasów starościńskich. Widocznie mieszczanie nadużywali swych przywilejów, podczas gdy starostowie bronili rządnej w lasach gospodarki.

Wnet potem przechodzi starostwo do rąk Mikołaja Sie-niawskiego syna wojewody ruskiego i hetmana wielkiego koronnego tegoż samego imienia ¹⁰ 11). Tak przeto w drugiej połowie XVI w. podobnie jak pod koniec XV w. starostwo dostaje się znowu w ręce rycerskiej rodziny broniącej kresów ; syn bowiem hetmana wielkiego koronnego był hetmanem polnym koronnym, a i na tegoż kamieniu grobowym śmiało można było pomieścić słowa, które czytamy na brzeżańskim epitafium ojca: hoc vigilante Russia felix hostibus a cunctis undique tuta fuit. Obrona ta jednak kresów, ta czujność z jaką Ojczyźnie

— 63 —

służył, a o której napis na nagrobku wspomina, wymagała wielkich nakładów i podobnie jak ojciec, wiedział i syn dobrze, że hetmanowi do wojny najbardziej potrzeba chleba. Chleb zaś po wszystkie czasy wymagał dużo pieniędzy. Stąd jego zakusy co do pędzenia wódki, wyrobu piwa, arendowania szynków Żydom w Stryju i pod Stryjem, urządzania jarmarków i składów towarów w starościńskim Synowódzku i to wbrew przywilejom miasta i na szkodę mieszczan, którzy też najgorliwiej w obronie swej wystąpili. Postarali się o komisję, która też zbadawszy sprawę dała temsamem podstawę do wyroku króla Stefana z 23. czerwca 1578 r. zabraniającego starostom tych i podobnych nadużyć przez starostę wyrządzanych na szkodę miasta.

Po Sieniawskim, kasztelanie kamienieckim, dostaje się starostwo w ręce Andrzeja z Tenczyna (1592 r.), a już w parę lat później w ręce kasztela kaliskiego Adama Stadnickiego, który przez lokacje pustek podnosi gospodarstwo rolne i dochody królewskie z górskiego swego starostwa¹). W 1615 r. Adam Stadnicki, jako wojewoda bełzki, na podstawie zezwolenia królewskiego odstąpił starostwo stryj skie synowi swemu Hieronimowi¹). Z aktów cessji dowiadujemy się, że odstąpił ojciec synowi ogółem 19 wsi starościńskich, w których tylko 5 było o folwarcznych gospodarstwach, mianowicie w Styniawie, Dulibach, Horniach, Wowni i Wowieńce, pięć młynów, dwa w Styniawie Górnej i Dolnej, po jednemu w Daszawie, w Po-buku i Dołhem i fabryka rudy żelaznej w Daszawie.

Przypuszczać można, że i Stadniccy nastawali na uszczuplenie przywilejów i praw miejskich i że owe potwierdzenia rozlicznych praw i swobód miasta w czasach ich rządów jak np. przywileju z 23. kwietnia 1603 r., 9. kwietnia 1589 r. i 30. marca 1618 ³), są także świadectwem przezorności i gorliwości mieszczan w obronie praw miejskich. Prawdziwość przypuszczenia uzyskujemy w rewizji na zamku stryjskim w myśl konstytucji sejmowej i mandatu królewskiego 9. sierpnia 1621 r. odbytej. Dowiadujemy się z niej, że już po lustracji 1617 r. starosta wystąpił z jakąś przeciwną prawom miasta ordynacją

*) C. Pr. 444 p. 2399 lokacja Rybnika z 1595 r. — ²) Ter. Prem. 82, akt z 20. października 1615 r. cf. C. Pr. 76 p. 646, 648. — ³) Obacz Dodatki Nr. 11.

a to w zamiarze zmniejszenia jurysdykcji prawa niemieckiego. Zarządził on bowiem, by od wyroków miejskich nie szła apelacja do wyższego prawa lwowskiego, jak to było dotychczas, ale do zamku stryj skiego. Mieszczanie zanieśli zaraz protestację przeciwko takiemu żądaniu i to aż na zamek czerski, a komisarze Jerzy Dzieduszycki,. Jan Glinka sekretarz królewski, odprawiając rewizję praw i dokumentów miasta oświadozyli, że od wyroków sądu radzieckiego i wójtowskiego nie ma iść do starosty apelacja.

Przed tąże komisją wnoszą też mieszczanie zażalenia na nadużycia starosty z powodu zabrania siłą przez zamek młyna zapłatyńskiego, gruntu z sadzawką i blichem, zakładania szynków na podzamczu i po wsiach tuż pod miastem, mimo, że na milę w obwodzie miasta szynki być nie mają, z powodu pozwolenia Żydom dawanego na mieszkanie w mieście, lubo do tego prawa nie mają, z powodu przymuszania rzeźników do bezpłatnych robót na zamku i zabraniania mieszczanom wolnego używania lasów. Tylko w 1630 r. dochody starościńskie przez lustratorów województwa ruskiego zostały nieco zwiększone i to na niekorzyść miasta, albowiem z grzywien urzędu wójtowskiego „po dwa grosze zdawna do skarbu zamku należące“ do tegoż włączyli, przeciwko któremu to zarządzeniu mieszczanie założyli protest¹).

Król Zygmunt III nadał starostwo stryj skie hetmanowi polnemu Stanisławowi Koniecpolskiemu, który 1624 r. za zezwoleniem królewskiem odstąpił je bratu Krzysztofowi chorążemu koronnemu, a którego król Władysław IV w 1638 r. potwierdził w posiadaniu starostwa już jako wojewodę bełzkiego. Dobry gospodarz bronił Koniecpolski granice starostwa od sąsiadów Stadnickich z Hołobutowa i w naj krytyczniej szych dla województwa ruskiego czasach posiada jeszcze 75 łanów uprawianych przez włościan starościńskich²). Zwolna powraca za jego rządów ludność na dawne osady, buduje się; starosta odbudowuje młyny, zakłada folusze, piły, koreczniki w Dobrzanach, Koniuchowie — zawsze jednak w dziesięciu wsiach 1660 roku, obliczono około sto łanów pustych, a tylko 92

!) C. Pr. 349 p. 1899. — ²) C. Prem. 372 p. 1573. C. Prem. 374 p. 1946. AGZ. XXI X. 10 a. 2. Co do procesów ze Stadnickimi C. Prem. 377 p. 294, 311.

uprawianych przez dawnych, jakoteż nowo sprowadzonych włościan ¹). Mimo usilne starania Krzysztofa Koniecpolskiego najbogatszego na

kresach magnata dochody starostwa stryjskiego

spadają, albowiem 1655 r. wynoszą one 30.917 zł. w następnym 23.463 zł., a w 1657 r. już tylko 19.350 zł.²).

Z mieszczanami stryjskimi żyje starosta w zgodzie. Zauważyć jednak należy, że mieszczanie, czy to z nieufności do urzędników, którymi się wojewoda bełzki posługiwał, czy to z innych powodów w tych latach wojen i ruiny postarali się u króla Jana Kazimierza o potwierdzenie ich przywileju Zygmunta III z 1618 r. potwierdzonego przez Władysława IY z 1633 r. a broniącego miasta od nadużyć starostów, względnie urzędników starościńskich. Postarali się też o mandat królewski do starosty z upomnieniem, by miasto i mieszczanie przy swych nabytych prawach byli zachowani⁸).

Po śmierci wojewody bełzkiego, przywilejem z 7. kwietnia 1660 r. nadał król Jan Kazimierz starostwo stryjskie chorążemu koronnemu Janowi Sobieskiemu⁴) w nagrodę za „heroiczne jego

9 c. Pr. 1070 p. 495. C. Pr. 1069 p. 942 cf. C. Pr. 1069 p. 948. —

²) O. Żyd. 118 p. 78. Mieli też starostowie dochody z pozwolenia na zbory czyli wiece ze wsi starostwa. I tak w 1698 r. chłopi z Dobrzan opłacali 200 zł. czyli dawali cywki alias deski w tej sumie. Chłopi z Steniawy niżnej za zbór roczny, sami pomiędzy sobą się sądząc dają 80 zł. władzy patrymorialnej. Wiece te, zwane także rugami, utrzymują się do połowy 18 wieku, oparte na zwyczaju i potrzebie. — ³) Przywilej z 26. maja 1660 r. w Warszawie wydany, na mocy którego potwierdza on przywilej Władysława IV z 15. marca 1638 r. z potwierdzeniem dyplomatu ojca ich Zygmunta III z 30. marca 1618 r. Podać każe król Jan Kazimierz treść tego potwierdzenia do wiadomości wszystkich w szczególności do wiadomości Krzysztofa Koniecpolskiego starosty stryjskiego a wojewody bełzkiego, którego hortamur ac mandamus, ut memoratos cives stryenses iuxta praescriptorum privilegiorum ipsorum per nos Joannem Casimirum praesenti diplomate nostro confirmatorum in omnibus quorum interest contradictione postposita conservari curent. Dokument z 26. maja 1650 r. w archiwum m. Stryja, obecnie w depozycje w archiwum ziemskiem we Lwowie. Por. Dodatki Nr. 11, 12. Także i król Jan Sobieski bawiąc w Stryju 8. listopada 1681 r. potwierdził ten przywilej przez poprzedników Stryjanom nadany i potwierdzony. Co do urzędników starosty zwano ich ekonomami, administratorami lub pojezdnikami. Ob. C. Prem. 386 p. 981, jakim był Jan Kazimierz Borowski w 1658r. — *) C. L. 390 p. 1016. C. Leop. 409 p. 245.

Historja m. Stryja.

czyny“. Wdowa po wojewodzie bełzkim, Konstancja ze Stanisławie Koniecpolska, nie chciała ustąpić ze starostwa, opierając się na przywileju dożywocia, uzyskanym na dzierżawę tegoż starostwa. Wtedy to siostra Jana Sobieskiego, dzierżawczyni sąsiedniej Tucholszczyzny, Katarzyna z Sobieskich Radziwiłłowa, ofiarowała bratu chorążemu dwieście milicji skol-skiej ; sam chorąży przysłał swą chorągiew wołoską i bez krwi rozlewu objęto starostwo na rzecz jego. Nie obeszło się bez szkody na skutek tego zbrojnego zajęcia wyrządzonej, którą Koniecpolska szacowała na 30 tysięcy grzywien. Wszczęto proces; pan chorąży obłożony banicją apeluje do trybunału, wreszcie — jak wszystkie podobne zatargi — kończy się sprawa ugodą polubowną¹²), a Sobieski, jak wszędy, tak i w starostwie stryjskim, zaznacza energiczną działalność. Dobra bowiem, jak to stwierdził chorąży, zaraz przy objęciu przez swego pisarza skarbowego i włościan starościńskich, były bardzo spustoszone ¹³). Posiadamy z 1663 r. liczbę wszystkich łanów z 13 wsi starościńskich podówczas uprawianych, było ich wszystkiego 51, a przeto w przeciągu lat trzech spadła liczba pozostających pod uprawą łanów o 41, czyli, że tyleż łanów stało znowu pustkowiem¹⁴). Obliczono też ilość dymów we wsiach owych, było ich ich 575, w Synowódzku zaś 105, czyli razem 680 dymów ¹⁵). Skoro zaś łanów wszystkiego było 51, przeto na jeden łan przypadło 13 dymów i tyleż dymów na jedną wieś. Mimo że za Sobieskiego liczba łanów się zwiększyła, a i dwie wsie nowo założone przybyły i w 1690 r. było ich 15 (Międzybrody, Kamionka) jednakże liczbę dymów, w obec przeprowadzonej dla celów fiskalnych koekwacji, zmiejszono tak dalece, że w 1690 r. wynosiła z 15 wsi 139 dymów, a wraz z dymami wójtowstwa stryj skiego, których było 6, i wraz z miastem Stryjem, które zrównano do liczby 41 dymów, liczyło starostwo 186 dymów. W dwadzieścia lat później przybyły jeszcze trzy wsie: Komarów, Olekszyce i Jarczyce, które za jeden dym liczono ¹⁵). Dodać należy, że w pierwszych latach króla Jana III za jego pozwoleniem osiedli w stryj skim Wołosi⁵).

Na skutek napadów tatarskich uległo starostwo ruinie w samych początkach rządów Augusta II. Na sejmiku wiszeń-skim z 1701 r. upraszał starosta stryj ski Andrzej Mikołaj Żebrowski, żeby uchwalono jaką ulgę podatkową dla zrujnowanego od Ordy starostwa. Toż sejmik tenże w 1702 r. uchwalił żeby płacono podatek według rewizji wysadzonej przez sejmik podpadłych najazdowi tatarskiemu dóbr i według koekwacji z tejże rewizji postanowionej, z wyjątkiem gdyby w jakich dobrach nowa jaka dezolacja nastąpiła¹).

Jeszcze większe szkody, aniżeli od Ordy pochodzące, wyrządzały saskie wojska, które to przez dwie konsystencje w 1709 roku wybrały gotówką, porcjami, rekwizycjami z całego starostwa 110.424 zł. p., w następnym zaś roku wycisnęły aż 174.076 zł. p.²).

Na podstawie zezwolenia królewskiego i cesji dokonanej przez Teresę Bogatkową, wdowę po wspomnianym wyżej Żebrowskim, dostało się starostwo 1710 r. w ręce hetmana w. k. Adama Sieniawskiego i Elżbiety z Lubomirskich małżonków ³). Ta ostatnia objąwszy po śmierci męża starostwo osadziła tutaj swego domownika Tomaszewskiego jako rządcę, który to jej imię i majątek zawdzięczał, a usunięty z lukratywnego stanowiska mścił się na swej dobrodziejce, rzucając na nią oszczerstwa, paszkwile pocztą rozsyłane, skarżąc ją, że na zamku stryjskim usadowiła niejakiego Konopkę, który życiu Tomaszewskiego zagraża. Król ustanowił zakład stu tysięcy zł. p. w tej sprawie pomiędzy Sieniawską a Tomaszewskim, który atoli wyrządzał przeciwniczce swej wielkie szkody w dobrach⁴), a ostatecznie uległ wyrokowi trybunału lubelskiego, zasądzającego na banicję i infamię w 1728 r. I następca Sieniąwskich w starostwie stryj skim Stanisław Ciołek Poniatowski, ojciec króla Stanisława Augusta zaraz po objęciu starostwa miał spory z rzeczonym Tomaszewskim o zajazdy, ucisk poddanych — procesy przeciągały się w lata i jeszcze 1741 r. Król łagodził spory ustanowieniem wysokich zakładów, gdyż 100.000 zł. wynoszących ⁵).

») AGZ. XXII p, B64, 380. - *) C. Żyd. 85 p. 748 — 760, 1786. — ³) C. Żyd. 18 p. 2163. - *) C. Pr. 530 p. 2084. C. P. 631 p. 792. C. Pr. 533 p. 633, 639. - ⁶) C. Pr. 535 p. 2043, 2219. C. Pr. 536 p. 926. C. Pr. 554 p. 2546. Vadium z 1741 r.

Po śmierci Stanisława Poniatowskiego objął starostwo syn tegoż Kazimierz, jakkolwiek zkądinąd znany jako dziwak, marnotrawca, dla Stryja jednak był mężem troszczącym się o los mieszczan, otaczający ich protekcją, broniąc ich od ucisku fiskalnego¹). Płacił on podatku kwarty ze swego starostwa około tysiąca zł. Sejm konwokacyjny z 1764 r. uchwalił, aby wszyscy dzierżawcy, obciążeni lustracjami, co do opłaty kwarty i podatku mogli wnieść zażalenie w komisji skarbu. Toż i Kazimierz Poniatowski wniósł manifestację do aktów warszawskiego grodu, a komisja skarbu wyznaczyła termin stronom t. j. lustratorom z sejmu konwokacyjnego wysadzonym i staroście w sprawie o preagrawację ²).

Z lustracji 1764 r. dowiadujemy się o daninach i powinnościach miasta względem starostwa ³). I tak czynszu od mieszczan katolików od piekarzów, szewców, garncarzów, rzeźni-ków, z jatki rzeźniczej zamkowej, razem 183 zł. p.; z łanów górnych i dolnych przedmiejskich 1.694 zł. 18 gr. Z czterech młynów o dwóch kamieniach i z piątego na Kierniczynie o jednym kamieniu, tudzież od mielników przy młynie Na wysokich brzegach 2.700 zł. p. ; z słodowni 480 zł. i czynszu od podzamczan 200 zł., razem przeto 6251 zł. i 18 gr. Lustracja wyraźnie podnosi, że prócz wykazanych, żadnych innych danin ani powinności Stryjanie nie oddają staroście, że przeto prócz pomocy do tamowania wdzierającej się do miasta rzeki Stryja,, mieszczanie nic nie dawali, że nawet podzamczanie pańszczyzny nie odrabiali, a tylko czynszu rocznego 200 zł. płacili i do wycierania zamkowych kominów co tydzień kolejno przysyłali. Takie pożytki i dochody dawało miasto starośoie w 1764 r.

Dochody z całego starostwa były znaczne. Dowiadujemy-się o nich z kontraktu dzierżawnego przez starostę w 1770 r, na trzy lata z Konstantym Turkułem zawartego ⁴) który płacił 96.078 zł. 24]/₂ groszy z góry rocznie z aukcją z powodu większego dochodu wynoszącą 20.000 zł. razem przeto 116.708 zł. 24¹/₂ gr. ⁵). Dzierżawa obejmowała całe starostwo z Kawczy-kątem i Uherskiem, z pozwoleniem wystawienia gorzelni na.

0 F. C. C. Ź. 15 p. 813. F. C. C. Z. 14 p. 164. - ³) C. Pr. 624 p. 1347:' —

³) Ob. Dodatek Nr. 11. — ł) Ob. Dodatek Nr. 22. Ter. Leop. 174 p. 212. — ⁶) Dekret ziemski przem. z 31. stycznia 1776 r.

— 69

dwa wielkie wężowe kotły, z prawem wywozu 10.000 beczek soli do Lwowa i potrąceniem gospodarzom tyle dni pańszczyzny, ile dni w drodze zabawią.

Poprzedni dzierżawca Michał Deszert, arendując starostwo, poddzierżawianiem folwarków spowodował wyciąganie poddanych ponad powinność i inwentarz. Poddani wnieśli skargę przed starostę, który oznajmił poddanym¹), że starostwo puścił w dzierżawę Turkułowi, by jednak tenże na swoje wyszedł polecał poddanym na pańszczyznę rano wychodzić i tyle dni potrącić sobie przy zwózce soli do Lwowa, ile dni w jeżdzie spotrzebują. Wyjazd atoli ma się odbywać „w czasie dróg do jazdy sposobnych, aby bydle nie cierpiało“. Po Turkule objął znowu Michał Deszert dzierżawę starostwa ²), wynikł też proces pomiędzy spadkobiercami pierwszego a Deszertem i starostą. Znany jest wyrok sądu ziemskiego przemyskiego z 1777 r. w tej sprawie Turkułów z Deszertem³). Deszert miał zapłacić Konstantemu Turkułowi 8.000 zł. p. a Poniatowskiemu 20.886 zł. p. z procentami. Sprawa poszła pod sąd rozjemczy a komornik ziemski Samborski, Mateusz Bieliński, był superarbitrem w tejże sprawie⁴).

Z starostami żyli mieszczanie w drugiej połowie XVII. i w XVIII w zgodzie ; pobierali wspólnie dochody z przesądów, z cła od wołów przez Stryj pędzonych ⁵). Spory ich z starostami wynikały na skutek użytkowania pól i lasów, przyczem raz słudzy starościńscy gwałcili wolności mieszczan, to znowu mieszczanie pustoszyli starościńskie bory. Jeszcze 1691 r. zniszczyli oni lasy Dubrowlańskie wywożąc stamtąd nocną porą 2.000 dębów ⁶). Mieli oni żal do starostów, gdy ci w połowie XVIII w. zajęli grunta nad Stryjem sprowadzali tam chałupników i przywłaszczyli sobie paswiska, pięć młynów licząc w to i wójtowski na gruncie miejskim założyli — toż starali się później, by to wszystko sprzedać i w cenie szacunkowej oddać miastu. Zresztą nie było znaczniejszych różnic pomiędzy rządcami a rządzonymi, owszem jeszcze 1777 r. starosta Poniatowski buduje ratusz do spółki z mieszczanami.

Ь Ob. Dodatek Nr. 23. — ²) Ter. Leop. 134 p. 212 w 1776 r. cf. Ter Leop. 131 p. 267. — *) C. Leop. 749 p. 59, 93. F. 0. C. Leop. 95-}-96 p. 36. — *) C. Żyd. 146 p. 141. — ⁵) C. Pr. 377. Po 5 groszy od wołu 1651 r. — 6) C. Żyd. 75 p. 1097.

Dopiero w lat 10 po pierwszym rozbiorze Rzptej, występują mieszczanie ze skargami przeciwko starostom, wnosząc przez Mikołaja Słotwińskiego protestację¹), że nowi posesso-rowie starostwa wbrew prawom i przywilejom królów polskich, wbrew lustracjom starym i wyrokom komisarzy przez sejm deputowanych, jakoteż wbrew mandatom królewskim, na podstawie których te wszelkie ciężary z ról ściśle są określone, pobierają wyższe osypy i meszne czyli biskupszczyznę. Co do' osypu, raz na rok z ćwierci po 16 groszy uiszczanego, opłacało miasto 197 zł., mesznego zaś po 2 grosze t. j. 6 zł. p. składało,, podczas gdy obecnie egzekucjami zmuszono ich do opłaty z osypu pochodzącej 1.694 zł. 18 gr., a mesznego zażądano 385 zł. p.

Równocześnie wybuchnął w mieście spór o propinację miejską ze starostą Poniatowskim toczony.

Mając swą własną propinację, wypuszczało ją miasto w dzierżawę staroście. Dochody z dzierżawy wypływające obracano na fortyfikacje, prochy, kule, zbroję, na ulepszenia i porządki miejskie, ratusz i t. p. przyczem oczywiście życzenie starosty nadawało kierunek celom i potrzebom najbardziej naglącym. Przed pierwszym rozbiorem Rzptej, zniszczało miasto przez ognie, najazd wojsk moskiewskich, przez konfederatów i popadło w długi. Landwójt Jan Zaleski, Jan Rogaczewski burmistrz stary, radcy miasta Mikołaj Paszyniewicz i Antoni Podgórski, wraz z nowymi burmistrzami Michałem Siemieno-wiczem i Andrzejem Teodoryką, z radcami, ławnikami i delegatami pospólstwa uchwalili 18. września 1782 r. objąć dzierżawę propinacji na miasto. Tym celem obrali oni za pełnomocników swych czterech wyżej na początku wymienionych wraz z Janem Roztockim pisarzem miejskim celem odbioru propinacji²). Pełnomocnictwa atoli nie chcieli podpisać dwaj rajcy Andrzej Paszyniewicz ³) i Konstanty Hładysz a przeciwko ich wetowi założyli manifestację wspomniany landwójt Zaleski z pisarzem Roztockim imieniem miasta, rajców i ławników, że wbrew zaprzysięgłemu rajectwu i obowiązkom swym postępując, wzbronili podpisu swego na plenipotencji⁴). Manifest

*) Ter. Leop. 140 p. 304. — s) Ob. Dodatek Nr. 26. — ³) Także Spa-siniewiczem zwany jest Andrzej. Castr. Żyd. 143 p. 258 cf. p. 304. — ♦) C. Żyd. 143 p. 257.

ten, wspomniani dwaj rajcy, nazwali niesprawiedliwym, objaśniając, że miasto korzystny kontrakt ze starostą uczyniło, wypuszczając mu wprawdzie za 1.500 zł. propinację, atoli z obowiązkiem dokończenia rozpoczętej od pięciu lat budowy ratusza. Natomiast manifestanci działają na zgubę miasta i ujmę praw chrześcijańskich, albowiem nadzieją zysku uwie-dzeni, ujęci przez Żydów przypuścili tychże do propinacji miejskiej na równi z chrześcijanami. Powołują się w tej mierze na kontrakt zawarty 12. marca 1783 r. pomiędzy mieszczanami katolikami a Żydami stryjskimi, celem odebrania propinacji drogą procesu z rąk starosty.

Kontrakt ten opiewa : że wprawdzie za rewolucji w Polszczę staroście propinacja kontraktem puszczona była, a że teraz za szczęśliwego panowania monarchy cesarza wszelka szczęśliwość i sprawiedliwość panują, przeto katolicy przyjmując od staro-zakonnych tysiąc zł. na koszta procesu godzą się po wyczerpaniu tej kwoty wspólnymi siłami prowadzić proces o odebranie propinacji. Po szczęśliwym przy łaskawej protekcji mo-narchijnych rządów, odbiorze propinacji, nastąpi także ze strony Żydów, którzy na równi z katolikami szynkować będą opłata kwoty do skarbu monarchicznego i do kasy miejskiej za ustanowieniem proporcjonalnem, a tylko magazyn gorzał-czany w rękach samych katolików pozostanie. Prócz Michała Siemienie wieża i Andrzeja Teodoryki burmistrzy i pełnomocników miasta, pospólstwa, rady i ławników podpisali ugodę tę Herszko i Majer Wulfowicze, Pajbus Józefowicz, Berko Boru-chowicz i Abramko Herszkowicz ¹). Co prawda z razu i Andrzej Paszyniewicz burmistrz z Konstantym Hładyszem godzili się na zawarcie tej ugody z Izraelitami, co sami zresztą przyznają, później atoli odstąpili i aktu niepodpisali²). Powód dla którego odmówili przystąpienia do ugody, tłumaczą to w taki sposób : My znając niesposobność i niedostatek nas mieszczan chrześcijan do utrzymania znacznego awansu potrzebującej propinacji i dowcip Żydów do oszukania chrześcijan sposobny i dążący, radziliśmy, aby dopraszać się u starosty lepszego prowentu z propinacji. Przestawszy na to i zgodziwszy się wszyscy odebraliśmy deklarację dokończenia ratusza więcej nad tysiąc

*) Ob. Dodatek Nr. 17. — ²) C. Żyd. 143 p. 304.

- 72 —

zł. p. potrzebującego i trzysta zł. nad dawniejszy kontrakt. Pod tymi warunkami podpisaliśmy dalszy kontrakt ze skarbem starosty. Ale przebiegłość żydowska Abla Eliaszewicza znowu uwieść ich zdołała tak dalece, że i komplanację pomiędzy sobą zawarli i od podpisów swoich (na kontrakcie) wymyślny i niesprawiedliwy reces wyjednali, obrawszy za plenipotentów sobie sprzyjających, którzy nie znając praw miastu służących i nie mając żadnego względu na dobro powszechne miasta, Żydów do spółki propinacyjnej miejskiej katolickiej przyjęli. Zapobiegając złym skutkom, ocalając dobro powszechne chrześcijan, gruntujące się na dochodach miejskich, jakoteż fortuny własne ubezpieczające przeciwko osobom z Ablem Eliaszowiczem się znoszącym i pospólstwo buntującym a nas chrześcijan do ostatniej ruiny przywieść usiłującym, protestują się wspomieni burmistrz Andrzej Paszyniewicz i Konstanty Hładysz o nieważności tychże transakcji, skrycie, podstępnie przeciwko dawnym prawom i przywilejom z Żydami teraz poczynionym....

Z odpowiedzi jaką dali zaskarżeni landwójt Jan Zaleski, burmistrze Jan Rogaczewski i Andrzej Teodoryk wraz z Żydami w grodzie Żydaczowskim 13. sierpnia 1783 r.x) dowiadujemy się o dalszych losach sprawy propinacyjnej. Powołują się oni na uchwałę 7. marca 1783 r. w ratuszu przy zgromadzeniu 57 osób z pospólstwa uczynioną, że propinacji nie chcą nikomu wydzierżawiać, ale sami na pożytek miasta podwyższyć a to spowodowani zubożeniem miasta przez podatki i zniszczeniem tegoż przez poddzierżawianie propinacji. Co do tej otatniej a nieoddanej miastu przez starostę, ponieważ dzierżawa jest trzechletnią, a kontrakt dzierżawny już wyszedł, przeto uciekają się do prawnej rekwizycji. Kontraktu nowego od miasta uczynionego nie ma; jest tylko konwencja od kilku osób podpisana, a to od Paszyniewicza, Hładysza i kilku innych, ale, że ci ostatni recesowali się, tedy Paszyniewicz i Hładysz utrzymują się przy uporze. Nie jest też prawdą, jakoby starosta własnym kosztem budował ratusz ; pieniądze na budowę szły bowiem nie ze skarbu, ale z propinacji, co szło podług kontraktu po 1.050 zł., oprócz jednego tysiąca a tylko na założenie (kamienia węgielnego) ze skarbu darowano.    „

l) C. Żydacz. 143 p. 306.

Co do ugody z Żydami, ta była publicznie uczynioną w ratuszu przy magistracie, z wyjątkiem dwóch rajców, land-wójt również niebył obecny, przy całem pospólstwie. Gdy propinacja odebraną będzie, każdy, czy Żyd czy Katolik, w cyrkule miejskim mieszkający, należeć będzie do kasy miejskiej i płacić będzie według ustanowienia, a stąd miasto będdzie miało dochody na wydatki i potrzeby miasta i drożyzna trunków ustanie a nastąpi umniejszenie podatków i polepszenie targów. Zarzut, że katolicy nie są w stanie trzymać propinacji odpierają zaskarżeni tern, że wolno tym katolikom nie szyn-kować, natomiast zaskarżeni według swej możności będą się starać szynkować. Usprawiedliwiają też ci ostatni Abla Josio-wicza i twierdzą, że on nie buntuje ludu, działa bowiem na podstawie danego sobie pełnomocnictwa.

Sprawa poszła przed sądy, gdyż magistrat wszczął proces ze starostą we Lwowie ¹). Nie znamy końca sprawy. Można się jednakowoż dorozumiewać, że stronnictwo miejskie, liczące na poparcie rządów monarchicznych, zawiodło się w swych rachubach, gdy rząd objął starostwo stryj skie, ściągnąwszy dożywocie od Kazimierza Poniatowskiego.

Przy ściągnięciu dożywocia na starostwie 1. listopada 1785 obliczono dochód roczny z niego t. j. z dwudziestu wsi na '72.365 zł. 10 gr. z czego kwarta wynosiła 18.341 zł. 10 gr. ²). Do starostwa należało miasto z Podzamczem, Podtargówką i Baszowką i wójtostwem, co wszystko przynosiło rocznie dochodu 1.061 zł. p. 14 gr. z czego kwarta 265 zł. 11 gr.

Miasto na mocy przywilejów królewskich, w szczególności na mocy przywileju Władysława Jagiełły, rościło sobie pretensję do terytorjum na milę w okół miasta i prawo do lasów starościńskich. Rząd cesarski zawarł umowę z miastem 1791 r. na mocy której oddano miastu wsie Duliby i Grabowiec wartości 42.371 zł. 50 kr., klasztor Franciszkański skasowany przez rząd wartości 332 zł. 30 kr., tudzież wójtostwo z realnościami drobniej szemi wartości 14.899 zł. 35 kr. ogólnej wszystko wartości 58.830 zł. 55 kr.

Z lasów starościńskich odcięto część Hajdowszczyzny 241 morgów i 1.337 Q° wynoszącej, oddając ją miastu i pozwolono

9 In consilio. C. Żydacz. 139 p. 558. — ²) Czemeryński, O dobrach koronnych str. 211.

odciąć na rzecz miasta z lasn dębowego Królewszczyzną zwanego, do klucza komarnickiego należącego 217 morgów i 253 Q°-Wsie starościńskie Wownię, Wolicę, Dobrzany, Łotatniki, Strychaniec, oddano Broniewskiemu za jego dobra pod saliny wzięte. Dobra Hurne, Styniawę wyżną i niżną, Synowódzka wyżnę i niżne, Międzybrody, Tyszowicę, Truchanów, Bobuk, Kamionkę oddano Młockiemu za jego Cisów i Bubniszcze. Zawadów nabył Jakób Dziokowski. Pozostałe wsie : Komarów,.

Jaroszyce, Oleksice i Daszawę przydzielono do klucza bole-chowskiego.

Zamek.

Jak wskazuje lustracja z 1588 r.¹) zamek był podówczas gmachem okazałym, obejmującym 61 pokoji dużych, z których jedna komnata liczyła dziewięć okien, dwie izby malowane po-ośm okien, kilka zaś po cztery. Były nadto trzy kuchnie i piekarnia, skarbiec z kratą żelazną w oknie. Nad bramą mieszkanie podstarościego. Zamku strzegło sześć baszt, liczna załoga, czeladź zamkowa. Dwór starosty począwszy od owych Zaklików Tarłów aż do Kazimierza Poniatowskiego był zawsze liczny. Uzbrojenie było dostatnie. Jeszcze hetman Jan Tarnowski wzmocnił zamek armatami 1549 r. zabranymi ze Lwowa ²). Przy odbieraniu inwentarza w 1588 r. z rąk Piotra i Samuela. Filipowskich na rzecz wojewodzica krakowskiego, Andrzeja Tenczyńskiego, było hakownic 18, z których trzy na kształt śmigownic, rusznic hupczastych staroświeckich 33, działo na baszcie, drugie w bramie, trzecie polne, formy, łoża i koła do dział. Niewątpliwie, budowy, przebudówki na zamku pochłaniały duże dochody starościńskie. Używano do pomocy przy budowach zapewne mistrzów włoskich. I tak wiemy, że w 1599 r, był czynnym w Stryju architekta Jakób Madlain⁸), jak się dorozumiewamy przy budowie zamku.

Za fortą stała łaźnia, browar i dwie stajnie. Na podwórzu była spiżarnia o sąsiekach dobrych i dobrej podłodze ⁴). Znany nam starosta Krzysztof Koniecpolski chorąży koronny kazał w 1638 r. staw pod zamkiem zatamować i młyn postawić dla większej obrony zamkowej.

s. y. Stryj. — ²) Zubrzycki Kronika m. Lwowa 171. Sztuka lwowska str. 82. — ¹⁶) C. Pr. 304 p. 1028

— 75 -

Według lustracji z 1664 r. ¹⁷) zamek oblany w około wodą, miał bram dwie a cztery baszty, dział 6 spiżowych i 18 ha-kownic. Do zamku należeli dragoni w liczbie siedmdziesięciu, dawniej ich po sto bywało. Byli to poddani starostwa — a skoro robota i czynsz od nich ginął, powinni byli zawsze przy zamku jako pogranicznym zostawać z końmi, muszkietami, bronią i amunicją. Było ich jeszcze pod koniec XVII w. na zamku około sześćdziesięciu ²). Starostowie czynili z dochodów swych wkłady na reparację, i tak przy intronimisji Jana Sobieskiego w 1660 r. obliczono, że na restaurację co najmniej trzeba 5.000 zł. p.³). Na municję miasta, odnawianie fos, stawienie parkanów, zapłatę sług miejskich miasto oddawało dochód z propinacji trunków; także na zamek, potrzebujący wiele łoju, dla straży nocnych oddawali rzeźnicy łoje⁴). Natomiast korzystało miasto nietylko z obrony jaką dawał zamek i jego załoga, ale nadto podobnie jak i szlachta okoliczna ze skarbca zamkowego, w którym była składnica (depositorium) gotówki, kosztowności, wogóle skarbiec miejski zarówno jak i szlachecki⁶).

W czasie najazdów napadów tatarskich i kozackich zamek był schronieniem dla okolicznej szlachty i jej dobytku. I tak w 1648 r. p. Zofia Tarnowska z Krynicy (obok Medenic) każe czeladzi swej inwentarz swój żywy zapędzić na zamek stryjski, a p. Jan Grardliński, z Derżowa, znajduje tu z rodziną swą schronienie przed Kozakami i Tatarami⁶).

Zjeżdżały się na zamek komisje, zwłaszcza polsko-węgierskie, jak np. w 1696 r. w sprawie najazdów zbójców z Mar-morosza na polskie Podgórze ⁷) ; delegaci węgierscy z Michałem Bethlenem, polscy z Marcinem Chomentowskim wojewodą bra-cławskim na czele; tu miał byó zawarty pokój z Turcją, jak to już wyżej wspomniano. Mury zamku są świadkami nietylko walecznej obrony załogi odpierającej napady Tatarów, ale także i pamiętnych przygód i ekscesów zbrojnych, jakie np. 1711 r. towarzyszyły weselu, które Teresa z Bogatków Żebrowska wdowa po staroście Mikołaju Żebrowskim wyprawiła swej córce,

— 76 -

wydając ją za Władysława Piotrowskiego, lub przy odparciu najścia na zamek i jego dzierżawcę Konstantego Turkuła przez Marszyckiego, towarzysza chorągwi pancernej, w 1771 r.¹). — W parę lat później zamek był już widocznie ruiną, albowiem pan stolnik Nowogrodzki, Michał Deszert, plenipotent starosty księcia Kazimierza Poniatowskiego, nie mieszkał nawet na zamku, ale w kamienicy 00. Dominikanów lwowskich, którą mieli w cyrkule miasta Stryja ²).

Z planu miasta, niemniej jak i zamku pod koniec XVIII w. zdjętego, widocznym jest tak system, w którym twierdza była budowaną, jakoteż i znaczna przestrzeń jaką zajmowała. (Ob. Tablica 6 i 7).

>) C. Żyd. 86 p. 2242. C. Ż. 140 p. 13. - C. Leop. 749 p. 93.

У.

1NKORPORACYA DO UPOSAŻENIE

NADANIE PIERWOTNE.

KOŚCIÓŁ.

KOLLEGIUM WIKARYUSZÓW PRZEMYSKICH.

FARY I ALTARYI. - KLASZTOR FRANCISZKAŃSKI. - CERKWIE.

Parafia stryjska, rozciągająca się podówczas na cały powiat stryj ski, erygowaną była prawdopodobnie przez Kazimierza Wielkiego i należała do djecezji przemyskiej. Była ona jakiś czas wraz z innymi parafiami i terytorjami przedmiotem sporów pomiędzy biskupami przemyskimi z jednej a arcybiskupem halickim z drugiej strony. Spory te biskupa Eryka Mory z arcybiskupem Bernardem polecił załagodzić Urban YI Dymitrowi, arcybiskupowi Ostrzyhomskiemu, który jednak umarł przed załatwieniem sporu. Bonifacy IX wydelegował w 1397 r. do tej sprawy biskupa krakowskiego Piotra Wysza, który we Lwowie dnia 24. września 1398 r. na zamku niższym w ten sposób sprawę rozstrzygnął, że wyznaczył granicę od miejsca, gdzie się kończyły granice powiatów lubaczowskiego i gródeckiego do rzeki Rak i mostu na niej położonego, stąd zaś prosto do Błozwi i dalej rzeką aż do ujścia jej do Dniestru a Dniestrem do ujścia rzeki Stryja, Stryjem zaś do źródła tej rzeki, z włączeniem zamków Tustań, Sambor i powiatów Stryj skiego i Dro-hobyckiego, które w całości przypadły do djecezji przemyskiej» Dopiero po rozbiorze Polski dostaje się Stryj, podówczas dekanat własny stanowiący, na podstawie zamiany dokonanej przy nowcm rozgraniczeniu do archidjecezji lwowskiej. Biskup przemyski Antoni Gołaszewski ustąpił aktem zamiany z 5. października 1787 r. potwierdzonej przez kongregację koncyliów 1791 r. sześć parafii około Żółkwi a nadto Stryj i Skole w zamian za kościoły w Rudkach, Komarnie, Rumnie, Tuligłowach i Wołoszy *). Kościół stryjski pod wezwaniem Narodzenia Najśw. Panny Marji był pod patronatem królów. Rok fundacji kościoła

ł) Pawłowski, Premislia Sacra p. 46.

nie jest znany. Prawdopodobnie, jak wspomniano, fundował go Kazimierz Wielki w ostatnich latach swego panowania, jak to przyznają historycy Kościoła na tej podstawie, że patronat należał do królów, co Władysław Jagiełło powiększając dotację kościoła wyraźnie podnosi. Jest to w Stryju jedyny starożytny i okazały zabytek gotyckiej budowy z końca XIV w., przypo-pominający i dziś jeszcze (obacz Tablicę 3 porta] z XVII w. i Tablica 2 z widokiem wieży kościoła), że kulturę szerzono i broniono nie tylko piersiami rycerzy, ale nadto i w pierwszym rzędzie powagą Kościoła, którego fara z zabytków dawnych jedynie ostała się, a który i dziś spełnia godnie swe cywilizacyjne zadanie ; i podczas gdy wszystko na okół rozsypowało się w gruzy lub nową przybierało postać, on już swą starożytną piękną, wspaniałą formą wskazuje, gdzie było i jest wieczyste trwałe źródło cywilizacji, jej ostoja i obrona. Jak napis nad głównem wejściem świadczy, kościół odnowił w 1642 r. Krzysztof Koniecpolski ówczesny starosta stryjski. (Ob. Tablicę 4). Jak wiadomo padła fara ofiarą pożaru 1886 r. Król Władysław Jagiełło, będąc w Drohobycza, 8 lipca 1427 r., na prośbę plebana ks. Wojciecha, powiększył, jako patron dotacją stryjskiego kościoła¹): „By kult Boży urastał, a proboszczowie tern goręcej za króla i za syna tegoż Władysława (Warneńczyka) modlić się mogli“, nadał król wikarym przemyskim i ich kościołowi stryj skiemu wieś Chodowice na prawie niemieckiem, karczmę, dziesięcinę ze słodu jakoteż każdego miewa z młyna tamecznego, dziesięcinę snopową z folwarków starych i nowych w starostwie pobudowanych, meszne z każdego łanu na prawie niemieckim lokowanego t. j. po jednej kłodzie żyta i owsa na każde święto św. Marcina i karczmę wolną w Uhersku, którą król już dawniej do uposażenia kościoła przyłączył. Prawo niemieckie obejmowało wszystkich kmieci, karczmarzy i młynarzy, jednakże samych tylko katolików ²).

*) Kościół ten jako paraf, istniał od dawna ; posiadamy o nim świadectwo z 1396 r. Akta Gr. i Z. III 115 z potwierdzenia 1570 r. w Metryce Kor. Ob. Metric. Summ. У Nr. 4204. Tamże wydzierżawienie pół łanka za opłatą 12 groszy rocznie przez Stanisława plebana Jakóbowi Woinskiemu z daty 19. czerwca 1570 w potwierdzeniu króla Zygmunta Augusta. — ²) C. Prem. 366 p. 1889. Przywilej z 8. lipca 1427 r. w potwier dzeniu Zygmunta Augusta 1570 r. na sejmie warszawskim, wniesiony do obiaty przez wikarych przem. 1640 r.

Parafia, jak z tego przywileju potwierdzonego w 1670 r. przez króla Zygmunta Augusta wypływa, była inkorporowaną ■do kollegium wikarych przemyskich. Tym, który nadał wieczne czasy probostwo stryj skie wikarym przemyskim, jako ich fundusz i dobra, stołowe był król Jan Olbracht ¹). Kollegium wikarych była to instytucja prastara, przez biskupów przemyskich popierana. Już biskup Janusz Lubieński w 1424 r. ustąpił jej ze swych dziesięcin dwadzieścia cztery grzywny jako fundusz na nowych trzech wikarych, biskup Jan Wężyk przeznaczył dochody z egzekwji, a biskup Wawrzyniec G-o-ślicki z okazji zatwierdzenia inkorporacji beneficjum parafji Stryja do kollegium wikarych postanowił, aby liczba (dziewięciu ich było) tychże podniesioną była do liczby kanoników, to jest, jedenastu²). W zatwierdzeniu tern⁸) wspomniany biskup Grzymalita z dnia 9. czerwca 1699 roku odwołuje się na przywilej inkorporacyjny poprzednika swego biskupa Walentego Herburta z Fulsztyna, który uzyskał prawo inkorporacji od króla Zygmunta Augusta, i mimo, że do tychże wikarjuszy należało prawo, przysługujące im inkorporację i prezentę kościoła Niżankowskiego, potwierdza im także i stryj skiego kościoła inkorporację, darowiznę i prawo prezenty; to ostatnie, albo jednemu ze swego grona, lub też jakiemu innemu księdzu z obowiązkiem przedłożenia prezentowanych biskupowi do zatwierdzenia ⁴). Przywilej inkorporacyjny biskupa Herburta nadany jest w Brzozowie, dnia 11. czerwca 1672 r.⁵). Z tegoż roku 8. lipca na sejmie warszawskim na przedstawienie

na

b Wierzbowski, Matric. Summar. II, Nr. 1312. Nadanie to datowane w Korczynie 13. października 1498 r. zaciągnięte jest w księgi Metryki Koronnej jako : donatio pro fundo et mensa yicariorum perp. in ecclesia metropolitana Leopoliensi; i obejmuje duos plebanatus in Grodek et Stryi. Istotnie probostwo w Gródku należało do kollegium lwowskiego wikarych, ale Stryj nie należał do tychże, lecz do wikarych przemyskich. -Stryj bowiem należał pod owe czasy już do djecezji przemyskiej. Musiała zajść pomyłka w wydaniu tego dokumentu z kancelarji królewskiej. — ²) Pawłowski Premislia Sacra j. w. — ³) Castr. Prem. 365 p. 1895. Dokument ten Herburta w całości przytoczony w wizytacji Szembekowskiej, znajdującej się w archiwum Konsyst. przem. Dekret króla Zygmunta Augusta inkorporacyjny wydany jest na sejmie warszawskim 8. lipca 1570 r. — *) C. Pr. 365 p. 1890 — 1895. I tak 1546 r. otrzymał prezentę Sigismundus Szobek Canonicus Cracouiensis po Pawle z Dembicy. Acta Actorum consist. Heop, pod 1576 r. — ⁵) Prem. Sacra, 286 Nr. XVI.

biskupa przemyskiego Wincentego Herburta zezwolił król na inkorporację kościoła stryj skiego do Kolegium wikarych przemyskich, którzy jednego z pośród siebie wyznaczą na administratora, a dochody wszystkie, jak i dziesięciny przypadają Kolegium wikarych przemyskich¹).

Jeszcze pod koniec XV w. wybudowano przy kościele kaplicę pod wezwaniem Najśw. Marji Panny i stworzono fundusz na kapelana, co zatwierdził biskup przemyski Jan z Targowiska 1489 r.²). Fundator kaplicy nie jest znany, prawdopodobnie był nim Jerzy Nagwazdan ze Stańkowa. Król Zygmunt III za wstawieniem się senatorów nadał plebanowi stryjskiemu i jego następcom prawo użytkowania z lasów stryjskich, a mianowicie wyrębu drzewa tak budulcowego jakoteż i opałowego, byle bez szkody drzewostanu, a G-abrjel z Tenczyna, ówczesny dzierżawca starostwa (1596 r.), otrzymał polecenie ścisłego przestrzegania przywileju³). Proboszczem stryjskim był wów-

ks. Maciej Wyszemirski, kanonik przemyski,

czas

w szkole,

pod nadzorem parafialnym pozostającej, uczył Walenty Felsztyn, bakałarz filozofii⁴). Do szkolnych zaliczali się bakałarz, organista, kantor i lokat; pierwszy uczył przedmiotów szkolnych, drudzy śpiewu. Rodzice studentów płacili za naukę ⁵). Jak wszędy tak i w mieście Stryju instytucje dobroczynne były pod duchowym zarządem władzy kościelnej, ta bowiem potwierdzała fundację i ustanowioną w niej ordynację takich zakładów. Toż i szpital stryjski wspominany jest w wizytacjach biskupich. Tak n. p. wizytacja Szembekowska mówi o nim, że szpital p. t. Narodzenia Najśw. Marji nie ma fundacji formalnej, tylko z legatów pobożnych ludzi utrzymuje ośm babek. Ma ten zakład na rozmaitych realnościach 1.800 zł. p., ale od wielu widerkaf nie dochodzi. Biskup Sierakowski również w swej pierwszej

‘) Castr. Premislien Rei. 311, p. 1175 — 1178. — J) Prem. Sacra, p. 144. Liber memor. eccl. Stryiensis w arch, paraf, stryjskim, z aktów starych pisarzy wspomina o transakcji z 1498 r. na mocy której Jerzy Nagwazdan ze Stańkowa daje kościołowi stryjskiemu łąkę w Nieżuchowie i dom dla wikarych w mieście, a pleban w zamian za to daje Jerzemu ogród około fary położony, na którym Jerzy zamyśla postawić dom pro altarista, erigendi a se altaris В. V. Mariae in ecclesia Stryiensi. — ³) Przywilej w Krakowie, 16. września 1595 r. C. Pr. 326 p. 801 i C. Pr. 312 p. 526. — ł) C. Pr. 1. c. p. 1003. — ⁵) Z wizytacji Szembekowskiej w arch-Kons. Przem. zapis z 1624 r. sławetnego Grzegorza Mazurkiewicza dla. kościoła stryjskiego.

wizytacji zapisał, że szpital obok kościoła na cmentarzu położony ma na rozmaitych realnościach 1.850 zł. i trzy od Boksycowej tudzież od Sebastjana Boksyca zapisane, a także kilka innych realności. W drugiej swej wizytacji z 1753 r. wspomina biskup Sierakowski, że szlachcic Brzozowski zapisał szpitalowi 200 zł. i na realności Icka Fajblewicza ubezpieczył czynsz widerkafowy. Rozporządził też biskup, żeby ksiądz komendarz nie mieszał się do rządów szpitala, pod okiem landwójta będącego ¹)

Probostwo posiadało w mieście grunta, zwane przedmieściem proboszcza, a od magistratu pobierał proboszcz, ks. Stanisław, na mocy kontraktu z 1578 r., zatwierdzonego przez króla Stefana Batorego, pensję 16 zł. p.²), której atoli następca proboszcza ks. Adam Manicius, jak się w 1623 r. skarżył, nie otrzymywał. Ałtarzysta miał w Nieżuchowie dziesięcinę, którą w pierwszej połowie XYII w. zamieniono na daninę 40 zł p. z faską masła, kopą serów, wieprzakiem, beczką piwa i 16 furami drzewa³). Do najwcześniejszych legatów na rzecz kościoła należą Andrzeja Czołhańskiego z 1624 r., który zapisał 500 zł. z warunkiem odprawiania tygodniowo dwóch mszy świętych, sławetnego Grzegorza Mazurkiewicza, rajcy stryjskiego, który wespół z małżonką swą Dorotą legował kramnicę na anniwer-sarz za dusze rodziców i sto zł, p. aby wigilje były śpiewane przez wikarjusza i szkolnych, sto zł. zaś na odprawianie litanji o imieniu Jezusa z pasją i organami co piątek przez szkolnych na ten czas będących t. j. bakałarza, organistę, kantora i lokata, za co będą brać 12 zł. od zapisanej sumy, a z osobna bakałarzowi na każdy rok maca żyta. Przysięgły ławnik Marcin Brudzewicz legował sto zł. na odprawianie kursu IS aj św. Marji

*) Arch. Konsystorza Przemyskiego 149 p. 45—64 wizytacja druga biskupa Sierakowskiego z 31. sierpnia 1753 r. — ²) Ks. Stanisław proboszcz stryjski z jednej a Kasper, złotnik mieszczanin stryjski, imieniem miasta czynią zamianę, na mocy której za ustąpienie karczmy proboszczowskiej, proboszcz ma pobierać od miasta 16 zł. p. Nazywano ten kontrakt niefortunnym. W całości znajduje się w wizycie Szembekowskiej w archiw. Kons. przem. Kopia zatwierdzenia królewskiego z 1578 r. w arch, miasta Stryja. — ³) Jabłonowski Źródła dziejowe 13, 2, s. 268. W 1623 r. proboszcz Manicius skarżył miasto, że mu kontraktowo jego poprzednikowi ks. Stanisławowi proboszczowi zapisanych 16 zł. na św. Marcin i to pod zakładem 200 zł. p. nie wypłaciło. C. Pr. 342 p. 36.

Historja m. Stryja.

Раппу, drugi sto zł. na aniwersarz za duszę małżonki, nadto cynę, lichtarze i obrazy co cenniejsze przeznaczył do Św. Marji Magdaleny.

Dużą sumę, gdyż 1.000 zł. w 1668 r. zapisał testamen-tarnie kościołowi Jan Kazimierz Pielwiecki, którą to sumę egzekutor testamentu Piotr Paweł z Bużenina Mniszek na dobrach swych Dołhołuka asekurował, pod zakładem tysiąca zł. zobowiązując się wypłacić je ks. Wojciechowi Stopskiemu proboszczowi stryj skiemux).

Na fundacje pobożne kościoła stryjskiego składało się głównie ziemiaństwo stryj skie. I tak fundacja wspomnianej ałtarji św. Krzyża pochodziła od Stadnickich²); ostatecznie zredukowano ją do tysiąca zł. od których rocznie 70 zł. płacono ałtarzyście. Tejże kaplicy i ałtarzyście legowali podsta-rości żydaczowski Andrzej Kakowski z żoną Anną z Kaszowskich i bratem Stefanem 4.000 zł. p. na Dołhołuce z obowiązkiem wypłacenia 7°/₀ rocznie od tejże sumy, który to zapis, syn podstarościego Stefan w 1663 r. w grodzie przemyskim zeznał ³), na tychże dobrach dziedzicznych zapisał, kaplicy wspomnianej i ałtarzyście Hiacyntowi Twardowskiemu i sukcesorom darował, z warunkiem odprawiania tygodniowo dwóch mszy św. za dusze fundatorów, a dwóch za potomków tychże przy życiu pozostających. Tenże Stefan Kakowski przyłączył do tegoż funduszu także i tysiąc zł. na 7 °/₀ przez babkę swą Elżbietę na Dołhołuce zapisaną, z warunkiem odprawiania mszy św. jednej tygodniowo za jej duszę. Co prawda, w 1675 r. wspomniany ałtarzysta oskarżył Michałowskich, ówczesnych dziedziców Dołhołuki, o niewypłacanie przez szereg lat procentów od legatów, zapisanych przez ś. p. Kakowskich, których ciała w kaplicy św. Krzyża spoczywają, a msze św. za ich dusze się odprawiają⁴); sukcesorowie jednakże Kakowskich odpowiadali , że z powodu zniszczenia dóbr wspomnianych przez Turków i Tatarów, nie mogą uiszczać procentów. Wspomniana wyżej Anna Kakowska zapisała na dobrach Strzałkowie ałtarji

950 zł., której jej sukcesorowie ałtarzyście nie wypłacali, podobnie jak nie wypłacali mu sukcesorowie Zygmunta Krze-czowskiego od legatu na 5.000 zł. opiewającegoł). Na gruntach stryj skich z folwarkiem Szumlańszczyźnie i Wężowszczyżnie ciężył legat tejże Anny Kakowskiej w wysokości 950 zł. p. a sukcesorowie Zygmunt i Helena Krzeczowscy przez cały szereg lat nie płacili procentów od tej sumy, co spowodowało księdza Twardowskiego, że objął w posiadanie czasowe zdezelowany folwark Szumlańszczyznę ¹⁸ 19). Spadkobiercy atoli Krze-czowskich, Olbracht i Eufrozyna z Poniatowskich Pileccy, z bronią w ręku zajęli ów folwark, poddanych rozpędzili, czynsze i podatki pozabierali, a na skargę ks. Wawrzyńca Zawrzykra-jewicza 1682 r. popadli w infamję i banicję²⁰). Ponieważ Pileccy byli ludzie niezgodliwi i procesowicze, i odwoławszy się do trybunału po rozmaitych subseliach oskarżali ałtarzystę? przeto procesa z nimi przeciągały się w całe lata, jak długo byli oni posiadaczami Szumlańszczyzny, i dopiero Oszmiań-cowa, objąwszy folwark na własność, spłacała legata ciążące nim prebendarjuszowi ołtarza Św. Krzyża, którym był 1722 r. ks. Michał Turo wieki kaznodzieja drohobycki²¹).

na

Także i rodzina Stadnickich nie wypłacała regularnie procentów od logowanej ałtarji św. Krzyża sumy, z którego to powodu proces długoletni ukończył się dopiero 1671 r. ugodą zawartą pomiędzy Marjanną ze Żmigroda Stadnicką, wdową po Andrzeju Ostrorogu staroście drohobyckim, a ks. Stanisławem Andrzejewskim ałtarzystą ⁶).

Oprócz funduszów na ałtarję św. Krzyża, były zapisy na ałtarję różańcowej Matki Boskiej i na ołtarz św. Józefa. I tak Marcin Kłoskowski, który w 1673 r. na kościół św. Marji Magdaleny, za bramą stryjską zbudowany, zapisał 1.000 zł. na 7°/₀, legował sumę w takiej że wysokości także i na ołtarz Różańcowy ⁶). Był to właściwie legat brata tegoż Marcina Kło-skowskiego, imieniem Adama, ubezpieczony na Korczynie.

- 84 —

W 1769 r. na rzecz tejże ałtarji z obowiązkiem odprawiania co miesiąc jednej mszy św. zapisał kwotę tysiąca zł. Franciszek Giźewski cześnik żytomirski. Zapis był uskuteczniony przy starszym z bractwa różańcowego, szlachetnym i sławetnym Janie Zaleskim, landwójcie miasta Stryja *).

Na ołtarz św. Józefa zapisał Remigian Popiel, cześnik podlaski, 1706 r. z warunkiem dwóch mszy św. tygodniowo na Monasterzu alias na Gruszełczyźnie 4.000 zł. p., którą to kwotę 1719 r. wypłacił Stanisław Gumowski²). Z warunkiem odprawiania mszy św. co tygodnia wpłynęła do tejże ałtarji kwota 1.000 zł. p. na 8% od Jana Wyszyńskiego 1724 r. ³). W 1731 r. zapis ten przeniesiono z ołtarza św. Józefa na rzecz wielkiego ołtarza i przez księdza Michała Brzostowskiego proboszcza stryjskiego zapis zeznano w grodzie żydaczowskim ⁴). Miecznik bracławski Józef Świechowski darował ałtarji św. Józefa i farze dworek swój w Stryju (Szumlańszczyznę) o miedzę-od pani Eliaszewiczowej z rolami, ogrodem i budynkami, tudzież kwotę 500 zł. na 7°/₀ z warunkiem odprawiania co tygodnia mszy św. jednej i corocznie anniwersarza ; było to-w 1734 r.⁵). Wreszcie landwójt stryjski Michał Rogaczewski, który na wieczystą lampkę w farze i do ałtarji św. Krzyża 1765 r. zapisał 1.900 zł., a 200 zł. Franciszkanom stryjskim, legował na ałtarję św. Józefa kwotę 2000 zł. p.⁶).

Oprócz legatów na ałtarje, były także zapisy ogólniejszego zakresu, opiewające na kościół farny stryj ski zwykl& z warunkiem odprawiania mszy św. Od Barbary z Kłodnickich Baglewskiej pochodził zapis tysiąca zł. na Kruszelnicy ubezpieczonych ⁷) ; na skutek późniejszych jej zapisów urosła suma do 8.517 zł., którą to jednak trzeba bydo pod koniec XVII w. procesem dochodzić od spadkobierców, co też proboszcz stryj ski ks. Sebastjan Stopski uskutecznił⁸).

Przy kościele istniało bractwo Bożego Ciała, które posiadało legat od przemyskich mieszczan Wargockich na kamienicy

¹

) Gargas: Poglądy ekonomiczne w Polsce 77.

²

C. Pr. 438 p. 247 ; o stawach 0. Żyd. 54 p. 96G. C. Ż}rd. 78 p. 1026. —

²) F. O. C. Żyd. 44 p. 1483.

³

) Ob. Dodatek Nr. 21. - ⁴) C. Pr. 374 p. 2182. - ³) Tabele kon-

⁴

skrypcyjne w Zbiorach dyr. Czołowskiego.

⁵

A. Gr. Z. XIII Nr. 5808. - ⁶) C. Pr. 289 p. 293. - ⁷) Źereła I. p. 177 i C. Pr. 15 p. 587. Zapiska ta z 19. lutego 1526 r. opiewa: Mar-tinus Starzechowski ministerialis regni. gen. una cum nobilibus recogno-verunt, quia in silvas s. r. mai. et tenutam gsorum. Georgii ас Johannis de Panyow capitaneorum Żudacz. et striensium ad capitaneatum striensem antiquitus pertinentes porcos, scrophas et agnos suos apreciabant inem-ptionesque faciebant, decimasque ab eisdem pariter cum suis subditis se

⁶

apreciantibus ipsis dominis capitaneis solvebant et dabant efectualiter, prout antiquitus illorum predecessores soliti erant dare et solvere hacte-nusque dant et solvunt iuxta illorum inemptionem in silvas s. regie mai.

⁷

Tylko dwie wsie Uhersko i Hownia starostwa drohobyckiego, należące jednak do powiatu stryjskiego, nieopłacały żerowizny. Ob. Gątkiewicz, Archiwum m. Drohobycza s. 62—63.

⁸

Lauda wiszeńskie z 1744 r. — ⁸) Feliks Gątkiewicz, Z Archiwum Drohobycza 63. — ³) Co do powiatu stryjskiego zauważyć należy, że w dokumencie z 15. listopada 1509 (Arch. m. Stryja) zawierającym królewskie potwierdzenie dokumentu zatraconego podczas napadu Wołochów, a dotyczącego Zapłatyna, powiedziano w potwierdzeniu, że Zapłatyn ów (przedmieście Stryja) leżał w ziemi przemyskiej a powiecie stryjskim, zaś król Władysław Jagiełło w przywileju swym dla Stryja z 1431 ,łr. mówi, że miasto to leży w powiecie drohobyckim. Ob. Dodatek Nr. 1. — ł) Cod. ep. saeculi XV. II Nr. 65.

⁹

Matricul. Summ, pod 1512, 1546 i 1550 r. W tym ostatnim pod datą 24. lipca t. r. Ob. Sum. Metr. V. NB. Kłodnicki Stanisław w 1525 r. nosi tytuł iudex, castr, stryj, tak samo jak 1480 iudex castri Bratkowski Johannes, oczywiście w charakterze sług starościńskich. Ob. Gątkiewifez, Z Arch. Drohobycza 1. c. — ²) W Bartołdowej karczmie (dziś Bartatów) 11. października 1438 r. Lewicki Cod. ер. II N. 250.

¹⁰

) W Summ. Metrie. V pod lutym 1559 r. czytamy pozwolenie dane hetmanowi Tarnowskiemu na cessją starostwa stryjsk. synowi. A pod 12. maja 1584 r. czytamy tamże nominację Hieronima Filipowskiego i wzmiankę o jegoż poselstwie do sułtana. — *) Ter. Prem. 9 p. 691. Ter. Prem. 7 p. 696. Ter Hal. 56 p. 111—116. Ter. Hal. 52 p. 275. Komisarze do wykupienia starostwa stryjskiego przez króla 21. czerwca 1567 r. mianowani, 4. września t. r. wykupili za 4.181 zł. 15 gr. z rąk Zofii z Tarnowa małżonki

¹¹

ks. Konstantego Ostrogskiego starostwo i oddali je w ręce Mikołaja Sie-niawskiego wojewodzica ruskiego. Król 27. kwietnia 1569 r. potwierdził ten akt. Oh. Metric. Sum. Nr. 3686, 3652, 3922.

¹²

) Dr. Papée Fr. Zajazd Sobieskiego na starostwo stryjskie. Dla

¹³

włościan. Lwów 1890 r. — ¹³) O. Żyd. 113 p. 622. — ¹⁴) C. Żyd. 52 p. 234. —

¹⁴

*) C. Pr. 1070 p. 176. — ⁵) C. Pr. 1074 p. 3, 35, 46, 47, 83, 186. — ⁶) Józe

¹⁵

fowicz. Kronika m. Lwowa. Str. 347.

¹⁶

Jabłonowski Źródła Dziejowe XVIII, 2, str. 169; Słownik geogr.

•) W. Łoziński

¹⁷

Baliński - Lipiński Star. Polska I 629. - ¹⁷) F. C. C. Pr. z 1693 r. p. 2377. — •) C. Leop. 390 p. 1021. - ¹⁷) Baliński II, 1401. - ⁶) C. Pr 409 p. 1749. Ter. Pr. 149 p. 713. C. Żyd. 104 p. 1656. - ⁶) Źereła V p. 92. — ’) C. Pr. 463 p. 1729.

¹⁸

F. Cop. Castr. Pr. 38 p. 1859. Castr. Pr. 419 p. 2595, 2655, 2659. —

¹⁹

C. Żyd. 61 p. 1263. — 3) C. Żyd. 161 p. 613 cf. C. Żyd. 65 p. 1085. C. Z.

²⁰

66 p. 31, 496. C. Żyd. 67 p. 1053. — ²¹) C. Żyd. 70 p. 618. C. Pr. 445 p. 1561.

²¹

C. Żyd. 91 p. 2371. C. Żyd. 32 p. 723. — ²²) C. Żyd. 8 p. 653. — ⁶) C. Pr.

²²

571 p. 964. C. Żyd. 9 p. 1803, tudzież p. 1798.

563

Zyd.

’) C. Żyd. 39 p. 264. - 2) C. Żyd. 18 p. 1893. C. Żyd. 95 d. 593. -³) C. Żyd. 32 p. 914, ałtarzystą był ks. Jan Benkiewicz. — ł) C. Żyd. 102 p. 380. - ⁵) C. Żyd. 21 p. 1548. C. Żyd. 34 p. 279. C. Żyd. 103 ⁶) Castr. Żyd. 39 p. 180. — ⁷) Castr. Żyd. 83 p. 757. — ⁸) Ci 77 p. 192.

ich w Przemyślu ubezpieczony; o spłatę zatrzymanych procentów kołatał u sądów przemyskich w 1668 r. proboszcz stryjski ks. Wojciech Stopskix). Drugiem bractwem było Arcy-bractwo różańcowe, któremu w 1698 r. cześnik podlaski Re-migian Popiel, wójt stryj ski, wraz z Anielą Teresą z Wyszonek żoną swą dodał 500 zł. do legatu poprzedniego przez małżonków Gulczewskich w tejże wysokości zapisanego. Popielowie zapisali równocześnie 500 zł. i Franciszkanom stryjskim, w dodatku 500 zł. legowanej im przez Gulczewskich, a jak pierwszy zapis na dobrach Strzałkowie, tak drugi na Manastercu ubezpieczyli ²).

Kościołowi farnemu w 1727 zapisał był Teodor Bratkowski 1.000 zł., który to zapis proboszcz stryj ski zrezygnował później Franciszkanom stryj skim ad pia opera. Suma była ubezpieczoną na Bereźnicy, której właściciel późniejszy, Stefan Wy-howski, nie chciał Franciszkanom wypłacić³). Także i Rafał Chłopicki, chorąży wendeński, legował w tymże czasie 2.000 zł.⁴).

Z mieszczan największym dobrodziejem parafialnego kościoła, a także i Franciszkanów stryj skich był landwójt Michał Rogaczewski, kilkakrotnie już wspomniany. Syn jego ks. Franciszek Rogaczewski liczył, że już w 1766 roku na kahale stryj skim kwota przez ojca legowana wynosiła 2.100 zł. p. na 7°/₀ ⁵); w następnym roku zaś stwierdzono, że od tegoż land-wójta pochodziła także kwota 4.800 zł.⁶). Tylko 400 zł. z obu tych sum otrzymał konwent Franciszkanów, reszta przypadła na ałtarję św. Krzyża, której prebendarjuszem był syn donatora, ks. Franciszek, tudzież na ałtarję św. Józefa. Wspomniany ks. Franciszek Rogaczewski był później proboszczem stryj skim i dochody wszystkie obracał na fabrykę kościoła; na organy do fary wydał tysiąc zł., a także na reparację kościoła medynickiego dał w 1775 r. tysiąc zł. Legował też 400 zł. trzem konfratrom (wikarj uszom) stryj skim z obowiązkiem odprawienia przez z nich aniwersarza ; drobniejsze legata przeznaczał dla kościelnych i ubogich, tudzież duchownym na odprawienie parastasa ⁷). Pochodził od niego także i zapis na

x) Ter. Pr. 131 p. 860. - ²) C. Żyd. 17 p. 716. — *) C. Pr. 530 p. 1818. —

⁴) C. Żyd. 107 p. 543. — ⁵) 0. Żyd. 39 p. 55, 180. — ⁶) Ter. Prem. 246 p. 1907—1998. Spis legatów. — ^ C. Żyd. 146 p. 716.

rzecz kościoła stryj skiego w kwocie 1.000 zł. p. na kahale stryjskim ubezpieczony¹). Był to dbały o dobro kościoła paroch i wydobywał procesami legata testamentami ostatniej woli na rzecz kościoła stryj skiego składane, jak np. takiż legat 600 zł. Franciszki z Zabierzowskich Stupnickiej ²). Do reparacji kościoła przyczyniała się także i szlachta, jak np. Michał Baraniecki, który na ten cel zapisał 1.500 zł.³), Tomasz Kozłowski, który legował 500 zł.⁴).

Od wikarjuszów przemyskich, jako proboszczów stryj skich, pochodził zapis, corocznie składanych z dochodów beneficjum 20 zł. na lampę wieczystą przed Sanctissimum w farze stryj skiej ⁶).

Przodująca w Bzptej szlachta, . była też i Kościoła św. najgorętszą orędowniczką. Baz wspominają akta konsystorkie przemyskie pod 24. listopada 1530 r. o ugodzie proboszcza z powodu najazdu dóbr kościoła stryj skiego przez Narajowskich dokonanego. Tylko w latach ruiny, kiedy to i szlachta mate-rjalnie podupadła, skarżył się proboszcz stryjski ks. Sebastjan Sadowski, że mu właściciele Lubienia : Kakowscy, Kłodniccy, Lubienieccy, przez szereg lat (1661 r.) nie płacili dziesięciny ⁶), a proboszcz ks. Andrzej Jędrzejowski w 1665 r. oskarżał o toż niepłacenie Andrzeja i Marjannę ze Stadnickich Ostrorogów z Nieżuchowa, a także, że warunków fundacji ałtarji św. Krzyża nie spełnili, o czem już wyżej wspomniano ⁷).

Jako właściciele Chodowic żalili się proboszczowie stryj scy na szkody przez powodzie spowodowane. I tak już za proboszcza Białkowskiego jakoteż i 1741 r. powódź spowodowana wylewem Stryja, zalała pola i łąki tak folwarczne jakoteż i gospodarzy wsi wraz z budynkami, szopami, które zatopiła i w niwec obróciła. Na wiosnę 1742 r. tak dalece zatopiła woda resztę gruntów, ogrodów i pól, paswisk i sianożęci, tak wszystko zamuliła, że wszyscy włościanie do ostatniego byli zrujnowani. Przez trzy te powodzie, jak zeznawał ks. Michał Brzostowski, kanonik kamieniecki, a proboszcz stryj ski, poddani pozbawieni byli gruntów i paswisk, i jedni żebrakami zostali, drudzy

') C. Leop. 758 p. 387. — ²) C. Żyd. 110 p. 842. - ³) C. Żyd. 137 p. 359. — ⁴) C. Leop. 745 p. 460. — ⁵) Ter. Prem. 246 p. 1914. — ⁶) C. Pr. 391 p. 1401. Ter. Pr. 127 p. 37. F. C. C. Pr. 24 p. 2225, 2244. - *) F. C. C. Pr. 25 p. 2679. C. Pr. 400 p. 1577.

rozeszli się po innych włościach, a proboszcz nie pobierał żadnych dochodów z Chodowic¹).

W myśl przywileju Władysława Jagiełły mieli proboszczowie stryjscy, prócz karczmy wolnej w Uhersku, także karczmę w Chodowicy. Ta ostatnia, jako leżąca w promieniu uprzywilejowanym miejskim t. j. jednej mili, nie była wolną i na próżno domagał się pleban w 1570 r. u komisji lustracyjnej o wolność dla tejże; komisarze przyznali wprawdzie słuszność domagania się, atoli ze względu, że przodkowie jego nie pożytkowali nieprzerwanie z tej wolności, zabronili plebanowi tejże w myśl przywileju miejskiego ²).

Pod koniec XVII i na początku XVIII w. skarżą się proboszczowie stryjscy, jak ks. Wojciech i ks. Sebastjan Stopscy na sąsiadów tenutarjuszy dóbr starościńskich. I tak 1671 r. wspomniany ks. Wojciech Stopski skarżył się, że poddani z Uherska od lat pięciu niszczą mu lasy; z 1693 r. pochodzi skarga ks. Sebastjana Stopskiego na Adama Rzewuskiego, dzierżawcy Bereźnicy, który niechce mu wydać zbiegłych doń chłopów z Chodowic ; w 1723 r. wniesiono skargę, że źli dzierżawcy na szkodę probostwa stryjskiego wdzierają się w granice Chodowic na korzyść dóbr starościńskich³). Raz tylko oskarżyli proboszczowie w 1764 r. towarzysza chorągwi pancernej Wojutyńskiego o wyciśnięcie większego nad zwykłe subsidium charitativum z poszkodowaniem poddanych ⁴).

Napady i najścia zbrojne były podówczas, kiedy to każdy szlachcic, a na Podgórzu i poddani i mieszczanie zbrojno chodzili, a podatki i rekwizycje wojsko wybierało — rzeczą dość zwyczajną. I tak np. 1689 r. miasto wraz z proboszczem ks. Se-bastjanem Stopskim, z organistą Janem Żurawskim wnosi skargę o najście na obejście kościelne i zranienie i okaleczenie organisty przeciwko Janowi Marchockiemu, towarzyszowi chorągwi królewicza Jakóba Sobieskiego ⁵). O najście zbrojne i to w czasie mszy św., przyczem słudze Józefa Aleksandra Odyńca Sie-miaszki szablę odebrano, oskarżają księża proboszcz Maciej Pawłowicz i komendarz Jan Wojciech Frydlewicz w 1705 r.

9 F. C. C. Żyd. 70 p. 2442-6. — ²) Ob. Dodatek Nr. 6. - ³) C, Żyd. 66 p. 888. C. Żyd. 77 p. 74. Fak. C. C. Żyd. 6 p. 389. — ⁴) F. C. Ter. Prem. 11 p. 679. — ⁵) Ter. Pr. 148.

tegoż Siemiaszkęx). Ze strony proboszcza ks. Szymona Białkowskiego i ks. Jana Benkiewicza ałtarzysty pochodzi z 1722 r. skarga przeciwko Jerzemu Turzańskiemu o najście kościoła w czasie procesji Bożego Ciała, o wyprawienie burdy na cmentarzu, której się licznie zgromadzeni wierni obu obrządków przypatrywali i co ogólne zgorszenie wywołało²). Było to już drugie najście w tymże roku; pierwsze bowiem dokonali Jan Sadowski wraz z Ligockim z Bratkowic w marcu t. r. napadłszy na cmentarzu na mieszczan i kapłanów z szablami w ręku wszczynając burdę na wstyd chrześcijan w obec Żydów, którzy tłumnie się temu zajściu przypatrywali³).

Uposażenie kościoła zamiast urastać, zmniejszało się, o ile że fundusze widerkafowe z upadkiem fortuny mieszczan przepadały, pola, łąki zapisane — woda zabierała, domy ulegały spaleniu. "Wypływa ten wniosek z zestawienia owych zapisów i funduszów, jak je powyżej poznano, ze stanem rzeczy jak się przedstawia w późniejszych wizytach biskupich.

W wizytacji Szembekowskiej z 1722 r. ⁴) czytamy np. że stanowiąca uposażenie probostwa wieś Chodowice, przedtem mierna — teraz mizerna, bo Stryj urwał już więcej aniżeli jedną trzecią część gruntów i dla ciężkiego zdzierstwa podczas saskich, moskiewskich, tatarskich, kozackich, wołoskich najazdów ubodzy ludzie porozchodzili się i tylko dziewiętnastu jest poddanych. Dzierżawca wsi tej płacił 300—400 zł. teraz, że folwark nowo zbudowany, podniesiono czynsz na 460 zł. Przez grunta idzie młynówka na młyn łysiatycki, od której konten-tacji rocznie 30 zł. Z gruntu poświętnego probostwa w Stryju, mimo, że poddani ani skrawka pola siewnego nie posiadają, płacą hiberny 60 zł., pogłównego 12 zł. na każdą ratę, a czterdziestu dwóch chałupników policzono jako dwa dymy. Oczywiście wobec wielkich ciężarów poborowych, dochody proboszcza, jak to zaznaczono, byty mizerne.

Dawniej pobierano według ugody z zamkiem w zamian za dziesięcinę i meszne ze wsz3⁷stkich wsi starostwa, w których administrowano św. Sakramenta z zamku 360 zł. p. Suma ta podczas wizyty była wypłacaną, natomiast z podmiejskich

‘) C. Żyd. 83 p. 747. - ²) C. Żyd. 127 p. 333. - ³) C. Żyd. 127 p. 289. — *) Arch. Konsyst. Przem. łać.

- 89

łanów powinno się było opłacać 386 zł., lecz z powodu wielu pustek zbierało się nie więcej nad sto zł.

Administrowano św. Sakramenta we wsiach szlacheckich:

Dobro wlany, Łysiatyce, Wownia, Pukienicze, Tejsarow, Uhersko* Strzałków, Bereźnica, Stańków, Bratkowce, Neniow, Łukawica, Żulin, Siemiginów, Rozhurcze, Korczyn, Kruszelnica, Lubieńce, Dołhołuka, Wola Dołhołucka, Kłodnica, Monasterzec, Hołobutow, Nieżuchów, aż do granicy djecezji lwowskiej i do granicy węgierskiej. Do stołu Pańskiego z tych wsi przystąpiło w tym 1722 r. dziewięćset osób, liczba więc parafian przenosiła 1.500 osób — dochodu jednak żadnego, tylko z Nieżuchowa i z Lu-bieniec dawano kiedyś dziesięcinę....

Z wójtostwa stryjskiego dawano dziesięciny i mesznego 30 zł. Z sumy kursowej na gruntach rozmaitych lokowanej było 2.279 zł. przepadło 905 zł., dochodzi widerkaf od 1.374 zł.

Jak pierwsza wizytacja Sierakowskiego poucza, pobierał proboszcz z folwarków królewskich dziesięciny 350 zł., a mesznego od przedmieszczan zamienionego na 8 zł., z łanu co w 1627 r. czyniło 320 zł. teraz 380 zł., natomiast niemiał już grzywny z łaźni miejskiej, niegdyś przez Zaklikę Tarłę w 1461 r. zapisanej proboszczom, gdyż już łaźni nie było; w Uhersku zamiast dochodu z karczmy miał dochód z trzech czwartych części łana osadzonego poddanymi, łąkę zwaną łaz, w Chodowicy od Tatarskiego, wody Stryja i Zezawy zmyły. Zresztą miał dochód 12 zł. z ławki rzeźnickiej, od legatów rocznego procentu 105 zł. 19 gr., od legatu Pielwieckiego z 1668 r. na Woli Dołhołuckiej zapisanego czynszu rocznego 70 zł., a z legatów na kahale lokowanjmh 78 zł. Oczywiście ciężył na proboszczu obowiązek płacenia rocznie 600 zł. p. do kasy Kollegium wikarych przemyskich ¹).

Przytaczamy tutaj dalsze jeszcze cyfry, jakie spotykamy w akcie biskupa Sierakowskiego, który skonstatował przy sposobności wizytacji, że cyfra 2.000 parafian za Alembeka spadła w parafii stryj skiej do tysiąca kilkaset.

I tak stwierdził biskup, że ałtarja, czyli kaplica Najśw. Marji miała na kamienicy aptekarza Macieja Kołomyskiego

— 90 -

w aktach konsularnych lwowskich zapisany czynsz roczny 8 zł. 22 groszy, dalej 40 zł. dziesięciny z Nieżuchowa 600 zł., od Czołhańskiego zapisanych 1.624 zł. p. z obowiązkiem odprawiania dwóch mszy św., sto zł. na realności Stanisława Krawca t. j. 7 zł. rocznego czynszu a od siedmiu domów po 10 zł. czynszu czyli 70 zł. p. Funduszami tymi rozporządzał proboszcz.

Także i i ałtarzyści mieli w czasie wizytacji owej wykazali swoje fundusze. Ałtarja św. Krzyża posiadała z funduszu Stefana Kakowskiego na Dołhołuce, Woli Dołhołuckiej i na Lubieńcach 4.000 zł. na 7 °/₀, 1.000 zł. od tegoż i od żony jego Elżbiety Kaszowskiej na tychże dobrach, 2.000 zł. przez Annę z Kaszowskich Kakowską, matkę Stefana, ubezpieczoną na dobrach Popiela, tudzież 950 zł. i 1.000 zł. przez Jana Je-łowickiego chorążego buskiego, zapisanych w latach 1732 i 1737.

Ałtarja św. Anny fundowana przez proboszcza stryjskiego ks. Sebastjana Stopskiego posiadała 8.552 zł. lokowanych na realnościach i domach,

ałtarja św. Józefa, fundowana przez Remignana i Teresę Popielów cześników podlaskich w 1708 r. zapisaną na Monastercu, a potem na Siemiginów przeniesioną sumę 4.000 na 8°/₀.

Za biskupstwa ks. Wacława Sierakowskiego proboszczem w Stryju był wspomniany już ks. Michał Brzostowski, impetyk, który nietylko słowem przykrem, przezwiskiem, ale czasami i kijem traktował swoich parafian ¹). Biskup wizytując dekanat stryj ski, przeprowadził proces kanoniczny przeciwko oskarżonemu o zbrodnie i kazał proboszcza pojmać i odstawić do Przemyśla. Krewni skazanego, Czajkowscy, bratający się z Kozakami, mścili się najazdami na tych, którzy proboszcza na rozkaz biskupi odwieźli do Przemyśla; stąd poszły najazdy na Stryjan i na okoliczne folwarki, zajazdy, bójki, strzelaniny; smolący przy Falczewskim, ich dowódcy, z jednej strony, — z drugiej kozacy przy Czajkowskim. Energiczny jednak biskup złamał upór szlachty mieszającej się i do majątków i do spraw swego duchowieństwa ²).

Raz tylko okradziono tarę stryj ską, po Trzech Królach 1697 r. Szkoda w kaplicy św. Krzyża, gdzie zawieszone były

‘) C. Żyd. 100 p. 72, 389. C. Prem. 635 p. 687. - ²) C. Pr. 665 p. 131—136.

czynu

wota srebrne, perłowe i t. p. wynosiła dwanaście tysięcy zł. p. Padło podejrzenie na Żydów. Kahał oskarżony jako sprawca ani sam nie złożył przysięgi o niedopuszczenie się

kradzieży, ani też innych Żydków do złożenia tejże nie dopuścił ²). Proces o to świętokradztwo trwał latami. W 1708 r. ks. Michał Turowiecki, ałtarzysta św. Krzyża, protestował, że ławnicy stryj scy pokierowali źle sprawą wniesioną przezeń przeciwko Żydom. Zarzucał im, że złotnika, właściwego sprawcę czynu uwolnili, a inkwizycję przeciwko innym Żydom nie na miejscu właściwem, lecz na placu publicznym zarządzili, gdzie ją Żydzi udaremnili. Ci bowiem dając pomoc sądownie badanym, gdy ci przez kata do tortury byli prowadzeni, zalali ogień przysposobiony do tortury piwem i inkwizytów z rąk przekupionego kata wyrwali²).

Franciszkanie.

Wspomniano już wyżej o kościele św. Marji Magdaleny za bramą halicką na przedmieściu stryjskim, na który w 1673 r. Marcin Kłoskowski legował 1.000 zł. Czas, w którym ten kościół zbudowany był przez wikarjuszów przemyskich, lub też przez innych fundatorów nie znany ; prawdopodobnie istniał tu już w XYI w., którego budowa była zaczętą, niewykończoną. W liber memorabilium kościoła stryj skiego czytamy, że w 1608 roku odbyła się wizyta kanoniczna, przy której to sposobności, żalili się parafianie, że ks. Ludowicz raniedbuje kościółek św. Marji Magdaleny i prosili, by w nim częściej mszę św. odprawiano. Kościółek ten, czytamy dalej, na przedmieściu na wschód od fary zbudowany prawdopodobnie w XVI w. (na miejscu, gdzie dziś stoi cerkiew parafialna miejska), nie posiadał uposażenia, i tylko niekiedy księża wikarj usze Mszę św. w nim odprawiali. Jak opowiadano, w czasie tej wizytacji, miały się dziać w nim cuda, ludz’ie łask rozmaitych doznawali, pojawiała się niezwykła jasność i dzwony same dzwoniły. W wizytacji Szembekowskiej mamy wpisany legat na kościół św. Marji Magdaleny, a wiemy skądinąd, że wikarzy stryj scy, jak ks. Maciej Kwiatkowski w 1653 r. dalej odprawowali w kościółku od czasu do czasu mszę św.¹). Objęli go potem Franciszkanie, których już widzimy w Stryju, jako nowo fundowanych tamże zakonników, z gwardjanem Antonim Leszczyńskim na czele, biorących w dzierżawę folwark w Bratkowicach ²). Zakon, którego członkiem w XV w. był w Stryju urodzony Jan Tarło, starościc stryjski, osiada w mieście i rozpoczyna tutaj swoją zbożną działalność. Ziemianie stryjscy i okoliczni poparli hojnie nową fundację. Wójt uprzywilejowany stryjski Remigian Popiel w 1698 r. leguje jej 500 zł., które z dawniej przez Gulczewskich zapisanymi 500 zł. ubezpieczył na Strzał-kowie⁸). Od Jana Sulkowskiego otrzymał konwent 5.000 zł. p. ubezpieczonych na Dołhołuce z obowiązkiem wspierania modłami grzesznej jego i krewnych jego duszy⁴). Urszula Teresa Zawadzka

secundo voto Eustachego Wyhowskiego żona,

w 1700 r. ceduje O. Fabianowi Wiłockiemu, gwardjanowi stryj-skiemu, 700 zł.⁵). Ona to 1680 r. wybudowała także kaplicę w Kochawinie i zapisała fundusz na prebendarza ; jak wiadomo w 1755 r. arcybiskup Wyżycki ogłosił obraz tameczny Matki Boskiej jako łaskawy. Rezydowała ona w Rudzie, dawniej Daniłowiczów majątku, a od 1660 r. Wyhowskich, gdzie to Jan Daniłowicz, zięć Żółkiewskiego hetmana 1605 r. wybudował kościół, drugi zaś w Kochawinie (Stanisławczyku) erygował. Tysiąc zł. legatu z 1699 r. pochodziło od Jana Zawadzkiego, towarzysza chorągwi. Także i Jan Sułkowski zapisał większą sumę Franciszkanom⁶). Sejmik wiszeński w 1690 r. wyznaczył sto zł. na stryjski Zakon, a w siedemnaście lat później suplikują znowu w Wiśni Franciszkanie o jałmużnę na poparcie kościoła, który na tamtem miejscu wznoszą ⁷). Z tegoż 1717 r. pochodzą legaty: po ś. p. Michale Dobrowolskim 500 zł. które wójt stryjski Wojciech Tomaszewski na dobrach swych asekurował ⁸), legat wspomnianego Remigrana Popiela na tysiąc zł. i dawniejszy Bratkowskich także na tysiąc zł. °). Od

*) 0. Żyd. 42 p. 973. Budowa kościoła poczęta w XVI w. nie była wykończoną; toż chór wielki był murowany zresztą był drewniany, jak o tem czytamy w pierwszej wizytacji Sierakowskiego. Niezawodnie chór ten stanowi dziś presbiterium cerkwi. — ²) C. Zyd. 7Ó p. 589. — ⁸) Ter. Prem. 246 p. 1907 i nn. cf. C. Żyd. 28 p. 729. Ugoda gwardjana z „Popieleni z 1699 r. - ⁴) C. Pr. 500 p. 2747, 2763. — ⁶) C. Żyd. 17 p. 378. — ⁶) C. Żyd. 80 p. 814. C. Pr. 500 p. 2747. — ⁷) AGZ. XXII Nr. 158 a. 39. — ⁸) C. Żyd. 96 p. 1654. — ⁹) Ter. Prem. 246 p. 1907, nn. C. Żyd. 91 p. 2714-

Eufrozyny Załuskiej pochodził legat z 1705 r. na tysiąc zł. od Andrzeja Mikołaja Żebrowskiego na 2.000 zł. i tejże wysokości legat od Marjanny z Bogatków Usakowskiej z 1706 r. Józef i Karolina Jabłonowscy na zamku Podhorodeckim 1742 r. zapisali tysiąc zł. Franciszkanom i Matce Boskiej tu na tern miejscu jawnymi cudami słynącej. Kult Boga i Marji wielbiąc zapisuje Antoni Gajewski łowczy łenczycki 2.000 zł., czaszy owrucki Franciszek Raciborski sto zł. na godzinki przez organistę konwentu stryjskiego, aby je grywał wiecznymi czasy. Sumę 500 dukatów legował w 1755 r. Franciszek Świechowski, a 400 zł. wspomniany już kilkakrotnie dobrodziej kościoła stryj skiego Michał Rogaczewski landwójt stryj ski w 1765 r.

pod-

O wiele legatów upominać się musieli Franciszkanie na drodze prawa u rodzin donatarj uszów. I tak np. zapisał cześnik przemyski Antoni Jelec 4.000 zł. Franciszkanom, a sukcesorowie ani kapitału ani procentu spłacić nie chcieli i w 1722 r. musiał gwardjan stryj ski Antoni Krasowski procesem odzyskiwać zapisaną sumę¹). Była ona ubezpieczoną na Rustweczku, na których to dobrach zapisała żona starosty drohobyckiego Tobiasza Rajewskiego Anna Łabęcka 4.000 zł., a i o tę sumę musieli OO. Franciszkanie pozywać spadkobierców²). Wspomniano wyżej o legacie Jana Sułkowskiego, asekurowanym na Dołhołuee; o zwrot legowanej sumy pozwał konwent jedynego sukcesora donatarjusza Władysława Sułkowskiego w 1722 r., który legatu nie chciał wypłacić ³). Gwardjan stryj ski O. Tran-kwił Kasprzycki zapozwał w 1731 r. Stefana Zawadzkiego o niewypłacenie tysiąca zł. na Korczynie przez ojca tegoż Konstantego Zakonowi zapisanych⁴). W 1744 r. nakazano w sądzie grodu żydaczowskiego Teresie z Winnickich Humnickiej secundo voto Sumlańskiej wypłacić Franciszkanom prowizję od kwoty 4.208 zł. widocznie z legatu pochodzącą ⁵).

Z dalszych legatów, — wpisywanych, jak wiadomo, w księgi zapisów sądów tak grodzkich, jakoteż i ziemskich — notujemy legat Felicjana Świechowskiego cześnika podolskiego z 1746 r. opiewający na 500 a powiększony później przez zapisującego do tysiąca zł. w 1746 r. ⁶) ; Antoniego Gajewskiego, łowczego

0 C. Pr. 619 p. 141. - ²) C. Pr. 509 p. 60. — ³) C. Pr. 516 p. 1639 cf. F. C. C. Żyd. 9 p. 169. - *) C. Żyd. 102, p. 300. - *) C. Żyd. 183 p. 291. — ⁶) C. Z. 36 p. 78.

tenczyckiego opiewający na 2.000 zł. w 1760 r. zeznany *), Józefa Witskiego, skarbnika sanockiego, ubezpieczony na domie w Żydaczowie o niewiadomej kwocie ²) ; Franciszka z Czarnolasu Raciborskiego, cześnika owruckiego, na tysiąc zł. z warunkiem odprawiania dwóch mszy św. co miesiąca, a raz do roku śpiewanej za jego duszę³), Jana Cieszkowskiego, podkomorzego nowogrodzkiego, z 1757 r. również w kwocie tysiąca zł. p.⁴). Antoni Witski, miecznik trembowelski, zapisał w 1754 r. dworek w Stryju Procikiewiczowskie zwany, okupowany przez Karmelitów bosych z Kochawiny — gdzie był obraz Najśw. Marji Panny cudami słynący — o którego jednak dworka oddanie upomniał się gwardjan stryjski O. Adrjan Marchwiński⁶). Od Marjanny Zawadzkiej, wdowy po łowczym łęczyckim Antonim Gajewskim, pochodził legat tysiąca zł. z warunkiem czytania 12 mszy św. rocznie za duszę jej i jej męża, przyjęty w 1759 r. przez gwardjana Marchwińskiego ⁶) od Michała Baranieckiego, z Pukienic, legat w 1778 r. na 500 zł. ⁷), od Franciszka Raciborskiego 1.000 zł. p. na Siemiginowie ⁸), a Stanisław Chądzyński, skarbnik różański, ustąpił gwardjanowi konwentu Rafałowi Borkowskiemu 540 zł. w 1777 r.

Jak z tych zapisów wypływa, zarówno mieszczanie jakoteż i ziemiaństwo ceniło działalność Franciszkanów. W wizytacji Szembowskiej czytamy, że rządzą się dobrze ; pochwalono więc akcję Zakonu, tutaj na Wschodzie wraz z Dominikanami od wieków pracującego. Niestety zaledwie przez cztery generacje mogli Franciszkanie w Stryju zbożną swą rozwijać czynność. Nadeszły czasy inne — w myśl poglądów Józefińskich, uznano kościół jako zbędny, a Zakon w Stryju zniósł rząd cesarski austrja-cki. Klasztor, a raczej dom, w którym za czasów biskupa Sierakowskiego rezydowali czterej zakonnicy i kościół — dostał się w ręce magistratu miasta Stryja; fundusze zabrał rząd i włączył do funduszu religijnego.

00. Franciszkanie nie mieli parafii, do której należała kaplica św. Jana, konsekrowana w czasach Jana III, o niej

С. Ż. 27 р. С. Ż. 38 р.

z 1754 г. - ³) C. Ż. F. С. С. Ż. 32 р. 89,

*) С. Ż. 36 р. 381. - ²) F.

37 р. 423. — ⁴) С. Ż. 38 р. 58. —

394, 404. Со do Kochawiny por. С. Ż. 38 р. 35 — 6. — ⁶) С. Ż. 38 р. 59. — “О С. Ź. 137 р. 359. - ⁸) Ter. Leop. 135 р. 18.

00 05

- 95 -wspomina też wizytacja Szembekowska. Wspomniano w tej wizytacji, że była i druga kaplica w Strzałkowie, trzecia w Stańkowie nowo zbudowana (1722 r.), czwarta w Siemiginowie, piąta w Rozurczu wyciosana w monolitowej skale. Nadto wspomniane są dwie kaplice prywatne w wizytacji biskupa Sierakowskiego z 1753 r., a mianowicie w Dołhołuce i Hołobutowie. Wzmiankuje też wizytacja Szembekowska o należącym do parafii kościele w Skolem (Nowa Aleksandrja) fundowanym 1653 r. przez wojewodę krakowskiego ks. Dominika Zasławskiego. Kościół ten był filialnym z wsiami: Synowódzko, Korczyn, Kru-szelnica, Żupanie z wspomnianymi już kaplicami prywatnymi w Stańkowie, Łabęckiego, starosty rohatyńskiego w Siemiginowie, Grumowskiego, w Dołhołuce, Świechowskiego, stolnika podlaskiego, jak to poszczególna wizytacja biskupa Sierakowskiego wspomina.

Najstarsze metryki chrztu były z 1647 r. z czasów rządów ks. Macieja Opatowskiego, kurata i proboszcza stryjskiego, metryki zmarłych zaczęto spisywać w 1702 roku, za rządów kościoła, sprawowanych przez ks. Szymona Białkowskiego, metryki zaślubionych — te wszystkie spłonęły w pożarze 1827 r., jak to podaje pamiętnik kościoła stryj skiego na podstawie aktów i notatek proboszczowskich spisany, w archiwum probostwa przechowany.

Ze służby kościelnej organistę opłacało miasto, dając mu 40 zł., od bractwa Różańcowego pobierał 60 zł., od ałtarzysty św. Anny 20 zł., od ałtarzystę św. Józefa 20 zł., a od śpiewu¹) także 20 zł. Dzwonnika opłacał proboszcz dając mu 30 zł., podczas gdy bractwo Różańcowe dawało 12 zł. od kwartału za dzwonienie na Różaniec, od ałtarzysty św. Anny pobierał 8 zł., tyleż od ałtarzysty św. Józefa. Kalikant pobierał od proboszcza 4 zł., od ałtarzystów po 2 zł., a od bractwa Różańcowego 1 zł.

Jak stąd wypływa, bractwo Różańcowe rozporządzało znacznymi funduszami. Skupiało się to Stowarzyszenie pobożne obok ołtarza Najśw. Marji Panny zwanego literackim. Ks. Jan Rogowski pleban stryj ski, wraz z Łukaszem aptekarzem i Mikołajem Rohatyńskim krawcem, poruszyli około 1608 r. myśl

*) Ab cursu decantando. Wizytacja pierwsza Sierakowkiego.

fundowania obok tego ołtarza bractwa Różańcowego celem propagandy katolicyzmu wśród schizmatyków, których było w mieście więcej, aniżeli katolików¹). Biskup Maciej Pstrokoński obiecał inkorporowaó to bractwo literackie w bractwo Różańcowe, ale go śmierć zaskoczyła. Zwrócili się tedy inicjatorowie w 1611 r. do prowincjała 00. Dominikanów z prośbą fundowania bractwa Różańcowego. Ten. zesłał do Stryja O. Ignacego Felkiela, lektora i kaznodzieję kościoła św. Katarzyny w Nowem Mieście, celem erygowania bractwa. Postanowiono przy erekcji, by, jeśli 00. Dominikanie mieli być w Stryju fundowani i bractwo Różańcowe miało przyjść do 00. Dominikanów, na ten czas wszystkie fundusze miały pozostać przy bractwie literackim przy kościele stryj skim, te zaś które potem byłyby darowane i fundowane legaty, a więc po 1611 r. miały w połowie być oddzielone do Ojców przy bractwie Różańcowem, a w drugiej połowie przy literackim pozostawać bractwie. Warunek ten dołączono z tego względu, że teraz w początkach bractwa Różańcowego musiało być ono ratowane funduszami literatów, a i na potem z nich korzystać miało, a było podówczas pięć domków i sad na realności literatów. Po przyjęciu bractwa Różańcowego wszystkie ornamenta i w ogóle ruchomości teraz będące darowują bracia kościołowi stryjskiemu. Te zaś dary, któreby się od początku bractwa Różańcowego darowały do bractwa, mają być w razie fundowania 00. Dominikanów z nimi na poły podzielone. Akt fundacyjny spisał i podpisał Krzysztof Zbyszek scriba SS. Rosarii.

Do fundowania Zakonu 00. Dominikanów w Stryju nie przyszło. Bractwo przeto Różańcowe, założone w Stryju w 1611 roku, pozostało przy farze, przy ołtarzu literackim i zwano też je literackiem, gdyż właściwie oddzielenie funduszów literackiego a Różańcowego bractwa nie nastąpiło — a tylko zaszła reforma ; literaci przyjęli reformę, a więc nabożeństwo i w ogóle normy, jakimi się rządziło Różańcowe bractwo. W 1627 r.

’) Liber privilegiorum diocesis Premisl. 186 p. 69 i nn. w Arch. Konsyst. Przemysk. W piśmie do prowincjała Dominikanów podnoszą intencję swą promotorowie, aby i schizmatycy przypatrując się mogli być Panu Bogu pozyskani. Jak wiadomo, było to działanie, popierające tJnją brzeską, nie duszochwactwem₍ ale przykładem gorliwości religijnej przy pozostawieniu braciom Rusinom ich obrządku.

seniorami bractwa literackiego są rajcy Skuwirius, Mikołaj Krawiec i land wójt Maciej Twardowski. W 1647 r. należy do literatów folwark, ale równie dobrze można powiedzieć, że seniorowie są seniorami, a folwark funduszem bractwa Różańcowego, oddzielenie bowiem funduszów i mianowanie innych seniorów mogło nastąpić dopiero po fundowaniu 00. Dominikanów w Stryju — niestety do tego nie przyszło — byli później fundowani 00. Franciszkanie, ale i tych po rozbiorze Polski — zniosły rządy okupacyjne.

Cerkiew.

Mimo, że prawo niemieckie, na którem Stryj był lokowany, wykluczało inne wyznania, i wolności swe tylko na rzymskich katolików rozciągało — w Polsce od wieków nie przestrzegano tak ściśle surowego rygoru ustaw magdeburskich, jak to się działo na Zachodzie. Nietylko tutaj przypuszczano do miast inne wyznania, w szczególności istniejące tu od czasów prastarych prawosławne, ale nadto pozwalano mu szerzyć się i to w tym stosunku, że gdy np. w Stryju do połowy XVII w. jeden był tylko kościół i jedna kaplica, gdyż kościół św. Marji Magdaleny nie posiadał swego własnego księdza, cerkwi natomiast liczono w tymże wieku już pięć. I tak w mieście pod wałem była cerkiew Wniebowzięcia Panny Marji, dalej Narodzenia Panny Marji zwana Wyhowską; za bramą od rzeki Stryja była również pod wezwaniem Narodzenia Panny Marji cerkiew ; za bramą lwowską stała cerkiew Zesłania św. Ducha, wreszcie w polu od rzeki stał monaster ³). Jak wszędy po dobrach starościńskich rozciągał się nad nimi protektorat starosty, a dodać należy, że jak wszędy na Podgórzu, kędy zabobon i niższy stan obyczajów i kultury przeszkadzał rozwojowi chwały Bożej, starali się ci starostowie protektorat swój obracać na pożytek cerkwi. I tak Krzysztof Koniecpolski, wojewoda bełzki a starosta stryj ski, pismem swem z 15. września 1643 r. w Porycku datowanem ²), chcąc aby chwała Boża jak najlepiej się szerzyła, dał konsens aż do dalszej łaski królewskiej na stawianie cerkwi w stryj skiem starostwie tak w mieście Stryju,

jakoteż i na przedmieściu pod prawem i wolnościami, tudzież przywilejami innym cerkwiom starostwa służącymi. Magistrat miasta przyzwolił na ten starościński przywilej, a co bardziej w 1650 r. obiecał bronić wyznawców cerkwi wschodniej od zdzierstw i porcji żołnierskich, a król Jan Kazimierz potwierdził nadanie starosty swego i przywilej miasta*). Ten ostatni podnosił na samem czele, że cerkwie w Stryju tak w mieście jako i po przedmieściach za zgodnem pozwoleniem mieszczan są założone, a że żadnymi prawami ani przywilejami nie są obwarowane, a w teraźniejszym czasie nieznośne ciężary, wy-dzierstwa poniosły od żołnierzy, zaczem wielkim żalem zdjęci popi proszą o patent miejski, tedy przychylając się do kon-sensu Rzptej, miasta i starosty Krzysztofa Koniecpolskiego, konsens nasz zlewamy na łaskę króla, prosząc za nimi o prawa i przywileje na cerkwie one, aby chwała Boża się szerzyła. Przywileje na korzyści popów z dóbr starościńskich nie przechowały się, ponieważ jednak w konsenzie Koniecpolskiego czytamy, że popom przysługują prawa i przywileje służące innym cerkwiom w starostwie, starosta zaś ten pozwalał popom na korzystanie z lasów starościńskich na opał i potrzeby domowe, co król zatwierdzał²) przypuścić łatwo, że i stryjscy duchowni z przywileju tego korzystali. Zapewne i monaster nad rzeką Stryjem na przedmieściu leżący był wolny od ciężarów wojskowych, zwłaszcza gdy starostwo objął Jan Sobieski, ochraniający cerkwie, Zakony i kryłosy od wojskowego w całej Europie ówczesnej praktykowanego ucisku ³).

W czasach walki o uniją brzeską, t. j. o unię Cerkwi z Kościołem rzymskim, trwającą w ziemi przemyskiej przez całe stulecie XVII, a ukończonej przyjęciem unii przez władykę przemyskiego Innocentego "Winnickiego w 1692 r. duchowieństwo wschodnie, a także powiatu stryj skiego trwa stale przy schizmie. Wraz z popami innych dekanatów jak: przemyskiego, drohobyckiego, wiszeńskiego, jaworowskiego i t. d. trwają oni w walce przeciwko Atanazemu Krupeckiemu władyce unickiemu i jego następcom, walczą uporem i prawem, od wyroków przez

9 ibidem 1. с. p. 621. — ²) Przywilej dla popów z dat. z 1660(łr. C. Żyd. 60 p. 284. — ³) Ter. Hal. 91 p. 147 przywilej Sobieskiego z dnia 2. grudnia 1663 r. Ter. Hal. 91 p. 147.

- 99 -władyki Krupeckiego ferowanych apelują do trybunałów, do króla, do asesorji; szukają protektorów, sojuszników w szlachcie wschodniego wyznania. Tak samo i mieszczanie stryjscy wyznania greckiego nie chcą uznać popów z obedjencji władyki Atanazego Krupeckiego i tegoż następców*) i dzielą ze swymi popami losy zaciętej walki, bójkami, walkami, zajazdami, zaprawionej krwią bratnią obficie przelewaną zniesławionej, zwłaszcza w czasach, kiedyto Antoni Winnicki, władyka przemyski wschodniego obrządku walczył przeciwko unii z bronią w ręku i wszelkimi sposobami starał się usuwać przeciwników swych.

żona jego biła po twarzy pojmanych i zasa-

Oczywiście w czasach ruiny zdarzało się, że niekiedy to wojenne usposobienie duchowieństwa greckiego w Stryju dało się odczuć i parafianom rzymskiej religii. Prezbitel’ greckiej cerkwi Narodzenia Panny Marji, Iwan Michalewicz, w 1669 r. odprawiał nabożeństwo w czasie świąt swoich, podczas gdy obok katolicka czeladź Mikołaja Czeskiego prała bieliznę. Pop wyszedł z cerkwi zabrał czeladź w święto pracującą, wsadził do kuny,

dzonych w areszcie ²). Gdy Czeski ujął się za czeladzią i to w czasie czytania liturgii ; ojciec Iwan potraktował go obelży-wemi słowy i sprawa oparła się o sądy. Były to inne czasy i ludzie, stan duchowny grecki niczem, nawet ubiorem nie różnił się od wieśniaczego, poziom jego wykształcenia był bardzo niski, obyczaje gminne, nawet w lat dziewięćdziesiąt po unii w Brześciu zawartej, w przemyskiej djecezji, stryj scy parochowie gminnem zachowaniem uderzająco się wyróżniali wśród katolickiego duchowieństwa. Co jednak nie wstrzymywało władz Rzptej od rozszerzania zarówno przywilejów duchowieństwa wschodniego jakoteż i wyznawców greckiej wiary, zwłaszcza w miastach. Mówiliśmy wyżej, że prawo niemieckie w miastach, rozciągając się na wyznawców rzymskiej wiary, wykluczało inne wyznania od przywilejów magdeburgii. Widział tę ujmę i ubliżenie E-usi wyrządzane król Jan Sobieski i senatorowie jego, w szczególności, że po miastach i miasteczkach żadnych promocji do wyższych stopni, a zwłaszcza do urzędów i władz mieć nie mogą. Na fundamencie prawa pospolitego (polskich konstytucji sejmowych) z pominięciem prawa

*) C Pr. 328 p. 1421 cf. p. 994. — *) C. Żyd. 55 p. 418. Ter. Pr. 132 p. 1200. — ³) C. Żyd. 143 p. 276.

niemieckiego i jego wyłączności, dozwolił król wyznawcom greckim przystęp do różnych honorów i urzędów¹), Zasady równouprawnienia narodowościowego i wyznaniowego, pod wpływem prawa polskiego przeniknęły wreszcie nawet i skrzepłe nieużyte a szorstkością i brakiem miłości bliźniego nacechowane prawo niemieckie.

Dodać należy, że i król Jan Kazimierz dekretem swym z maja 1650 r. wszystkie 5 cerkwi stryjskich poddał pod zarząd bractwom tamecznym, a Jan III mandatem z 6. stycznia 1676 r. w Jaworowie wydanym uwolnił je od podatków do zamku, uzasadniając wspaniałomyślność swą gorącą chęcią, by kult Boży w cerkwiach mnożył się w całem państwie²).

Działalność jednak parochów greckich nie była korzystną dla Kościoła rzymsko - katolickiego. W wizycie Szembekowskiej czytamy, że wprawdzie żyją oni dobrze z proboszczami, atoli, jak się skarży wizytator, przyciągają oni lud na swój obrządek, administrują św. Sakramenta łacinnikom, a zwłaszcza załatwiają pogrzeby tychże. Takąż krytykę stosunku Cerkwi do do Kościoła czytamy i w aktach wizytacji biskupa Sierakowskiego z dodatkiem, że w namiestnikostwie stryj skim było 50 cerkwi, w Skolskim 24 cerkwi, monasterów trzy, tudzież, że przy niektórych cerkwiach było po trzech, a nawet czterech popów.

J) Likowski, Dzieje Kościoła Unickiego. Dok. Sobieskiego 1694 w Anneksach. — ²) Szaraniewicz, Rzut oka na beneficja, tamże 86. Ut ecclesiae in imperio nostro floreant cultusque Dei crescat.

VI.

SPRAWA PODATKÓW MIEJSKICH

PRZYWILEJE DLA ŻYDÓW STRYJSKICH KRÓLÓW STEFANA AŻ DO JANA SOBIESKIEGO.

I ŻYDZI. - SPRAWA PRZENIESIENIA TARGÓW MIASTA. - JU-RYSDYKCYA ŻYDÓW. - KRÓLOWA MARYSIEŃKA. - HANDEL SOLĄ, WOŁAMI, PIENIĄDZMI - PIENIĄDZMI FAŁSZYWYMI. - BLA-TNICTWO. — ARENDY STAROSTWA. — BUTA STAROZAKONNYCH.

głównie arendą ceł i przychodzących do

W drugiej połowie XYI w. przewagą kapitałów zdobywali już Żydzi miasta i miasteczka na wschodnich, połaciach Rzptej. Kapitały te otwierały im drzwi do senatu, do kance-larji królewskiej, do magistratów miejskich, gdzie wszędy znajdowali obrońców i protektorów. Już nuncjusz Commendoni mówi o podostatku Żydów w Polsce, bawiących się lichem szachrajstwem

dużych bogactw, tak dalece, że w nich przewyższają nawet krajowców.

Miasta, na magdeburskiem prawie lokowane, tolerowały Żydów tylko za osobnymi przywilejami — w wielu miasteczkach wcale ich nie było w XYI wieku. Na prośbę kilku senatorów dopiero w 1676 r. nadał król Stefan Batory Żydom wolność zamieszkania w Stryju, przebywania, zakładania handlów, kupowania domów tamże, tak na pustych rolach, jakoteż i w mieście lub po za niem zakupionych, gdziekolwiek im starosta wyznaczy. W mandacie do mieszczan nadanym pod Głową tegoż 1576 r. wspomina król, że ci Żydzi od dawna już w mieście mieszkali. Warunek spełniania miejskich ciężarów razem z mieszczanami i wogóle wszystkich powinności względem B-zptej był przywiązany do nadanego w Krakowie na sejmie

koronacyjnym 6. maja 1576 r. przywileju, z nakazem, by mieszczanie przestrzegali danej koncesji ¹). Tejże treści przywilej nadał Żydom Zygmunt III w Krakowie, 26. maja 1576 r., tudzież 21. kwietnia 1589 r.²) z tern, by mieszczanie stryj scy nie ważyli się niepokoić Żydów. Nakaz ten widocznie niebył zbytecznym ; mieszczanie bowiem usiłowali Żydów wyprzeć z miasta, broniąc im zamieszkania w mieście i to już w następnym roku po nadaniu wspomnianego wyżej przywileju od króla Stefana. I nie dziwna; już bowiem król Zygmunt August zgodnie z przywilejami miasta wydał mu w 1567 r. dokument, zabraniający Żydom zamieszkiwać w Stryju⁸).

roz-

Starostowie, a raczej icb urzędnicy, obchodzili ten zakaz, a co bardziej zmuszali mieszczan do arendowania Żydom maitych dochodów miejskich, jak np. wyszynk gorzałki, skąd szły znaczne dochody do kasy miejskiej. Wiemy już, że w 1569 r. starosta zmusił miasto do wydzierżawienia tego wyszynku, ale też wiadomo i to, że mieszczanie postarali się o lustratorów na sejmie wysadzonych, którzy pomiędzy innymi zarządzeniami na korzyść miasta, skasowali ów kontrakt dzierżawy trzechletni przez miasto z Żydem Jakubem zawarty⁴). Uzyskawszy pozwolenie zamieszkania w Stryju, a widząc opozycję mieszczaństwa, Żydzi stryj scy wnieśli skargę przed królem, który mandatem na wyprawie gdańskiej wydanym⁵) zabronił mieszczanom działać wbrew nadanemu przez króla Żydom prawu, o ile, że od wielu lat już w Stryju przebywali. Nie dali jednak mieszczanie za wygranę i wszczęli w asesorji proces przeciwko Żydom. Już w następnym roku uzyskali mieszczanie wyrok przychylny, mianowicie, by starostowie nie przypuszczali Żydów do zamieszkania w Stryju, za co od miasta starosta pobierać będzie 16 zł. p. czynszu rocznego ⁶). Natomiast Żydzi postarali się w kilka lat później o potwierdzenie przywileju Stefanowego z 1576 r. przez króla Zygmunta III⁷), wobec czego wyrok asesorski nie miał praktycznego znaczenia. Na sejmie w 1628 r.

wyznaczono lustratorów województwa ruskiego, którzy i w sprawie Żydów stryj skich wydali zarządzenie, dla tychże przychylne. Wnieśli przeciwko niemu Stryjanie protest, że lustra-torowie nie zważając na przywileje Stryj an, a mianowicie Jagiełły z 1431 r.

wyrok króla Stefana w 1578 r. ex seriis

na

controversiis prolatum, na podstawie którychto Żydom ani zamieszkanie ani handel w mieście nie był dozwolony, pozostawili ich tak przy jednem, jakoteż i przy drugiem ¹). Protest miał znaczenie teoretyczne, — a co najbardziej świadczył o istnieniu w mieście stronnictwa antisemickiego — albowiem w praktyce miasto utrzymuje stosunki przyjazne z Żydami i w 1632 r. za zgodą wspólną cechmistrzów i pospolitego człeka na lat trzy wypuszcza w dzierżawę Mysłowi Moszkowiczowi Wierszonowiczowi wespół z Izaakiem za 1.000 zł. jako własny prezent miasta, dom, tak do palenia jak i szynkowania gorzałki. Stronnictwo przeciwne Izraelowi przeparło jedynie klauzulę w kontrakcie tym arendowym, aby nie dwa domy, ale jeden szynkowny był tej gorzałki, by arendarze tak rajcom, jak i pospolitemu człekowi po winną uczciwość wyświadczali, a gorzałkę dobrą według ceny ustanowionej miarą sprawiedliwą szynkowali, iżby mieszczanie od okolicznych przygany nie odbierali. Co najważniejsza, w niedzielę i święta uroczyste przede mszą św. Żydzi ci nie mieli szynkowaó gorzałki, ani też w ogóle innych trunków palących i zdrowie trujących; wolno im jednak na stronę przedawać ²).

Od króla Władysława IY uzyskali Żydzi stryjscy za wstawieniem się panów rady koron, przywilej zakupowania parcel i domów w mieście i po za miastem na swą szkołę czyli bożnicę i na okopisko czyli cmentarz. Surowo zabronił też król władzom miejskim stawiać Żydom jakichkolwiek przeszkód, owszem, nakazał zachowywać ich przy prawach i wolnościach, byleby ciężary przywiązone do gruntu tak względem starostwa jakoteż i miasta uiszczali³).

Otaczał protekcją swą Żydów stryj skich starosta Krzysztof Koniecpolski. Skłaniając się do ich prośby pozwolił im bożnicę

J) C. Pr. 349 p. 1899. Protest z 1680 r. — ²) Wizyta Szembekowska w Arch. Kons. Przemysk. na p. 782 p. t. Memoriale ratione violationis festorum ab infidelibus. — ³) Nadanie dat. we Lwowie, 27. października 1634 r. C. Pr. 653 p. 838. C. Leop. 400 p. 63 ; Ib. 401 p. 445.

104 -

a to

przenieść na własny ich plac, z miejsca na którem stała i swobodnie w któremkolwiek domu swoim nabożeństwo odprawiać. Zabronił też pod winą, 100 grzywien grozić Żydom, a nadto zezwalał im przyjąć i obcego Żyda do swego grona, byle to się działo za wiadomością zamkową. Starosta podniósł w swem nadaniu, datowanem na zamku stryj skini 20. kwietnia 1638 r., że obdarzeni, dla dobrych i cnotliwych postępków swoich mają być od wszystkich w pokoju zachowani ¹). Mimo przywilejów, Żydzi ostrożnie przystępowali do wykonania ich treści, przez wzgląd na mieszczan, bardzo niechętnie patrzących na rozwielmożnienie ich w mieście. Toż budując sobie bożnicę, oświadczyli burmistrzowi, rajcom i ławnikom, że budują nie szkołę, ale dom dla szkolników²). Takiem zręcznem postępowaniem nietylko że rozbrajali gniew mieszczan, którzy ognistą protestację w grodzie źydaczowskim założyli przeciwko nowemu temu uprzywilejowaniu Żydów przez Koniecpolskiego³), ale nadto uniemożliwiali na przyszłość ostre przeciwko sobie postępowanie mieszczan. Oto pomnożyli w radzie miejskiej stronników swoich, tak dalece, że już w rok później miasto darowało Żydom grunt pod okopisko ⁴). Budując na protekcję z góry, a na stronników w radzie miejskiej, poczęli warzyć miody, li-kwory, piwa i szynkować je wszystkie, chociaż do tego żadnego nie mieli prawa ani przywileju. Wkrótce już nabyć mieli i te prawa, tak bardzo im przez mieszczan wzbraniane. Skarżyli się bowiem konkurencją tą podkopywani mieszczanie, że przez ten wyszynk trunków przez Żydów cierpią zniszczenie, ruinę i ubóstwo⁵). — Nie wiele jednak skarga ta pomogła mieszczanom.

Do udziału w obradach miejskich, mianowicie w sprawach podatkowych, przypuszczeni Żydzi za starostwa chorążego koronnego Jana Sobieskiego w 1663 r. podnoszą głewę. Potwierdził im chorąży stosownie do przywileju króla Stefana, potwierdzonego przez Zygmunta III, Władysława IV wreszcie i przez Jana Kazimierza na wyraźną wolę tegoż używania

J) C. Leop. 407 p. 1065. A iż Żydzi obawiają się pogróżek i niepokoju, od ludu napaści. — ²) F. 0. C. Żyd. 44 p. 1483 i nn. — ³) Założyli ją 4. czerwca 1660 r. Andrzej Walkowski wójt i Mikołaj Różycki imię-» niem miasta. Ib. 1. c. — *) C. Żyd. 113 p. 641. — ⁵) Protestacja z 1660 r. F. C. C. Żyd. 44 p. 1483.

- 105 —

bezpiecznego wszystkich handlów i pożytków na równi z mieszczanami. A iż każda kontrybucja, mówi w swym przywileju w Żółkwi, 8. maja 1663 r. wydanym Jan Sobieski¹), ma być za wiadomością mieszkańców, tedy szosy, albo jakie podatki mieszczanie uchwalać mają, obwieszczać Żydów powinni, aby dwóch do jakichkolwiek składek miejskich z nimi zasiadali“. Przywilej zaopatrzony był w charakterystyczny dodatek : „Lecz że Żydzi obawiają się pogróżek od ludzi napastliwych, tedy onych zastępuję, aby nikt nie ważył się na nich porywać i złości wyrządzać pod winą zamkową....“ ²).

Groźba wywołała ten skutek, że gdy o uchwalonych poborach sejmowych obradować poczęto, Żydzi oświadczyli, że — opłacając pogłówne, poborów składać nie będą, do których płacenia skłaniali ich poborcy sejmikowi. Na skargę Żydów, a na instancję mieszczan stryjskich Sobieski, jako starosta, dla zbadania i zadecydowania w sprawie podatkowej delegował Stanisława Jastrzębskiego, wojskiego i pisarza grodzkiego halickiego, Pawła Giedzióskiego, Samuela Górskiego, Aleksandra Bydłowskiego i Jana Kroguleckiego. Ci uznali na wiosnę 1670 r.³), że na podstawie konstytucji 1667 r. Żydzi nie należą do poborów. Natomiast z domów chrześcijańskich, zakupionych od 18 lat przez Żydów, a nie dawniejszych, nakazano im składać podymne, a nie pobory (szosę i t. d.), w zamian za co pozwolono im wolny wyszynk trunków, dotąd im przez mieszczan wzbraniany.

Oto brzmienie decyzji:

„Uważywszy fundacje miasta i pierwsze przywileje tudzież też prawa i obrony żydowskie, a zabiegając temu, aby pokój był między miastem a Żydami, uważywszy, iż liberalitate et munificentia miasto do praw i przywilejów swoich Żydów przyjęło i im jako ich przywileje opiewają liberam comman-s i o n e m tudzież bożnicę i gruntu na okopisko pozwolili, uznawamy, aby Żydzi z domów chrześcijańskich przysiadłych jedenastu, którym libertacja konstytucyej ex fundatione et iu-ribus civitatis służyć nie może, ponieważ w wałach zostających domów wszystkich simple poborów tylko złotych dwadzieścia

*) C. Pr. 6ó3 p. 838 i nn, C. Żyd. 60 p. 1616. — ²) Sub poena ar-censi irremissibili. — ³) C. Żyd. 65 p. 1176—7.

i ośm dawać należy, aby Żydzi z każdego całego domn ab hinc do każdego poboru jednego po groszy półosma dawali, a że już na nich tę powinność wkładamy, tedy Żydom wolne szynki być mają wszelkiego likworu, nie naruszając czopowego płacić do skarbu powinnego ani im pp. mieszczanie z urzędem pod winą zamkową szynkowania ab hinc bronić mają. Że zasię pp. mieszczanie mimo wolą JW. IMci p. marszałka i hetmana wielkiego koronnego i IMci p. wójta stryj -skiego szynku Żydom na rogach miasta wywołali, za to z pokłonem do JWP. Marszałka deprekować jiowinni. Do innych także podatków podług porachowania z miastem i porządku urzędu elekcjej, do czego i żydowski wyborca należeć będzie, do każdego sta zł. p. w cyrkuł miasta samego na domy w wale złożone po zł. dziewięć przykładać się będą powinni. Jednak gdy podymne wybierane będzie, to do sta złotych miejskich in circulo wybierać założonych podymnego jednego de toto z domów swoich żydowskich tylko po złotych siedmiu wypłacać teraźniejszą decyzją obligantur. A że rachunek zupełny wszystkich poborów, szosów uczynili, przed urzędem sprawować się więcej nie powinni, tylko począwszy od tej komisji“.

Zarządzenie powyższe zatwierdził Jan Sobieski we Lwowie,

8. marca 1670 r. powtarzając, że podymne mają opłacać Żydzi tylko z domów od lat 18, a nie dawniej od chrześcian zakupionych, i nakazem, by Żydzi stryj scy więcej o podatki nie byli turbowani¹).

Również ważny przywilej otrzymali Żydzi od Jana Sobieskiego już podówczas króla w 1676 r. Był to przywilej miejski, także i korzyść miasta i wygodę okolicznej ludności mający na oku. Dotychczas bowiem jeden był tylko dzień targowy tygodniowo w Stryju, a mianowicie w dni sobotnie, w którym Żydzi oczywiście udziału brać nie mogli. Król zarządził, by oprócz sobotniego targu odbywano targ w dni wtorkowe, by ludzie na tym dniu towary, zboża i insze ma-terje do pożytku i wygody służące nabywać mogli²). We dwa

*) C. Pr. 653 p. 838 i im. Także w kopii w Archiw. Namiestnictwa lw. 62, 123. Stryj (1784—1819). — ²) Przywilej w Żółkwi, 24. listopada 1676 r. Ibidem 1. c. Zatwierdził je potem jeszcze 22. marca 1766 r. krój Stanisław August (Arch. Namiestn. lw. 1. c.) zarazem z przywilejem Stefana Batorego i Jana Kazimierza.

lata później w Warszawie, 19. maja 1678 r. zatwierdził król wszystkie przywileje Żydów stryj skich. Utrzymał się ów drugi dzień targowy w tygodniu, co jednak nie zadowolniło Żydów, dlaczego też kołatali u mieszczan, żeby ci postarali się u króla o przełożenie targów z dni sobotnich na piątkowy*) ; dyplomatycznie jednak postępując prosili o przełożenie targu sobotniego na wtorkowy, a wtorkowego na piątkowy. Z motywów jakie przywodzili na poparcie swego żądania, a które przytoczone są w konsensie miasta, widoczna jest zręczność obdarowanych nowym przywilejem w jego uzyskaniu. Mieszczanie t. j. magistrackie władze i pospólstwo uznają, że Żydzi z nimi zarówno wszystkie in genere podatki płacąc, szkodują w tem, że nie mogą brać udziału w targach sobotnich i dopraszają się o przełożenie tegoż dnia targowego na inny. Otóż ze względu na obciążenie mieszczan długami szlacheckimi i żeby miasto królewskie w cięższą ruinę nie poszło, a dóbr swych w ręce szlachty nie pozbyło, uwzględniając i to, że Żydzi skłonili się do płacenia staroście rat arendy gorzałczanej, winnice (gorzelnie) swe posiadają, a w dzień sobotni ani zboża ani drew do palenia gorzałki przysposobić nie mogą, przeto przełożenie targu z soboty na dzień inny jest niezbędne.

Konsens ten za staraniem Żydów stryj skich przedłożono królowi w Warszawie, 8. kwietnia 1696 r. do potwierdzenia. Motywowanie z urazą stanu szlacheckiego połączone, nie mogło się królowi podobać, dlaczego też uznając udział Żydów w podatkach miejskich i ochotnośó ich w przykładaniu się i w przyszłości do tychże, a życząc sobie wzrostu miasta w ludność, zwłaszcza podczas tak wielkiej wojny, którą z nieprzyjacielem Krzyża świętego ustawicznie król prowadzi, zatwierdza owo dobrowolne postanowienie mieszczan stryj skich, tak co do przełożenia targów jakoteż przyjęcia Żydów na mieszkanie i kupowanie domów na gruntach miejskich stryj skich i to po za przywileje tymże przez królów nadane *).

Dodać należy, że zezwolenie miasta podpisali tylko sławetni Jan Baranowski burmistrz, Bazyli Cebulczakiewicz rajca, Marcin Bokrzyc rajca stary, Jan Źycki mieszczanin, Jan Antoni Jachowski a także i urodzony Remigian Popiel, cześnik podlaski,

ł) Dodatek Nr. 9. — ²j Ibidem 1. c.

108 —

wójt na tenczas dziedziczny stryjski. Ale nie obeszło się bez protestacji przeciwko temu aktowi na rzecz Żydów stryj skich uchwalonemu.’ Rajca Jan Malewicz, Jan Kusy i Prokop Mele-niowicz, obywatele miasta, założyli protestację przeciwko aktowi i przedłożyli ją w grodzie żydaczowskim. Tu jednak nie przyjęto jej ; musieli udać się do Lwowa i założyć protest przeciwko wspomnianemu burmistrzowi, rajcom, pisarzowi miejskiemu i wójtowi uprzywilejowanemu, że ci wbrew prawu i wierności dłużnej i poprzysiężonej miastu, na prywatny zysk się złakomiwszy, złamali dawne prawo targowe i w porozumieniu z Remigianem Popielem wójtem, ad importunam in-stantiam Żydów stryj skich, prywatnie wydali im przywilej miejski, tylko ich rękami podpisany i nie uzyskawszy nawet zatwierdzenia królewskiego publikować go kazali*). Oczywiście protest minął bez konsekwencji, z wyjątkiem tej tylko, że Żydzi postarali się o wspomniane już wyżej zatwierdzenie królewskie, a tak utrzymali się przy swojej „rzeczy prawu pospolitemu nie tak dalece przeciwnej“, jak się król w akcie wspomnianym wyrażał.

Na krótko przed uzyskaniem tego konsensu w 1695 r. skarżyli się stryjscy Żydzi przed królem, że ich w sprawach karnych, jakoteż i cywilnych, do wójtowskich, lub do burmistrzowskich i miejskich pociągano sądów²), gdzie przez rozmaite intrygi i praktyki prawne i przez wymuszenia, ci biedacy do znacznych przychodzą kosztów. Król zarządził mandatem swym z Wilanowa, 24. czerwca datowanym, a skierowanym na ręce administratora starostwa stryj skiego Stanisława Podleskiego, aby Żydzi synagogi stryjskiej, na instancję powoda jakiejkolwiek kondycji, nie gdzie indziej, tylko przed Żydami synagogi stryj skiej sprawowali się, a komuby wyrok synagogi się nie podobał, wolno mu do administratora stryj -skiego starostwa apelować.

Także i królowa Marja Kazimira obsypywała stryj skich Żydów dobrodziejstwami i łaskami, i biorąc ich w obronę przed nadużyciem. Na skargę pisarza prowentowego stryjskiego Chaima Zydlowicza, któremu Roman Popiel, wójt dziedziczny, nie dozwolił kończyć rozpoczętej słodowni, wydała pismo³) stwierdzające,

‘) F. C. C. Leop. 4. p. 1147. — ²) F. C. C. Żyd. 50 p. 2387. — ³) Cj Pr. 653 p. 845 we Lwowie, 13. marca 1698 r. datow.

109 —

że królowa życzy sobie jak największej osiadłości w mieście Stryju, tak w budynkach, jakoteż winnicach i browarach, skądby na całe miasto i obywateli jego mógł spływać pożytek. Stosując się do prawa i przywileju przez ś. p. małżonka nadanego, dla zachęcenia tak Chrześcian rzymskiej i greckiej religii, jakoteż i Żydów, zezwala budynki nietylko różnymi strukturami czynić wygodniejsze i ozdobniejsze, ale też przestrzegając pożytku onych, pozwala im wystawiać winnice, browary i słodownie bez przeszkody i trudności od jakichkolwiek osób, owszem, życzy sobie, aby władze administracyjne starostwa niedopuszczały uciskać Żydów, jeśliby kto ważył się przeciwko tej woli występować.

stanowiące podstawę

Życzliwość swoją Żydom stryjskim okazał też w 1689 r. biskup sufragan przemyski Jan Dąbski¹), gdy go prosili, by mogli na miejsce starej obalonej bożnicy nową wystawić, da-ąc według prawa i zwyczaju zezwolenie biskupie, z dodatkiem, by bożnica nie zbytnią wysokością się odznaczała i nie była przeszkodą domów chrześcijańskich.

Takie były przywileje i nadania, dobrobytu i rozwoju Żydów w Stryju ²).

połoninach gór

na

Wcześnie już, w początkach XYII w., obejmują oni zwolna lecz coraz silniej handel w swe ręce produktami, które tutaj na Podgórzu dawały kupcom najpewniejsze zyski. Sól, drzewo, woły, trunki, oto główne przedmioty handlu, które w XVIII w. już są tutaj głównie w rękach Żydów ³). Rzemiosła nie uprawiają, jako zatrudnienia wymagającego pracy i mało zyskownego; jedynie złotnictwem się trudnią. Mają natomiast w dzierżawie żupy w Starej Soli, płacąc po kilkanaście tysięcy rocznej tenuty, i jak Szmujło Chaimowicz wywożą rocznie 18.000 beczek z tejże żupy⁴). Handel wołami głównie ze Szlą-skiem był w tymże czasie w ręku Józefa Moszkowicza, Ger-szona Szlomowicza. Pierwszy zakupuje w sąsiedztwie wielkie partje wołów, przez szlachtę (Wyhowscy) skich licznie wypasanych, płacąc jak w 1708 r. po 80 zł. za sztukę, a wypłacając suknem szwabskim lub fłińskim» winem

no —

kupujących narażają na duże

pośrednictwem domów kupieckich współwyznawców

za

i gotówką¹). Przy handln tym, wymagającym znacznej gotówki, wchodzili oni w spółki ze szlachtą, przyczem wynikały spory polubownie zazwyczaj kończone²). Nie był wolny handel ten od oszukaństwa, a nawet zbrodni. Żydzi bowiem przybywszy na Szląsk z partjami pędzących woły szlacheckie, pod-mawiali do wykradzenia dokumentów, dotyczących własności szlacheckiej, a udając, że są właścicielami, sprzedawali je stadami, i przy zbyciu jednego stada zarabiali po 837 dukatów³). Jak się z ksiąg Metryki Koronnej ⁴) dowiadujemy, handel solą i wołami szedł z Sambora i Stryja przez Szczebrzeszyn na Lublin, Krasnystaw, Turobin i Kazimierz i dalej. Handel zbożem, głównie starościńskim, znajduje się w ręku Abrahama Szmujlika w 1703 r. Inni jego współwyznawcy arendują browary starościńskie⁵). Protekcji szlachty używając, handlują winem węgierskim (Szmujło Chaimowicz) wbrew prawu i na szkodę skarbu⁶), a przy tern niedotrzymując kontraktu z redukcji monety (tynfów w 1761 r.) ciągną nieprawe zyski. Zajmują się faktorstwem, zwłaszcza w handlu koni, przyczem bajeczną sobie liczą prowizję, straty ⁷). Handel suknem (pakami, postawami)⁸), browary, my-dlarnie ⁹), wszystkie karczmy starostwa, młyny¹⁰) są w ich ręku. Na jarmarkach jarosławskich uczestniczą, wierzycieli atoli swych krzywdząn). Wiodą handel z Gdańskiem czyniąc większe zakupy

uwagę na

swych, jak Dawida Karweisa l2). U -kupca stryjskiego dr. medycyny Alimelecha na składzie widocznie zastawniczym, widzimy beczkami łoje, wełna w runach po 200 par, postawy sukien, kramrasu 19 sztuk, arasu 23, stryj skich płócien 26 półsetków, płócien szwabskich 29 sztuk, kontusze, sznury złote, żupany, kaftany, cynowe naczynia, szable, broń, czapki, spodnie, dalej zboża rozmaite, skóry wołowe i t. p. ¹³). Słusznie zwracano wielkie bogactwa Żydów stryj skich a mianowicie

») C. Pr. 475    p.    1838. C. Pr. 479    p. 1812.    -    ²) C. Żyd. 38 p. 429.

C. Pr. 626 p.    2025.    -    ³) F. C. C. Z. 40 p. 427, 452.    -    ⁴) Ks. III Nr. 2180. —

⁵) C. Pr. 475 p. 2575, 2577. — ⁶) C. Żyd. 85 p. 693. C. Żyd. 107 p. 969. C. Pr. 594 p. 213. C. Pr. 615 p. 1126. — ⁷) C. Pr. 615 p. 140. — ⁸) C. Żyd. 84 p. 2193. - ⁹)    F. C.    C.    Żyd. 33 p. 414. -    ¹⁰) F. C.    C.    Żyd. 41 p. 328. C. Żyd. u

142 p. 81. -    1!) F.    C.    C. Pr. 60 p. 9. -    li) C. L.    746 p. 612, 721. - »³) C. '

Żyd. 60 p. 1168

Ill

magazynów dr. Alimelecha ¹). — Także i Chaim Herszowicz, właściciel mydlarni i browaru, miał duży skład zastawniczy w Stryju ²).

Głównie atoli trudnią się Żydzi handlem pieniędzy na zastaw pożyczanych ; oni są bankierami całego powiatu. Pod koniec XVII w. Michał Jeleniewicz, Moszek Stynawski, Józef Moszkowicz wygadzają tak Zakonom jak i szlachcie większymi pożyczkami³). Niejeden propinator ma kwitów dłużnych na dziesięć tysięcy⁴). W późniejszych czasach bankierem takim jest Joahim Mendlowicz, Dawid Koniuchowski, Hersz Winia-rzów⁵), a nawet bogata szlachta, magnaci zapożyczają się u tych bankierów, lub składają tutaj do depozytu większe swe gotówki⁶). U nich odbywają się lokacje kapitałów mieszczańskich, zakonnych, kościelnych⁷), a z Moszkiem Wolfowiczem nawet wojewoda podolski Michał Rzewuski utrzymuje interesa pieniężne o wysokie kwoty, jak n. p. o 7.683 zł. p. ⁸). Slachty okoliczne, nawet możniejszej ⁹), są oni wierzycielami, a jest ich cały zastęp kapitalistów, i tak pod koniec Rzptej Herszko Jan-kielowicz, Fiwel Hayzyk, Herszko Wolfowicz, Icko Fiszel, Jakób Moszkowicz ¹⁰). Brali oni gotówki na 7°/₀, pożyczali nawet na 100 i więcej procentów w złocie w dukatach węgierskich, licząc dukata nawet 18 zł., a w razie nieoddania w terminie 17 zł. p.¹¹).

Handel pieniądzmi był bardzo zyskowny, o ile, że stopa procentów pobieranych zależała od umowy; gotówki był brak u chrześcijan. Toż stryjscy Żydzi posiadali większe domy w Stryju, posiadali je także i we Lwowie na Krakowskiem l2), mnóstwo klejnotów w złocie, srebrze, tak n. p. że szkodę z powodu kradzieży własnych klejnotów oceniał sobie Hersz Laj-bowicz w 1770 r. na ośmnaście tysięcy zł.¹³). Nie zawsze postępowali ci bankierzy uczciwie — stąd procesy, sądy polubowne, kollokacje; z racji depozytów mnożą się te procesy

J) Bostel, Dla Stryja str. 3. — ²) C. Żyd. 38 p. 84, 201. — ³) F.

rd. 77 p. 103, F. C. C. Pr. 66 p. 1169. — *' 102 p. 1337, 1570. 0. Pr. 551 p. 1434. — ⁶) 2. C. Żyd. 38 p. 73. in.-⁸) C. Żyd.

C. Pr. 64 p. 3345, 3317. C. Pr. 486

558. — ⁸) C.

953. C. Hal. 266 p. 595. C. Żyd. 34 p. Żyd. 29 p. 248. F. C. C. Żyd. 33 p. 4

SIPPP

Pr. 571 ⁷) F. C.

p. 162. — ⁹) C. Żyd. 142 p. 33, 203. — «) C. Pr. 642 p. 438. Ter. Pr. 139 p. 1553. C. Żyd. 39 p. 731. - «) C. Żyd. 136 p. 800. F. С. C. Żyd. 40 p. 398. — li) C. L. 748 p. 511. - ¹³) C. Żyd. 136 p. 788.

rH

w czasach porozbiorowych ⁴). O oszukaństwo skarży ich ar-chidjakon metropolity kijowskiego Antoniego Winnickiego w 1669 r.²).

W latach ruiny (1651 r.) przyczyniają się do klęski publicznej i stryjscy Żydzi wwożąc worami do E-zptej fałszywą monetę i w kurs ją puszczając ³). Po powiecie rozrzucali oni ją przy pomocy arendarza stryjskiego Kielmana⁴). Byli też oskarżeni z powodu wywozu do Wołoszczyzny dobrej złotej i srebrnej monety, a wprowadzenia podłej, czem splugawili całe Królestwo ⁵). Blatnictwo, czyli przechowywanie skradzionych rzeczy, kwitnęło też w Stryju pośród Żydów pod koniec XVII w. Arendarze jak Fywel, jak Fleyt, zwany starym doktorem, jak Moszko — biorą od złodziei w przechowanie aparaty kościelne, cerkiewne, złotem tkane, perłami zdobione, za-pony i t. p. słowem, z całą świadomością uprawiają blatnictwo, a Łachman utrzymuje skład skradzionych u okolicznej szlachty rzeczy, za ich przechowanie biorąc udział w zysku po sprzedaży tychże ⁶). Arendarz, Józef Moszkowicz, przechowywa rzeczy przez Dzierżkow kradzione⁷); znajdują się i tacy jak Moszko Winnik, których oskarżono o okradzenie z gotówki 530 zł. p. gościa swego Franciszka Wyżykowskiego, jednak bezskutecznie,, gdyż obżałowany odprzysiągł się przed ławą stryjską, której przewodniczył wójt Wojciech Tomaszewski⁸).

W Stryju była komora celna, a już w drugiej połowie XVII w. spotykamy na cle samych Żydów; poborcami, sub-kolektorami, administratorami cła są oni tylko⁹). Mają też mnóstwo spraw sądowych o niesłuszny pobór cła z księżami i ze szlachtą, z dostojnikami i magnatami w sprawie cła;: zawsze bywają zasądzeni ex causa iniuste extorti thelonei. Jako urzędnicy i administratorowie skarbu Rzptej, nadużywają władzy swej, nietylko wyciskaniem po nad przepis prawny cłar

ale nadto i zniesławianiem, szkalowaniem nawet duchownych, i biciem tyrańskiem ⁵).

administracji Stanisława Konopki

za

Buta Żydów wzrastała, o ile że — jak już wspomniano — dzierżawili oni dobra, karczmy, młyny, rudy należące do starostwa. Nawet pisarzem prowentowym starostwa jest,już pod koniec XVII w. Chaim Szmujło, a następnie Chaim Tywlowicz i Szaweł Markowicz partycypujący w 1717 r. w dobrach starościńskich⁶). Nie lubiano ich, a nawet w protestacj ach dawano im przezwiska, świadczące o powszechnem ich znienawidzeniu ⁷). Jako dzierżawcy byli czynni i gospodarni, mając atoli wyłącznie własną tylko korzyść na oku, niszczyli budynki, maszyny, kotły, czynszów dzierżawnych nie płacili, a jako arendarze karczem, gorzelni, znajdowali protekcję przeciwko chrześcijanom, dzierżawcom dóbr starościńskich, w urzędnikach starosty ⁸). A starostowie protegują ich, niejako pod przymusem, gdyż umieją starozakonni w razie potrzeby, znaleśó protekcję nawet przeciwko własnemu staroście u starostów grodów postronnych ⁹). Wstawiają się za stryjskimi Żydami nawet za granicami kraju, jak ów Konstanty Wyszyński, starosta stryjski, u wiceżupana marmarskiego Melchiora. Poznamy go 1690 r'¹⁰). Arendarz wódczany Marek w 1680 r. znany jest jako niszczyciel lasów stryj skich, z których wyciął 800 dębów i modo fur-tivo je wywiózł ¹¹). Szmujło Chajmowicz, Chaim Tywlowicz i Berko Krąkowski w 1698 r. dezolują dobra starościńskie, poddanych uciskają, administratora usuwają z tego stanowiska, zajmują jego prywatny majątek, aresztują jego wierzytelności, słowem rujnują i dobra starościńskie i administratora⁸) W czasach saskich (1711 r.) i Michała Czaplica, Żydzi, dzierżawcy starościńskich majątków, czynią tak jaskrawe nadużycia, że na skargę sąsiadów odbyła się z urzędu wizja szkód przez Żydów zrządzonych ⁹). Niejeden

starosta, jak ów Tomasz Żebrowski, musiał dopiero na drodze procesu odzyskiwać swe pretensje od starozakonnych dzierżawców ¹²).

Buta też potężnych w zasoby pieniężne dawała się odczuć wszystkim stanom. Odczuło ją duchowieństwo. Wikary stryjski ks. Maciej Kwiatkowski, wracając z kościoła św. Marji Magdaleny wstąpił do domu mieszczki Rasiczki i tu przez Żydów znieważony był i pobity²). Skarżył się w 1729 r. proboszcz stryj ski ks. Michał Brzostowski, że w czasie mszy św. wpadł do domu plebańskiego arendarz Zelik i pod pozorem jakoby Marcin Kopczyk, do którego dom ów należał, trunki rozsprze-dawał, odbył rewizję, przez co nietykalność kościelną naruszył³). Inny arendarz, Berko, napadł tegoż roku księdza Sanockiego, który był promotorem Różańca świętego, i niedopuścił kapłana •do zeznania w aktach miejskich funduszu zapisanego do kaplicy Różańcowej ¹²). Duchowieństwo greckiego obrządku nie-tyko zniesławiają i obrażają Żydzi, ale fantują ich, nakładają jako celnicy na nich grzywny, wzywają do bójek i wrzucają do więzienia⁵). Nie mniej arbitralnie i szorstko postępują ze szlachtą. Pod Hołobutowem napadają n. p. w 1683 r. na Stanisława Uchańskiego, służebnika miecznika przemyskiego, zabierają mu dwa bachmaty tatarskie wysokiej (230 zł.) wartości z siodłem adamaszkowem o taszkach srebrem haftowanych i drugie kałmuckie, szablę i t. d. wartości 600 zł. i obitego wrzucają w stryjskim zamku do więzienia⁶). Kilkakrotnie rzucają się nawet na kobiety i jak w 1697 r. biją i krwawią szlachciankę, a w 1748 r. biorą udział w pobiciu i uwięzieniu Marjanny z Leszczyńskich Domaradzkiej ⁷). W 1714 r. przyjeżdżają do Stryja Witwiccy celem spłacenia długów, ciążących na dobrach Witwicy. Gdy wracali do domu, zaraz za •Stryjem rzeką, napadają na nich starozakonni i jeden z napastników ginie z ich ręki. Natychmiast Żydzi uzbroiwszy mieszczan gonią za Witwickimi, napadają ich w Korczynie, rabują, gotówkę zabierają, odwożą do Stryja i tu na zamku do więzienia wrzucają. Szlachta grozi. „My i sejmikowych

115 -

aklamacji, które nas doszły, znać nie chcemy ani je respektujemy“, odpowiadają butnie Żydzi, i dalej w więzieniu srogiem trzymają uwięzionych, nie dopuszczając do nich nawet krewnych najbliższych¹). Pan landwójt Remigian Popiel stał po stronie Żydów — świadkowie byli przez nich przekupieni — sprawa poszła do trybunału i Witwiccy, którym groziła kara śmierci, musieli się bronić w sprawie, którą wywołała buta ich przeciwników. Nie dziwna, że cierpliwość niejednego ziemianina była narażoną na próbę i że taki dzierżawca Chudowic, Kobierski, któremu Żydzi srodze dosadzili, groził Cudykowi „że zbierze swą gotówkę, jego i ojca (starego Cudyka) zabije i ucieknie na Ukrainę ²). Nawet asygnacji hetmańskich nie chcą płacić Żydzi; owszem zasłaniają się żołnierzem saskim, wówczas w mieście stojącym, a gdy sąd fiskalny zesłał egzekucję, udaremnili ją — toż nie dziw, że deputat chorągwi królewicza, mając asygnację do całego starostwa, wpada do bożnicy w sam sądny dzień i jest przyczyną tumultu³).

O zażaleniach mieszczan już wspomniano. Kupcy, przemysłowcy, właściciele domów, realności, folwarków przedmiejskich, nie mogąc współzawodniczyć z Żydami, poczęli skarżyć się, zanosić protestacje do grodów sąsiednich, jak do żyda-czowskiego, lwowskiego — wołać, że im handle, kupiectwa, pożytki miejski odcięli Żydzi, że wbrew prawom i przywilejom miasta coraz bardziej się rozbudowują, coraz więcej swych współwyznawców do miasta wprowadzają i do coraz większej mieszczan doprowadzają ruiny⁴). W kilkanaście lat po 1660 r. w którym tak bezskuteczne zanosili skargi mieszczanie, już od lat wielu zaciągali się na służbę u Żydów chrześcijanie, mieszczanie m. Stryja, a arendarz Nason, tak srodze pobiją swego wieloletniego sługę Jakóba Kosika, że pozbawia go życia ⁵). Toż i mieszczanom zabrakło nieraz cierpliwości, i gdy w niedzielę

0 O. Pr. 497 p. 2660, 3786, 3787, 3800. To postponowanie sejmików i rządów sejmikowych szlachty, przez cieszących się własnym samorządem Żydów, jest uderzającem. Także sejm ich przykłada pocichu rękę do zabijania sejmu polskiego. Ob. Konopczyński, Veto str. 330. Sejm natomiast polski broni ich od swawoli i nadużycia w 1666 r. i w dwanaście lat później 1678 r. Ob. Castr. Hal. 160 p. 708 tudzież Vol. leg. V 668. — C. Pr. 668 p. 3127. — ³) C. Pr. 467 p. 600, 636. C. Żyd. 80 p. 1214. - ł) Prot. z 1660 r. F. C. O. Żyd. 44 p. 1483. - ⁶) F. O. C. Pr. 31 p. 2867.

— 116 —

w czasie sumy odprawiali Żydzi pogrzeb, i ciało zmarłego' Herszla Aleksandrowicza obok bramy cerkwi ruskiej nieśli, uzbrojone cechy wzbroniły im przejścia przez bramę i ciało zmarłego porzuciły na ziemię, przez godzin cztery nie dozwalając je ruszyć. Dopiero po skończonym nabożeństwie dozwolono Żydom pochować je na ich okopisku ¹). Zresztą i ten żywy protest mieszczan przeciwko odbywaniu pogrzebów w czasie uroczystości sumy jest wyjątkowym; mieszczanin stryjski jest już tak dalece pod przewagą semicką, iż cech rzeźnicki, czyniąc ugody z Żydami w 1700 r. uważa za stosowne postawić warunek, żeby nas, żony Żydów stryjskich, tudzież sami swemi osobami w jatkach nie publikowali, ani konfuzję nie czynili pod grzywnami na Żyda ²). W aktach wizytacji biskupów łacińskich przemyskich z 1722 r. czytamy znamienną charakterystykę miasta : civitas Stryj olim per catholicos nunc fere tota per infidèles Judeos possessa ³), a biskup Sierakowski w pierwszej swej wizytacji z 1746 r. mówi, że Żydzi liczbą swą przewyższają w tem mieście chrześcian obydwóch obrządków, że powszechnie oskarżają ich o nieszanowanie świąt katolickich,, szynkują bowiem i sprzedają trunki przed ukończeniem nabożeństwa w kościele, służbę chrześcijańską chowają, jak to podnosi już wizytacja z 1722 r.

Siła Żydów spoczywała w ich kapitałach, a skoncentrowaną była w ich władzy autonomicznej w kahale, w którym ześrodkowały się sądownictwo żydowskie, o którem wspomniano, że je królowie zatwierdzali, i finansowośó, albowiem kahał był i kasą zbiorową powiatowych Żydów, i bankiem, przyjmującym w depozyt gotówki tutaj składane, za które starozakonni stryj scy solidarnie odpowiadali, a nadto administrował pogłównem pła-conem przez Żydów jako podatek przez Rzptę nakładany. Okoliczni Żydzi, jak np. Dynowscy, mając sprawę z stryjskimi, prawowali się w kahali stryj skim według zasady actor sequitur forum rei, a apelowali do sądu seniorów żydowskich w Jarosławiu ⁴). W miarę tego, jak Żydzi wzrastali w bogactwa w mieście i rozciągali działalność swą na starostwo, zyskiwał

117 -

i kahał stryj ski na znaczeniu, o ile, że Żydzi, którzy bankrutowali na soli, albo też na większe sumy zarywali szlachtę, uciekali do Stryja i tutaj w kahale znajdowali protekcję¹).

Starał się też kahał stryjski władzę swą wzmocnioną rozszerzyć na większe terytorjum, aniżeli niem było starostwo. W organizacji sejmików żydowskich należał Stryj do ziemi pokuckiej. Ze Stryja wysyłano starszego kahalnego, syndyka swego, jako przedstawiciela i posła Żydów tamecznych. 'Widocznie był on w 1723 r. posłem poważanego miasta, skoro marszałek nad kahałami ziem i powiatów województwa ruskiego, Marko Becelowicz, daje mu, jakoteż syndykowi z Brodów, sumę 2.520 zł., jako posłom żydowskim do Warszawy²). Oczywiście odwozili oni do Warszawy podatki i zapewne załatwiali inne jeszcze sprawy przez sejmik żydowski im poruczone.

W powiecie stryj skim istniały gniazda żydowskie prócz Stryja, w Łysiatyczach, Uhersku, Bratkowcach, Rozhurczu, Hołobutowie, ci w 1738 r. w myśl taryfy z 1676 r. płacili 24 zł. 24 groszy podatku na ręce koła wojskowego³), podczas gdy z całego starostwa płacono 1.009 zł. 10 gr. Otóż wszystkie te gminy, należące do kahału stryj skiego, składały się razem ze stryjskimi Żydami na wszystkie wydatki, opłaty tak Rzptej jak i kahału stryj skiego. Sąsiedni Żydzi jak np. Sokołowscy, tudzież z Rudy, którzy do komory skarbowej przemyskiej należeli, a od 1764 r. do lwowskiej, pociągnięci w dwa lata później przez kahał stryj ski do rozmaitych opłat i wydatków, np. na ich stryj skiego rabina, niechcieli uiszczać takich podwójnych kontrybucji. Stryjscy Żydzi oskarżyli tedy sokołowskich, iż ci ostatni z dawna do kahału należąc i ciężary razem z stryj skimi ponosząc, — teraz odcinają się od nich na szkodę kahału i Żydów stryj skich na kilka tysięcy poszkodowanych ⁴). Seniorem kahału stryj skiego był podówczas Abraham Michle-wicz, dbający o dochody rabinatu swego, a załatwiający sprawy podatkowe i spłaty na ręce wojskowych ⁶). On to imieniem Żydów i kahału stryj skiego założył protestację także i przeciwko

») C. Pr. 628 p. 38 cf. C. Pr. 527 p. 3096. — *) C. Hal. 226 p. 1333. W Kacbunkach marszałka umieszczone są wydatki na posłów do Żydów stryjskich. - ³) C. Pr 648 p. 270. - ł) F. C. C. Żyd. 39 p. 1147, 1166. — ⁵) C. Z. 39 p. 113.

Żydom i kahałowi z Rudy, zupełnie w taki sposób, jak to oskarżał sokołowskich Żydów, a przeciwko seniorom województwa ruskiego zaprotestował, że ci niezważając, iż do wszystkich ciężarów stryjscy Żydzi więcej konkurują, aniżeli to na nich przypada, na skutek dekretu warszawskiego, zapadłego bez wiedzy kahału stryj skiego, poszkodowali ich na 20 tysięcy zł. p.¹³). Żydzi atoli Sokołowscy, Rudeccy i inni, nie chcący poborów składać do kahału stryj skiego, znajdowali w tem dążeniu protekcję u szlachty, na skutek czego liczne „pejsy“ w obronie tych obcych Żydów były naruszane¹⁴). Na-próżne były skargi Żydów stryj skich, że Rudeccy nie chcą. wnosić w 1769 r. podatków. Rudeckiego klucza dziedzic, pan Worcel, jako protektor Żydów Rudeckich, również mało sobie robił wyrzutów z powodu skargi owej, jak i jego pupilowie ¹⁵). Usiłowania Żydów stryj skich, by władzę kahału rozciągnąć na okolicznych Żydów nie były uwieńczone skutkiem. Co bardziej,, właściciel Tejsarowa, pisarz grodzki żydaczowski, Iwo Świrski, oskarżał ich, że po nad pogłówne w 1764 r. uchwalone, wyciągają od arendarzy jakąś wymyśloną „krazę“, po hebrajska „gabeta,“ a to dla prywatnego zysku⁴).

Historja Żydów m. Stryja wskazuje dowodnie, że mieszczaństwo broniło się przed wyzyskiem i przewagą kapitału żydowskiego i tym celem nie chciało dopuścić Żydów do miasta. Zdobyli oni je nie swą przewagą intelektualną, ale — przewagą kapitału, który im otworzył drzwi zamków starościńskich i kan-celarji królewskiej, a temsamem oddał w ich ręce cła, saliny, dzierżawy fabryk, browarów, winnic, dóbr ziemskich, lasów, karczem starościńskich, za które ofiarowywali wyższe opłaty dzierżawne, aniżeli je dawali dzierżawcy chrześcianie, ale dzierżawy te niszczyli, poddanych ciężarami uciskali, szlachtę drobniejszą z dzierżaw wypychali i korupcję szerzyli. Bardzo słusznie podnosi jeden z badaczy stosunków ekonomicznych w Polsce, że wybitnie ekonomiczny charakter kwestji żydowskiej w XVII w. nie ulega wątpliwości. Jest to — mówi on ⁶) — walka o byt między dwiema rasami, w której Żydzi rozmaitych

używając środków wychodzą z wy ciężko, a wszelkie przepisy ustawowe czynią bezsilnymi. Dodajmy do tego sądu i to, że dzieje się to w tym kącie, w którym w połowie XVIII w. nadużywały gościnności i praw Rzptej i tak dla nich wielce wygodnych jednostki w rodzaju Zelmana Wulfowicza w sąsiednim Drohobyczu.

Osiadają już w Stryju głośni talmudyści, jak ów Jakób z Leszna, rabin stryjski, zmarły w 1832 r., autor: Mekor Chaim (Źródło życia), Orech Chaim, Eben haczer, Derech Chaim (Droga życia), Nachlat Chaim.

za

Pogłówne Żydów stryjskich było dość znaczne; w 1727 r. wynosiło ono 1.200 zł., jakkolwiek, Żydzi województwa ruskiego podawali ich na 1.950 zł., a Sieniawska wstawiła się za nimi, by więcej nie płacili i skarb zarządził według jej żądania¹). W archiwum skarbu koronnego, w rachunkach sejmowych, mamy pozycje, potwierdzające cyfry Żydów całego województwa ruskiego, które opłacało już wysoką cyfrę 1,408.000 zł. pogłó-wnego żydowskiego do skarbu, podczas kiedy Żydzi stryjscy te lata 1713 i 1714 opłacali 2.000 zł., buczaccy 1.200, do-lińscy 800 zł., kniehiniccy i Chodorowscy 3.200 zł., a rzeszowscy 5.000 zł.

*) Castr. Leop. 519 p. 2489.

¹

) Ex ordinatione Sarnowski an a, jak się wyraża wizytacja. Biskup Sarnowski rządził od 1658 r. do 1678 r. Wizyta cytowana j. w.

²

C. Prem. 465 p. 488. — ²) Ustionem laterum fusa cerevisia miti-gaverant, tractum a ministro, iam corrupto, retraxerunt. C. Pr. 485 p. 1681.

³

F. С. C. Żyd. 35 p. Petruszewicz, Dopełnienie do Swodnoj letopisi pod 1640 r. Posiadała ta cerkiew Św. Ducha Ewangelię darowaną przez Jakóba Mielnika i żonę tegoż Fesię. — !) C. Żyd. 57 p. 520.

Historja m. Stryja.

⁴

C. Żyd. 35 p. 1304 rok 1743. F. C. C. Żyd. 14 p. 443. C. Żyd. 133 p. 800. C. Żyd. 141 p. 269. C. Pr. 480 p. 983. C. Leop. 750 p. 430. Kollo-kacja u Chaima Herszowieża F. C. C. Żyd. 33 p. 414. — ²) C. Pr. 403 p. 227. — ³) C. Pr. 379 p. 2238 (1353 r.). — ⁴) Carbonibus denigratos obułoś. O. Żyd. 42 p. 658, 840. - J) C. Żyd. 52 p. 126. - ⁶) C. Pr. 416 p. 1059r 1422. C. Żyd. 58 p. 912. F. C. C. Pr. 31 p. 3189. - ⁴) C. Pr. 437 p. 1237. ⁴-*) C. Pr. 508 p. 1097. - 9) C. P. 475 p. 3052.

⁵

) Wara mi, ty popie, z towarami z Turek wywiezionymi, tu no

⁶

cnym sposobem sprzedanymi, jeździć; mówią do O. Pimena w 1670 r. Żydzi C. Pr. 408 p. 2269. Judko Nasan bije tak mieszczanina Kusika, że tenże umiera. C. Pr. 416 p. 837, 1422. — a) C. Pr. 475 p. 2465. C. Żyd. 91 p. 3269. —

⁷

) Г. C. C. Z. 51 p. 139. — *) C. Pr. 507 p. 3532. - ⁹) C. Żyd. 1690 r. 109

⁸

p. 2096. — ¹⁰) Sprawozdanie z poszukiwań na Węgrzech, Kraków 1919 r.

⁹

p. 171. — i) F. C. C. Pr. 39 p. 25. - «) C. Żyd. 80 p. 223. - ⁹) C. Żyd.

¹⁰

87 p. 725.

¹¹

Historja m. Stryja.

¹²

C. Żyd. 32 p. 974. — ²) C. Żyd. 42 p. 975 (w 1653). — ³) 0. Żyd. 100 p. 59. - ¹²) 0. Z. 100 p. 391. - ⁵) 0. Pr. 464 p. 1853. - ⁶) C. Żyd'. 66 p. 459. — ¹²) C. Żyd. 79 p. 973. C. Żyd. 109 p. 2093.

¹³

) Ter. Leop. 142 p. 466. Ruda koło Rohatyna. — ¹⁴) F. C. C. Żyd.

¹⁴

40 p. 192. — ¹⁵) C. Żyd. 136 p. 666. — ⁴) C. Żyd. 140 p. 49. — •) Dr. Gfargas,

¹⁵

Pogląd i t. d. p. 84.

VIL

GRANICE OD NIEŻUCHOWA 1508 ROKU.

TYNA, BRATKO WIC 1525 R. - PROTESTY GRANICZNE. - UDAREMNIANE KOMISJE. - KOMISJA OD DUBROWLAN Z 1762 R. -LUDNOŚĆ W CZASIE RUINY. — STATYSTYKA LUDNOŚCI. -DNOŚĆ ROLNICZA. — OPIS MIASTA. - STAROSTWA.

MIASTA.

GRANICE OD ZAPŁA-

V-

GRANICK

W erekcji miasta z 1431 r. wyznaczył król miastu granice na milę w górę i na milę w dół Stryja. Były one ogólnikowo i bardzo niedokładnie oznaczone ; to też z czasem powstawały spory z sąsiedztwem i komisje graniczne musiały dukt bliżej określać. Najwcześniej go określiła komisja wysadzona przez króla Zygmunta I w 1508 r. pomiędzy miastem a wsią Duliby i Zawadów starościńskimi dobrami z jednej, a dobrami dzie-dzicznemi Nieżuchów i Hołobutów Jerzego Juchny, ze Stań-kowa chorążego lwowskiego, z drugiej strony. Wszczęły się bowiem pomiędzy tym ostatnim a starostami Auktem, Jerzym, Janem i Jakóbem Paniowskimi spory graniczne, które załogo-dziła komisja pod przewodnictwem Jana Odrowąża ze Sprowy wojewody bełzkiego, do której też kasztelan, podkomorzy i wojski przemyscy należeli¹). Zgodzono się, że rzeka Łomiec stanowić ma granicę pomiędzy Stryjem a Nieżuchowem, która też ma odgraniczać miasto i od Zapłatyna. Od strony Dulib nie zgodzono się na dukt graniczny, mimo, że komisję na drugi dzień odłożono, zamawiając więcej starców do wskazywania duktu. Jedni z nich wskazywali na dukt od wierzchowiny,

ł) AGZ. XIX N. 3022—3024. Ter. Prem. 254 p. 61 i n. Ter. Leop. «

134 p. 680.

:gdzie Łomiec tworzy granicę, jaką dzierżawcy starostwa uznać nie chcieli; jednakże komisja przysądziła Juchnie ściankę podle Nieżuchowa, kazała usypać kopce graniczne, poczem idąc wprost, a na dębach znaki graniczne czyniąc, Duliby, Zawadów od Nie-żuchowa odgraniczyła. Dzierżawcy założywszy sprzeciw i cofnąwszy swych starców, odeszli, a komisja bez woźnego, wyznaczała dalej granicę przez potok Krynicę także Nieżuchów zwany, z obu jego stron stawiając kopce graniczne wprost do miejsca zwanego Suchy Potok, gdzie znów kopcem oznaczono granicę, a nieopodal innego potoczka nad brzegiem usypawszy kopiec skierowano dukt do krzyżujących się dróg, z których jedna wiodła z Dulib przez pole Rajłow do lasu, druga z Nie-żuchowa do Hołobutowa, kończąc dukt, a zarazem i spór, w obec sprzeciwu starostów i braku woźnego nie będący ostatnim.

pięć

Od Bratkowic i Zapłatyna oznaczono granice sporne w 1525 roku¹) i to od miejsca w którem stykały się granice Stryja, Wiercian i Bratkowic, skąd idąc wyspą i usypawszy na niej kopców, szósty na brzegu rzeki położono, skąd prosto do miejsca, na którem stryj skie granice się kończą, a poczynają Dulib, a ściana Bratkowic ciągnie się dalej. Stąd przez laski do Pereislaku, czyli do Wołczyńca, usypano 22 kopców dzielących Duliby od Bratkowic, a przeszedłszy przez Stryj do Stoiszcza i do Łomnicy stąd do rozdołu, Doliną dzi-wlińską zwanego, do ściany dóbr Dziwlin i wsi Duliby.

Od Zapłatyna zaś granicę w ten sposób oznaczono. Wskazywano ją od ściany Nieżuchowskiej przez Łomiec do Zapłatyna i mostu, a na drugą stronę do starego dymniska. Starcy zapłatyńscy wskazywali na ścianę Nieżuchowa po za rzekę Wownię aż do Dobrowlan. Komisarze godząc sprzeczności kazali usypać kopiec pomiędzy Stryjem, Zapłatynem a Nieżu-chowem, stąd przez Stojło i błota wpadające do Łomca, przez drogę idącą z Zapłatyna do Stryja i drogą z Zapłatyna do Dobrzan, wiodącą przez las Wierzchwieśnie zwany, aż do brzegu Wowni, stąd przez Lipnik do Podhorodyszcza, a przeszedłszy mimo figurę pod lasem Podhorodyszcze przez strugi do Wowni, .gdzie się już poczynają granice Dubrowlan. Młyn w Zapła-tynie miał zawsze należeć do Stryja.

‘) AGZ. XIX Nr. 3036, 3038.

Ale Zapłatyńscy, Hieb, Seńko i Piotr, nie godzili się na. takie zarządzenie. Postarali się oni o wyznaczenie granicy pomiędzy Stryjem a Pukienicami i Zapłatynem przez podkomorzego przemyskiego¹). Jak to mieszczanie stryjscy protestowalir usypaniem tych kopców granicznych przez podkomorzego, Za-platyńscy, tak młyn królewski na rzece Łomiec do miasta Stryja należący, jakoteż łąki i lasy od Stryja odcięli, lubo one zdawna do wójtostwa stryjskiego należały²). Trwały przeto dalej zatargi graniczne pomiędzy starostami a Zapłatyńskimir i gdy w pare lat później woźny staroście Jerzemu z Paniowa wręczył od nich mandat królewski, ten nietylko, że nie postąpi! w myśl nakazu, ale nadto kopce rozgraniczające Stryj od Za-płatyna rozsypać i zrównać kazał, szkód zaś poczynionych nie zwrócił.

Nie miało przeto miasto ścisłej granicy od Zapłatyna, ale nie miało jej także i od dóbr starościńskich, i jak z jednej strony od właścicieli dóbr sąsiedzkich dziedzicznych, tak z drugiej od starostów trwały zatargi graniczne. Były one powodem, że gdy mieszczanie w 1549 r. królowi Zygmuntowi Augustowi przywilej swój lokacyjny z 1460 r. do zatwierdzenia w Krakowie przedkładali, prosili go o polecenie staroście, by ściśle rozgraniczył miasto od dóbr królewskich³). Zdaje się, że mandat królewski nie był wydany, lub też nie został wykonany, albowiem żadnego śladu takiego rozgraniczenia z czasów ostatniego Jagiellona nie posiadamy. Niepokojeni Stryjanier zwłaszcza od strony Zapłatyna, postanowili raz na zawsze usunąć te zwady przez zakupno tej wioski, co też i uskutecznili.

W sporze granicznym zachodzącym pomiędzy starostwem stryj skim a kluczem medynickim w 1614 r. przez komisarzy królewskich załatwionym, brali udział także i mieszczanie stryj scy⁴). Stanęli oni nad potokiem naprzeciwko Nieżuchowa

- 123 —

z przywilejem króla Władysława Jagiełły i z konfirmacją Zygmunta Augusta w ręku na dowód, że mają pozwolenie używania łąk i lasów medynickich. Komisji towarzyszą oni ku rzece Kłodnicy i kupionej wiosce od Zapłatyńskich, a po prawej, stronie wskazywali grunt miejski, dowodząc komisją dawnąr decyzją za Zygmunta I (1525 r.), na mocy której Zapłatynowi przyznała komisja grunta i łąki po prawej stronie rzeki, w lesi& zaś, z powodu konserwacji jeleni, niechciała przyznać użytkowania z lasu. Także i przy Ułomczu aż do Brzeziny wykazywali mieszczanie, że grunt ten do nich należy — różnic jednak nie uspokojono, gdyż strony nie chciały przystać na nie.

Trwały przeto dalej spory coraz drobniejsze, na skutek których dzierżawcy sąsiednich królewczyzn zajmowali woły, zasiewali pola, przekładali kopce graniczne mieszczan stryj -skich. I tak zakłada protestację pisarz miejski Antoni Ja-chowski w 1700 r. o wdzieranie się w granice miasta ze strony Bratkowic, Dubrowlan; o lasy od Hołobutowa miały komisje spór z starostą wszczęty rozstrzygnąć¹). Broniła mieszczan starościna Elżbieta Sieniawska, gdy w 1719 r. Polanowscy z Dubrowlan i Popiele, dzierżawcy tegoż majątku, poczęli niszczyć lasy stryj skie, zabierać sianożęcia, gdy Tomasz Morawiec wdzierać się począł w grunta miejskie, gdy Kozieradzcy i Kryniccy, dzierżawcy Kawska, uciskać poczęli w podobnyż sposób mieszczan, jak to poprzednio wymienieni czynili²). — Spory trwają i w 1726 r. i dochodzą do tego stopnia, że posłowie województwa proszą króla na sejmie w 1627 r. o wyznaczenie zakładu stu tysięcy zł. w sprawie spornych granic stryj skich ³). Król naznaczył wadjum i wysadził komisję celem wyznaczenia spornej granicy miasta od Nieżuchowa i Hołobutowa, dóbr Wojciecha Tomaszewskiego, starosty grodzkiego żydaczowskiego i Krzysztofa Popiela z jednej, a Zapłatynem stryjskim z drugiej strony. Starościna Sieniawska, była podówczas (sierpień 1728 r.) na trybunale lubelskim, gdzie miała być rozsądzoną sprawa o zajazdy, gdy otrzymała wiadomość o tej nowej komisji; przeciwko niej jako nieważnej, zarządza kasację jej wyroku i urządza ekspulzję Tomaszewskiego

9 C. Żyd. 81 p, 660, 772. - *) C. Żyd. 98 p. 2969, 3042. C. Z. 127 p. 162. C. Żyd. 96 p. 1366. — *) C. Pr. 530 p. 2487. C. Żyd. 98 p. 158.

z przyznanych mu granic ¹). W następnym roku komisarze królewscy już po raz trzeci chcą uregulować granice. Proponuje Tomaszewski, by się na jego dukt zgodzono, czemu odmawia starostwo, przeto zakłada protest, że przez to rozgraniczenie doznał szkód w lesie nad Łomnicą od poddanych z Dulib i Za-wadowa, zabranie stawu, a pod Zapłatynem, w lesie, również nastąpiło wielkie zniszczenie, oprócz innych szkód w lesie Wy-derniku, skutkiem czego bójki graniczne się zwiększają²). — Skarżył się też Tomaszewski na ałtarzystę stryj skiego ks. Stanisława Pieniążka, że mając grunt zapisany do ałtarji Najśw. Panny Marji naprzeciwko Nieżuchowa, wdziera się po za granice rzeczki Łomiec w grunta nieżuchowskie ³).

I czwartą komisję udaremnił starosta stryjski Stanisław Ciołek Poniatowski, ojciec późniejszego króla tegoż imienia, nie bacząc na wysokie wadium, a nie uszanowawszy mandatów królewskich, groził, że kijami rozpędzi komisarzy, a ostatecznie woźnego i szlachtę, z mandatami doń na zamek przybyłych, janczarom swym wygnać kazał⁴). Mieszczanie ufni w energję i poparcie starych granic przez starostę, poczęli się wdzierać w sianożęcia Bekierskich, z Kawska, i sobie je przywłaszczać ⁵). Ostatecznie granice od Nieżuchowa i Hołobutowa w 1780 r. nie były jeszcze uregulowane, chociaż Stryjanie nastawali na to, aby je komisja ostatecznie wyznaczyła⁶).

W 1762 r. August III wysadził komisję celem uregulowania spornej granicy pomiędzy starostwem a Dubrowlanami Katarzyny z Popielów Pełczynej ⁷) co też komisja uskuteczniła przez wytyczenie granicy pomiędzy Dobrzanami a Dubrowla-lami⁸).

Właściciele dóbr dziedzicznych nie byli zadowoleni z wytyczonych granic przez komisarzy i rozmaite komisje i jeszcze w 1771 r. skarżyli się, jak np. z Gajów, że na niekorzyść ich rozszerzono granice starostwa ⁹), a w 1777 r. Stefan Dziskowski dziedzic Hołobutowa protestował, że wioska ta stanowiła jedno dominium z Nieżuchowem, dziedzictwem szlacheckiem, tak na

‘) C. Pr. 632 p. 704, 709, 942, 945, 1291. - ²) C. Fr. 534 p. 14, 10, 918, 1574. — ³) C. Żyd. 100 p. 536. — ⁴) O. Żyd. 100 p. 699, w 1729 r. — ⁸) C. Żyd. 101 p. 1279. — b) C. Żyd. 101 p. 1619. - ⁷) F. O. C. Żyd. 35 p. 322-324. - ⁸) C. Pr. 621 p. 1525-1601. C. Pr. 600 p. 564-651. Fasc. Cop. C. Pr. 142. Nr. 489. - ⁹) C. Żyd. 102 p. 1477.

podstawie rozgraniczenia z 1508 r., jak i późniejszych protestacji i wizji, i że starosta stryjski Krzysztof Koniecpolski granice Hołobutowa uszczuplił, mianowicie przez zajęcie roli zwanej Latyczyny i przez usunięcie kopców granicznych x). Ostatecznie granice zostały ściśle wyznaczone i opisane w 1788 r., jak tu niżej będzie wyszczególnione.

Pierwsze dokładniejsze daty statystyczne posiadamy z czasów ruiny ²). Rządzący podówczas burmistrz Jakób Haemel spisywał katolików, Ruś, Żydów, parochowie łaciński i czterej greccy, a mianowicie z parafii Zaśnięcia Najśw. Marji, Św. Ducha na przedmieściu i przedmiejskiej parafii Narodzenia Marji — spisywali imiennie swych parafian, w zamku p. Stefan Ry-niewski podstarościc i Michał kapitan zamkowy spisywał czeladź zamku i dworcową, ilość tylko Żydów nie jest podaną i przyjąć należy ogólnie, że podówczas t. j. 1662 r. stanowiła co najmniej czwartą część wszystkiej ludności, gdyż i o ewangelikach mamy pewną datę, że był tylko jeden w mieście. Otóż katolików t. j. Polaków było 328 na 1050 Rusinów ; nadto 29 osób na zamku; dodając do tej sumy 70 Żydów, uzyskamy cyfrę wszystkich mieszkańców Stryja 1.477 osób wynoszącą. Wśród mieszczan byli trzej cyrulicy, rymarz, postrzygacz, dwóch czapników, trembacz, krawiec, mistrz - kat, bednarze, szewcy, ślusarze, szklarze, strycharze, czterej tkacze, stolarze^ rzeźnicy, kowale, piekarze, był i Wojciech Twardowski malarz i drugi Marcin, tudzież Dorota malarczarka, wreszcie trzech muzyków: Andrzej Grzybowski, Wawrzyniec Jachowski i Aleksander Umianowski. Pośród Rusi był brak rzemieślników, jeden z nich był kuśnierzem; są tylko przemysłowcy i to jeden słodownik, dwóch piwowarów, dwóch mielników. Dodać należy, że wszystkich Polaków w siedmiu wsiach okolicznych: Da-szawie, Dobrzanach, Dulibach, Gurniach, Zawadowie, Steniawie Niżnej i Wyżnej było razem 61, z czego w samej Daszawie było 34 osób, wśród nich trzej ze szlachty zagonowej, i tak pan Waszyński miał tylko ogród we wsi, a p. Grzebiński tylko łan pola, który własnym pługiem sam orał, zaś p. Woj akowski służył za urzędnika panu staroście.

>) C. Pr. 646 p. 223.

²) F. C. C. Pr. 23 p. 4075 i nn. tudzież

p. 5413 i nn.

Co do liczby domów, w których ludność ta mieszkała nie posiadamy dat współczesnych. Dopiero w 80 lat później, a więc z 1692 r. mamy spis domów miejskich¹). I tak w rynku, począwszy od pierwszego szynkowego domu p. Stefana Kwasow-skiego było 59 domów, przy niektórych ogród i sad, a nawet i folwark i grunt. Przy ulicy Lwowskiej liczono 9 domów, z tych sześć szynkownych ; przy ulicy od jatek 7 chałupek ; przy ulicy Od Zamku i Przemyskiej 14 domów rękodzielników i przemysłowców; Na Zatyłkach 16 domów; przy ulicy Żydowskiej 10 domów prawie wszystkie szynkowne ; razem przeto w mieście 115 domów. Na przedmieściu liczono od probostwa 49 chałup na półćwierciach i cząstkach; od wójtostwa 32 chałup, na prętach dwóch lub trzech, przy lwowskiej 35 zagród, z których jedną pop kupił; do probostwa należało 24 zagrodników w tyluż chałupkach, a pod zamkiem było ich 33 chałupników, razem przeto 173 chałup. Młynów było cztery, a to dwa pod zamkiem, a dwa na przedmieściach, każdy o dwóch kamieniach, czyli razem 292 domów.

Oczywiście liczba ta wskazująca, że przypadałoby 5 mieszkańców na jeden dom, gdyby liczba ich była taką, jaką była tutaj przed trzydziestu laty — nie odpowiada rzeczywistości. Mamy na to dowodną wskazówkę w świadectwie z 1677 r. ⁵) mówiącem, że po turecczyźnie przeszłorocznej i zabraniu ludzi w niewolę, po zniszczeniu przez wojska kozackie pod Barabaszem podczas turecczyzny za miasteczkiem przez dwa tygodnie stojące, i po pożarze znacznej części miasteczka i przedmieścia, spowodowanym przez regiment Łączyńskiego było wszystkiego osób 54 do opłaty półtora pogłównego pozostałych obrządku rzymskiego, czyli około 350 mieszkańców wszystkich wraz z Żydami do opłaty pogłównego zdolnych. Także i ko-ekwacja dymów w 1691 r. na sejmiku w Wiśni zarządzona⁶) wykazuje wszystkiego 48 dymów miasta, od których miało się opłacać po 2 zł. p., wszystkie zaś wsie starostwa zrównano do liczby 116 dymów⁷). Dopiero z 1697 r. posiadamy spis osób w Stryju zamieszkałych, a to przy sposobności opłaty pogłównego

‘j C. Pr. 258 p. 251-2.

³) Dodatek

z tego miasta*). Żydów było podówczas tak w cyrkule miasta jakoteż po przedmieściach 52, mieszczan w cyrkule miasta po przedmieściach i w ulicy Lwowskiej razem 243 osób, w zamku, podzamczanów i na folwarku pod zamkiem, razem 21 osób; na wójtostwie i czeladź dworska p. Remigiana Popiela, razem 55 -osób, z probostwa 42 osób, razem 413 osób, czyli, że po 9 osób przypadło na dym koekwowany. W stosunku do lat poprzednich spadła więc i liczba domów, skoro one już nie mogły stanowić jednostki podatkowej i trzeba było kilka a nawet kilkanaście na jeden dym składać — ale też i spadła liczba mieszkańców, których w całem starostwie w 12 wsiach liczono 1.180, uważając Międzybrodzie (ad Synowódzko Wyżne) za osobną wieś.

Z opłacanego w ziemi przemyskiej szelężnego wypływa, .że w początkach XVIII w. miasto Stryj zajmowało czwarte miejsce wśród miast tej ziemi, płaciło bowiem podwójnego szelężnego 4.800 zł. p,, podczas gdy Jarosław 18.900, a Sambor 10.000 zł. opłacał²).

a z porównania dat i cyfr można osądzić, czy i o ile straciło miasto ten charakter swój starożytny, bo z okresu o 200 lat wcześniejszego.

Jak już wspomniano miasto miało cechy rolniczego miasta jeszcze w XVI w. Co prawda w 1565 r. nie miało jeszcze folwarku, a posiadało tylko 28 łanów czyli 840 morgów uprawianego pola, od którego szedł podatek. Posiadamy opis miasta z 1788 r.

Obejmowało miasto w 1788 r. s) z rolami przyległemi powierzchni 2.014 morgów 764 Q]° z czego na same miasto przypadło 48 m. 1.184 Q⁰ na probostwo, bractwo fame i cerkwie -37 m. 1.590Q⁰, na przedmieście t. j. Łany i Szumlańszczyznę 1.927 m. 1.193 Q °. Roli pszenicą, żytem, jęczmieniem i owsem -zasiewanej było ogółem 1.580 m. 1.479 Q⁰, z której zbierano 5.100 korcy pszenicy, 4.827 korcy żyta, 5.736 korcy jęczmienia i 6.483 korcy owsa. Nadto posiadało miasto 2.014 m. 764 □ ⁰ łąk, z których zbierano 7.860 cetnarów i 51 funtów siana, niestety w połowie kwaśnego.

‘) F. C. C. Pr. 56 p. 841, 845, 858, 1805. — ²) C. Pr. 508 p. 1235. —

³) Metryka Józefińska oddz. XVI 122 w Archiw. aktów gród. i ziem. we Lwowie.

128 -

Jeżeli się zważy, że dominium posiadało tylko 118 morgów 1209 Q ⁰ roli, że resztę uprawiali przedmieszczanie, przyznać musimy miastu charakter małomiasteczkowy, rolniczy, może w większej jeszcze mierze jak niem było w 1665 r., chociaż żniwo w 1787 r. wynosiło ogółem 11.074 korcy, a średnia ilość na mórg wynosiła 7 korcy zboża. Gospodarka była w małej części — na 193 morgach — trójpołową, w wielkiej stałą. Obliczano z pszenicy 8»/a, z jęczmienia 3³/₄, z żyta 2Ь₂, a z owsa 3 7₃ ziarna dochodu i w tym porządku obsiewano role corocznie na łanach i na Szumlańszczyźnie. Roczny dochód obliczono na 13.916 zł. 10 kr. z którego na pszenicę wypadało 4.760 zł.

Role miasta z przedmieściem Szumlańszczyzny i Zapła-tyna zawierały się w siedmiu niwach. Pierwsze: Łazy zwane od cerkwi Zwiastowania Panny Marji aż do granicy Dobrzańskiej. Drugie: Łazki od mogiły za młynówką do granicy Dobrzańskiej. Trzecie: Obszary graniczące z gruntami Dobrzan i rozciągające się do Jałowego pola. Czwarte i piąte: Łany dolne od Jałowego pola do Górnych Łanów, które to ostatnie rozciągały się od księżowskiego pola do wójtowskich łanów, te zaś aż do Szumlańszczyzny. Ta ostatnia zawierała pole dworskie i cztery niwy poddanych. Role zapłatyńskie leżały kawałkami, taksamo jak i role brzegowe miejskie.

Co do gleby tych ról, były one glinką w części kamienistą, w niższych zwłaszcza miejscach zyniowatą i siarczj^stą. Chuda ziemia była średnio urodzajną.

Łazy np. przez trzy lata szły pod uprawę żyta lub owsa, potem przez dwa lata leżały ugorem dla paswisk. Wysiewu na mórg potrzebowano półtora korca. Czwarte niwy miały w części ziemię lekko brunatną i piaskowatą, w części młakowatą i gliniastą, a te ostatnie co rok trzeci szły w ugór. Znajdowały się w tejże niwie i krzaki i ciernie, taksamo i w niwie piątej łączącej się z czwartą i od niej w jarzynę nieco obfitszą. Łany wójtowskie blisko miasta były od poprzednich w ozimie o x/4 w jarzynie o ²/₄ obfitsze w pożytku i ozima wydawała 3³/4r jarzyna 3²/₄ przez trzy lata, poczem łany szły w ugór. Także Szumlańszczyzna miała grunta dobre, na mórg wypada tam korzec wysiewu, a sieje się na oziminę żyto, a na jarzynę ję- lł czmień, dających 4²/₄ ziarna, a to na 67 morgach 232 Q ⁰ nie licząc łąk, moczarów i t. d. Role na Zapłatynie obejmujące 28 morgów 336 □⁰ o ziemi tłustowatej, lecz moczarowatej i młakowatej zasiewano na zimę żytem, na lato jęczmieniem, dającym 3²/₄ ziarna, i mórg wymagał l¹^ korca zasiewu.

Granice miasta oznaczone były kopcami. Przy Łazkach od rzeki Stryja, przy roli Marcina Zdulskiego stał kopiec pierwszy, od którego ciągnie się granica młynówką na wieś Dobrzany, i tu przy roli probostwa stryj skiego na 100 sążni w odległości od pierwszego stał drugi kopiec usypany. Od tegoż kopca ku gościńcowi lwowskiemu na roli mielnika z Dobrzan w odległości 234 sążni od drugiego stał trzeci kopiec. Granica w tern miejscu była sporną i miasto sprzeciw założyło z tego powodu, że tak w prostej linii od kopca ku rzece Stryjowi, jak też i w kierunku ku kopcom Dubrowlańskim, poddani Dobrzańscy od dawna pokupowali role od mieszczan stryjskich, pozostając w ich użytkowaniu. Przyczyna zaś kupna leżała w tern, że jak akt z 1787 r. opiewał od czasu fundacji miasta i potwierdzenia jej w 1431 r. całe Dobrzany i dalsze jeszcze grunta należały do Stryja. Od trzeciego kopca przez drogę lwowską ku Dubrowlanom stał na roli sołtysa dobrzańskiego na odległość 68 sążni czwarty kopiec, a na dolinie dalej o 138 sążni piąty; na roli Bazia o 79 sążni kopiec szósty, w odległości o 176 sążni kopiec siódmy, na pagórku o 152 sążni dalej, przy drodze ze Stryja ku Dubrowlanom ósmy. Stąd ku trjan-gularnemu graniczącemu pomiędzy Stryjem, Dobrzanami a Dobro wianami, w odległości 322 sążni stał dziesiąty kopiec trjan-gularny, od którego w odległości 132 sążni stał kopiec dziesiąty, a pierwszy, zaczynający graniczyć ze wsią Dubrowlany-Jedenasty i dwunasty kopce usypane były na roli odległej o 372 sążni od dziesiątego idąc ku figurze, przy której stał ostatni, za figurą zaś ku lasowi Dubrowlańskiemu na odległość 73 sążni kopiec trzynasty; pod lasem dubrowlańskim czternast}^ na 70 sążni odległości, a przy zaczęciu paswiska miejskiego na odległość 86 sążni kopiec piętnasty, tamże pod lasem o 86 sążni kopiec szesnasty; dalej pod lasem dalsze, aż do dwudziestego drugiego z tern, że odległość przedostatniego od dwudziestego wynosiła 71 sążni, a pomiędzy dwudziestym pierwszym a dwudziestym drugim 123 sążni. Nieopodal źródła wody Wowniska zwanej stał dwudziesty trzeci kopiec, o 196 sążni od poprzedzającego oddalony. Na dalszą odległość 170

Historja m. Stryja.

sążni granicę stanowiło na łące położone źródło Wiznisko ; za tymże o 155 sążni dalej na łące dwudziestypiąty kopiec i na takąż dalszą odległość dwudziestyszósty, skąd o 229 sążni dwudziesty siódmy, a na łące przedmiejskiej o 156 sążni dwu-dziestyósmy; na łące Dębina miejska, w odległości o 207, 89, 116, 85 i 107 sążni pomieszczono dalsze aż do trzydzie-stegotrzeciego z rzędu kopce. Leżą one od źródła Wizniska brzegiem ponad wodą Wiznisko, idącą na młyn Dubrowlański, nie są one jednak według dekretu z 1762 roku samą granicą, lecz woda Wiznisko jest samą granicą, dlaczego też miasto od tego trzydziestegotrzeciego kopca na dół pod młyn Dubrowlański Jędrzeja Bałabana, w myśl aktu z 1576 r. w sprawie granicznej z Zapłatynem wydanego, założyło kontrowers.

Od mieszczan dubrowlańskich graniczyły kopce trzydziesty czwarty aż do trzydziestegoszóstego włącznie, pierwszy od kopca wielkiego przy grobli dubrowlańskiej przez błota na dębinę o 350 sążni od narożnego, drugi na paswisku miejskiem, dębinie, przy sianożęciach dobrzańskich o 360 sążni, a trzeci ponad wodą Kłodnicą na dalszą odległość o 250 sążni. Stąd szła granica północna Kłodnicą od Kawska do brodu za groblą młyna Brzegowego, a od tego korytem Starej Kłodnicy przy Łazkach i Brygidańskich łąkach aż do góry, do Okopu nieżn-chowskiego.

Między Nieżuchowem a Zapłatynem łąkami stryj skiemi rów dawno usypany stanął granicą od Kłodnicy i Świętego do trjangularnego kopca, niegdyś pomiędzy Nieżuchowem, Zapłatynem a Stryjem usypanych z jednej i drugiej strony Łomca na paswisku stryjskiem, zwanem Makarowszczyzną.

paswiskiem,

Od tych trzech kopców w górę Łomiec jest granicą pomiędzy Nieżuchowem a stryj skiem paswiskiem aż do krynicy na Kątach miejskich, w której na środku w wodzie dwa dęby na krzyż, a pod nimi pal żelazny, służą jako 39 kopiec, podczas gdy w odległości 454 sążni od krynicy ciągnie się granica przez błota pod las olchowy nieżuchowski do dwóch kopców narożnych pomiędzy Nieżuchowem, Dulibami oznaczających kopiec czterdziesty, skąd już granica idzie na południe. W myśl aktu z 1732 r. w sprawie z Nieżuchowem ' o paswisko mianego założyło tu miasto przy dwóch kopcach kontrowers, wraz z wójtostwem stryj skiem, o łąki i orne pola

131 -

od cegelni miejskiej się ciągnące aż po za zamek kn rzece Stryjowi, wprost jako okóp usypany był od Dulib.

Na południe graniczyło miasto z Dulibami, Błoniem i Wier-czanami. 0 odległość 240 sążni od owych dwóch kopców do starego okopu idąc usypano 41, a o dalszych 240 sążni okopem starym idąc na łące pomiędzy Dulibami a Stryjem 42 kopiec i dalsze pięć co 240 sążni wzdłuż okopu starego, a mianowicie od 43 — 47 kopca, z których ostatni zwracał się ku gościńcowi ze Stryja ku Drohobyczowi idącemu. Dalsze trzy kopce, o 24 sążni jeden od drugiego odległe, usypano na sianożęciu Łukach, w odległości zaś 28 sążni od rzeki Stryja kopiec 51, będący granicą od Błonia i Wierczan aż do kopca wschodniego usypanego teraz od ról dobrzańskich. Tutaj w myśl aktu fundacyjnego przez króla Władysława Jagiełłę w 1431 r. danego, a od następców potwierdzonego, o milę od Stryja w górę i o milę drugą w dół, założyło miasto kontrowers.

Jurysdykcja zamkowa niechciała wiedzieć o jakichkolwiek kontrowersach. G-miny Kawsko, Dobrowlany oświadczyły, że kontro wersu ze Stryjem nie mają, a druga ta gmina warując sobie kopce w 1762 r. usypane, oświadczyła, że teraźniejsze są na miejscu tych dawnych, ale wodami podmytych usypane. Także i Stefan Dziokowski, dziedziczny dzierżawca Hołobu-towa i Nieżuchowa, uznał bez sprzeciwu granicę ze strony Za-płatyna z Nieżuchowem, chociaż dodał, że opis granic tu na żadnem prawie nie jest ugruntowany i w sypaniu kopców regule geometrji przeciwny, ale podług używania uczyniony: Co do granicy pomiędzy Stryjem a Nieżuchowem zastrzegł się protestacją, że podług dekretu granicznego z 1508 r. nie Kry-niczysko i wymyślone jakieś kąty miejskie, ale rzeka Łomiec stanowi granicę i że jak manifesta, terminy i proces świadczy, w 1731 r. odcięto te kawałki ziemi od Nieżuchowa. Plenipotent z Błonia podpisał opis granic z tern, że co do granicy miasta z Błoniem, obadwa brzegi rzeki Stryja na podstawie aktu z 1525 r. już przez fiskus państwa przyznano Stańkowskiemu.

W celach katastralnych miasto podzielone było na niwy. Pierwsza w cyrkule miasta, ogrody i sady, było pozycji katastralnych 122 t. j. domów żydowskich 15, dworek kancelisty Ditla; stała tam i szkoła miejska normalna i dwa dworki ko-.ścielne farskie (Św. Anny i Św. Krzyża) i dworek cerkwi.

- 132 —

Druga niwa przy ulicy Szewskiej, o wielu sadach z zamkiem na czele, 111 pozycji katastralnych domów 55. Trzecia niwa przy łanach wójtowskich, gdzie było więcej ogrodów aniżeli sadów, pozycji 108, domów 54. Czwarta niwa przy Basiówce o samych prawie sadach, do wójtowskich przypierających, o 47 pozycjach katastralnych domów 23; piąta niwa przy łanach górnych stryjskich, ogrody i sady, 128 pozycji a 64 domów. Szósta niwa przy plebanii ogrody i sady, dwór proboszcza, kilka chałup tegoż w rozmaitych miejscach, dworek Św. Anny, pozycji 68 domów 34. Siódma niwa przy dalszych łanach, z domem bractwa farskiego na czele 336 pozycji a 168 domów. Ósma pozycja przy łazach stryj skich ogrody i sady-, pozycji 58 domów 29. Dziewiąta niwa na przedmieściu dolnem, ogrody i sady, gdzie stał i folwark zamkowy, pozycji 153, domów 76, wśród nich bractwa kościoła farnego, klasztor Franciszkański na 174 sążniach kwadratowych z sadem i 773 sążni kwadr, ogrodu. Dziesiąta niwa na Zapłatynie, 7 pozycji, 3 domy. Na jedenastej niwie byli poddani p. Deszerta, pozycji 7 a 3 domy. Dwunasta niwa na Brzegach miejskich ogrody, 3 pozycje, domy 2.

Do drugiej niwy wliczono orne role, idąc od łazów miejskich zaczynających się od cerkwi Zwiastowania Marji Panny, a należących do niej, także do cerkwi Wniebowzięcia, da bractwa cerkwi miejskiej, do probostwa łacińskiego, do babek szpitalnych przy farze, do bractwa św. Ducha przy cerkwi mo-nasterskiej. Przy szóstej niwie mieszkali księża: Kirzewski, Martynowicz, a przy plebanii stał dworek pani Pełczynej Bogusławskiej.

Przy siódmej niwie były dworki pp. Lubańskiego, Leopolda Falenckiego, Wojciecha Marcinkowskiego, Grzegorza Załuskiego, Roberta Cienciewicza, Jakóba Załuskiego. Ks. Bazyli Chlibkiewicz miał tu sad, ks. Jan Tchorzewski ogród; tu stało probostwo łacińskie z ogrodem od Błonia i rzeki, a opodal sad do cerkwi Zwiastowania Panny Marji. Przy dziewiątej niwie było okopisko żydowskie. Ks. Jan Tchorzewski, paroch cerkwi Św. Ducha, miał sad do cerkwi i sad dziedziczny ; opodal sad ks. Rogaczewskiego, ogród ks. Kajetana Kotowicza i wspomniane już realności bractwa farnego i Franciszkanów. Przy ' dziesiątej niwie była realność bractwa cerkwi Wniebowzięcia, i farskiego.

- 133 -

Od Nr. 1269 katastralnego szły łazki stryj skie za młynówką od Mohiły kn dobrzańskiej granicy i dalej obszary od tejże granicy aż do miedzy Hojsakowej, dalej łany dolne aż do górnych łanów, wreszcie górne łany, łany wójtowskie aż do Szumlańszczyzny się ciągnące, ogółem 360 pozycji katastralnych.

Na Szumlańszczyźnie ogrodów i gruntów jest trzydzieście-pięć pozycji katastralnych. Piąta niwa przy której gaik Roberta Cienciewicza od Szumlańszczyzny aż do dziesiątej przy Zapłatynie liczyła 19 morgów. Niwa dziesiąta, to wieś Zapłatyn, obejmująca 12 morgów roli i 1.203 sążni, a łąk 158 morgów i 325 sążni. Niwę jedenastą stanowiły Kąty, na Wiznie błocie przy granicy dubrowlańskiej przeszło 77 morgów łąk obejmujące. Niwy 12 — 14 na Dębinie przy granicy Dubrowlańskiej i przy stawie małym czyli Młynówce. Niwy 14 i 15 na Szałasach, niwa 16 na Zajęczych Strugach, siedmnasta na Błocisku, dwudziesta na Brzegach miejskich za młynem przy granicy Kawska, dwudziesta pierwsza od granicy Rawskiej i Brygidy, dwudziesta druga na Hawryszowie, następna za Kłodnicą, a niwa 24 — 27 na Pomiarkach Zapłatyńskich. Dwudziesta-siódma niwa Deszerta i jego poddanych; następna na Se-liszczach; dwudziestadziewiąta i następna znowu na Pomiarkach Zapłatyńskich, niwa 31 na Wielkim Kącie do Deszerta należąca ; trzydżiestadruga na Hołowczym Kącie, gdzie była rola ks. Bazylego Bieleckiego, dziekana skolskiego. Niwa 34 do 35 nad potokiem Święty, 36 i 37 nad Kłodnicą, niwa 38 i 39 znowu nad Świętym; niwa 40 nad Kłodnicą, 41 i 42 przy granicy Medyńskiej vel Brygidy, ogółem 122 niw katastralnych.

Ponieważ te niwy miejskie i role Zapłatyna należały do domów miejskich, przyjąć można ilość domów na owych 1.836 pozycjach katastralnych, licząc po siedm pozycji katastralnych na numer domu, ogółem 262 domów, o ile, że numer 220 domu w wykazie owego podziału na niwy jest najdalszym.

Według metryki z 1820 r. *) właścicieli parcel liczono w Stryju 606. Najdalszy numer domu był 309. Numerów topograficznych było 2.476, podczas gdy w Józefińskiej metryce było 1.836. Powierzchnia miasta z rolami wynosiła 3.768 morgów

9 Od. CXLVII. 45 w Arch. kraj. akt. grodz, i ziem. lwowskiem.

- 134 -i 205 sążni kwadratowych, z których to ornych pól i łąk liczono 14.127 zł. reńskich dochodu i wyznaczono podatek gruntowy 1.613 zł. reńskich.

W mieście jest szkoła, łaźnia, szpital żydowski, słodownia nowo wystawiona, takaż winnica (browar) dalej woskobojnia* Rozparcelowano nieużytki celem powiększenia dochodów miejskich, a przez odsypiska rzeczne znacznie się powiększył obszar użytkowych łąk, ogrodów, które miasto wydzierżawiało (i tak np. w niwie 12 przybyło 12 morgów 252 sążni).

Nazwiska spotykają się już niemieckie, których dawniej nie było, a to nie tylko z powodu napływu kolonistów, ale i z powodu znanej zasady ówczesnej nadawania Żydom nazwisk niemieckich.

VIII.

UCISK CŁOWY SASÓW. —

SKARGI Ü NADUŻYCIA CELNE.

USTANIE SKARG ZA KOMISJI SKARBU. - ROLNICZOŚĆ MIASTA. -

CHÓW BYDŁA. - PODATKI.

STANOWISKO MIASTA W ZIEMI PRZEMYSKIEJ ZE WZGLĘDU NA WYSOKOŚĆ PODATKÓW.

Wspomniano już, że ujemną stroną ówczesnych stosunków handlowych były myta, nawet przez prywatnych pobierane na mostach, drogach, po miasteczkach ¹).

Przywilejem z 1549 r. otrzymał Stryj wolność od opłaty cła i targowego myta, ale tylko na odległość mil 12 od miasta. Gorliwie bronią mieszczanie tego przywileju i gdy dzierżawca, Łysiatycz pod koniec panowania Zygmunta Augusta począł wbrew prawu Stryjan i mandatom królewskim pobierać od nich myto, oskarżyli go przed królem i komisja przez sejm w 1569 r. wysadzona, zabroniła tego niesłusznego poboru dzierżawcy pod grzywną tysiąca zł., zabraniając co prawda i od poddanych łysiatyckich pobierać myto w Stryju, które to jednak należało do starosty ²).

Takie uwolnienie od cła i myta, było wielkiem dobrodziejstwem dla Stryja³), gdzie stała komora celna, gdzie podobnie jak w Dukli, Rymanowie, Krośnie, Lisku, Samborze, zapisywali celnicy przywożone beczki wina, paki towarów wschodnich, węgierskich, a także i wywożone z Polski woły, żelazo i t. p. i pobierali cło wywozowe i przywozowe. Jak cała

ł) Ob. Rozdział III. cechy, handel. — ²) Ob. Nr. 6 w Dodatkach. —

³) W archiwum warszawskim skarbu (Handschriften der Finanzarchivs zu Warschau, Warschau, 1907, p. 121) znajdują się Regestra opłat pod różnymi tytułami pobieranych na komorach celnych w Lublinie, Kazimierzu, Stryju, Samborze od 1663— 1665 r.

— 136 -

przemyska i sanocka ziemia, należy Stryj do związku cłowego małopolskiego ¹). Około 1640 r. za podskarbiostwa Jana Mikołaja Daniłowicza, dochody komor celnych wschodnich zaczęły upadać. Kupcy bowiem tureccy, wołoscy i mułtańscy, jadąc z towarami różnymi drogami do Rzptej, omijali komory i przykomorki na szkodę Rzptej i czwartego grosza przez nich opłacanego i podskarbi obawiał się, że cło zniszczeje. Za porozumieniem z królem zarządził przeto, aby wspomnieni kupcy, jadący z towarami do Rusi opłacali w Stryju czwarty grosz, ci zaś co z dawna do Małopolski należeli, by na komorach małopolskich płacili. Z zarządzenia tego, wydanego 15. lipca 1639 r. dowiadujemy się, że wschodni kupcy obierali drogę na Stryj, obawiając się by w krajach hospodara wołoskiego nie byli łupieni; oczywiście przez ten wybór gościńca Stryj zyskiwał i arenda myta granicznego podnosiła się, natomiast komory podolskie i ruskie upadały. Oczywiście i kupcy stryj scy wiozący towary z Węgier opłacali cło, a tylko wolność od kupi (targowe) przywiezionych na targ do Stryja towarów z obrębu mil 12 w około była bezwzględną.

Wolność od opłaty cła, o jakiej wspomina król w przywileju 1549 r. nie jest bezwzględną. Okazuje się to z porównania tej donacji królewskiej dla Stryj an z przywilejem ich uzyskanym w Warszawie, 21. kwietnia 1626 r., w którym Zygmunt III ze względu na szkody poniesione przez nich, przez napady Tatarów, uwalnia ich od podatków i ciężarów na lat cztery, lecz w}Tjmuje od tej wolności wyraźnie cło pograniczne, czyli, że cło to musieli Stryjanie i dalej opłacać ²). Posiadając wolność od cła na mil dwanaście od miasta, nie zaniedbali Stryj anie korzystać, a nawet nadużywać jej, jak to wypływa ze skargi zarządu celnego stryj skiego z 1674 r. ³). Skarżyli się bowiem ci celnicy, że ani cła wwozowego ani wywozowego mieszczanie nie płacą, w szczególności zaś, że ani donativum (kupieckiego) ani cła generalnego nie uiszczają. Do-pokąd cło było w ręku chrześcijan, nie istniały zatargi pomiędzy Stryjanami a komorą celną, ale gdy w drugiej połowie XVII w. objęli Żydzi administrację poborów celnych, zaczęły

>) Bujak: Materjały do Biecza Nr. 841. Źereła, Jabłonowski s. 469. — ²) Finitimis tantummodo tlieloneis exceptis. — ³) C. Pr. 417 p. 1816.

- 137 -

się mnożyć niesnaski, szlachty i mieszczan z jednej, a Żydów z drugiej strony. Rządcy celni wnoszą skargi na mieszczan, jak owa z 1677 r., natomiast szlachta i mieszczanie wołają, że arendatorzy stryj scy Aizyk i pięciu innych jego współwyznawców pobierają niesłuszne cła¹). Co bardziej, pisarz przysięgły ceł generalnych Aleksander Kuczyński, widocznie na skargę stron, zapewne kupców stryjskich, wnosi skargę przeciwko Ickowi Skolskiemu, Józefowi Moszkowiczowi i przeciwko pisarzowi komory stryjskiej Ickowi Mojżeszowieżowi, o okradanie skarbu, gdyż trzymając cło, są zarazem dzierżawcami karczem, dóbr starościńskich, fabryk w tychże dobrach i t. d., a od kupców zagranicznych pobierają cło powtórnie ‘²). Okradanie skarbu i nadużycia w komorze celnej stryj skiej, zwłaszcza w depoz3Ttorjum wina trwają dalej, skoro nawet Żydzi na posadę pisarza przyjęli chrześcijanina i skargi o wymuszanie niesłusznego cła iniquum, iniuste extortum theloneum nie ustają ³). W czasach saskich oddano zarząd komory Niemcom; nietylko od szlachty ale i od miast wpływały oskarżenia i pro-testacje na ucisk cłowy z ich strony⁴). Hetman polny Wacław Rzewuski powołując się na konstytucje, uwalniające szlachtę od ceł, protestował przeciwko rządcom starostwa stryj skiego, tudzież łysiatyckiego, że oni cła pobierają nawet ze starostwa dolińskiego w nieżyznej okolicy położonego, gdzie ziemianie zaledwie sól mają w miejsce chleba; starostowie zaś od zboża i od domowych produktów biorą cła także od Stryj an ze wsi daleko od miasta tego położonych, nie mających ni paswisk ni mostów, a od Dolinian ściągają cło także i od soli⁵). Przemytnictwem towarów z Węgier, prócz Żydów, trudnili się w owych czasach sołtysi, na szkodę komory celnej stryj skiej, solskiej i Samborskiej ⁶). W czasach kiedy komisja skarbu objęła komory celne, urzędnicy, pisarz i straże są już tylko chrześcijanie⁷), a skargi i nadużycia ustają w zupełności, tak o oszu-kaństwo skarbu z jednej, jakoteż i o wyciśnięcie niesłusznych i podwójnych opłat z drugiej strony.

138

Podatki tak ze Stryja, jakoteż z powiatu stryjskiego da skarbu Rzptej wpływające, odpowiadały wielkości miasta niemniej jak i nieżyzności gleby powiatu stryj skiego, wreszcie rzadkiemu osiedleniu, będącemu w związku z lesistością i nieurodzajem. Dodać należy do tego szeregu przyczyn także i klęskę pożarów, na które narażone było miasto zawsze na nowo z drzewa się budujące, a w browary, winiarnie, łaźnie i t. p. fabryki z dawna zasobne. Takich pożarów wielkich za czasów Rzeczpospolitej liczono ośmnaście z lat następujących: jeden z r. 1517 na 1518, drugi z 1592 r., dalsze z 1605 r., 1620, 1626, 1635, 1669, 1672, 1678, 1699, 1701 dwukrotnie, 1708, 1712, 1726, 1738, 1741, 1742 i 1772 r.x). Nawet w zeszłym stuleciu, kiedy to miasto już głównie z cegły stawiane miało domy, dotknęła w 1886 r. Stryj an wielka klęska pożaru, która też i w ostatnich latach kilkakrotnie (1917, 1918) nawiedziła Stryj. Ziemi było sporo, ale o rozległych lasach, z których małe stosunkowo szły podówczas pożytki, osiedlenie rzadkie, gdyż na milę kwadratową w 1579 roku przypadała 3-2 wsi — a w siedmiu podówczas w zarządzie starostwa będących największych stosunkowo w powiecie wsiach, liczona tylko 376 gospodarstw kmiecych na 102¹ji dworzyszczach, czyli, że ludności tu było najwyżej 510 głów; na jedną wieś przeto, i to z największych w powiecie, przypadało najwyżej 73 głów.

Chów bydła odgrywał w stryjskiem główną rolę w XYI w., wsi dawały połowszczyznę, stąd dochód skarbu ²). W lustracji z 1554 r. zaznaczono, że każdego czwartego roku dają gospodarze po wołu, a dla ulżenia im postanowiono, by nadal z każdego dworzyszcza po dwa woły dawano co pięć lat, chociaż na jednem dworzyszczu mieszkało i sześciu gospodarzy. Z Ły-siatycz tedy oddawano 67 wołów, wieprzy corocznie 24, nadto żerowszczyzny gotówką 1.120 zł. Co do obowiązków poddanych, ci prócz pańszczyzny, cztery dni tygodniowo z dworzyszcza około dwóch łanów obejmującego (50 — 60 morgów) wozić mieli mąkę z młyna do dworu i zboże z folwarku do

J) Obacz: Protestaje z lat wskazanych w Aktach grodzkich przemyskich i żydaczowskicb. — ²) Żereła I, 123 Lustracja, Jabłonowski 18.

139 —

miasta; podatku opłacali w tymże czasie, t. j. w drugiej połowie XVI w. od 45 — 100 groszy, a Stryj anie od 62—280 groszy z łanu 0*

Mający jedną tylko słodownię i browar w 1565 r., a więc charakter miasteczka rolnego, opłacał Stryj ze swych 28 łanów szosowe, stanowiące nad szóstą część innych podatków miejskich. Z czopowego podatku w 1578 r. opłacał Stryj 329 zł. podczas gdy Przemyśl 6.337 zł., Sambor 1.070 zł., Drohobycz 618 zł., a nawet Wiśnia 450 zł. opłacały, przeto ruch, ożywienie miasta było znacznie mniejsze, gdyż o połowę aniżeli w Mościskach, opłacających 659 zł. czopowego. I nie dziw, mieszkańców było wszystkiego 1.580 w 336 domach, podczas gdy w Drohobyczu równocześnie 3.600 mieszkańców a w Samborze 4.130 mieszkało.

Drohobycz

Tak było na końcu prawie XVI w. W 1508 r. Auktus z Paniowa, starosta, płacił od Stryja z przedmieściem 18*/2 grzywny i 4 grosze, podczas gdy Samborski starosta 50 grzywien z Sambora opłacał²). Z czopowego wpływało od miodu grzywny, od piwa 8V₂ grzywny, od wina tylko ¹/₁₀ grzywny. W 1515 r. szosu opłacał Stryj 15 grzywien, a od jednego młyna tylko kopę groszy, podczas gdy Sambor szosu dawał 36 grzywien, a od młyna 10 grzywien. Przemyśl od samego szosu dawał 50 grzywien³). Opłaty podatkowe z 1578 r. wskazują znaczny wzrost. "Według opłat szosowego z 1583 r. ⁴) zajmuje Stryj 6 miejsce wśród miast w przemyskiem i z 24²/g łana dalej od rzemieślników, zagrodników płaci ogółem 143 zł., podczas gdy Przemyśl 416 zł., Sambor 328 zł. nawet 174 zł. szosowego opłacał. Rzemieślnicy byli już dość liczni, albowiem uiszczali 51 zł. na liczbę ogólną szosu wynoszącą 143 zł. W 1635 r. było rzemieślników ogółem w cechach i po za cechami 58, w pięć lat później tylko kilkunastu, plącących ogółem 31 zł. szosowego, na 50 zł. 11 gr. wszystkiego szosu, złożonego przez zubożałe i zniszczone miasto&), które i w następnych latach cierpi zewsząd ucisk z powodu braku gotówki na uiszczenie podatków, pogróżki egzekucji i t. p.⁶),

t) Por. Hruszewski, Hist, iłusi Ukrainy V, 190. — ²) Źródła dziejowe 18, I p. 114, 120. — ³) Ibidem p. 174. — *) Źródła dziejowe 18, J, 39, 120, 48. - ⁶) C. Pr. 1069 p. 109. C. Pr. 1076 p. 139, 281, 433. - ⁶) C. Żyd 44 p. 143. C. Żyd. 113 p. 259. C. Żyd. 56 p. 948-949.

140

a pan magister Wojciech Drzewicki dr. filozofii i pisarz miasta Stryja zaniósł skargę w 1670 r., że w czasie pobytu tutaj wodza wojsk, Jana Sobieskiego, egzekutorowie podatkowi sponiewierali burmistrza i mieszczan, zażądali zwyczajem żołdackim jadła, piwa i miodu, a za retenta podatkowe zabrali woły i konie *).

Pod koniec XVII w. podatek 24 podymnego na sejmiku wiszeńskim w 1692 r. przyjętego²) wynosił w Stryju razem z salarium 712 zł. 12 gr. W latach 1734 — 5 stante calamitate łemporam zaszła umowa pomiędzy administratorem a miastem i zgodzono się, aby szelężne 1.200 zł. wynosiło³). Z kalkulacji szelężnego w 1740 r. można się przekonać, że utrzymywało się ono i dalej na tejże wysokości⁴). Przypomnieć należy, że jak to wyżej zaznaczono, wśród podatkujących w ziemi przemyskiej miast stał Stryj w XVI w. na szóstem miejscu. I w późniejszych czasach⁵), wśród trzydziestu miast przemyskiej ziemi zajmuje Stryj co do ilości uiszczanych podatków szóste albo siódme miejsce. Celem porównania z innemi miastami przytoczymy następujące daty: I tak 1744 r. Jarosław opłaca czopowego 3.300, Stryj czopowego 750 a szelążnego 700, razem przeto 1.450 zł. W 1745 r. szelążnego płaci Stryj już 1.000 zł., czopowego 700, razem 1.700 zł., podczas gdy Przemyśl samego tylko czopowego opłaca 1.900 zł., a Sambor 1.600 zł. Szelążne w późniejszych latach od 1747 — 1770 wynosi ze Stryja stale

1.200 zł., podczas gdy czopowe waha się aż do 1656 r. pomiędzy 680 a 600 zł., odtąd zaś stale wynosi 600 zł., podczas gdy opłaty te miast innych są znacznie większe, — że tylko jako wskazówkę porównawczą weźmiemy czopowe — to ono z Sambora wynosiło w 1753 r. 1.440 zł., szelążne w 1757 r. z tegoż miasta 2.200 zł. i na tej wysokości utrzymuje się aż do końca Rzptej, podczas gdy Jarosław w 1756 r. dawał 2.500 zł. czopowego, w następnym roku nawet 3.000 zł., ale też w 1770 r. spadł w uiszczaniu tego podatku do 800 zł. podobnie jak i Przemyśl, który również w tym roku tyleż złotych uiszczał czopowego, co go płacił Jarosław. Takiemu wahaniu co do

») C. Żyd. 55 p. 963, 966. — ³) C. Pr. 457 p. 2512. F. С. C. Pr. 51 p. 3925. — ³) Ter. Pr. 260 p. 4—5. — *) Ter. Pr. 260 p. 65. — s) Obacz wykazy sejmikowe w 23 tomie Aktów gr. i ziem. pod uchwałami z lat odnośnych. Eękopis tego tomu w druku.

- 141

wysokości opłat podatkowych, jakiemu podlegały większe miasta w przemyskiem nie podlega Stryj i utrzymuje się do końca Rzptej na jednym poziomie.

Co do uiszczania podatków to zauważyć należy, że jakkolwiek podatkami czopowem i szelążnem administrował sejmik, instytucja ziemiańska, jednakże nie zachodziły pomiędzy nią, a mieszczaństwem różnice. Owszem widzimy, że sejmik łagodzi dolę miast, uwalniając je od opłat w latach klęski. Zresztą zachodzą tylko różnice pomiędzy miastem a subkolektorami, zazwyczaj Żydami, o niewypłacenie poboru, lub o niedopuszczenie rewizji czopowegox), pomiędzy miastem a egzekutorem poborów starostą, który, jak w 1654 r., zmusza uwięzieniem mieszczan do podpisania kontraktu, na podstawie którego zgodzili się płacić 2.000 zł. rocznie czopowego ²). Czasami rajcy, lub subkolektor arendarz (Moszko w 1676 r.) zatrzymują u siebie podatek, nieoddają go do skarbu ziemskiego i narażają tem mieszczan na nieprzyjemności³). Czasami poborca domaga się po nad pobór osobnego wynagrodzenia i to w wysokości stu zł. za pokwitowaniem. Natenczas rajca miejski, jak to było w 1682 p. Paweł Grzybowski, zanosi protest przeciwko takiemu „bezczelnemu żądaniu“ ⁴).

Podatków, zwdaszcza nadzwyczajnych, jak donatywy kupieckiej na równi z innymi miastami, Stryjanie płacić nie chcą, jak np. w 1634 r., chociaż ją w 1629 r. złożyli⁵). Zaległości podatkowych niechętnie płacono, a kiedy przybywa do miasta egzekucja retentów przez sejmik wiszeński przyjętych i uchwalonych podatków, mieszczanie poparci przez administratora starostwa, jak to było w 1703 r., nie dopuszczają egzekucji groźbą: „Jeżeli stąd nie ustąpicie, strzelać was tu bę-dziem jak niedzwiedziów“ ⁶). Zresztą przypadki takiej niechęci i oporu w opłacie poborów bardzo rzadko zachodzą w Stryju, mieście ziemi przemyskiej, najbardziej regularnie podatkującem.

>) C. Żyd. 113 p. 269. C. Pr. 448 p. 1032. Lata 1659, 1688. - ²) C. Żyd. 44 p. 143. — ³) C. Żyd. 67 p. 624. Ter. Prem. 136 p. 900, 901, cf. Ter. Pr. 143 p. 1364. — *) C. Pr. 436 p. 2649. — ⁶) C. L. 380 p. 2442-5 i Lau-dum sejm. wisz. z 26. października 1684 r. W Arch, lwowsk. miejskim znajduje się zatwierdzenie Stryjan co do doręczonego im przez Lwowian uniwersału króla, dotyczącego opłaty tej donatywy z 1629 r. Widocznie zaszło porozumienie pomiędzy miastami. — ⁶) C. Pr. 474 p. 851.

IX.

ZIEMIANIE.

POPIERAJĄ SPRAWY STRYJA.

POPARCIE SPRAWY O ZAPŁATYN.

SEJMIKI

ZBIEGOSTWO KMIECI DO MIASTA. - DWORKI SZLACHECKIE PRZYCZYNĄ NIEZGODY. -ZAKUPNO DOMÓW I REALNOŚCI PRZEZ SZLACHTĘ.

Stryj dla ziemian tworzył ognisko powiatu, dokąd się też zjeżdżano do spraw sądowych i samorządu powiatowego, dopokąd trwało u starostów dążenie do utworzenia tutaj osobnego sądowego powiatu, oddzielnego od przemyskiego. Ale nawet gdy to dążenie upadło, pozostał Stryj dalej dla ziemian miejscem głównem i jedynem powiatu dla ich potrzeb, jak ugod, kontraktów, narad gospodarskich ze starostą, z komisarzami i urządnikami królewskimi, w sprawach zatargów granicznych, sejmikowych, obioru wojskiego, obrony powiatu, wzmocnienia jedynej fortyfikacji w stryjskiej ziemi, to jest zamku w mieście będącego. Jeszcze w 1607 r. występują ziemianie na sejmiku wiszeńskim z żądaniem, aby się w Stryju trzecie roki odprawiały, wTe dwa tygodnie po przewodniej niedzieli, ale do spełnienia tego życzenia szlachty nie przyszło.

Podczas częstych¹) najazdów koczowników, jest Stryj schroniskiem dla ludności okolicznej ; zamek dla ziemian i czeladzi, miasto dla okolicznej ludności wieśniaczej. Z żoną i dziećmi, z dobytkiem, który można było uratować, uciekają ■do Stryja okoliczni ziemianie, lokują w skarbcu zamkowym swoje oszczędności, lub u bogatszych mieszczan droższe swe

J) Już Stefan Batory w przywileju swym dla cechu ślusarskiego, wyżej w rozdz. III omówionego, mówi: Stryi situm in finibus regni, qua * in Ungariam itur, sub monte Beschid dieto, ubi frequentes hostium in-cursiones hunt.

14В

ruchomości¹). W czasie kontraktów jeździ do Stryja szlachta potrzebująca porady lub spisania aktu; jest tu u kogo zasięgnąć rady, pisarz miejski (1680 r.) był filozofii doktorem, mieszczanie ławnicy lub do rady wybrani byli piśmienni i z prawem i jego przepisami obznajomieni²). Drobniejsza szlachta jeszcze w początkach XVIII w. w gospodzie Lejby Borucho-wicza przy ugodzie polubownej morzy zatargi i zwady, kwituje się z wzajemnych pretensji³). Jest ona dumną na urząd swój wojskiego stryjskiego ⁴), jedyny, jaki w drugiej połowie XVI w. świadczył o dawniejszych dążeniach oddzielenia się od powiatu przemyskiego. Ponieważ zaś dążenie to przedstawiało dla miasta duże korzyści, przeto — jak obaczymy — stosunki pomiędzy mieszczaństwem a szlachtą były już od samych zaczątków przyjazne.

Stryj, prócz nadaniem lokacyjnem podarowanej mu przez króla ziemi, posiadał na własność Zapłatyn, lokowany niegdyś na gruntach miejskich i zakupiony pod koniec XVI w. od Za-płatyńskich. Rodzina tych ostatnich Zapłatyńscy, Czermińscy i inni, zobowiązali się nie stawiać przeszkód, owszem bronić aktu sprzedaży i to pod zakładem czterech tysięcy złotych. — Później odmyślili się ci familianci pierwotnych zbywców Za-płatyna i wzbronili miastu intromisji, lubo król Zygmunt III zatwierdził kupno tej posiadłości⁰). Szlachta jednak stryjska nie popierała złych zamiarów swej braci herbowej i rodowej, owszem, oporem stanęła przeciwko tym dążeniom. Na sejmiku wiszeńskim za jej przyczyną zapadła 2. stycznia 1618 roku uchwała⁶) domagać się na sejmie, by mieszczanie przy swych przywilejach pozostali, by wioska Zapłatyn, na gruncie ich posadzona, którą za opresją zakupić musieli, przy miasteczku ich pozostała i prawu ich była inkorporowaną. Domagała się jednak szlachta, interesa ziemi ojczystej przede wszy stkiem

») C. Żyd. 63 p. 1353. C. Pr. 463 p. 12. - ²) C. Żyd. 64 p. 817-818. -®) C. Żyd. 82 p. 1382. — ⁶) Byli wojskimi ludzie w wojnach zasłużeni, Szeptyccy, Jan Borecki, po nim w 1640 r. Stanisław Cebrowski męstwem w wojnach głośny... dzielny także gospodarz dla Rzptej. Obacz Ter. San. 16 p. 459. Król Jan mianował wojskim po zgonie Maksymiliana Komar-nickiego, Aleksandra Stupnickiego. C. Pr. 463 p. 1002. — ⁶) Potwierdzenie królewskie z 24. kwietnia 1603 r. w Krakowie dane w Arch. m. Stryja. — T) AGrZ. XX Nr. 114 a. 60.

144 —

skoro

na oku mająca, by nabywcy i z tego kawałka ziemi służbę obronną spełniali, a miasto skłoniło się do jej życzenia, jak to wypływa z dalszej instrukcji sejmikowej posłom na sejm danej, a stwierdzającej, że mieszczanie municję t. j. wał około miasteczka usypać chcą, ostrzegłszy gruntów J. Kr. Mości zamkowych, które są w posesji starosty teraźniejszego. I później aź pod koniec Rzptej okazuje ziemiaństwo miastu dowody życzliwości, popierając słuszne żądania mieszczan, starając się o ulgi od ciężarów miejskich, a zawsze przy tern i dobro Ojczyzny mając za cel główny. Życzliwość przeto na sejmikach objawiona ma na oku nietylko dobro Stryja, ale i innych miast i miasteczek województwa. I tak w 1654 r. uchwalił sejmik wiszeński, by zabiegając dalszemu zniszczeniu Stryj wraz z Mościskami, Wiśnią Sądową od stacji i stanowisk żołnierskich uwolnione były¹). Na takimże sejmiku z 1669 r. oddano świadectwo wiernej służby Ojczyźnie miastom : Przemyślowi, Sanokowi, Krosnu i Stryjowi, upraszając, by prawa i wolności, im przez uchwałę stanów sejmowych nadane, w podziękę wyświadczonej podczas najazdu nieprzyjacielskiego wiary, cnoty i odwagi — pozostały nienaruszone ²). W instrukcji dla posłów sejmowych w Wiśni, 15. października 1664 r. uchwalonej, polecono starać się na sejmie, by zarówno: Lwów, Przemyśl, Sanok, Wiśnia, jak wreszcie i Stryj od konsystencji wojska, stacji, chlebów, noclegów uwolnione było³); zarazem uchwalono prosić, by sejm czopowe ze Stryja przeznaczył na fortyfikację miasta. Widocznie w 12 lat później zaszła znowu potrzeba wspomożenia miasta w budowach fortyfikacyjnych w uchwałach sejmiku wiszeńskiego z 10. grudnia 1676 r. czytamy⁴): Stryj, że bliskie nieprzyjacielskim insultom, już od lat kilku hostiles wytrzymywa impetus i pobliższym obywatelom jest reclinatorium, dlaczego przez zabiegi znaczne poniosło wałów i parkanów ruinę, tedy pro reparatione tych a tertia parte solutionis czopowego do roku całego laudo praesenti miasto to uwalniamy. Król Jan Sobieski wstawiał się na sejmiku wiszeńskim z 29. września 1690 r. za miastem i znowu uchwalono czopowe na lat 8 na fortyfikację zamku stryjskiego ⁵).

‘) AGZ. XXI Nr. 71 a. 68 z 19. maja. — ²) Ib. XXI Nr. 151 a. 106. -³) Ib. Nr. 208 a. 82, 120. - *) AGZ. XXII Nr. 30 a. 8. - ⁵) Ib. Nr. 84 a. 49,

145 -

Była to głównie restauracja wałów, z której zarówno zamek jak i miasto korzystały, a we dwa lata później na sejmiku w Wiśni, 5. maja, uchwalono wysadzić rewizorów przez sąd skarbowy przemyski, celem zbadania, czy i o ile restauracja nastąpiła¹). Na tę lustrację i na kontrolę rachunków z dochodów czopowego za trzy lata na fortyfikację przeznaczonego wysadzono w Wiśni w 1693 r. łowczego przemyskiego Franciszka Orzechowskiego, tudzież podczaszego trembowelskiego Nahujowskiego ²). W latach nieszczęść za Sasów, w 1707, 1710 roku i następnych latach, doświadcza znowu Stryj od szlachty dowodów przychylności. I tak 28. lipca 1710 r. uwolniono Stryj od czopowego, z wyjątkiem zapłaconego za rok przeszły czopowego w wysokości 1.500 zł.³). Gdy zaś w 1712 r. miasto pogorzało, uwolniono je na lat ośm od czopowego z tern, żeby sami tylko pogorzelcy od opłacenia tego podatku wolni byli, a inni podeń się nie podszywali⁴). Także i hetmanowa Sie-niawska, starościna, popierała to żądanie życzliwych dla Stryja ziemian ⁵).

Różnice, jakie od czasu do czasu zachodziły pomiędzy miastem a ziemiańskimi jego sąsiadami, działy się z rozmaitych powodów, jak z powodu zbiegłych włościan, z powodu szkód sąsiedzkich, a także z powodu zakupna domów i realności miejskich przez szlachtę. Powody te występują w procesach, jakie strony sobie przeciwne wiodły w sądach; wynikają też z protestów, zakładanych przez poszkodowanych w aktach sądowych.

drodze polubownej

na

Procesy o zbiegłych chłopów spotykają się już w początkach XVII w. i jak ów z 1627 r., oparty nawet o trybunał lubelski, kończy miasto ze szlachtą ugody⁶). Nie brakło pod koniec wieku zwad i sporów ostrzejszych. W 1675 roku w sprawie Zapłatyna postarała się szlachta o przedłożenie królowi prośby, by z powodu, iż mieszczanie wycisnęli z dziedzicznych dóbr Zapłatyna, przodków matki Jerzego Żelisławskiego ⁷), aby te dobra temuż były zwrócone, co oczywiście stało się wnet bezprzedmiotowem wobec praw miasta, które realność tę zakupiło. Większej wagi jest proces

») Ib. Nr. 89 a. 22. - ²) Ib Nr. 93 a. 8. - ³) Ib. Nr. 157 a. 17. Nr. 179 a. 39. — *) Ib. Laudum z 12. września 1712 r. cf. Nr. 196 a. 26. — b) Nr. 208 a. 17. — ⁶) Ter. Pr. 194 p. 1167. — ⁷) Metryki Kor. księga 22.

10

Historja m. Stryja.

w 1679 roku mieszczan o spalenie dąbrowy w Dubrowlanach oskarżonych przez Stefana Dubrowlańskiego ]), z drugiej strony mieszczan w 1683 r. oskarżających Marcina Przysłupskiego, chorążego bydgoskiego, o zajazd folwarku do mieszczanina Jana Eliaszowicza należącego, o zabranie wołów i uprowadzenie tychże do Bereżnicy ²), a Hieronima Kakowskiego o zaoranie gruntów i paswisk miejskich za rzeką Stryjem leżących w 1676 r.³). Polanowski z Dubrowlan oskarża w 1693 r. przed-mieszczan o wycięcie drzewa budulcowego ⁴), i o usiłowania zabrania sianożęci miejskich. Zielonka Franciszek, z Bratko wic, zajmuje mieszczanom bydło, więzi ich.

Już w XVII w. nabywa szlachta okoliczna domy i realności w Stryju. W miarę jak na skutek nieszczęść i klęsk ojczystych mieszczanie podupadać zaczęli, zakupna te mnożą się, a lustracje późniejsze wykazują już całe szeregi domów w ręku szlachty będących.

Niewierny, czy Andrzej owa z Popław, wdowa po Andrzeju Komorowskim, nabywając w 1659 r. dworek z folwarkiem od mieszczanina stryjskiego Wojciecha Twardowskiego, oświadczała wdzięczność swą radzie miasta, za pozwolenie zakupna realności pod jurysdykcją miejską będącej, tudzież, że łaskę tę będzie odwzajemniać wszystkim pp. mieszczanom, jakie to zapewnienie podsędek przemyski Aleksander Przedwojowski w radzie miasta Lwowa oświadczył ⁵), to atoli nie może ulegać wątpieniu, że mnożenie się dworków szlacheckich w mieście, jak z jednej strony ożywiało życie miasta, tak z drugiej, budziło zazdrość i niechęć stanową ze strony mieszczan ⁶). Zaku-powali bowiem realności ziemianie zamożniejsi, których wojna lub najazdy tatarskie, wreszcie stosunki rodzinne zmusiły do opuszczenia ojcowizny, którzy przeto z gotówką chronili się do miast i miasteczek. Tutaj osiadłszy, trudnili się dalej drobną gospodarką folwarczną, opłacając robotnika i lokując gotówkę na procenta bądź w kahale, bądź też u mieszczan, jak u sławetnego p. Macieja Szklarskiego, z przedmieścia stryj skiego

C. Żyd. 66 p. 87 z 1688 г. - ³) С. 50 р. 847. F. С. С. Żyd. 77 р. 276,

!) О. Żyd. 62 р. 480, 503. — ł) F. С. С. Ź

Żyd. 59 р. 1626.

266. — б) Gargas, Poglądy ekon. w Polsce, p. 88. — ⁶) Nie zważali zar zdrośni, że i pomiędzy szlachtą znajdowali się biedni, nie mający za co pogrzebu sprawić żonie. F. С. C. Żyd. 12 p. 488.

- 147 -

pochodzącego, w 1697 r.x). Mieszczanin w czasach wojen lub zastoju handlowego nie miał z czego zapłacić długu, jak to się często przytrafiało, pomiędzy innymi sławetnemu Maciejowi Życzkiemu, a wierzycielka p. Urszula Teresa z Zawadzkich Wyhowska obejmowała na własność duży jego dom narożny, przy ulicy Franciszkańskiej — syn zaś wierzycielki Stefan Wy-howski odziedzicza go po matce ²). Taka zawisłość finansowa od szlachty była powodem, że mieszczanie nieznosili szlachty nietylko w dworkach, ale i na folwarkach pod miastem będących⁸). Toż już pod koniec panowania Zygmunta Augusta wnoszą mieszczanie skargę przeciwko szlachetnym Wolwanow-skim, gdy ci z zakupionej realności, wynoszącej pięć ćwierci łana, nietylko że ciężarom miejskim podlegać się wzbraniali, ale nadto nie chcieli podlegać jurysdykcji miejskiej, co wszystko wogólności szlachta wbrew przywilejom miasta czyniła. Toż komisja wysadzona przez sejm lubelski w 1569 r. zarządziła w 1570 r. zbadawszy sprawę na miejscu, że tak realność Wol-wanowskich, jakoteż i inne domy w mieście i na przedmieściu przez szlachtę pokupione mają podlegać nietylko jurysdykcji miejskiej, ale podpadają też ciężarom i dochodom tak miejskim jakoteż i zamkowym⁴). Jakiś czas przestrzegała szlachta postanowienia tej komisji — atoli już w następnym wieku zaczęła się wyłamywać z pod słusznych zarządzeń komisarzy sejmowych. — Oczywiście mieszczanie powetowali sobie na szlachcie swą krzywdę.

G-dy szlachta, która zawierała węzły małżeńskie z mieszczankami, przyszła do jakiego spadku w mieście i dziedziczyła jaką realność, mieszczanie nie dopuszczali ziemianina do dziedzictwa, jak to się przygodziło w 1675 r. p. Jerzemu Że-lisławskiemu. Toż szlachta zgromadzona w Wiśni na sejmiku wiszeńskim podnosząc protest przeciwko bezprawiu, poleca posłom swoim ⁵), by dziedzictwo Żelisławskiego po matce, które mieszczanie stryj scy, różnymi sposoby wycisnąwszy z dziedzictwa szlachtę, przeciwko wyraźnemu prawu także i ze szkodą

ł) C. Pr. 464 p. 784, cf. C. Żyd. 103 p. 41. C. Żyd. 107 p. 1146. Pa-para Teodor pożyczał na 15% Żydom. C. Żyd. 34, 59. C. Żyd. 20 p. 1089. — ²) F. C. C. Żyd. 344 p. 376. — ³) C. Żyd. 85 p. 690. — *) Ob. Postanowienia kom. lustr. Dodatek Nr. 6. — ⁶) AG-Z. XXII s. 49 z 31. grudnia 1675 r.

Rzptej niesłusznie posiadają, dekretem prawnym (na sejmie) jako prawemu spadkobiercy przywrócone było. Za rządów burmistrza Jana Grzybowskiego (1694 r.) pan Franciszek Jarząb-kowski, którego żona Katarzyna z sławetnych Woszczynowi-czów przez cieślę stryjskiego obrażoną była, ująwszy się żoną, dostał się za dekretem ławy do więzienia miejskiego, i byłby zapewne dłużej pod kluczem pokutował, gdyby nie wstawiennictwo do rady miejskiej ze strony administratora dóbr starościńskich.

za

Dworki takie, będące przedmiotem zazdrości ze strony mieszczan, szlachta budowała lub przebudowywała na wzór swoich wiejskich. Dworek, drewnianym zwany, p. Kazimierza Nasiłowskiego o dachu gątowym, o piecach kaflowych, o obrazach na ścianach, w komnatach stoły, ławy, stoliki ; szopy i stajnie słomą były poszyte, za nimi rozciągał się sad i ogrody, poczem pola ciągnące się do granicy x). Cena takiego dworku wynosiła w 1722 r. najmniej 1.500 zł. p., za którą to cenę p. Teresa Wyhowska dom swój Markowi Lejzorowieżowi sprzedała; inny jej dom jest wartości 2.600 zł. ²). Miał taki dworek w owym czasie także i p. Antoni Borowski i zapisał go wojskiemu Samborskiemu Michałowi Lesiowskiemu ³). Pileccy, Ksawery Zielonka, Jan i Anna Szpotańscy, Michał Chojecki, posiadali dworki. Na Łanach stryjskich był folwark z budynkami, stawkiem, sadem, ogrodem łąkami i polami, w 1746 r. należący do Jana i Zofii z Pileckich Dębskich⁴). Kurdwanowscy mieli też folwark ⁵) ; Maurycy Kurdwanowski zakupił go w 1754 r. od Konstantego Wyhowskiego. "Wspomniana Zofia Pilecka dwa swoje folwarki na przedmieściu Dolnem i trzeci za rzeką Stryjem, nabyty od Żyda Koniuchowskiego, zapisała w 1757 roku Franciszkanom Stryj skim⁶). Folwarki nad wałami miał Kazimierz Nasiełowski, potem nabywa je Franciszek Kaczkowski, lokujący gotówkę swą w kahale stryj skim ⁷). W 1759 roku cześnik Bracławski, Zawadzki, zakupił realność pomiędzy polami

²) C. Żyd. 127 p. 415.

C. C. r. 594

ł) C. Pr. 551 p. 1434. C. Pr. 552 p. 867-9.

O. Żyd. 84 p. 1477    - ³) O. Żyd. 32 p. 1044. O. Żyd. 33 p. 466.

Pr. 58 p. 3524. C.

ESI- '

83 p. 761. — *) C. Pr. 568 p, 1791. -p. 1729, 1735. F. С. C. Żyd. 27 p. 341. — ⁶) Ordini praedicatorum Sancti Francisci. C. Żyd. 37 p. 95. —    ⁷) C. Pr. 604 p. 2572, 2575. C. Żyd. 38

p. 41.

presbitera cerkwi Nawiedzenia Marji Panny a polami cerkwi miejskiej Narodzenia Marji¹). Stefan Samlicz kupuje w 1764 r. od Maurycego Kurdwanowskiego wieś Pukienicze i dworek w Stryju Wyhowszczyzną zwany za 46.000 zł. p. w złocie na wielki kamień ważonym ²). Dwór Nowosielskiego, zwany Nowo-sielszczyzną, posiada Jan, potem, syn tegoż Michał Śnieszko, ma zajście z p. Marjanem Maciejowskim, który realność tę widocznie przed nimi posiadał. Szlachta ta drobna, ale czynna, pełna temperamentu; mieszczanie niecierpią jej iw 1772 r. skazują niesłusznie Macieja na opłatę jakiejś exempcji z grzywnami ⁸). Jan Zaleski, landwójt, imieniem miasta oskarża też i Komarnickich Drudzow w 1774 r., że ci sprzedaż miejskiego folwarku, Rogaczewskie nazwanego, zakwestjonowali i pociągając miasto do prawa, na wydatki je narażają⁴). Posiadała w owych czasach realność także i starościna wilejska Anna z Faleńskich Cieszkowska ⁵).

Ze wzrostem dworków szlacheckich, z przyjazdem wielu rodzin ziemiańskich na zamieszkanie w Stryju, mnożą się niesnaski stanowe i odbijają się nietylko w sporach sądowych, ale także w zajściach i awanturach, napadach i zajazdach, w których nieraz i żołnierz Rzptej brał udział, a od których i szlachta przyjezdna nie była wolną. W 1671 r. skarży się Filip Czechowski i żona jego Anna Lubieńska, że w sam Popielec landwójt, Konstanty rajca i Dewojdycz mieszczanie, napadli ich i obrabowali. Równocześnie wpływa skarga na ła wników stryjskich, że ci złodzieja z więzienia miejskiego na zamek wydali, skąd uciekł, zaco ich wspomniany Czechowski zbeszcześcił a i szablą im pogroziłfi). Kruszelniccy i Wiszniowscy w 1680 r., w trzy lata później Czołhańscy, później Stupniccy, wyprawiają mieszczanom awantury, urozmaicone strzelaniną, krwawymi zapasami na szable, groźbami wzniecenia pożaru, dające się ciężko we znaki mieszczanom ⁷).

Eustachy Wyhowski (ród niemile przez mieszczan widziany) nawet wobec wachmistrza zamkowego i straży miejskiej

*) C. Żyd. 38 р. 7. — *) F. С. Ter. Prem. 11 p. 323, 331, 333. C. Żyd. 110 p. 474. Ter. Trem. 138 p. 270. - *) C. Pr. 635 p. 1388. C. Żyd. 140 p. 392, 393 C. Żyd. 108 p. 1317. - *) C. Pr. 639 p. 832. -56 p. 324. — *) C. Żyd. 36 p. 315-317.

v3 •

p. 597. — O. Żyd. p. 438, 545, 559, 567.

ST'O

C. L. 747 Żyd. 66.

wraz z popem z Hnizdyczyna wyprawia awanturyx). Działy się one podczas takich jarmarków „na Federówce“, kiedy to drobna szlachta okoliczna Jan Maleczyński, Kropi wniccy w towarzystwie oficerów rozmaitych chorągwi, po dobrym miodku po obiedzie²), z okrzykiem hałła, hałła, napadli na należące do miasta Kawsko, woły, konie zabierali ; zbiegło się całe miasto — ludzie uciekali jak przed Tatarami o ile, że zagrzani trunkiem napastnicy bili, rąbali, strzelali, a p. Lasotę srodze zbili; landwójt Węgliński, ledwie z życiem uciekł z miasta. Mieszczanie nazywają takich napastników, jak Kopystyńskich, Hordyńskich, nocnymi napastnikami, niedoperzami³), i w 1719 r. skarżą się na boje i burdy, jakie pomiędzy innymi wyprawiał Antoni Małaczyński⁴).

Wiele z tych awantur pociągnęło za sobą kosztowne procesy, wiele innych kończy się polubowną zgodą, nawet gdy sprawa była gardłową. I tak w 1687 r. Andrzej Hoszowski, towarzysz pancerny chorągwi wojewody kijowskiego, zabił w jakimś tumulcie mieszczanina stryjskiego, Franciszka, cyrulika swej chorągwi. W obozie, przy komplanacji w obecności hetmana Jabłonowskiego, sprawca zbrodni zobowiązał się dać za głowę 600 zł. z przyszłej hiberny, a po wyliczeniu sumy zasieśó wieżę przez sześć niedziel, poczem solennie „magistratowi stryj skiemu uczynić deprekację, aby crimen nie zostało impune“ ⁵). Jeszcze w 1777 r. Tomasz Dwernicki przy sposobności wybuchłej awantury zabił mieszczanina stryj skiego Jana Macewicza. Eodzina wytoczyła proces zabójcy. Postarano się o wysokie wadjurn ; magistrat stryjski zaproponował ugodę polubowną i sprawa zakończyła się na tern, że rodzina zabitego została zaspokojoną ⁶).

Szlachta zresztą była gorliwą o dobro kościoła stryj skiego, tej prastarej fundacji, krzewicielki wiary, oświaty na kresach i dawała z siebie przykład, a nawet wzory hojności dla mieszczan

J) C. Żyd. 59 p. 980. — ²) Indulgendo mulso. C. Żyd. 81 p. 1026, 1448, ló03, 1602. Fase. Cop. C. Pr. 61 p. 4768. — ³) Nocturni vespertiliones, grassatores. F. C. C. Żyd. 4, p. 66. — ł) C. Żyd. 93 p. 3247. — ⁶) F. C. C. Żyd. 49 p. 453. 7. lutego 1688. Tomasz Gulczewski, wójt dziedziczny stryjski, pokwitował Hoszowskiego z dotrzymanych warunków, obiecując odpowiadać, gdyby wdowa zabitego zechciała wznowić sprawę o zabójstwo. — ⁶) Ter. Leop. 135 p. 93. C. Żyd. 39 p. 755.

— 151

staraniem o wzrost funduszów. Nawet o dzwonku na podzwonne dla umierających pamięta w 1709 r. pani kasztelanowa chełmska Ligęzina i prosi o konsekrację tegoż sufragana przemyskiego ks. Pawła Dubrawskiego przy sposobności pobytu tego dostojnika w Stryju¹). Najgłówniejsze fundusze kościoła czy ałtarji a także 00. Franciszkanów noszą w aktach wizytacji biskupich nazwiska dobrodziejów ziemian. W 18 wieku w czasie wizytacji biskupa Sierakowskiego, notuje biskup parafian stryj-skich z okolicy, jak cześnika Nowogrodzkiego, Popiela z Du-browlan i Monasterzec, Godlewskich ze Strzałkowa, Łabęckiego, starostę rohatyńskiego ze Stańkowa i Bratkowiec, kasztelanica podlaskiego Kossakowskiego z Łukawicy, cześnika lubaczow-skiego, Gumowskiego z Siemiginowa, starościnę mogielnicką Wieniawską z Rozhurcza, Świechowskiego stolnika podlaskiego z Dołhołuki, Młockiego starościca zakroczymskiego z Kłodnicy, oficjała kamienieckiego Gedymina z Hołobutowa i Nieźuchowa i t. d. Jedni z nich byli benefaktorami kościoła, drudzy wzorowymi parafianami.

*) "Wizytacja Szembekowska w Arch. Kons, przemyskiego.

X.

WÓJTOSTWO I WÓJCI. - BLIZIŃSCY, KASZOWSKI, KAKOWSCY. — CESJA WÓJTOSTWA DOMINIKOWI POTOCKIEMU. - SZYMON TEUSZOWSKI. - TOMASZ GULCZEWSKI. - REMIGJAN POPIEL. -ZATARG JEGO Z MIASTEM. - SKARGI MIASTA. - CESJA SIE-NIAWSKIM. - STAWSKI I PONIATOWSCY.

Wykonywał w mieście władzę sądowniczą wójt, przewodniczący ławie przysięgłych, osoba pierwsza przy zasadzeniu każdej osady na prawie niemieckiem lokowanej, a więc i Stryja. Od niego w znacznej części zależał dobrobyt osady, miasta; on bowiem sprowadzał osadników, organizował ich, wprowadzał rzemieślników, tworzył z nich ławę przysięgłych. On to zazwyczaj dostarczając tu na kresach z donacji swej pewną ilość łuczników na każdą wyprawę wojenną, do której też miasta wóz z żywnością dostarczać musiały, stał na czele obrony w mieście, był przeto wodzem swej drobnej, ale dobrze zorganizowanej drużyny. Zazwyczaj na kresy powoływano sprawnych wójtów z Niemiec, głównie atoli ze Szląska, z Moraw, a dobierano ich z pośród ludzi dzielnych, gospodarczych, obytych z wojną, tak z pośród mieszczan jakoteż i szlachty. Wiadomo, że z takich wójtów pochodził i słynny rycerz z pod Grunwaldu Zyndram z Maszkowic.

Do uposażenia wójta należały role, łąki, lasy, wyznaczone mu w pierwotnem już lokacyjnem nadaniu każdej osady na niemieckiem prawie. Odpowiadało to nadanie wielkości miejsca ról i lasów na osadę przeznaczonych, obejmujące niekiedy znaczną tychże część, zwykle na górującem w środku osady po- (ł łoźonem miejscu. Znaczne atoli większe od dochodów z roli zyski szły do kasy wójtoskiej z wykonywania czynności sądowniczej. Zwłaszcza, gdy osada rychło wzrastała, rozwój jej szybkim krokiem postępował, ludność rzemieślnicza, kupiecka mnożyła się, jak to było we wszystkich osadach na Podgórzu, urastających tu zwłaszcza w XV w. na wzór grzybów po deszczu, dochody wójtów z sądownictwa były bardzo znaczne.

Czynniej si z nich, ambitni, zasadzali zazwyczaj, postarawszy się o przywilej, inne w okolicy osady, z osad już założonych ściągali osadców, mnożąc w ten sposób swoje dochody, ale zarazem i dobrobyt okolicy i królewskiego skarbu, do którego, po latach kilku, zazwyczaj ośmiu lub więcej wolności od podatków, szły znaczne dochody tak z roli, jakoteż z rzemiosł, z fabryk, młynów i z przysądów, tak w naturze jakoteż i w gotówce.

Ponieważ pierwotne nadanie lokacyjne osady Stryja, ani nawet rok nadania nie jest znany, przeto i imię osadcy i wielkość wójtostwa pierwotna nie jest wiadomą. Dopiero z początku XVI wieku znane są nam imiona wójtów, oczywiście owych dziedzicznych, mających jurysdykcję cywilną na folwarku w swem ręku; był bowiem w owych już czasach wójt miejski, wybieralny z mieszczan, mający jurysdykcję cywilną i karną, przewodniczący w tych sprawach ławie i oczywiście współzawodniczący z dziedzicznym wójtem. Był tym ostatnim w 1521 r. szlachetny Stanisław, który miał posiadłość we wsi Jastrzębkowie i utrzymywał stosunki ze szlachtą okoliczną ¹). Prawdopodobnie z rodu Blizińskich pochodził, gdyż w 1559 r. spotykamy na wójtostwie Mikołaja Blizińskiego na „którego prośbę król 1550 r. dwa w Stryju, a trzeci koło Zapłatyna, z czterema łanami koło Dulib inkorporował do wójtostwa“. W tymże roku dał król dożywocie na wójtostwie, jak w księgach Metryki Koronnej zapisano, Markowi Blizińskiemu. Wójtostwa szły za przywilejem ; ale dożywocie na nich, ustąpienie z niego, sprzedaż, cesja, wymagały osobnego nadania i zezwolenia królewskiego. Tylko zastaw dochodów wójtoskich z których musiał utrzymać areszta, woźnego i t. p., nie wymagał konsensu króla i Mikołaj Bli-ziński puścił zastawem wójtostwo Uruskiemu w 300 zł.²). Następca jego, wspomniany Marek Bliziński, był przyciężkim

ł) Ter. Leop. 8 p. 164. — ²) Ter. Prem. 16 p. 1873.

miastu, zmuszał przedmieszczan do nadzwyczajnych robót, do naprawy młyna, do zwózki drzewa i t. p. słowem przekraczał jurysdykcję, o co był oskarżony przez mieszczan Walentego wojewódkę, Kacpra złotnika, Serafina malarza, Stanisława Turobina, Hieronima Trepskiego, Jana Przepiórkę, którzy też w obawie przed zemstą wójtoską, glejt od króla otrzymali w 1578 r¹). W lat piętnaście później, widzimy już na wójtostwie Jana Kaszowskiego wraz z małżonką Małgorzatą z Ple-cińskich, na podstawie przywileju dożywocia przez Zygmunta III im nadanego, wwiązanych w wójtostwo stryj skie po śmierci Marka Plecińskiego, ojca wspomnianej Małgorzaty²). W 1611 r. król Zygmunt, dożywocie służące na wójtostwie z nadania królewskiego Janowi Kaszowskiemu, rozszerzył także i na żonę jego Elżbietę, córkę Jana Polanowskiego ³). Zdaje się, że i oni nie pozostawili męskiego potomka, gdyż wójtostwo przechodzi od nich w ręce Kakowskich, a mianowicie do Andrzeja Ka-kowskiego, męża Anny z Kaszowskich. Chwali go starosta Krzysztof Koniecpolski, chorąży koronny, w przywileju swym dla wójtostwa, nadanem na zamku stryjskim, 15. listopada 1638 r. Starosta ten nakazał zatamować staw pod zamkiem i młyn na tym stawie rozkazał postawić dla większego zalewku i obrony zamku, z którego to powodu odcięto część gruntu wójtoskiego. Częścią przeto za zamianę, częścią za zasługi Andrzeja Kakowskiego, które tenże wójt staroście życzliwie odprawował, nadał Koniecpolski mu zalewek przy stawie i wcielił do wójtostwa⁴). Dodać należy, że w czasach owych należały już do wójtostwa trzy młyny, częstokroć powodzią niszczone ⁵), a wójtowa Anna Kakowska w 1663 r. deklarowała z wójtostwa pod przysięgą 16 dymów — należały zaś do wójtostwa młyny w Zapłatynie, drugi w Dulibach i walnik o trzech kołach⁶). Wdowa po Andrzeju Kakowskim, wspomniana Anna, uczyniła

*) C. L. 237 p. 883. — J) Ter. Pr. 60 p. 788. Temu Janowi Szczapal-skiemu vel Kaszowskiemu pozwolił król w 1692 r. po zejściu Marka Bli-zińskiego vel Plecińskiego wykupić wójtostwo stryjskie wraz z sumą na niem zapisaną. Metr. Kor. 137 p. 297. — ³) Ter. Pr. 78 p. 1S64 Kaszew-skim tutaj zwany. — ł) C. Pr. 467, p. 2028. Pr. C. C. Pr. 68 p. 2844. Potwierdzenie przywileju przez Władysława IV z 1639 r. i Jana III z 1679 r. — ⁶) Jak w 1685 r p. 1644. C. Pr. 1069 p. 111, 262. — «) C. Pr. 1070 p. 162. C. Pr. 1076 p. 475.

cesję wójtostwa na rzecz Stefana Rakowskiego i Konstancji Truskolaskiej małżonków. Stefan, był synem Anny, i już poprzednio otrzymał dożywocie we wsi Dulibach, na łanie do starostwa stryjskiego należącym, zwanym Suchowskim, i na dwóch ćwierciach roli Filemonowskie zwanych ¹). Już w 1668 r. Anna Rakowska ceduje wójtostwo za konsensem królewskim na rzecz Dominika Potockiego, kasztelanica krakowskiego²), albowiem córka jej Konstancja z Truskulaskich, jako wdowa po Stefanie Rakowskim, wyszła za mąż za wspomnianego kasztelanica i oboje oni otrzymali od króla dożywocie na wójtostwie, które w 1669 r. w Krakowie ustąpili w dożywocie na rzecz Szymona i Katarzyny Truszowskich z warunkiem, że dobra wójtostwa powrócą do rąk króla dopiero po spłaceniu wszystkich sum zapisanych na nich, jakie komisja obliczy i otaksuje. Cesją objęto także i łan suchowski i grunta flemo-nowskie w Dulibach³).

Szymon Truszowski, według brzmienia przywileju króla Michała, był starym weteranem, który odznaczył się w wojnach heroiczną cnotą⁴). Toż i sejmik halicki z 11. kwietnia 1669 r. żądając, by pewne wójtostwa od nowo włożonej kwarty uwolnione były, wymienia i stryj skie wójtostwo pomiędzy niemi⁵).

W 1678 r. było wójtostwo w ręku cześnika buskiego i zarazem administratora starostwa stryj skiego Aleksandra Wyszyńskiego i żony jego Heleny Stockiej. Wraz z oboma łanami w Dulibach, objęli oni je w dożywotnie posiadanie na podstawie królewskiego przywileju⁶). Helena Wyszyńska w 1690r. już jako wdowa, ustąpiła swego prawa dożywocia za zezwoleniem króla córce swej Teofili i małżonkowi jej Tomaszowi (xul-czewskiemu, dworzaninowi królewskiemu ⁷), atoli nie długo utrzymują się przy nadanem prawie, zdaje się na skutek długów ⁸) i już w trzy lata później król pozwala Tomaszowi Gul-czewskiemu na cesję wójtostwa na rzecz małżonków Remigiana

!) C. Pr. 894 p. 1164, 1169. — ²) C. Pr. 404 p. 1971, 1979, 1988. -³) F. C. C. Pr. 28 p. 840. Zatwierdzenie króla Michała z 9. listopada 1669. Cesja w C. H. 52 p. 54, 56. — *) C. Pr. 412 p. 444. — ⁶) Instrukcja sejmu halickiego z 11. kwietnia 1669 r. — *) Przywilej z 30. stycznia 1677 r. w Warszawie datowany. C. Żyd. 61 p. 1211. — *) C. Żyd. 15 p. 658. C. Żyd. 16 p. 294. — ⁸) C. Pr. 456 p. 868. Stefan Zaklika ma do nich pretensje na tysiąc zł. p.

Popiela cześnika podlaskiego i Angeli z Wyszyńskich¹). Ów Gulczewski był oskarżony o nadużycia praw wójtowskich ze szkodą starostwa, o uzurpowanie prawa propinacji na gruncie wójtoskim, czem także i miasto, nie płacąc podatku do skarbu publicznego, do szkody doprowadza i mieszczan do nieposłuszeństwa władzy starościńskiej zapala²). W poniedziałek po Wszystkich Świętych 1692 r. Gulczewski ze swymi pachołkami i mieszczanami uderza na zamek stryjski, rozpędza wartę, prowokuje ekonoma starościńskiego Bazylego Stanisława Podleskiego, grozi mu.... uwalnia z więzienia poddanego swego.... a wszystko to na skutek spornego prawa o propinację. Gulczewski bowiem wbrew zakazowi ekonoma postawił karczmę na niewłaściwem miejscu, gdyż na gruncie wójtoskim³). Zresztą wójtostwo za jego czasów osiągnęło duży stopień wzrostu, miało ono 41 osiadłych poddanych na trzech łanach równych, rędzinnych i dobrych, na których wszelakie rodziło się zboże; do wójtostwa należy młyn o dwóch kamieniach ; na gruncie Gulczewskiego, na ogrodach było 22 zagrodników osiadłych przeważnie na jednej trzeciej ćwierci, pięciu na pół ćwierci⁴). W Dołhem było chałup 99, z tych 15 pustych, młyn, karczma, zapewne owa sporna, dolne pola ulegały powodzi.

Starosta opłacał kwartę z wójtostwa, a musiała być mu ciężarem zbyt wielkiem, gdyż starał się uchylić odeń, jak to wypływa z wspomnianej uchwały sejmiku halickiego z 1669 r., na mocy której polecono posłom starać się na sejmie, aby starostowie haliccy, tembardziej i stryjscy wolni byli od kwarty, z wójtostw, albowiem w ich miastach stołecznych zasiadły te wójtostwa na łanach miejskich.

Remigian Popiel, następca Gulczewskiego w urzędzie wójtowskim, zaznaczył na wstępie swoją działalność, jako patron mieszczan i miasta, gdyż z ławą swą szlachetnego Franciszka Jarząbkowskiego, obrażonego przez mieszczanina stryj skiego, zamiast wymierzenia mu sprawiedliwości, każe wrzucić go do więzienia, o co się oskarżał ziemianin w grodzie żydaczowskim ⁵).

») C. Żyd. 16 p. 294. - *) C. Żyd. 76 p. 1930, 2066. - ³) F. C. C.

Pr. 51 p. 4448. —-, *) Rewizja generalna miast i miasteczek ziemi Przemyskiej zarządzona na skutek laudum wiszeńskiego w 1692 r. Ter. Prem. 268 u p. 1 i nn. — ⁶) Fasc. Cop. C. Ż. 50 p. 1245.

Prawdopodobnie ten objaw aż nazbyt gorliwego ujmowania się za mieszczanami przeciwko szlachcie był tylko użytym przez nowego wójta sposobem pozyskania sobie mieszczan na szkodę miasta. Już w parę lat później wszczęły się niesnaski i spory pomiędzy Stryjem a Popielom i król zesłał 1694 r. komisję, celem zbadania praw do wójtostwa stryjskiego, jakie rościł sobie i posiadał Remigian Popiel. Mandatem swym wezwał król tak tegoż ostatniego, jakoteż burmistrza, rajców i ławników do przedłożenia swych praw, celem ich zbadania przez komisarzy: Andrzeja Mikołaja Żebrowskiego pisarza ziemskiego bracławskiego, Stanisława Zawadzkiego łowczego kijowskiego i Pawła Manasterskiego regenta grodu żydaczowskiego !). Roszczenia miasta do swego uprzywilejowanego wójta, kilkakrotnie sformułowane w ciągu zatargów, streszczały się głównie w tern, że wyszynkiem wódki wyrządził szkodę miastu zarówno jak i nierzetelnością swą, albowiem nie płacił miary od młyna ; że mieszczan do jurysdykcji zamkowej należących pociąga przed swój sąd ławniczy, karze ich i więzi; że hiberny z wójtostwa należącej nie płaci, że mieszczanom dragonami i więzieniem zamkowem grozi i na pojedynek wzywa ²). Popiel widocznie prawa swe i pretensje osłaniał powagą starościńską, odstępował je, gdy dochody z jakiego źródła upadać poczęły osobom z pod jurysdykcji starościńskiej, co również mieszczan zrażało ku niemu. I tak np. w 1697 r. gdy pożytki z młyna upadać poczęły ³) nadał on młyn, a raczej prawa swe do młyna wójtowskiego, Kuszczakom, z Dulib, w jurysdykcji starościńskiej zostającym z tern, żeby żadnym powinnościom oprócz poprawy starego budynku nie podlegali, a do wójtostwa corocznie dwie grzywny (miary), trzecią zaś sobie składali⁴). Spór pomiędzy miastem a wójtostwem zwiększa się w latach nieszczęść i napadu tatarskiego pod sam koniec XVII w., jak to widoczna z protestacji wniesionej do grodu żydaczowskiego w 1699 r. przez sławetnych Popika rajcę i Jachowskiego pisarza miejskiego. Wnoszą oni zażalenie na Remigiana Popiela , iż tenże przeciwko prawu i dekretowi komisarskiemu

‘) C. Ż. 78 p. 1728-1725. - ²) F. C. C. Ź. 51 p. 233 cf. p. 1323. Pretensja z lat 1696 i 1699. — ³) Petruszewicz. Swodnaja letopiś. I p. 753—4. — ⁴) Król August III w 1750 r. potwierdził to nadanie.

króla Jana III w Stryju ferowanemu, sądy w sposób nienależyty wbrew prawu magdeburskiemu i przywilejom królów nie w mieście na ratuszu, lecz w swej rezydencji na wójtostwie odprawuje ⁸). Dalszy zarzut był wymierzony z powodu wtrącania się do sądów burmistrzowskich, do których nie należy wójt, z powodu odejmowania siłą sądu burmistrzowskiego, przywłaszczenia sobie posłuszeństwa od mieszczan i zabraniania posłuchu nakazom burmistrza. W dalszym ciągu oskarżano wójta, że nie mając prawa mieszania się gwałtem do elekcji burmistrzów i cechmistrzów, wpływa na wybór ludzi do tych godności niesposobnych. Także miesza się on do zapisów, do sprzedaży domów i gruntów miejskich nie mając prawa do tego i od kupujących usiłuje wymusić zapłatę groszowego, kaźniąc tego na wójtostwie i strasząc tak długo, dopokąd nie zapłaci. Nie należąc do spraw cywilnych o dobra miejskie, od których nawet dekretem komisarskim jest odsunięty, wdziera się siłą do nich. Grzywny wielkie wyciąga od ludzi i uciska ich niemi, a to za pośrednictwem swych prywatnych sądów na wójtostwie. Należy mu się tylko 16 zł. od miasta z grzywien; on szosem daleko większą sumę wyciska. Zabrania przedmie-szczanom wydawać do skarbu miejskiego podatków przez sejmik wiszeński przyjętych i uchwalonych, przez co miasto wielką szkodę ponosi, opłacając egzekucje grodzkie i płacąc grzywny. Mianując dziesiętników z przedmieścia, odejmuje burmistrzowi władzę i posłuszeństwo, nominacja bowiem wspomnianych urzędników do zakresu władzy burmistrzowskiej należy. Czyni zdzierstwa podczas jarmarków i targów, pobierając opłaty od kupców, rzemieślników, przemysłowców, z którego to powodu kupcy omijają miasto i mieszczanie cierpią na tern. W myśl dekretu komisarskiego Popiel nie miał się na przyszłość dopuszczać tego nadużycia. Nawet gdy ubogi mieszczanin, przed-mieszczanin chałupę sprzeda i to zmuszony ubóstwem do tego, musi mu jakieś niesłychane wymyślone przez niego daczki pod nazwiskiem pniowe, jakoby jaki poddany jego, składać. Sług miejskich burmistrze i rajcy nie mogą utrzymać, albowiem

- 159 -

wójtostwo oboje biją i rozganiają pochołków miejskich. Na szkodę arendarzy gorzałczanych, którzy sami płacą do skarbu, wtrąca się do raty gorzałczanej, z której prowent do starosty należy. Na Basowie, swej dzierżawie, trzyma wójt tywona (cywuna), który po mieście i gospodach chodzi, przysłuchi-wując, kto co mówi i znosząc te plotki do obojga wójtostwa, którzy potem za rzekome ob mawiania ciemiężą ludzi grzywnami.

Ciężko opłacamy wolności nasze podatkami do skarbu Rzptej, skarżą się w dalszym ciągu mieszczanie, wójt zaś w swem dążeniu do rządów absolutnych, niepomny swej przysięgi usiłuje zapanować nad mieszczanami, jakoby nad poddanymi dziedzicznymi. W obecności starościny (królowej Marji Sobieskiej) przyrzekł on na zamku, wstrzymać się nadal od czynienia przeszkód urzędowi miejskiemu, a niezważając na dane słowo, zjechał na ratusz w dzień elekcji cechmistrzów, do której nie należał i jako sędzia w rezydencji swej naruszył bezpieczeństwo publiczne, lżył burmistrza i rajców sromocił, grożąc nawet śmiercią i przechwalając się, że za głowę ich zapłaci. Wśród takich stosunków nie dziwna, że i pani wójtowa bez obecności męża odprawowała sądy, przesłuchiwała strony, wydawała pozwy pisemne i więzieniem prywatnem na wójtostwie ludzie ciemiężyła. Gdy za pozwem na piśmie wydanym stanęli burmistrzowie przed nią, kazała ich w więzieniu posadzić i przez całą noc trzymać. Nawet krewny wójta, Ignacy Popiel, dopuszcza się jaskrawych nadużyć. Gdy nazajutrz po św. Trójcy w 1699 r. po nabożeństwie w farze zasiedli na ratuszu burmistrzowie i rajcy do obrady z powodu procesu wydanego im przez biskupa przemyskiego, Ignacy Popiel chciał gwałtem z pośród tej kongregacji zabrać pisarza miejskiego. Gdy rajcy wzbraniali się wydać pisarza, Popiel porwał się, z szablicą w ręku, na burmistrza Bazylego Cebulczaka, który uciekł przed napaścią, poczem uderzył w twarz rajcę Mikołaja Dąbka, a szukając Cebulczaka i chcąc go zabić, wsiadł na konia, pognał do domu arendarza starościnnego Zejkla Józefowicza, wjechał do izby na koniu i byłby tutaj spełnił groźbę, gdyby ludzie, tamże się znajdujący, jej nie udaremnili. —■ Oczywiście, że Ignacy Popiel trwając dalej w zamiarze,

zastępował mieszczanom drogę, znieważał icłi i przechwalał' się, że zabije Cebulczaka ⁹).

Wśród takich stosunków gdy w mieście panowało rozgoryczenie przeciwko pp. wójtostwu t. j. Remigianowi i Angeli Popielom, musieli oni przygotowywać się do dalszej obrony w obec skarg na nich wpływających do asesorskiego sądur i zbierać dokumenty, przywileje królewskie, dotyczące praw ich do gruntów i realności wójtowskich w Stryju ²).

z miastem

Na dobitek klęski grożącej Popielom z dalszego procesu byli oni finansowo podkopani, tak na skutek napadu tatarskiego, jakiego w tymże roku doznało starostwo stryj skie wraz z miastem, niemniej jak i przez dezolację przez wojska saskie spowodowaną. Jak regestrem przedłożonym w starostwie przemyskiem dowodził Remigian Popiel³), z wójtostwa jego zabrano mu w niewolę tatarską ośmiu gospodarzy, jednego z dziećmi i wszystkiem domostwem. Nadto Sasi spalili mu trzy chaty kmiece, a dwadzieścia pustych pozostało. Inne grunta wójtowskie przez powódź Stryja zatopione, odpadły od wójtostwa.

Klęski te były powodem, że wójt postanowił z likwidować interesa swoje w Stryju i prawa swe do wójtostwa za zezwoleniem królewskiem ustąpił hetmaństwu Adamowi i Elżbiecie Sieniawskim ⁴).

Po śmierci hetmanowej, dożywotniczki wójtostwa, otrzymuje je, na podstawie donacji królewskiej, podczaszy sanocki Mikołaj Stawski, który wiódł spory ze Stanisławem Poniatowskim, wojewodą mazowieckim a starostą stryjskim, który to również pozyskał prawa do wójtostwa, zdaje się na podstawie cesji od Sieniawskiej uzyskanej. Stawski osadził na wójtostwie Tomaszewskiego, wyrzuciwszy Poniatowskiego z wójtostwa, a na rekwizycje dalsze tegoż ostatniego, Tomaszewski odpowiadał, że ani myśli ustąpić z wójtostwa. Sprawę usiłował król załagodzić komisjami, te atoli tylko limitacjami spychały spór na dalszą przyszłość ⁵). W 1736 r. umarł Mikołaj Stawski, a Stanisław Poniatowski, na podstawie przywileju królewskiego,.

uzyskał wwiązanie w wójtostwo stryj skie ¹). Za jego rządów skarżyli się przedmieszezanie do wójtostwa należący w 1760 r., że ekonom Falęcki, nie mając żadnego do wójtostwa prawa, a przekraczając wyraźny nakaz starościński, i działając wbrew przywilejom (tegoż wójtostwa) nadanym przedmieszczanom do tegoż wójtostwa należącym, obecnie w braku wójta królewskiego zmusza ich do jurysdykcji zamkowej. Ponadto skarżyli się wspomiani przedmieszezanie, że ekonom starościński nakłada na nich niezwyczajne roboty i to nie za pośrednictwem nakazów zamkowych, ale siłą przez hajduków, wyciąga ich z domów, wsadza do więzienia, wiąże i bije, słowem, ucisk na nich wywiera ²).

Wójtowie, począwszy od Remigiana Popiela, przekraczając zakres działalności swej, spowodowują ucisk mieszczan, który się w szczególności przedmieszczanom daje we znaki. Jeżeli mieszczanie cierpieli wiele od wójtów przywłaszczających sobie, jak ów Popiel, całą władzę burmistrzowską, rajecką i ławniczą i rządzących arbitralnie w mieście, to przedmieszezanie spadli do rzędu kmieci i musieli na wzór tychże służyć zamkowi i składać daniny starostom.

11

Historja m. Stryja.

XI.

UCISK WOJSKOWYCH. - PARTYKULARYZM. - SZORSTKOSC OBYCZAJOWA I JEJ PRZYCZYNY. - ŁATWOWIERNOŚĆ. — ŁAGODNOŚĆ W EGZEKUCJACH. — WYROKI ŁAWY. - LITERACKI POZIOM OBYWATELI. - ZAPISKI PARAFIALNE.

Wobec zupełnego braku aktów miejskich, czy to radzieckich, czy ławniczych, nie można poznać dawne zwyczaje Stryj an lub ich obyczaje. Zaledwie tu i ówdzie w aktach procesowych sporów, w grodzie przemyskim lub żydaczowskim toczonych, mowa jest o jakimś domu, pomieszkaniu, chacie przedmiejskiej stryjskiej. — Wyjątkową prawie jest sądowa w grodzie żydaczowskim złożona protestacja, w której jest mowa o jakiejś gospodzie pod Strzałą w Stryju¹), jakby na świadectwo, że obyczaje tu były dawniej szorstkie, kędy to strzałami z łuku lub z rusznicy objawiał się bujny woj o wieży temperament stryjskich mieszczan zarówno jak i ziemian powiatowych. Widzieliśmy już wyżej, w jaki to sposób pokrzywdzeni mieszczanie nieraz w dobitny, bolesny dla swych nieprzyjaciół sposób dawali ujście swemu oburzeniu, lub chęci zemsty. Z drugiej znowu strony zauważano wyżej, że ziemianie okoliczni poskramiali nieraz te gorące chuci, lub też wywoływując bójki, stawali się powodem krwawych zajść, stanowiących wcale nie wesołe epizody dziejów miasta. Mniej, aniżeli inne bogatsze cierpiało miasto, z powodu stacji i postojów żołnierskich. Pan rotmistrz Gandza w 1651 r. wyrządza np. wielkie krzywdy, nawet zabójstwa w mieście ²). W 1663 r. chorągiew pułkownika Humieckiego, wybiera chleb na koni

- 163 -

pięćdziesiąt, biorąc z miasta 600, z przedmieścia 400, na strawę 500, a od Żydów 97 zł. p.x). Krzywdzi i uciska mieszczan, a skarbnik buski, wójt stryjski za przywilejem, wraz z burmistrzem Andrzejem Kunickim, występuje przeciwko husarzom Broszniowskiego z protestem o zbrojny najazd w domach ich, o zbezczeszczenie i pobicie ich w 1692 r.²).

Wspomniano o zawiści i objawach nieprzyjaźni mieszczan przeciw ziemiaństwu z powodów różnic stanowych, a bardziej jeszcze z powodu przewagi finansowej szlachty. Dodać należy, że takie objawy niechęci stanowej z powodów głównie ekonomicznych spotyka się u Stryj an także względem duchowieństwa. I tak, gdy około 1604 r. umarł w Stryju mieszczanin Maciej Boksa, miasto nie chciało wypłacić synowi tegoż, bratu Serwacemu, z Zakonu 00. Dominikanów lwowskich, spadku po zmarłym mieszczaninie, oczywiście wychodząc z zasady, by kapitały pozostały w mieście. Temi zasadami partykularnemi ekonomii, kierowały się i sąsiednie miasteczka względem Stryj an. Stanisław Kiełbasa, mieszczanin Drohobycki, zapisał rolę swą szpitalowi tamecznemu z warunkiem, by sześć zł. czynszu od roli tej corocznie krewni jego pobierali. Drohobyczanie nie chcą wypłacić tego czynszu krewnemu legatarjusza, Sebastja-uowi, chirurgowi w Stryju zamieszkałemu, który musiał dopiero na drodze procesu wydobywać od Drohobyczan to, co mu się legalnie na mocy testamentu należało. Partykularyzmu tego były rozliczne powody ; pomiędzy innemi brak księży katolickich po miasteczkach. Widzieliśmy, że w Stryju nie było osobnego proboszcza w farze, gdyż proboszczem był jeden z wikarjuszy przemyskich, probostwo bowiem inkorporowane było do Kollegium tych wikarjuszów. Inne parafie inkorporo-wano do kapituł, inne do Zakonów, a w Stryju promotorem Różańca był O. Augustyn Prokurski, z Zakonu Dominikanów Samborskich ³). Wobec braku księży w rozległej parafii, obyczaje parafian nie hamowane częstem przypominaniem zasad etyki katolickiej, stawały się szorstkiemi. Toż i land wójt stryj ski Sebastjan Boksyc ma w 1667 r. zajście z muzykiem farskim, który go sromotnemi zelżył słowy, a nawet doktor filozofii

b C. Żyd. 50 p. 1651, 1657. - ») C. Żyd. 76 p. 1583. - •) C. Żyd.

•66 p. 491.

pisarz miejski Aleksander Drzewicki w 1671 r. był oskarżony o pobicie dzwonnika farskiego ’).

Zresztą dbają mieszczanie o prawa i przywileje swoje i nie dają się pokrzywdzić, chociażby w obronie swego prawa i do króla zanieść mieli skargę.

Wiadomo jnż nam, jak zacięcie w obec króla na sądach sejmowych bronili swych praw przeciwko zakusom starostów. Obrona ta kosztowała miasto i dużo trudów i nie mało pieniędzy. Rajcy i delegowani miasta musieli podejmować uciążliwe podróże do Warszawy lub do Krakowa na sejmy, jeździć na sądy zadworne za królem, wreszcie podejmować gościnnie lustratorów lub komisarzy królewskich w Stryju z niemałym nakładem miasta. Mający wgląd w rachunki miejskie starostowie, kontrolujący doroczne sprawozdania z dochodów i rozchodów miejskich, czynili poważne zarzuty rajcom z powodu tej ich rozrzutności w obronie ich praw i przywilejów. Toż już lustra-torowie w 1570 r. postanawiają, by tych wydatków rozmaitych na przyjęcia, na bankiety, nie kładziono w rozchody miejskie, dalej by zbytecznych wydatków nie czyniono na sprawy o wykroczenia osobiste. Widoczna, że starostowie umieli w skuteczny sposób wystawić na szwank zbyteczną gorliwość mieszczan w obronie przywilejów miasta okazywaną, a i gościnnie raczeni komisarze musieli karcić rozrzutność rajców jaką razili uboższych mieszczan z okazji obrony praw miejskich.

Znają też mieszczanie statuta koronne i nie pozwalają czynić im ujmy, na co wskazuje objaśnienie na ich prośbę-przez króla Zygmunta Augusta co do statutu o mordercach uczynione, że mianowicie schwytany na uczynku, bez względu na jakiekolwiek prawne wyjątki, ma być osądzony na miejscu czynu ²). Oczywiście szło miastu o pociąganie pod sądy miejskie członków innych stanów, jeśli tychże osoby wykroczyły przeciwko prawu w mieście.

W społecznem pożyciu są kłótliwi i procesowicze i na darmo podkreśla pisarz ich miejski sentencję⁸), że nic bardziej nie rujnuje mieszczan, jak tylko długi ich język i zawiści

*) C. Żyd. 53 p. 455. C. Żyd. 56 p. 146. — ²) C. Leop. 356 p. 101. — ³) Ter. Prem. 148 p. 87. Nihil magis enervat civiura et incolarum no-strorum fortunes, quam prolixa lingua et interna inter subditos odia..

domowe. Przedmiotem szczególnym zawiści mieszczan jest djak przy cerkwi Wniebowzięcia Marji Panny stryjskiej i pedagog miejski w latach ruiny. Z protestacji jego w 1645 r. wniesionej przeciwko mieszczanom: Filipowi Szwabowi, Eliaszowi Kramarzowi i Wasilemu Cebulczakowi dowiadujemy sięx) o intrydze przez tychże uknowanej na jego zgubę i pozbawienie dobrej sławy. Pomawiali bowiem oni Wiszniańskiego o ruszenie bakałarza Gerasima z jego posady rohatyńskiej o nieprzystojne w Rohatynie zachowanie się; toż zabrali mu ze skrzyni ci starsi bracia cerkiewni cztery grzywny srebra, 80 talarów, świec woskowych za 10 zł., futro bieskowe i drugie lisie i 20 zł. od nauki dzieci miejskich. Protestuje więc Wiszniański żądając niezwłocznej sprawiedliwości z tych braci cerkiewnych, a mianowicie z jarosławskiego, lwowskiego, przemyskiego, konstantynowskiego jarmarków, gdzie oni z kupcami swymi bywają i tam sobie salvam iure agendi zachowują.

W parę lat później ²) występuje ów Teodor Wiszniański znowu z protestacją przeciwko swoim współbraciom Pawłowi Jachimowieżowi djakowi, Bazylemu Cebulczakowi, Teodorowi Szwabowi i Iwanowi Nosalowi. Oskarża on ich z powodu prześladowania go protestacjami wnoszonymi do ksiąg miejskich w Jarosławiu, Drohobyczu, co bardziej z powodu zwabienia go na służbę diaka w cerkwi stryj skiej p. t. Wniebowzięcia Marji, gdzie mu wraz ze swymi żonami despekta wyrządzali, pozbawiali go dochodów zwyczajnych, jakoto: objadów od dzieci, odsyłając je do innej szkoły, lubo przed tern uczęszczały do szkoły w której on uczył, tak dalece go prześladując, że on z młodzieńcami, zaciągnionymi do śpiewania, nie miał ich czem wyżywić, a z gotowizny żyjąc ze 150 zł. ze swych pieniędzy, wyłożył, a nadto podpisać musiał skrypt, jaki mu podyktowali, przymuszając do podpisu, bez którego wypuścić go nie chcieli. A nie był to byle kto ów Wiszniański, wszakże był bakałarzem filozofii i djakiem cerkiewnym, pedagogiem miejscowym, i nie zbyt przychylne świadectwo wystawił swym współwyznawcom.

Inni mieszczanie, jakkolwiek wierni Rzptej, przyjmowali chętnie zbiegów chłopskich do miasta, utrzymywali w czasach ruiny z Kozakami i Ukrainą stosunki ożywione, przy której

sposobności objawiali małomieszczańską łatwowierność, jak to się im przydarzyło w 1645 r. Przybył wówczas do miasta niejaki Jan Krzywczyński z fabrykowanym uniwersałem, udając jakoby był posłańcem do Moskwy i żądał wiatyku na drogę, pod wody i trzy koni do Mikołajowa. Wziąwszy pieniądze udał się ze Stryja do Drohobycza, potem do Sambora, a nabiwszy przewodnika stryjskiego i napędziwszy go z jednym koniem, z dwoma sam uciekł¹). Co do zbiegów wieśniaków z dóbr starościńskich, działo się to głównie z dbałości o własne wygody i o wzrost miasta. Przyjęty do miasta wieśniak spełniał swe nowe obowiązki obywatela miejskiego dość wiernie. Nie każdy jednak, lubo obdarzony dobrodziejstwem, odpłacał łaskę mieszczan dobrą monetą, i miasto nieraz popadało w kłopoty, jak się to np. stało w 1697 r. z powodu Stefana Dańczewskiego, który przed laty uzyskał obywatelstwo stryj skie, a był poddanym ze wsi Nadycz, należącej do starostwa stryj skiego. Dańczewski, przedsiębiorczy człek, ale i lekkomyślny, począł wieść handel na dużą skalę, kupując z daleka, nawet u dnie-prowych Kozaków woły, u starosty drohowyskiego żelazo i za-rywając tu i ówdzie na tysiące swych wierzycieli, — albowiem biorąc na kredyt, a przepiwszy i przehulawszy pieniądze, nie-miał z czego płacić. Ostatecznie kryć się musiał przed wierzycielami, zwłaszcza przed Kozakami, którzy po swe pieniądze aż do Stryja przybyli, i zbiegł do Siedmiogrodu. Żona Anastazja Dańczewska, nagabywana przez wierzycieli, wiedząc, że pozostawało u sąsiada Życkiego trzydzieście snopów żelaza, które mąż na kredyt wziął u starosty drohowyskiego, a które pod zamkowym aresztem pozostawało, wyjednała stamtąd wydanie żelaza Kozakom. Oczywiście starosta drohowyski, Ro-jowski, szukając odszkodowania swej straty, kazał zaaresztować woły z zaprzęgiem mieszczan stryj skich. Nie skończyło się na tym zaborze, albowiem i inni wierzyciele Dańczewskiego idąc za przykładem starosty uderzyli w alarm na mieszczan, grożąc tymże nawet zabójstwem, gdyby ich nie odszkodowało miasto, co ostatnie sławetni: Grzegorz Węglarski burmistrz stryjski, Bazyli Cebulczakiewicz łandwójt i rajca, tudzież pisarz miejski Jacek Antoni Jachowski, w protestacji swej, w grodzie żydaczowskim złożonej, zajawili ²j.

- 167 -

Na pobyt lub przejazd posłów z zagranicy jest mieszczanin stryjski dumny i notuje ku wiecznej pamięci wydatki łożone przy tej sposobności, wnosząc regestr tychże do wpisania w aktach sąsiednich grodów. I tak w aktach grodu żydaczow-skiego ’) czytamy, że 12 września 1666 r. byli posłowie dwaj, jeden turecki Mahmet, drugi tatarski Koryca; prowadziły ich dwie chorągwie Kuderewicza i Borkowskiego. Wydaliśmy na nich 60 zł. z wydatkiem oprócz tego, co sami gwałtem brali piwnice i komory odbijając.

W 1666 roku, gdy posłowi nasi do Węgier jechali, jako ks. Prażmowski i p. Silnicki, którym podwody pod Beskid w góry najmowaliśmy; ci nas kosztują 60 zł.

Pan Kosakowski, odprawując poselstwo do Węgier różnymi czasy, kosztuje nas 80 zł.

W 1659 r. Mikołaj Jaworski, jadąc w poselstwie od Kozaków do króla w kilkanaście koni, kosztuje miasto 30 zł.

Tegoż roku Kozak Sulima jadąc z Warszawy na Ukrainę mieszkał tydzień w Stryju, żyjąc zbytecznie; ten kosztował 96 zł.

Dnia 12. sierpnia 1661 r. poseł z Węgier, Mikołaj Fel-

meni 2 zł.

Co do sądownictwa, które ława sprawowała, zaznaczyć należy, że nie lubiano egzekucji szubienicznych. Skarżą się tedy sąsiedzi stryjscy, jak np. w 1691 r. na łagodne stosunkowo wyroki miasta, niezgodne z prawem niemieckiem, surowo karzącem kradzież i tym podobne przestępstwa i zbrodnie. Stefan Mielnik, rodem z Bratkowic, przekonany zeznaniami złodziei o przechowywanie rzeczy kradzionych u Stanisława Niemczyńskiego, wprawdzie przez magistrat, a raczej przez landwójta i ławników wrzucony został do więżenia, ale nic go gorszego nie spotkało — skarżą się poszkodowani²) — a opierając się na zeznaniach inkwizycyjnych złodziei, żądają wydania i kary i oskarżają magistrat o nie wymierzanie sprawiedliwości, de non administranda iusiitia.

A jednak wyroki ławy stryjskiej — pominąwszy owe zarzuty na w⁷zór powyżej przywiedzionego, zasługują na wyróżnienie ich z pośród wyroków takichże z innych miast pochodzących

‘) C. Żyd. 50 p. 167. - ²) F. C. C. Pr. 51 p. 2918.

168 -

i na przytoczenie ku pamięci potomności, o co zresztą sami Stryjanie się postarali, wnosząc wyrok do ksiąg grodu żyda-czowskiego¹).

Działa się sprawa w urzędzie burmistrzowskim radzieckim ławniczym stryj skim.

Iwan Maksymów, sołtys wsi Turady, żalił się, że ûm zginęło 160 zł., a nie było w gospodzie, gdzieśmy spali, nikogo innego, tylko swoi sołtysi z Iwanowiec : Wojciech Rzepecki z synem Janem i zięciem Michałem Dymickim. Spał też w izbie Kozak cześnika łęczyckiego Piotr SezalefF, wreszcie Piotr Si-nikowski. Sąd przekonawszy się z zeznań, że sołtys z Turad miał pieniądze, gdy szedł spać do gospody, że spał z nimi w kupie i że tam pieniądze zginęły, wyrokuje, aby dwie części straty jego wypłaciły trzy osoby, a tę trzecią część sołtys z Turad powinien tracić, a to z tej racji, że to sprawa jarmarkowa, a nie pilnował swego. Co do gospodarza, ten wprawdzie powinien dozierać gości ; ale sprawa kradzieży cicho poszła, nic nie słyszał, żeby kołatnęło. Zresztą w tej gospodzie nie pili, bo gdyby pili, musiałby odpowiadać i on. Co do Piotra Sinikowskiego, tego wyjmuje świadectwo gospodarza, że już trzecią noc uczciwie nocuje, zresztą ma się według Saksonu juramentem odwieść, że słyszał, jako pieniądze kołatały w nocy.

Oto Salomonowy wyrok ławy stryj skiej z 1714 r. Oczywiście sołtysi z Iwanowic, ojciec syn i zięć wzięci tutaj jako jedna osoba, odpowiadają solidarnie.

Mieszczanie są pobożni, czynią zapisy na kościół, na kaplice, na szpital, mają szereg bractw coraz bardziej się rozwijających, zakładają nowe jak w 1611 r. bractwo literackie, żywią szczególniejsze nabożeństwo do Matki Bożej i czczą ją w Jej z drzewa rzeźbionym obrazie Marji Różańcowej ²), — mimo to wszystko, jak jedni stronią od książki i w ogólności literatury, tak dalece, że biskup Sierakowski wyraża się w wizytacji swej z 1763 r. : „jest w Stryju dobrze przez komen-darza ks. Szymona Białkowskiego wyrestaurowana szkoła, jest i nauczyciel, ale niedbali rodzice nie chcą mieć uczone dziatki“ ³),

ł) F. C. C. Z. 84 p. 96. — *) Imago В. V. Marich Rosariisculpta de ligno constanter devotjone populi pro gratiosa colitur — czytamy w wizytacji biskupa Sierakowskiego z 1758 r. Arch. Konsyst. Przem. F. 149 p. 45—64. — ³) Négligentes parentes nolunt doctos habere pueros. Ibidem 1. c*

¹

) Akt podkomorski tego rozgraniczenia był potwierdzony na sejmie w Toruniu w 1676 r., (jak o tern wspomina akt rozgraniczenia Stryja od sąsiednich dóbr z 1762 r.) i wpisany był w akta Metryki Koronnej. —

²

) C. Pr. 15 p. 664. Prot. z 8. stycznia 1627 r. — *) Ut fundum oppidi Stry

³

ab aliis bonis nostris circumscriberet et distingveret. Dodatek Nr. 8. —

⁴

) Dodatek Nr. 10.

⁵

) Dodatek Nr. 6.

⁶

Nr. 8. — *) C. Pr. 1075 p. 1883. Według taryfy z 1710 r. liczono w Stryju (ł

⁷

13Vł w starostwie 30 dymów.

⁸

Causas facti et violentiarum t. j. sprawy o przekroczenia i zbrodnie kryminalne powinien on na ratuszu z ławą rozstrzygać, skarżą się mieszczanie. C. Żyd. 80 p. 1088—1086.

⁹

Ibidem 1. s. c. — ²) C. Pr. 467 p. 2027 in. — ³) F. C. C. Pr. 5S-p. 2804, 2808, tempore incursionis anni praesentis t. j. w 1699 r. — ⁴) C. Żyd. 19 p. 327. - C. Pr. (1730 r.) 536, p. 215, 217, 536, 587, 603, 605.

tak z drugiej znowu strony, może właśnie z powodu obojętności dla nauki, łatwo odpadają od swego obrządku w ten sposób, że liczba parafian łacinników powoli, lecz stale, zmniejsza się na korzyść obrządku greckiego¹). Tylko u honoracjorów burmistrzów, rajców, ławników, kwitnie dowcip literacki, piśmien-ność objawiająca się nietylko w dobrze redagowanych aktach burmistrzowskich, rajeckich i ławniczych o ile się one w odpisach dochowały, ale nadto i w innych zabytkach i pamiątkach przeszłości, które również jak i archiwalia w pożarach zaginęły, dzięki jednak wizytacjom biskupów przemyskich w odpisach przeszły do potomności. W farze znajdowały się epitafia, na cmentarzu obok fary również nadpisy nagrobkowe, zdradzające niezawodnie pióro jakiegoś pisarza miasta, który nabył w Akademii krakowskiej najniższy stopień naukowy, a temsamem i kwalifikację na nauczyciela w szkole stryjskiej tudzież urzędnika w gminie²). Nawet na wieży, którą starosta miejspowy Krzysztof Koniecpolski wystawił, widniał napis niezawodnie w Stryju ułożony, na płycie marmurowej umieszczony, którą dzisiejszy duszpasterz po rozebraniu wieży naruszonej na skutek pożaru w 1886 r. porzuconą między rupiecie nietylko od zatraty zachował, lecz i wmurować w ścianę zachodnią kościoła kazał. Napis brzmi :

D. O. M.

Illustris et Magnificus Dominus Christo phorus do Koniecpole Koniecpolski supremus vexillifer regni, stryiensis etc. capitaneus ad laudem et gloriam Dei Omnipotentis beatae Mariae virginis et omnium Sanctorum hoc suis sumptibus opus e fundamentis erexit et ecclesiam reno va vit Anno Domini MDCXXXX⁰.

Od południa wmurowana jest kruchta na oddźwierkach kamiennych herby Kakowskich (Kościesza) dobrodziejów kościoła

*) Już w wizytacji pierwszej biskupa Sierakowskiego czytamy, że za Alembeka było 2.000 dusz w parafii, teraz tysiąc kilkaset. Archiw. Kons. Przem. wizytacja Sierakowskiego z 1746 r. W 1819 r. było 1.705, w 1828 r. było 1.763, a więc jeszcze nie doszła cyfra do Alembekowskiej. — s) W 1669 r. pisarzem miejskim był magister Wojciech Drzewicki doktor filozofii, Bostel : ,.Z Przeszłości Stryja“ str. 612, a czcigodny Walenty Felsztyn, nauczyciel szkoły stryjskiej, jest bakałarzem sztuk wyzwolonych ibid. p. 610.

i miasta nosząca, na których czytamy nadpisy, jak je przechowała wizytacja Szembekowska :

Na pierwszym:

Nobilis stemma tulit clara quoque proles parentum Progenita est virtus est pietasque próba.

Stemmata si queris seu illud nobilis inspicis,

Iste virtutum est custos, numina diva colens.

Na drugim:

Mortifer esto locus, patria de sede Naraiow,

Cassoviae membris praemeditata quies.

Na trzecim:

Domus esto brevis trepidae victoria mortis Мох ferat aeterna premia clara domus.

Gdyby jednak w tych epitafiach nie dał się dojrzeć dowcip bakałarza lub pisarza stryj skiego, które to dwa urzędy za czasów biskupa Sierakowskiego w jednej były złączone osobie, to na chorągwiach nagrobnych, które w czasach Szembekow-skiej wizytacji w kościele widniały (insignia pensilia), jako w Stryju krótko przed pogrzebem sporządzonych, powitać należy owoce muzy stryjskiej, która oto tak natchnęła któregoś z swych stryjskich adeptów przy sposobności zgonu Grzegorza Dubrowskiego, tutaj w Stryju zmarłego i tu pogrzebionego :

Znak ten w górę dźwigniemy męża przezacnego Pamiątkę ukazuje cnego Dubrowskiego.

Doznał hardy Moskwicin i Niemiec nadęty

Dziarskich usług Marsowych ; przez tego ujęty.

Król August, Stefan także i dziś panujący

Pan nasz doznał cnót jego — pisać nie chcę więcej.

A. D. 1626.

Z drugiej strony tej chorągwi był konterfekt pod Krzyżem klęczącego Dubrowskiego z ustami do modlitwy złożonemi, na przeciwko stał koń.

Podobne nadpisy czytamy na chorągwiach nagrobkowych Rafała Skarbka zmarłego 9. stycznia 1686 r. w 34 roku życia? sławionego z powodu waleczności w walkach ze Szwedami, z Turczynem i Ordą, lub na chorągwi trzeciej z epitafiami dzieci Adama i Anny z Lęźenic Gostomskiej Stadnickich, a mianowicie Adama w 5 roku życia w 1606 r. zmarłego, tudzież Prokopa starościców stryjskich. I w tych utworach, w duchu czasu nakreślonych, zdradza się nie lotny wprawdzie, w każdym jednak razie odpowiadający nastrojowi chwili i potrzebie parafian pegaz stryj skiego rymopisa.

W 1786 r. był Stryj miastem dziedzicznem Michała Wie-lohorskiego, bywszego kuchmistrza W. Ks. Litewskiego, zamek przerobiony był przez niego na pałac rezydencjonalny i zaopatrzony w przewyborną bibliotekę¹). Był bowiem Wielohorski wielkim amatorem sztuki, literatury i muzyki.

W pamiętniku parafii stryj skiej, spisanym na podstawie dawniejszych parafialnych zapisek, zanotowano w roku pierwszego rozbioru Ojczyzny naszej o pożarze miasta, który dnia

7. października 1772 roku nawiedził miasto, przyczem spłonął dach na kościele, dach na wieży i wnętrze, a mianowicie konstrukcja drewniana i uległy też zniszczeniu dzwony i zegar. Kościół pokryto na razie słomą. W pół wieku niespełna później w 1827 r. znowu zapiski parafialne notują pożar, który zniszczył znaczną część miasta, kościół, plebanię i folwark proboszcza. Na kościele i na wieży spłonął dach, trzy dzwony stopił ogień, czwarty zerwany spadł na najniższe piątro wieży i rozbił się. Wewnętrzne urządzenie kościoła, dzięki silnemu sklepieniu ocalało. Metryki spłonęły wraz z probostwem. Ogółem zgorzało 96 domów. Po pożarze wybudowano stojące do dzisiaj probostwo; kościół i wieżę pobito blachą, dzwony przelano.

Zresztą spotykamy wśród notatek pamiętnika zapiski odnoszące się do zamiany szkoły parafialnej w 1783 r. na dniu 15. grudnia na czteroklasową „Kreishauptschule“, o wcieleniu parafii stryj skiej w 1787 r. do djecezji lwowskiej z tern, że zarządca parafii ks. Stanisław Makuszyński został proboszczem i był nim do 1792 r. Następcą jego był ks. Marcin Grzywacze wski, który był proboszczem do 1802 r. Za jego czasów zniesiono ałtarje, a uposażenie tychże włączono do dochodów proboszczów z obowiązkiem opłacania wikarjuszy.

Do wizyt przemyskiego biskupa, a następnie arcybiskupów lwowskich odnoszą się zapiski z 1776 r. w którym 23. stycznia z polecenia biskupa przemyskiego Józefa Kierskiego wizytował

*) Baliński 1. c. p. 630.

kościół stryjski ks. Józef Olendzki dziekan Samborski; z 1819 r., w którym odbył wizytację kościoła stryjskiego ks. arcybiskup lwowski Andrzej Alojzy Ankwicz i 800 osób bierzmował ; z 1825 r. w którym tenże arcybiskup ponownie na dniach 28. i 29. września, w Stryju będąc, poświęcił nowo założony szpital i 607 osób bierzmował. Pod 1836 r. zanotował proboszcz wizytację arcybiskupa Piszteka, który 487 osób bierzmował. — Zresztą wspominają zapiski o klęskach, jakie dotknęły miasto, a mianowicie cholera, która w 1831 r. porwała 249 mieszczan i powtórzyła się w 1848 r., tudzież powódź z 1839 r., a która nie małe siała zniszczenie w 1843 roku.

Z luźnych wiadomości znajdujących się w rozmaitych fascykułach aktów b. Namiestnictwa galic. (Archiwum państwowe) dowiadujemy się, że na dobrach Stańkowie, Kazimierz Łabęcki w 1688 r. zapisał 1.400 zł. p. dla bractwa różańcowego przy kościele stryjskim ; dobra te przeszły na Szeptyckich, a gdy Onufry Szeptycki zgłosił upadłość, zapisana suma odpadła przy kollokacji dla braku pokrycia.

skutek lokacji u Żydów.

Także i w 1832 r. z dawnych zapisów na rzecz kościoła uczynionych przepadło dużo na

nem

lowanie dziesięciu obrazów ołtarzowych, w 1847 r. reparowano kopułę wieżową i na zewnątrz starożytną budowę kościoła. Także i budowę szpitala i budynku dla kościelnego podjęto w 1847 r.

Dbałym o dobro kościoła w tych czasach trudnych był proboszcz Jan Mischke, za którego w 1830 r. spaliły się budynki gospodarcze probostwa; umarł w 1834 r. Następca jego ks. Jan Jaworski czynił starania o zwrot relutum za zabrane srebro kościelne, celem sprawienia aparatów kościelnych, dbał o reparację kościoła, o powiększenie funduszów a). Dano w 1838 r. nowe okna w kościele, nowe schody na chór prowadzące. — W 1845 r. uczyniono ugodę z malarzami jak Alojzym Reicha-Marcinem Jabłońskim, Kazimierzem Rodeckim o wyma-

jeszcze w 1852 r. odnawiano wewnątrz

l) Co do funduszów kościoła, jak gruntu Dombrowa czyli Nieza-płatyniec (1806 r.), co do kapitału 4.760 zł. dla kościoła Stryjskiego lokowanych na Kołkówce (1838 r.) co do spłaty kapitału 4.000 zł. na Siemi-ginowie ciążących (1840 r.), co do fundacji mszalnej Piotra G-iźewskiego 1830 r. (1842 r) co do legatu 60 zł. Jana Janusiewicza na zakupno instrumentów muzycznych dla kościoła (1866 r.) bliższe dane znajdują się w aktach Archiwum b. Namiestnictwa.

Rządy austrjackie przyniosły obdarcie kraju z ozdoby jego: klasztorów, a i Stryj stracił podówczas klasztor 00. Franciszkanów, którychto w Stryju zniesiono. Napróżno jeszcze w 1785 r. starali się Ojcowie o pozostawienie ich w spokoju; gubernium kazało znieść oddając ich do rozporządzenia lwowskiemu arcybiskupowi, obrazy z kościółka oddać parafialnemu kościołowi, bibliotekę zaś do biblioteki Uniwersytetu lwowskiego odesłać. Franciszkanom pozostałym jak O. Rafałowi Bąkow-skiemu, wytoczono proces o zły zarząd majątku klasztornego, a rezultat był taki, iż cyfrowo i dowodnie okazało się, że oskarżony przymnoźył majątku, że budował, budynki gontami pokrywał i pozostawił nadwyżkę dochodów nad wydatkami i budynki porządne, że wieżę zaopatrzoną wielkimi dzwonami, a browar piekarnię i t. p. wybudowano. Ubogi Zakon żyjący z jałmużny miał wszystko w porządku, a fundusze drobne, jak 1.000 zł. przez Teofilę z Jabłonowskich Sapieżynę, sumę 3.000 zł. na Stańkowie przez Kazimierza Łabęckiego zapisaną (w 1686 r.), sumy na kahale stryj skim ulokowane, pozostawione przez Zakonników przeszły do funduszu religijnego. Z klasztoru postanowiono uczynić szpital obwodowy, a na prośbę parafian obrządku greckiego z kościółka klasztornego uczyniono cerkiew, gdyż władyka przemyski, postanowił znieść dwie stryj skie cerkwie, a tylko dwie inne zostawić. Jedna z tych na pozostawienie przeznaczonych, miejska, była zbyt małą, proszono przeto o darowanie im klasztornego kościółka, w którym i jedna część kościoła i zakrystja była murowaną i budowa obszerna, odpowiednia na miejską cerkiew. Walącą się starą cerkiew zamknięto, a od 1836 r. poczęto przebudowywać Franciszkański kościół na cerkiew, dzwonnicę i t. d. ; w 1845 r. zaproszono Alojzego Reichana do malowania ołtarzowych obrazów, a w 1851 r. wybudowano nowe probostwo ruskie. Miasto, które projektowało budowę nowego ratusza, szlachtuzę, sklepów rzeźniczych, które popierało budowę cerkwi, nie chciało się jednak przyczynić w owych czasach do budowy probostwa łacińskiego. Natomiast przyczyniło się ono kwotą tysiąca zł. do budowy domu modlitwy dla helweckiego wyznania, na który w 1858 r. poczęto zbierać składki, a i „Gustaw Adolf Verein“, w Lipsku, przysłał na ten cel 291 fi. 55 kr. Szpital ubogich w Stryju pod kierunkiem proboszcza łacińskiego pozostający, przeznaczony na utrzymanie

- 174 —

kalek, posiadał w 1837 roku majątku 1.190 zł., a dochodu 309 zł. Miejski szpital chorych założony w 1847 r., posiadał w 1867 r. dochodu 6.703 zł., a liczył 60—70 łóżek pomieszczonych w dwóch domach na ten cel przez miasto wynajętych.

Stryj jakkolwiek przy zaborze austrjackiem pozostał miastem obwodowem, spadł do rzędu miasteczek. Handel był nieznaczny, głównie produktami krajowymi, jaki był także w Bolechowie, Żurawnie, głównie przez Żydów uprawiany. Tylko na jarmarkach kilkakroó do roku uprawiano handel większy bydłem, nadto gotowymi sierakami tak białymi jak i czarnymi tudzież butami, grubem płótnem, bindami, czapkami, w ogólności drobiazgami, potrzebnymi włościanom. Także szkło, żelazo, pasy, skóra, safian jest przedmiotem handlu przynoszącego miastu od kupców tak przyjezdnych, jak i swoich, 36 zł. r. dochodu.

W 1786 r. zaszły różnice pomiędzy miastem a urzędnikami kamery cesarskiej o jurysdykcję nad wójtostwem i nad gruntami proboszczowskimi; miasto dążyło do zniesienia opłat z rzemiosł, gdyż opłaty były przeszkodą do osiedlania się rzemieślników, w ogóle pragnęło oddzielić się od kamery, kontrybucje, podatki odbierać, kwatery wojskowe dawać, słowem, uprawiać samorząd na własnym gruncie. Pretensja kamery do miasta w 1785/6 r. wynosiła 1.689 zł., z czego 885 zł. przypadło na •opłaty od poddanych jurysdykcji duchowych, na szewców, garncarzy, przedmieszczan ; na kontrybucję 299 zł., a reszta na kwaterowe żołnierskie. Poczęło też miasto czynić starania o przyłączenie mającego własną jurysdykcję wójtostwa do miasta, korzystając z zarządzenia nowego rządu, dążącego do ściągnięcia wójtostw z jurysdykcją karną (cum iurisdictione criminali). — Przedłożono też namiestnictwu przywileje królów i starostów, dowody i prawa wolnej propinacji, użytkowania z lasów kameralnych, prawo do czterech w roku jarmarków i do tygodniowych targów z życzeniami, by miasto podniesiono do wysokości obwodowego miało jurysdykcję pierwszej instancji, było wolne od wmieszania się władz kameralnych do spraw miejskich, miało wolny wybór burmistrza. W 1788 r. otrzymało już miasto magistrat. W 1794 r. ponowiło ono prośby o przywileje na jarmarki i w następnym roku otrzymało od Fran--ciszka II przywilej używalności lasów, propinacji, sprawowania

175 -

sądów pierwszej instancji, wolny wybór burmistrza i rady, a zamiast użytkowania z lasu, objetnicę wydzielenia z lasów kameralnych terenu do własnej administracji miasta, cztery jarmarki i herb z orłami dwoma austrjackimi po obu brzegach rzeki Stryja umieszczonego z nadpisem: Sigillum liberae ac regiae civitatis Stryi.

Herb ten, widocznie na skutek starań miasta, nie utrzymał się. Nawet dyplom z owem nadaniem herbu przez Franciszka II nie dochował się w archiwum miasta. Natomiast, jak już wiemy, dochował się dyplom z nadaniem herbu miastu przez cesarza Ferdynanda I z daty Wiedeń, 12. listopada 1844 roku, a w rok później wydany z kancelarji cesarskiej miastu. Na tarczy przedzielonej w długość na dwie połowy, w jednej czerwoną, w drugiej niebieską farbą malowanej, widzimy w białej szacie spadzistej z pelerynką w czarnym kapeluszu na głowie z laską w prawej ręce, z różańcem w lewej, pustelnika, na zielonym skrawku ziemi kroczącego. Nad tarczą spoczywa złota korona, boki tarczy i dół ozdobione są złotą arabeską x). Cesarz podnosi miasto do godności królewskiego ²), widocznie uważając, że na skutek przejścia miasta w ręce prywatne straciło ono charakter królewskiego. Herb z przedstawieniem pielgrzyma, widocznie na skutek przedłożenia starych pieczęci miejskich, z wyobrażeniem osoby podróżującej z laską w ręku, nadany, i bardziej z tradycją miasta był zgodny, aniżeli ów cesarza Franciszka II, jednakże nie posiadamy śladów używania ani pierwszego, ani też drugiego herbu. Możnaby jednak i w tym drugim herbie pewne odstąpienie od tradycji wytknąć. Na najdawniejszych bowiem pieczęciach miasta, zwłaszcza tej z XYII wieku, (Ob. Nr. 3, Tablica I), widzimy wyobrażenie kupca raczej, aniżeli

!) Obacz Tablica I, Nr. 4. — !) W dyplomie czytamy: allergnädigst bewogen gefunden haben die im Königreiche Galizien gelegene Stadt Stryi, zu einer Königlichen Stadt zu erhoben. Wir ertheilen sonach der Königlichen Stadt Stryi alle eine Freiheiten und Gerechtsame welche die übrigen Königlichen Städte unserer Königreiche Galizien und Lodo-merien genieszen. Oryginaluy dyplom z pieczęcią Ferdynanda I i pod-pisem jego, własność miasta Stryja, znajduje się w depozycie w Archiwum y.iemskiem lwowskiem. Obacz Tablica I, Nr. 4. Oczywiście w czasach Jlzptej było miasto królewskiem.

pielgrzyma (Eremite), jak to z szat krótkich, bukłaków na plecach i u laski (na trzecim wzorze) i kotwicy obok położonej sądzić można.

W 1798 r. kamera odstąpiła miastu las Pina (Bina) nazwany, na drodze niedostępnej leżący, w zamian za prawo używalności z lasów miejskich. Później odstąpiono prócz Piny inny las, zwany Rozhurcze.

Dochody miasta były przez licytację in plus arendo wane, a składały się na nie przychody z miodu i wódki, od piwa, wagi, miary i woskobojni, z jarmarcznego i targowego, z łąk miejskich, cegielni i do niej należącej roli. Na 1789 r. preliminowano 19.000 zł. dochodu, atoli w następnym roku było tylko 12.439 zł. dochodu i 1.502 zł. nadwyżki w kasie. Różnica pochodzi prawdopodobnie z niepomieszczenia w tej drugiej sumie pozycji dochodowych, jak np. dochodów miejskich z dóbr ziemskich należących do miasta (Grabowiec, Duliby) taks sądowych, kapitałów i procentów od nich. Nadto miało miasto ośm młynów przynoszących dochodu razem 400 zł. Wydatki miasta równały się, albo też przewyższały dochody, a szły one na utrzymanie ziemskich dóbr, budynków, na żołd dla magistrackich urzędników, na kancelarję, portorja, kwaterunki, ubiór dla policji i wynosiły w 1797 r. 14.350 fł.

W latach porozbiorowych należało do miasta 12 gorzelni i dwa browary, a miasto w 1849 r. liczyło 650 domów, 6.000 mieszkańców, posiadało urząd cyrkularny, administrację dóbr skarbowych magistrat i tak zwaną szkołę normalną, w której udzielano elementarnej dla dzieci nauki. Okolica obfitowała w rudę żelazną tak zwaną murzynkę. Obwód zawierał w sobie dwa miasta i 304 wsi, a obfity był w ropę solną. Spory magistratu z gorzelnikami o prawo fabrykacji gorących trunków zakończono układami w latach 1821—30. Handel był już zupełnie w ręku Żydów, zasypujących namiestnictwo i starostwo sporami swymi, skierowanymi przeciwko miejskim władzom.

Z powodu bystrej górskiej rzeki, od której miasto wzięło nazwę, wznoszono w latach 1811—1835 ochronne wodne budowy, jak np. koło Koniuchowa w chwilach, kiedy niebezpieczeństwo wprost zagrażało drodze skolsko - stryj skiej i dobrom skarbowym Medynice. Takie ochronne budowy w Hurniach, Dulibach, Koniuchowie, wymagały planów, projektów, komisji,

spisywano stosy aktów, operatów dotyczących konieczności regulacji rzeki, a kończyły się wszystkie te prace t. zw. Korrektions - Bauten, które później usuwano, gdy Stryj zmienił łożysko, a to na skutek procesów z sąsiadami, ze Stańkowa, Bratkowic i t. d.

Rząd w drobnej części przyczynił się do nakładów na te kosztowne budowy i tak np. do budowy mostu na Stryju 1768 r. przyczynił się datkiem 1.908 zł.

Władze cesarskie pomieszczone były w budynku, ze złych cegieł zbudowanym, na zakupionym gruncie proboszczowskim ; toż w 1857 r. zawalił się ten budynek. Miasto oddało grunt pod budowę nowego starostwa obwodowego, gdyż w mieście niebyło ani jednego domu odpowiedniego do pomieszczenia władz.

Także i kasa miejska nie prosperowała w okresie rządów cesarskich. Na skutek nadużyć urzędników Henryka Malfaita i Tomasza Obrockiego nastąpiła likwidacja kasy miejskiej w 1844 r.'

Przed 1873 rokiem istniała w Stryju trzechklasowa komunalna niższa szkoła realna. Miasto przejęte szlachetnem dążeniem do krzewienia oświaty i nauk, nie szczędząc znacznych ofiar, ubiegało się u rządu o przeistoczenie na państwowe gimnazjum z obowiązkową nauką rysunków w czterech niższych klasach. W 1875/6 r. było już siedm klas, w następnym roku, gdy już było ośm klas, frekwencja wykazuje 148 uczniów. — Zmarł w tymże 1877 r. ks. Anatol Buczyński, profesor języka polskiego, gorliwy i kochający młodzież pracownik i postawiono mu wspaniały pomnik na cmentarzu. Biblioteka dla nauczycieli liczyła już 505 dzieł w 947 tomach, dla uczniów 326 dzieł; w gabinecie fizykalnem znajdowało się 118 przyrządów, w przyrodniczym 1.743 egzemplarzy i 28 modelów, w zbiorze botanicznym 154, a w mineralogicznym 1.068 egzemplarzy. Był już i gabinet chemiczny i laboratorjum, a także i przyrządy dla geometrji wykreślnej. Cztery stypendja wynosiły w tymże roku 570 koron.

W 1880 r. przeistoczono na skutek najwyższego postanowienia szkołę na państwowe gimnazjum i odtąd śledzić można stopniowo wzrost zakładu. Już w 1882 roku było w nim 204 uczni; gdy w 1884 r. otworzono Y klasę gimnazjalną, frekwencja urosła do 249 uczni, liczba stypendjów do ośmiu, zaś

12

Historja m. Stryja.

- 178 -

kwota stypendjalna 975 zł. Za dyrektury dr. Karola Petelenza w 1896 r. frekwencja wykazuje 390 uczniów, mających już kasę dla uczniów ubogich ; w 1899 r. zakład liczy 480, zaś w 1901 r. już 536 uczniów.

razem

W 1898 r. w setną rocznicę urodzin Adama Mickiewicza zawiązało się dla uczczenia wieszcza Towarzystwo bursy dla młodzieży polskiej i na gruncie darowanym przez gminę poczęto w 1901 r. budowę bursy, którą następnego już roku oddano do użytku, a poświęcenia dokonał arcypasterz djecezji ks. Józef Bilczewski. Frekwencja w 1904 r. wynosiła 694 uczniów, w 1907 roku już 920 uczniów, w 1910 roku spadła do 735 uczniów, w 1912 r. do 701 uczniów. Na zwiększenie frekwencji wpływają bursy jak: im. Adama Mickiewicza, która miała 48 uczniów, dochodu 17.044 kor., rozchodu 15.822 kor. Założona w 1908 r. bursa Andrzeja Potockiego miała 34 wychowańców bezpłatnych a 7 płatnych; ruska bursa założona w 1876 r. — w 1912 r. posiadała już własny gmach. Bursa Proświty z ofiarności publicznej i niewielkich opłat uczniów w 1913 r. liczyła 53 wychowanków, natomiast ruska bursa Św. Włodzimierza 35 wychowanków; bursa żydowska 19 uczniów gimnazjalnych. Dyrektorem od 1911 r. był Jan Tralka ; w czasie wojny frekwencja z liczby 571 w 1914 r. spadła jak w 1916 r. do liczby 328, a zakład ucierpiał przez inwazję i szkodę oceniano z górą 10.000 kor. Filią od 1911 r. kierował Jan Lebiedzki, od 1916 r. Jan Kuczera. Frekwencja w roku stworzenia filji wynosząca 471 spadła w 1917/18 r. do 290 uczni. Oba zakłady w roku szkolnym 1913/14 liczyły razem 30 oddziałów klasowych i 1.225 uczniów.

Podobnie jak szkoły, rozwinęła się w dobie samorządu i miejska Kasa Oszczędności. Założona w 1863 r. z kapitałem zakładowym 10.000 złr. w. a.

W 1886 r. w sobotę dnia 17. kwietnia, dotknęła miasto straszna klęska pożaru ¹). Z powodu przypadkowego ognia wybuchł pożar o godzinie 2, który przy silnym wietrze objął całe miasto. W pół godziny objął już rynek wielkimi składami przepełniony. Wszelki ratunek był niemożliwym. Spaliły się wszystkie sklepy, domy, szkoły, kościół odnowiony tOgoź roku,

9 itogosza artykuł w „Kraju“ z 1886 r. T. 1 Nr. 17.

synagoga i bożnice, mówiono o żywych ofiarach pożaru. Żywiołowy ogień szalał tak szybko, że ludzie uciekali ledwo z tem co na sobie mieli. Spaliło się domów 970 wartości 2,400.000 złr., w towarach stracono 2,000.000 złr., w klejnotach 600.000 złr. Pozostały: poczta, koszary, cerkiew i zbór ewangelicki. Z niebezpieczeństwem życia uratował ks. Humiń-ski, paroch, metrykalne księgi. Były rozrzewniające sceny poświęcenia. Chorą żonę dyrektora gimnazjum Misińskiego uratowali studenci, wynosząc ją na łóżku z płonącego domu. Poparzyło się wielu, jak między innymi dyrektor szkoły ludowej Hołubowicz.

Przez cały tydzień świąteczny wyglądał Stryj jak olbrzymie cmentarzysko, po którem gaszący zgliszcza pionierzy snuli się jak grabarze. Cesarz wysłał 10.000 złr. ratunku; minister wojny przysłał kilkadziesiąt namiotów, które rozbito na rynku. W całym kraju zarządzono składki. Był to rok pożaru w Galicji; spłonęły: Lisko, Bojaniec, Babice, Żołynia, Dobrowlany, .Krukienice, las w Skolem.

I oto skutek klęski. — Było jasnem, że pożar zniszczył wszystkie zabytki przeszłości jakie tylko w mieście się znajdowały.

Na tych luźnych notatkach proboszczów stryj skich i innych znawców miasta, kończymy historję jego. Należałoby ją doprowadzić do dzisiejszego dnia, o ile, że miasto, jak w ogóle nasz kraj kresowy i w czasach najnowszych doznał dużych przeobrażeń i podczas wojny wielkiej doświadczał zmiennych losu kolei. To pewna, że po dużym pożarze z 1886 r. miasto podniosło się w tak wydatnym sposobie, że nawet groźne wypadki wielkiej wojny nie zdołały podkopać jego wzrostu, owszem nie zaznaczyły całkowitej ruiny, do jakiej losy wojny doprowadziły inne miejscowości i powiaty kresowe. Ile na tę wytrzymałość miasta wpłynęły nowsze zakłady przemysłowe, handlowe, komunikacyjne, jak wreszcie edukacyjne — nie pora tutaj podnosić, lub opisywać je i wyliczać. Z nieszczęść jednak nie zawinionych wydobywa się miasto dzięki dobrym zamiarom i pomocy rządu, energii rządzących, popieranych przez zacnych współobywateli, pamiętnych dobrej tradycji miasta, które i w najtrudniejszych okazjach i zgodę obywateli i poświęcenie i wierność swą Rzptej świadczoną dowodnie okazywało. Ale są to czasy

— 180 —

nowe i najnowsze. Wiele osobistości i dzisiaj żyjących i działających brało udział w tych przygodach najrozmaitszych kresowego grodu, kończących się nieraz klęską, zawsze jednak dowodzących, że pamiętne swej przeszłości, nawet za cenę należącego się mu tytułu królewskiego, nie przyjęło zmiany starożytnego swego herbu, zmiany, któraby mu narzucała piętno nie rodzimej państwowości i zniweczyła wszelkie węzły tradycji, łączącej miasto z jego przeszłością.

Miasto, które szczyciło się wizerunkiem kupca z zachodu na tarczy swej — nie chciało się pozbyć godła łączącego je z cywilizacją zachodnią i świetnej tradycji o działalności, wymierzonej na usuwanie cech znamiennych półdzikiej wschodniej cywilizacji z wschodu i południa tutaj nalatujących.

XII.

ROZWÓJ MIASTA. - STATYSTYKA.

Skoro na historję miasta najnowszą jest jeszcze zawcześnie, materjał na skutek wojny wielkiej jest trudny do wydostania, a jednakże takie instytucje, jak bursy dla młodzieży imienia Adama Mickiewicza, lub włościańska im. Andrzeja Potockiego, jak seminarjum nauczycielskie, Sokół, Szkoły średnie męskie i żeńskie, Kolonie wakacyjne i t. p., dalej Gazownia, Kasa Zaliczkowa, Liga pomocy przemysłowej i mnóstwo Zakładów pomiędzy innymi Sióstr Nazaretanek — domagają się źródłowego omówienia, odkładamy tę pracę do dogodniejszej sposobności. Aby zaś bodaj same fakta ująć w liczby, z których czytelnik wysnuje snadnie obraz wzrostu miasta, podajemy niżej reterat sekretarza magistratu m. Stryja p. Wilhelma Somerfelda. Poznamy zeń głównie rozwój miasta pod względem budowlanym, sanitarnym, dobroczynnym, oświatowym, społecznym i komunikacyjnym tudzież handlu i przemysłu. Poznamy też poczet burmistrzów nowszych czasów.

Jako dowód rozwoju miasta od 1874 roku posłuży podana przez p. W. Somerfelda tabela porównawcza ważniejszych wydatków dokonanych przez gminę miasta Stryja tak na utrzymanie zarządu miasta, jak i na oświatę. Cyfry te najlepiej ilustrują wzrost miasta kresowego, a pamiętnego swej przeszłości.

Rozwój miasta Stryja

w czasie od roku 1874 do 1924 roku.

Referat Wilhelma Somerfelöa, sekretarza Magistratu miasta Stryja.

A. Rozwój ludności.

W 1880 r. : Stryj liczył 12.625 mieszkańców, w tem Polaków 8.081, domów było 1.184.

W 1890 r. : Mieszkańców było 16.714, domów 1.400.

W 1900 r. : Mieszkańców było 28.205, domów 1.500.

W 1910 r. : Mieszkańców 30.942, w tem wojskowych było 1.225. W stosunku do 1900 r. przyrost 33°/₀, w tem używających języka polskiego 22.928.

W 1921 r. : Ludność konskrybowana liczyła 27.892 mieszkańców (chociaż faktycznie było przeszło 30.000). Ludność rusińska uchylała się od konskrypcji. Domów było 2.500.

B. Obszar miasta.

Miasto Stryj liczy obszaru 3.092 ha., 71 ar. 39 m². Miasto stoi w przededniu przyłączenia doń części gmin wiejskich: a) Duliby z obszarem 312 ha., 83 ar., 72 m², b) Grabowiec stryjski z obszarem 131 ha., 34 ar., 81 ra², tak, że miasto będzie liczyć 3.536 ha. 89 ar. 92 m², czyli więcej aniżeli dotychczas o 444 ha. 18 ar. 53 ra².

C. Rozwój miasta pod względem budowlanym.

mu-

Po wielkim pożarze w 1886 r. miasto się odbudowało. W miejsce niskich, zapadłych domków, powstały piękne rowane domy piątrowe oraz piękne wille. O ile chodzi o samą gminę m. Stryja, jako osobę prawną, wykonała ona własnym kosztem następujące budowle mające znaczenie społeczne, gospodarcze i kulturalne:

W 1885 r. wybudowano pierwszy gmach gimnazjalny kosztem 75.000 złr. wal. austr.

W 1888 r. po pożarze, wybudowano nowy gmach gimnazjalny oraz salę gimnastyczną kosztem 220.000 złr. wal. austr. Wykupiono grunta pod regulację miasta kosztem 100.000 złr. wal. austr.

- 183 —

W 1890 г.: 1. wybudowano szkołę piątrową im. Kochanowskiego kosztem 84.601 złr. 55 ct. w. a.,

2. dano nowe urządzenie wewnętrzne kościoła parafialnego kosztem 1.864 złr. 20 ct.,

3. zaczęto budować koszary obrony krajowej wydatkiem

21.800 złr.

W 1892/3 r. : wybudowano nową rzeźnię odpowiadającą wymogom techniki, oraz chłodnię miejską kosztem 240.000 koron.

W 1898 r. : 1. wystawiono gmach dwupiątrowy Sądu Okręgowego, który mieści w sobie także Sąd powiatowy i Prokuraturę, na co gmina darowała swój grunt i dodała ze swych funduszów kwotę 40.000 koron.

2. Na dalszą budowę koszar obrony krajowej wydano 23.157 koron 32 hal.

W 1904 r. : 1. wybudowano szkołę powszechną na przedmieściu Zapłatyn kosztem 111.809 koron 70 hal.

1.    Wykupiono grunt pod regulację miasta kosztem 20.979 koron 60 hal.

W 1906/7 r. : wybudowano Zakład gazowy kosztem 400.000 koron, który dał oświetlenie publiczne o 410 lampach ulicznych. Do tego czasu świeciło się w mieście 50 lamp naftowych.

W 1910 r. : 1. rozszerzono gazownię kosztem 60.000 kor.,

2.    wybudowano nowe koszary dla obrony krajowej kosztem 220.013 koron 57 hal.,

3.    wykupiono grunta pod regulację kosztem 19.728 K. 17 h.,

4.    zaczęto wiercić studnie próbne celem urządzenia w mieście wodociągów. Na ten cel wydano kwotę 50.000 koron,

5.    na urządzenie wewnętrze kościoła farnego wydano 14.700 koron,

6.    wystawiono bazar targowy kosztem 30.000 koron.

W 1913/14 r. : wystawiono nowe koszary dla kawalerji, składające się z 34 budynków na obszarze 60 morgów kosztem 2 milionów koron.

W 1918 r. : wystawiono nowe

budynki na folwarkach miejskich w Dulibach i Grabowcu kosztem 21.965 kor. 83 hal.

W 1922 r. : zakupiono grunt pod cmentarz wojskowy, za co zapłacono kwotę 500 miljonów marek polskich.

— 184 —

ЛУ1924 г. : 1. wystawiono kancelarję targową, za 16.000 zł. p.,

2.    urządzono wagę targową kosztem 6.000 zł. p.,

3.    zakupiono walec do walcowania dróg i ulic w mieście kosztem 40.000 zł. p.

Na 1925 r. są preliminowane następujące ważne inwestycje: Budowa nowego ratusza, 3 nowych szkół powszechnych, przebudowa starego ratusza, sporządzenie planu regulacyjnego miasta, planu na wodociągi i kanalizację, dobudowa skrzydła do bazaru miejskiego, zakupno gruntu na rozszerzenie cmentarza, dokończenie prac około urządzenia chodników, odpowiadających wymogom i stosunkom wielkiego miasta.

Przytem nadmienia się także fakt, że w ciągu ostatnich 30 lat urządzono wszędzie chodniki, które swoim wyglądem dają obraz miasta europejskiego, postępu i cywilizacji.

D. Rozwój miasta pod względem sanitarnym.

Przed 1848 rokiem istniał w Stryju Zakład dla chorych ubogich, utrzymywany po części z dobrowolnych datków, a po części kosztem rządu pod zarządem b. c. k. władzy powiatowej, a funkcję lekarza pełnił miejscowy lekarz powiatowy.

W 1848 r. Zakład ten zamieniony został na szpital cywilny i zarząd nad tym sprawowała b. c. k. władza powiatowa, funkcje zaś lekarza spełniał lekarz powiatowy.

W 1858 r. szpital ten zamieniony został na szpital powszechny, a zarząd tegoż poruczono gminie miasta Stryja, jednak bez żadnych z jej strony obowiązków.

W 1859 r. poruczono lekarzowi miejskiemu funkcje lekarza szpitalnego za osobnem z tego funduszu płatnem wynagrodzeniem. Ten stan trwał do 1876 r. Dopiero w 1877 roku z funduszów kraju i gminy, na gruncie gminnym w obszarze 3 morgów 38 sążni kwadratowych darowanym, wybudowano gmach szpitalny oraz budynek administracyjny i uboczne akce-sorja i zamieniono ten szpital na szpital powszechny. Szpital ten ma być powiększony siłą dalszego gruntu darowanego przez gminę m. Stryja. Taksamo ma powstać na gruncie szpitalnym oddział specjalny dla zakaźnie chorych, dla którego to celu gmina zamierza przeznaczyć znaczniejszą sumę.

- 185 —

Oprócz tego istnieje w Stryju szpital wojskowy i szpital żydowski, utrzymywany datkami dobrowolnymi oraz subsy-djami izraelickiej gminy wyznaniowej.

E. Rozwój miasta pod względem dobroczynnym.

W Stryju istnieją następujące Zakłady dobroczynne i domy

przytułku :

1. Dom dla ubogich starców przynależnych do miasta Stryja, utrzymywany wyłącznie kosztem miasta. Utrzymuje on stale kilkunastu prebendarjuszy.

2.    Polskie Towarzystwo Szkoły Ludowej utrzymuje Bursę imienia Adama Mickiewicza we własnym gmachu, w którym umieszczoną jest uboższa dziatwa szkolna.

3.    Bursa rzemieślnicza, utrzymywana datkami dobrowolnymi i subsydjami miasta, prosperuje dobrze i jest umieszczoną w gmachu, wybudowanym przez Wydział powiatowy w 1908 r. jako „Przytulisko powiatowe“ w rocznicę 60-letniego panowania cesarza Franciszka Józefa I. Do budowy tego gmachu gmina miasta Stryja przyczyniła się datkiem w kwocie 10.000 koron, a oprócz tego zobowiązała się zasilać fundusz ten datkiem rocznym w kwocie 1.000 koron.

4.    Dzięki ofiarności ludności żydowskiej, powstał w Stryju w latach 1908— 1910 okazały gmach Bursy żydowskiej. Od wybuchu wojny Bursa ta jest nieczynna; w gmachu tym urządzono Zakład dla żydowskich sierót wojennych.

5.    Obok nowowybudowanego w latach 1910/12 kościoła św. Józefa, dzięki ofiarności pracowników kolejowych oraz miejscowej ludności, wybudowano Zakład sierót św. Józefa, stojący pod zarządem Sióstr Serafitek. Dzięki wytężającej pracy kierowniczek, oraz dobroczynności gminy i ludności miejscowej, Zakład ten prosperuje dobrze.

6.    W Stryju istnieją 3 Ochronki dla dzieci, a to odrębne dla dzieci polskich, ruskich i żydowskich.

7.    Staraniem Pań Polskich, założono w Stryju filję Towarzystwa Wincentego â Paulo, którego celem jest wspieranie najuboższych wśród biednych, bo wstydzących się żebrać.

8.    Istnieje w Stryju Towarzystwo „Prządek Marji“, założone w 1900 r. Towarzystwo to utrzymuje biedne dzieci polskie,

186 —

wpajając w nie zasady prawd wiary i miłości Boga i Ojczyzny, taksamo odbywają się tn kursy robót ręcznych.

9. Bursa ruska założona została przez Towarzystwo prywatne w 1876 r., od 1896 r. prowadzi internat dla uczniów narodowości ruskiej w zbudowanym przez siebie okazałym gmachu.

F. Rozwój miasta pod względem oświatowym,

a) Szkolnictwo powszechne.

Jak świadczy podręcznik statystyczny b. Wydziału Krajowego — gęstość szkół powszechnych w obwodzie stryj-skim daje obszar następujący,

W 1889 roku wynosiła liczba dzieci obowiązanych do uczęszczania do szkoły 10.538, na to uczęszczało do szkoły rzeczywiście 5.881 do szkół publicznych, 440 do szkół prywatnych, do szkół przemysłowych 57, w domu uczyło się 69, razem więc 6.447 dzieci, czyli 61T5°/₀, z powodu ułomności 24 dzieci, czyli 0*22°/₀, wogóle do szkół nie uczęszczało 4.067 dzieci czyli 38.59 °/₀. Ogółem było w obwodzie stryj skim 71 szkół, z czego wypadała jedna szkoła na 27*16 kim. i 1.135 mieszkańców.

Skoro więc miasto Stryj w owym czasie liczyło okrągło 16.000 mieszkańców, powinno było wówczas posiadać 14 szkół powszechnych. A jednak, jak wspomina „Słownik Geograficzny“ Chlebowskiego, Tom XI, Warszawa 1890 r. na stronicy 431, w Stryju wówczas istniały dwie czteroklasowe szkoły, a to męska i żeńska i etatowa jednoklasowa szkoła na przedmieściu Łany.

Stan dzisiejszy szkolnictwa powszechnego wedle stanu z dnia 1. grudnia 1924 roku przedstawia się w Stryju następuj ąco :

Według

narodowości

“B^SAlOpAZ

320

172

115

105

233

141

125

B^sjod

Liczba dzieci Według wyznania

•AVOZSQzfora

•^.в^-о^оэдЯ

•^в>[ "ra^zj

!}kZ0M.0TZp

Mpodopp

TU9I0â0

впрСоврэо^

167    95    320    167    95

172 : 132

304 I 132

261 j 9 1 115    261 !    9

58    83    105    58    83

405    88    84    233    88    84

300    56    104    141    56 ; 104

442    318    4    125    313 j 4

2 I 69

582

582

304

385

246

89    32    2    69

385

246

405

300

442

71

Szkoła

•взриэ?

rH

rH

т-Ч

rH

BÎ[S9tn

Stopień

organiza-

cyjny

7 - klasowa

7 - klasowa

7 - klasowa

4 - klasowa

7 - klasowa

4-kl. w reorg. na 7 - klasow.

7 - klasowa

2 - klasowa

Nazwa szkoły

Im. Mickiewicza

Im. Król. Jadwigi

Im. Kochanowskiego

Im. Sobieskiego

Im. Św. Kingi

Im. Św. Elżbiety

Im. Słowackiego

Zapłatyn

Im. Św. Mikołaja

Ponadto znajduje się dziś w planie miasta wybudowanie nowych trzech szkół powszechnych wedle najnowszych wymogów techniki. Sprawa ta jest w pełnym toku.

Tu również należy zaznaczyć, że właściwie dziś należy do rzadkości, by młodzież uczęszczała do wyższych klas szkół powszechnych, albowiem po ukończeniu 4-tej klasy szkoły powszechnej, młodzież bez względu na płeć, przenosi się do szkół średnich, a zatem frekwencja w wyższych klasach szkół powszechnych jest stosunkowo niska w porównaniu do dziesięcioleci poprzednich i do właściwego wzrostu szkolnictwa powszechnego w naszem mieście.

b) Szkolnictwo średnie.

Do 1881 r. istniała w Stryju szkoła realna, do której młodzież niebardzo się garnęła. Z tymże więc rokiem zaczęto przeistaczać tę szkołę na zakład gimnazjalny. Cel zupełny został osiągnięty w 1888 r.

Jak świadczy „Podręcznik statystyczny b. Wydziału Krajowego“ (dr. Piłat), frekwencja owego gimnazjum, jedynego zakładu średniego w mieście w owym czasie, przedstawiała się następująco: W 1884 r. 206 uczniów, w 1885 r. 233 uczniów, w 1886 r. 265 uczniów, w 1887 r. 307 uczniów, w 1888 r. 323 uczniów, zaś w 1889/90 r. było : a) w klasach niższych 234 uczniów, b) w klasach wyższych 141 uczniów, czyli ogółem 375 uczniów.

W Stryju specjalnie rozwinęło się szkolnictwo średnie w bardzo szybkim tempie. Rozwój ten jest do zawdzięczenia kulturalnemu pojęciu odnośnych czynników w naszem mieście, oraz przychylnemu stanowisku każdoczesnej reprezentacji gminy m. Stryja, która z wysiłkiem pracuje, ażeby miasto podnieść pod względem oświatowym i kulturalnym.

Najlepszym obrazem stosunków pod tym względem panujących w Stryju jest poniżej skreślona tabelka istniejących tu szkół średnich oraz frekwencji w nich w latach 1919, 1920 i 1921 są to bowiem daty, któremi Magistrat chwilowo rozporządza :

шэг'В'д;

1921

•osf9imi3z

Frekwencja w roku:

1920

1919

Zakład utrzymywany przez

’osCoiui

mez'B'g;

•овГешпзг

' os fenu

iuoz'B'Jj

•osCgiui'bz

osfoira

^щ-Ąsuj

оацвиел;

Nazwa

Zakładu naukowego

708    496    219 I 715

316    192    61 i 253

294    296    19    315

156    128    29    157

со со

СО СО

со

оо ю

00 00 00 см

СО

00 00 00 ю

см

125

73

22

23

СО 00

476 i 583

392    184

Pierwsze państwowe gimnazjum

219 i! 243

272

346

133

140

82

68

250

308

172    47

322    24

121    19

io со

СО CM

со О

ГС

Drugie państwowe gimnazjum

Pryw. gimn. żeńskie z prawem publiczności

Prywatne Seminarjum żeńskie z prawem publ.

Zakład wychowawczy SS. Nazaretanek

a)    Zakład wych. wyższy

b)    Zakład wych. niższy

Niezależnie od tego zestawienia, istnieje w Stryju państwowe gimnazjum dla ludności rusińskiej.

Oprócz tego istnieje w Stryju publiczna szkoła przemysłowa dokształcająca, w której frekwencja jest bardzo ożywiona. Utrzymywaną ona jest z funduszów miejskich i państwowych.

na

Dla przykładu służyć mogą cyfry rachunkowe wydatków utrzymanie tej szkoły poniesionych w latach : w 1918 r. 5.102 koron 2 hal., w 1922 r. 1,481.630 Mkp. 50 fen., w 1928 r 393,679.249 Mkp. 42 fen., w 1924 r. 13.957 zł. 58 gr.

Już w 1925 r. wydatki te się wzmagają, a w 1926 r. są przewidziane jeszcze większe wydatki na utrzymanie tej szkoły.

Pozatem istnieją w Stryju dwie prywatne szkoły handlowe, w których frekwencja jest dość ożywiona, co jest niezbitym dowodem, że ludność nasza ma zrozumienie dla nauk z dziedziny handlu i przemysłu.

G. Rozwój miasta pod względem społecznym.

1.    "W 1900 roku pracownicy kolei państwowej, Polacy, własnymi funduszami wystawili gmach Czytelni kolejowej, w której odbywają się odczyty oraz wykłady uniwersyteckie. Gmach ten jest ostoją ducha polskiego, będąc ogniskiem oświa-towem pracowników kolejowych polskich w Stryju.

2.    W 1904 roku wystawiono funduszami polskiego społeczeństwa w Stryju okazały gmach Towarzystwa gimnastycznego „Sokół“, który zgromadza Polaków w sprawach społecznej i narodowej pracy, a z mównicy „Sokoła“ wygłaszane bywają dla społeczeństwa polskiego okolicznościowe mowy w sprawach społecznych i narodowych.

3.    W 1908 roku polscy rzemieślnicy i rękodzielnicy wystawili okazały gmach pod nazwą „Gwiazda“. W gmachu tym obradują polscy rzemieślnicy i tam postanawiają o wszyst-kiem, co polskiego rzemieślnika lub rękodzielnika obchodzić powinno. Tu też odbywają się odczyty narodowej i społecznej treści.

4. Od 1892 roku istnieje w Stryju Towarzystwo Szkoły Ludowej, mające na celu uświadomienie narodowe mas ludowych i wyrugowanie przez to analfabetyzmu. Od 1900 roku prowadzi wypożyczalnię książek im. Juliusza Słowackiego, w której ruch jest bardzo ożywiony.

5.    W 1910 roku założono w Stryju Polską Organizację Narodową dla obrony polskich interesów w mieście i powiecie. Działalność jej wydaje dobre wyniki, gdyż zabiera ona głos w sprawach politycznych i narodowych.

6.    Ruskie Towarzystwo „Proświta“ wystawiło w 1902 r. okazały budynek pod nazwą „Narodny Dom“, w którym umieszczone są Towarzystwa oświatowe ruskie.

7.    W Stryju istnieje Kongregacja kupiecka, osobna dla kupców chrześcijańskich, a osobna dla kupców żydowskich.

8.    Istnieje tu Związek kupców żydowskich, zwany „Ose Tow“, który ma za zadanie wspieranie dążności zawodowych oraz podupadłych członków.

H. Rozwój miasta pod względem komunikacyjnym.

Do 1872 roku miasto Stryj nie miało żadnego połączenia kolejowego. Dopiero w 1872 roku zaczęto budować sieć kolejową, którą wykończono w 1973 r., częścią zaś w 1875 r.

a) Kolej państwowa.

szlak

1.    Przestrzeń Lwów-Stryj — długość 73.483 kim. ten otwarto 1. stycznia 1873 r.

2.    Przestrzeń Stryj - Stanisławów — długość 107.539 km. szlak ten otwarto 1. stycznia 1875.

b) Kolej Dniestrzariska.

Chyrów - Stryj — przestrzeń o długości 100.464 km., szlak ten otwarto 31. grudnia 1872 r.

c) Galicyjska kolej transwersalna.

Stryj-Beskid — przestrzeń o długości 79.200 km.

3.    Kolej Stryj - Chodorów.

Kolej ta wychodzi od wschodniej stacji Stryja, bieży na długość 2 kim. równolegle z koleją Stryj-Lwów, w którem to miejscu zwraca się na południe ku rzece Stryj, na której wybudowano most silny. Po przejściu rzeki Stryj, zatacza kolej łuk w kierunku wschodnim, przy końcu którego leży przystanek osobowy Wierczany. Stąd dąży trasa w prostej linji do

192 -

stacji Chodowic, leżącej przy 11 kim. licząc od Stryja. Stacja Chodowice posiada ważne znaczenie dla całej okolicy, leżącej między rzekami Stryjem i Swicą, na której to przestrzeni znajdują się znaczne obszary lasów. Nie zmieniając prawie prostego kierunku, kolej biegnie dalej po wyżynie między rzeką; Stryjem a potokiem Żerawą do następnej stacji Hnizdyczów-Kochawina.

Od stacji Kochawina przyjmuje kolej kierunek południowo wschodni, bieży na wyżynie między Stryjem a Dniestrem, skąd roztacza się piękny widok na równinę i zniża się da końca 29 kim. do doliny Dniestru, gdzie położona jest stacja miasta Zydaczowa.

Po przejściu Dniestru wznosi się poziom kolei łagodnie między Dniestrem a potokiem Ługiem, przecina lasy Chodorowskie i łączy się z koleją czerniowiecką w gminie Dobro-wlany, skąd równolegle z tą ostatnią biegnie aż do stacji Chodorowa.

I. Rozwój miasta pod względem handlu i przemysłu.

Przed 50 laty miasto Stryj było miastem rękodzielniczem. W ostatniem piędziesięcioleciu powstały tu 4 duże tartaki,, które skoncentrowały tu cały handel drzewny na Podkarpaciu. Tu istnieją młyny parowe, benzynowe i wodne. W Stryju są dwie większe, a jedna mniejsza odlewarnia żelaza, fabryka narzędzi wiertniczych dla potrzeb Zagłębia naftowego, dwie fabryki do wyrobu wędlin.

Stryj jest siedzibą wielkich warstatów kolejowych, które zatrudniają do tysiąca ludzi. Ponadto posiada Stryj kilkaset uprawnionych kupców różnej branży, taksamo koncesjonowanych rzemieślników i rękodzielników.

Stryj jest siedzibą 5 aptek oraz 8 drogerji.

Z instytucyj finansowych mieście istniejących, można wspomnieć o Kasie Oszczędności miasta Stryja, która założoną została w 1867 roku i dobrze prosperuje. Taksamo istnieje tu, założona przed wojną Polska Kasa Mieszczańska, która kredytem pożyczkowym zasila sfery mieszczańskie i rzemieślnicze.

193 —

Poczet burmistrzów i Komisarzy rządowych w czasie piędziesięciolecia :

1. W czasie rządów austrjackich :

1.    Bronisław Wajdowski, aptekarz, burmistrz.

2.    Michel, starosta, Komisarz rządowy.

3.    Dr. Kazimierz Karchezy, adwokat, burmistrz.

4.    Artur Malewski, notarjusz, burmistrz.

5.    Dr. Filip Fruchtman, adwokat, burmistrz.

6.    Zygmunt Zatwarnicki, poseł na Sejm, burmistrz.

7.    Ludwik G-öttinger, emerytowany major, burmistrz.

8.    Rettin ger, starosta, Komisarz rządowy.

9.    Aleksander Stójałowski, emerytowany major, burmistrz.

10.    Dr. Juliusz Falk, adwokat, burmistrz.

11.    Dr. Kazimierz Wysoczański, starosta, Komisarz rządowy.

12.    Inż. Zygmunt Machniewicz, Komisarz rządowy.

2. W czasie rządów ukraińskich.

13. Dr. Hieronim Kalitowski, adwokat, Komisarz rządowy.

3. W czasie rządów polskich.

14.    Ks. Henryk Kaczorowski, Komisarz rządowy.

15.    Dr. Edmund Kaleta, adwokat, Komisarz rządowy.

16.    Inż. Zygmunt Machniewicz, Komisarz rządowy.

17.    Franciszek Kasprowicz, kupiec, Komisarz rządowy.

13

Historja m. Stryja.

DODATKI

Nr. 1.

W Samborze, 21. października 1431 г.

Arch. m. Stryja obacz poniżej Nr. 4.

Władysław Jagiełło nadaje Stryjowi prawo magdeburskiex).

se

In nomine Domini Amen. Ad perpetuam rei memoriam. Cum inter humanae naturae commoda nihil dignius memoria habeantur, opportunum existit, ut actus hominum literarum api-cibus et testium annotatione perhennantur. Proinde nos Wla-dislaus dei gratia rex Poloniae пес non terrarum Craconie San-domiriae, Siradiae, Lanciciae, Lithuaniae princeps supremus, Pomeraniae Russiaeque dominus et haeres significamus tenore praesentium quibus expedit universis praesentibus et futuris praesentium notitiam habituris. Quomodo volentes commoda regni nostri vasta et desert.a hominum multitudine abundare, ut inde virtus regalis providentiae nostrae commonaetur et status regni nostri conditione sublevetur meliori, de industria legalitate et providentia strenui Zaklika alias Tharlo de Scze-karzowicze militis nostri sincere dilecti plurimum confidentes eiusdem seruiciorum ob respectum, quibus nostrae placere meruit maiestati et in futurum aucto fidelitatis studio praestantius poterit complacere, cinitatem sen oppidum dictum Stryg super flumine Stryg nuncupato in districtu Drohobicensi de currenti in terra nostra Russiae iure theutonico maidemburgensi de novo locandi et situandi hominesque cuiuscunque conditionis aut status fuerint ad eandem convocandi plenam praesentibus con-cedimus facultatem, ut suffulti nostris munificenciis uberima

*) W Metr. Kor. dokument ten znany jest z potwierdzenia traft-sumptu z 29. stycznia 1663 r. Summar. M. Y Nr. 2772. Potwierdził król Zygmunt August na prośbę Stryjan, popartą przez ich starostę Jana Krzysztofa Tarnowskiego.

senfciant récépissé incrementa. Cupientes hominibus civitatem praedictam inhabitare volentibus conditionem facere meliorem ■et incolas ipsius ad nostra obsequia reddere continuo prompteres, ipsis per circuitum civitatis praedictae unum miliare in parte superiori et aliud in inferiori fluvii praedicti Stryg et in utraque parte dicti fluminis per spatium unius miliaris pro agriculturis damus et conferimus praesentibus mediantibus. Item piscaturam in dieto fiumine Stryg per spatium iam ex-pressum ipsis conferimus habendam. Item robora pro aedificiis ipsorum in silvis tarn propinquis quam remotis excidendi ducendi et per fluvium praedictum Stryg sine omni molestia et aresto seu solutione aliqua mittendi et infrafluendi plenam conferimus potestatem. Item prata iuxta dispositionem advocati ipsorum habebunt et ortos similiter extruent. Item cameras pan-nicidarum rasorum iuxta morem aliarum civitatum nostrarum ipsis conferimus erigendas. Item schrothbark prout aliae civi-tates nostrae habere consueverunt ipsis assignamus. Item cela-rium su b pretorio ad propinandum potationes quascunque ipsis habere concedimus, hoc adiecto eciam, ut nullus in spatio dictae civitatis assignato praeterquam in civitate artem mechanicam praesumat exercere aut tabernas locare, quod tenutario loci committimus corrigendum. Item praedictis incolis decem annos libertatis immediate a data praesentium sese sequentes damus concedimus et tenore praesentium assignamus, post quorum elapsum praedicti cives seu incolae in praedicta civitate corn-morantes nobis de censibus et aliis proventibus prout ceterae civitates nostrae in terra Russiae obligantur solvere et respon-dere tenebuntur. Forum septimanale sabbato quolibet institui-mus habendum, annuale vero bis in anno decernentes celebrari, primum dominico proximo post Corporis Christi per totam hebdomadam, aliud vero super festum sancti Bartholomei similiter statuimus singulis annis celebrandum. Item mensuris et librarum ponderibus ipsis incolis uti et gaudere concedimus prout Leopolis et aliae nostrae civitates in terra Russiae po-tiuntur et fruuntur. Item wilkierz eisdem incolis more et consve-tudine aliarum urbium conferimus observandum, iuribus tarnen nostris semper salvis. Harum quibus sigillum nostrum maiestatis est appensum testimonio literarum. Actum in Sambor dominico die proximo post festum sancti Lucae evangelistae anno Domini

con-

millesimo quadringentesimo tricesimo primo. Praesentibus stre-nuis et nobilibus Johanne de Krethkow Castellano, Andrea de Lubien succamerario Dobrzinensi, Johanne Męzik de Dam-browa subpincerna regali, Derslao Wlostowski capitaneo ca-menccensi, Dobeslao de Sprowa succamerario, Powala de Troia-now dapifero terrae Russiae et aliis quampluribus fiidedignis. Datum per manus reverendi in Christo patris domini Joannis episcopi Wladislauiensis cancellarii et venerabilis Wladislai de Oporow decretorum doctoris praepositi Lanciciensis vice-cancellarii regni Poloniae sincere nobis dilectorum. Ad relation em magnifici Johannis Thashka de Koniecpole consiliarii et secretarii domini regis.

Nr. 2.

We Lwowie, 3. kwietnia 1460 г.

Arch. m. Stryja. Oryginał na cip suty perg. pieczęci brak.

Kazimierz Jagiellończyk nadaje Stryjowi prawo magdeburskie.

In nomine Domini Amen. Ad perpetuam rei memoriam.. Ne error oblivionis gestis sub tempore versantibus pariat de-trimenta, alta regum et principum consilia decreverunt ea lite-rarum apicibus et testium annotatione perhennare. Nos Kazi-mirus Dei gratia rex Poloniae nec non terrarum Cracouie San-domirie Siradie Lancitie Cuiavie Pomeranie, magnus dux Lithuanie Russie Prussieque dominus et haeres significamus te-nore praesentium quibus expedit universis presentibus et fu-turis presentium notitiam habituris. Quomodo cupientes civitatis nostre et oppidi conditionemque dicti Stry facere meliorem, ut tanto licencius nostri felicis regiminis uberiora possit su-scipere incrementa, ipsam civitatem Stry in terra et districtu praemisliensi sitam, prout in suis metis et limitibus est di-stincta et limitata, de iure polonico ruthenico et quovis alio in ius theutonicum quod maideburgense dicitur transferimus per-petuo duraturum, removentes ibidem omnia iura polonicalia, ruthenica et quevis alia, modos et consvetudines universes, que ipsum ius theutonicum plerumque perturbare consveverunt. Absolvimus insuper eximimus et perpetuo liberamus omnes et singulos homines et incolas dictae civitatis Stry ab omni iurisdi-tione et potestate omnium regni nostri palatinorum, castellanorum,.

197

capitaneorum, iudicum, succamerariorum, subiudicnm caete-rorumque officialium et ministerialium eorundem, ut coram ipsis ant quolibet ipsornm pro causis magnis sive parvis, puta furti, homicidii, incendii, membrorum mutilatione sive quibusvis aliis enormibus excessibns minnime respondebunt nec aliquas penas solvere tenebuntur, sed cives et incolae dictae civitatis Stry coram suo advocato, advocatns vero coram nobis aut iudice nostro generali, dum tarnen per nostram literam nostro sigillo sigillatam evocatus fuerit vel citatus et hoc, si in red-denda iustitia negligens fuerit vel remissus, tunc non aliter quam suo iure theutonico praedicto maideburgensi respondere sint astricti. In causis vero criminalibus, superius expressatis advocatus civitatis predicte iudicandi sententiandi, puniendi, plectendi et condemnandi plenam habebit, facultatem èt omni-modam potestatem, prout hoc ipsum ius theutonicum in omnibus suis punctis conditionibus et articulis postulat et requirit. Harum quibus sigillum nostrum praesentibus est subappensum te-stimonio literarum. Actum in Leopoli feria quinta post dominicain Judica anno Domini millesimo quadringëntesimo sexage-simo. Presentibus ibidem reverendissimo reverendoque in Christo patribus dominis Gregorio archiepiscops leopoliensi, Nicolao episcopo camenecensi nec non magnificis et generosis Stanislao de Ostrorog calissiensi, Andrea Odrowansz de Sprowa leopoliensi, Hriczkone de Pomorzany Podoliae palatinis, Petro de Schamothuly poznaniensi, Nicolao de Zakrzow visliciensi, Joanne de Kychnynycze haliciensi, Michaele Muzilo camenecensi castel-lanis, Nicolao Gologorski succamerario leopoliensi, Petro Dunin de Prawkowicze marsalco curie et aliis quam pluribus ad pre-missa fidedignis. Datum per manus venerabilis et egregii Joannis Luthconis de Brzesie doctoris in utroque sedis aposto-licae prothonotarii et eiusdem causarum auditoris archidiaconi gneznensis et regni Poloniae vicecancellarii sincere nobis dilecti. Relatio eiusdem venerabilis Johannis de Brzezie utriusque apo-stolici prothonotarii et eiusdem causarum auditoris regni Polonie vicecancellarii.

198 —

Nr. 3.

Arch. m. Stryja. Oryg. pieczęci brak.

W Krakowie, 3. grudnia 1549 r.

Zygmunt August zatwierdza przywilej dla Stryja nadany przez króla Kazimierza Jagiellończyka, uwalnia mieszczan od ceł i opłat targowych w promieniu mil dwunastu i poleca rozgraniczyć posiadłości Stryja od starościńskich.

In nomine Domini Amen. Ad perpetuam rei memoriam. Solent reges et principes, quorum memoriam volunt esse perpetuam, ea literarum monumentis commendare. Quam ob rem nos Sigismundus Augustus Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Littbuaniae nec non terrarum Cracouiae, Sandomiriae, Siradiae, Lanciciae, Cuiauiae Russiae, totiusque Prussiae, Masouiae Sa-mogitiae, Culmensis, Elbingensis, Pomeraniae etc. dominus et haeres. Significamus preesentibus literis quorum interest uni-versis, tam iis qui nunc sunt, quam qui postea futuri sunt. Ex-hibitas coram nobis fuisse nomine oppidanorum nostrorum strien-sium literas in charta pecorina scriptas, sigillo appenso divi Casimiri Poloniae régis avi nostri desideratissimi munitas, do-nationem iuris maideburgensis seu teutonici continentes suppli-catumque, ut eas autoritate nostra regia approbare confirmare et innovare dignaremus, quarum tenor sequitur et est talis (Obacz wyżej Nr. 2). Quas quidem literas nos tanquam sanas salvas et nulla in parte suspectas animadvertentes supplicationique eiusmodi annuentes eas approbandas, confirmandas et innova-mus praesentibus literis decernentes, ipsas in omnibus earum punctis, clausulis, conditionibus et articulis robur debitae et perpetuae firmitatis habere. Yolentes autem in dictum oppidum nostrum Strii aliquod gratiae nostrae testimonium declarare, incolas illius omnes et singulos a theloneis et foralibus qui-busvis in civitatibus et oppidis nostris in spatio duodecim mi-liarium ab oppido Strii circumcirca consistentibus eximendum et liberandum duximus, ita ut eximimus et liberamus praesentibus. Quoniam autem fundus praedicti oppidi ab aliis bonis nostris regiis circumscriptus et distinctus non esse dicitur, nos in eo quoque ipsi oppido prospectum esse cupientes, dedimus potestatem magnifico Joanni comiti in Tarnów Castellano cra-couiensi exercituum regni nostri supremo ac sandomiriensi, striensi lubaezouiensique capitaneo, ut fundum oppidi praedicti

199

Stry ab aliis bonis nostris regiis circumscriberet et distingveret, atque et eum ipsum fundum eiusdem oppidi literis suis de-scribi curaret ipsi commisimus. Quas quidem literas non aliter acsi in cancellaria nostra iussu nostro scriptae essent robur ha-bituras decernimus. In cuius rei fidem et testimonium sigillum nostrum praesentibus est appensum. Datum Cracouiae feria tertia post festum Sancti Andreae apostoli proxima anno Domini millesimo quingentesimo quadragesimo nono regni vero nostri vigesimo x). Praesentibus reverendis in Christo patribus dominis Samuele Maczieiowski episcopo cracouiensi regni nostri cancellario, Leonardo camenecensi episcopis, nec non magnificis generosis et venerabilibus Joanne comité de Tharnow Castellano cracouiensi exercituum regni nostri supremo ac sandomiriensi striiensi lubaczouiensique capitaneo, Joanne comité de Thenczin palatino sandomiriensi curiae nostrae marszalco ac lublinensi lelouiensique capitaneo ²), Petro de Sborow sandomiriensi et capitaneo sanocensi, Spithcone de Tarnów woinicensi regni nostri thesaurario ac brzeznicensi krzepicensi krzeszouiensique capitaneo, Stanislao Maczieiowski lublinensi et zauichosteasi lu-bomliensique capitaneo, Laurentio Spithek Jordan de Zakliczin sandecensi, Nicolao Luthomirski czechouiensi tribuno maiore siradiensi, Joanne Bonar de Balicze Oswienczimensi castellanis, Jacobo Uchański decano plocensi curiae nostrae referendario Andrea Czarnkowski praeposito gneznensi et scholastico, Joanne Przerembski praeposito, Martino Cromer iuris utriusque doctore et canonico cracouiensi secretariis nostris, Nicolao Mniszek de Magna Cunczicze cubiculi nostri praefecto lukoviensi soka-liensique capitaneo et aliis quam plurimis dignitariis officialibus et aulicis nostris testibus ad praemissa existentibus fidedignis. Datum per manus praefati reverendi in Christo patris domini Samuelis episcopi cracoviensis et regni nostri cancellarii sincere nobis dilecti. Samuel episcopus cracouiensis et regni Poloniae

J) W transumpcie z daty В. grudnia 1559 r. data oryg. nadania 1460 r. pomylona. Obacz: Wierzbowski Matr. Summ. V. N. 664. Porównaj tenże transumpt z 1549 r. w Ter. Leop. 14 p. 372—376. Wniesiono tenże do obiaty 9. stycznia 1550 r. przez sławetnych rajców stryjskich Jana Trislowicza i Marcina Wonczewicza.

²) W Ter. Leop. tschoniensique przed .lelouiensique.

- 200 —

cancellarius subscripsit. Relatio eiusdem reverendi in Christo patris domini Samuelis Maczieiowski episcopi cracouiensis regni Poloniae cancellarii. Pod zagiętką: Joannes Przerebski.

Nr. 4.

W Piotrkowie, 29. stycznia 1563 г.

Ąreh. m. Stryja, oryginał pergaminowy, pieczęć odpadła.

Zygmunt August potwierdza przywilej dla m. Stryja dany przez Władysława Jagiełłą z 1431 r. i przekłada jarmarki roczne i targi na inne dnie.

Sigismundus Augustus Dei gratia rex Poloniae, Russiae, Prussiae, Mazouiae, Samogitiae etc. dominus et haeres. Notum testatumque facimus universis et singulis quorum interest tam praesentibus et futuris harum notitiam habituris. Exhibitas esse coram nobis literas in pargameno scriptas titulo et si-gillo.... Wladislai régis Poloniae praedecessoris nostri deside-ratissimi communitas, sanas omnique suspicionis nota carentes. . . civitatis nostrae Striig, cum praerogativis infrascriptis eidem praedictae civitati concessis in se continentes. Interponuntur apud nos.... Johannes Christophorus comes in Tharnow ca-stellanus woiniciensis, sandomiriensis striensisque noster capi-taneus sincere nobis dilectus pro civibus totaque communitate civitatis nostrae Striig, ut easdem literas authoritate nostra regia innovare approbare ratificare confirmare dignaremur. Qua-rum tenor est iste (Obacz powyżej Nr. 1). Nos itaque Sigismundus Augustus rex praenominatus praecibus suprascriptis benigniter annuentes literasque praeinsertas ratas et gratas ha-bentes, easdem omniaque in eis contenta in omnibus punctis clausulis articulis conditionibus et praerogativis authoritate nostra regia aprobamus ratificamus et confirmamus praesentibus literis nostris, decernentes easdem omniaque in eis contenta robur debitae et perpetuae firmitatis obtinere debere. Volentes insuper ad petitionem eiusdem supramemorati castellani voini-censis civium et omnium incolarum civitatis nostrae Striig commoda et proventus usumque fructum meliorem auctiora reddere ac gratiam nostram uberiorem in cosdem cives ас incolas testatam facere, ipsis ex speciali dementia nostra, ob preces eorum ad nos delatas utilitatemque potiorem, fora

— 201 —

suprascripta annualia per serenirsimum praedecessorem nostrum memoratum civitati praedictae Striig graciose concessa in alia tempora, videlicet primum forum annuale pro festo sancti Sta-nislai in Maio, aliud vero pro festo Assumptionis Mariae, ter-tium autem pro festo sancti Nicolai transmutandum duximus, prout praesentibus literis nostris transmutamus, ut non prae-terita fora ammitantur, sed tota praesentia per nos praedictae civitati Stryg concessa singulis anuis indicentur et celebrentur. Decernentes praedicta praesentia fora civitatis Striig talis ßr-mitatis et roboris esse ac semper fore, qualis praeterita antea constituta dataque per antefatum praedecessorem nostrum ad celebrandum et visitandum praedictae civitati nostrae Striig fuere. Quod omnibus et singulis quorum interest ad notitiam per ministerialem, ut moris est, deduci ac proclamari volumus ac mandamus praesentibus literis nostris, [ut] in civitate nostra [haec] fora praesentia per nos benigniter concessa proclamen-tur, praeteritis vero foris annualibus amplius ne omnes homines utantur temporibus aeviternis, iuribus nostris semper salvis. Iu cuius rei memoriam sigillum nostrum praesentibus est appen-sum. Datum Pietrkouiae in conventione generali, die vigesima nona mensis Jannuarii anno Domini millesimo quingentesimo sexagesimo tertio regni nostri. Joannes Ocieski regni Poloniae cancellarius subscripsit. Relatio magnifici Joannis de Ocziessino regni nostri cancellarii cracouiensis generalisque zathoriensis osswieczimensis ducatuum, samboriensis olstinensisque capitanei.

Nr. 5.

W Piotrkowie, 6. czerwca 1567.

Oiyg perg. bez pieczęci, po której tylko sznurek jedwabny pozostał, w archiwum miasta Stryja.

Zygmunt August wznawia miastu Stryjowi przywileje poprzedników swych, naruszone przez urzędników starościńskich.

Sigismundus Augustus Dei gratia rex Poloniae magnus dux Lithuaniae Russiae Prussiae Masoviae Samogitiaeque etc. dominus et haeres. Significamus hisce literis nostris ad quos pertinetuniversis et singulis harum notitiam habituris. Quia cum exhibnissent coram nobis certi consiliarii nostri nomine praeconsulis et consulum oppidi nostri Striig literas privilegii

- 202 —

originalis super fundationem eiusdem oppidi Striiensis, continentes in se certas immunitates et libertates per olim sere-nissimum. Wladislaum regem Poloniae piae memoriae ante-cessorem nostrum desideratissimum de data anni Domini mil-lasimi quadringentesimi tricesimi primi ipsis nicolis Striiensibus benigne datas et concessas, in quarum usu et pacifica possessione a fundatione seu locatione ipsius oppidi extiterunt, verum per officiales quosdam olim capitanei nostri striiensis, nuper e vivis sublafci, aliqua ex parte impediti¹) sunt, supplicaruntque nobis humiliter ipsi idem consiliarii nostri, ut eosdem oppidanos striienses circa eorundum privilegium et iura seu libertates in eo continentes ex benignitate nostra regia conservare digna-remur. Oui supplicationi uti iustae et rationi consonae, pro eo studio et liberalitate, qua erga subditos suos semper fervemus, nos benigne annuentes simulque prospectum iri volentes civi-tatibus et oppidis regni nostri in confiniis regni Hungarian consistentibus, ut munitionibus eo firmioribus ad omnem in-sultum et vim hostium reddantur, cupientesque incolas praefati oppidi nostri striiensis in iuribus et privilegiis suis conservare, primum quidem loca deserta et inculta videlicet prata quedam iuxta privilegium originale, nunc autem Lazy nuncupata, ex quibus tandem ipsi cives agros suis sumptibus propriis pro commodo suo extirpaverunt in eorumque libero usu et pacifica possessione permultos annos extiteruut, ipsis per officiales supra memorati capitanei nostri striiensis non ita pridem defuncti adempta rursum restituimus harum serie literarum nostrarum. Item robora et ligna arida pro aedificiorum et domestica necessitate undequaque ex propinquis et remotis silvis videlicet inter Strii et Drohobicz capitaneatus nostri sitis, hoc est secundum praescriptum privilegium prius, sine quovis impediment et detentione adducendi et advehendi liberam facultatem et potestatem ipsis damus et concedimus. Quod attinet pod-vodas iuxta consuetudinem usitatam ipsos cives conservari vo-lumus, ita quod alias podvodas nusquam conferre quam ad loca usitata, videlicet oppida Drohobicz et Zidaczow, quo remittere podvodas soliti sunt, debebunt et tenebuntur. Praeterea volumus

— 20В —

ut maior non sit numerus пес augeatur unquam laniorum nec macellarum in eodem oppido Striig praeterquam iuxta antiquitus usitatam consuetudinem. Et quia etiam tanto tempore in eodem ipso oppido neminem Judeorum habitasse constet, nunc vero quosdam habitare velle, quod omnino cum iniuria et praeiudicio non mediocri praedictorum civium foret, itaque prae-sentibus decernimus, nolentes quenquam illorum isthuc demorari nec per capitaneum sive tenutarium huius loci nunc et pro tempore existentem suscipi debere perpetuo, salva etiam illorum appellatione de more ad magistratum leopoliense facienda permanente. In cuius rei fidem sigillum nostrum praesentibus est appensum. Datum Petricouie in conventu regni generali die sexta mensis Junii anno Domini millesimo quingentesimo sexa-gesimo septimo, regni vero nostri trigesimo octavo. Valentinus Dąbiensky regni Poloniae canceilarius subscripsit. Relatio ma-gnifici Valentini Dęmbinski de Dęmbiany regni Poloniae can-cellarii etc.

Nr. 6.

W Stryju, 13. października 1570.

Arch. m. Stryja. Obacz poniżej Nr. 7 potwierdzenie Stefana Batorego z 1576г.

Postanowienie lustratorów z sejmu delegowanych w sprawie sporu Stryjan z ich starostą.

Nikodem Lekiński kastelan nakielski, Mikołaj Malechow-ski sekretarz, Stanisław Kroczewski dworzanin króla IMci lu-stratorowie uchwałą sejmu koronnego przeszłego lubelskiego do ziem ruskich, wolińskiej i podolskiej wysłani oznajmujem, iż diferencje między mieszczany stryj skimi a panem starostą stryjskim dzisiejszym przed nami przełożone takeśmy kompla-nowali i postanowili. Przodkiem, iż niema więcej impediować jurisdicyej ich miesckiej maldeburskiej uprzywilejowanej, gdyż się jurisdicya jego nad nimi nie może ani ma ściągać, tylko o powinności pro oneribus, censibus et proventibus castrensibus tak też i to, coby się jedno tkło rządu i obrony miesckiej. Też na wybieranie dziesięciny baraniej i wieprzowej w góry i do lasów i płonin króla IMci (gdyż i wszyscy jej z powinności nie bronią) nie ma ich urzędem swym wyprąwować, tylko przeciwko Węgrom mają raz w rok, gdzieby tego była potrzeba,

— 204 —

ab aliisque omnibus externis trzydzieście pieszych z rusznicami przy urzędzie jego ²) wyprawować i to im tydzień przed czasem ta wyprawa ma być nakazana a oni to mają pełnić pod winą czternaście grzywien na starostę przypadającą. Podwody do Węgier przeciwko ordynacyej pospolitej przez pieniędzy nie mają być na nich wyciągane. Nie ma ich przymuszać do arendowania prowentów ich własnych miesckich Żydom, ale oni mają wolnie iemi szafować i używać ich, aczkolwiek, że ²) tymże sposobem arendowali gorzałkę do trzech lat Jakubowi Żydowi do trzech lat (sic) za sto talerów, tedyśmy ją kasowali, ale z pośrodku mieszczan, którzy się obierzą, ma im urząd miescki i z pospolitym człowiekiem od przyszłego święta nowego lata nająć tę gorzałkę, nie za mniejszą sumę, tylko za sto talerów, a Żyd ma to, co przyjdzie zapłacić za ten rok. Także też ratusz, woskobojnię, miary, wagę, postrzegalnią po

zwolili i postąpili przed nami, iż mają z niej do skrzynki miesckiej płacić albo jej arendo w ać za czterdzieście złotych, stróżnego jedenaście zł. i groszy sześć. A potem gwoli panu staroście

przy

tej arendzie Żyda tylko do dwu lat sami mieszczanie przed nami zachowali, a ma im polepszyć do dzie-sięci zł. na każdy rok. Od każdego zboża mieszczanie nie mają więcej tylko dziesiątą miarkę i od słodów. Wedle przywileju ich miesckiego mają być bronieni po wsiach w mili warzenia piwa na szynk. Także też, iż się pleban stryski domagał mieć wolną karczmę na wsi swej Chodowicach, wedle przywileju swego, ale iż in ea parte nie byli go (sic) przodkowie jego in usu et possessione, tedy nie ma usum et possessionem conti-nuam przywilej a miejskiego impediować. Trembacza mają od tego czasu chować za te jedenaście złotych, które nań wkładają. Slachetny Mikołaj, Jan i Stanisław Wolwanowscy z piąci kwart rolej i z domów starodawna na tych kwarciech będących a tam w jeden dom wegnanych, mają nieść wszystkie onera i pro-wenty także też i zamkowe płacić et iurisdictionem civilem pro eisdem ferre, gdyż się z rewizyej naszej pokazało być je w gruncie i distrikcie miesckim i w ich zapisie u ksiąg ziemskich żydaczowskich wyjętym jest wyrażono, a przed nami pokazanym, iż siedzą in fine suburbii. Także też inne domy

wszystkie w mieście i na przedmieściu przez slachtę pokupione i dzierzane mają podlec pod jurisdicyą miescką i pod onera i prowenty miesckie i zamkowe. Item diferencyą między nimiż a panem Mikołajem Trzebińskim dzierżawcą lisiatyckim o branie myta przed nami przełożoną takeśmy postanowili, iż tak pan Trzebiński nie ma brać myta z mieszczan strijskich przeciwko przywilejowi i mandatowi ich pod tysiącem złotych odzierzo-nemu, jak też pan starosta stryski od poddanych lisiatyckicli nie ma brać. A iż urząd miescki ukazawszy przed nami kwit z przeszłej liczby, uczynił liczbę z przeszłych pozostałych lat z prowentów dorocznych miesckich anno Domini millesimo quingentesimo sexagesimo octavo et millesimo quingentesimo sexagesimo nono, a z części prowentów anni praesentis mille-simi quingentesimi septuagesimi, bo ich już wzięli z arendy gorzałczanej pięćdziesiąt i pięć zł., a inne prowenty wszysckie są jeszcze wcale i nie wybrane, tedy ich ad praesens kwitujemy, postanawiając ex nunc in posterum, iż nie będą mogli takich prowentów bez wiadomości i przyzwolenia pospolitego człowieka ustawiać ani wyciągać i na znaczne a wielkie wydatki wykładać tylko na wystawianie parkanów, tak też z tych prowentów miesckich, aby amodo na każdy rok urząd miescki czasu składania tak też obierania nowego urzędu przodkiem przed panem starostą albo urzędem jego i nowo obranym od nich urzędem, tak też przed pospolitym człowiekiem dostateczną liczbę czynili i kwit od pana starosty i urzędu nowo obranego teг) liczby i zostałej reszty złotych sześćdziesiąt otrzymali. A nie ma im być wykład albo wydawanie tych pu-blicorum ordinariorum annualium proventuum inaczej na liczbie przyjmowań, tylko na obronę miescką a na dokończenie parkanów, której obrony nie mają zaczynać najmować i stanowić przez wiadomości rady i ukazania pana starościnego. Tak też aby nie mieszali w exposita szarwarkowej roboty, mają in re-gestris expositorum osobno likwidować i specyfikować parkany i każdą robotę najemną, tak też na inne wszelakie potrzeby strzelby, prochy, kule i inne instrumenta i chowanie sług miesckich i coby się jeno tyczało obrony porządku i ostrożności miesckiej, tak też ad publicas totius civitatis pro tuendis et

*) Czytaj: tej.

conservandis libertatibus civilibus motas vel necessarias causas mają z tychże prowentów necessarios et non superfłuos sumptus facere, ale nie na inne potrzeby poboczne a zwłaszcza, gdy urząd kto merite pozywa o nie czynienie sprawiedliwości, tak też pro delictis in officio commissis mają się swym własnym prawem bronić a nie mają inne exposita na liczbie być przyjmowane, gdyż od nich iurevictus będzie im condemnatus in fatigiis et expensis temere litis. Ale jeśliby też oni victi essent pro publico excessu, tedy verum proprium excessum.... solos.... liqui debet, tak też na dary na bankiety jako przed tern na nie kładli, tych prowentów wykładać nie mają, ale jako extra-ordinarias necesitates nad przywilej et usus in privilegiis do-tatorum proventuum z pełnym pospolitym człekiem albo prowent z tych, które ma tu odprawować mają. Quod significando sigillis nostris praesentibus subimpressimus et manibus nostris subscripsimus. Actum et datum in Stryei feria sexta ante fe-stum sanctae Heduigis proxima anno Domini millesimo quin-gentesimo septuagesimo. Nikodem Lekinski kasztelan Nakielski, Mikołaj Małochowski sekretarz króla IMci Stanisław Kro-czewski r. p. 1.

Nr. 7.

W Toruniu, 13. listopada 1576 r.

Arch. m. Stryja. Oryg. pergaminowy pieczęć odpadła.

Stefan Batory potwierdza postanowienie lustratorów z sejmu delegowanych w sprawie zażaleń Stryjan na starostą.

exortas

supplicatumque est nobis per certos consiliarios nostros nomine eorundem oppidanorum, uteasdem constitutiones in eisdem literis inferius insertas confirmaremus, approbaremus et ratificaremus,

Stefanus Dei gratia rex Poloniae magnus dux Lithuaniae Russiae Prussiae Mazouiae Samogitiae etc. nec non princeps Transiluaniae signifiamus praesentibus literis nostris quorum interest universis et singulis. Exhibitas nobis esse literas pa-pireas autentice emanatas sub titulo et sigillis manusque sub-scriptione lustratorum in Russiam Woliniam et Podoliam ex comitiis lublinensibus generalibus deputatorum, continentes in se differentias quasdam inter capitaneum et oppidanos Strienses per eosdem lustratores complanatas et constitutas

- 207 —

quarum tenor de verbo ad verbum sequitur is ¹). (Obacz wyżej Nr. 6). Nos itaque Stephanus rex praenominatus suppli-•cationi eiusmodi, uti iustae benigniter annuentes, constitutiones omnes superius in eisdem literis recensitas, in omnibus punctis, articulis et conditionibus confirmandum aprobandum et ratifi-oandum duximus approbamusque confirmamus et ratificamus plane et sufficienter, nihil minuendo vel detrahendo et cernentes eas, si in usu eorum extiterunt, ratas firmas et inmutabiles temporibus perpetuis esse iubere. In cuius rei fidem sigillum nostrum praesentibus est impressum. Datum Thorunii in con-ventione generali regni die tredecima mensis Novembris anno Domini millesimo quingentesimo septuagesimo sexto regni vero nostri anno primo. Stephanus rex subscripsit. (Obacz Numer następny).

Nr. 8.

We Lwowie, 8. lipca 1578 r.

Oryg. w Arch. m. Stryja, na pergaminie bez pieczęci.

Stefan Batory nadaje miastu Stryjowi skład soli i uwalnia je od dawania podwód do Wągier na lat dziesięć.

Stephanus Dei gratia rex Poloniae Magnus dux Lithuaniae Russiae Prussiae Masouiae Samogiliae Kiiouiae nec non Wolhi-niae Podlachiae Liuoniaeque etc. princeps Transyluaniae. Signi-ficamus tenore praesentium quorum interest universis et singulis praesentibus et futuris harum notitiam habituris. Quod nos ad intercessionem certorum consiliariorum nostrorum ratio-nibus oppidi nostri Stryi consultum iri cupientes, ut viribus oollectis ab incursionibus hostium, quibus est expositum, po-tentius se tueri et solidius muniri possit, depositorium publicum salis rutenici vulgo szklad dictum ex oppido Dolina isthuc ve-hendi eidem oppido nostro Stryi eiusque incolis in perpetuum -concedendum esse duximus, quemadmodum quidem ex spe-ciali munificencia nostra assensuque et voluntate consiliariorum nostrorum concedimus, instituimusque praesentibus, citra prae-iudicium tarnen civitatum et oppidorum aliorum in vicinia consistentium. Liberam et omnimodam potestatem tribuentes omnibus volentibus sal ex oppido dieto Dolina in oppidum

*) Z IB. października 1570 r.

- ‘208 —

idem Stryi sub nostra et succesorum nostrorum tam in eund-oquam redeundo securitate vehendi adducendi comportandi per petuo et in aevum, nostris et successorum nostrorum serenissi-morum regum Poloniae proventibus inde praestari solitis semper salvis. Cum quo quidem sale isthuc venientes triduum illic in eo depositorio subsistent et commorabuntur, exacto autem tridui spatio liberum erit illis inde aliorsum quorsum voluerint sitque-licitum cum sale eiusmodi div ertere et proficisci. Praeterea quo niam declaratum nobis est per eosdem consiliarios nostros, oppidanos praefatos Stryienses ab euntibus in Hungariam et inde redeuntibus podvodis in dies et in dies praestandis praeter modum gravari et exhauriri, ita quod facultatibus suis inde attritis et diminutis vix iam sibi superesse possint, supplica-tum nobis est, ut dementer ea in re illis subvenire dignaremur, itaque inter alia gratiae et munificentiae nostrae erga hoc idem oppidum argumenta visum est nobis illud eiusque oppidanos a solutionibus pecuniae podwodarum ad thezaurum nostrum re-gium quotannis inferri debitae, cuius summa annua ad octo-decem florenos numeri et monetae regni nostri se extendit, li-beros et immunes facere, quemadmodum quidem liberos et immunes facimus praesentibus ad decursum decern annorum, podvodis equorum et curruum ab eisdem duntaxat contenti, quas solito precio in loca usitata et quae privilegio eorum sunt descripta et specificata praestare et conferre tenebuntur et erunt semper adstricti. Quocirca in Universum omnibus et singulis, cuiuscunque illi status condicionis, officii, dignitatis et prae-eminentiae fuerint, praesertim vero generoso Nicolao Szieniaw-ski castellano kamenecensi exercituum campetrium regni et stryiensi nostro capitaneo eiusque vicecapitaneo stryiensi nec non magnifico Hieronimo Buzynski regni nostri thesaurario thezaurique notariis modernis et pro tempore existentibus ad noticiam deducimus mandantes ас ita omnino habere volentes, ut has ipsas libertates et immunitates a nobis dictis oppidanis Stryiensibus praesentibus literis nostris concessas, in omnibus earum punctis clausulis articulis et condicionibus non solum ratas habeant, verum etiam dictos oppidanos circa easdem fir-miter et inviolabiliter, cum ipsi conservent, tum ab aliî's con-servari sine quibusvis difficultatibus et renitentiis irrecusabi-liter faciant et iubeant, pro gratia nostra et debito suo secus

209

facere non praesumentes. Harum quibus manu nostra subscripsi-mus et sigillum nostrum apprimere iussimus, testimonio litera-rum. Datum Leopoli die octava mensis Julii anno Domini mil-lesimo quingentesimo septuagesimo octavo regni vero nostri anno tertio. Stephanus rex. Christophorus Zabloczki.

Nr. 9.

S. I 1585 r.

Oryg. perg. bez pieczęci w archiwum m. Stryja, uszkodzony.

Stefan Batory zezwala na założenie dwudziestu kramów dokoła

rynku stryjskiego.

Stephanus Dei gratia rex Poloniae magnus dux Lituaniae Russiae Prussiae Masouiae Samogitiae Livoniae princeps Tran-sylvaniae significamus praesentibus literis nostris quorum interest universis et singulis. Quia nos commodo civitatis striensis consulere volentes, concedendum id et permittendum consulibus et civibus eiusdem duximus, concedimus et permittimus praesentibus literis nostris, ut viginti tabernas ad deponendas pro-mendasque varii generis merces alias institas in circulo fori aedificent et constituant. De quibus singulis institis et tabernis venditores seu institores, qui in eis merces sitas depositas ha-bebunt et in quibus venum eas proponent, mediam marcam sin-guli pecuniae et numeri in regno nostro usitati ratione census singulis annis ad festum sancti Martini ad manus consulum pro tempore existentium solvent et appendent, eum vero censura ipsi consules pro tempore existentes in usus commodaque eiusdem civitatis vertent. Ipsis autem mercatoribus et instito-ribus eiusdem civitatis striensis prospicere cupientes, ut quas comparuerint merces, eas divendere et distrahere possint, ha-beantque unde censum praedictum exsolvant, prohibendum duximus prohibemusque praesentibus, ne quisquam falcibus cae-terisque minutis et aliis cuiusvis generis, quas ipsi venales ha-bebunt rebus in civitatem praedictam veniat easve ibidem venum exponere praesumat in damnum praedictorum striensium institorum, nisi mercatu solenni aut eo modo et consvetudine, quo mercatores et institores leopolienses vicini incolae in ve-nundandis mercibus suis utuntur et potiuntur. Quo eciam modo ordinationique per omnia simili mercatores et institores strienses

14

Historja m. Stryja.

tam graecae quam catholicae religionis gaudere volumus a . .

anno Domini millesimo quingentesimo octuagesimo quinto re-gni vero nostri....

Laurentius G-embiczski subscripsit.

Stephanus rex.

Nr. 10.

5. I. 1614 r.

C. Pr. 523 p. 73. Ex libro rev is io пит thezauri regni Anno 1614 extractum et extraditum Varsaviae 16 Mai 1616.

Excerpt z funduszu kościoła Medynickiego.

.... [Różnic] niemal na 10 mil z różnych pretentów wiele kontrowersyi i różnic namnożyło się, które to różnice za osobnym JKr. Mości mandatem objeżdaliśmy. A widząc iż niegdy był rozjazd p. Młodziejowskiego podskarbiego nadwornego i p. Srze-niawy podstolego komisarzów J. Kr. Mci i zastanowienie między wielą dziedzin a osobliwie z starostwem stryj skiem a kluczem medynickim, tedyśmy się chcieli przypatrzyć i weryfikować. Jakoż począwszy od Gajów, wsi szlacheckiej, za lasem Kamienicą na łąkach szliśmy nad Stupnicą, gdzie między Hołobuto-wem wsią dziedziczną a potem Zawadowem wsią królewską do starostwa stryj skiego, który grunt przy Palciowej pasiece z Medynickim gruntem przytykają się. Potem przeciw Nieżuchowa wsią dziedziczną JMci p. kaliskiego różnice zachodzą aż do potoka niżej polami, gdzie mieszczanie stryj scy stanęli i przywilej od królów Władysława i konfirmacyą Zygmunta Augusta pokazali¹), gdzie mają pozwolenie używania łąk i lasów medy-dickich. Potem ku rzece Kłodnicy, gdzie ciż mieszczanie kupili wioskę szlachecką Zapłatyn a po prawej stronie grunt swój być mianowali, okazując komisyą dawną za Zygmunta pierwszego ²) a konfirmacyą od króla Stefana ³), gdzie między Stryjem a Medynicami z Bylczem była komisy a a tam zaraz i z Zapłatynem, któremu Zapłatynowi komisarze przyznali grunta i łąki pewne po prawej ręce a w lesie nie chcieli granic przyznać propter conservationem cervorum, tylko pozwolili

*) Por. wyżej Nr. 1 tudzież Nr. 4. — ²) W oryg. m. Stryja z dnia 25.

października 1525 r. stopada 1576 r.

³) W oryg. m. Stryja z daty w Toruniu, 18. li-

211

używać lasu, o co się teraz mieszczanie skarżyli, że im zabraniają używania podług komisyej. Szliśmy potem przy Ułomczu, gdzie także mieszczanie swój grunt alegowali aż do Brzeziny, gdzie się dzierżawcy dzielili, z którymi od Wowni królewszczy-zny dzierżawy także JMci p. kaliskiego i od Medynic przy Dębach na kilka staj od Kłodnice za lasem, jakoż też napisano w tym rozjeździe i przyznali poddani z obuch majętności. Za-czem ten rozjazd p. Młodziejowskiego zdał się nam być nie zdrożny do pomiarkowania i uspokojenia tych różnic, ale na nim strony nie chciały przystać. Stamtąd od Wowni, majętności także króla JMci, Lisiatycze dzierżawy JMci p. chełmskiego, gdzie snadniej sza dyferencya, gdyż las wysoki należy do Medynic a łąki i chrusty nie trudnią podług rozjazdu JMci p. Sło-stowskiego pomiarkowania, czego poddani obóch majętności non negant. . . .

Nr. 11.

W Warszawie, 30. marca 1618.

O ryg. tramsumpt w Arch. m. Stryja.

Zygmunt III potwierdza przywileje i wolności przyznane dekretami swymi i swoich poprzedników miastu Stryjowi.

Sigismundus Tertius Dei gratia rex Poloniae Magnus dux Lithuaniae Russiae Prussiae Mazouiae Samogitiae Livoniae пес non Suecorum Gotthorum Yandalorumque haereditarius rex, si-gnificamus literis nostris quorum interest universis et singulis. Supplicatum nobis fuisse per certos consiliarios nostros nomine incolarum oppidi nostri Stryi, ut eosdem circa privilégia iura et libertates eorum nonnullas tarn a serenissimis olim regibus antecessoribus nostris quam a nobis ipsis per certa décréta et mandata coram nobis et consiliariis regni nostri, in conventu praesenti regni nostri congregatis, autentice producta benigne eisdem oppidanis adiudicatas et concessas, in quorum usu et pacifica posessione a fundatione ipsius oppidi extiterunt, verum per officiales quosdam capitanei nostri stryensis aliqua in parte impediti sunt, ex benignitate nostra regia conservaremus et in compendium redactas uno et speciali privilegio comprehensas authoritate regia elucidaremus confirmaremus et approbaremus nec non ordinationes certas in aliis oppidis confinibus regni usitatas et consuetas ad bonumque ordinem eorundem necessarias ipsis quoque civibus stryensibus, ut eo firmioribus munitionibus ad omnem insultum et vim hostium accomodatiores reddantur ccncederemus et tribueremus. Prima quidem ex hisce immuni-tatibus ea est, ut universi incolae in circulo et circumferentia oppidi nostri Stryi degentes liberam habeant braxendae ex a vena cerevisiae facultatem a mollitioneque eiusdem braxorum, uti ab alio quovis frumentorum genere mensuras non cum superficie пес superfluas, sed orae et extremitati usitati vasis conformes reddant et emensurent, quam immunitatem serenissimus piae olim memoriae Sigismundus Primus praedecessor noster rescripto suo ad generosos Georgium et Jacobum de Paniow stryenses et zydaczouienses capitaneos de data Cracouiae feria secunda post dominicam Reminiscere (8/III) proxima anno Domini millesimo quingentesimo duodecimo dato déclara vit. Secunda cum praefato serenissimi régis Sigismundi Primi rescripto turn confirmatione serenissimi Stephani praedecessoris nostri certae ordinationis lustratorum authoritate conventus regni de-putatorum anno domini millesimo quingentesimo septuagesimo feria sexta ante festum sanctae Heduigis proxima (13/X) 1570 porów, wyżej Nr. 6) factae пес non mandato eiusdem Stephani regis ad generosum Nicolaum Sieniawski castellanum camene-censem capitaneum stryensem dato ас recentiori lustratorum ordinatione de data et actu in oppido Stryi die sexta mensis Junii anno Domini millesimo sexcentesimo decimo septimo lu-culenter elucidatur, ut videlicet ipsi tantummodo incolae et cives in circulo oppidi Stryi habitantes liberum habeant braxa-tionisque cerevisiae et vini, quod vocatur cremati ac aliorum quorumvis liquorum potestatem. Alii vero omnes extra circulum in suburbiis et in fundo iurisdictioni capitaneali subiecto degentes neque braxatoria, neque tabernas, nec propinatione cuius-vis potus, cum etiam id in uno miliari in villis capitaneatua stryensis iuxta idem eorundem privilegium vetitum sit, arro-gare sibi audeant, cum ea etiam cautella, ne capitaneus aut eius officiales praefatos oppidanos stryenses in arenda vini cremati impediant aut ad arendandum Judaeis eosdem compellant, sed ipsimet oppidani liberam dispensationem et usum eiusmpdi arendae habebunt, dummodo solita summa ducentorum quadra-ginta florenorum ratione arendae vini cremati pro munitione oppidi eiusdem seu repagulis vulgo parkany ас pro mercede

famulorum officii consularis nee non ad defensionem iurium suornm civilium a praefatis civibus stryensibus quotannis sol-vatur et erogetur. Tertia, ne in villa Sieniowuczko ad capita-neatum stryense pertinenti nundinae vel fora hebdomadalia celebrentur aut depositoria aliquarum rerum fiant, quod et con-stitutionibus regni et decreto memorati praedecessoris nostri Stephani regis inter eosdem oppidanos stryenses et generosum Nicolaum Sieniawski castellanum camenecensem capitaneum pro tunc stryensem ex controversia partium Leopoli feria se-cunda in vigilia sancti Joannis Baptistae (23. VI 1578) anno Domini millesimo quingentesimo septuagesimo octavo prolato x) a nobisque specialibus in literis confirmato prohibitum est²). Quarta immunitas eidem quoque proximo dieto decreto Serenissimi regis Stephani est inclusa, videlicet ne Judaei oppidum Stryi incolant neve eos quovis modo capitanei ad incolandum intrudere vel obtrudere possint, sub ea nihilominus conditione in eodem decreto specificata, ut eo nomine cives stryenses ca-pitaneis suis pro tempore existentibus censum sedecim floreno-rum quotannis pendere sint adstricti. Quinta, ut quemadmo-dum antiquitus praefati oppidani ab omnibus iniectionibus li-beri sunt, ita quoque ne ad exercenda inusitata artificia et la-bores aut ad ferenda aliqua insveta onera a capitaneis suis vel eorum loca tenentibus sine iusto solario adstringantur et com-pellantur et ut liberum et securum lignorum ex silvis nostris tarn propinquis quam remotis capitaneatus stryensis, praesertim vero post villam Daszawa existentibus, pro commodo et ne-essitate domestica tum etiam pro extruendis aliquibus propu-gnaculis oppidi illius, expositi incursionibus hostilibus nec ullis munitionibus septi incisionem habeant, neve in iudiciis aut iurisdictione sua civili per capitaneum et eius officiales prae-dicti oppidani stryenses inquietentur aut aliquot pedites capitanei alendos adstringantur, de quo mandatum serenissimi Stephani ad praefatum Nicolaum Sieniawski Torunii die décima sexta mensis Novembris anno Domini millesimo quingentesimo septuagesimo sexto datum⁸) testatur, et decretum eiusdem Stephani regis supranominatum Leopoli anno domini millesimo

‘) Obacz Nr. 6. — ²) Potwierdzenie dekretu Stefana króla przez Zygmunta III d. w Krakowie 2B/IV 1603 r. Oryg. dok. w arch. m. Stryja. — ³) Obacz wyżej Nr. 7.

quingentesimo septuagesimo octavo prolatum de eadem in silvis daszauiensibus libera incisione latius disponit. Sexta nt libera pascua et prata in altis littoribus absque quibusvis detentio-nibus, prout- in usu possessione antiqua ipsi oppidani et eorum praedecessores fuere habeant, iuxta privilegium per serenissi-mum olim Yladislaum regem de data in Sambor dominico die proximo post festum sancti Lucae evangelistae anno millesimo quadringentesimo tricesimo super spacium unius milliaris circum pro agriculturis ipsis oppidanis datum et consessum. Ordina-tionum vero aliis oppidis palatinatuum E-usziae usitatarum ac eidem etiam oppido Stryi ad bonum ordinem conservandum necessariarum ea est. Primas, ut videlicet omnes in suburbio habitantes et quicunque sive areas possident, sive agris civi-libus aut aliquibus emolumentis oppidi utifruuntur, subditi etiam advocatiales ac universi eadem loca suburbii extra cir-culum sita incolentes, cuiusvis iurisdictionis, teneantur et ad-stricti sint una cum ipsis civibus in circulo stryensi degentibus munitiones oppidi seu repagula vulgo parkany exaedificare et instaurare, fossas circum idem oppidum agere, itinera facilia transitui reddere aliaque ad publicum commodum spe-ctantia onera et contributiones subire. Deinde ut electio con-sulum iuxta morem et consvetudinem aliorum vicinorum oppi-dorum huic quoque oppido usui sit, habere volumus, nimirum ut duo consules a capitaneo nostro moderno et pro tempore existenti, duo vero a communitate plebis oppidi stryensis per pluralitatem suffragiorum eligantur, quintus autem ab hisce quatuor electis designetur a quibus appellationes in causis ad magistratum leopoliense devolventur, ab iis vero ad iudicium nostrum post curiam procèdent. Ad haec laterum pro usu eius-dem oppidi conficiendorum collocandique in fundo suo lateracii vulgo cegielniej liberam habebunt facultatem. Deindn, ut quicunque oppidum hoc incolere voluerint, primum quidem iura-mentum rei publicae praestare tenebuntur, deinde vero in fiscum consulum quinque marcas pecuniae et unam bombardam alias muszkiet pro firmiori munitione illius oppidi reponent. Ad extremum cavemus in posterum, ne aliquis oppidanorum stryen-sium in praeiudicium privilegiorum eiusdem oppidi bona sua immobilia seu fundos Judaeis oppignorare aut vendere sub paena centum marcarum fisco illius civitatis persolvendarum

audeat, cum ibidem Judaei imllam habitandi facultafcem habeant, quemadmodum id suprascripto decreto serenissimi Stephani regis cautum est. Nos itaque pro eo studio, quo ad propaganda commoda et ornamenta subditorum regni nostri ferimur, maxime vero commoditati incrementisque eorum oppidorum ³) quae fi-nibus regni propiora ac solitis confinium incommodis magis exposita sunt, cuiusmodi inter caetera est oppidum Stryi, pro-spicientes, haud gravatim praefatae supplicationi pro oppidanis stryensibus apud nos factae annuendum esse duximus ac uti supra prafatas immunitates eis concessas universas in genere et singulas in specie in omnibus punctis, clausulis, articulis et condicionibus, quas hie pro insertis habere volumus declaramus, confirmamus et approbamus, caeterisque eorum privilegiis et immunitatibus, adnumeramus et adscribimus, ita memoratas quoque ordinationes ad melius esse praefati oppidi nostri Stryi necessarias concedimus et tribuimus praesentibus literis nostris, decernentes easdem, in quantum iuri communi non derogant et usus earum permittit, perpetuae et inviolabilis unquam fiirmi-tudinis robur ebtinere debere, atque eosdem oppidanos stryenses eorumque successores in possessione et usu suprascriptarum immunitatum et ordinationum nos et serenissimos successores nostros conservaturos pollicemur, iuribus nostris regalibus, rei-publicae et ecclesiae catolicae salvis ibidem in toto manentibus. In cuius rei lidem praesentes manu nostra subscriptas sigillo regni communiri inssimns. Datum Yarsaviae in conventione regni generali die trigesima mensis Martii anno Domini MDCXVIII regnorum nostrorum Poloniae trigesimo primo, Sueciae vero XXY anno. Sigismundus rex. Jacobus Zadzik.

Nr. 12.

C. Żydacz. 57 p. 519.

W Warszawie, 26. maja 1650.

Jan Kazimierz potwierdza na rzecz cerkwi w Stryju tak w mieście jak i na przedmieściach położonych konsens starosty^miejscowego z 1643 tudzież konsens mieszczan stryjskich z 1650 r.

Jan Kazimierz z łaski Bożej król Polski, wielkie książę litewskie, ruskie, pruskie, mazowieckie, żmudzkie, inflanckie, smoleńskie, czernichowskie i szwedzki, gottski, wandalski dziedziczny król. Oznajmujemy tym listem naszym wszem wobec i każdemu z osobna, komu to wiedzieć należy. Produkowane nam były dwa listy na papierze pisane, jeden Wnego Krzysztofa Koniecpolskiego wojewody bełzkiego starosty stryj skiego a drugi magistratu naszego miasta Stryja rękami swojemi podpisane i pieczęciami warowane, żadnemu podejrzeniu nie podlegające, które abyśmy powagą majestatu naszego królewskiego nie tylko jako się w sobie mają stwierdzili i zmocnili, ale też niektóre wolności niżej wyrażone, abyśmy im z łaski naszej królewskiej pozwolili supplikowali nam sławetni Stanisław Józefowicz, Teodor Stocki imieniem swoim i wszystkiego pospólstwa religiej greckiej w mieście Stryju mieszkającego. Pierwszy tedy przywilej słowo w słowo tak w sobie ma:

Krzysztof z Koniecpola Koniecpolski wojewoda bełzki stryj ski etc. starosta wszem w obec i każdemu z osobna komu o tern wiedzieć należy wiadomo czynię, iż ja zastawszy niektóre cerkwie tak w mieście jako i na przedmieściu z konsensu zgodnego pospólstwa wszystkiego miasta Stryja w starostwie mojem założone, żadnemi prawami ani przywilejami nie obwarowane, a widząc, że bez uszczerbku żadnego prowentu Rzptej są postawione, chcąc aby chwała Boża w miasteczku tern jako nadoskonalej szerzyła, prośby zatem tychże mieszczan przyjmując i do słuszności skłaniając się, daję im ten mój konsens a to dla dalszej J. Kr. Mci łaski, którego o zupełniejszą starać się będą na mianowane cerkwie aprobacyą, aby pod prawem wolnościami i przywilejami inszym cerkwiom w starostwie swojem od J. Kr. Mci danemi i służącemi bezpiecznie siedzieli, nabożeństw swoich zwyczajnych zażywali i inne religijej swojej obrzędy odprawiali, prawom jednak i obserwancyom żadnym i religiej ich z dawna zachowującym się w niczem nie dero-gując. Dla lepszego przeto stwierdzenia ten konsens mój podpisawszy ręką własną i pieczęcią zwyczajną zapieczętowawszy oddać im rozkazałem. Dan w Poryczku die XV Septembris roku Pańskiego tysiąc sześć set czterdziestego trzeciego. Krzysztof Koniecpolski wojewoda bełzki starosta stryjski.

U

Drugi zaś list słowo w słowo tak się w sobie ma:

Burmistrz i rajce miasta J. Kr. Mci Stryja wszem wobec i każdemu z osobna, komu o tern wiedzieć należy wiadomo

czynimy, iż niektóre cerkwie tak w mieście jako i na przedmieściu za pozwoleniem zgodnem pospólstwa wszystkiego miasta Stryja założone, żadnemi prawami ani przywilejami będąc obwarowane, które to teraźniejszym czasem nieznośne onera i wy-dzierstwa podnosili od żołnierzów, zaczem żalem wielkim zjęci rectores onychże to cerkiew prosi [li] urzędu naszego stryj skiego patentu strony u rzeczej pospolitej miasta naszego. My tedy przychylając się do konsensu tak rzeczej pospolitej miasta naszego Stryja, tak też JMci p. Krzysztofa Koniecpolskiego z Koniecpola wojewody bełzkiego starosty stryj skiego i do tego widząc być bez uszczerbku żadnego prowentów rzeczej pospolitej Królestwa Polskiego konsens nasz zlewamy a to na łaskę

J. Kr. Mci, prosząc za nimi, to jest o prawa i privilégia na one cerkwie miasta naszego Stryja, chcąc [aby] chwała Boga wszechmogącego w mieście naszem Stryju jako nadoskonalej szerzyła się. Co dla lepszej wiary pieczęć urzędu naszego stryj -skiego przycisnęliśmy. Actum et* datum in praetorio Stryj feria quinta ante dominicam Conductus Paschae ipso die XXI mensis Aprilis anno millesimo sexcentesimo quinquagesimo. Andreas Walkowski notarius iuratus striensis m. p.

Ten tedy przywilej ma się rozumieć i należeć cerkwiom. Naprzód Narodzenia naświętszej Boga rodzice, która od rzeki Stryj położona jest za bramą, do której należy i ogród pod •dworzyskiem Wgo wojewody bełzkiego starosty naszego stryj-skiego także domostwem na zatyłku, z których dawać powinni co rok po złotemu jednemu, także i kramnica pomiędzy kramnicami miejskiemi ma leżeć do tej cerkwie. Potem do cerkwie Wniebowzięcia naświętszej Panny w mieście pod wałem od przedmieścia. Służyć ma tenże przywilej trzeciemu monasterowi w polu od rzeki, który należy obojgu bractwu tamecznemu. Tenże przywilej czwartej cerkwi za bramą zaraz lwowską Koziełuską nazwaną Świętego Ducha. Także ostatniej cerki Wyhowska nazwaną pod tytułem Narodzenia naświętszej Panny Mariej, excypując je i wyjmując z rąk i rządzenia popów tamecznych, ale je tylko samym bractwom miasta tamecznego podajemy i inkludujemy. Nadto przychylając się do pokornej prośby ich, warujemy im tym przywilejem naszym, aby im wolno było z dzwonkiem gdy z Sakramentem idą osobliwie do chorych chodzić, procesye w święta Wielkanocne

— 218 -podług zwyczaju religiej greckiej odprawować. Ciężarom żołnierskim i stanowiskom żadnym duchowni tameczni religiej greckiej nie mają i nie powinni podlegać, cerkwie też od oddawania czynszu wolne być mają. Duchowni tejże religijej greckiej podczas Bożego Ciała procesy ej odprawować nie mają, ale podług starodawnych zwyczajów religiej greckiej ceremonie swoje spokojnie odprawować. Co wszystko aby w swojej wadze i całości zostawało, zwłaszcza, że się z prawem pospolitem zgadza, stwierdzamy i umacniamy mocą i powagą majestatu naszego królewskiego, chcąc to mieć, aby wiecznymi czasy cale i nienaruszenie przy tej łasce naszej tameczne pospólstwo re-ligiej greckiej miasta naszego Stryja zostawało. Na co dla lepszej wiary ręką się naszą podpisawszy pieczęć koronną przycisnąć rozkazaliśmy. Dan w Warszawie dnia XXYI miesiąca maja roku Pańskiego MDCL panowania królestw naszych polskiego II a szwedzkiego III roku. Confirmatio mieszczanom re-ligiej greckiej prawa i dwóch listów, jednego Wgo wojewody bełzkiego, drugiego od miasta tamecznego stryj skiego. Jan Kazimierz król.

Nr. 13.

F. C. C. Pr. 18 p. 645.

Lwów, 12. sierpnia 1653.

Jan Kazimierz uwalnia mieszczan stryjskich na lat trzy od stacyi i poborów żołnierskich.

Jan Kazimierz z Bożej łaski król Polski wielkie książę litewskie, pruskie, żmudzkie, mazowieckie, inflanckie, smoleńskie, czerniechowskie, a swedzki, gotski, wandalski dziedziczny król. Wszem wobec i każdemu z osobna komu to wiedzieć należy a mianowicie urodzonym pułkownikom, oberszterom, rotmistrzom, kapitanom i officerom także ich namiestnikom i wszystkiemu towarzystwu ludzi żołnierskich tak polskiego jako i cudzoziemskiego narodu, jezdnych i pieszych chorągwi któregoż-kolwiek zaciągu, w służbie naszej i rzptej teraz i na potem będących wiadomo czynimy. Iż my mając wzgląd i miłościwe baczenie na zubożenie miasteczka naszego Stryi nazwanego, w województwie ruskiem, do którego tak przez morowe pp-powietrze i ustawicznego żołnierza jak i przez insze iniurias temporum przyszło, mając do tego wysoce nam zaleconą zupełną wiarę i czułość obywatelów jego, którą nam i wszystkiej

rzptej podczas wielkiej od nieprzyjaciela koronnego nawalno-ści, osobliwie pod rozgrom pilawiecki w dotrzymaniu i obronieniu miasteczka tegoż dotrzymali, na obronę jego nietylko sumpt swój własny ważyli, na swym żołdzie i chlebie dwie chorągwie kozackie trzecią piechotną przez trzy całe miesiące swym własnym sumptem trzymali, ale też i sami straże ustawicznie osobami swymi odprawując, wycieczki czyniąc, nieprzyjacielowi mężny odpór dając zdrowia swoje odważali, przeto my, chcąc im osobliwą łaskę naszą jako wiernym poddanym naszym oświadczyć i do takowej wiary i ochoty dalej przy-chęció, więc aby tern prędzej zapomóc i ratować się mogli, onych od stanowisk żołnierskich, które hiberna zowią, tak lecie jako i zimie, i od inszych wszystkich przechodów, noclegów, pokarmów, stacyi, kontrybucyi, prowiantów, podwód i wszelakich exakcyi żołnierskich uwolnić umyśliliśmy, jakoż cale uwalniamy niniejszym listem naszym do lat trzech, rachując od daty teraźniejszej continue po sobie idących, surowo pomie-nionych kompaniej ludziom rycerskim i wszystkiemu żołnier-stwu rozkazując i mieć to koniecznie chcąc, aby za pokazaniem sobie tego uniwersału naszego żadna chorągiew, tak konna jako i piesza, żadnemi się nie zaszczycając asy gnący ami, która przez pomieniony czas na to miasto nikomu dana być nie ma, pod żadnym pretekstem zimowania, ciągnienia, maszerowania, w tern mieście stawać noclegów i pokarmów ani chleba i stacyei tak pieniężnych jako i do żywności należących wybierać nie ważyli się, a to pod surowem karaniem naszem i ostrością artykułów wojskowych, które na każdym takim, któryby się w tej mierze woli i rozkazaniu temu naszemu sprzeciwił nieomylnie, bez wszelkiej folgi, za namniejszą skargą ekstendować, wykonać i szkody poczynione ukrzywdzonym z zasłużonego żołdu nagradzać koniecznie każemy. Na co się dla lepszej wiary ręką naszą podpisawszy pieczęć koronną przycisnąć rozkazaliśmy. Dan we Lwowie dnia N11 miesiąca sierpnia roku pańskiego MDCLIII panowania królestw naszych polskiego Y szwedzkiego VI roku. Locus sigilli maioris can-cellariae regni. Jan Różycki sekretarz J. Kr. Mci. Jan Kazimierz król.

— 220 -

Nr. 14.

Lwów, 15. sierpnia 1653.

F. С. С. Pr. 18 р. 649. С. Pr. Rei 380 р. 1596.

Jan Kazimierz uwalnia mieszczan Siryjskich na lat 4 od opłaty czopowego, pod warunkiem użycia dochodów z tego podatku na

fortyfikacyą miasta.

Joannes Casimirus Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae, Liuoniae, Smolensciae, Czerniechouiaeque пес non Suecorum G-ottorum Yandalorum haereditarius rex. Significamus praesentibus literis nostris quorum interest universis et singulis. Semper equidem maxime vero his perturbatis temporibus nobis et reipublicae nostrae interest, ut civitates et oppida regni nostri praecipue vero finitima quam optimis, quantum fieri potest, ante omnia firmentur praesidiis ac munitionibus, quae et incolarum regni nostri promptissimo receptaculo et reipublicae praesentissimo fiant propugnaculo. Cum itaque oppidum nostrum Stryi dictum finitimum sit arcendisquex) hostibus a finibus regni perquam necessarium, fossas autem, vallos, sepimenta et propugnacula ipsos ²) ex relacione tam magnifici Christophori a Koniecpole, palatini belzensis illius loci capitanei, quam supplici libello ci-vium nostrorum praefati oppidi acceperimus dirui ac deteriorari, restaurandis vero iisdem praefati cives non sufficiunt, utpote qui non solum multis militum angariis, hostium depopulatione, pestilentia crebrisque nunciorum ab externis praetergressionibus ac variis aliis temporum modernorum iniuriis in substantiis suis extenuati sunt, sed eciam sub tempus expugnationis pilauie-cianae propter servandam civitatem trecentos milites, pedestres quidem centum, equestres vero ducentos suis propriis sumptibus victu et stipendiis per integrum trimestre fovendo ipsique propriis viribus hostem impetuosum eumque numerosum a civitate cum praesentissimo vitae suae periculo fortiter arcendo, nullis parcentes sumptibus ad inopiam devenerunt, proinde nos tarn commoditati reipublicae in fortificando eodem oppido provisum esse, quam praefatis civibus pro tanta ipsorum fide et servandae civitatis cura gratum animum et beneficentiam nostram contestari⁴ cupientes, ipsos a solucione ducillorum vulgo od czopowego

— 221 —

piwnego i gorzałczanego ad thezaurum nostrum pendi solita liberandos et observandos esse duximus. prout quidem ad de-cursum quatuor annorum a data praesenti computando libera-mus et absolvimus. Eandem vero pensionem ducillarum restau-randis ac reparandis fossis vallis ac omnimodae munitioni prae-fati oppidi applicamus praesentibus literis nostris ita, ut eandem pensionem czpowe dictam ab hinc ad expirationem tem-poris suprascripti praefati oppidani ipsi inter se exigant et to-taliter in praefatam munitionem convertant, rationemque eorum omnium quotannis magnifico capitaneo moderno et pro tempore existenti faciant et reddant. Quod omnibus quorum interest, praesertim vero magnifico capitaneo nostro et aliis pro tempore existentibus, пес non contributionis eiusmodi exactoribus nunc et pro tempore existentibus denunciantes mandamus, ut prae-fatos cives et incolas oppidi nostri Stryi dicti in ea libertate a nobis pro necessitate publica et illorum mentis concessa, ad quadriennium conservent et ab alliis conservari faciant, neque ullas ducillorum contributions supranotatas ab eis exigant aut eo nomine ipsos quoquomodo turbent et impediant pro gratia nostra. In cuius rei fidem praesentes manu nostra subscriptas sigillo regni communiri mandavimus. Datum Leopoli die XIII mensis Augusti anno Domini MDCLIII regnorum nostrorum Poloniae Y Sueciae vero VI anno. Libertas oppidi Stryi a con-tributionibus ducillarum ea conditione, ut in munitionem eiusdem oppidi convertatur, salva liquidatione coram magnifico capitaneo. Locus sigilli maioris cancellariae regni. Joannes Casimirus rex. Joannes Różycki regiae maiestatis secretarius ¹).

Nr. 15.

Arch. b. Namiestnictwa.

Stryj, 9. stycznia 1660.

Wilkierz miejski w sprawie poborów miejskich ²).

Actum in praetorio Stryensi feria sexta post. fest. Epi-phaniarum proxima anno Domini millesimo sexcentesimo se-xagesimo in praesentia spectabilium ac honoratorum domino-rum Thomae Chryszkiewicz proconsulis, Andreae Wałkowski

b Wnosi do obiaty famatus Paulus Jachimowicz civis et incola opp. Stryj. — ł) Wilkierz ten znany jest z potwierdzenia króla Jana III z daty Javoroviae die VI mensis Maii anno Domini MDXCII regni nostri XVIII kopia z 1787 r.

viceadvocati, Pauli Jachnowicz, Joannis Boxycz, Martini Zardzewiały, Gregorii Chwostowicz consulum, nec non Jacobi Fi-ckowicz, Demetrii Kamień, Laurentii Jachowski, Lucae Gu-niczka, Gregorii Paleniczka, Joannis Sachnat, Alberti Macho-wicz scabinorum atque omnium cechmagistrorum, magistrorum, civium suburbanorum et totius communitatis de verbo ad ver-bum tale laudum stetit:

Ponieważ takie nieznośne ciężary tak od pp. żołnierzów jako i przez nieoddanie poborów na miasto nastąpiły, gdzie szkodujemy dla wielu wymyślnych folwarków, na które żadnego prawa żaden mieszczanin nie ma, tylko ze zwyczaju, zaczem wszyscy tę uchwałę zobopólnie czynimy : Jeżeliby z pp. radnych, respektując na prace ich, które dla miasta ponoszą i całości jego, miał więcej niżeli ćwierć pola, tedy powinien zarówno z przedmieszczany podatek różny, królewski i miejski oddawać, a ćwierć każdemu z nich za prace wolna zostaje. A pp. mieszczanie, którzy swoje role mają, (wszakże kto ma więcej majętności, więcej powinien pociągnąć) powinni z przedmieszczany podatek oddawać, lecz osobny od domu w mieście będącego, jednakże nie zarówno, ale wedle słusznej moderacyi urzędu et communitatis. In cuius rei fidem sigillum officii est subimpressum. Joannes Casimirus Jastrowski notarius iu-ratus civitatis Stryensis. Locus sigilli civitatis. Ex protocollo actor, spectabilis officii Stryensis extraditum.

Nr. 16.

Stryj 25. lip ca 1677.

F. Cop. C. Pr. 36 р. 2071.

Urząd т. Stryja spisuje osoby pozostałe po tureckim najeździe w mieście, płacące uchwalone pogłówne.

Regestr egzekucyj półtora pogłównego iuxta laudum re-lationis sejmiku wiszninskiego w ziemi przemyskiej przez dwu przysiężnych ławników stryj skich e gremio urzędu deputowanych w miasteczku J. Kr. Mci Stryju z przedmieściem po tureczczyznie przeszłoroczniej zabraniu ludzi w niewolą, innych zniszczeniu przez wojska kozackie z Barabaszem podczas turecz-czyzny za miasteczkiem naszem przez niedziel dwie stojące i regiment WJMci Łączyńskiego tegoż miasteczka z przedmieściem

223

znacznej części spaleniu po wymorzeniu ludzi głodem spisany roku 1677 x).

Jan mieszczanin wdowiec, parobek. Maciej mieszczanin z żoną swoją. Jan Strycharzewicz z córką. Aleksander z żoną swoją. Stanisław z żoną swoją. Marcin z żoną swoją. Jan Kosmanowicz z żoną. Dmiter z żoną i kucharką. Kwasowski mieszczanin z żoną. Senkiewicz z żoną. Pop jeden wdowiec, drugi z żoną. Wikariowie stryj scy. Jan Rohatyński z żoną. Panasewicz z żoną. Paweł krawiec. Sachnat. Wasil syn Ostaszków. Aleksander Abrahamowicz przesiężny. Piotr Duszera przysiężny. Wasil Kowal. Michał Bregedyn. Hryc Korobka z żoną. Iwan Hładec z żoną. Andrzej Boniak z synem. Dmitr Ciłujko z żoną. Klimowiec wdowiec z probostwa. Jacko Kozicki z żoną. Iwanoczko wdowiec z wójtostwa. Zacharka Kowal z żoną. Fedor Kowalczyk. Ławer Musząt wdowiec. Fedor Chuda z żoną z podzamcza. Szymon wdowiec. Na co dla lepszej wiary pieczęć urzędu stryjskiego przyciśniona die 25 mensis Julii anno 1677. Aleksander Wyszyński cześnik ziemski buski administrator mp.

Pieczęć miasta na wosku zielonym papierem białym okrytym wyciśnięta.

Nr. 17.

F. Cop. C. Prem. 36 p. 2109.

1677. Stryj, 28. lipca.

Proboszcz słryjski ks. Sebasłyan Stopski daje poddanym swym trzem z Chodowic atestacyą w sprawie poprzysiężenia w grodzie, że podatku pogłównego w obec zniszczenia i spalenia wsi przez Turków uiścić nie są w stanie.

Wiadomo czynię komu o tern wiedzieć należy, iż podczas żurawińskiej z Turkami ekspedycyi i traktatów Orda i Turcy wioskę Chodowice do kościoła mego stryj skiego należytą fun-ditus ze wszystkiem znieśli i zrujnowali tak dalece, że się tylko w niej troje ludzi zostało ubogich, inszych w niewolę nieprzyjaciel zabrał, drudzy z głodu wielkiego pomarli. Zaczem iż urgent podatki pogłównego rzptej uchwalone a niemaszże post conflagrationem i ruinie przez nieprzyjaciół z tej wioski

l) Osób 64.

224

Chodowicz komu opłacać, inhaerendo constitution! novellae sejmu generalnego warszawskiego przeszłego o tych krajach zadniestrskich, prawdziwie zdezelowanych i spalonych hostiliter, teraźniejszą moją daję temu chłopkowi atestacyą, który po-przysięźe z gruntu spustoszenie Chodowic i spalenie w grodzie przemyskim, jako w niej chłopów do podatków pogłównego poddanych habiles nie masz, oprócz tych trzech zwyż pomie-nionych i to bardzo ubogich, od których ażem sam musiał mi-sericordia ductus posłać ten na nich ciężki barzo podatek pogłównego, na co dla lepszej wiary i pewności ręką swą własną podpisuję się. Działo się na probostwie moim w Stryju die 28 mensis Julii roku 1677. Ksiądz Sebastyan Stopski proboszcz stryjski nip. Poddani, tych trzech zostało: Michajło Pirogów wdowiec, Iwan z żoną. Idem qui supra.

Tak roczniego pogłównego kwit zgorzał w tychże Cho-dowicach, spalonych od Tatarów, według którego tak rok zapłacono od siedmi głów a teraz tych ludzi po spustoszeniu od nieprzyjaciela niemasz, tylko się troje zostało i to sam muszę płacić od nich. Idem qui supra¹).

Nr. 18.

C. Żyd. F. C. 8 p. 218.

IV Stryju 20. grudnia 1689.

Konsens dany przez biskupa sufragana przemyskiego na zbudowanie bożnicy w Stryju.

Jan z Dębego Dębski z Bożej łaski biskup Bellineński, sufragan, dziekan i administrator biskupstwa przemyskiego, kanonik włocławski, prochnicki lubaczowski proboszcz wiadomo czynimy tern pismem i listem naszym, iż za supliką niewiernych Żydów synagogi stryj skiej starszych i wszystkiego pospólstwa którzy nam suplikowali, aby mogli bożnicę nową z drzewa na miejsce starej obalonej wystawić i wybudować, my tedy skłaniając się do supliki ich, według prawa i zwyczaju powagą naszą biskupią pozwalamy i dajemy moc, aby tę bożnicę sebie wystawili i wybudowali, temi jednak kondycyami, aby ta bożnica niebyła z ukrzywdzeniem i przeszkodą domów chrześcijańskich, żeby niezbytnią wysokością wystawiona była.

J) Do obiaty wniesiono ten akt własnoręcznie przez ks. Stopskiega spisany do grodu przemyskiego 29. lipca 1677 r.

Na co dla większej wiary ręką się własną podpisujemy i pieczęć naszą przycisnąć kazaliśmy. Działo się w Stryju dnia dwudziestego grudnia roku pańskiego tysiąc sześć set ośmdziesiątego dziewiątego. Ksiądz Dębski biskup bellineński sufragan dziekan i administrator biskupstwa przemyski mp.

Nr. 19.

C. Ź. 75 p. 662-3.

Wisznia, 3. września 1691.

Koekwacya dymów miasta Stryja i starostwa stryjśkiego.

rum

. .. Puncta.... ex regestro coaequationis domorum bono-oppidi Stryi et villarum ad capitaneatum stryensem spec-tantium, in conventu particulari visnensi per gsos. deputatos e gremio sui ad eandem coaequationem domorum delegatos in oppido Wiśnia die décima tertia Septembris anno praesenti sancito et constituto, manu mfici. Nicolai de Staw Stawski ve-xilliferi latyczouiensis marscbalci comitiorum eorundem propia subscripto atque ad acta officii praesentis per nobilem Marti-num Cyrklewicz per oblatam porrecto, cuius affectationi iurique communi regni officium praesens (castr. Żyd.) eo in passu adhae-rendo, haec eadem puncta ex regestro coaequationis eiusdem de verbo ad verbum taliter uti in se sunt, eidem affectanti ex-tradere mandavit de tenore verborum qui sequitur eiusmodi:

Villae capitaneatus stryensis : Urycze a domibus quinque, Sieniewodzko Superior a domibus viginti, Sieniewodzko Inferior a domibus quindecem, Kamionka a domibus tribus, Pobok a domibus sex, Turchanów a domibus sex, Hornie a domibus quin-decem, Daszawa a domibus decem, Zawadów a domibus quinque, Dobrzany a domibus octodecem, Styniawa Inferior a domibus sex, oppidum Stryi a domibus propinatoriis sive diversoriis duabus, a qualibet florenos duos, ab aliis vero minoribus decem, in cirrulo plateis triginta sex.

Nr. 20.

Stryj, 19. lutego i Warszawa, 8. kwietnia 1696. Fase. С. C. Żyd. 50 p. 2176.

C. Żyd. 79 p. 286.

Konsens miasta Stryja co do przełożeniu jarmarków i królewskie

jego zatwierdzenie.

A.

Burmistrz i rajcy, wójt i ławnicy miasta J. Kr. Mci Stryja wszem wobec i każdemu z osobna komu o tern wiedzieć

15

Historja m. Stryja.

należy wiadomo czynimy tym konsensem naszym, iż my magistrat cały stryj ski ze wszystkiem pospólstwem unanimi con-silio naradziwszy się, rzecz ku słuszności należącą przedsię-wziąwszy, ponieważeśmy ludziom kondycyej żydowskiej ob ca-lamitatem temporum (lubo to nad prawa nasze od najjaśniejszych królów panów naszych miłościwych nadane i teraźniejszego monarchy nam szczęśliwie i daj Boże długoletnie panującego Jana Trzeciego aprobowane stało się) domy w cyrkule miasta J. Kr. Mci Stryja kupować pozwolili i do mieszkania przyjęli, co oni zarówno podatki in genere wszystkie z nami płacąc przełożyli nam swoję przeszkodę, że w dzień sobotni targi się tydniowe agitują a oni na ten czas dla tejże przeszkody wiary swojej z sobotnego żadnego targu nie mogą mieć pożytku, zaczem my wejrzawszy słuszność a osobliwie zapatrując się na czasy nieszczęśliwe, gdy się mieszczanie nasi długami szlacheckimi obciążyli, żeby in ulteriorem ruinam miasto J. Kr. Mci nie poszło a Ich Mcie pp. szlachta dobra miejskie nie posiadali a najbardziej z tych przyczyn uważyliśmy, że się ciż Żydzi obywatele nasi skarbowi J. Kr. Mci do płacenia rat arendy gorzałczanej zarówno z nami zapisali, co i winnice mieć powinni, żeby skarb pański swoją ze młynów miał fruktyfikacyą, co w dzień sobotni targowy tak zboża jako i drew do palenia gorzałki według wiary swojej przysposobić nie mogą i winnice dla tego wakować muszą, przeto pozwalamy onym u najjaśniejszego króla pana naszego miłościwego przywilej i konfirmacyą na toż za staraniem ich na to sobie wyprawić, aby za osobliwą łaską pańską i klemencyą mogli tego beneficium dostąpić, aby targ wielki sobotni na dzień wtorkowy, a wtorkowy na dzień piątkowy pan n. m. przemienić onym pozwolił tym konsensem naszym deklarujemy. A dla lepszej wiary i pewności przy podpisach naszych pieczęć urzędu naszego stryj skiego przycisnąć rozkazaliśmy. Datum Stryi, décima nona Februarii millesimo sexcentesimo nonagesimo sexto anno. Remian Popiel cześnik podlaski wójt uprzywilejowany stryj ski, Jan Baranowski burmistrz miasta JKr. Mci stryj scy z kolegami swymi, Bazyli Cebulczakiewicz rajca stryj ski m. p., Marcin.. Bokszyc antiquae residentiae, Jan Zycki mieszczanin stryj ski, Jan Antoni Jachowski pisarz miejski stryj ski przysięgły m. p.

¹

Expediti w or. Starostą wspomnianym był Jan Krzysztof Tarnowski f 1567 r. w 30 roku życia.

²

jego — dwa razy. — ²) W oryginale : za.

³

Opidanorum w trans.

⁴

Nocendisque. — ²) Ipsis.

227

В.

Jan Trzeci z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewskie, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, wołyński, podolski, podlaski, inflancki, smoleński, siewierski i czernichowski. Oznaj-wszem wobec i każdemu z osobna komu wiedzieć

muj emy

we

będzie o tern należało. Iż pokładany był przed nami konsens albo jednostajne zezwolenie całego naszego miasta naszego Stryja, rękami własnemi urodzonego Bemigiana Popiela cze-śnika podlaskiego wójta na ten czas stryjskiego i sławetnych Jana Baranowskiego burmistrza, Bazylego Czybulczakiewicza i innych rajców i ławników, także Jana Antoniego Jachow-skiego pisarza miejskiego, mieszczan i obywatelów stryjskich podpisane, pieczęcią wójtowską i miejską ztwierdzone dnia dziewiętnastego miesiąca lutego roku Pańskiego tysiącznego sześćsetnego dziewięćdziesiątego szóstego w mieście naszym Stryju postanowione. Którem zezwoleniem ciż urodzony i szlachetni wójt, burmistrz, rajce, ławnicy, pisarz i całe miasto Stryj skie dobrowolnie Żydów na mieszkanie i kupowanie domów na gruntach miejskich stryj skich etiam supra obloquen-tiam przywilejów od najjaśniejszych antecessorów naszych królów polskich i od nas samych łaskawie im nadanych przyjęli, a zwłaszcza, że się Żydzi tak do publicznych jako też do prywatnych kontrybucyi miejskich zarówno przykładają i dalej przykładać się obowiązali i targi tygodniowe, które się w dzień każdy sobotni i wtorkowy przedtem odprawowały, za jednostajną między miastem a Żydami umową na wtorkowe i piątkowe dni, a to dla religiej starego zakonu przemienili. Więc supli-kowało do nas pomienione miasto, ażebyśmy ich te postanowienia dla większego warunku i bezpieczeństwa na potomne czasy utwierdzili i aprobowali. My tedy król bacząc to za rzecz słuszną i prawu pospolitemu nie tak dalece przeciwną, chcąc oraz, ażeby podczas tak wielkiej wojny, którą z nieprzyjacielem Krzyża Świętego ustawicznie prowadzimy, toż miasto nasze przez ludną osiadłość jako najlepiej zapomoc się mogło, pomienione postanowienie miejskie a narodem żydowskim wszystkich punktach, klauzulach i artykułach powagą naszą stwierdzamy i aprobujemy i ażeby się odtąd w mieście naszem Stryju już nie w sobotę ale w wtorkowe i piątkowe dni targi odprawowały bez żadnej przeszkody i trudności mieć chcemy

i przykazujemy. Na co się dla lepszej wiary własną podpisawszy ręką pieczęć naszą przycisnąć rozkazaliśmy. Dan w Warszawie dnia VIII miesiąca kwietnia roku Pańskiego MDCXCVI panowania naszego XXII. Jan król. Wojciech Stanisław Chro-ściński JKr. Mci sekretarz i pisarz pokojowy.

Nr. 21.

Stryj. 1712.

C. Żyd. 87 p. 306-312. C. Prem. 494 p. 149-152.

Suplika do p. Administratora starostwa stryjskiego ze strony

przedmieszczan.

My ludzie z przedmieścia stryjskiego t. j. z ulicy dolisznej uskarżamy się na pp. burmistrzów w takowy sposób, że u nas teraz ludzi nie masz, jedno wymarło a drudzy się porozcho-dzili na ulicy. A pp. burmistrze na to nie respektując, ale co nastanie który burmistrz, to symple inszym podwyższają i jako rozumują tak wydają, a nas w niwec obracają. Tedy my wielce do nóg upadamy Waszeci Dobrodzieja naszego prosim o di-skrecyę i politowanie nad nami ubogimi, żebyśmy się utrzymali według przypomnienia i słuszności. A to poupadało siła chałup i teraz niemasz nic, jako siła pustek numerice się opisało gruntów pustych, za których my ubodzy ludzie teraz płacimy, tylko nas pięć, jako się nierachowało gruntów 25 o co i powtórnie prosim n. m. p. d. a my doznawszy wysokiej łaski i miłosierdzia nad nami ubogiemi ludźmi i t. d.

Nr. 22.

S. /. et d. 1764.

C. Żyd. 146 p. 335 z nadpisem: punctorum lustrationis ex parte oppidanorum Stryien. oblata.

Wyciąg z lustracji starostwa stryjskiego dotyczący miasta Stryja.

Starostwo stryj skie, do którego miasto Stryj i wsie niżej specyfikowane należą. Tego uprzywilejowanymi dzierżawcami JO. Kazimierz książę Ciołek Poniatowski podkomorzy koronny i Apolonia z Ustrzyckich małżonkowie, vigore cessionis per olirn illustrissimos Stanislaum Ciołek Poniatowski castellanum Cra-coviensem et Constantiam de principibus Czartoryiskie con-sortem coniuges parentes in personas sui, coram actis castr.

varsaviensibus sabbato post festum sancti Mathei apostoli et evan-gelistae 1756 anno, mediante eonsensu serenissimi olim Augustti Tertii régis Poloniae Yarsaviae die septima mensis Decembris 1754 anno sibi ad cedendum de praemisso capitaneatn dato, sigillo maioris cancellariae regni communito recognito :

Miasto Stryj, temuż propinacya gorzałczana i wszelkich litworów na municyą tegoż miasta, podnawiania foss, stawienie parkanów tudzież na zapłacenie sługom miejskim, niemniej na utrzymanie i obronę praw sobie służących przywilejem niegdy najaśniejszego Władysława Czwartego króla polskiego pośled-niejszemi aprobowanym pozwolona. Wolne pomienione miasto od innych wszelkich danin powinności prócz niżej specyfiko-wanej do zamku stryjskiego należytości: czynszu rocznego od mieszczan katolików zł. 50, od piekarzów tegoż miasta zł. 12, od szewców zł. 17, od garncarzów zł. 4, od rzeżników zł. 60, z jatki rzeźnickiej zamkowej arendy zł. 40; 282 mac owsa, osmaków 3 i garcy sześć; maca i garcy 96 z łanów górnych i dolnych przedmiejskich miasta Stryja podług rewizyi zasianych pól tamecznym zwyczajem ekspedyowanej z lat trzech, intermedie biorąc maca jedna à fl. 6, efficit zł. 1.694 groszy 18 szelągów dwa i pół. Szarwarki do reparacyi młynów, stawowych grobli, naprawiania dróg, przedmieszczanie odbywać powinni w czasie potrzeby, wszyscy zaś tak mieszczanie katolicy jako żydzi tudzież przedmieszczanie o odwrócenie wody z rzeki Stryja ku miastu wdzierającej się staranie mieć mają. Młynów pięć do arendy miejskiej przyłączonych znajduje się. Pierwszy młyn na Wysokich Brzegach o dwóch kamieniach, z niego aren-darz miejski bierze miarek trzy, czwarta mielnikom zostaje. Drugi młyn na młynówce dobrzańskiej o kamieniach dwóch z tego temuż arendarzowi miarek dwie idzie, a trzecią za dozór mielnicy biorą. Trzeci młyn pod zamkiem o dwóch kamieniach z tego arendarz pomieniony dwie miarek ma naznaczonych a trzecią za dozór dla siebie zostawuje. Czwarty młyn pod folwarkiem na Kierniczynie także o dwóch kamieniach, miarek z niego dwie idzie arendarzowi a trzecią mielnik bierze za dozór. Piąty młyn na Kierniczynie o jednym kamieniu, z niego także do arendarza należy miarek dwie a trzecia do mielnika. Z tych wszystkich pięciu młynów roczna intrata zł. 2.600, od mielników przy młynie na Wysokich Brzegach będących czynszu rocznego zł. 100; z słodowni przedtem na gruncie wójtowskim będącej a teraz na innem miejscu sumptem zamkowym pobudowanej arendy zł. 480. W mieście Stryju cerkwie cztery, gruntów do tych ex erectione żadnych nie mają. Podzamczanie stryj scy pańszczyzny nie biorą, do wycierania tylko zamkowych kominów co tydzień kolejno przysełają, czynszu ogólnie rocznego płacą zł. 200.

Tandem continuantur bona ad capitaneatum Stryensem spectantia. Summa zł. 5251, groszy 18, szelągów 2 f. 3.

Michał z Drohojowa Drohojowski sędzia grodzki przemyski i tejże ziemi lustrator. Jan Horodyski pisarz grodzki przemyski i tejże ziemi lustrator.

Nr. 23.

C. Z. 144 p. 385.

W Warszawie, 12. maja 1770.

Dzierżawa trzechletnia starostwa stryj skie go.

J. O. książę IMc. Kazimierz Ciołek Poniatowski podkomorzy wielki koronny starostwo stryj skie z wójtostwem i dzierżawami kawczykącką i uherską, ze wszystkimi ich prowentami, inwentarzem anno 1768 die 24 Junii przez W. JMc. pana Ko-rytowskiego komendanta garnizonu lwowskiego podpisanym specyfikowanymi, W. JMci p. Konstantemu Turkułowi staroście lieśniańskiemu z wolnem używaniem i wszelkich kontraktów stanowieniem w trzyletnią arendowną puszcza posesją za sumę roczną nad inwentarz pomieniony zł. p. 20.000 aukcyonowaną, ogólnie sumę zł. p. 116.000 siedmdziesiąt i ośm groszy 24 (dico zł. p. sto szestnaście tysięcy siedmdziesiąt ośm i groszy dwadzieścia cztery) wynoszącą, która dwoma ratami poprzedzającemu pierwszą w sam dzień św. Jana Chrzciciela, drugą w poniedziałek po święcie św. Trzech Królów wypłacona być powinna, przy której wypłaceniu expens gruntowa przez połowę detrunkować się będzie. A takowe wypłacenie do expi-racyi całego trigennium obserwowane być ma. Czwartą zaś z starostwa, wójtostwa i dzierżaw JO. książę JMó. na siebie przyjmuje i one sam płacić do skarbu koronnego będzie. Tenż-e JO. książę JMó. pozwala wystawienia gorzelni na dwa wężowe wielkie kotły, które proporcyonalnie więcej gorzałki wydadzą niżeli dwanaście prostych równych, a z lasu drew mniej potrzebują. Taż gorzelnia w miejscu sposobnem przy żywej wodzie i bliskości lasów wystawiona być ma, do kurzenia zaś gorzałki drzewo suche i leżące pozwala się, nie tykając zgodnego do budowy. Waruje pańszczyznę ciągłą do wywozu soli nie więcej jak 10.000 beczek do Lwowa W. JMci p. dzierżawcy obrócić wolno będzie, lecz ile dni gospodarz w drodze zabawi tyle w pańszczyznę potrąconych mieć powinien będzie. Powinności wszelakie od rana odbywane być mają, o co żadna pre-tensya do W. JMi p. dzierżawcy roszczona nie będzie ; ostrzega się zaś, aby nad to pozwolenie i opis inwentarza pod żadnym pretekstem do żadnych innych powinności poddani nie byli pociągani. Wszelkie folwarki, karczmy, browary, kotły, młyny i bądź jakiekolwiek budynki, w jakowej sytuacyi inwentarzem sobie podane, W. JMć p. dzierżawca w posesyę obejmie, przy expiracyi jej w równej porze oddać winien zostaje. A które budynki czyli reparacyi znacznej czyli z gruntu przestawienia lub innego budowania wyciągać będą, signanter z których upadku decessus w prowentach wynikaćby miał, i gdyby połowa powabnej pańszczyzny wystarczać nie miała, takowych reparacya i pobudowanie pozwala się, ekspens zaś na niepo-miarkowanie czyniona, w czasie płaconych się rat potrącona będzie. Gradobicie znaczne, ogień piorunowy lub przychodzący, skądby szkoda znaczna być miała, zwyczajem w kontraktach arendowych pospolicie praktykowanym pro re W. JMci p. dzierżawcy ostrzega się, jako i dezolacye budynków z przechodu lub konsystencyi wojsk różnych wynikające W. JMć p. dzierżawca sobie waruje, aby do odpowiedzi nie był pociągany i owszem, gdyby poddani przez też wojska tak zrujnowani byli, iżby w poddanych inwentarzem powinnościach żadnym sposobem uiścić się nie mogli, tedy na to J. O. książę J. Mć sprawiedliwy wzgląd deklaruje. Procesa wszelkie, z okoliczności gruntów lub podanych a nie z osoby W. JMci p. dzierżawcy wypływające, skarb pański zastąpi i to sobie przestrzega JO. książę JMć podkomorzy koronny, aby zasiewy wszelakie ziarna, osobliwie pszenicy ozimej i żyta aukcyonowanego dobrą uprawą na gruntach zgodnych każdemu ziarnu posiane a najbardziej ozimina na paraninach i ugorach dobrze uprawnych były jako się rzekło posiane i od zalewów wody i wymoknienia gospodarską industryą ochronione, a cokolwiek W. JMć p.

— 232 —

dzierżawca nad podanie inwentarzem wy sieje, to mu przy eks-piracyi kontraktu ceną targową, jako które zboże w tamtym kraju na ów czas płacić się będzie, zapłacone i powrócono być ma. Kontrakt od dnia 24 Junii w roku niniejszym zaczynać się ma, a o tymże dniu i czasie w roku da Bóg 1773 kończyć się będzie. Remanenta wszelkie niedobranych prowentów przy ekspiracyi kontraktu JO książę JMć bez trudności wybierać pozwala a jako ten kontrakt i w nim opisane punkta strony obydwie we wszystkiem trzymać przyrzekają, tak podpisani rąk własnych przy przyciśnieniu zwykłych pieczęci stwierdzają. Działo się w Warszawie dnia 12 miesiąca maja 1770 roku.

A ponieważ p. Turkuł znajduje wiele trudności w sprowadzeniu kotłów wężowych, zaczem JO książę podkomorzy pozwala i na węgierskie.

K. ks. Poniatowski. Podkomorzy koronny. Konstanty Turkuł.

Nr. 24.

C. Ż. 144 p. 370.

Warszawa, 12. maja 1770.

Odpowiedź starosty na skargi poddanych starostwa stryjskiego.

zatem ktoby na to na-

Przychylając się moje dziatki do zaniesionych przez was skarg i suplik na teraźniejszego JMci p. dzierżawcę starostwa stryjskiego a najbardziej na tych, którym JMć p. Deszert sub-arendował folwarki tegoż starostwa, zleciłem najprzód, aby w krzywdach waszych uczyniona była indagacya i według słuszności satysfakcya, a oraz puściłem kontraktem arendownym toż starostwo JMci p. Turkułowi staroście liszniańskiemu, który i przez opis kontraktu i przez słowne zalecenie obowiązany jest, aby od was więcej nad powinność i inwentarz nie wymagał i was nie uciemiężał. A że trzeba także, żeby i on na swoje wyszedł i ja, żebym w intracie mojej nie szkodował, więc starajmy się moje dziatki, żebyśmy wszyscy pełnili, co komu przyzwoita, ja w zasłanianiu was od opresyi i uciążliwości, a wy w należytem odbywaniu waszych powinności. Położono jest w kontrakcie ranne wychodzenie na pańszczyznę i to jest rzecz sprawiedliwa, bo kiedy się cały dzień rachuje, it to się powinien rachować od rana

rzekał i o to się skarżył, zamiast ulgi, miałby naganę. Pozwolono także jest JMć p. dzierżawcy wywiezienia pod wodami

z tychże dóbr dziesięć tysięcy beczek soli na rok do Lwowa, ale to jest ostrzeżono, aby w ten czas był ten wywóz, kiedy •drogi będą sposobne i dla bydląt nie uciemiężliwe, a do tego i to jest obwarowano, aby ile który poddany zabawi się w tej drodze, tyle dni pańszczyzny potrącone mu było. Owóż tedy widzicie moje dzieci, że się wam przez to żadna nie dzieje krzywda i lu... że moje dobro jest waszem dobrem, ale też wzajemnie spodziewam się, że wy dacie dowody waszej wdzięczności przez wierność i pilność i posłuszeństwo dworowi bo inaczej dla przestępujących byłaby surowa kara. Dan w Warszawie dnia dwunastego maja roku tysiąc siedmsetnego siedm-dziesiątego. Kazimierz ks. Poniatowski Podkomorzy królestwa.

Nr. 25.

C. Żyd. 146 p. 709.

Stryj, 5. maja 1774.

Skrypt dłużny pospólstwa fańskiego w Stryju na zapłatą długu w 1672 zaciągniętego.

My niżej na podpisie wyrażeni wójt i starszyzna w przytomności niżej specyfikowanych zgromadzonych współprzed-mieszczan jakoteż i całe pospólstwo łańskie w mieście J. C. Mci Stryju w przytomności urzędu lantwójtowskiego zeznajem tym skryptem naszym, tak jakoby przed aktami grodu wszelakiego zeznanym i solennie utwierdzonym i ubezpieczonym, iż my i całe pospólstwo czyli przedmieście stryj skie, mając termin wypłacenia sumy 2000 una cum provisione 200 fl. za rok 1773 die 6. Aprilis WJMci p. Grossowi przez nas zaciągnione i pożyczone w potrzebach naszych na kontrybucyę wojska, takąż podobną sumę zł. p. 2000 kapitalną, na zniesienie czyli oddanie długu, a zł. 200 na wypłacenie prowizyi temuż WJMci p. Grossowi zaciągamy czyli pożyczamy, przez ręce JMci księdza Franciszka Rogaczewskiego prebendarza przy kościele stryj skim w złocie ważnym obrączkowym walor i kurrencyę in regno zwyczajną mającym i w monecie srebrnej in summa zł. p. 2200 dico numéro 2200. W którychto pieniądzach zł. 1000 jest JMci p. Obrockiego szwagra jego, we Lwowie ad praesens rezydującego, a zł. zaś polskich 1200 JMi ks. Stanisława Rogaczewskiego brata rodzonego komendarza Dublańskiego z części ojczystej czyli fortunki na niego przypadającej i do niego in

essentia należącej, od której to snmy prowizyę od sta po 10 rachując na rok płacić i oddać rzetelnie do rąk JMci księdza Stanisława Rogaczewskiego dublańskiego, albo do rąk JMci p. Obrockiego szwagra jego w czasie lub za rekwizycyą oraz z sumą wyżej wyrażoną obiecujemy i opisujemy się rzetelnie i poczciwie bez żadnej zasłony zwierzchności i ekskuzy lub wymówki, ognia uchowaj Boże, inkurzyi lub teraźniejszych konstytucyj przyrzekając do roku niezawodnie i spokojnie sumę zwyż wyrażoną z prowizyą w takim gatunku w jakim bierzemy i w złocie kurencyę na ten czas mającym, jako jest powszechna (których było in numéro Д 90 dico czerwonych zł. 90) do rąk pomienionych wyżej wyrażonych wypłacić i oddać. Bezpieczeństwo zaś tych 2200 zł. p. my z całem pospólstwem ręcząc jeden za drugiego z sukcessorami naszymi zapisujemy na całem przedmieściu na fortunach naszych, na osiadłościach i gruntach, na chudobie i prowentach wszelkich, nie ekskuzując się ani zasłaniając żadną jurysdukcyą ani pretekstem, ale in casu alicuius contraventionis (czego przyrzekamy że nie będzie) juryzdykcyę zamku stryjskiego i moc wszelaką wyrażonym kredytorom do uczynienia satysfakcyi naznaczamy dajemy i opisujemy. W których to punktach vadium grzywien 200 w nierzetelności zakładamy na zamek stryj ski i kościół. Któren to skrypt przy stwierdzeniu od zwierzchności zamkowej a w prezencyi urzędu lantwójtowskiego nieumiejętni pisać znakami krzyża się podpisujemy. Datum w Stryju die 26 Aprilis 1774 anno: Jan Pie-chowicz wójt łański, Stanisław Słobodnik, Jan Chyrowski, Kazimierz Humai, Andrzej Sztunduk, Piotr Chołośnicz, Wasyl Piechowicz, Eliasz Dobrzański, Piotr Borys, Wasyl Koropka, Michał Słotwiński, Iwan Hładan, Tymko Lebed, Kost Jacyna, Fed Serbin, Stefan Mikulicz, Bazyli Hołod, Kost Bolesta, Pańko Słobodnik, Prokop Macała, Piotr Dyba, Iwan Ludczyn, Michał Dybów, Prokop Fry sta. Ten skrypt dany na sumę zł. p. 2200 od uczciwych przedmieszczan stryj skich na zniesienie długu JMci p. Grossowi winnych i zaciągnionych die 16 Aprilis 1772 primo na różne expensa i kontrybucye tempore revolutions ad instantiam quorum interest authoritate officiosa approbuję i pod- , pisuję. Datum ut supra. J. Zaleski lantwójt stryj ski m. p. Przytomny tegoż skryptu podpisuję się Stanisław Podlegalski,

Approbationis vero iurisdictionis arcensis Stryiensis con-textus eius modi: Ad affectationem partium niniejszy skrypt aprobuję. Datum w Stryju na Szumlańszczyźnie die 5 maii 1774 anno. Michał Deszert dzierżawca starostwa stryj skiego.

Nr. 26.

C. Żyd. 146 p. 715 - 716.

Żydaczów, 25. lutego 1780.

Ałesłacya proboszcza stryj skiego z Liber Connotationum wyciągnięta na rzecz ałtarzysty śiv. Krzyża.

Actum in castro Żydaczouiensi feria sexta post dominicain reminiscere quadragesimalem proxima videlicet 25 mensis Februarii anno Domini 1780.

Admodum reverendus Stanislaus Rogaczewski

sanctae

Crucis parochialis stryiensis prebendarius, obtulit officio prae-senti et ad acticandum per oblatam porrexit literas testimoniales per famatos proconsules stryienses Altaristae sanctae Crucis praeatactae ecclesiae parochialis stryiensis ex villa Ni-zuchow ab antiquo manipularem decimam solvi consvetam ex libris Connotationum saepe dictae ecclesiae depromptas, ma-nuque reverendi ofierentis subscriptas tenoris sequentis ;

Recognoverunt domini proconsules stryenses Altaristae sanctae Crucis ex villa Niezuchow ab antiquo manipularem decimam solvi consvevisse. Caeterum ante annos 5 circiter Al-taristam venerabilem Cristophorum Stanowicz pie defunctum compositionem fecisse cum gso. Joanne Casimiro Stadnicki pa-latinide belzensi haerede in praefata villa Niezuchow, ut titulo decimae manipularis annuatim tribuerentur sibi floreni 40, do-lium butiri, sexagena caseorum, porcus saginatus, cadus brassicae, lignorum 16 currus. Addiderunt etiam hoc anno haeredes pa-ratos esse ad decimam reddendam immo decimam ipsam manipularem seorsim depositam asservari, ut Altaristae integra re-stituatur. Praeterea ibidem in villa Niezuchow pro Altarista fundatum esse pratum, ex quo colligitur feni unus cumulus, pro quo primo praecedenti accepit Altarista florenos 16. Praeterea ibidem esse pascua pro equis in quorum possessione et usu semper persistebataltarista atque id certo sibi constare

0 Żydacz. praesistebat.

- 236 —

esse indubitatum asseverarunt iidem consules. Nota. Ad domum Altaristae et hortum supra memoratum fundatum esse quondam hortulanum, qui annuatim solvit fłorenos 4 eidem Altaristae. Tandem successu temporis ta fundacya reducta ad florenos mille numéro fl. 1000, od których per 70 (florenos) penditur Altaristae, o czem i w donacyi w Żydaczowie uczynionej od WJMci p. Ostroroga JMci p. Tomaszewskiemu anno 1721 patet in actis castrensibus żydaczoniensibus sub actu feriae secundae in vigilia Sancti Mathiae apostoli anno Domini 1534*) (sic). Jus patrocinatus ²) (sic) conferendi Altaris Sanctae Crucis miało byó per oblatam, ale acta ad annum 1665 non extant, bo przez Kozaków zrujnowane. Erekcya uczyniona tej altaryi non extat quo anno, supponitur tarnen circa annum 1640, bo w ten czas żył Jan Kazimierz Stadnicki wojewodzie bełzki.

Hoc attestatum prout ex libris connotationum ecclesiae parochialis stryiensis excerptum est attestor. In quorum fidem manu mea subscribo: ks. Stanisław Rogaczewski prebendaryusz świętego Krzyża m. p.

Nr. 27.

W Stryju, 18. września 1782.

C. Żyd. 147 p. 185—6 Jan Zaleski wiceburmistrz i Jan Roztocki pisarz miejski wnoszą do obiaty.

Plenipotencya magistratu do odebrania propinacyi.

My magistrat przeszłej i teraźniejszej rady razem z całem pospólstwem jawnie zgodnie dobrowolnie i nieprzymuszenie jednostajnym umysłem między sobą naradziwszy się w tern, że my widząc zniszczenie miasta i upadek przez ognie, tudzież inkursyę wojska moskiewskiego i konfederatów, pod czas, który długami obciążonemi zostawszy, siłując się do ostatniego sami z siebie przez układanie częste podatków, które na opłatę i oddanie tych długo w, jakoż i teraz na potrzebę miejską ustawiczną podatki wystarczyć z nas układających i wybierających nie mogą, zaczem że prowent z propinacyi podług praw od najwyższych regnantów nam łaskawie jest nadany, któren przez kontrakt szedł arendownym sposobem a dalej już niechcąc my nikomu przez arendę puszczać, ale sami propinacyę trzymać

!) Zamiast 1734. — г) Zamiast patronatus.

umyśliwszy, w tej mierze dla dochodzenia tego, gdzie będzie należało, ktoby był przeszkodą, z tym ubi de iure venerit prawem dochodzenia za specyalnych sobie plenipotentów zacnie sławetnych panów Jana Zaleskiego lantwójta, Jana Rogaczewskiego burmistrza, Mikołaja Paszyniewicza, Antoniego Podgórskiego radców, niemniej Jana Roztockiego pisarza miasta tego Stryja przysięgłego i aprobowanego obieramy, moc onym dając zupełną propinacyą odebrać i jeżeli do prawa okoliczność wypadnie, aby sprawę utrzymywali i na swoje miejsce mocą tej plenipotencyi z ramienia swego innych plenipotentów obierali, którzy albo oni sami, jak się sprawa x) interes pokaże, od uciążliwego dekretu mocyę zakładali. A my to wszystko co oni uczynią za miłe i wdzięczne onym przyjąć deklarujemy się, wraz z bonifikowaniem za trudy i fatygi ich, którę to pleni-potencyę dla większego waloru i pewności przy przyciśnięciu pieczęci urzędowej rękami własnemi podpisujemy się. Signatum in Stryi die 18 Septembris 1782. Michał Siemionowicz burmistrz, Andrzej Tedoryka burmistrz. Jan Artymiak radca. Elias Tarnawski radca. Antoni Kochańczyk radca. Jan Marmurowiec ławnik m. p. Jan Jackowicz z pospólstwa. Tomasz Zaleski ławnik. Stanisław Dembek z pospólstwa. Daniel Romanowicz. Kazimierz Zubrzycki. Kazimierz Zaleski. Jozefat Mikitkiewicz ławnik. Stefan Mikitko radca. Mikołaj Mikitko z pospólstwa. Marcin Kwiatkowski. Maciej Doliński. Jan Makowicz ławnik. Jan Poliński. Stefan Klebowicz scabinus iuratus m. p. Jan Ławrowicz radca.

Nr. 28.

C. Rei. C. Leop. 102 p. 149-152.

W Stryju 12. w area 1783 r.

Ugoda mieszczan Katolików i Żydów stryjskich w sprawie odebrania drogą procesu propinacyi miejskiej z rąk starosty miejscowego.

Między mieszczaninami stryjskimi katolikami niżej wyrażonymi z jednej a starozakonnymi także obywatelami stryj-skimi niżej wyrażonymi z drugiej strony zgodna jawna i dobrowolna w niczem nie przymuszona komplanacya w sposób niniejszy nastąpiła: Iż katolicy mieszczanie i starozakonni obywatele miasta J. c. k. apostolskiej Mci Stryja, mając własną

*) Czytaj z prawa.

238 —

że teraz szczęśliwość wszelka za szczęśli-

propinacyą w temże mieście za prawami sobie od najjaśniejszych monarchów panów miłościwych pozwoloną do szynkowania tąż, a że ta J. O. Księciu w gwałtownych prawie interesach za rewolucyi w Polszczę poczynionych mocą kontraktu dotąd puszczona była,

wego panowania monarchy naszego najjaśniejszego cesarza wszystkim krajom jego wynika i nie znajduje się takowy kraj albo miasto, któreby w swoim upadku nieszczęścia od najwyższych monarchicznych rządów, gdy się do nich uciekają, skutku prośby swojej nie odebrali, zaczem i my wzwyż wspomieni katolicy wraz z starozakonnymi obywatelami stryj skimi i wszelkiej kondycyi ludźmi, którzy do odebrania tejże propinacyi miejskiej nam chcą być przychylni czyli przyłożonymi. Więc tysiąc zł. p. my starozakonni obywatele miejscy bez żadnej pretensyi z wTyż wspomnionym katolikom do sprawy i odebrania tej propinacyi expensowac będziemy powinni i asekurujemy się. Jeżeliby zaś nad tysiąc zł. p. w tejże sprawie naszych własnych wyekspensowałoby się a sprawa jeszcze końca nie wzięła, my natenczas katolicy do expensowania połowę z tymiż starozakonnymi obywatelami stryj skimi póki sprawa nie będzie zakończona będziemy powinni i obowiązujemy się. In quantum zaś uchowaj Boże taż sprawa końca żadnego nie wzięła, to jest z wyż pomienionymi obywatelami propinacyi nie odebralibyśmy, natenczas zwyż pomienionych zł. p. tysiąc starozakonni obywatele pretensyi czyli rekwizycyi mieć żadnej do nas katolików nie będą i nie powinni. Co się ma rozumieć i po odebraniu propinacyi mocą niniejszej generalnej i dobrowolnej komplanacyi czyli ugody. Po odebraniu zaś tejże propinacyi, którą przy łaskawej protekcyi monarchicznych rządów odebrać na siebie spodziewamy się, natenczas my starozakonni obywatele wszyscy i Katolicy, którzy szynkować będą, tak na opłatę kwartowego inną coby miało należeć do skarbu monar-•chicznego i do kasy miejskiej, za ustanowieniem ducta propor-tione wypłacać zupełnie będziemy obowiązani i asekurujemy się, oprócz kurzenia gorzałki i magazynu gorzałczanego, który w rękach tylko samych Katolików być powinien, jak jest w Dro-hobyczy, i starozakonni Żydzi z onego brać gorzałkę i szyn- # kowaó tylko mieć będą wolność mocą tejże komplanacyi nieodmiennej. Którą komplanacyą czyli ugodę jakośmy rzetelnie

bez przymusu i dobrowolnie spisali i onę za sprawiedliwą być sądzimy obydwie strony, tak na to dla lepszej wiary wagi, waloru i mocy, rękami własnemi stwierdzamy i korroborujemy. Datum w Stryju dnia dwunastego marca roku 1783. My niżej wyrażeni tak burmistrze jakoteż starozakonni i plenipotenci poprzysiężeni z niektórymi z pospólstwa, imieniem całego pospólstwa tegoż miasta Stryja, niniejszą komplanacyą rękami własnymi podpisujemy i korroborujemy. Michał Siemieniewicz burmistrz. Andrzej Teodoryka burmistrz f. Daniel Romanowicz plenipotent całego miasta f. Jan Artymiak plenipotent f. Wojciech Janiszewski plenipotent. Antoni Podgórski plenipotent f. Mikołaj Paszyniewicz plenipotent f. Eliasz Tarnawski radca m.p. Stanisław Jarzembkowski z pospólstwa f. Jan Marmurowicz ławnik m. p. Antoni Kohanczyk radca m. p. Michał Paszyniewicz f. Judaicarum subscriptionum tenor talis : Herszko Wul-fowicz. Fajbuś Józefowicz. Berko Majerowicz. Abel Eliaszowicz. Dawid Chajmowicz. Sondel Boruchowicz. Majer Wolfowicz. Abramko Herszkowicz.

Na afektacyą stron obydwóch wyżej podpisanych ugodę niniejszą dobrowolnie uczynioną między stronami podpisuję die 4 Aprilis 1783 Jan Zaleski lantwójt stryjski m. p.

Wnieśli do obiaty 10 kwietnia 1783 Abel Eliaszowicz ineola et senior cahali oppidi Stryj. cf. C. Leop. 754 p. 101.

-

ь

...

¹

'

J

>ii К Щ

t

1

Indeks imienny i rzeczowy.

Str.

Str.

Aizyk, administrator cła . .137 Akta gr. źydacz,

Akta miasta . . . 162, 169, 222 Akta wizytacji bisk, Aleksandrowicz Herszl . . . 116

236

116

171

89

)}

Altarzysta

Andrzejowski Stanisław ksiądz altarzysta .......

Anniwersarz .... 81, 82, 84

Apelacje

Apelacje do m. Lwowa 6, 8, 61, 214 Aras, skład Archiwalia

81

83

37, 214

110

169

Archiwum proboszcza

95

172

Arcybractwo Różańcowe Arenda gorzałczana . . 159, 204 205, 226.

Areszt

Artymiak Jan, rajca plenip. 237, 239

85

166

Artykuły wojskowe ... .219 Asesorski sąd .... 102, 160 August II król August III król . . 53, 123, 229 Babice, w Bachmaty tatarskie . . . .114 Bakalarja Bakałarz

Bąkowski Rafał, Franciszkanin 173 Balicki Jan . .

Bałaban Jędrzej Bankiety . . .

Barabasz, kozak . . . 126, 222 Barania, danina . .

Baraniecki Michał .... 86, 94 Baranowski Jan, burmistrz . 107 226, 227.

Barcie..........

Barzy Andrzej z Odnowa, starosta .........

Basiowka, Baszowka z wójtostwem, niwa . .

Basów, dzierżawa . .

Bawełna, handel . . .

Bazar.......

Bazio, mieszczanin . .

Bednarze, cech ....    39, 125

Benkiewicz Jan, ks. altarzysta 88 Bekierscy z Kawska .... 124 Bełz, jarmarki Bereźnica, wieś . . 30, 45, 146 Berko, arendarz Beskid, góry .

53

179

25

. 81

35

. 130 . 164

. . 203

53

61

. . 73, 132

. . 159

43

183

129

41

114

. 142, 167

Str.

Str.

Bethlen Michał, delegat węg. 75 Bractwa cerkiewne . . . 100, 132 Bethlen Mikołaj Siedmiogr. dworzanin .......

Bractwo Bożego Ciała ...    84

23 Bractwo fame, Franciszk. . .132 literackie . . 96, 97, 168 Różańcowe 84, 95,96, 172 131,    132    Brama Kozietulska    vel    Świę-

.    .    77    tego Ducha

Białkowski Szymon ks. prob. 86 Braniccy . .

88, 95, 168.

Biblioteka Franciszkańska . 173 Bratkowice folw. 91, 121, 123, 177

„ gimn......177 Bratkowscy ziem. 35, 51, 52,    92

„ zamkowa . . . . 171 i Bratkowski Teodor ....    85

Bielecki Bazyli ks. dziekan . 133 Bregedyn Michał, m. ... 228 Bieliński Mateusz, komornik z. 69 Bromirski, z. . .

Bilczewski Józef, arcyb. lwów. 178 Broszniowski, rotm Biskup    przemyski.....159    Browar

Bonar Jan z Balic, kasztelan    Browar Franciszkański . .

Oświęcimski......199    Brudzewicz Marcin,    ławnik    .    81

Boksa Maciej, Serwacy, Seba-    Brzegi miejskie......

stjan, mieszczanie .... 163 z Brzezia Jan Lutko dr. podkanclerzy .......

Brzezina, miejscowość . 123, 211 Brzostowski Michał, ks. proboszcz stryjski 84, 86, 90, 114 Brzozowski, ziem

Buczyński Anatol, ks. pref. . 177 Budulec, drzewo

Budynki folwarczne . . . .231 Burmistrz . 104, 157, 159, 161 169, 174, 175, 228, 235.

Bursy stryjskie 178, 181, 185, 186 Buty, fabryka Bydło . . .

Bydłowski Aleksander ... 105

Bylcze, w.........

Cebrowski Stanisław, wojski

stryjski........

Cebulczak Bazyli, lantwójt 32, 159 160, 165, 166.

Cebulczakiewicz Bazyli, rajca 107 126.

Cechy, cechmistrze do 40. 103. 116.

Bliziński Mikołaj, Marek . . 153 Blocisko, miejscowość ... 133 Błonie, rz.

Błozew rz

Boksyc Sebastjan, mieszcz. . Bogatkowa Teresa ...

Bogdan, Bohdan wojew. woł. 5, 6 7, 26.

81

67

Bogusławska Pełczyna ... 132 Bojaniec

Bokszyc Marcin, rajca . 107, 226 „ Jan .

Bolechów miasto

179

222

. . 34, 174 Bolesta Konstanty .... 234 Boniak Andrzej m. .... 223

Bonifacy IX.......

Borkowski Kazimierz, admin.

starostwa.......

Borkowski Rafał, gwardjan Franciszkanów stryjskich .    94

Borkowski, rotmistrz ... 167 Borowski Antoni . . . Boruchowicz Berko . . Boruchowicz Lejba .... 143 Boruchowicz Sondel ....    39

Borys Piotr.......34

Bostel Ferdynand, profesor .    1

77

65

148

71

<M

217

52

Branicki Stanisł. ze Stańkowa 46

74

163

. . 110, 111, 139, 176 . 173

132

197

81

146

46

52, 138

210

32

' 38

Bożnica 103 —105, 108, 109, 115 Cechy: szewski, garncarskie.

krawiecki, kuśnierski 11, 12,

179, 224, 225.

18

Str.

Str.

Cechy ślusarski . . . . 12, 142 „ rzeźnicki

Cerkiew 97 —100, 116, 125, 128 132,165,173,215,217,230.

Cesja starostwa......2

Chaim, arendarz .....

Chaimowicz Dawid .... 2 Chaimowicz Szmujło, arendarz żupny . .

Chałupnicy .

Chądzyński Stanisław, skarbnik różański ......

Chleby wojskowe.....

Chlibkiewicz Bazyli ks. . .

Chłopi zbiegli ......

Chłopicki Rafał, chorąży wen-

deński.........

Chmielnicki, hetman Kozaków 28 do 30.

Chodorowski Jursza, starosta

stryjski ... .....

Chodowice, wieś probostwa stryjskiego 78, 86—89, 204, 223 224.

Chojecki Michał

Chołośnicz Piotr, mieszczanin 234 Chomentowski Marcin, wojewoda bracławski ....    7

Chorągwie nagrobkowe ...    7

Chorościński Stanisław, sekretarz króla Jana . . Chryszkiewicz Tomasz, burmistrz .........

Chrześcijanin w służbie żydowskiej . .

Chuda Fedor m

Chwoslowicz Jerzy, rajca . . 222

Chyrowski Jan, m

Cienciewicz Robert, m. . 132, 133

Cieszkowska Anna.....

Cieszkowski Jan, podkomorzy

nowogrodzki......

Ciężary żołnierskie . . . .218 Ciłujko Dmitr, wieśniak . . 223 Cło 7, 101, 112, 113, 118, 135 136, 198.

116

03 to

CO ^ CD

100, 110

126

GO CC 1^ CD

85

55

148

. . 228

221

115, 116

223

234

149

94

Cło, zarząd stryjski .... 136 Cmentarz wojskowy .... 183 Cmentarz żydowski . . . . 116

115

Cudyk żyd Cyrklowicz Marcin . . . .225

Cyrulicy .........

Czajkowscy........

Czaplic Michał, Żyd dzierżawca

starostwa . ......

Czapnicy .........

Czarnkowski Andrzej proboszcz

gnieźnieński......

Czermiński........

125

90

i-H OJ

199

143

Czopowe, podatek 8, 13, 19, 139 do 141, 144, 145, 220, 221. Czuniow, wójtostwo . .

Dań, danina . . . . 52, 0,

Daniłowicz Jan......

Dembek Stanisław

Dekret komisarski . Deski alias cywki . Depozyta, sumy . . Depozytorjum wina Deputat chorągwi . Derzów, wieś . . .

. 149

. 149

90, 149

81

05

CD GO

H (M

136

92

Ol

CD 05 CO

. 158 . 65

111

. 137 . 115 31,    45

Str.

Str.

Deszert Michał, stolnik nowogrodzki, plenipotent, dzierżawca starosty 69, 76, 132, 135 232, 235.

Dewojdycz, mieszcz.....149

Dębiński Walenty, kanclerz królewski .......

Dębscy Jan ż. Zofia z Pileckich .........

Dęby, miejsc....... .

Diak cerk.........

Drohobycz powiat.....77

Drohojowski Michał sędzia gr.

przem..........

Drzewicki Wojciech dr. fil.

pisarz m. . .    140, 164,

Drzewo, han el . . .    109,

230

203

CD 05

7-1 <M

165

Dublany w........

Dubrowlany ob. Dobrowlany Duchowni gr. ob. obacz popi 114 Duliby w. młyn, walnik 27, 63,    73

121, 124, 131, 153— 155, 176

Długi szlach. miasta 107, 146, 233

183.

236.

Dniestr, rz. ... 77, 191, 192 Dobrowlany, Dubrowlany, w. 123 124, 129, 131, 146, 179.

Do owlański Stefan .... 146 Do owolski Michał ....    92

Dobrzański Eliasz Dobrzany w. 64, 65, 74, 121, 124 128, 129, 225.

Dochody ....

Dom bractwa farskiego . .132 Dom modlitwy helw. wyzn. . 173 Dom ubogich Domaradzka Marjanna . . . 114 DombrowaNiezapłatyniec, niw. 172 Domenka Dominik ks.

234

23

176

CM 7-1

89

185

45

30

ł-i to

Droga skolska . . Drohobycz, m.

• ca

3, 8,

38, 45, 49, 139, 163, 165, 166

Dubrawski Paweł sufr. przem. 151 Dubrowski rycerz . .    .

Duchowieństwo ....

Dukla, m.......

Dwernicki Józef . . .

Dwernicki Tomasz . . .

Dwór proboszcza . . .

Dworek św. Anny . .

Dworek cerkiewny . . . . 131 Dworki . .

Dworzyszcze Dyba Piotr, mieszcz. . . . 234 Dybów Michał, mieszcz. . . 234 Dymicki Michał, sołtys . .168 Dymiterko, kupiec ....

Dynów, Żydzi......

Dzieduszyce w.......

Dzieduszycki Jerzy .... Dzierżawca star. stryj, w ręku Żydów 53, 102, 114, 118, 231 Dzierżkowie Dziesięcina 78, 79, 81, 86, 88,    89

Dziesięcina snopowa .... 235 Dziokowski Jakob Dziokowski Stefan, dzierżawca 131 Dziskowski Stefan Dzwonnik farski . . 95, 151, 164 Dzwony farskie Egzekucje . .

Egzekutor podatkowy ... 140 Elekcja miejskich władz 158, 214 Eliaszewicz Abel. senior ka-hału

170

163

135

45

150

132

. . 132

. . 20, 131, 148

138

43

116

45

64

112

74

. . 124

171

158, 167

72, 239

Eliaszewicz Baruch, kupiec .    24

. 146 . 84

125

90

. 132 . 161 . 193 . 112

90

60

222

112

64

Str.

Fliaszowicz Jan . . . . Eliaszowiczowa mieszczka Epitafia, napisy nagrobkowe . 169 170.

Ewangelik........

Fabryka wędlin, wiertniczych

narzędzi ........

Fajblewicz Icek, kupiec . .

Faktorstwo ........

Falczewski, przełożony Smolaków .......

Falencki Leopold, m.

Falęcki, ekonom starosty Falk dr. burmistrz . . Fałszerstwo monety . .

Fara pod wTezw. Narodź. Marji 13 19, 24, 47, 77, 78, 86,

183, 233.

Fary okradzenie .....

Fedor Lubartowicz książę . .    3

Felkiel Ignacy, Dominikanin 96 Felmeni Mikołaj, poseł węgier. 167 Felsztyn Walenty, bakałarz filoz. nauczyciel str. .    80, 169

z Felsztyna Elżbieta . . Ferdynand I cesarz austr. . 175 Fickowicz Jakób, m. . . .

Fiwel Haizyk, arendarz 111, 112 Fleyt, arendarz Folusze . . .

Folwark, gospodarstwo 47, 138 146.

Fortyfikacje, municje, parkany.    6

10, 11, 33 — 35, 49, 62, 70,

142, 144, 145, 213, 214,

220, 229.

Fosy, ob. fortyfikacje.

Franciszek, cyrulik miejski . 150 Franciszek II cesarz austr. . 174 Franciszkanie stryjscy 22, 84,    85

91, 92, 94, 97, 148, 173. Fruchtman Filip, dr. adw. burm. 193

Frydlewicz Jan Wojciech ks.

komendarz.......

Gandza, rotmistrz.....

Gardliński Jan z Derźowa 31,

Garncarze........

Gazownia........

Gdańsk, handel .... 47, Gedymin z Hołobutowa, oficjał kamieniecki

Gembiczki Wawrzyniec . .

Gerasim, bakałarz.....

Giedziński Paweł ..... Gimnazja ....    177, 182,

Giżewski Frań., cześnik żytom.

Giźewski Piotr......

Gleba jałowa 51, 52, 128, 129, Glinka Jan, sekr. królewski .

Gmachy miejskie.....

Gniazda żydowskie .... Godlewscy ze Strzałkowa . . Gołaszewski Antoni biskup

przemyski.......

Gołogorski Mikołaj ....

Górski Samuel......

Gorzałka, wódka . 1    3¹

Gorzelnia . . 68, 17    3

Gościniec, trakt główny 3, 2 45, 51, 131, 136.

Gospoda, gospodarz . . 162, Goślicki Wawrz. biskup przem. Göttinger Ludwik, burmistrz .

Grabowiec, w.....73,

Gradobicie ....

Granice Stryja . .

Gród ży daczo w. 156, 157, 166, Gródek Jagielloński m. . . .

Str.

87

284

49

86

118

177

210

94

34

162

75

229

181

ПО

151

210

165

105

190

84

172

138

64

183

117

151

ta tc и и оз св о со -а t—* GO OB -0

и и ta и i-i •J0303CB-JCD-JC3

rH

. 124,

. .    93,

110,

to to

120—

Str.

233, 234

136

19

. 158

85,    92

44

43

, 174

110

szl

47

133

. . 111

Hiberna podatek 53, 88, 157, 219 Hładan Iwan .

223

234

45

150

CO iO i—i *o

31

39

234

162

179

45

. . 150

234

41

. 239

172

66

128

176

. 127, 140,

148. 156

Gross . . .    ,

Grosz czwarty Grzegorz z Sanoka arcyb. 5, 197 Grzybowski Andrzej, muzyk . 125 Grzybowski Jan, burmistrz . 148

Grzybowski Paweł.....141

Grzymułtowski pokoi .    .

Grzywny Gulczewscy Gulczewski Tomasz ż. Teofila 155

156.

Gumowski z Siemiginowa 95, 151 Gumowski Stanisław ....    84

Guniczka Łukasz . .

Gwiazda, gmach . .

Hadży Girej, han . .

Halicz, m. kupcy . .

Handel .... 40,

Herszowicz Chaim

234

Hładec Iwan Hładysz Konstanty, burmistrz 71

72.

Hnizdyczów-Kochawina st. k. ż. 192 Hołobutów, w. 114, 120, 121, 123 do 125, 210.

Hołobutow, kaplica w. . . .    95

Hołod Bazyli Hołubowicz, dyrektor szkoły . 179

Hordynia, w......

Hordyńscy......

Horodenka, m.....

Hoszowski Andrzej . . Hoszowski Fedor . . .

Hownia, w.......

Str.

Hruszowice . . . . . Hulnikiewicz, cechmistrz Humai Kazimierz . . .

Humiecki pułkownik . .

Humiński ks. paroch Hurnie, Hornie, wieś 64, 63,    74

176, 225.

Jabłonowski Józef Aleksander stolnik litewski . . . Jabłonowski hetman . .

Jabłoński Marcin, malarz art. 172 Jachimowicz Paweł, djak, rajca 165 222.

Jachimowicz Wawrzyniec . . 222 Jachowski Jan Antoni, pisarz miejski 107, 123, 157, 166, 226 227.

Jachowski Wawrzyniec, muzyk 125 Jackowicz Jan, mieszcz. . . 237 Jacyna Konstanty Jadwiga królowa Jakób, arendarz ....    62, 102

Jan Kazimierz, król 17, 65, 100 215, 218 — 221.

Jan III Sobieski . . . 226, 227 Jan z Sącza, m. uszlachcony 60 Jan Wężyk, bisk. przem. . .    79

Jankielowicz Herszko . . . 111 Janiszewski Wojciech, plenip.

miejski . . .

Janusiewicz Jan Jarczyce, wieś Jare zboże . . .

Jarmarczne . .

Jarmarki 4, 13, 49, 150, 175, 200 201, 225, 226.

Jarmarki jarosławskie 41, 43, 110 Jarmarki lwowskie, przemysk.

konstantynow.

Jarosław, m. . .

Jaroszyce, w.

Jarząbkowski Franciszek, żona Katarzyna Jarzębkowski Stanisław, m. . 239 Jaskmański Stanisław, poborca 27

Jastrowski Jan Kazimierz pi-    Kantor kościelny . . .    80,    81

Ci to

oi co

sarz miejski......2    Kańczuga, jarmark, w. . . . 48

Jastrzębków, wieś......1    Kapitały żydowskie . . . . 116

Jastrzębski Stanisław, wojski,    Kaplice parafialne 82, 94, 95, 114

pisarz gr. hal.....105 Karchezy Kazimierz dr. adw.

Jatki........ 116, 229 burmistrz.......193

Jaworski Jan, ks. prob. str. 172 Karczmy . . 78, 110, 156, 195 Jaworski Mikołaj poseł do Ko-    Karmelici bosi z Kochawiny . 94

33

żaków

167 Karpaty g........

54

Jelec Antoni, cześnik przem. 93 Kary sądowe.......

Jelowicki Jan chorąży buski 90 Jęczmień

Jędrzejowski Andrzej prob. str. 86 Josifowicz Abel, m Józefowicz Fajbuś . . . 71, 239 Józefowicz Stanisław

Jeleniewicz Miohał . . . .111 Kasy Oszczędności Mieszczańska i Zaliczkowa 178, 181, 192 127, 128 Karweis Dawid, kupiec . . 110

12

Kasper, złotnik......

73 Kasprowicz Franciszek komis.

1 93

rządowy........

. . 216

Jezefowicz Zeikl, arendarz . 159 Ischel, kramarz

Kaczorowski Henryk dr. komis, rządowy .

Kaczorowski Franciszek . .148 Kahał str. 46, 85, 91, 116—118 146, 148, 173.

Kakowscy Nieczuje . .    86,    169

Kakowska Anna . . .    82,    83

Kakowski Andrzej podwojew.

bełzki ... 32, 82, 154, 155 Kakowski Hieronim . . . .146 Kakowski Stefan żona Elżbieta 82

Kasprzycki Trankwil gward.

93

Franciszkański.....

24 Kaszowski Jan wójt str., Małgorzata, Elżbieta, Anna, Ma-

teusz

. 16, 154

Kawczykąt, las ....    68, 230

Kawsko, w. 123, 130, 131, 133, 150 Kat, mistrz oprawca . .    91, 125

135

Kazimierz m.......

77

. 193

Kazimierz Wielki .... Kazimierz Jagiellończyk 5, 7,    41

196, 198.

112

Kąty, miejskie niwy . . 130, 133 Kiełbasa Stanisław, m. ... 163 Kielman, arendarz Kierniczyn, folwark .... 229 Kierski Józef biskup przem. 171

31,    45

Kijowiec, w.....

132

Kirzewski, ks. . . .

90.

Kaleta Edward, komis. rząd. 193 Kalikant

Kalitowski Hieronim dr. komis. 193

Kałusz m......

Kamera cesarska . .

Kamień Dymitr m.

Kamienica dominikańska w Str. 76 Kamieniec podoi. m. . .    34.    60

Kamionka w. .

Kancelarja targowa . .

223

Klasztor Franciszkański 73, 132 Klebowicz Stefan, ławnik str. 237 95 Klimowiec, m

51, 52,    86

.-H Ol

. .    66, 74, 225

. . 184

Kmita Mikołaj, starosta str. 55

191

172

41

77

. 65,    74

230

196

Koniecpolski Krzysztof, starosta stryjski 32, 64—66,    74

78, 97, 98, 103, 104, 125, 154 169, 216, 217, 220.

Koniecpolski Stanisław hetman, starosta stryjski . .

Koniuchów, wieś . . 52, 64, 176 Koniuchowski Dawid . .111, 148 Kresy, obrona ich Koniuszki, wieś

Konopka, rządca starostwa . 67 Krogulski Jan......

. . . 113 Kromer Marcin dr. kanonik , 225, 227

Konstanty, rajca Kontrakt dzierżawny . . 230—232 Kropiwniki, dobra Kopce graniczne . . . 129—131 Krosno m. . . .

114 Krukienice w.

Korobka Hryć Koropka Wasil Korsuń m. . .

Kościół farski .... 168, 234 Kryniccy

1-1

Kossakowski kasztel, podlaski 151 Kossakowski poseł do Węgier 167

183

Tl

18, 125

Kozacy 28, 33, 75, 90, 165-167 Kozicki Jacko

123

. . 86 .    46

165

110

9, 209

45

93

125

113

30

149 Kropiwniccy

150 Krupecki Atanazy, władyka

Kmita Piotr, starosta przem. 57 z Knihinicz Jan, kaszt, halicki 197 Kobierski, dzierż. Chodowic . 115 Kochawina w. kościół ...    92

Koekwacja dymów . . 126, 225 Kohańczyk Antoni, radca m. . 229 Kollegium wikarych przem. .    79

80, 89, 163.

Kolej żelazna.......

Kołkowska ........

Kołomyja, kupcy.....

Kołomyjski Maciej, aptekarz .    89

Komarno m Komarniccy Dziurdziowie . .149 Komarów w Kominy .

Komisje królewskie, komisarze 14 49, 120, 137, 164.

Commendoni, nuncjusz . . . 101 Komory celne .... 135—137 Komorowski Andrzej . . .146 z Koniecpola Jan Taska sekr. królewski

64

45

Konopka Stanisław Konsens . . 217,

Kopczyk m.

Kopystyńscy Korczyna, wieś ....    93, 114

Koreczniki

Kosowski Stanisław star. str. 53

Koszary . . . . Koszyce m. . . , Kowal Wasil, m. . Kowal Zacharko, m Kowalczyk Fedor Kowale rz. . . .

223

Kozieradzcy . .

Kozłowski Tomasz Kozobonowie, kupcy . . . Kramarz Eliasz, m. . . .

Kramras, skład.....

Kramy, institae.....

Krasnystaw, m......

Krasowski Antoni gwardjan

Franciszkanów.....

Krasuski Kasper, scholastyk Koleg. jarosławskiego . .    17

Krawiec, rz. . .

Krąkowski Berko Krechowce w.

62

Kroczewski Stanisław . » . 206

105 krakow. scholastyk ... 199

, 150

56

144 179

98,

.    31,

00 O « ►— 00 CD co

(M l> <N

Krzeczowski Zygmunt, Helena 88 Krzywczyński Jan . . . .166 Kuczyński Aleksander pisarz celny . .

Kuczera J an .

Kuderewicz, rotmistrz . . .167 Kunicki Andrzej, burmistrz . 168 Kupcy, obcy 9, 38, 44, 115, 136 137, 192, 209.

Kuśnierze, cech . .

Kusy Jan, m. . .

Kuna więzienna

Kurdwanowski Maurycy . .148 Kuszczaki z Dulib Kwasowski . .    .

Kwasowski Andrzej, kupiec .    43

Kwasowski Stefan Kwarta z wójtostw .... 156 Kwiatkowski Maciej ks. wikary stryj ski

Kwiatkowski Marcin, m. . . 237 Lajbowicz Herszko, m. . . .111 Lan dwój t Lasota

Las, bory 62, 69, 113, 121, 138 192, 202, 213, 214, 230.

Lasy starost., królewskie 18,    73

74, 80, 98, 128, 175.

Lasy miejskie ....

Lasy n d Łomnicą . .

Lasy o Hołobutowa

Lauda sejmikowe wisz. 45,156, 222

Lebed Tymko

Lebiedzki Jan kierownik bursy 178

Lechno, m.......

Lejba, bławatnik . . . Lejzorowicz Marko . .

Lekiński Nikodem, kaszt, na-

kielski .........

Lekarze.........

Lenartowicze.......

LeśniowskiMichał, wojski Samborski .........

Leszczyński Antoni, gwardjan Franciszkański .    .    .

z Leszna Jakób, rabin str.

. . 39,

137

178

O to

99

. . 157

223

. . 126

91. 114

81, 167

150

176

. . 124 . . 123

234

46

24

. . 148

O co

148

. .    92

. 119

Libriconnot. eccl. striensis 235, 236 Ligęza Mikołaj

z Lubienia Andrzej, podkom.

dobrzyński . .

Lubienieccy . .

Lubieniecki Piotr Lubieńce, wieś .

Lubieński Jan, biskup przem. 79 Lublin, m. .

Lucza, w.

Ludczyn Iwan

Ludowicz ks. od Marji Magd. 91 Ludwik Bawarski, patrjarcha 44 Lustracje m. 39, 49, 68 Lustratorowie . . . 61 Lutomirski Mikołaj, kasztelan Czechowski Lwów, m. 30 Lwów, arcybif

Lwów, rada m.......1

Łabęcki Kazimierz, starosta ro-hatyński . . 95, 151, 172, 173 Łachman, blatnik

Łan, łany miejskie 8, 89, 128, 139 148.

Łany górne . . .128 Łany wójtowskie . . .

Łan Suchowski . . . ,

Ławnicy 104, 149, 152, 157, 167 169, 222.

Ławrowicz Jan, radca . . . 237 Łaziebnik, łaźnia ...    15, 134

Łazki, Łazy stryj skie, deserta 130 132, 202.

Łaczyński, regiment . . 126, 222 Łąki str. Brygidańskie . 127, 130

45

121

135. 179

. . 52

00 co

00 O CO GC

196

86

26

. 90

95

30

. 234

209, 319,

CO <M

00 to

Ю i-¹

199

CO t#

112

133

132

155

Historia m. Stryja.

110

to

^ to co

CO to ОЭ

199, 200 Maciejowski Stan. star. lubel. 199 Madlain Jakób, budowniczy .    74

Magazyn gorzałczany . . . Magdeburska jurysdykcja . . Magistrat m. Str. 98, 107, 174 216, 226.

Mahmet, poseł turecki ... 167 Maj ero wicz Berko Makarowszczyzna, paswisko . 130 Mąko wicz Jan, ławnik . . . 23 7 Maksymowicz Iwan, sołtys z Turad

125

oc o

Marcinkowski Wojciech, m. . 132 203 Marek, m. arendarz 46, 56, 113 29 Marja Magdalena, kaplica kościół .... 82, 83, 91, 114 . .    120, 121,    130    Marja Kazimira, królowa    19,    108

.....121,    131    Markowicz Szaweł .    .    . .113

74    Marmulewicze, kupcy    .    .

. 192 Marmurowicz Jan, ławnik . 239 95    Marszycki, tow. chor.    .    .

43 Martynowicz ks.....

z Maszkowicz Zyndram . . Mazurkiewicz Grzeg. rajca str. 81 Medynice, klucz, kościół 85, 122 133, 176, 210, 211.

Melchior, wiceżupan marmor. 113 Mendlowicz Joachim . .

!    Meszne, biskupszczyzna    .    70,    78

88, 89.

71 Michał król

Michał, zamkowy kapitan Michałowski z Dołhołuki . .    82

178

. 133 . 97 . 167

125

66

. . 234

Mikołaj biskup kamieniecki p. 197 Mikołaj Krawiec m

Miód, handel.......

Mischke Jan, proboszcz str. . 1*72

Misiński, dyr. gimn.....

Mniszek z Wiel. Kunczyc Mikołaj dworz. królewski . .199

Łękinski Nikodem, kasztelan

Nakielski.......

Łoboda, watażka.....

Łoje, handel.......

Łomiec, rz.

Łomnica, rz Łotatniki, wieś . .

Ług, potok ....

Łukasz, aptekarz . Łysiatycze, Lisiatycze, wieś . 135. 138, 211.

Macała Piotr, m......

Macewicz Jan, m......

Machirski Albert, prob. str. . Machniewicz Zygmunt, inżynier, komis, rządowy . . Machowicz Wojciech, m. . . Maciejowski Marcin . . . . Maciejowski Samuel ks. biskup krakowski

239

168

Makuszyński St. ks. prob. . 171

Malarze.........

Małachowski Malechowski Mikołaj, sekr. królewski 203, 206 Maleczyński, Małaczyński Antoni, Jan .......15

Maleniowicz Prokop .... 10

Malewicz Jan, m......„

Malfait Henryk, urz. K. O. . 177 Małżeństwa mieszcz. i szl. . 147 Manasterski Paweł reg. gr. żyd. 157 Manicius Adam ks. prof. . .    81

Marchocki Jan, tow. chor. .    87

Marchwiński Adrj. gward. Fr. 94 . 46 . 76

. 132 . 152

. . 111

Metryki chrztu, ślubów 95, 171 Miary i wagi ... 4, 45, 195 Miasta Stryja zniszczenie . . 236 Michalewicz Iwan, presbiter .    99

. 155 . 125

Michel, starostwa komisarz . 193 Mickiewicz Abrah. sen. kahału 117 Michucz Adam

Miedza Hojsakowa Mielnik Jakób, Fesia Mielnik Stefan, w.

Mielnicy.....

Mikulicz Stefan m.

97

43

179

Str.

Str.

Mniszek Piotr Paweł z Dolhołuki 82 Młocki na Cisowie i Bubniszcz. 74 Młocki starościc zakroczymski 151 Młyn Dobrostański .... 130 Młyn wójtowski

Młyny 8, 12, 110, 130, 138, 139 154, 157, 176, 229.

Młyny starościńskie ....    68

„ parowe, benzynowe . 192 Mohiła, wojewoda Mojżeszowie Icek, pis. kom. str. 137 Molska Helena Monaster stryj ski Monasterz alias Gruszełczyzna 84 Monasterzec

Mora Eryk biskup przemyski 77 Morawiec Tomasz ....

Mór, powietrze morowe 17, 22 218, 220.

Mościska m. . .

Moszko, arendarz Moszko, blatnik .

Moszkowicz Jakób Moszkowicz Józef kupiec wołami .

Moszkowicz Mosiek . . . . 111 Moszkowicz Mysł, aren. dzierż. 103 Msza św. cechowa Municje, fortyfikacje 212, 220, 221 Muzyk farski Muzycy . .

Muzyczne instrumenta . . . 172 Muszkiet, bombarda . . . .214 Musząt Ławer

Mużyło Michał, kaszt, kamień. 197 Mydlarnie . .

Myta ....

Myto w Haliczu

Nahujowski, podczaszy tremb. 145 Nalewajko, watażka . .

Najazd wojskowy . . .

Najazdy, napady tatarskie 6, 7,    13

26, 67, 88, 136, 142, 144, 157 160, 207, 212.

Napady zbrojne......

Narajów m........1

157

133

23

21

85

123

32

30. 144

141

112

111

. . 109, 111, 112, 137

Narajowscy Narodny dom Proświty . . 191 Nasiłowski, NasiełowskiKazim. 148 Nason arendarz . .

Nauczyciel .... 24, 168, 169 Nauka dzieci . .

Nazaretanki Siostry . . . .181 Nettelhorst, generał saski . .    21

Niemczyński Stanisław . .167 Niażuchow, w., łąki 52, 80,    81

89, 120-124, 130,210, 235. Noclegi wojsk Nohajcy, Tatarzy Nosal Iwan . .

Nowica, wieś . .

Nowosielski Jan, Michał . .149 Obertyn m.

Obszar miasta Obraz Marji Różańcowej . .168 Obrona zamku, miasta 75, 76, 203 Obrocki ....

Obrocki Tomasz Obrządek łać. i gr.

Obwód stryjski .

Obyczaje m. .    .

Obywatelstwo Stryja . . . . 166 Ochronki

86

. . 115

. . 165

144

34

165

34

30

182

233, 234

177

169

176

162

185

40

163

125

223

110, 111

135

45

29

. . 163

Ocieski Jan, kanclerz król. . 201 Odbijanie komor . .

Odrowąż Jan ze Sprowy woj. bełzki.........

. . 167

120

Opór rz..........

z Oporowa Władysław biskup włocł. podkancl.

Opryszki, tołhaje . .

Organaria, organista 80, 81,    95

Organizacja miasta . . . 36—38

17

127

27

. . 196

44

7,    43

Orzechowski Fr. łowczy przem. 145

153

236

83

53

. 127, 128 . 127, 128

223

ел œ и to

iO 00 I> 00

77,

11, 205, 214 *. .    44

17

44

30

30

234

. . 227

125, 129-

Pieniądz, moneta zła . . . .112 Pieniążek Stan. ks. ałtarzysta 124 Pilawce, wyprawa, klęska 30,    33-

219, 220.

Pileccy

Pileccy Olbracht, Eufrozyna .    83

Pilecki Stanisław star. grodeck. 20

Piły .....

Pina las (Bina) .

Piotrków, sejm w.

76

1-1

. . 25

125

. 154

237

110

30

112

69

48,    40

12, 153

30

121

4.    108

156

164, 214

Str.

Organizacja narodowa . . . 191 Ormianie

Osadcy

Ose, Tow. kupców żydowskich 191 Ossoliński Andrzej, starosta str. 55 Ostaszków Wasil. m. ... 223

Ostrogski Konstanty książę .    62

Ostroróg ........

Ostroróg Andrzej star. str. 83,    86

z Ostroroga Stan. kaliski wojew. 197 Oszmiańcowa, m

Oszukaństwo w handlu 110, 112 Owce, chów Owies . .

Ozimina .

Paleniczka Grzegorz, m. . . 222 Pamiętnik probostwa str. . . 95

Panasewicz, m.......

Paniowscy starostowie stryj.: Auktus Jan, Janda Jerzy, Jakób 55-57, 60, 61, 120, 122 139.

Paniowscy Jan, Jerzy . . .

Pańszczyzna.......2

Parafia str Parastas .

Parkany, fortyfikacje, repa-gula

Pasporty kupcom . .

Paswiska . . . . . Paszyniewicz, burmistrz . .    71

Paszyniewicz Andrzej, rajca m. 70

72.

Paszyniewicz Mikołaj, rajca .    70

237, 239.

Paszyniewicz Michał . . . .239 Paweł II Pawłowicz Maciej probosz str. 87 Peczeniźyn wieś Pełczyna Katarzyna .... 124 Perehińsk wieś Petelenz Karol, dyr. gimn. . 178 Petranka rzeka bitwa nad .    34

Piasecki Paweł biskup przem. 17 Piechowicz Wasil

Str.

Pieczęć wójtowska . . .

Piekarnia Franciszkańska . . 173

Piokarze

Pielwiecki Jan Kazimierz . .    82

148

. 64 .... 176 . .201, 203 Piotrowicz Jan, wójt łański . 234 Piotrowski Władysław . . Pirogow Michajło, w. . .

Pisarz miejski . . .

Piwo, przywilej wTarzenia 14,    60

211, 212.

Piwowar.......

Plebania obacz probostwo. Pleciński Marek ....

Plenipotenci.....

Płótno, skład.....

Pniew . .......

Poborcy Żydzi ....

Pobory, wolność od . .    26,    27

Pobuk wieś (Bobuk) 63, 74, 225 Poczta, danina Podatki . 13, 23, 106, 138-141 174, 236.

Podatki przedmieszczan, zamkowe

Poddani starostwa . . . 69, 159 Podgórski Antoni, rajca m. .    70

237, 239.

Podgórze . . .

Podhajczyki, m Podhorodyszcze Podlegalski Stanisław . . . 234 Podleski Stanisław, administr. starostwa

Podleski Bazyli Stanisław, ekonom starostwa Podróż

Str.

btr.

Podstarości str,

Pogłowne żydowskie 88, 105, 116 119, 224.

106, 140

Postrzygacz, postrzygalnia 125, 204.

Potocki Dominik, kasztel, krak. 155 Potocki Mikołaj, hetman kor. 32 Potwierdzenie przywilej. 198—202 Powiat . . .

Powierzchnia m,

51

133

Powodzie Stryja 20, 86. 88, 160

Pogrzeby . . Polanowscy Polanowski Jan

. . 116 . . 123 . . 154

Polanowski z Dubrowlan . .146

172.

Pole księźowskie Połahicze wieś Połoniny, wypas wołów . . 109

Poliński Jan, m......

z Pomorzan, Hrycko, wojew.

podolski........

Poniatowski Ciołek Stanisław starosta stryjski, wojewoda kasztelan krakow. 67, 68, 124 160, 228.

Poniatowski Kazim., podkom. król., starosta stryjski 68—70 73, 75, 76, 228, 230, 238.

128

30

237

197

Powołowszczyzna Pożar, pożary Stryja 13, 17, 22—24 27, 138, 145, 178, 179, 231. Pożar w 1772 r. i 1886 r. 171, 178 Pożyczki, kwity dłużne . . Ill Prawo niemieckie magdebur. 78 99, 100, 158, 194-197.

Prawo patronatu.....

Prawo ruskie ob. odumarszcz.

Prawo wołoskie......

z Prawkowic Piotr Dunin, marszałek król.......

138

236

54

197

Prażmowski, poseł do Kozaków 167 Proboszcz, pleban 13, 49, 80    81

163, 204, 235.

Probostwo ład,

132, 173

Popi

98-100, 223 Pop cerkwi Narodzenia Marji . 149 Pop z Hnizdyczowa .... 150 Popiel Remigian, wójt dziedziczny, cześnik podlaski, land-wójt 20, 84, 85,

108, 115, 127, ]

156,157,160, 161,226,227.

CD CD

, 92, 107

151

158

Popiel Ignacy Popiel Krzysztof Popik, rajca m. zPopław Andrzejowa ... 146 Poryck, m Poseł do Siedmiogrodu ...    44

166

123

157

97. 216

do Moskwy do Warszawy . . . . 117 do Węgier i za granicę 167

123

na sejm

Pospólstwo miejskie, łańskie . 226 233.

„ ruskie.....„

Procikiewiczowskie, dworek .    94

Prokurski Augustyn, Dominikanin, promotor Różańca św. 163 Proś wita, Towarzystwo ruskie 191 Propinacja 70-72, 156, 236-238 Przedmieście Stryja 19, 132, 234 Przedmieszczanie 10, 22, 48, 154 214, 222, 228, 234. Przedwojowski Aleksan., pod-sędek przem,

Przemyśl m. 4, 12, 38, 41, 77, 140 144.

146

Przemyśl, ziemia przemyska .    54

Przemytnictwo z Węgier . . 137

Przepiórka Jan, m.....

Przerembski Jan, proboszcz

kapituły krakow.....

Przesądy ........

Przestępstwa in officio delicta 206 Przysięga, iurament 168, 214, 224

154

199

69

. Str.

Str.

Przysłupski Marcin, chorąży

Pstrokoński Maciej bisk. przem. 96

Pszczoły ......

Pszenica......

Puhacz Marcin . . .

Pukienice wieś . . .

Pustki, obsadzanie Raciborski Franciszek, cześnik

owrucki........

Radziwiłłowa Katarzyna z Sobieskich ........

Rajcy m. consules 104, 157, 164 169, 222.

Rajcy, elekcja ....    6, 175

Rajewski Tobiasz, żona Anna 93 Rajłow, Rajłowe pole .    52, 121

Rak. rzeka

228

H г-I CM

T* (M

52

120. 128

46

122

. .    63

94

66

77

Rakoczy Franciszek, ks. Siedm. 33 Raszkowie, słudzy starościńscy 56 Ratno m. powiat Ratusz

43

. . 49, 69, 70, 72, 204 Regulacja rzeki Stryja . . . 177 Reichan Alojzy, malarz artysta 172

173.

Rettinger, komisarz rządowy 193 Rewizja dóbr, sejmikowa . .    67

Rękodzielnicy Rodecki Kazimierz, malarz art. 172 Rogaczewscy, prebendarjusze ałtarji-

Rogaczewski ksiądz . . . .132 Rogaczewski Jan, burmistrz stary

Rogaczewski Michał, landwójt 84 85, 93.

Rogaczewski Franciszek, pre-bendarjusz farski 46, 85, 233 do 235.

Rogaczewski Stanisław, komen-darz dublan. . .    24, 46, 233

Rogaczewskie folwark ... 149 Rogowski Jan, pleban str. .    95

Rohatyn, m., szkoła, w. . .165

192

46

70. 237

237, 239

45

Rozdoł, m. .

Rorhurcze, las Roztocki Jan, pisarz m. 70, 237 Rozwój miasta .... 182, 19'2 Rożniatów, m Różycki Jan, sekretarz król. 219 Ruda, m

Ruda żelazna, murzynka . . 176 Rudki m

176

30

92

45,    77

Ruina, upadek miasta . . . 115 Rumno, wieś .

Rusini ....

77

7, 96, 125 . . .    93

Rustweczko, wieś . .

Rymanów, miasto . .

Rymarze .....

Rymopisy.....

Ryniewski Stefan . .

Rządcy starościńscy . . . .137 Rządy monarchiczne . . 137, 138 Rzemieślnicy . . . 18, 139, 192 Rzepecki Wojciech, Jan sołtys Iwanowiecki......1

135

. . 125

171

125

Rzeszów, jarmarki w. . . . Rzewuski Adam, dzierżawca

Brzeźnicy.......

Rzewuski Michał.....

Rzewuski Wacław, hetman

CD

i-¹ 00

polny

Rzeźnia, rzeźnicy 125, 183, 229 Sachnat Jan Franciszek, mieszczanin .

Sadowski Jan

137

222, 223

. . 88

Sadowski Sebastjan, prob. str. 86 Sakson, prawo magdeburskie 168 Salarjum poborcy Saliny.....

140

^ . 118

Sambor 12, 34, 77, 127, 135, 139 140, 166, 197.

Samborszczyzna, ucisk Saski .

149

. . 9, 115, 174

144

. 173 . 158

Sąd fiskalny.....

Sąd grodzki .....

Sądy sejmowe i zadworne

Schizmatycy.....

Schrotbank......

61, 78, 211

155. 156

144

115

223

234

18

19

168

GO O CD

GO CO CO

X CM

. .    67, 160

45

11

. 167 . . 168

170

Skarb, miejski Skarb, królewski . . Skarb, ziemski . . . Skarbiec zamkowy . .

111

41

137

97

18, 40, 125

30

234

70

144

90

43

43

149

Str.

Samlicz Stefan

Samorząd . .

Sanocki ks. promotor Różańca 114 Sanok, miasto ....

Sapieżyna Teofila . . .

Sąd burmistrzowski . .

Sąd ławniczy, magdeburski . 163

. 115 55 . 164

96

195

Sebastjan, chirurg stryjski . 163

Sejm .....

Sejmik halicki . .

211.

Senkiewicz mieszcz Serafitki, rządczynie szpitala . 185

Serbin Fed........

Serbowie, osiedleńcy ....

Serbiny ród.......

Sezaleff Piotr, kozak cześnika

łęczyckiego.......

Sędzia ziemski......

Siamiaszko Józef Aleks. Odyniec .......

Siano, sianożęcia . .

Siedmiogród ....

Sieniawska Elżbieta, starościna stryjska 39, 119, 123, 145, 160 Sieniawski Adam. hetman król.

starosta str. . . Sieniawski Hieronim, wojewoda ruski.......

Sieniawski Mikołaj, kasztelan kam., hetman p. starosta 9 62, 208, 211, 213.

Str.

Siemienowicz Siemianowicz Michał, burmistrz str. 70, 71, 237 239.

95, 116.

Silnicki, poseł do Węgier Sinikowski Piotr, w.

Skarbek Rafał ....

204. 214, 215 . . 226

141

. . 142

Skargi, żale na starostą 206, 207 228, 232.

Skład zastawniczy.....

Składy towarów, przywileje

na

Składy wina, soli . . .    18,    42

Skole wieś, kościół paraf, lasy 77 95, 179.

Skolski Icek.......

Skrzynka miejska obacz skarb miejski.

Skrzynki brackie, cechowe 38,    40

Skuwirius, rajca m.....

Ślusarze, cech ślusarsko-kowalski Słoboda

Słobodnik Pańko, Stanisław . 234 Słodownik, słody, słodownia . 108 125, 134, 139, 204.

Słostowski, komisarz graniczny 211

Słotwiński Michał.....

Słotwiński Mikołaj ....

Służba wojenna......

Smolący.........

Smołowski Paweł, kupiec . .

Smusze, handel......

Snieszko Michał......

Sobieska Marja królowa, starościna

Str.

Str.

Sobieski Jan III starosta str. 18-20, 34, 37, 65, 75, 98,    99

104-106, 140, 144, 158. Sobieski Konstanty, królewicz 46 Sokal miasto

Starostwo str,

32

. 181, .190

Sokół Tow. gimnast.

Sól, handel, wywóz 49, 69, 109 110, 117, 137, 207, 208,

dzierżawa . dochody

„ spustoszenie . . Starsi żydowscy, kahalni . Starzechowski Stanisław sta

tt

33,    51

. . 230 60,    63

. 66

. 117

co co

CM

231.

Sól beczkowa, ropa . . 176, 233 Sołtysi

Somerfeld Wilhelm, referat j ego 181 Spis domów, mieszkańców 126, 127 Spółki handlowe . .

Sprawa jarmarczna . . . .168 Sprawiedliwość, nie czyniona 206 ze Sprowy Odrowążowie Andrzej, Dobiesław . . 196, 197 Srebra kościelne    ....

Stanisław, wójt dziedziczny . 153 Stanowicz Krzysztof ks. altarz. 235 Stańków wieś

ze Stańkowa Jerzy Nagwa-zdan

ze Stańkowa Jerzy Juchno, chorąży król........

Stańkowski .......

137

43

172

144

171

172, 177

51

80

Starcy .........

Starostowie stryjscy 9—11, 14, 7, 55, 56, 61, 97, 104, 35, 154, 156, 203, 205,

(M co im

W QO И и o

211, 213.

Starostów jurysdykcja . .    56

Starostów protegowanie Żydów 47 Starosty odpowiedź poddanym 232

rosta str........

Stawscy.........

Stawski Mikołaj, podczaszy sanocki, wójt ......

Stoiszcze

Stojałowski Aleks., burmistrz 193 Stolarze

Stopski Sebast.prob. str. 84, 87, 90 233, 234.

Stopski Woje. prob. str. 82,84, 87 Strychaniec, wieś . .

Strycharze.....

Strycharzewicz Jan, m.

Stryj rzeka .

195.

Stryj, powiat

Stryj, żołnierz stryjski .    .

Strzałków wieś 31,45,82,85,    92

Studnie........

Studzianka wieś ....

Stupniccy.......

Stupnicka Franciszka . . Stynawski Moszek . . . Styniawa wieś górna, dolna 63, 65, 74.

Sympla, podatek .... Synagoga, obacz bożnica . Synowódzko wieś wyżnę, niżne 10 53, 74, 76.

Swidrygiełło książę . .

160

164

50

y-i <M

121

125

74

125

. . 222

1, 49, 77, 89, 177

77

31

183

30

149

86

111

53

48

179

Str.

Str.

Swiechowski, stolnik podlaski z Dołhołuki

Swiechowski Felicjan, cześnik

podolski........

Swiechowski Franciszek . .    93

Swiechowski Józef, miecznik

bracławski......

Święta chrześcijańskie ... 116 Świętokradztwa

Święty potok, miejsce święte 130 133.

Świrski Iwo, pisarz gr. żyd. 118 Subkolektor podatków . 112, 141 Susidium charitativum ...    87

121

Suczawski Jan św.....20

Sukiennice stryjskie .

Sukno szwabskie, flinckie

Sulima, Kozak.....

Sulkowski Jan.....

Sułkowski Władysław . .

Szałasy........

z Szamotuł Piotr woje w. pozn. 197 Szarańcza

Suchy potok

95, 151

93

84

91

4, 8, 195 . 109

167

92

93

133

22

Szarwarki .... 49, 205, 229 Szczebrzeszyn Szelęźne, podatek . . . 127, 140

125, 229 . . 172

49

Szewcy......

Szeptycki Onufry . . Szklarz . .

12, 125

Szklarski Maciej, mieszczanin 146 Szkoła, szkoły 131, 134, 168, 171 176, 181, 183, 184.

Szkoła im. Kochanowskiego . 183 „ przemysłowa, handlowa 190 „ realna komunalna . . 177 Szkoły frekwencja . . .186 — 189

Szkolnicy........

Szlachta wyznania wsch., zago-

104

nowa

Szlomowicz Grerszon, handlarz

wołami........

Szmujlik Abraham, handlarz

zbożem........

Szmujło Chaim......

Szosy, podatek .... 105,

99. 125

109

tH CO

O co Ot»

Szpitale 25,    80,    81, 134, 168

172-174, 184.

Szpotański Jan, Anna . . . 148 Szwab Filip, Teodor ... 165 Szwedzkie wojny Sztunduk Andrzej Szynki, szynkowanie 11, 47,    63

64, 73, 106, 157.

Szumlańska Teresa z Winnickich .........

Szumlańszczyzna, dworek, folwark .... 83, 84, 128, 133 Tabela konsk. ob. statystyka. Talmudyści Targi, fora hebdomadalia 106, 107 195, 200, 201, 213, 226,

227.

Targowe, opłaty 7, 44, 45, 176, 198 z Targowiska Jan, biskup przemyski

Tarnawski Eliasz, rajca m. . 237 239.

Tarnowscy, starostowie . .    62

Tarnowska Zofia, Ostrogska z domu

Tarnowski Jan, hetman, starosta str. 7, 44, 61, 74, 198 199.

Tarnowski Jan Krzysztof, kasztelan wojn. starosta str. 8 13, 61, 198—200.

Tarnowski Spytko wojnicki kasztelan

Tarło Zaklika starosta 52, 55, 194 Tarło Jan, starościc str. . .    92

Tartaki.........

Tatarzy, najazdy, pożogi . .    6

7, 21, 26, 29, 75, 82, 224. Tchorzewski Jan paroch cerkwi św. Ducha Tekucza wieś Teleki, węgierski magnat . .    43

Tenczyński Adam, starosta str. 14 Tenczyński Andrzej, starosta stryj ski

Tenczyński Jan, wojew. sand. 199

170

234

93

119

80

31, 62,    75

199

192

132

30

63,    74

80

125

. . 92, 123

. . 28

38

125

. . 154 4,    34

. 199

•JOCi

. . 7, 75, 82, 222

45

Ci GO Г-

82,    83

sta

05

203

98

. 62

237

. . 115, 166, 167

57

Ułomcze, Ułomiec wieś 123, 211 Umianowski Aleksander muzyk 125 Unia Brzeska

174

77

153

225

205

. . 233

93

184

12

Str.

Tenczyński z Tenczyna Gabrjel starosta str.......

Teodoryka Tedoryka Andrzej, burmistrz str. 70, 71, 287, 239 Tkacze

Torres, nuncjusz . . Towarzystwo Porządek Marji 185 „    Szkoły Lud. 185, 190

„    św. Wine, a Paolo 185

Towary fałszywe Towary węgierskie . . . .136 Tralka Jan, dyrektor bursy . 178 Trembacz m

Trepski Hieronim . .

Trembowla.....

Trislowicz Jan, rajca m. . z Trojanowa Powała, podstoli 196 Trójpolowe gospodarstwo . .128 Truchanów, Turchanów, wieś .    74

225.

Trunki, handel .... 47, 104 Truszowscy Szymon Katarzyna 155 Trzebieński Mikołaj, dzierżaw. 52 205.

Tucholszczyzna......

Tuhaj Bej, Tatarzyn ....

Tuligłowy w........

Turchanów obacz Truchanów. Turcy

Turkuł Konstanty, dzierżawca starość., starosta liszniań-ski 68, 69, 76, 230, 232.

Turobin m.........

Turowiecki Michał ks. kaznodzieja drohob. prebend, ołtarza św. Krzyża . . 83,

Turzański Jerzy .....

Tustań, zamek......

Str.

Twardowski Hiacynt ałtarzy-

Twardowski Maciej, landwójt 67 Twardowski Marcin .... 125 Twardowski Wojciech, malarz 125

146.

Tyrnowa, kupcy.....

Tyśmienica dobra.....

Uchański Jakób, dziekan płocki, referendarz królewski . . 199 Uchański Stanisław, służebnik 114

Uchwała sejmowa.....

Ucisk żołnierski, wojskowy .

217, 222.

Uczty mieszczańskie . . .

Ugoda z Żydami .... Uhersko wieś 52, 54, 68, 87,    89

230.

Uhrynów Średni rzeka, bitwa 34 Ukraina

Ulica Szewska, Franciszkańska 132

147.

Uliczno wieś

. .    96, 98,    99

Uniwersał fałszywy .... 166 Upadek handlu Urban VI . .

Uruski, wójt ....

Urycze wieś ....

Urząd m. obiór . . .

Urząd landwójta . .

Usakowska Marjanna z Bogatków ........

z Ustrzyckich Apolonia . . . 228 Wachmistrz zamkowy . . . 149 Wajdowski Bronisław, burm. 193

W aga.........

Walcownik drogowy . . .

Wałkownie.......

Wałkowski Andrzej, podwójci 221

222.

Str.

Str.

Wały obacz fortyfikacje. Wargoccy, mieszcz. przem. .    85

Warszawa, sejm . . .

Waszyński.....

Wełna w runach

215. 233

125

. . 110

Węglarski Grzegorz, burmistrz 166 Węgliński herbu Godziemba, sędzia lwowski

103. 229.

60

139, 144

co •

43. 142

Wisznia

Wiszniański Teodor, bakałarz

filoz., djak.......

Wiszniowiecki ks......

Wfiszniowscy.......

Witski Józef, stolnik sanocki;

Antoni miecznik trembowel. 94 Witwiccy Wizna, Wiznisko źródło, błoto 130 138.

Wizytacje biskupie 80, 81, 88,    89

91, 94, 95, 100, 103, 116,

151, 168, 170, 171, 172. Wódka ....

Woiński Jakób .

165

30

149

114, 115

10, 63, 212

78

Włostowski Dersław, starosta

kamieniecki ......

Wiara m.........

Wiece gminne......

Wiece alias rugi.....

Wielohorski Michał, kuchmist.

litewski........

Wieniawska z Rozhurcza starościna mohilnicka . . . .151 Wieprze, danina wieprzowa . 138 203.

Wierczany wieś . . . 121, 131 Wierszanowicz, arendarz . . 103 Wieża farska, Franciszkańska 169 172, 173.

Więzienie, wieża zamkowa 148—150 157.

Wikarja, wikarjusze str. 25,    79

85, 86, 223.

Wilkierze ....    4, 195, 221

Winiarzów Hersz Winnice ....

Winnicki Antoni metrop. kijów. 112 Winnicki Innocenty, władyka

przemyski.......

Winnik Moszko......

Wino, handel .... 4, 10, Wisłocki Fabian, gwardjan Franciszkanów

171

111

134, 226

92

Wojakowski, urzędnik star. . 125 Wojciech pleban str Wojewodka Walenty, mieszcz. 154 Wojna z Turkami . .

78

. 170, 227

cT oT

142, 143 152, 233 156, 174

Wójtostwo Wojutyński, towarzysz pane. 87 Wola Dołhołucka wieś . .

90

74

Wolica wieś.......

Wolfowicz Herszko ....

Wolfowicz Majer.....

Wolwanowscy, Jan, Marek, Stanisław Wołczyniec vel Pereislak, w. 121 Wołosi, w stryjskiem . .    19,    66

Wołosow, w Wołoszczyzna . . . 19, 53, 112 Wołosza w Woły, handel 109, 110, 146, 166 Wonczewicz Marcin, rajca str. 199 Worcel, dziedzic rudeckiego kl. 118 Woszczynowicze w Woskobojnia . .

Woskresince . .

Wowieńce, wieś Wownia rzeka 63, 74, 121, 211 Wownisko, źródło . .

Wrocławski Hersz, mieszcz. .    24

tO ь—¹

147, 204

30

77

148

134, 204

30

63

. . 129

. .    89

214

. 176

109

147, 148 92, 149 . . 148

147

52

62, 203 . . 223 . .    63

84

30

150

126

133

183

237

93

229

30

to to

Sieńko,

. 122. 123

231

95

157

177

11

96

171

S9

00 oa

Str.

Wsie ziemian w str.

Wybór rajców . . .

Wydatki m.....

Wyhowscy.....

Wyhowska Teresa . .

Wyhowski Eustachy .

Wyhowski Konstanty Wyhowski Stefan . .

Wypasy......

Wyprawa na zbójców 11, 18,    44

Wyprawa węgierska .

Wyprawa żórawińska.

Wyrok króla Stefana Wyroki ławy .... 167, 168 Wysoczański dr. komisarz rz. 193 Wysz Piotr, biskup krak. .    77

Wyszemirski kanon. prob. str. 80 Wyszyński Aleks, admin, star.

cześnik buski .... 155, 223 Wyszyński Jan Wyszyński Konstanty . . . 113 Wyżycki arcybiskup lwowski 92 Wyżykowski Franciszek . . 112 Wulfowicz Herszko .... 239 Wulfowicz Zelman .... 119 Wulfowieże Herszko Majer .    71

Zabłoczki Krzysztof .... 209 Zabłotów

Zabójstwo........

Zagrodnicy .......

Zajęcze Strugi......

z Zakliczyna Spytek Jordan Wawrzyniec, kaszt, sandecki 199 Zaklika Tarło .... 1, 2,    4

Zakład vadium 56, 57, 67, 123 143, 150.

Zakład gazowy Zakład sierót św. Józefa . .185 Zakład sierót źydewskich . .185 Zakłady dobroczynne ... 185 Zaleski Jan, landwójt, burm. 70 72, 84, 149, 234, 236, 237,

239.

Zaleski Kazimierz Zaleski Tomasz, ławnik . . 237 Załuska Eufrozyna . .

Str.

Załuski Grzegorz, Jakób, m. 132 Zamek stryjski 19, 25, 32, 74—76 131-143, 149, 154, 156,

159, 171, 234.

Zamek, jurysdykcja . . 234—235

Zamek, obowiązki.....

Zamość.........

Zamojski Jan.......

Zapłatyn folwark 5, 6, 14,

54, 121, 124, 128, 130, 132,

133, 143, 145, 153, 210. Zapłatyn młyn, walnik 27, 64, 154 Zapłatyńscy . . . . 5, 15, 143 Zapłatyńscy Hieb Piotr ....

Zapłatyńska Jadwiga ...    15

Zardzewiały Marcin, rajca . 222

Zasiewy.........

Zasławski Dominik, ks. wojewoda krakowski.....

Zatwarnicki Zygmunt, dr. burmistrz .........

Zawadów, wieś . . 120, 121,

210, 225.

Zawadzka Urszula Teresa .    92

Zawadzki Jan.......

Zawadzki Stanisław, łowczy kijowski

Zawadzki, cześnik bracławski 148 Zawrzykrajewicz Wawrzyn, ks. 83 Zbiegi, włościanie 53, 145,165, 166 Zbiory szkolne (mineral., geo-metrji wy kr.)

Zbójcy z Węgier

z Zborowa Piotr, kaszt. sand. 199 Zboże, handel . . 110, 138, 204 Zbyszek Krzysztof, sekr. Różańcowy . .

Zdulski Marcin, mieszcz. . .129

Zegar kościelny.....

Zelik, arendarz stryj ski . . 114 Zezawa rzeka ......

Zeznania zbójców złodziei . .167 Zielonka Franciszek z Bratko-

- wic ......1

Zielonka Ksawery.....1

. . 140 142-162

48

149

43

237

136

38

48

Zysk

179

174

. . 109

166

. 147

110

46

127

Str.

Ziemia przemyska , .

Ziemianie, szlachta Zieniewicze, kupcy

Złodziej......

Złoto ciągnione . . .

Zubrzycki Kazimierz Związek celny Małopolski . Zydlowicz Chaim, prowentowy pisarz starostwa .... Zygmunt I król ...    5, 7,

Zygmunt August król 5, 7, 8,    61

122, 128, 135, 147, 164,

198 — 202, 210.

Zygmunt III król 12, 13, 16, 65, 80, 102, 136, 143, 154, 211, 215.

Zebrowska Teresa z Bogatków 75 Żebrowski Mikołaj, Andrzej Mikołaj starosta str. . 67,    75

93, 157.

Zebrowski Tomasz starosta . 114 Żelazo, handel, wyroby 43, 166 Żelisławski Jerzy . . . 145, 147 Żółkiew miasto ....    20,    77

Sh.

Żółkiewski Stanisław, hetman 27

92.

Żołynia wieś.......

Żurawno miasto......

Żurawski Jan, organista . .    87

Żupy w Starej Soli . .

Życki mieszczanin . . .

Życki Jan rajca m. . . 107, 226 Życki Maciej, mieszczanin Żydaczów m. 8, 45, 94, 192, 202 Żydzi 8, 10, 18, 23, 47, 49,    50

61 — 64. 71 — 73. 88. 91. 134 137, 163, 174, 176, 203, 204 212 — 215, 224, 225 — 227, 229 237.

Żydzi, bogactwo

Żydzi administratorowie ceł . 136 Żydzi i kahały .

Żydzi, lokacje kapit. przepadłe 172 Żydzi przywileje, wolności . 101 do 120.

Żydzi sokołowscy, radcy 117, 118 Żyrowszczyzna, danina . . . 138 Żyto ....

Żywaczów wieś

. Mm

■

. •

< , ..

,V    -    ,    ,    :

. ■ ■ - • ■ ■ ■■

’

...

, '

.

< • ;

i. ■

'

>

.

TRBELR PORÓUWHRUWCZR

uważniejszych uwyàathôuw dokonanych przez gminę miasta 5tryja

poczquuszy oâ 1874 r., jako óoluóó rozLuoju miasta poà uuzglęóem gospoöarczym i kulturalnym

ułożył: UJilhelm Samerfelö.

Liczba porządkową

Oznaczenie wyöatku dokonanego przez gminę miasta Stryja

1874

1877

1880

1885

Na podstawie ksiąg kasowych miasta Stryja wydano w latach :

1890

1891    1900

1901

1904

1905

1910

1912

1915

1918 !    1920

1924

Waluta austrjacka w złotych reńskich

Waluta austrjacka w koronach

Waluta w Markach polskich

Waluta w złotych polskich

rH

Wydatek zarządu gminy

4927

17 11128 78

10093 99

8529

62 8801

58

10861

7023899

88 28767

05 40091 53 40912

01

69944 91

127372

96223 93 128614

041 961497

75 80931

31

to

Wydatki sanitarne

315

447 99

450 60

515

93    845

48

1686

6937

90

23953

23

6541

58

11319

16

45534 33

33849

108758

95

33609

170741

17

10

I364600

97 39587

69

Wydatki policyjne . . . Wydatki pożarnicze . . Wydatki oświetlenia ulic

3150

1089

2273

82 6302 95

17    679 12

13 3816 22

5118 37

808 45

2964 78

6246

1090

3199

55 7351

94 1074

17

97

64 328013

7883

Ï2298

11 21607

11 28579

60 30900

25

48151 02

60999

39742

16

30078

07    96169

85    779

17

885 48 14025

27

14813

94

19778

93 23622

82

35310 99

40176

28813

25

98649

99 354226

63 37858

21

2878 69 6588

16

6481

97 7107

40 7080

67

26204 59

28257

5932

77

23952

44    27540

41    1477

95

CD

Wydatki czyszczenia miasta . .

68

89    34 88

391

78

•vl

Wydatki utrzymania dróg i ulic

7885

17 1198 67

283 12

O-    CD

CO    CO

t>-    05

74

- 8712

336

50 3062

34 6188

80

28954 07

54137

10354

38

20

6958

99

38806

32042

30    14

80

53 90 1546

87

11381

83 29123

06 16877

03

18752 34

18760

23

450

^ |s23688 -    31726

85 37398

81

23 38288

49

CD

Wydatki na budowle wodne . .

60

129 88

46 02

to

J

07 1209

51

531 05 1983 83    392

04 7395

81 1062

22

9704 '25

17315

08

71849

48395

89

76

^23721

15

05

Wydatki na zaopatrzenie ubogich

954

79    265 42

129

84

CD

СЛ

29    266

62

244 62 4916

35 5762 23 8716

50 31941

77

22796

35707

10307

60 19844

56    78434

3105

45

98    5414

<;o

Wydatki na oświatę:

a)    na szkolnictwo średnie . .

b)    na szkołę wyższą żeńską .

6773

70 8647 45

2976

98

11855

1544

97 2334

99

09    658

50

1653 5011656

90 12577

72 15445

76 16399

06

15317

c-

co

15353

11671

71

14690

37    7944

10    2273 69

258

800

846

92    842

c) na szkolnictwo powszechne

6161

44 10452 58

16934 41

42918

61

273

8116

88

15900

52 49277

26 55902 98 75172

18 80522

58

86937 —

85827

41808

59 79534

18    59982

22560

39

d) na szkołę przem. dokształć.

Utrzymanie cmentarzy......

Wydatki asanacyjne.......

- 680

688

40    753 30    680

680 -

680

150

500

2881

40    4557

14

330

co

671 80

311

90

292

85

292 85 1497

18 1433

13 1771

34 1819

75

2246

44    6970

60    1733

12

2630 69

1766

36

2000

328538

52    19187

82

TABLICA I.

OBJAŚNIENIA DO TABLIC.

Herby miasta. Nr. 1 z 1541, Nr. 2 z 1574, Nr. 3 z XVII w., Nr. 4 z 1844. Porównaj wyżej str. 1, uwaga ; str. 175.

Widok fary gotyckiej z XV w. ob. str. 78.

Portal fary z XVI w. Renesans.

Płyta odnowiciela fary Krzysztofa Koniecpolskiego z 1640 r. Porównaj str. 169.

Monstrancja, wczesny barok XVII w.

Plan zamku w rozmiarach oryg. ze zbiorów A. Czoło wskiego, ob. str. 74.

Plan miasta 1788 r. przez A. Heigersteina, ze zbiorów A. Czołowskiego, ob. str. 76.

Widok miasta z połowy XIX w. ze zbiorów A. Czołowskiego.

TABLICE X i IX. Widoki ruin miasta po pożarze 1886 r. ob. str. 178.

TABLICA II.

TABLICA III. TABLICA IV.

TABLICA V.

TABLICA VI.

TABLICA VII.

TABLICA VIII.

Г

' '

..    4    ... Jb »

■: '■ • .• .

*

.

H* Ką

V. ’ ■' I ' : ■■■

/ -v ' ■ .

^ *

v:<sv

• ;

' .Л ..    ■ .

... . .. .

. •

. : i    ¹    •

V

.

Ш

t-

V-

i

У/Й

1*3

Æm

A/Ji

st

bS

щи

2:

T

7

Nr. 1.

Nr. 2.

4

4

4?

Ш

¥

'A

&

A

g

à

i*

&

£1

i

u

й

^43%.    "

N

«

i

§ СЪ>

3

Ф

%

i

i

(oj

t

Nr. 3.

Nr. 4.

Herby miasta Stryja. Ob. wyżej str. 1, 175.

,

. . .

W

У

.

и

-

itó

”7

»

3

!

:

li

i

i Al

Kościół parafjalny (fara).

J

. ' ' ■ : ‘

-

cc#

'

\ ■

i

IS

i

■

i

*

r

I

i

ч ,!

;•

oTj

Ч0П

:'11Гг-Гк'-

IfesŁsst ф

F

f>.

•<*

l-

>,

Ł:

iRś

ртшлиияИ

i2*s.

mê

■ да

'2^' щ

л,

afi*

Łi

Portal fary. Renesans.

«t*

г*-

ÿ*4.

Hfe--

■шМёШ-‘ jé

*'. js» H

■V

.i

1Ш 1

WJ

ШШ

Ч.

^ - • •*

'

\

' 4*■

.

Л

и

,!

¹ v<

г'

»i

■ «iS. ^#1

:ш

'тЗЁ

ÙjfcL i ' || I \

*■ • S?*’’*

ÎECRqpWPU

i.'ISTPIENEK' ЕМЕТЛойамШоШЮ

TgMARI£VFroMMIVMŚANCToP; :oGV IS SVAtPTIBVSppWF VNP. ENT JSE REXlïï ETECC1ESIA MBFfcj

"Jà

К,

$KF*

Ш'шШ

Płyta odnowiciela fary Krzysztofa Koniecpolskiego. Ob. str. 169.

/

X''

■Ja

i

•• :■ ■ • -;■■■ ■ - • ■•••?

■ -ver-

i

f

ł

■- » \ •" .* ‘ ■ •'

■>

U

С . *4

■>

кг

шш

к'

»mV

\\

j-Vw

«> л.

g

ШШГ

Monstrancja, wczesny barok.

Г

i

\

> ;

*■ ■

'

'

■

m

■ ' •    ,.v v>-

!

f

а/

оЛ/Su

a eve?/

% Cf

J14ST

CN

5»

ïe

/г^Г,

V»

>/а

i    i

‘i *£*)•

ъЕШШ f «1

* Lj

. J ^

**А

öj/ /о/ р7 С*/ /;(/(Г/

btSSQcj

Sx#

---^-^L//

ei «<* y/j

<*Ш

<^/

X,

СУ

CN

3*

"v

■>

CV

O'

ÇV,

=l\d

ev /«■/

er

✓*

ÇN

Я i

m\ i

El

r*/

t>

’CN

V#

Plan zamku w rozmiarach oryginalnych.

^ Лл»

,:Д\

i \

a/ /'■

F J J

-••//

/,-•

//

'V

à KK~~

t ~*d * s*-. ;

.

.

. ,

i

<sr?«

-Ч*-

• ,fü

.

.

'V

*

ca

li

f/

I® i/*

X.....Ji

у----•* ' Q

C7/-

"\

bJL

SSg

Ss.*5r'

«в/¹¹«/¹

W*®

/'Mï^

«Жл <. / \\

^$S '•■••"    V-,

№:;

\f\\ l30Si,S"³

М?. <iSs.r> ГатЛИ

*аа/

o.- lJ(

? MtPk'n

.'Va

fiff

‘гнЛС

-4

v\.

/•s

•......

ÜiJjfV

' У    h Iv-r-т—:

*1»,

%v/y ii

ii?/w

J sa

-Я

a nu

eW

ÏT 4

•Л

..

s.

li

la/

<i. ^

<i <t <i

\t

■ -,    \

1 w    %

14

, NV-......^№-..

sÉr^l|Pl‘

<г.Л

«ß

Д

O'

'<4<râ

ig.

№№SW

■:• l’hl4dM!h°

Q j si

8 0.

» SI

Л

в 3/

"V/" К

«Ö

Л,’«

«Э

WJfas/aJ^

г?;

Plan miasta 1788 r.

■»

a ai

'Л

CJ

yïyvfîTî

/ «a / и J

⁽L 7 cg / Э

J|

<1

“B

=3

aLLÎÜüi^l

г ! \

P I* R g

a^TL

I*“

л h %;

** J

El . ‘î (> ‘t-

V Ч 1

3 ■> g '

SB

B⁹ Jjj

jLfc-кл

—J—ГГ    Я 1,

a Vя S'IilU \a aa]

Vï::

<!« И 4 a

Ш ц9Я

SI

a ~P

/4

Л-""

s^l

7⁴

.

I

■i

i

¹¹ '

/

- с H

••

*11

■

r.

' "

i

ify ;>• 'V

A

J

ms*

iüS-

ШШ

s*v;

3iV

Ш

Widok miasta z połowy XIX w.

r

‘ <r

J

•: снл>

ff О

ъ\

L-СЦ-

ШР

LÆï

ЩЩ

* ''

-

lüi

fl II

lit

C:

йа|

ff»-..

л*»

* *

. ' »'

-

**гчи***йЬ^_-    '    _    «

-h aria

Widoki ruin miasta Stryja po pożarze 1886 r. Ob. str. 178.

I

/ft«?**;

T

/

p.

!

%.

>

■

I

«

: ! .’■■ - • ■• :

! C

;

4

Г

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231603

S. 61

Jr-;

11-27585

F,

là

iS

F.

V'

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231603