ÿ?

■fet^MilwÉ^M^a ' i

:e=e===^p=]:

KSIĘGARNIA GEBETHNERA I WOLFA

Warszawa - Kraków—Lublin—Łódź—Poznań

poleca :

Klejnoty Krakowa teka artystyczna obejmująca 10 fotojrauJu.r w formacie, 37X28 wykonanych podług mistrzowskich zdjęć d-ra fr. Kleina-

Afbum to obejmuje następ, reprodukcje zabytków, grodu wawelskiego:

'a

Wejście do pałacu królewskiego» na Wawelu. Kaplica św. Stanisława na Wawelu.

Sukiennice od strony ul. Brackiej.

Mały rynek.

Ulica św. Krzyża.

Portal domu Długosza.

Ulica Mikołajska.

Ulica Florjańska.

Sukiennice i wieże kościoła Marjackiego. Bibliotekä Jagiellońska.

Nadto:

Prof. Dr J. S. Zubrzyckiego .

„Wiązania. polskie“ „Serce“

z rysunkami

z rysunkami.

(Dzieła obydwa jako rozbiór pierwiastków sztuki.)

Bibiioteka Politechniki Krakowskiej

100000297779

DR JAN SAS ZUBRZYCKI.

OBSYPINY

Wrocław, z czego niewolników!

Są to wydarzenia ściśle związane z czynami Boles

100000297779

OBSYPINY

• 0«

OBSYŁANIA

c=(Q)==<]

RĄBEK ZŁOTY

Z CZASÓW

DOBROBYTU I OŚWIATY POLAKÓW DAWNYCH.

7.

LWÓW 1921.

)BlTO W TŁOCZNI W. A. SZYJKOWSKIEGO, ZIMOROWICZA 14.

SKŁAD GŁÓWNY W KSIĘGARNI GEBETHNERA i WOLFA: KRAKÓW - WARSZAWA.

«

'#■

?v . - v ■*

• l    '• ■

✓

Hi

i

*

/

/>-

e

/

#

A A

T.

A

•Ô

✓

».

\

h

>

q?

j

\

-

A

■;i'

m

m

S

°

?■

5

€

Ł

C

■i

i

«

O

5

<S>

5

■

u

o

o

c

o

o

NJ

a

■NI

N-.

co

1

!

* ;

u

f AJROH /TürfCTO

OBSYP1NY... OBSYŁANIA

NJ

«Kl.

VJ

«k

■o

■v

'l

P

\

>

y

■■■

*

j

/

\

\

■    ...t

;X

D» JAN SAS ZUBRZ-Y CK I.

OBSYPINY

OBSYŁANIA

c=O=0

RĄBEK ZŁOTY

Z CZASÓW

DOBROBYTU I OŚWIATY POLAKÓW DAWNYCH.

©a©

LWÓW 1921.

ODBITO W TŁOCZNI W. A. SZYJKOWSKIEGO, Z1MOROW1CZA 14.

SKŁAD GŁÓWNY W KSIĘGARNI GEBETHNERA i WOLFFA: KRAKÓW - WARSZAWA

\

*

J*

■■.

&

^luoTiq^

K 8 K £ à W

l.Wîn

P

ł

AÉLCi - u

Grzegorz z Sanoka, wedle Kalimacha, miał się wyrazić : „zważając obyczaje i prawa nasze, zdawałoby mi się, iż Polacy pochodzą od Wenetów (Grzegorz zapewne rozumie Winidów), którzy między Pęcynami i Sarmatami przy oceanie mieszkają. Bo w domu i wojsku niemal jednemi prawami się rządzimy. Z równą ochotą i śpiewaniem do boju idziemy... i w jeździe z proporcami... nadzieję zwycięstwa pokładamy“. W ciągu dalszym powiada: „Na gościnność i biesiady oni ojcowiznę marnują i my nie mało tracimy... Wspólny obu narodom obyczaj obsy= łania się podarunkami.“

Uderzają te słowa XV. wieku jasnością poglądów. — Ponadewszystko zwrócić musimy uwagę, że już Wenetom nie tylko znana była gościnność, ale nawet wpojoną i tak wszczepioną, że marnowali oni dla tej cnoty ojcowizny swoje. Razem z ludzkością a serdecznością zniewalało ich to nawyknienie odwieczne do obdarowywania bliższych i dalszych, co Grzegorz z Sanoka nazywa „obsyłaniem się podarunkami !¹)

Jeżeli zaraz w tern miejscu uprzytomnimy sobie prawdę, iż po dziś dzień u całego ludu polskiego po wielu miejscach panuje zwyczaj wszechwładny, aby lada przy uroczystości nawet najmniejszej obdarowywać się nawzajem, jak to mowa ludowa nazywa obsy pi nam i, to zaiste owo

obsyłanie się podarunkami, o jakiem wspomina Grzegorz Sanocki budzi czujność naszą najwyższą. U ludu zwie się to czasem zdawinami, jakby w tern określeniu tkwiła radość w dawaniu, gdzie indziej jest to w związku z dniem szczodrym lub wieczorem szczodrym. Ciekawy to nad wyraz rys narodowy, któremu zbyt mało dotychczas zwracano u nas uwagi.

Wiedzmy wszakże, iż mnogość przykładów i dowodów, po dziś dzień przy najrozmaitszych obrzędach ludowych jeszcze z wielką siłą się pojawiająca, to przecie tylko resztka ocalała z całego dziedzictwa wieków dawnych, dalekich.

Jakże niegdyś, przed czasami, które usuwają się już z pamięci dziejów, musiały być obfite te obdarowywania,, skoro do niedawna znane były one w Polsce wszędzie i zawsze, skoro poddawano się im całkiem bezwiednie, jako prawu wyższemu a nakazanemu siłą wieków i pokoleń, skoro należały jakby nieodzownie do wyrazu życia potocznego i wreście skoro nie zaniedbywano ich nawet przy uroczystościach największych !...

Dzisiaj... niestety!... zapomnienie zwolna pokrywa, tę cnotę naszą, warstwą jałową, — że zanika ten objaw duszy narodowej milczkiem a ustępuje doszczętnie miejsca nawyknieniom z zagranicy idącym. W zakątku jakimś, zdała od gościńca światowego, przypomni się czasami echo niebacznie, nieśmiało... lecz... mało już kto rozumie to i doceni !...

Szkoda!... Obsypiny bowiem, to nasz prazwyczaj stary, sięgający w przeszłość niesłychanie daleką. Przedewszyst-kiem ofjary Bogu znoszone składały się z darów oznaczających ogólnie serce pokorne a dobrotliwe, chętne do zrzeczenia się i szukające radości w obdzielaniu drugich. Tak wykształciła wiara, zasadniczo szlachetna, całe poko-

lenia, tak je nauczyła, aby w hołdowaniu ochotnem, aby w tern rozrzucaniu darów z dostatków mnogich nie żałować zgoła niczego Bóstwu Najwyższemu.

Wiara u ludów sławiańskich nie była taką bezmyślną lub bez treści, jakby to sobie kto wyobrażał na tle poglądów nadzwyczaj powierzchownych. Całkiem przeciwnie, sądząc po czynach z niej wynikających, zdobywała się ona zbyt często na objawy zacne a podniosłe.

Był bóg darzący naród jakąś siłą tak wielką a cenioną, że z niej wypłynął zdrój miłości arcyludzkiej, mieszczący się w słowie zaiste czarownem : gość. — Ten gość miał opiekuna, a był nim bóg nawet, zwany Rad o gość, przed którym szukał łaski i ten kto gościowi służył i ten, kto przyjmował objawy gościnności. Przed bogiem Radogościa korzyła się dusza Sławianina pełna ufności, iż' czyn każdy dla obowiązku gościny to zasługa prędzej czy później nagradzana. Z miłością zaprawdę jakby nadludzką rzucał się Lęchita na pole uczynności, przygotowywał na przyjęcie gościa czoło wieńcem zdobiąc i czaszę pełną w ręku trzymając. Stało się z czasem znakiem święta i wesela to zdobienie skroni koroną kwietnią i hojność czaszy, aż gdy wróg wydarł wszystko, wołano z bólem :

„Z czoła nam wieniec, z rąk upadła czasza — Biada nam, żeśmy zgrzeszyli /“

Jak głęboko pierwotnie wszczepioną była u Sławian cnota ludzkości a serdeczności, świadczy 4a prawda, że gdy w pogaństwie znalazł się kto niechętny dla gościa lub podróżnego, wtedy na mocy prawa z wyroku karano go zniszczeniem i spaleniem domowstwa, aby śladu po ognisku tak zhańbionem nie było — aby przykład odstraszał widzów i sąsiadów.

Co bóg Radogość nakazywał, to bóg Daćbóg (Da-ci-bóg) wnet wynagradzał i oto zakorzeniła się siła wzniosła, która uszczęśliwiała więcej tych co dawali, jak tych co brali, Modlił się Sławianin pogański o to, aby mu bóg dał nie na to, iżby posiadał i więził, ale na to żeby mógł świadczyć i rozdawać potrzebującym a nawet i niepotrze-bującym. Obdarzano żywych i umarłych — obsypywano bliskich i dalekich. Liczne zabytki po grobach Wędyckich (Weneckich) i staro-lęchickich²) występujące nie są czego innego dowodem jak chęci zatrzęsienia domowiny zmarłego wszystkimi przymiotami, jakie za życia umiłował i jakiemi się otaczał — Jakkolwiek można być pewnym, że wiele wiele z nich poniszczało, bardzo dużo ręka zdzier-cza grabiła po przez lat tysiące — a jednak mimo wszystko pozostało dość, aby to co przetrwało nietknięte świadczyło o duchu przodków pra-dawnych.

'■

Z miłości ku bogu Radogościowi krzewiły się cnoty narodowe wśród całego szczepu staro - sławiańskiego, zwłaszcza wtedy, kiedy prawdopodobnie wedle początków rodu, wszystkie narody stanowiły jakby jedną rodzinę przewielką. Na ziemi Lęcha, Czecha, Rusa i Prussa pełno do dziś przetrwało nazwisk przypominających brzmieniem swem źródłosłów: gość. Poszlibyśmy tak daleko nawet, że nazwę go ci związalibyśmy ze słowem gości, coby oznaczało, że to było plemię starożytne przede-wszystkiem czczące godność gościa, z którego pod wpływem obcym uczyniono g o ta. Naprowadzać nas może tak wzgląd na przykład nazwy, która przeszła koleje wielorakie a brzmi po przeróbkach: G ostko w. Jest GosL

ków koło Radomia, ale jest drugi w powiecie frydlądzkim. Jak prawie wszystkie nazwy nasze, przeszła i ta kaleczenia raz przez język łaciński, drugi raz przez język teutoński. Gdy stwierdzić to można, że zawsze ch zmieniano na k a k bardzo często na g lub h —' zatem pewni być możemy, że nazwa pierwotna brzmiała G ości chów,- bo Gost to niezawodnie nic innego tylko gość. — Gostkowo przeto to Gościchowo, Gostoczyn to G ości o czyń. Go-stolin to Gości o lin, Gostomie to G ościom ie a Gostyń to G ościotyń, jak Bydgoszcz to pewnie Bądź-gość, wszak w Lexykonie Meyera jest pisownia Bydgość. Że Goszcz przerobiono żywcem z gość, to zaznaczył już słownik geograficzny, tak samo Goszcza powinniśmy pisać Gościa, Goszczewo to Goście wo, Goszczyno to nic innego jak Gościno, ale Goszęcin to nigdy Księcin lecz Gościęcin.³) Jak Bydgoszcz jest przekręceniem Bądźgość (po łacinie Bidgostia), tak Małogoszcz powinniśmy stanowczo pisać Małogość, boć skoro wypowiem gość to zrozumie mnie dziecko nawet, a gdy wymówię goszcz, to tego nie oceni ani nikt z rodaków ani nikt z obcych.

Ilość miejscowości rozsianych po obszarze ziem sła-wiańskich mówi dosadnie o przywiązywaniu niegdyś wielkiej wartości do wiary w boga Radogościa, do objawienia tejże drogą spełniania czynów ludzkości najszczytniejszej, do nadawania cechy danym okolicom i odznaczania odłamu narodowego.

O ile zamiłowanie to szersze kręgi obejmowało, o tyle przechodziło z nazw miejscowości na imiona książąt i umni-

dziś przezwane brzmiało pierwotnie Woligość i źle się dzieje, że my sami uprawniamy siebie do pisowni zepsutej a nie staramy się o podtrzymanie brzmienia sławiańskiego. Zupełnie tak samo wytłómaczyć należy nazwę Dobrogość.

ków, krasoumników (artystów). Jednym z najważniejsźych dowodów w tym względzie to Gościsław, przezco mówi sfę silnie, że naród staro-lęchicki jak do wszystkiego przywiązywał sławę, tak i w tym razie z pojęciem gościa jednoczył sławę dla siebie i dla gościa.

Miasto na Kaszubach Wolgastem

Marcin Kromer mówi w kronice swojej o księciu Hostywit w Czechach a oznacza to : „Gościwit“, co ostatecznie jest jeszcze jednym przyczynkiem pierwszorzędnej wagi dla zobrazowania znaczenia gościa nawet w obec boga Wita, Światowida.

Mimowoli nawiązuje się w tern miejscu myśl nasza z pamiątkami sztuki Miceńskiej (może Męcinskiej), zapewne najstarszemi w Europie. Kiedy Słowacki wstępował w grób Agamemnona i pod wpływem wrażeń zaprawdę przeczuciowych nastrajał swą lutnię górnolotnie, to odgadywał sercem wieszcza związek nadzwyczajny pomiędzy sztuką „Kopuł podziemnych" a sztuką sławiańską najstarszą.

Tak! zaiste! to wszystko co nauka świata zamianowała wpływem wschodnim w okresie sztuki Miceńskiej — to nic innego jak zaistnienie najdawniejsze znamion głównych całej sztuki sławiańskiej.

Zwyczaj zasypywania czyli obsypywania grobów Mi-ceńskich tysiącami a tysiącami blaszek złotych, srebrnych lub srebrno-złoconych i bórżtynowych — to wpływ najodleglejszy zwyczaju narodów, które pod mianem albo Scytów albo Traków odnosiły się do szczepu Szczytów lub szczepu Traczów. I rzecz przedziwna, dlaczego nauka polska nie próbowała dotychczas po sławiańsku oceniać i pojmować te dwa narody? Zawsze i wszędzie czyta się i słyszy się tylko o Scytach i o Trakach, jakby to koniecznością było brać nazwy owe tylko z łacińska. Język łaciński, jak każdy inny w świecie, nie odda spółgłosek sz, cz, a zatem musiał pisać Scyty i Traki. Wiedząc atoli, że szczytami zwano u nas tarcze, nie trudno orzec, iż Scyty to Szczyty, naród celujący w posiadaniu tarcz zbrojnych. Znając dalej skłonność odwieczną sławianina do piły a siekiery, łatwo pojąć znaczenie wyrazu Tracz, wedle którego oddawano uzdolnienie przyrodzone szczepu do cieślictwa, jako sztuki iście sławiańskiej. Słowa Tracz ani Grek ani Rzymianin oddać nie umieli, dlatego wprowadzili tu K na miejsce cz i oto Traki zatraciły właściwość swoją.

Szczytowie posługiwali się szczytami w walce ręcznej, Traczowie zaś odznaczali się biegłością w pracy ręcznej.

Jeżeli krótkowjdztwo kazało naprzykład odnosić zwyczaj przykładania do grobów przepięknych larw złotych, jako masek pośmiertnych, bezwzględnie do wpływów także wschodnich — to ściśle biorąc nie można tego inaczej wytłómaczyć, jak oddziaływaniem znacznie bliższem i całkiem bezpośredniem ze strony Szczytów i Traczów. Uznano to już powszechnie za prawdę ustaloną a nawet niewzruszoną, iż sztuka Miceńska właściwie niema nic ani wspólnego, ani pokrewnego ze sztuką grecką czyli heleń-' ską, jaką znamy z dzieł istotnie heleńskich. Dowodzi to arcydoskonale przynależności jej do ducha tego narodu.

który odwiecznie sąsiadował z Grekami, a po części który dał nawet podłoże dla rozkwitu artyzmu heleńskiego. Byli to Traczówie i Szczytowie, byli to Pelazgowie.

Można żywić słusznie nadzieję, że przyszłość, uwzględniająca głębiej i sumienniej Sławiańszczyznę, upewni naukę o pochodzeniu Pelazgów z łona Szczytów lub Sarmatów, albowiem już dzisiaj okazuje się, jak niezgodnemi z prawdą są zdania, które chcą ze Sarmatów i Szczytów uczynić narody najdziksze. Badania dokładniejsze naprowadzają nas rzeczywiście zupełnie mimowoli na zrozumienie, jak wiele podobieństwa posiada ogólna sztuka Miceńska z całokształtem sztuki starosłowiańskiej. Okazuje się z tego, że sztuka Sarmatów, Szczytów, Lęchitów i Traczów istniała już o wiele wcześniej w Europie przed Grekami, przed ich wypływem na widownię dziejów. W miejscu danem udowadniamy właściwości sztuki staro-sławrańskiej i sztuki miceńskiej ⁴).

Tutaj musimy na razie tyle tylko zaznaczyć, że wszystkie wyroby śpiżowe, z kości słoniowej, z alabastru a także i z gliny palonej, przedmioty należące do stroju niewieściego i do zbroji ‘rycerskiej, szczątki związane z życiem codzien-nem i zabytki sztuki przemysłu o wyrazach najrozmaitszych, wreście okazy wspaniale ze skarbów złotych u nas dobywane, na Eużycach, w dawnym Noryku (dziś Austrji), na Węgrzech (dawniej Dacji) i t. d. — to wszystko razem ' wziąwszy stoi silnie w połączeniu z grobowcami i ze skarbcami sztuki Miceńskiej. Ta kopuła zasklepiona to skarbiec obok grobu, mieszczącego się w komorze przyległej Skarbce sztuki Miceńskiej to dowody najstarsze istotnie takiego samego obsypywania ciała zmarłego w czasach książąt Miceny lub Tiryntu, jakimi dowodami są kosztowności dobywane i dzisiaj ze wszystkich najstarszych grobów popielnicowych Staro-Lęchji.

To co my z obca nazywamy dajmy na to, djadern em i co tu po grobach Miceńskich lub Trojańskich jednoczy się z objawami sztuki najwspanialszej, zwłaszcza na polu złotnictwa — to przecie bez przesady żadnej ma łączność najsilniejszą z naczółkiem sławiańskim, staro-lęchickim, polskim i ludowym, z naczółkiem dobrze nam znanym z opisów dawnych, a nawet z dzisiejszego przy-stroju wieśniaczek po rozłnaitych okolicach kraju naszego.

Pełno prócz tego było wieszadełek złotych lub srebrnych o robocie najmisterniejszej z czasów Troji i Miceny — a szczątki nadmiernie liczne po grobach jeszcze ocalone i pozostałe to świadectwa całkiem pewne, że i one wypływały ze szczodrobliwości czasów owych, z tej cnoty ludzi dawnych, o której czytamy dość często w Ujadzie lub Odysseji. Należy zatem na pewno twierdzić, że mnogość taka pochodzić tylko mogła z obsyp in starodawnych, z o bd aro win, ogólnie i od czasów najdawniejszych w Sła-wiańszczyżnie uprawianych.

-    Wróżyć łatwo, że badania coraz bliższe rzucą z cza

sem tak wiele światła prawdziwego na tę gałęź twórczości ludzkiej, iż nie będzie już wątpliwości co do jednolitego podkładu razem ze sztuką ogólną staro-sławiańską.

Na razie podnosząc znaczenie przedewszystkiem złotnictwa miceńskiego razem z pałacem księcia tego okresu, musimy uprzytomnić sobie prawdę, że tak zdobnictwo owo jak i budownictwo przewyższały poniekąd poziom artyzmu homerowskiego a nawet prawdopodobnie go wyprzedziły.

„Aujourd’hui sur les acropoles de Mycènes et de Tirynthe, on peut admirer dans son développement le modèle du vieux palais homérique :

sans doute ces demeures princières, exhumées par la pioche des fouilleurs, sont plus anciennes et parfois plus luxueuses que les habitations décrites par l’épopée“⁵).

Przytoczyliśmy zdanie powyższe dla usprawiedliwienia się z poglądu, że istotnie pałace Tyryntu i Miceny są o kilka wieków (co najmniej) starsze od wykopalisk homerowskich Troji i są bogatsze a zbytkowniejsze. Korony przepyszne, wydobyte z grobowców i malarstwo ścienne Tyryntu — te tylko dwa szczegóły, ośmielić nas mogą w zupełności do wypowiedzenia zdania, iż krasoumnictwo Miceńskie to świat zgoła odmienny jak sztuka grecka sama i że ona odmiennie się zaznacza jak całe piękno sztuki Wschodniej.

...„Les palais homériques ne connaissent ni les peintures murales, ni les pavages, que l’on trouve sur l’acropole de Tirynthe“...⁶).

Jeżeli tak jest rzeczywiście, w takim razie uwydatnia się przed oczyma naszemi ta prawda pełna zdumienia, że była jakaś oświata i ogłada tu w Europie przed Troją i przed dziejami Helenizmu, która pozostawiła po sobie choć skąpe ale nadmiernie pomnikowo ważne zabytki artystyczne, nie podobne ani do zabytków Troji ani Grecji. Skoro zaś równocześnie całkiem przeciwnie w osłupienie wprowadza nas podobieństwo sztuki Miceńskiej do całej sztuki staro-lęchickiej — można mieć prawo słuszne do postawienia wyroku, iż to jedno i to samo k raso urn nf-ctwo, jednym ciągiem przez wieki i tysiąclecia kroczące.

Bramy uroczyste na schodach szerokich założone w pałacu „Phaistos“ mają założenie dwudzielne o słupie w osi głównej za którym ciągnie się podcień czteropolowy o trzech słupach między murami skrajnymi. Same te szczegóły dwa, czyż nie przypominają nam znamion sztuki polskiej, która po dziś dzień u ludu używa założenia dwudzielnego (o trzech słupach)¹ w budownictwie ludowem od Kaszubów począwszy aż po Styrję i Karyntję — oraz, która w stylu nadwiślańskim i zygmuntowskim najważniejsze arcydzieła swoje kształtowała w ten sam sposób?

Jakże dziecinnie przedstawia się zaprawdę gorączka udowodnienia ze strony nauki pewnej, pochodzenia sztuki polskiej dopiero z czasów tych, kiedy Niemcy wtargnęli w ziemie polskie. Tylko jednostronne a zbyt powierzchowne ocenianie pierwiastków sztuki mogło doprowadzić do takich wniosków, które aczkolwiek utrzymują się u ogółu polskiego, ze szkodą dla polskości, przecie nie doprowadzą do niczego, jedynie dla tej przyczyny, iż rozmijają się z prawdą rzeczywiście dziejową.

Mickiewicz powiada: „Jeszcze za czasów Homera znano Pelazgów jako lud bardzo dawny, ale upadły, o władany przez Hellenów, Achejów i Dorów“⁷). Na polu sztuki, możnaby bez trudności wykazać wiele pierwiastków pochodzących z cieślictwa jako budownictwa drewnianego, które z czasem Grecy przetłómaczyli na marmur. Jak sztuka miceńska cała, tak i architektura (arcycieślictwo) grecka

wiąże się z początkami, jakie odnieść należy koniecznie do tych właśnie Pelazgów, których nazwę, objaśnić by można pochodzeniem od wyrazów B i ałoż bogowie, jak Kar-jowie w Azji Mniejszej byli przeciwnie wyznawcami boga czarnego, bo „Kary- u Sławian wychodzi na jedno co czarny“ ⁸)... Mickiewicz dalej objaśnia, iż w związku z Pe-lazgami (Białożbogami) byli ci Lako ni, którzy pozostawiali nazwiska miejscowości, tam na południu jak War-sowa, Polonica — zaś Karjów czyli Czarnobogów zwano Le lega mi za Minosa (Herodos).

Lakoni i Lelegi to brzmienia pozmieniane pisownią grecką, która nie umiała oddać zgłosek sławiańskich. W nich nie trudno zrozumieć źródłosłów Lęchów.

Zaznaczyć przeto z góry wypada tę niejasność nauki, jaka od czasu.dawnego zadawalnia się mglistoscią w związku z okresem przed-greckim. Wiecznie powtarza się przypuszczenie, jakoby przed Grekami była w Europie jakaś pustka lub co najmniej dzikość, równająca ludzi owocze-snych ze zwierzętami. Herodot opisuje szczegółowo Scytów i Sarmatów a z niezrozumienia jego pochodzące bałamuctwa są przyczyną, iż ogólnie bierzemy narody owe za barbarzyńców o najniższym poziomie. Nie uwzględniamy zaś jednej konieczności, tej mianowicie, że Herodot nie mógł przeniknąć ducha szczepów północnych, albowiem nie rozumiał ich języka; zatem zwano ludy Europy bez wyjątku prawie bar-■ barzyńskimi, to znaczy nie mówiącymi zrozumiale.

Jak wiele stąd wynika niesprawiedliwości — łatwo zrozumieć.

Jeszcze Marek Aureljusz w r. 175 przybrał tytuł „Sarma ti eus“, jakby na dodanie sobie sławy i godności. I my Polacy do czasu nawet niedługiego z dumą chcieliśmy

wołać, żeśmy „Sarmaty“! I cóż dziś uczyniono? Za po-'■łuszczeniem wrogów uczyniono nas Polaków niedźwiedziami i Sarmatów tak przedstawiono, że do nich nawet przyznać się nam dziś me godzi. Zgodziliśmy się na to jakby bez trudu i poddaliśmy sig woli wrogów naszych, bo zależało im na obniżeniu nas i przodków naszych.

Słusznie Bielski to zaznacza, iż wielkość Rzymu właściwie przez Szczytów i Sarmatów upadła. Dlatego to za podniesieniem wojny tych ostatnich w r. 176. Marek Aure-ljusz zarzuca tytuł „S a rm a t i eus“. Nie dali rady Rzymianie ani Wandalitom (Wądolitom) ani Gotom, którzy także do Szczytów i Sarmatów się zaliczali. Nie dali im rady ani Persowie, ani Alexander Wielki ani inni wrogowie. Stąd nienawiść do Sarmatów i Szczytów!...

mo-

•\

Jak potężne było to państwo, to nazwa morza północnego o tern mówi. Zwano to morze scytyjskiem (szczytyj-skiem), sarmackiem, wędyckiem (weneckiem) lub Białomo-rzem, od czego powstała nazwa Bałtyk. A tak samo rzem heneckiem lub weneckiem zwano morze południowe koło Wenecji (Henecji — od Henetów).

Były czasy także, iż słowem Wądal szczyciliśmy się wszyscy — wszak król Zygmunt III. pisał się jeszcze królem w and als kim. I któżby dziś poważył się przymiotnikiem takim zaznaczyć godność jaką, jakkolwiek Wanda nasza, królowa, i Wisła nasza, rzek królowa, to Wąda, Wądal także!?...

Oto do czego przychodzą wyniki nauki sztucznie a usilnie prowadzonej na korzyść prawdy, związanej z polityką!... Jak odbiegliśmy od prawdy, to się pokazuje w wyniku. Musielibyśmy dziś powykreślać. wiele z dziejów naszych.

A jednak... Mrongowiusz jeszcze podaje, że Sarmata to oznaczał Rabi uczonego z Białorusi, chociaż w tern samem miejscu zaraz wtrąca określenie wręcz przeciwne.

Linde zaznacza prawdziwie, iż Sarmacja była podwójna: dalsza Tatarów i bliższa Polaków. Jeżeli uwzględnimy, że dawniej 'Sarmata to Polak, to cóż dziwnego, iż nieprzyjaciele nasi pomięszali nas z hordami dzikiemi. Wina nasza w przyzwoleniu na to, w zgodzie z tern.

„Jeszcze chwała Bogu nie schodzi Sarmatom na mężach dobrych, na rozumiech bystrych i dostatkach wojennych“, — tak woła pisarz polski — a któżby dzisiaj przywiązał jaką wartość do tego!?

Znak to, jak oddaliliśmy się od źródła naszego !

Błędem zresztą potwornie na nas samych się mszczącym to skłonność zapalona ku przyznawaniu wszystkiego wszystkim a niczego sobie samym. Skromność ta pozbyła nas godności, dla braku której lekceważymy siebie samych i za pasożytów nas obcy mają. Całkiem niesłusznie!..

Jeden tylko jedyny wzgląd na podobieństwo wielu a wielu wyrazów łacińskich i greckich do słów śławiań-skich każe przypuścić, iż narody owe, będąc z nami w styczności, brały od nas niejedno.

Dacja i Tracja najbliższe były tych narodów, które czerpały i ze Sławiańszczyzny !

F. S. Dmochowski w obrazie Wenecji przytoczył szczegół opisujący żebraków i śpiewaków z wybrzeża Sława k ów (tak nazwał str. 52), o których powiedział Royer, że są podobni do piewców Homerowych, albowiem na zawołanie mogą wygłosić 300 wierszów za 3 liry weneckie⁹).

Przypomnijmy sobie, że dziś jeszcze drużba, zapraszający gości na wesele, na Kujawach, wypowie 100—200 wierszów z pamięci¹⁰).

Mickiewicz porównał pieśni serbskie do Homerowskich i znalazł w nich „wielkie podobieństwo“. Poezja

serbska „pielęgnowana powszechnie, brzmiąca w pieśniach gminnych, roznoszona przez rapsodów, żyje ona życiem całego ludu. Ci rapsodowie, ci śpiewacy i często twórcy poematów narodowych, są jeszcze na domiar podobieństwa z Homerem, ubodzy i ślepi“¹¹)...

Pamiętamy my starsi jeszcze tych lirników, co to głosem rzewnym, za duszę i serce porywającym, śpiewali dniami całymi — a w pieśniach owych drgała nota zaprawdę przedwieczna i duch się zrywał jakiś, jak burza wśród dnia pogodnego. Nie umieliśmy ich uszanować — nie mogliśmy oszczędzić ich przed zanikiem. Niema już dziś takich lirników, coby roznosili sławę narodu na skrzydłach pieśni

swojskiej.

Jakże wspaniale orzekł Lelewel: „Śpiewy plemienia

trackiego, wyprzedzając inne, umilkły“... Badacz ten odkrył przecie, że Szczytowie budowali grobowce i posągi ciosali, świątynie stawiali i ziemię uprawiali, bo bóstwa z nieba zrzuciły im pług, jarzmo, siekierę i banię złotą. Był to naród bogaty, bo „pospolitość złota“ odwracała ich nawet od srebra i miedzi. Wiemy na pewno, że naród był społecznie uporządkowany, bo przecie posiadał królów, których groby ciągnęły się aż do Limanu. Miasto Ge lott on, całe drewniane, było zdaje się ich stolicą. Czytamy, że krolowa sarmacka Amaga napadła na pałac króla szczytyjskiego ! Na grobowcach królów szczytyjskich stały posągi a przy zwłokach znachodzono znowu wiele złota, srebra, miedzi i kruszców.

„Naród sarmacki, barbarzyński, jakożkolwiek liczący się do łotrowskich, występuje jednak w całym bycie swoim z pewną nad inne wyższością, godnością i mocą charakteru“. „Rzymianie musieli ich wyższość cenić, kiedy znajdowali się względem nich inaczej, jak względem wielkiej liczby innych ludów“... Oto są zdania Lelewela. Przydaje jeszcze: „Świetność Sarmatów z kolei rozwinęła się w Scy-thji“ ¹²)...

Linde przypomina niesłusznie, jakoby Wandalszczyzna oznaczać miała dziczyznę. A przecież jeszcze Jan Kazimierz nosił tytuł króla gotskiego i wandalskiego — byłby królem dziczyzny?... Od rzeki świętej, Wisły czyli Wędy — od Wądolanów szczep ogromny był mięszany ze Szczytami, Sarmatami i Godami, a gdy odłam ich jeden zapędził się aż do Hiszpanji (Wàndaluzja, Andaluzja, Vandalitia) drugi osiadł aż na brzegach Afryki i tam założył Kartaginę (Czartochów). Jest we Francji rzeka Vendée a to jest Wendą, Wandą, od czego departament Poitou zowie się Vendé’e. Wiemy dobrze, jak początkowo i nazwę gotycką łączono ze szyderstwem a jednak duch gotycki, będący odłamem Szczytów i Sarmatów wydał sztukę najidealniejszą w świecie. Podobnie niesprawiedliwie a krzywdząco nazwano wandalizmem niszczenie dzikie ze strony Wądolanów, kiedy dzieje wykazują, iż nie Wądolanie (Wandalowie) niszczyli, ale Wądolanów niszczono aż zgładzono. Zatem po prawdzie wandalizm to cudza siła, ślepa, tępiąca zawsze i wszędzie Sławian, idąca na hańbę całego świata, który czerpał od Sarmatów, Szczytów, Wądolanów i Gotów, uczył się od nich, a za to wszystko, iście po ziemsku, obrzucił ich błotem i kamieniami. • Królowie nasi, jak Władysław IV. pisali się Rex poloniae, Dux Gottorum, Vandalorumque... z dumą prawdziwą... a dziś tego się nawet nie przytacza!...

Na tle takim z jakąż potwornością występuje zdanie, jakie wyczytaliśmy a które w dalszym ciągu zmierza do obniżenia wszelkiej wagi, dotyczącej Pelazgów ¹³).

Łatwo poznać z tego wszystkiego, jak potężnie usiłuje nauka od czasu pewnego zniszczyć wszelkie ślady choćby najmniejsze, któreby mogły oznaczać związek Sarmatów, jako Polaków, z Pelazgami a potem Grekami. Nie wolno nawet przypuścić, aby to prawdopodobnem było, iżby Szczytowie i Sarmaci mogli co posiadać i zdołali co znaczyć w dziejach świata. Najsmutniejsza zaś, że nauka polska sama tak wychowała pokolenia swoje, iż ma ono wyobrażenie o Sarmatach jako nieokrzesańcach, a o Wą-dolanach jako ó Wandolanach, siejących zniszczenie. Jest to dowód najlepszy, że kiedy ci wszyscy wrogowie, dążąc do zniszczenia i zgładzenia Polski, cel swój osiągnęli, wtedy tępiąc Wądolanów nad Wisłą nazwali ich imieniem: Wandala (Wędala) dzikość swoją i ją samą nam w oczy rzucili, aby uczynić z nas przedmiot szyderstwa. Wandalizm oznaczać powinien okrutność wrogów w tępieniu Wądolanów, a tymczasem my sami Wandalizmem zowiemy samo niszczenie niby od Wądolanów pochodzące! Co za pomię-szanie pojęć !

Tymczasem sprzeciwia się temu prawda dziejów samych. Z wykopalisk całej Europy biją światła, dowodzące istnienia jakiegoś czasu niezmiernie odległego, kiedy krzewiła się sztuka wielka od złotnictwa począwszy aż po budowle granitem się posługujące. Po rozmaitych miejscach Europy północnej przemawiają do nas z okresu na pół jeszcze bajecznego nazwy Nowogrodów i Starogro-dów, o których sądzićby można z całą śmiałością, że należały one'do światów zapadłych w przeszłości o wiele starszej jak zapiski dziejowe. Jeżeli w tym czasie były już Nowogrody, to znaczy siedliska na nowo budowane, w takim razie o ileż dawniejszej pierwotności sięgąć musiały Starogrody, Starokościoły, Star owsie i Sta-r o po la? Czyż nie możemy duchem owładnąć tej czasu niezmierzoności, jaka pozostawiła po sobie mnogość podań i klechd? My wszakże zamiast nawiązywać się do nich, odrzucamy je z bezwzględnością i skazujemy na wykreślenie z pamięci. Nic to nie pomoże. Mimo wszystko, to co Długosz mówi o morzu sarmackiem i o Alpach sarmackich zawsze będzie znakiem wielkości szczepu, co władał lądem i morzem, zatem posiadał zdolności przykucia ducha swojego do ziemi swojej!

Rzecz nad wyraz dziwna, że kiedy świat dzisiejszy uważa Szczytów (Scytów, Skytów) za obraz pierwotności i srogości, to z tła owej barbarzyńskości wykłówa się przecie postać tak zajmująca, jakim był Anacharsys, rodem właśnie Szczyta, mówiąc językiem naszym. Pochodził z rodu książęcego, zatem samo to określenie świadczy o ustroju społecznym narodu, w warstwach którego były osoby znamienite a dostojne, nazwą książęcia uczczone. Już przed r. 600 przed Chr. wybrał się on w podróż do Grecji, jakby dla zaznaczenia, że między ojczyzną jego a ziemią ateńską zachodzą jeszcze pokrewieństwa, z dawna istniejące między Szczytami a Pelazgami. Anacharsys znany jako filozof szczytyjski („philosophe Scythe“) miał

prawa spisać i przedstawić swojemu narodowi, oraz miał posiadać tyle wiedzy i bystrości, iż stosunki jego ze Solonem mogły uchodzić za przyjaźń. Do niego należą te słowa na świat sławne, że „ludzie mądrzy tworzą sprawy a głupcy o nich rozstrzygają“¹⁴). Do osoby jego przywiązana jest przypowieść wynalezienia koła garncarskiego lub może wydoskonalenia tegoż. Zgadza się to wszystko z wyobrażeniem jego siły duchowej, bądź co bądź, nie pośledniego znaczenia do tego stopnia, że uważał go świat starożytny za mędrca i to należącego do 7-miu mędrców świata. Czyż to nie wiele? Czyż to nie dosyć, aby uwydatnić prawdę, że przecie ze Szczytami i Sarmatami, którzy dali swe nazwiska morzu i Alpom najwyższym w Europie, łączyła się wielkość zaprawdę duchowa, uosobiona w postaci Anacharsysa, pełnego przytem tej prostoty i skromności, jaka zawsze oznacza ludzi wielkich. Powiadają, że kiedy Grek jakiś czynił mu wymówkę, iż jest Szczytem odpowiedział: „Wiem, że ojczyzna moja nie przynosi mi wielkiego zaszczytu, lecz wy swojej uwłaczacie“.

Był Anacharsys zdaje się z drugim Szczytą, swoim przyjacielem Toxaris u Solona i dowcipem umysłu swojego budził przecie poważanie ze strony Ateńczyków. Był on pierwszy, który unosił się nad pięknością pieśni Homera.

Cóż to znaczy?...

To, że on najpierwszy odczuł wzniosłość, bijącą ze śpiewów „ślepca“, który najprawdopodobniej otrzymał je w spadku po piewcach, z ust do ust podających sobie te pienia bohaterskie.

Zupełnie jasno uwydatnia się prawda, którą wykazał i udowodnił Wolf F. w dziele: „Prolegomena ad Home rum“. Arcydzieła obydwa jak Odyseja i Ujada nie są

wedJe tego i nie mogą być utworami jednego człowieka żadną miarą. Jest to dziedzictwo po przez wieki się ciągnące drogą podaniową przy pomocy gęśli, jaka była narzędziem ulubionem szczególnie u Sławian. Wiemy dobrze, że ci nie nosili przy sobie z początku zbroi, ale za to trzymali przy sercu stale gęśle, gdyż gędźba była potrzebą ich duszy i serca. Tacy śpiewcy wędrowni szli od wsi do wsi, od grodu do grodu i oni tworzyli i oni uzupełniali utwory swoje, dobrze znane powszechnie, albowiem krążyły one wszersz i wzdłuż po krajach bliższych i dalszych. Pieśni urastały, wzbogacały się, obejmowały kręgi i pod wpływem bogactwa wyobraźni krzewiły się Chojnie na podłożu tradycji odwiecznych.

My szczególnie bronić musimy powstanie śpiewów Homera (Gomera) drogą składania, ponieważ sposób ten dziwnie zgadza się z duchem po dziś dzień całej Słowiańszczyzny.

Anacharsys mógł uledz czasowi tych śpiewów, bo wątek ich pokrewnym był z pieśniami całej Szczytji, Sarmacji, Dacji i Wądolanji.

Przemawia za' tern najjędrniej ta właśnie okoliczność, którąśmy na samym wstępie praćy niniejszej poruszyli a dotknęli. Dla jakiegoż powodu - Grzegorz z Sanoka widział podobieństwo między Polakami a Pącynami (Piątnicami) i Sarmatami? Jednako śpiewają... i jednako się podarunkami obsyłają.

Śpiewy narodowe stały się podłożem dla Ujady i Ody-seji — a obsyłania i obdarowywania wzajemne aż roją się po tych utworach, od początku do końca. Ten wzgląd ostatni szczególnie nas w tern miejscu i bawi i przykuwa.

Posłuchajmy...

Czyniono zarzuty Homerowi, „że wprowadził konie mówiące“*) a dalej, że za czasów Homera można także

*) Ujada — przekł. Franc. Dmochowskiego 1801, tom III., str. 19.

było mówić do koni jak w księdze X. Iljady lub w księdze XIX, gdzie Achilles upomina konia „Xanta“. A koń Xant

„ Wyrzut usłyszawszy, co bystrze lata,

Schyla głowę i piasek grzywą swą zamiata;

A Juno dała z terni odezwać się słowy“.

Otóż zarzut ów nie mógł znaleść nigdzie usprawiedliwienia, bo nikt z obcych nie zrozumie, ani nie zrozumiał dawniej roli na tle wierzenia staro-sławiańskiego. Ten koń zawsze związany z czcią Światowida, któremu był oddany i. poświęcony, należał do obrzędów wielu, tak, że u nas w Polsce długi czas po zaprowadzeniu chrześcijaństwa mi-mowoli się przypominał na tle wypadków najważniejszych. Dość przypomnąć Bolesława Szczodrego czyli Śmiałego, który takiego konia wróżebnego ze sobą uprowadził. Dlatego to wykuto na grobowcu w Osochowie (Osjaku) konia osiodłanego. Ten koń z Iljady zwany Xant naprowadza myśl na brzmienie książę, coby oznaczało, że był do godności książęcej podniesiony w obec czci ubóstwionej. Konie Światowida, dwie pary, jedna koni białych, druga koni czarnych, albo wszystkie cztery konie białe to czwórka święta, która była oddana bogu największemu na usługi. Stąd w Rzymie czwórka występująca po pomnikach, stąd czwórka rumaków śpiżowych, pochodząca prawdopodobnie z Koryntji a potem umieszczona przy wejściu do kościoła Św. Zofji w Konstantynopolu czyli Carogrodzie.

Stąd koń w Ujadzie.

I nic nas nie powinno zadziwiać, że ze Sarmacji i Szczytji, Gocji, Pomorza i z Dacji zaszczepiła się tu myśl

poniewolna oddania uczczenia zwierzęciu szlachetnemu.

«... jsSSS

Kwintus w dopełnieniach Iljady mówi o Koniach żart-konogich „co je na Likach zdobył Pat roki“ — a oznacza to najniezawodniej, że konie najlepsze zdobywano na Lęchach.

ł«#

rvj

Raz jeszcze uwydatniamy słuszność poglądu, wyrażonego w piśmie Tadeusza Wolańskiego, który wypowiedział: „Że Sarmaci i Szczytowie byli w sztukach i naukach co najmniej na równi z sąsiadami, jeżeli ich nie przewyższali, potwierdza to Herodot, który w 46 rozdziale IV. księgi mówi: że on, oprócz A nach ar sis a, żadnego męża wielkiego nie znał, któryby nie był Szczytem“¹⁵).

U Greków było przysłowie, że „dary od nieprzyjaciół są szkodliwe“, a pochodziło to stąd, że w imię czci własnej często w zapasach wzajemnych musiano się posługiwać tą bronią, która pochodziła właśnie z podarunku.

Gdy Hektor z Ajaxem pod murami Troji bój stoczyli, Hektor powiada do Ajaxa:

„Nie chciejmy w pojedynku dziś być uporczywi, Jeszcze się w polu sławy, zetrze nasze męstwo".

Zanim wszakże się rozstali, podług zwyczaju jakiegoś^ z góry nakazanego, obdarzają się nawzajem :

„To do Ajaksa Hektor wyrzekłszy ślachetny,

Ze srebrnemi pochwami dał mu pałasz świetny I pas rycerski przydał, na dowód szacunku;

Ajax mu purpurowy dał pas w podarunku“.

A jakże to potem się stało? Oto Ajax musiał się przebić mieczem, pochodzącym z daru Hektora, a Hektora

przywiązano pasem Ajaxa do wozu i włóczono sromotnie. Hektor prosi Achillesa, aby zwłoków nie oddawał psom, bo Troja okupem zapłaci, złota i miedzi z darów nie poskąpi, lecz Achilles mimo to mówi :

„Niech niesie dary Troja, niech inne przyrzeka,

.Nie zmieni, by się z tobą, co mówię, nie stało. Choćby chciał złotem Prjam odważyć twe ciało“...

W tych kilku zdaniach, ileż tu razy mowa o darach, o obdarowywaniu, ale najważniejsza dla nas w tej chwili ta uwaga jedna, z ust Achillesa wyjęta, że choćby ojciec nieszczęśliwy zapragnął złotem odważyć ciało syna, aby obsypać złotem zwycięzcę, to nawet i ta wspaniałomyślność nie uchroni Hektora od hańby wleczenia go po ziemi na pasie, darowanym od Ajaxa.

Uderzać tu może nas ta prośba Hektora, to zaklinanie, aby nie narażał ciała jego "na hańbę Achillles ; jednak cóż może znaczyć objaw serca w chwili takiej, kiedy padł mąż największy Troji potężnej? Przebija w tern obawa jakaś wyższa, górna, nakazana prawem zwyczajowem z woli bogów, ta obawa, jaka tkwiła w części w obec śmierci, domagającej się uszanowania. Duch z ust Hektora mówi poniewolnie, że śmierć to rzecz święta — ale nie rozumie go wróg, upojony zwycięstwem!... Ta cześć w obec grobu i ta obrona sławy to znamię nad wyraz doniosłe. Do tej sławy odwołał się Hektor po pojedynku z Ajaxem > — a komuż’ to sława i sława ciągle silniej przyświecała, od najrańszych brzasków dziejowych, jak nie Sławianom, nie Szczytom, nie Sarmatom i Wenetom?... Dziwnie przypomina się w tern miejscu ta przestroga Achillesa, że choćby Prjam złotem ciało syna odważył, to znaczy, choćby obsypał zwycięzcę złotem, nie wybawi Hektora od sro-moty. bo będzie psom i sępom porzucony. Okup taki sam

znany nam z postępku Bolesława Chrobrego, kiedy chciał wybawić ciało św. Wojciecha. Prusacy zadowolnili się małością, bo ciało cudem „nic nie zaważyło“. Ten król najpierwszy w Polsce, ten król „sławę wieczną sobie i Królestwu“ wedle Bielskiego jednający — tak samo, jak Hektora ojciec, chciał ciało złotem ważyć, aby śmierć uczcić. Jeszcze raz spotykamy się ze zwyczajem podobnym przy opisie tego krzyża szczerozłotego, który tenże król Chrobry ofjarował do tumu gnieźnieńskiego, zdaje się znowu na okupienie się przed Bogiem, zważywszy trzykrotnie ciężar swój własny!... „Bolesław I. kazał był zrobić ze złota szczerego krzyż, mający trzysta funtów tvagi, to jest trzy razy tyle, ile zaważyło jego ciało“. Tak Długosz (strona 224) podaje, ale nie nadmienia, kiedy się * to stało — przypuszczać tylko można, że to wola jego ostatnia tak opiewała i tak rozporządziła, aby znowu ciało po śmierci przed Bogiem opłacić.

Co to wszystko oznacza razem ?

Nic innego, jak tylko obsypiny ze zwyczajów prze-dawnych utrwalone i wkorzenione, bo o tern już ślepiec (Homer) wspomina.

Wnioskować o tern należy tern śmielej, ileże przede-wszystkiem w Ujadzie mnogo napomknień o obdarpwywa-niach.

Już na samym początku mowa o Chryzesie, ojcu Chryzeidy, — który przynosi dary świetne w wielkiej ilości na okup córki. A gdy Agamemnon wzgardził okupem, uspakajają go :

„Ty odstąp Branki Bogu, aż my będziem w sile,

My trzykroć i cztery kroć odpłacimy tyle...

Zaciekawienie nadzwyczajne budzi uwaga Agamemnona w śpiewie IV. gdzie powiada o gnuśności, wyrzucając skłonność do biesiad.

„Bo wy na uczty do nas pierwsi przychodzicie,

Kiedy my dla starszyzny otwieramy stoły,

Nie spóźni się'z was żaden Godownik wesoły

Wzmianka o stołach otwartych i o godowniku jakże silnie jednoczy się znowu z tymi czterdziestu stołami otwartymi, o których mówi Bielski, „że szedł do nich każdy, kto chciał“... Snąć słuszność miał wielką Grzegorz z Sanoka, gdy powiedział, jak to na początku przytoczyliśmy, że i Polacy i Sarmaci na gościnność i na biesiady czyli na godownik, ojcowizny marnują. Skoro tu w Ujadzie o tern samem czytamy, czyż nie oznacza to wspólności ducha, przez usta śpiewców a ślepców zanoszącego aż tu podania świętego gościnności, że je tu żywcem odtworzono.

Mogła krzewić się ta cnota szlachetna, bo pełno było bogactwa, począwszy od szyb srebrnych, o których mowa w śpiewie II-gim, aż skończywszy na wołaniu Tro-jańczyka w śpiewie VI.

„Weź mię żywym, Atrydzie, cofniej wy rok srogi,

Bo hojnej za to możesz pewnym być zapłaty,

Mnóstwo ma rzeczy drogich mój ojciec bogaty :

Ma złoto, miedź i różne w żelazie narzędzie.

Niczego on dla syna żałować nie będzie:

Nieskończonymi ciebie darami nagrodzi*...

Jakie tam bogactwa w czasach owych były udziałem powszednim, to oddają te cuda nieprzebrane opisy, dotyczące rozmaitych przedmiotów. Oto jakie dary Agammem-non wysyła dla Achileja;-

„Agamemnon drogimi darami cię błaga:

I byś tylko cierpliwie wysłuchać mię raczył,

Powiem, jakie ci dary dopiero przeznaczył.

Dziesięć talentów złota, siedm trójnogów czystych, Dwadzieścia naczyń, koni dwanaście ognistych11.

A jeśli nam pozwolą bogi dobyć Trój i,

Kiedy zdobyczy Grecy czynie będą działy Miedzią i złotem, okręt wyładujesz cały"...

(Dmochowski, IX., 231—2.)

Ponadewszystko pełną zdumienia jest sama tarcza Aga-memnona, którą ddł mu darem Cyniras na gościnie. W tych dwóch słowach dar oraz gościna kryje się tajemnica wartości potoku słów Iljady. Gościna oznacza chętkę obdarzenia gościa wśród godów, to znaczy biesiad!

A co to za tarcza!... co za zbroja!...

„Kształtny obów na nodze srebrną chaftką sprząga, Na piersi kirys, cudnie wyrobiony wciąga,

Dar Cynira, przyjaźni wspólnej zakład miły.

Bo gdy nawet aż w Cyprze wieści rozgłosiły,

Że Grecy na okrętach niosą bój pod Troję,

Tym on darem królowi chęć okazał swoję. Dwadzieścia w nim rózg sztuczna. wydała robota Z cyny, dziesięć ze stali, dwanaście ze złota.

Trzy modre widać węże po obudwu bokach,

Tak się one wydają, jak tęcza w obłokach,

Znak pamiętny dla ludzi, na niebie wyryty. Przypasuje miecz, gwoźdźmi złotymi nabity,

Pochwy go srebrne kryją, ze złota pleciona Taśma, miecz trzymająca obwodzi ramiona.

Całe kryjący ciało, bierze puklerz tęgi,

Pyszna go miedź otacza dziesięcią okręgi,

Z śnieżnej go cyny garbów dwadzieścia wydyma,

A jeden z czarnej stali, który środek trzyma.

Tam, gdzie do tarczy rzemień przywiązali srebrzysty, Uderza zatrwożone oczy smok modrzysty,

Trzy w nim skrzywione głowy jedna rodzi szyja,

A przeciągłą swą postać w wielkie koła zwija. Nareście głowę świetnym szyszakiem przykrywa,

Na którym czub poczwórny, strasznie grożąc pływa :

I ostre, w miedź kute, dwa bierze oszczepy,

Blask z nich idzie wysoko, aż pod nieba sklepy“...

(Dmochowski, /., 277— 8.)

A potem dodaje Przybylski w tłómaczeniu swojem:

„Nadto jeszcze Minerwa z Junoną klaskały, Miceńskiemu królowi przysparzając chwały“.

(Iljada, Przybylski, /., 339.)

Agamemnona zwano królem królów, a był to nie inny król, jak tylko M i c e ń s k i, przywołujący nam na pamięć stolięę narodu Miceńskiego, Micęńców, którzy w Ujadzie występują wspólnie z Lakonami, a zatem kto wie, czy nie z Lęchami (Śpiew XII, wiersze 149—162). Jak odległych czasów sięgają ci ludzie, dowodzi nazwa dwoista Miceny, Staro-Micena i Nowo-Micena, grody obydwa ludne i bogate. Stolica ta królestwa Miceńskiego i siedziba króla Agamemnona nabrała szczególnie wiele rozgłosu w dziejach sztuki, albowiem na podstawie badań i wykopalisk, wy-dźwignęła się szczytnie sztuka miceńska zwana: 1’ école mycénienne, la civilisation mycénienne, 1’ art mycénien, une ornementation mycénienne.

Skarbiec AtreuszS. zwany także grobem Agamemnona, najdobitniej uzasadnia słuszność powiązania w tern miejscu objawów sztuki, z opisu zbroji Agamemnona bijącej ze sztuką Miceńska.

Już prawie wszyscy uczeni przyznali, że sztuka narodu Miceńskiego miała swój własny świat pojęć krasoumnych, czyli artystycznych, oraz, że sztuka ta w zdobnictwie jako i w budownictwie zgoła nic. wspólnego nie posiada z początkami sztuki greckiej. Świat ten jaśniał bogactwem pomysłów nieprzebranych i odrębnością kształtu, który głównie opierał się na kole i na linji esownicy*).

*) Wywody głębsze w dziele p. t. „Sztuka Miceńska" Dra J. Sas Zubrzyckiego — w rękopiśmie.

I cóż zasługuje na podniesienie w opisie tej zbroji, który przytoczyliśmy wyżej?... Oto najpierw okoliczność upominkowania, dająca nam podstawę do sądu, że i tutaj duch działał w zgodzie z prawem obdarzania wedle Grzegorza z Sanoka na podstawie podobieństwa Sarmatów do Polaków. Jeżeli przeto Miceńcy czyli Miceńczycy pozostawili nam tyle okazów sztuki, arcy-podobnej do ogólnej sztuki staro-sławiańskiej, w takim razie łatwo przyjść do przekonania, iż w związku z Pelazgami najdawniejszymi tej ziemi mieszkańcami, byli ci pra-Sławianie, o których mówi obszernie Ptolomeusz w księdze III. (c. 5.), że stanowili oni Sarmację, obejmowali kraje Wisły, kraje Wenetów» Szczytów i Dacji zatem Tracji oraz Tesalonji — i z którymi się stykali chyba ci Miceńczycy, w tej chwili omawiani ¹⁶).

A ten Agamemnon, otrzymujący w darze zbroję od Cynira nawzajem sprawia ucztę dla Filokteta i obdarza go 20 końmi i 12 naczyniami. Bo też bogactwo tam się snuje zaiście bajeczne i niewyczerpane.

Tu czytamy o pasie w złote sprzączki przybranym (Przybylski, 113) — o pasie wzorzystym (117) — o zbroji i stroju złotym (143) — o pasie pięknym, błyszczącym szkarłatem (223) — o krzesłach krytych szkarłatem (275):— o złotych kubkach uchatych (299) — o kobiercu bogatym, co był misternie wzorowany w kwiaty najpiękniejsze (312) — o lutni srebrnej — znowu o pasie misternej roboty (308)¹⁶

„Oto tu z kraj a Trący, przychodniowie nowi!

Tu król Rez Ejonejczyc przywodzi chufcowi.

On ma konie przecudne, najroślejsze w świecie Bielsze nad śnieg, a chyże, jak wiatry, znajdziecie Sam widziałem wóz jego od srebra i złota Suty ! a do podziwu sztuczna w nim robota.

On ma i broń złocistą i wielkośne drzewa.

Czyje oczy zobaczą, każdy się zdumiewa.

Tak nieśmiertelnym Bogom nosić się przystoi.

To nadludzkie bogactwa — a Trak się w nie strop.

(Przybylski, /., 325—6.)

Dodawszy puchary złote, złotymi gwoźdźmi nabijane, puklerze koliste i zbroje i znowu pasy wzorzyste (II. 59.) i szyszaki z kitą poczwórną na znak szyszki i t. d. i t. d. to nie dziwno, że :

„Był czas, gdy Ludzie w każdym gadali narodzie O możnym w miedź i złoto Pr jamowym Grodzie; Zbiór bogactw, kryty w domach, już jak roztrwoniony Wiele wsiąkło we Frygi i wiele w Meony —

Poszły klejnoty w przedaż“...

(Przybylski, II., 221—2).

Jednem słowem: zatrzęsienie!

Złoto i srebro, miedź i spiż, to wszystko w wyrobach najcudniejszych !

I niejeden skwapliwie posądzi rzecz o to, że tkwi w niej przesada czysto śpiewacka. Być może, iż urok wyobraźni przyczynił się po trosze do upięknienia przedmiotów, chociaż z drugiej strony... szczerze musimy przyznać zgodność opisów homerowskich z wynikami badań w sposób osłupiający. Tak zatem... były czasy zaprawdę złote, a o nich dziś my nawet myśleć ani nie umiemy, ani nie możemy.

„ Wywiodły się lata dawne, Zmarły czasy złote sławne, Dziś nastały ołowiane, Nasze szczęście malowane".

Ęfrde, VI., 1090).

Niestety! już nawet nie może być to szczęście nasze malowane, bo czegoś tak odbiegliśmy od zasad poczucia

serdecznego, że przez rozum nie udaje się czasom naszym tworzyć tak, aby nas co zapaliło. Nie pojmujemy dobrze siebie, jakże zdołalibyśmy odgadnąć te czasy przedawne tych światów przeddziejowych, bardzo zamierzchłych, co patrzą na nas z wykopalisk ostatnich oczyma pełnemi rzeczywistości !

Skarbiec Atreusza czyli grób Agamemnona, był kopułą o średnicy 15 m. i wedle prawdopodobieństwa wszelkiego, cały przed komorą grobową, obok tejże kopuły umieszczoną, był zapełniony kosztownościami, które ręce zdzier-cze dawno pobrały!...

W opisie zbroji Agamemnona, jak już napomknęliśmy, Cynir „tym darem królowi chęć okazał swoją“.

Były to czasy, kiedy zaiste ludzie choć prości i wedle pojęć dzisiejszych jakby nieuczeni, przecie mieli serca wyszlachetnione, a otwarte szczególnie dla czynienia dobra wszelakiego rodzaju, dla d o b r o-d z ie js t w a !...

W samej Micenie, z czasów pelazgickich, dochowało się pięć skarbców na kole założonych i przesklepionych, a służących ongi do przechowywania skarbów nadmiernych, które piętrzyły się chyba wysoko, skoro kopuła skarbca Atreusza sięga 15 w. wysokości.

„ Większa jest rzecz dać, niż brać!“

Takie przekonanie napawało niegdyś ludzi pogańskich, że doznawali rozkoszy niew^ysłowionej w rozdawaniu rzeczy najdroższych dla serca i najkosztowniejszych w cenie.

Tak Agamemnon otrzymał zbroję przepiękną, która domaga się prócz tego zastanowienia.

Oto na s&nym wstępie czytamy, że robota sztuczna tego kirysa^yli zbroji na całego rycerza, kiryśnika, ozdobioną była rózgami i to najpierw dwudziestoma z cyny. dwunastoma rózgami ze złota, a dziesięcioma róz-

35

garni ze stali (wedle tłom. Dmochowskiego), albo z turkusu czarnego (wedle tłom. Przybylskiego).

Razem było rózg tak zestawionychjł2ó_jx»zg, które niezawodnie umieszczone były na miejscu najozdobniejszem, na piersiach.

na

doskonale z wykopalisk Troji na podstawie badań Schliemanna. Występują one na rys. 33, 34 (str. 246), dalej pięknie na rys. 72 (str. 264), na rys 156 (str. 317) — znamiennie na rys. 302 i 303 (str., 413), na rys. 353 (str. 428), na tablicy rys. 1809 — na tablicy rys. 1904 W stopniu zaś najwyższym zdumiewać nas to gdy przychodzimy do przekonania, że niektóre

Wyobrazić łatwo możemy sobie rozwój tego pierwiastka na podstawie tej, że w sztuce naszej i ludowej i narodowej z podziwem odnajdujemy aż po dzień dzisiejszy ślady rózg, czyli jedlinki. Była to ozdoba, polegająca układzie linii kreskowych, o których mówiliśmy w dziełku p. t. „Wiązania polskie“ oraz „Serce“¹⁷). Większem zaciekawieniem dla nas okoliczność, że rózgi owe znane nam

i t. d. -poczyna,

przedmioty z głębokości około 60 stóp pod ziemią Troji wydobywane, zgadzają się uderzająco z wykopaliskami całej Staro-sławiańszczyzny. W dziele Ossowskiego „Prusy królewskie“, odnajdujemy rzeczy ściśle podobne na urnie z Gości eradzą (tabl. VIII, 4)—na urnie z Bralewnicy (tabl. IX, B.) — dalej na pokrywce urny z Kloca (tabl. X, 11) —z Chwarznia (tabl. XIX, 6), Czarlina (tabl. XX, F), Kobusiewa, (tabl. XXII, A), bardzo znamiennie na pokrywie z Bojana (tabl. XXIV, C) i t. d.

3¹⁷

Skoro uprzytomnimy sobie wiernie z tymi obrazami opisy rózg na piersiach ki rysia (kirysa) Agamemnona, to staną one przed oczyma naszemi całkiem zrozumiale. Dar ż rąk Cynira na wyspie Cyprji musiał być w związku ze sztuką północną, zatem ze sztuką narodu szczytyjskiego, sarmackiego, jeżeli po zabytkach Troji, gdzie walczyła królowa Amazonek (Nie — małżonek) z wojskiem swojem i po zabytkach Pomorza kaszubskiego, czytać się dadzą jedne i te same głosy myśli i poczucia twórczego. Jakże to coraz bardziej uwypukla się przed nami prawda, którą już wypowiedział H. Kołłątaj, że lud szczytyjski to Pelaz gowie, którzy zaludnili Grecję i Włochy, że to są Sławianie. Czołem więc przed badaniami Kołłątaja! Ale nie uwierzono w to bynajmniej, bo któżby się poważył na przekór nauce światowej podtrzymać zdanie, że Deukaljon to król Scytyjski czyli Szczytyjski ¹⁸).

Rózgi zresztą w polskiej sztuce ludowej żyją po dziś dzień w wyszywankach i po pisankach czyli kraszankach, a w Polsce w sztuce narodowej stanowiły główną osnowę złotogłowia i srebrogłowia. Linde przytacza : „ W białey srebro głowey szacie, haftowaney w złote rózgi“. (V, str. 379). Nie jest to nic innego, jak ta sama zdobina, o której mówi śpiew XI lljady.

Wiedząc dalej o tern, że już w sztuce czasów owych przebija się pojęcie parzystości, zgodnie z zasadami sztuki staro-sławiańskiej, staro-lęchickiej, można odgadnąć na tej podstawie, w jakim układzie rozwijały się te rózgi na piersiach kirysu Agamemnowego. Wszystkie przez Homera wsnomnione rózgi musiały być uporządkowane w dwóch jedlinkach, przyczem jedna była z lewej strony, druga

z prawej od osi środkowej. Na zasadzie kreski pionowej jedlinki pierwszej rozwinęło się 10 sztuk rózgi z cyny, pięć ze stali a sześć ze złota, razem z kreską osiową jedlinki było tu 22 rózg. To samo ze strony prawej 22 — razem 44 rózg w całości! Liczba znana nam z tajemniczości wieszcza naszego ! Jak daleko ona sięga pierwotnością swoją !

Jak rózgi te powstawały, łatwo sobie uprzytomnić. Oto wynikły one przedewszystkiem z uzmysłowienia znaku (symbolu) na oddanie czci sile twórczej, boskiej, która z ruty wydobywa pęki życia nowego. Rózga taka była najpierwotniejszą oznaką kapłańską, bo na samym początku Iljady czytamy, że Chryzes stanął przed Achillem i Aga-memnonem z berłem w ręku. Berło owo później ze złota odkuwane musiało się wzorować na różdżce, albowiem dalej jest mowa:

„Ale ja ci przysięgam teraz uroczyście,

Prze z to berło, co więcej nie od rośnie w liście

(Dmochowsli, i., 12).

Albo :

„Lecz mówięć i przysięgam jak najuroczyści Przez to berło, co nie wyda gałązek, ni liści“.

(Przybylski, str. 14).

Widać z tego, jak odległej sięga ta myśl przeszłości, ponieważ w czasie wojny trojańskiej „berło świetnie złotymi gwoździami nabite“ było „przodków be.rłem znakom item“ (Pieśń I.).

Pojęcie różdżki świętej było od dawna w czasach owych zakorzenione, kiedy przeszło już do sztuki zdobniczej, jako pierwiastek pod nazwą rózgi. I o dziwo! u ludu polskiego żyje ta sama pamięć przedaleka. Rózgę

ro ■

taką z kraszanek podaje Wisła w roczniku IV. na str. 823..

U ludu naszego obrzęd weselny był związany z uwiciem rózgi weselnej, a uroczystość ową zwano rózgowi n ą, związaną z czynnością wicia rózgi ślubnej, znaku czarownego przysięgi. Do dziś słyszymy nazwę: Niedziela różdżkowa, a znaczy to palmowa. Rózecka, różdżka, różczeczka a rózga — to wszystko jedno! Na drogę do kościoła przed ślubem, zdobią na wsi chomąta końskie w gałązki smrekowe, przystrojone papierkami różnokolorowymi i pierzem białem i zwą-to również różdżką. Budzia-rze stawiają wiechę po wzniesieniu pierwszych krokwi — to także różdżka, bagnięcie. Po chatach w przeddzień ślubu urządza młodzież zabawę zwaną znowu różdżką. Rózgą nazywano nawet plemię, jakby odrośl, odgałęzienie! — (Karłowicz).

A zatem — rózga nasza staropolska palma, berło chetmańskie, to ślad związany z okresem Troji. Cóż mó- -wić o tych wyrokach, które pragną widzieć początki ber-łów dopiero u Niemców? To śmieszne. Choinka nasza ze świętami G o do wem i związana, to w dalszym ciągu różdżka godowa, przybrana początkowo papierkami w łańcuszki ze serc złożone i w pierza śnieżno-białe. Zdaje się dziś niektórym, jakby to dopiero niedawno dla fabryk zagranicznych wymyślono te Bożo-drzewka!... I są tacy co w to ślepo wierzą, bo chcą wierzyć!...

Widać z tego, jak olbrzymiego znaczenia są te rózgi na kirysie Agememnona. Wykonane one były zapewne sposobem znanym nam z dzieł, kto wie czy nie z tej samej sprawności wynikających. Drzwi śpiżowe u tumu Św. Marka w Wenecji, które pochodzić mają ż czasów Justyniana, to zabytek, na jakim widzimy nitki złote i srebrne wciskane w prążki śpiżu. Podobnie wykonane były drzwi stare z bazyliki Św. Pawła w Rzymie — także w Amalfi, Monte-

Cassino i t. d. Jest to technika starodawna, znana tylko w Sławiańszczyźnie, wyłoniona ze sztuki staro-szczytyjskiej, sarmackiej, do której możnaby nawiązać kiryś Agame-mnona*).

O ileż szczytniejsze znaczenie posiadają Kirysy Ac h il a. Dwie były zbroje sławne a każda składała się z nagolenników, z tarczy, szyszaka i napierśnika czyli pancerza. Zbroja pierwsza pochodziła z daru dla Peleja, a Pelej dał ją Achilowi, który pożyczywszy Patroklowi po śmierci tegoż na polu walki stracił ją, albowiem Hektor ją zdobył dla siebie. Zbroja druga była darem T edydy z rąk Wulkana. Była z pięciu blach, dwóch miedzianych, dwóch cynowych i jednej złotej.

Na tarczy dwa miasta, gody weselne, uroczystości żniw (dożynki nasze) i taniec w koło, to wszystko jednoczyć można ściśle ż okresem tym, kiedy w Szczytji kwitły takie stolice jak Wolin i Uściotyn (Usedom), kiedy obchodzono po Sarmacji najpiękniej gody weselne, jakie i dziś jeszcze w ułomkach setnych świetnie się przypominają, kiedy święcono najuroczyściej radość ze żniw ukończenia, tak jak do niedawna po tylu, tylu wiekach objawiało się to jeszcze dożynkami nawet na wyspie Roji (Rugji), kiedy wreszcie w tańcu narodowym kołem zwanym, czczono to koło święte, które zaprawdę tylko w sztuce Szczytji czyi1 Sarmacji było najwcześniej wprowadzone i uzmysłowione.

Sama tarcza, sam szczyt Achila był znamiennie kolisty — tak pierwszy jak i drugi, zgodnie z pojęciem, o któ-rem mówi cała sztuka miceńska, że w zdobnictwie jej i w budownictwie koło odgrywało podstawę kształtu.

*) Drzwi tumu Śp. Marka w dziele: ..Jahruch der Central-Co mission IV. Band, Wien, 1860“ — tablic XVIII. — obrazów .<6. (Die Bronzethüre an dem Marcus-dome von Venedig von Albert Camesina-Drzwi Św. Pawła w Rzymie w dziele : Podróż do Włoch J. Kre.' mera, tom V., część II., str. 501. 502 (drut srebrny w śpiżu).

„ IV koło wdział wielką obręcz potrójną na kraje,

Pod spodem z dróconego śrebra taśmę daje“.

v    (Przybylski, II., str. 231).

„Iroistymi okręgi złoty obwód zdobi Srebrzysty wiąże rzemień, pięć blach w kupę bije“.-.

(Dmochowski, II., str. 181).

I w jednem i w drugiem tłómaczeniu zaznaczone jest koło, okrąg, otoczony zdaniem naszem słuszniej wedle Przybylskiego taśmą czyli wstęgą, jak rzemieniem, albowiem sztuka miceńska przeważnie oparła się na zdobnictwie wstęgowem. Nawet wedle opisu Kwinta i na szczycie pierwszym Achila były koła, wszak:

„Nieśmiertelni zasiedli do biesiady w kole“ lub zaraz

dalej :

. „ Tu poczet Nieśmiertelnych w koło jest zebrany“. „Piorunujący Jowisz zasiadł w Bogów kole“.

Tak i te dwie tarcze są dowodami darów a zatem cnoty obsyłania lub obsypin. Tarcza pierwsza, którą Wulkan składa Tedydzie przy zaślubinach, toć znakiem wiana i przy wianka, o których tak często mowa w pieśniach Homera.

„Ni skosztował, co z prawą Małżonką jest życie, Którą zrękownym darem obsypał sowicie

(Przybylski, /., 349).

Dary zresztą,, te dawne, są po największej części ofjarami także z darów poprzednich pochodzącemi, tak, że istotnie w czasach tych złotych, ludzie żyli rozkoszą sprawiania radości drugim za pośrednictwem upominków.

„Tam mu go dał król Eu fet, jak Gościowi, w darze,

By z niego miał na wojnie lubych piersi straże'¹.

(Przybylski, II., 103).

Włócznia Achila z daru też pochodziła: „ Ta włócznia była niegdyś od cnego Chirona Achilowemu Ojcu darem ustąpiona

(Przybylski, II., 261)

Zakończmy uwagi przytoczeniem wierszów, w których odmalowane są dary Prjama dla Achila dla odkupienia zwłok Hektora:

„Od wielkiej skrzyni wieków uchylił śrebczystych Wziął szub dwanaście, tyleż zasłon przeźroczystych, Tyleż płaszczów ozdobnych, dar bardzo bogaty,

W tejże liczbie kobierce i prześliczne szaty Dziesięć talentów złota ściśle odważone,

Dwa trójnogi, a cztery naczynia złocone / od ślachetnych Traków dany mu w ofjerze Gdy był u nich w poselstwie, pyszny puchar bierze -. Drogi sprzęt, lecz i tego nie oszczędził stary,

Bo chciał syna odkupić przez największe dary“•

Achil dary przyjął — ciało wydał i uszanował pogrzeb bohatyra wtrzymaniem walki. Puchar od Traczów (Traków) jako upominek drogi, znowu pewnie od Aga-memnona przeszedł drogą obsypin dalej i dalej a tak dar z daru był w ciągu dalszym darem dla daru !...

Oto! jak księga najstarsza, poucza nas o stanie oświaty i ogłady ludzi, którzy w epoce Trojańskiej żyli i działali. Ile w nich ślachetności było — świadczą te obsyłania czyli obsypiny przemnogie, które były właściwością Wenetów i Sarmatów, Szczytów i Daków!

^ Ot

S-o*

«i O O

&

O ~ *

ui

u

Odyseja może nas w równym stopniu zaciekawić rozrzutnością ofjarności, jakiej dowody stokrotne zawierała już Ujada.

Kiedy Atena mówi o Penelopie do Telemecha, dorzuca:

„Tam wesele jej sprawią, dadzą sute wiano

(Siemieński, 58).

Znowu więc jest wiano oraz przy wianek, te dwa sposoby obdarowywania tak głośne i tak wiele mówiące na tle obyczajów sarmackich, zatem polskich. Wynika to wszystko w ciągu dalszym z gorączki szukania przyja-cielstwa w znaczeniu ogólno-iudzkiem. Zaraz Telemach odpowiada :

„ Wykąp się wprzód, dla duszy weź strawę posilną/ Abyś idąc na okręt, powracał wesoły,

(Str. 59).

Obdarzon upominkiem, jakim przyjacioły Wzajem się obdarzają“...

Wnet otrzymuje Telemach z ust Ateny zapewnienie następujące :

„Dar, który mi przeznaczasz, przyjmę za powrotem,

(Str. 59).

Bym go zawiózł do domu i również klejnotem Cennym ciebie obdarzył“...

Spotykamy się przeto tu na wstępie Odyseji właściwie z tym samym rysem, na którym skończyliśmy uwagi nasze odnośnie do Iljady. Ten sam duch i to samo źródło w twórczości na podstawie jednakich pojęć dotyczących uczynności przesławnej, godnej tej sławy, która stała się potem nazwą rodu Szczytyjskiego i Sarmackiego.

Że przeważna część tych obsypin. rozwijała się przy sposobności biesiadowań czyli godowania, wynikają stąd zwroty dość częste w związku z kielichami czyli czaszami.

...„Oddaje

Telemachowi czaszą podwójną, złocistą¹¹

(Siemieński, pieśń III., str. 84).

Albo zaraz poniżej w tej samej pieśni :

„/ biesiadnikom w złotych czarach podawali

(J. w., str. str. 99).

Oswajać się tak poczynamy ze złotem samym, jakby ono zaiste do kruszców wcale pospolitych należało, ale o przesadę zbytnią pomawiać się w tern miejscu nie godzi pieśniarzy ani owoczesnych ani nieco późniejszych, gdyż wykopaliska starożytne, — choć w nich resztki tylko szczątków po przez tysiąclecia, wśród zdzier.stwa różnych narodów i wielu wieków, ocalały — świadczą o rzeczywistości złotodajnej i o płodności nieskończonej na polu mistrzow-stwa w złotnictwie arcy-pięknem ! Sądziłby kto, iż działa tu tylko wyobraźnia sama, a jednak przenosi się ona do przybytków boskich na tle porównania dzieł ziemskich z utworami Olimpu. To dziwne! Panują tu pojęcia o pięknie nieba wedle wzorów ziemi.

„Patrzajno Nestorydo, patrzaj serce moje,

Jakim blaskiem śpiżowym sieją te pokoje!

Co tu złota, bursztynu, srebra, słoniej kości!

Nie wiem, czy jest świetniejszy dwór Olimpskiej mości“ /

(Pieśń IV., j. w., str. 104).

Jakby to bez dziwoty jedno i to samo serce do życia powoływało,- zastanawiają nas zupełnie pokrewne objawy serdeczności, tej cnoty, która i w Odyseji żyje przyjemnością dawania a nie brania. Stąd wypływają dary z darów idące:

„Filo koszyczek niosła; Helena go miała Od Alkandry, Polita żony, co za dawnych

Lat żył w Tebach egipskich, bogactwami sławnych,

On to dwie srebrne wanny, trójnogów po parze, Talentów dziesięć złotem Meneli dał w darze,

Helenie się od żony dostał dar bogaty:

Złota kądziel i koszvk ów podługowaty Z srebra plecion, a złotą obciągnion obwódką

(Pieśń IV., str. 106).

Niekiedy w granicach zwyczaju tak ślachetnego, jak obdarowywanie obopólne, wyłania się jeszcze rzecz ciekawsza, oto prawo wybierania i określenia chętki, wedle której przedmioty jedne mniejby odpowiadały upodobaniom, inne zaś przeciwnie więcej. Przykładem bardzo dobitnym postępowanie Telemacha w obec „Grzmigłosa“ Mene-laja, który darowawszy rydwanik i trzy konie z uprzężą nie utrafił w smak Telemacha. Grzmigłos powiada:

„Dobra krew w tobie, chłopcze-, znać to w każdem słowie. Podarunki ci zmienię chętnie ; stać mnie na to.

W mym skarbcu jest wszystkiego suto i bogato.

Łatwo się najpiękniejszy podarek wybierze.

Myślę o tym misternej roboty kraterze,

Z srebra kutym z obwódką złotą, Sławnem dziele Hefajsta. Król Sydonu, lat temu już wiele,

Fedin mi go darował, gdy czasu podróży Wstąpiłem doń w gościnę, niechże tobie służy“.

(Pieśń IV., j. w., str. 122, 123).

Co za gotowośó doprawdy wspaniałomyślna. Znajdzie się w skarbcu wiele — znajdzie się nie byle co, ale podarek nawet najpiękniejszy, którego nie pożałuje gospodarz dla gościa, aby go tylko uczcić, aby go uradować. Jakie to nasze, jakie to po przez stulecia zamierzchłe ściśle podobne do tego, co żyło u nas cnotą równie wielkoduszną!... Był przecie zwyczaj, którego pamiętamy jeszcze z życia, że po ugoszczeniu gościa krócej lub dłużej, wylewem uciuć najgorętszych darzono go w chwili tej, kiedy

już miano się pożegnać i rozstać ! O ile uczuciowość przepełniona sercem jednoczy się zwięźle z tymi porywami jakie w Polsce zwano „sercochwytaniem“, zaraz obszerniej wykażemy. Musimy tu wpierw omówić znaczenie szczegółu, jaki nas uderza we wierszach dopiero co przytoczonych. Jest tu mowa o kraterze, do którego Sie-mieński załączył objaśnienie: naczynie, w którem mieszano wino z wodą. Zdaniem naszem słowa zbyt ogólnie wprowadzone i właściwie nic nie mówiące. Czytelnik'spotykając się dalej w Odyseji znowu z kraterem, nie wpadnie właściwie na znaczenie jego.

„Na odjezdnem jam równą okazał szczodrotę:

Dałem mu siedm talentów warte sztuki złote,

Toż szczerosrebrny krater kwiatami wzorzony“...

(Sieni, pieśń XXIV., str. 506).

Skoro krater ma być naczyniem w ogóle, w takim razie wyrażenie Menelaja: „niechże tobie służy“ nie może oznaczać prawdopodobnie rzeczy pptrzebnej dla wina mię-szania. Ten krater mający służyć Telemachowi, misternej roboty srebrnolitej, to nic innego jak rozstruchan czyli puchar, puhar, po wędycku (w Styrji) pahar, po dalmacku również pahar, po serbsku „pa’har“. W związku z tern pojęciem przypomina się nam wnet, jak Odysej

,, Wziął czasz, podwójną bogów objatą obdarzy“...

(Pieśń VIII., str. 181).

Krater przeto to nie było naczynie do mięszania wina z wodą, lecz do picia i to picia ofjarnego na cześć bogów, na cześć podwójną a zatem jak łatwo wyrozumieć na cześć Białoboga i na cześć Czarnoboga! — Q takim „eraterze“ mówi Owidjusz i Wirgiljusz, zresztą o takim pucharze obrzędowym czytamy w opisach życia Herkulesa, któ-

remu przydzielano puchar wielki tak zwany scyfos. Co to może oznaczać? Ten olbrzym przypominający naszego Wyrwidęba i Waligóry (Walgierz) — ten mocarz naimilej pałką walczący, jakże dziwnie jednoczy się z pałką Kra« kusa czyli z pałką Herkulesa pod Skałą Pieskową!! A zarazem scyfos czyli scyfas jemu przypisywany jakże znowu silnie naprowadza myśl naszą na te scyfusy w dziejach polskich zbyt częstą rolę odgrywające. Popiel, mając się żegnać już ze swoimi krewnymi, wziął w rękę scyfus i przypijał do obecnych. Jak sztucznie był on urządzony — wiemy z opisów. „Puchar zaś ten złoty pomysłem królowej bardzo sztucznie wyrobiony,, albowiem mała ilość płynu aż pod brzeg sięgała“... (Kadłubek).

Do tego rodzaju naczyń musiał należeć ów puchar bliźniak, o którym mowa w Odysej i :

„Poczem wstał boski Odyss z pucharem bliźniakiem“.

(J. w., pieśń XIII., str 288).

Że był to kielich „na zdrowie“ wnoszony. . objaśniają słowa Odyseja, który mówi:

(Str. 288).

...„Królowo! żyj w zdrowiu“ !

O takich pucharach złotych jest mowa w księdze tej samej XIII. — dalej o podobnych pucharach wspomina pieśń XV., gdzie jest mowa o Menelaju:

„Poczem zeszedł do skarbca, który był sklepiony,

Lecz nie sam, bo z Heleną szedł i z Magapentem. Gdy w sklep weszli, kosztownym zapełniony sprzętem, Atryd wybrał podwójny puhar z tych co stały,

A Megapencie kazał krater srebrny cały Nieść w ręku“...

(Pieśń XV., str. 326, 327).

Uwaga ta pozwala nam uczynić spostrzeżenie po raz wtóry dotyczące krateru. Jeżeli ten Magapent szedł z Heleną, zatem nie był to sługa — a skoro miał on nieść krater, widać, że nie było to wiadro, naczynie duże. lecz także rodzaj puchara. Menel staje przed Telemachem i mówi:

„Tymczasem z mego skarbca ten podarek szczery Racz wziąć, co najpiękniejszy i najdroższy miałem.

Także kruż cudnie rzeźbion dla ciebie wybrałem,

Srebrny z złotym okrajkiem, Hefajst go wykował,

A Fedim, król Sydońców niegdyś mi darował¹'...

(Pieśń XV., str. 321).

Zatem krater to kruż istotnie, czyli puchar jako kielich większy dla gromadnego picia kolejnego za pomocą sączenia napoju cewką czyli fistułą.

Puchar podwójny i kruż srebnolity, kielich zwyczajny i czara to wszystko razem świadczy o wielorakich sposobach spełniania bądź obrzędów w obec bogów i to podwójnych, jak mówiliśmy (Białoboga i Czarnoboga) — oraz o rozlicznych odmianach spijania napojów w chwilach go-dowania z gośćmi.

Nic już lepiej i dokładniej nie objaśnia nam zwyczajów w owe czasy panujących jak ta chwila, kiedy Tele-mach miał już w kolasę zasiąść a gospodarz jeszcze kazał wypełniać kielichy złociste, aby goście z kielichami odprowadzić aż do bram o sklepienia dudniących :

„Atryd sam odprowadzał te odjeżdżające Gęście z kielichem w ręku po brzegi nalanym,

By odjezdną libację spełnić roztruchanem“ !

(Pieśń XV., str. 328).

Jest to zaiste strzemienne nasze, polskie, to strze-mienne, jakie u nas potem na tle rycerstwa stało się zwyczajem pełnym serdeczności największej, połączonej z boha-

terstwem najdzielniejszem. Była to cnota w znaczeniu najślachetniejszem pojęta w imię gościnności!... Przesadzono ją w czasach ostatnich pod wpływem działań wrogich, aby nawet i drogą taką sprowadzić wszystko do przesady i ułomności, wypaczenia i ośmieszenia.

Pozostał u nas wyraz: wypróżniać kielichy lub spełniać zdrowie, a kojarzy się to ze zwyczajem tak starodawnym, jak są te opisy Odyseji, które sięgają prawzo-rów z epoki miceńskiej, bardzo, a bardzo zbliżonej do ducha staro-sławiańskiego, staro-Ięchickiego.

O pucharze jest mowa na str. 207, w pieśni IX., ze srebra najczystszego:

„...Jakby nie dość na tych

Darach: dał wina krużów dwanaście uchatych-J

Widzimy tu rozróżnienie, które pozwala nam wnioskować, że puchary, kielichy, zwano kraterami małymi,

- a kruże uchate, skąd wino czerpano, kraterami dużymi.

Z kruż czerpano czerpakami, jakie są nam znane w tej nazwie dziś w sztuce zakopańskiej — z pucharów lub kielichów spijano kolejno za pośrednictwem cewek, t. zw. smoczków, czyli fi stuł, o których wiemy, że na tej podstawie używane były one nawet długi czas do komunji w chrześcijaństwie pod dwiema postaciami; smoczki owe zwano: „cala mis fistula“

Słownik Moszczeńskiego z r. 1789, podaje wyraźnie * „kratka“ == kleines Gatter i „krata“ = Gatter, ale zarazem opisuje robotę złotniczą w kratkę czyli w kratki, co ma przypominać robotę w komórki, komórkową.

W ogóle krater jako otwór wulkanu był w związku z Wulkanem, bogiem rzymskim, stąd łatwo wywnioskować, że kielich dwoisty bywał również poświęcany i białobogowi i czarnobogowi.

Wulkan — Herkules — mieszają się razem, a Herkules sam jakże zdumiewająco jednoczy się ustawicznie w opowieściach swoich z M i c e n ą samą, gdzie spełnił zadanie trzecie. Wiele prac Herkulesa toczy się w związku z M i c e n ą, co może nas uprawnić słusznie do wyprowadzenia wyroku, iż postać olbrzyma i siłacza wyrosła z podań ducha pelaz-gickiego, jako staro-sławiańskiego, do którego stanowczo należy sztuka Miceńska. Sama okoliczność, że posąg far-nezyjski, wyobrażający Heraklesa odpoczywającego, przedstawia maczugę czyli pałkę, jaką my posiadamy w okazie najwspanialszym pod nazwą pałki Krakusa, albo maczugi Heraklesa u stóp skały Pieskowej — sama ta rzecz oznacza powinowactwo bardzo silne, mówiące, że Pałecznik to zaprawdę Pałkowa 1, taki, jak Wyrwidąb i Waligóra i Paliwoda, z bajek czysto polskich.

Jak z postacią Herkulesa połączone są opisy gościnności wprost za serce chwytającej, tak wszystkie dzieła sławne jego odnoszą się do dobrodziejstw największych względem ludzkości!

Gościnność jest również tłem, na którem rozsnuwają się dzieje Odyseji. Telemach powiada:

„ Jabym cię podarkami obsypał, ugościł, Iżby twojego szczęścia każdy ci zazdrościł'1,.

(Pieśń XV., str. 342).

Menelaj nie chciał puścić z domu Telemacha, a gdy ten błaga, aby go odesłał do ziemi ojców, Menelaj odparł:

„...Zaprawdę nie mogę

Zatrzymywać cię dłużej, Telemachu, u mnie,

Gdy tak tęsknisz do domu. Wiem, jak nierozumnie Robią ci gospodarze, co męczą swych gości

Zbytkiem przynąk lub zbytkiem jawnej oziębłości. Środek dzierżę, gdyż jedno i drugie niemiłe“...

„Czekajże, niech ci wprzódy kolasę wymoszczę,

Podarkami pięknymi, abyś patrzał na nie!“

(Pieśń XV, str. 325, 326).

Siemieński przetłómaczył: zbytkiem prynuk jakby chciał tu przypomnąć te prynuki ruskie, do dziś żyjące, na Podolu, gdzie mamy okazy najpotężniej spokrewnione ze sztuką miceńską. A jednak Linde podaje wyraz czysto polski: przynęta, przynęcicie!. Te przynęty są objawem serca wylanego dla gościa! Były one już znane za czasów Menelaja. syna króla Miceńskiego, a brata Agamemnona. Snąć Micena ta dała źródło twórcze do arcydzieł Homera.

Gorliwość w uczczeniu gościa jakby granic nie znała, stąd wyrażenie:

„Jeszcze mu ten pucharek złoty, co ma w ręku,

Daruję — każdym razem o mnie niech wspomina“,..

(Pieśń VIII., str. 194).

Na samym końcu utworu jeszcze się przypominają te same zwroty :

„Na odjezdnem jam równą okazał szczodrotę:

Ą zatem: „Na odjezdnem“! Jak u nas w Polsce wychylano raz jeszcze zdrowia — odbarzano, obsypywano kolasy — wyścielano pojazdy podarkami. Stąd zwyczaj panujący, że kielich ten, z którego pito zdrowie ostatnie, stawał się własnością gościa: „Jeszcze mu ten pucharek złoty, co ma w ręku — daruję!“ .

Nibelungów niedola jest kopalnią niewyczerpanych cnót zupełnie podobnych, jakby tu ściśle jeden i ten sam duch twórczy działał a mówił. Cośmy przy końcu Odyseji wspomnieli o obsypinach na odjezdnem — to samo tu w pieśni Nibelungów na początku samym nas uderza :

„...Hej! rycerze moi! Przed rozstaniem Przyjmcie dary odemnie, bo mojem staraniem Służyć wam zawsze chętnie, nie pogardźcie datkiem ! Ja bym się chętnie z wami podzielił ostatkiem !"

(German, str. 60).

Z góry wyznajmy szczerze, że to zgoła nie mowa niemiecka! Jak nie umiał Niemiec nigdy być ludzkim, tak nie okazuje się dziś takim. Jest tu objaw ducha wręcz odmiennego, tego ducha, którego ujarzmienie było celem • a rozkoszą Teutonów. Karol Bartsch w dziele swem :

podaje całkiem niesłusznie,

N i f e 1, co

„ Das Niebelungenlied “ jakoby Nibelunc oznaczał „zu Nebel gehörig“. Jak zwykle, rzecz naciągnięta dla korzyści własnej. Źródłpsłowem tu je-st nie wyraz Nibe! ani Nebel, lecz N i v e,

oznacza

Dowodem najlepszym Wrócisław powstał „Breslau“. Zatem Niwelunc był nazwą pierwotną, a z tego uczyniono Nibelunc! — Nie jest to nic innego, jak tylko niewolnik! Pieśń

Że tak jest, przytoczyć możemy nazwy starsze Nife-1 u n c, które wytworzyły Nifland, to jest „ N i e w o 1 i 1 ą d “ „Im zweiten Theile des Gedichtes heissen Nibelunge auch die Burgunden“. A ci Burgundowie w pisowni zepsutej to nic innego, jak B ó r-g ąt y n o w i e nad Wisłą mieszkający i nad Renem osiedli. Günther jest królem Bór-gątynów¹⁹).

Nifelunc, bo wiemy, jak często przemieniano w na b.

¹

Mich. Wiśniewskiego (Wiszniewskiego) Historja Liter. Polskiej tom IV. str. 9. 10. z r. 1842.

²

Przyjmujemy stanowczo za lepszą pisownię Lęch lub Lęchita, albowiem język narodowy początkowo polegał na samogłoskach nosowych, za czem przemawia W ą w e 1 a nie Wawel, Baba a nie Baba, M i ę d z a a nie Miedza, Wnęk a nie Wnuk !

³

Z biegiem czasu pod naciskiem pisowni obcej pozatracaliśmy wiele pierwiastków' wyłącznie nam tylko właściwych. Tak zamiast miękkiego ś, za niemczyzną i łaciną piszemy niepotrzebnie sz. Ślachta, śla-chetność, Śląsk, śpiż, śklanka, śkło, Małogość a nie Małogoszcz. — Jaka szkoda, iż wyzbywamy się dziedzictwa wiekowego na rzecz obcych !

⁴

Praca w rękopiśmie przygotowana pod tytułem: Sztuka Miceńska. Dr. J. S. Zubrzycki.

⁵

Ch. Diehl — L’art antique w wydaniu Gaston Cougny — Paryż, 1894, II., str. 36.

⁶

J. w., str. 42.

⁷

Literatura słowiańska — Poznań, 1865, 1., str. 184.

⁸

To samo tom III., str. 55 i 65.

⁹

Włochy- Obraz historyczny i opisowy krajów. Warszawa, str. 57.

¹⁰

Wisła, tom XIV. 1900 rok, zesz. 5, str. 627, 631.

¹¹

Literatura sławiańska I., str. 162, 163, 164.

¹²

Narody na ziemiach sławiańskich. Tom do Polski Wieków Średnich wstępny. Poznań, 1853, str. 99, 103.

¹³

Polacy w Rodzinie Sławian -- Dr. J. Weinberg. Księga druga. Warszawa, 1878. str. 169. „Rodowód zatem Greków i Łacinników wyprowadzony od wspólnego szczepu Pelazgów, staje się podejrzanem“. Na takie brednie niema odpowiedzi.

¹⁴

„Les gens de bon-sens proposent les questions et les fous les décident“. Dictionnaire historique 1797, str. 201, tom I.

¹⁵

Schrift-Denkmale d.er Slawen vor Christi Geburt. Tadeusz Wo-lański. Erste Lieferung. Gnesen, 1850, str. 3.

¹⁶

A. Viquesnel — Peuples slaves - Paris 1869., str. 494.

¹⁷

W książce: „Wiązania polskie“ uwagi szczególne na str. 48, odnośnie do rys.: 30 i rys. 33, tamże na str. 39 i 43 umieszczonych zaś w rozprawie p. t. „Serce“, wywody naszę na str. 23 w związku z rys. 17 na str. 22.

¹⁸

Przedmiotu tego dotknęliśmy już w „Wiązaniach Polskich“ na str. 48. Tu raz jeszcze zwracamy baczność czytelnika na twierdzenia, Mickiewicza i Kołłątaja.

¹⁹

Pisownia polska pozbywszy się właściwości swojej wskutek porzucenia ó, zatraciła znamiona najważniejsze. A przecie po słowacku mówi się: ,,bórmisterstwo‘‘, co nas upewnia, iż tu źródlosłowem bór a nie burg!... (Linde).

Wrocław, z czego niewolników!

C/l

hj

Ci Bórgątynowie to gałąź Wandalów, którzy mieszkali nad Wisłą i Wartą,' a byli w związku także z Bórgątynami nad Renem, gdzie jest dziś jeszcze mnogo śladów Lęchji, począwszy od rzeki Lęch (Lech) i miasta Lach (Laach), a skończywszy na Wormacji (Worms), stolicy Bórgątynów nadreńskich.

Jako odłam Wądolanów, Bórgątynowie przynależeli do Szczytów i Sarmatów, a wiemy dobrze, że już Ptolomeusz stawiał na równi z Wenedami (Venetae) Giermanów, o których śmiało twierdzić można coraz bardziej stanowczo, że to Stawianie nadreńscy najwcześniej przez Teutonów wynarodowieni. Bandtkie słusznie mówi, że „Giermania rozciągała się od Renu do Wisły“ — tudzież wykazuje pokrewieństwa boczne między Giermanami a Sarmatami. Jeżeli dziejopisowie nasi, jak Kromer, (Kramarz po polsku) mówią: „Verincus Germanus“—to nie oznacza to Teutona, ale mówi jasno, iż to Sławianin, Germanem zwany, Sławianin nadreński.

Za daleko odbieglibyśmy od wątku naszego, gdybyśmy chcieli tu gromadzić dowodów wiele, na wykazanie, jak trafnie Maciejewski orzekł, że Giermani przez Rzymian nazwani to Stawianie. Lepszego na razie w tern miejscu nie znajdujemy poparcia, jak w całej osnowie pieśni niewolników, pieśni Nibelungów. Już uczeni niemieccy przyznali, że między Nibelungami a Ujadą i Odyseją, zachodzą powinowactwa (Wolff—Lachmann i t. d.). Nic doskonalej rzeczy nie tłó-maczy w tym kierunku, jak opisy dotyczące gościnności iście staro-sarmackiej, tudzież objawy o b s y p i n darami sposobem zgoła obcym duchowi ściśle niemieckiemu.

Cassiodorius, Senator, uważa całkiem pewnie Gotów i G e t ó w za naród jeden, przyczem dodaje, iż często Getów miesza się ze Scytami (Szczytami), a nawet Amazonki (niemałżonki) poczytuje za szczep gocki, goćki. Zwa-

żywszy, iż ojciec Teodoryka miał imię czysto sławiańskie, W a 1 a m i r, co da się wytłómaczyć : W o 1 i m i r, można wpaść śmiało na ślad pierwotności Gotów, w związku z duchem sławiańskim, zwłaszcza, gdy uwzględnimy jeszcze Gotów trackich (z Tracji). Cała sztuka Gotów t. zw. Wyż-gotów i Ostrogotów, to sztuka ze wschodu idąca, ze Sła-' wiańszczyzny.

Nie zapominajmy przecie nigdy, że napis na grobowcu Bolesława Chrobrego łączył Sławian, Gotów i Polaków w jeden naród cały:

„Regnum Slavorum, Gothorum, seu Polo-norum“...

Jeszcze Władysław IV. mienił się także królem got-skim, goćkim, wszak do dziś dnia żyją go ci!...

Zatem... nie zrzekajmy się własności idącej ze wszystkich sztuk oświaty i ogłady gockiej — czyli, jak się dziś mówi, gotyckiej!...

Wiara z naszej strony zanadto ślepa i bierna, mogła dotychczas godzić się dobrodusznie na to, żeśmy przyznawali wszystko Niemcom — a jednak... bliższe badania muszą wykryć, że Niemcy obejmując kraje' sławiańskie, brali na własność zdobycze, a znamiona ducha sławiańskiego.

Przedewszystkiem, w początkach samych powieści wierszowanej, uderza nas ta sama obfitość bogactwa wprost niepojęta, wśród której Kwitła cała gościnność, a chętka obdarowywania w Ujadzie i Odyseji.

(Str. 21).

W ciągu dalszym znowu myśl obsypin, która przebija z wierszów następnych .

„ Więc do działu się wzięli. A mówią powieści,

Że sto wozów klejnotów i pereł nie zmieści —

„/ kamienie ślachetne walały się w trawie Co z puklerzy wypadły w gorącej rozprawie".

(Str. 29).

W zasiekach też Leżała złota moc potężna, Wszystko miała Zygfryda dzielić ręka mężna“.

Jak w trawie ginęły kamienie drogocenne i jak wozami mierzono bogactwa, tak ciekawie zarysowuje się gorliwość niczem nie krępowana, aby jak najchojniej obdarzyć gości, dlatego ze skarbców wynoszono kosztowności aż na tar= czach, o czem mowa na str. 61. O podarkach kosztownych głosi pieśń na str. 90. Brunehilda wypowiada zdania:

„Chciałabym skrzyń dwadzieścia napełnić bogato

Złotem i jedwabiami, by obdarzać niemi

Dworzan, gdy do Guntera zajedziemÿ ziemi“. (Str. 91).

Kiedy Zygfryd otrzymał 24 naramienników, wnet rozdał je dworzanom, aby zaznaczyć w sposób podobny, jak w Ujadzie i Odyseji, myśl obdzielania darami z darów. Obdarowywano posłów „po zwyczaju“, że „ledwo do kraju mogły te dary donieść juczne ich rumaki“, (str. 126). Skarb Niblunga czyli „Niflunga“ jak to się często tok pisze, to przecie nie co innego, tylko skarb niewolników ukryty głęboko, skarb bajeczny!...

Podarki zresztą z wiana, przywiana, czyli ze złota i kosztowności, stanowiących podarunek ślubny, to zaiste pierwiastek czysto sławiański do dziś jeszcze żyjący u ludu polskiego. Oprawa królewnej na str. 202 i 262.

„Krymhilda swe skarby kazała sprowadzić Z ziemi Niblungów ; do niej należał szafu ne k Tego złota, bo to jej ślubny podarunek“.

(Str. 178).

Jaka to ta wyprawa ślubna była ogromna, to opowieść wyjaśnia przez dodanie, że ośm tysięcy mężów obładowało się złotem, a 12 wozów obracając po 3 razy napełniono! (str. 178, 179 i 180). Stąd to pochodzi i tutaj ta

217. 224, 233, 262, 263, 265,

mnogość obdarowywań, o których mowa na str. 208, 209 — dalej na str. 214, 215,

340 i 341. Najciekawsze zakończenie:

„Ach! jakżebym ja pragnął, rzekł margrabia Darami was obsypać i uczcić bogato.

na to (Str. 338).

Jakiż to duch przemawia w ten sposób, czy to może krzyżacki, który pod płaszczykiem rozsiewania idealności szerzył wiarołomstwo najstraszniejsze i łupiestwo uprawiał, czy to moż-e duch teutoński, który tylko ujarzmiać umiał, męczył, który tylko gniótł i upadlał, aby dookoła siebie nie dał żyć nikomu?

Ta myśl gościnności przedobrej i oddanej wszędzie i zawsze, to dusza czysto siawiańska, ukryta pod pieśnią, jaką przez usta niewolników przyswoili sobie zaborcy, przetłómaczyli na swój język własny, imiona poprzemieniali, ale treści idealnej zatrzeć nie mogli.

Bórgątynowie ci, którzy siedzieli nad rzeką Mień (Men), Swewowie, Wądolanowie a nawet Giermani nadreń-scy to wszystko odgałęzienie Sławian najpierwotniejszych, po których pozostały bogi jak Wodan, jak Tór (Vodan Thor) a które najwcześniej ujarzmili Niemcy. Dobrze mówi uczony niemiecki: „Die nordische Gestalt der Nibelungensage has viel Altertümliches bewahrt ; in vielen Dingen ist sie sicher wesentlich altertümlicher als die deutsche“¹). Skąd że pochodzić mogła ta pierwotność tak wczesna? Tylko ze źródła jednego, jakiem była Sławiańszczyzna sama. W Ujadzie mamy Xant nazwa rzeki, Xant rycerz Trojański, Xant nazwa konia Achileja i Xant jeden z czte-rych koni Hektora. Tu w pieśni Nibelunga Xanten oznacza stolicę królewską. Jestto nazwa z jednego źródła po-

chodząca, z brzmienia sławiańskiego książę, książ! Jak w Ujadzie Chryzeida i Bryzeida, para dziewic, tak w Ni-belungach Krymhilda i Brunhilda, para białogłów i t, d. Najdobitniej o pochodzeniu sławiańskiem mówią wzmianki o smokach, o przeskakiwaniu przez ognie (Sobótki), które w Polsce żyją po dziś dzień.

Jeżeli czyta się w Nibelungach takie hasła, że „uczcić gościa rycerskie każe przykazanie“- to odnieść tego bynajmniej nie podobna do Niemców, którzy ani nie znali ani nie wiedzą nic o gościnności!

Ta sama myśl pełna dobrotliwości a łagodności wprost słodkiej bije z osnowy utworu p. t. Gudrun W pieśni I-szej jest mowa o obdarowywaniu gości, to samo w pieśni IV. i V-tej. W pieśni tej ostatniej w jednem miejscu jest mowa o „vierzig Sigelate“ a czyż to nie jest najoczy-wiściej Złotogłów? (str. 51, 53, wydanie Reclam). Jeżeli tu spotykamy się z wyrazami takimi jak „Tartschen“ czy to przesada może, gdy powiemy, że i w tym utworze wiele treści zaczerpniętej z pieśni bardów staro-sławiańskich. Można żywić wiarę, iż prawda szczera a czysta wykryje to kiedyś sposobem silniejszym. My poprze-^ stajemy na tern, albowiem rzecz ta nie przyświeca nam w tern miejseu jako cel pracy naszej, lecz tylko jako wstęp i przygotowanie, wprowadzenie a nawiązanie. Idźmy dalej.

Kadi w bajkach Tysiąca i jednej nocy opowiada, że razu jednego był młodzieniec, który kochał dziewczę, jednak beznadziejnie, albowiem rodzice jej przeznaczyli córkę dla kogo innego. Królewna wśród rozpaczy pocieszyła umiłowanego, że zaraz po ślubie przyjdzie do niego dla dania

dowodu, jak wiernie mu sprzyja a za mąż idzie li z przymusu. I w istocie po obrzędzie weselnym staje pan młody przed zaślubioną i pyta. dla jakiego powodu jest tak smutną? Królewna opowiada, iż nie może ścierpić na sobie złamania słowa, danego swojemu niegdyś umiłowanemu. Pan młody wstawia się w położenie zakochanej a wzruszony szlachetnością uczucia zezwala jej na to, aby tak jak stoi, w stroju weselnym, udała się do domu swego ukochanego

Królewna wychodzi a w blasku księżyca jaśnieją na niej szaty przebogate, kamienie drogie, złoto i djamenty. Zbój jakiś zauważa ją i obiecuje sobie połów wcale niezwykły. Kiedy atoli popatrzył na nią, osłupiał pod wrażeniem piękna i pyta, dla jakich celów nie lęka się bogini o takiej porze samotnie wychodzić?... Królewna powiada w dobroduszności swojej, że spieszy do swojego kochanego a tak to przedstawiła, że zbój dał się oczarować i pod wpływem nadzwyczajności nietylko że nie dotknął piękności jej ciała, ale nawet nie zamarzył o klejnotach a na domiar wszystkiego odprowadza ją do domu, gdzie mieszka luby. Kiedy królewna stanęła przed nim nareście i zawołała: „jestem przed tobą dla słowa danego“, — ten jej wymarzony nagle zdumiał i wierzyć nie chciał w rzeczywistość zdarzenia. Ta kochana opowiedziała mu szczegóły zajścia ze zbójem, a on z podziwem tym większym oddaje cześć wielkoduszności jednej i drugiej, które mogą posłużyć za wzór pokoleniom. I ten szczęśliwiec, posiadający już w dłoni własnej skarb upragniony, zdobywa się na wspaniałość, mówiąc: „Wszystkie wieki następne będą wysławiać i podziwiać wielkoduszność męża i zbója — a czyż ja miałbym po za nimi pozostać? — nie — idę za ich przykładami“.

Odprowadził umiłowaną do drzwi męża i pożegnał ją czule.

Któż z tych trzech jest największym wyznawcą szlachetności?...

Zaiste — ciekawa opowieść w 15 nocy bajek wschodnich umieszczona, jakże zajmująco maluje nastrój ducha ludzkiego w tych czasach, kiedy poganizm panował na ś wiecie.

Były czasy, kiedy bogactwa szalone mimo ponęty wszelakiej nie cieszyłc ludzi — stąd głośne • na świat wypowiedzenie Solona, że człowiek przed śmiercią nie ..powinien nazywać się szczęśliwym i dlatego dążenie ku osiągnięciu wielkości serca a ducha. Krezus, król Lidji, bogacz świata i miłośnik przepychu, który stolicę Sardes uczynił miastem podziwu wszystkich ludzi, ten Krezus był przecie pod opieką nadzwyczajną bogów za wspaniałomyślność postępków jego. Choć mu złoto rosło z kopalni i złoto rzekami płynęło, przecie nie zamknął się w ciasnocie samolubstwa takiego, o jakiem dopiero czasy - nasze pojęcie urobiły. Był wspaniało-chojny i był wielkodusznie gościnny, o czem świadczą opisy dotyczące stosunku jego z osobistościami najpoważniejszemi czasów owych.

Wyroczni Delfickiej składa z bogactw swoich daniny przeolbrzymie, bo prócz innych rzeczy obsypuje świątynię złotem w postaci 117 cegieł, w kształcie kielichów i słupów złotych a wreszcie w rzeźbie wyobrażającej lwa złotego, tak ogromnego, że ważył około sześć cetnarów!

Krezus nazywał Solona gościem i przyjacielem. Z gościny dworu króla Lidyjskiego korzystali wszyscy możno-władcy wieku jego. Już Mickiewicz, idąc za Plinjuszem, wykazał, że Lidja graniczyła z Miśnją i z Karją a gdy Lelewel odkrył, że Myzy u Herodota to Miśniowie mieszkający nad Dunajem, zatem Miśniowie w Mało-Azji także musieli być szczepu sławiańskiego. Mickiewicz udowodnił, że Karo wie musieli być Sławianami, a ponieważ mówi:

„Kary, Łydy, Myzy byli jednym i tym samym ludem“ (III., str. 55), wynika z tego przypuszczenie nasze co do przynależności Krezusa do gałęzi sławiańskiej, choćby w imię tej gościnności przesławnej i dla jego ofjarności. Nietylko Krezus był tak bogatym, bo Plinjusz Werończyk w rozdziale VIII. (o malarstwie) mówi. że król Lidyjski Mirsyl, ostatni z Heraklidów, tak zapalił się widokiem obrazu namalowanego ręką Bularka, że kupił go na wagę złota. „Taka już wtedy wziętość Malarstwa była!“ powiada Plinjusz. Dziwnie mile uderza nas ta wiadomość dotycząca króla lidyjskiego, spokrewnionego z Miśniami i Kar-jami — szczodrego dla piękna a mierzącego złoto wagą przedmiotu !

O prawach gościnności wszechiudzkiej czyta się niezmiernie często wśród podań greckich, gdzie stwierdza się ściśle ten sam zakon jakby boski, aby gościa nie dotknąć się pod żadnym pozorem. Tak król Tyryntu miałby zabić Bellerophontosa, ale nie uczynił tego dla względów w obec gościa. Odesłał go do Jobatesa, ""ale i ten wzdrygał się . wykroczyć przeciw gościnności nakazanej*)- Objawia się w tern duch ściśle sławiański, do dziś dnia tak samo mówiący: „Gość w dom — Bóg w dom“

Całe wiaro znawstwo tak greckie jak i rzymskie, jakże wiele zdradza ono pierwiastków czysto sławiańskich, o czem mówił już Mickiewicz, przytaczając uczonego niemieckiego ze Lwowa: Hanus cha, który uznał, że podania sławiańskie są najrozleglejsze i najzupełniejsze. Niejednokrotnie już podnosiliśmy przynależność większej części pierwiastków sztuki rzymskiej do sztuki starosławiańskiej, na zasadzie koła lub dwudziału. Okaże się to niebawem prawdą całkowitą. Nic zaś nie jednoczy się z przedmiotem, jaki w tern miejscu omawiamy, tak silnie, jak uroczy-

*) Stoli H. W. Die Sagen des klassischen Alterthums, str. 43 i 44.

stości rzymskie zwane Saturnalje, (Saturn-Jowisz). Odnoszą się one do czasów złotych ludzkości. „Rozpoczynano uroczystość rozwiązaniem pasa czyli taśmy wełnianej, rok cały nogi posągu Saturna osłaniającej i zapaleniem licznych świec woskowych po jego świątyniach... Obyczaj obdarowywania się wzajemnego, przechował się i w dzisiejszych gwiazdkach, czyli kolędach na Boże Narodzenie“ (Enc. Powsz. 1866., XXIII., 15 i 16).

Sama istota pasa jest o wiele starszą, jak Rzym, o czem świadczy nazwa : „pasek S c y t a 1 a“, czytelny tylko w sposób tajemniczy, gdy był nawinięty na wałek o pewnej grubości znanej. Samo brzmienie każe wnioskować, iż był to pas szczytyjski, pas Szczytów (zwanych z obca Scytami). U nas pas obity blaśkami złotemi lub śrebrnemi, okuty w ozdoby mosiężne lub miedziane, sięga czasów bodaj czy nie homerowskich. Jak psalmista mówi: „oblekł się pan mocą i przepasał się potęgą“ — tak rzeczywiście nadanie pasa było znakiem odwiecznym

godności !

Obdarowywanie się wzajemne świecami i orzechami

to zwyczaj, który co do światła samego przypomina gwiazdki nasze i gromnice. Śmieszne zatem to wywodzenie choinki dopiero od Niemców, którzyby radzi przypisać sobie wszystko li na zasadzie siły. Samo oparcie tych uroczystości o biesiady, o stoły publiczne, każe szukać wpływów tylko sławiańskich, wychodzących z gościnności najślache-tniejszej, zanim ją przekręcono potem i obrócono na wybryki nawet wyuzdane.

„ Tak Hetruria wzrostu nabyła i siły Stąd się wieczne ozdoby Rzymu urodziły...

Jakoż niźli Dykteyskie Berło się zjawiło, Niż bezbożne obżarstwo stoły zastawiło..

wiek Saturnus zloty Podobny pędził u nas, prostej pełen cnotyil.

(Wirgiljusz).

Tacyt bardzo często mówi o podaruukach i o „prawie podar un kowem“.

„Cezar... określiwszy miarę podarunków do tysiąca Sestercjów, rozkazał, aby biorący nad przepis, prawu na zdzierców publicznych podlegali“²).

„Senat wniósł prośbę, aby Nero nosił miano: „Ksią-żęcia młodzi Rzymskiej“... — „Rozdawano imieniem jego pieniądze na żołnierstwo, a na lud zboże“...³)

Z drugiej strony, skoro uprzytomnimy sobie w pamięci postać Cymona (dziś w języku naszym niewłaściwie zwanego Kimonem), to snadnie wytłómaczyć możemy skłonność jego ku obdarowywaniu, albowiem dziad jego po matce to był przecie król Traków, czyli Traczów. Mąż ten, jeden z najsławniejszych narodu greckiego, jako potomek Pelazgów i Traczów sławiańskich, tern się właśnie najwięcej odznaczył, iż słynął z'gośc inność i iście staro-lęchi-ckiej, był oddany wszystkim, wylany przyjaciołom i szczodry dla ubogich. „Kazał poniszczyć ogrodzenia wszystkich pól i sadów, by dozwolić ubogim brać, co im się podoba!“² Pieniądze swoje obracał na uprzyjemnienie życia współziomków i na upiększenie miasta, budując krużganki słupowe i zakładając ową „halę krasą“, gdzie były obrazy mistrzów najsławniejszych. „Trzymał stół otwarty dla całego obywatelstwa swojej kurji; sam ukazywał się publicznie w towarzystwie kilku niewolników, niosących odzienie, które rozdawał potrzebnym“. Oto obsypiny, oto zdawiny, które żyją jeszcze do dziś dnia w narodzie lęchickim.

Wiąże się to wszystko z przypowieścią o posłach Alexandra W. do Polski — gdzie przodownicy postanowili ich przedewszystkiem obdarzyć upominkami.

Ten sam Alexander W., za zwyczajem już utartym w świecie i rozpowszechnionym, obdarzał niejednokrotnie Djogenesa, co podniósł Rej w Źwierciedle. Przytoczy! tenże i to wydarzenie bardzo ciekawe, które maluje mądrość wieku Kiedy bowiem Alexander W. obsypa! Djogenesa złotem, ten, lękając się przynęty, poszedł nad morze i wrzucił do wody kruszec ślachetny, wołając: „iż lepiej iż ja ciebie utopię, niżlibyś ty mnie utopić miało“. (Rej, Zwierciadło, 38).

Tak dziwić się nic nie możemy, że prawo obdarowywania stało się mocą zwyczaju panującem i rozpowsze-chnionem.

Bielski podaje: „Pisał też i Sabellicus, iżby ten Leszek (Lech VII.) jeździł do cesarza Karła Wielkiego do Akwizgranu z dary albo upominki, ale nie z trybutem, jako on chce mieć“ (L, str. 57).

Jużci, nie mogli tego obcy rozumieć, jak można upominkami obsypywać bez przyczyny i celu — bonie znali uczuć tak ślachetnych, iakiemi powodowali się przodkowie nasi. Sądzić musieli o daninie obowiązkowej, zmu-

t

szonej.

Tymczasem ten sam Karzeł Wielki, znowu potomek Galów sławnych w Europie całej, obsypał papieża Leona III podarunkami kosztownymi za zwieńczenie koroną skroni jego—podarunkami dla kościoła św. Piotra i innych świątyń Rzymu.

• Chcąc odpowiedzieć wymaganiom czasu, kalif w roku 801 oznajmia Karłowi Wielkiemu przez posły, iż ofjaro-wuje mu szablę i słonia.

Wnet poselstwo drugie przynosi i składa materje kosztowne, dwa świeczniki wielkie i zegar wodny, bardzo na

czasy owe kosztowny. Cesarz odpowiedział również podarunkami dla Wschodu. Świeczniki owe, to pewnie paskały czyli nasze postawni ki dawne.

Nie zapominajmy przecie, że zwyczaj obdarowywania łączy się z Mędrcami Wschodu, którzy dali mirę, kadzidło, złoto i serce.

„Miry, złota, pełne czasze, Z nimi Boże,

My w pękorze Serca oddajemy nasze¹¹.

Tak! bo też św. -Łukasz uczy przepięknie, a wzniosie: „Dawajcie, a będzie wam dano... miarę dobrą, a natłoczoną — potrzęsioną i opływającą, dadzą na łono wasze“.

W Krakowskiem po dziś dz eń panuje zwyczaj w związku z kolędą rozdzielania szczodraków. Przemieniło się to w czasach ostatnich w sposób taki, że ksiądz proboszcz obchodzi wiernych, błogosławi i obrazki rozdaje, a ludzie raczą go datkami rozmaitymi i do wozu znoszą Z czasów atoli najdawniejszych, z przeszłości mgłą okrytej pochodzić musi źródło tego nawyknienia, gdyż sama nazwa „król migdałowy“ kazałaby tak wnioskować. W Święto Trzech Króli rozdają ciasto z migdałem upieczone, na tyle kawałków rozkrojone, ile osób. Komu dostanie się migdał, tego naznacza się na króla migdałowego, który ma prawo i obowiązek obrania sobie królowej migdałowej, jako pani serca. Królestwo obejmują rolę gospodarstwa na ten wieczór, zabawiają się i wreszcie darzą wszystkich upominkami, znowu szczodrakami zwanymi.

>•

. 64

Wieczór szczodry, według Lindego, to także wieczór Bożego Narodzenia, wiija, gody święte — co oznacza również zwyczaj obdarowywania i obsyłania.

„Dzień szczodry powstał —słowo w dary płodne!“ — Tak wołano niegdyś.

Szczod rakiem był w ogóle chleb na podarunek dany, chleb Trzech Króli.

Na całem Mazowszu lud obdziela się szczodrakami,

s

o które dzieci wołają:

„Czy piekliście szczodraczki, bochnaczki?

Dajcie-ż i nam!

Nagrodzi wam Pan Jezus I święty Jan!“

Czytamy, że w Radomskiem okres pomiędzy kolędami, przez Nowy Rok aż do Trzech Króli to Święto jedno, kiedy nawet nie przędzą. Śpiewają sobie :

„Siadła panna na stołecku,

Daje dzieciom po scodrecku,

Kolęda ! “

A te scodrecki to rogalki wiekami uświęcone i upa

miętnione.

Na Podlasiu wieczór ów zowią bogatym. JDziew-częta rzucają w ogień siemię lniane, które z hukiem pęka (Kolberg).

„Szczodrobliwość abo upominki oblubienicy, jest dar. który oblubieniec oblubienicy, abo także ona jemu daje“. (Linde).

„Szczodrobliwi, którzy majętnością swą więźnie wykupują, długi przyjacielskie na się biorą, córki ich wyposażają, do dorobku im pomagają“ (Linde).

( Przysłowie).

„Szczodremu pan daje, Skąpemu każdy łaje“.

Dnie szczodre są wszędzie, dokąd tylko sięgała pier-wotność ducha staro-Ięchickiego — na Rusi nawet i na Litwie, gdzie utrzymał się wyraz: szczodrucha.

Szczodrucha, to właściwie ostatni dzień roku, w którym włościanie życzą sobie szczodruchy, co znaczy, aby urodzaje w polu i po pasiekach były szczodre.

Szczodrować, znaczy chodzić po szczodrakach. Szczo-drówka to pieśń dzieci przy obchodzie domów między Godami a Trzema Królami. Szczodrak to także chłopak, chodzący ze szopką, co oznacza, iż on również dawniej otrzymywał szczodraki. Wszystko to, przy bezmyślności czasu pod wpływem wrogów, poginęło — chociaż to wszystko było do niedawna świadectwem tak wielkiem po wiekach pradawnych, pełnych oświaty i ogłady. Kojarzyło się to ze zwyczajem nagrody po czasie, zwieńczeniem zwanej, stąd śpiewka ciekawa:

„To ja ciebie wywianuję, ej, szczodraczka maluśki“.

Karłowicz podaje nadto nazwę tego, który chodzi po szczodrakach: szczo dr a czar z. Panowało przekonanie błogie, że zwyczaj obsyłania, obsypywania, to zakon boski, dający nagrodę za czyny ślachetne:

„Szczodry nie żebrze,

Kto daje. ten też bierze.

Wiązano spuścizny wieków z wiarą tak głęboką, iż każdy niemal był najpewniejszy powrotu stokrotnego każdej ofjary najmniejszej.

„Na szczodrych miara,

( Przysłowie).

Na skąpych kara“.

O ! z jakimże bólem zaprawdę wołać nam dzisiaj : „Cudowna obfitość, mnożąca się w miarę gościnnej szczodroty, gdzie szukać ciebie

Zanikła, znikła jakby bezpowrotnie, a na domiar, pod wpływem usposobienia, zawsze zewsząd dla nas nieprzychylnego, obrócono cnoty staropolskie w pośmiewisko ! — I daliśmy się pokonać ! — Dziś nie staramy się nawet poznać przeszłości pełnej chwały i sławy naszej — go nimy za nowościami, aby grzebać się coraz głębiej.

A przed nami staje widmo, co posiada siłę czarodziejską, która bije z tej prostoty arcyrzewnej, jaką przywiązał lud polski do pamięci o Bolesławie Chrobrym. W podaniu o Tatrach i o Giewoncie (Giewąt) słyszymy, że jest tam w jaskini podziemnej, oświetlonej krzyształami, i złotem przyozdobionej, wojsko chrobre, co pokutuje razem z królem... W dnie szczodre budzi się Bolesław „z wojskęm“ i pyta się, cały w słup zamieniony: cy gospodynie posyłają sobie podpłomyki?“⁴).

Dziwić się nam tej myśli głębokiej, tu ukrytej ! Czy papuje w Polsce jeszcze miłość cudotwórna, czy gościnność starolęchicka odżyła, czy obsypiny oznaczają ludzkość w znaczeniu najślachetniejszem i czy szczodraki znają jeszcze gospodynie polskie?... Pyta się król Chrobry o to, pyta wraz z wojskiem, czekającem na pobudkę, aby się dowiedzieć, czy w Polsce wraca co ku dawnemu, czy w Polsce są cnoty przodków naszych z czasów pogańskich? — Pyta się i pyta z roku na rok — lecz niestety! coraz gorzej zamiast lepiej. Giną obyczaje i zwyczaje, a naród popada tylko w ramiona samolubstwa, zacieśnia się w sobkostwie.

I nie może przebudzić się król „osłupiały“ i wojsko skrzydlate nie może oczów otworzyć. Jeszcze nie posyłają sobie gospodynie podpłomyków, jeszcze nie odżyły szczodraki! Źle jest dalej, trzeba czekać! Wojsko i król

strona 35.

zapadają w sen znowu i za rok pytają to samo i wciąż śpią, daremnie nasłuchując.

Mądrość przecudowna !

Marcin Kromer w dziejach Polski wspomina o Zie-miomyśle szczodrobliwym: „odprawiwszy Ziemiomysł ucztę, udarowawszy bogacie y rozpuściwszy w dobrey woli goście, wieszczków y wróżbitów zwoływa“.

Skądże to się bierze? Ni stąd, ni z owąd?... Tak od niechcenia, z przypadku piszącego?... O nie! stokroć nie!

Tylko nierozumienie ducha naszego, wyjałowionego martwotą chciwości nieograniczonej, może to lekceważyć.

Jest to ciąg dalszy tej samej szczodroty staro-lęchickiej... są to obsyłania i obsypiny związane z chwilami najpierwotniejszych dziejów naszych. Do nich przyłączyć należy wzmianki z tych czasów, kiedy to jeszcze potomstwo swoim ludziom zasłużonym stawiało szczodre słupy złote. Król Krok, wedle Bielskiego, obdarował sowicie szewca Skubę za radę i pomoc przy sprzątnięciu smoka. Książę niemiecki śląc dziewosłęby do Wandy, obsypuje ją darami,' aby dopełnić obyczaju panującego. A kiedy w r. 986 wojska saskie wkroczyły na ziemie nasze, król. Mieczysław, jako książę „wyszedł naprzeciwko z wielkim tłumem ludzi i ofjarował Ottonowi wielbłąda i innych darów wiele“. (Bibl. Warszawska 1844, IV. 324).

Mieczysław I. i naród szedł bezwiednie za popędem serca, wedle przykazań w duszę narodu, wpojonych, od wieków dobrobytu a gościnności, lecz nieprzyjaciele nasi od razu wykorzystali to ohydnie i z objawu najwznioślej

si

szego uczynili rzecz spodloną do ostateczności, bo .nazwali to daniną powinną i wyciągnęli z tego wnioski, jakoby naród staro-lęchicki był od początku samego w poddaństwie niemieckiem. Rzecz śmieszna nie wymaga wcale dowodów.

Książę polski obsypał cesarza mnogością darów i wielbłądem, a mówi to jasno, iż zwyczaj ten jest tylko ciągiem dalszym prawa gościnności tak bezwzględnego, aż do wrogów stosowanego. Nie wyłączajmy go oddzielnie ale wiążmy w całość z obrazami dotychczas przytoczonymi, a bez trudności przyjdzie nam zawyrokować, że to jedna i ta sama miłość ślachetna, porywami serca bezwiednie objawiana w czynie. Jest to stwierdzonem przekazanie: „Sy-naczkowie moi, nie miłujmy słowem, ani językiem, ale uczynkiem i prawdą“. Naród w ogóle sławiański szedł prawdą i czynnie wszczepiał miłość ludzką — stąd dary i obsypiny, które Niemcy brali za „daniny uległości“. (?)

Wiedzmy dalej, że już za panowania Bolesława Chrobrego kwitło u nas bogactwo, szczególnie w złocie i klejnotach tkwiące. Złoto wówczas było jakby własnością wyłączną króla samego, a wedle Długosza ile razy Bolesław I. nadawał ziemie duchownym, zawsze w przywilejach wyodrębniał kopalnie złota i srebra, jakie rzec można bardzo często odkryć było łatwo. Wyodrębniał król dla siebie, to znaczy dla władzy swojej i łaski swojej — albowiem prawo zwyczajowe przypisywało te skarby przyrodzone głowie państwa, aby miała w ręku obfitość dostatku dla obdarzania nią zasług rozmaitych i dla obsypin na wsze strony.

„Klejnoty, łańcuchy złote, sprzęty śrebrne i złote, kosztowności rozmaite, były na jego dworze w tak wielkiej obfitości, że nawet Niemców przy odwiedzinach cesarskich w zadumienie wprawiały⁵).

Rzecz zastanawiająca, jak wiele po miejscach różnych było u nas gór złotonośnych a wiedzieć potrzeba, iż to co do wiadomości dziejopisarzy przeszło, jest tylko cząstką ostatnią, pozostałą po wiekach dawnych, najdawniejszych. Istniało prawo polskie jeszcze w wieku XII. skazujące zbrodniarzy na kopalnie. Górnictwo polskie sięga czasów grubo zamierzchłych, a w dziale tym kopalnie śrebra, złota, miedzi i kruszczów były pod szczególną opieką troski królewskiej.

Łabęcki pisze: „nim jeszcze Karol Wielki rozpoczął niszczącą ich plemię na zachodzie walkę w IX. wieku, wyprzedzili Sławianie niemieckie ludy w posiadaniu nauki prowadzenia kopalń, wydobywania z ziemi soli i kruszczów oraz topienia tych ostatnich; lecz potem Niemcy ogarnąwszy krainę od Elby ku Odrze i nauczywszy się od Sławian górnictwa, sami swych nauczycieli, już uciśniętych i tracących zamiłowanie przemysłu, stali się nauczycielami".

Z tego samego powodu stało się aż nadto wiele u nas spraw zagmatwanych w dziejach, w piśmiennictwie, w obyczajach i w sztuce pięknej.

Odnośnie do bogactwa naszego czysto rodzimego, można tyle w tern miejscu zaznaczyć, iż w Staro-Sławiań-szczyźnie istniało tak wiele kopalń złota i śrebra, od Węgier i Multan począwszy, gdzie byli Dakowie i Getowie, a skończywszy na górach złotych, o których Krzyżacy jeszcze w r. 1233 mówią — że razem z kopalniami Śląska jako Staropolski i Mazowsza, jako Nowopolski, było aż nadto tych żył złotonośnych, aby dać narodowi podkład zamożności zaiste bajecznej.

Nie potrzebowała Polska wcale łupów wojennych dla zasilania się kosztownościami, a choćby to zdarzyło się przypadkowo, iż wpadły jej w ręce dostatki obozów wrogich, to z pewnością drogą tą Staro-Lęchja raczej odbie-

rała sobie to, co jej zabrano gwałtem, aniżeli zagarniała chciwie. Niemcy, Rusiny, Czesi i Tatarzy potem łupili rok rocznie Polskę i oni żywili się obfitością Polski. Polska z dawien dawna musiała, na podłożu błogosławieństwa z darów ziemi idącego, posiadać sztukę złotnictwa do wysokości podniesioną, albowiem całe panowanie Bolesława Chrobrego zaznajamia nas uderzająco z okazami tej twórczości.

Wyraz staropolski: krzesnak odnosi się do krzesna,. jako do godła, którem już Bolesław Chrobry naznaczał rycerza mocą zwyczaju przyjętego. Zwyczaj udzielania kr ze sta nie koniecznie wiąże się z zaprowadzeniem chrześcijaństwa, bo krzyż jako znak był znany w całej sztuce grodziskowej. Krzesnak złotem powleczony, o którym Linde mówi, to złotogłów do nadania godności rycerskiej potrzebny. Był jakiś taniec krzesny, czasów pogańskich sięgający. Było całowanie krzesne: „przymierze zamknęli całowaniem krzestnem“ (Linde). Krzesno musiało być znakiem może najdawniejszym obdarowania ręką królewską tego syna ojczyzny, który na drodze ślachetnej odznaczał się znakomicie.

Bolesław I. obdarzał złotem, śrebrem, klejnotami i dostatkami a czynił to pod wpływem ducha z wieków idącego. Król ten sypał, rzec można na wsze strony i szafował hojnie bogactwami, jakiemi rozporządzał sam samowładnie z mocy porządku społecznego, który dłoniom jego powierzał skarby ziemi. Prawo składało obfitości kopalń w ręce króla, aby ten rozporządzał niemi nie dla korzyści ślepej, nie dla kupiectwa, lecz dla spełniania cnoty, którą już znamy: obsyłania, obsypin, zdawin i o b-d z i e 1 a ń !

W postaci Bolesława Chrobrego jeden z najdoskonalszych obrazów szczodrobliwości, całkowicie dobru narodo*

wemu oddanej!... Stwierdza się tu to, co Adam Brzemień-ski (de Bremen) powiedział o Sławianach na ogół: „Omnes adhuc paganicis ritibus observant, ceterum moribus et hos-pitalitate nulla gens honestior aut benignior poterit inveniri“. (Wszyscy dotychczas przestrzegają obrządków pogańskich, zresztą nie możnaby wyszukać innego narodu zacniejszego lub łaskawszego pod względem zwyczajów i gościnności).

Okazuje się najwymowniej, jak wiele zacnego a cnotliwego pozostawiła oświata bałwochwalcza czasom Bolesława I., kiedy obcy spostrzegacz naród w połowie wieku XI. nazwał najzacniejszym i najbardziej gościnności oddanym.

Szlachetność żyła bodaj czy nie najpotężniej u kolebki dziejów naszych. Szlachetność była piastą, około której obracały się wszelkie sprawy jednostki i ogółu. Szlachetnością dobijano się zaszczytu przez dobroć a ludzkość. Nic przykrzejszego, jak czytanie, że mąż tak zasłużony jak Szajnocha, „szlachtę“ wywiódł od słowa niemieckiego schlachten, schlagen. Znaczyłoby to, że ślachta, ślachcenie, ślachetność i ślachectwo nie wyrosły z cnoty żadnej, ale z ducha zaborczego !

Ślachta pochodzi od z le chcenia czyli od naznaczenia kogoś lechem, łachem, rycerzem i bojownikiem. Tu k rzęs no było znakiem obrzędowym i tu nadanie łańcucha. Ślachcic otrzymywał w nagrodę żup an, z którego wskutek przekręcania uczyniono szubę. Żupan i łańcuch to dwa znaki godności. Obdzielał nimi syny ojczyzny w nagrodę za czyny dobre: oto obsypiny, jednoczące nas z czasami Homerowskimi. To najstarsze krzesno śla-checkie, jak dziś piszemy niewłaściwie : szlacheckie. Obok stanu ślacheckiego był i stan kmiecy w godności.

Król nadawał sukmany strojne, takie, jakie do dziś na kształt płaszcza godnego, dostojnego ostały się w szcząt-

kach po kulturze prawieków. Razem ze sukmaną król nadawał pas skórzany, złotem i srebrem nabijany.

Żupan z łańcuchem i siermięga z pasem skórzanym, to znaki po wiekach epoki Bolesławowskiej, objaw obsypin królewskich.

Godność wcale piastowska bije z tych wielkości, jakie już poginęły prawie — a żyją tylko w ułomkach ledwie widomych. Co powiat, co ziemia, to kolor inny sukmany, to inne pętlicowania, to pas inny a nabijania złotem i śrebrem coraz bogatsze!... Długo opierała się ta siła dziedzictwa prądom nowoczesności, aż dziś zdają się ginąć już ostatki ostatków pod wpływem nędzoty cudzoziemskiej.

Długosz pisze wyraźnie, że kiedy Otton III. chciał odwiedzić zwłoki Św. Wojciecha w Gnieźnie, zapragnął poznać bliżej Bolesława Wielkiego „który wielkiemi pochwałami rozgłośnie wszędy słynął“. Król polski kazał sie dm mil z Poznania do Gniezna suknem podesłać rozmaitej barwy. Skąd ten przepych i ta okazałość? Prawda, że z dobrobytu i zamożności arcydawnej — lecz prócz tego ze serca i wielkoduszności. Cesarz „nie bez podziwu zwracać począł uwagę na bogate stroje i ozdoby rozmaitych stanów, przepychu pełne z złota, kamieni drogich i pereł klejnoty, w których panie i niewiasty znakomite świetnie i okazale wystąpiły“. W podziw wprowadził go przepych wystawny, widok „takiej obfitości złota, kamieni drogich, pereł, purpury“. Ze zdumieniem przypatrywał się „zbrojnym pocztom rycerstwa i rozlicznej służby drużynom“.

Przytoczyliśmy te zdania, choć są dobrze znane, aby podnieść dobitnie większą ich wagę, jak to pozornie się wydaje, Przedewszystkiem wzgląd na sukna barwy rozmaitej, dla zasłania aż siedmiu mil gościńca, wprowadza nas w wyobrażenia o stopniu wykształcenia przemysłu krajowego, jaki zdobył się nagle na tak przeogromny zapas gotowy! Sukiennictwo z postrzygalniami i sukiennicami to nie gałęź wrzekomo później kiedyś za nauką obcych wykształcona, ale to wytwór miejscowy od prawieków u nas wydoskonalony. Sukiennictwo owo musiało być w związku z kobiernictwem także, bo właściwie dla wyścielenia ziemi raczej kobiercami musiano się posługiwać jak suknami samemi. Podesłania te barwy rozmaitej to były pewnie kobierce wzorzyste, sięgające wieków zamierzchłych.

A stroje?

Były to niezawodnie złotogłowia i srebrnogłowia, te wyroby z tkactwa krajowego wypływające, o których wspominaliśmy już w opisach pieśni „Gudrun“, gdzie mowa:

„Sechzig reiche Zeuge, die besten, die man fand Und vierzig Sigelate trug man nun auf den Sand“.

(Pieśń V)

Otóż Sigelate oznacza nic innego tylko Ztoto-głów, który przedostał się z duchem gościnności i z darem obsypin staro-lęchickich do tych utworów niemieckich, jakie także zasilały się pierwocinami ducha sławiańskiego.

Jak brzmienia słów określają, złotogłów i srebrogłów odnoszą się do pojęcia urobionego na podstawie tworzywa ściśle rodzimego. W samym zeskładzie spółgłosek przejawia się duch polski 3a pośrednictwem mowy polskiej. Głową zwano nić główną, która była osnową, aby na niej powstawała tkanina właściwa. Głowaczem zwano u nas także gwóźdź najważniejszy, z czapeczką u końca grub-

szego Tkacz złotogłownik i śrebrogłownik musiał w Polsce pracować na wiele wieków przedtem, zanim wsławiły się potem wszystkie rękodzielnie tego rodzaju za granicami, którym bezmyślnie przypisujemy wszystko, co tylko z tkanin posiadamy najpiękniejszego. Wyobrażenie o stanie dobrobytu i rozkwitu społeczeństwa polskiego otwiera nam oczy na przemysł polski, będący za Bolesława I. chlubą narodu i kluczem zamożności ogólnej. Warstwy narodowe były już dobrze uporządkowane, wszak strojami odróżniały się stany, a poczty zbrojne rycerstwa i drużyny służby oblekały się wyrobami rąk krajowych. Cesarz przypatrywał się przepychowi wystawnemu, co oznacza, że uderzył go widok nieznany, niezwykły.

„Znoszono zatem cesarzowi i panom jego codziennie nowe upominki, stosowne do stanu i godności każdego z przybocznych i służebników dworu. Dawano jednym naczynia złote, drugim śrebrne, innym noszenia z drogich kamieni, łańcuchy, konie przepyszne, futra zagraniczne (wschodnie) wielkiej wartości, szaty ozdobne tkaninami ze złota i śrebra, świetne purpurą i szkarłatem“. „Komornicy królewscy, na.vrozkaz Bolesława Chrobrego, co dzień odnosili to wszystko, jak i zasłony, opony, obicia, pościele, obrusy i ręczniki do skarbca cesarskiego“ (Długosz).

Co za wartości olbrzymie w tych podarunkach znoszonych sercem dobrem a przeszczerem ! Ileż tu świadectw dla kwitnienia mnogich sztuk pięknych a zwłaszcza zło-tnictwa, które ściśle jednoczyć się zdaje ze złotnictwem miceńskiem!

Oto obyczaj, o którym mówiliśmy w Ujadzie i w Ody-seji. Oto zda winy po dziś dzień u ludu polskiego żyjące — obsypiny i obsyłania !

To atoli obdarowywania na przywitanie gościa!... Część pierwsza obsypin.

Nie dość wszakże na tern. bo po skończonych uroczystościach wyprawia znowu biesiady najwspanialsze ten nasz król wielki. „W ciągu bowiem owych trzech dni przewyższył hojnością wszystkich książąt do tego stopnia, że rozrzucając raczej niźli rozdając podarki, cesarza i najprzedniejszych panów jego orszaku z dala za sobą i w upokorzeniu zostawił, a zdziwiwszy wiek spółczesny, samego zwłaszcza cesarza i jego towarzyszów, potomności przekazał wieść do uwierzenia trudną Każdego bowiem dnia zastawiano stoły gościnne naczyniami nowemi z złota i śrebra, połyskującemi od klejnotów i drogich kamieni, które zaraz po skończonej uczcie, złożone w stos osobny, cesarzowi w darze odnoszono. Toż samo powtarzano w drugim, a na-koniec i w trzecim dniu, zastawiając w miejsce tamtych inne, a coraz większej wagi i wartości naczynia. Uczciwszy zaś tak hojnymi dary cesarza, zwracał się z swą szczodrotą do książąt, prałatów, panów i dworzan cesarskich i stosownie do stanu, stopnia i powołania, wszystkim rozdawał upominki“... (Długosz).

Dobrze powiedział dziejopis: „wieść do wierzenia trudna“. Zaiste! mało kto z nas przywiązał do tych opisów wagę, jaka im słusznie przypada. Po dziełach polskich ledwie gdzie wspomni się o tern, ale to tak, że czytelnik nie odnosi wrażenia właściwego. Zresztą owionęło się wszystko mgłą podania i' tak w nieokreśloności swej ginie ta prawda najoczywistsza, aby pozbawiać nas dowodów najsilniejszych, świadczących o stopniu oświaty i ogłady, o stopniu przewyższającym wszystko tego czasu. Wpoić w nas usiłowano przekonanie, jakoby naród polski był w dzikości i barbarzyństwie, jakoby niczego nie miał i niczego nie umiał — a jakże to wszystko okazuje się nieprawdą w obec opisów przytoczonych.

o Ç

Ê - *

»ę,

S ui o

O Ô V ZZ « * V— ^ _

ÓRNtCt C J

Dwa czyny zdawin czyli obsypin! Gdy na początku ugoszczenia cesarza naród cały składał i zdawał dary — to przy pożegnaniu go i dworu jego, obdarowywał ich sam król polski.

Jakby milczkiem i mimochodem przyjmują dzieje te wiadomości i nie przywiązują znaczenia do szczegółów, jakie z naciskiem przytoczyliśmy. Są one atoli niezmiernie doniosłe ze względu na uchwycenie istoty czynu królewskiego, nie z pobudek chełpliwości znikomej, lecz pod hasłem idei najwznioślejszych spełnienia obowiązku narodowego i ludzkiego na podstawie zakonu zwyczajowego! — To obsypin y !

Obydwa sposoby obdarowania cesarza, raz przez stany narodu, drugi przez króla, to przykład chojności i szczodrobliwości posunięty do stopnia najwyższego, przykład nieznany chyba co do miary i siły w dziejach świata. Są to obsypin y godne majestatu króla jako gospodarza i majestatu cesarza jako gościa.

Obydwa sposoby opierały się jeszcze na podwalinach zacności z czasów pogańskich pochodzącej, jako prawa boskie. Obsypanie podwójne to znowu związek ciekawy z liczbą podwójną, tak silnie przejawiającą się po rozmaitych dziedzinach myśli polskiej, pierwotnej.

Oto! jak wiele jasności przybywa nam na upewnienie nas, że kwitły przed Bolesławem I. mnogie gałęzie sztuk pięknych i przemysłu artystycznego i rękodzielnictw wielorakich i architektury — w Polsce !

Na tle tak rozbudzonego życia narodowego i społecznego, przy rozkwicie wszystkich sztuk pięknych z pomocą rzemiosł i rękodzieł, jakże szlachetną podnietą wielką były godności rozrzucane dłonią króla, aby nagradzać każdy czyn dobry do szlachetności duszy zmierzający. Współzawodnictwo spowodowane drogą takiego wywyższania i wyprzedzania, stało się sprężyną tak górną, że nic jej potem zastąpić nie mogło. Po upadku -panowania Bolesława I. rozprysły się w niwecz ślady ostatnie urządzeń jeszcze z czasów poganizmu i nastały obowiązki nowe i prawa nowe, lecz do wielkości w znaczeniu sztuki pięknej naród polski nie powrócił już potem nigdy z taką siłą panującą.

na-

Obdarzał król Bolesław I. szlachtę i kmieci to żupa-nami to sukmanami, to łańcuchami złotymi, to pasami bijanymi, bo i w tern dopełniał czynu obsypin narodowych dla użyczenia godności temu, który brał władzę z przepasaniem bioder swoich.

Myśl ta pozostała w Polsce na długo.

Uwagi nasze odnośnie do kilku zdarzeń podobnych przed Mieczysławem I. i przed Bolesławem Chrobrym, każą łatwo wywnioskować istnienie zwyczaju obsypin bardzo silnie wkorzenionego. Cnoty w związku z bogiem Światowida i Radogościa zaszczepione wydawały owoce, dla których silono się w serdeczności a gościnności na prześcigi. To też musimy zapatrywać się na obdarowywanie cesarza i dworu jego, jako na znamię wybitne czasu i narodu,

* w przełomie pomiędzy pogaństwem a chrześcijaństwem. Duch wiary naszej przyjmował wiele z pojęć dawnych raz dlatego, że zupełnie i doszczętnie nie mógł ich - wytępić, powtóre dlatego, iż nietylko nie sprzeciwiały się wierzeniom Jezusa Chrystusa, ale, co najważniejsze, sprzyjały im i pomagały. Miłość bliźniego to podwalina nauki nowej i to miłość w czynie. Jak wzniośle i ślachetnie pojmowała ją epoka dawna bałwochwalcza, to przebija właśnie z cnoty

obsypin, dlatego choć niszczono i tępiono bałwochwalnie, mimo to zasada idealna, po zwyczajach i obyczajach zakorzeniona, pod wieloma względami dała się pogodzić ze chrześcijanizmem, jakkolwiek tkwi w nich wiele śladów należących do wiary Światowida i Radogościa.

Przepisy gościnności, za święte uważane od prawieków w Polsce, kazały gościa bezwzględnie uraczyć i obsłużyć, co więcej otoczyć staraniami i nakońcu obdarzyć. Tak posłuszny zakonowi narodowemu postąpił Bolesław Chrobry.

nie tylko dorównywał bie-

Kiedy zaś przyjęcie cesarza nastąpiło z taką okazałością nad wyraz prześwietną, to uchodzi ono za obraz wykwitu najpełniejszego i najprawdziwszego całej oświaty i ogłady narodu w sposób taki, że stopień wydoskonalenia sztuk najrozmaitszych w wykonaniu kielichów, miednic, mis i półmisków, rogów nawet i łańcuchów, dalej opon i kotar, szat i pasów głości piękna zachodu, ale zaprawdę przewyższał ją nawet wytwornością swoją i bogactwem. Przyzwyczailiśmy się w latach ostatnich do tak nędznego o sobie rozumienia, zwłaszcza co do początków dziejów naszych rozświetlonych, iż niepodobieństwem dziś wydaje się przypuszczenie, jakoby to było prawdą. Nie możemy zrozumieć, że nawet brak dowodów oczywistych w tym kierunku, to także wysiłek jeden z najostatniejszych, aby nas całkowicie wygładzić i wytępić. A jednak wedle słów dziejopisa, który mógł jeszcze patrzeć oczyma żywemi na ślady tej zamożności i wielkości, ona „dictu incredibile et inneffabile est".

Gaweł nasz (Gall) wyraźnie powiada, iż cesarzowi, co zwiedzał stolice świata, dary owe „cudem się zdawały“. Czyż można przypuścić, aby wśród takiego otoczenia i przepięknego i przebogatego, nie istniała równie wspaniała sztuka budownictwa, to arcy-budownictwo

staro-lęchickie, od prawieków kultury pogańskiej znane i wypielęgnowane ?... Ugoszczenie cesarza razem z mnogością osób dworu jego odbyło się raz na zamku Lednickim, drugi raz na zamku Gnieźnieńskim — a jakże mogłoby to nastąpić bez budowli godnie odpowiadających majestatowi króla jako gospodarza?... I jeden i drugi zamek mogły być w części mieszkalnej drewnianymi, lecz nie wyklucza to możliwości istnienia równoczesnego części murowanych, tembardziej, iż cała sztuka grodziskowa posługiwała się granitem. Kiedy jeszcze Otto Wielki w r. 955, pod murami dzisiejszego Augsburga, staczał bitwę na polu Lęchowem, nad rzeką Lęch, już wtedy nazwy owe mówiły o sile ducha zaklętego w nazwach przykutych do ziemi i wody krainy czysto sławiańskiej, posiadającej sławę i bogactwa, wszak za Karola Wielkiego zaznaczył się książę Obodrzytów, Sławomirem zwany.

Za Bolesława Chrobrego najniezawodniej przyszła do rozkwitu sztuka piękna, szczególnie z przemysłem artystycznym związana a wynikająca ze sprawności wiele wieków poprzednich. Że tak być musiało istotnie, dowodem organy darowane przez cesarza greckiego Konstantyna królowi Frankońskiemu Pipinowi. Przed r. 757 zachód nie znał wcale organów. Inni cesarze wschodni, Michał, Karol, przesyłali organy bardzo sztuczne ku zachodowi. W Wenecji słynęli mistrzowi biegli w składaniu organów. To samo odnośnie do dzwonów, o których wspominają opisy dotyczące bóżnic pogańskich. Sztuki owe ze wschodu brały początek⁶).

Drogą takiego budowania prawdy łatwo nam wywnioskować, iż wschód Europy czyli Sławiańszczyzna nie tylko nie była barbarzyńską, ale przeciwnie stała na wyżynie wyjątkowej piękna i zdolności twórczej. Opisy posągów

płaczących i łzy wylewających za Popiela, przy uczcie zdradliwej, to znowu objaw wykształcenia techniki maszynowej w sposób za iście podziwienia godny.

Znając dzikość czasów w Europie całej na początku wieków średnich, dziwić się nam wypada nieraz, skąd na tle tego krzątania się, bezwzględnego i mściwego nawet, pojawia się tu i ówdzie przykład obdarowywania książąt, królów, cesarzy i papieży? Da się to wytłómaczyć jedynie jako wpływ zwyczajowy idący z ziemi tej Lęchitów, która upamiętniła się niezatarcie nazwą pola Lęchowego i rzeki Lęch niedaleko Renu. Wpływ ten odbijał dobrocią swoją .i usłużnością na tle srogości czasów owych. Ktokolwiek chciał kiedykolwiek objawić przyjaźń a serdeczność, chwytał się sposobu obesłania go darami „po lęchicku“.

To też Kalif Bagdadu Harun-al-Raszyd przy końcu wieku VIII. wysyła poselstwo do Karola W. z oświadczynami przyjaźni. Składa w ręce cesarza : namiot kosztowny, zegar misternej roboty,' kobierce wspaniałe, kadzidła, jedwabie i słonia. Zapewne Arabia brała nietylko ze Syrji ale i ze Sławiańszczyzny, co da się poprzeć pokrewieństwem sztuki budowniczej ze sztuką bizantyńską. A zatem zegar sztuczny, który po każdej godzinie wyrzucał kulki mosiężne do miedniczki' i z którego dwunastoma drzwiami występowało 12 rycerzy (lęchów), mógł być dziełem tych mistrzów sławiańskich, którzy nieco później wykonywali tak wiele przedmiotów złotnictwa dla króla Bolesława Chrobrego i dworu jego.

Wiemy dobrze, iż w sztuce arabskiej surowo zabro-nionem było odtwarzanie postaci ludzkiej — a więc skądże mogłyby się one wziąć w zegarze o liczbie 12 rycerzy, lęehow?

Wynika z tego twierdzenie bardzo ważne, uprawniające nas do zawyrokowania, że zegar ręką Kalifa darowany nie

mógł stanowczo być wyrobem sztuki arabskiej — był natomiast wytworem tej kultury, do której należą najwcześniejsze organy Wschodu i postacie wedle Gawła (czyli Gala) łzy roniące i w głos zawodzące.

Zgadza się to z orzeczeniem Adama Brzemieńskiego, iż naród sławiański to najzacniejszy i najgościnniejszy. Naśladowano go zawsze, a jednak nikt nie dorównał Polakom w tym względzie. I drzwi gnieźnieńskie napewno wyszły z twórczości staro-lęchickiej a po obrazach tych skrzydeł pełno przykładów i wzorów arcybudownictwa z podcieniami i z kopułami — co świadczy, że razem z okazami sztuki • stosowanej przed Bolesławem Chrobrym i za Bolesława Krzywoustego była sztuka budownictwa nietylko wydoskonaloną, ale i wykształconą krasoumnie.

Są tacy, jak już napomknęliśmy, którzy posuwają uległość swoją wpływom nauki obcej tak daleko, iż nie wahają się twierdzić o pochodzeniu bogactwa Polski jedynie z łupów wojennych, jakoby przodkowie nasi istotnie ciągnęli tylko korzyści z wojen obronnych a nie zaborczych. Nie zgadza się to ani z prawdą dziejową ani z naszym duchem narodowym. Jeżeli opisują dziwy w obec tej zamożności licznie wysławianej, to należy słusznie pojmować ją na tle obfitości właśnie z kopalń niegdyś dackich na Węgrzech i w Multanach pochodzącej, lub z kopalń śląskich i innych. Łupy wojenne mogły tylko tym przynosić korzyści, którzy zakusami zaborczymi ożywieni napadali raz po razu ziemi spokojne a szczęśliwe, ciche i bogate, takie, których dzieje przeszły nawet bez opisów. Rycerstwo polskie mogło z początkiem

dziejów rozwidnionych odbijać chyba tylko łupy zabrane ręką zdzierczą sąsiadów rozmaitych, aby ocalić własność swoją wiekową. Nietylko Niemcy najwcześniej obdzierali ziemie sławiańskie i polskie ze wszystkiego; bo za ich poduszczeniem narody bratnie jak Czesi, Rusy i Prusy Pomorscy kusili się ustawicznie o zapełnianie wozów swoich skarbami największymi wówczas w świecie a z Polski uwożonymi. Wyprawa Igora mówi bardzo często o stolcu złotym jako o tronie królewskim. „Kniaź Igor w złote wstąpił strzemię“. Jest tam chełm złoty, są tam także wierzchy złote to znaczy dachy złocone, strzały złocone i nawet stolica złota. Nestor (Niestary) pisze o bohatyrach złotem strojnych... W całym tomie I. tego latopisca, gdzie są najstarsze wiadomości, roi się po prostu od podarunków rozmaitych, które przecie rozdawano dla zwyczaju i ze serca. Stąd nietrudno wywnioskować, że to krzepło Karola Wielkiego, ofjarowane Bolesławowi Chrobremu, raczej pochodzić mogło z łupów na Sławianach, albowiem to jest właśnie ów tron szczerozłoty opiewany w najstarszych pieśniach naszych. Dodajmy pojęcie złotnika jako króla Leszka. Już za Leszka musiała kwitnąć wysoko ta sztuka złotnicza i oprawa klejnotów, kiedy podania nasze i bajki tak przesycone są opisami kosztowności najrozmaitszych. Był to ten sam okres, kiedy na południu ■ jaśniała sztuka miceńska i kiedy dla przechowania skarbów nieprzeliczonych budować musiano skarbce jako gmachy osobne, połączone z grobowcami, pod strażą których szły one z pokolenia na pokolenie, dopóki zachłanność zdzierstwa nie rozdrapała wszystkiego. Jest to w ogóle rzeczą nader zastanawiającą, że stosunkowo najbogatsze skarby złote pochodzą ze ziemi Daków (czyli. Getów, Gotów), jak n. p. skarb ze Szent Miklos (Święty Mikołaj) na Węgrzech, odkryty w r. 1799 — dziś we Wiedniu, lub skarb

ze wsi Petreosa (Piętrzyca) na Multanach, gdzie znaleziono złota, srebra i innych kosztowności na ³/₄ cetnara, dziś w Bukareszcie. Niemcy sobie przywłaszczają wyroby i twierdzą, że to sztuka niemiecka. Byliby tacy, co uwie-rzyćby w to mogli? Podobieństwo do sztuki miceńskiej zbliża wszystko na korzyść ducha staro-sławiańskiego — stanowczo !

o tern

Na podstawie takiej, jakże to smutno wygląda uprze-.dzenie nasze, w nauce polskiej niestety utarte, jakoby korona polska Bolesława Chrobrego to wytwór sztuki niemieckiej. O wysokości piękna w sztuce złotniczej polskiej świadczy najwymowniej korona polska samego Bolesława Chrobrego, którą na skroniach swoich miał jeszcze Stanisław August. Nazywa ją p. Kopera „najpiękniejszą koroną jaką znamy“! I w rzeczy samej, jest to okaz arcy-wspaniały, związany naprawdę ze ^sztuką złotniczą okresu Bolesławowskiego, zgodny z prawdą dziejową, że to korona z głowy samego Bolesława Chrobrego. Nieprawdą jest jakoby korona Bolesława Chrobrego pochodzić miała dopiero z wieku XIV. Dziejopis czeski jasno podaje, iż za czasów Wacława klejnoty królewskie w Krakowie pochodziły „od czasów niepamiętnych“. Gdyby to nie była korona pierwotna, ale podrobiona, dobrzeby wiedzieli ci, co strzegli ją w skarbcu na zamku Wąwel-skim. Lilja, jako serce odwrócone, musiała być znaną dawniej jeszcze przed Bolesławem Chrobrym jak to wykazaliśmy w dziele p. t. „Serce“. Grzbiet zaś t. zw. ośli, to kształt nałęcza najwcześniej w Polsce występujący, jako „przeginka“ znowu z utworu linji sercowej pochodząca, czyli ze serca odwróconego końcem ku górze.

Korona Bolesława Chrobrego nie jest wcale darem cesarza Ottona III., wszak niepodobna przypuścić, aby Otton III. z koroną taką, jako celem z góry upatrzonym, wy-

bierał się do Polski. Był skromnym i powściągliwym: „Er zöge niemand zur Tafel“*). Zatem nie mógł cesarz na poczekaniu, wprost bez przygotowania, wkładać koronę królewską na skronie Bolesława, tembardziej niedopuszczalne jest przypuszczenie, aby swoją cesarską wieńczył głowę króla polskiego. Zwrot o ukoronowaniu Bolesława ręką Ottona III. jest tylko zobrazowaniem wzajemności, spowodowanej grzecznością, lecz nie jest czynem znaczenia dziejowego. „Nur kan ich mich nicht überreden, dass Otto den Polnischen Hertzog, Boleslaum, zum König gemacht“ *).

Cesarz musiał wziąć koronę własną Bolesława Chrobrego i koronę tę włożył na głowę dla objawienia wdzięczności. Cesarz nie był uprawnionym do koronowania. Bolesław Chrobry sam się o to starał i sam to przeprowadził bez woli cesarzy niemieckich.

Wiemy doskonale z dziejów, iż Bolesław Chrobry starał się długo o ukoronowanie, zatem rzecz jasna, że koronę jako taką, jako przedmiot obrzędowy, mieć już musiał w pogotowiu. Siły krajowe zdobyć się mogły na to tern łatwiej, iż pierwotnie właściwie każdy książę miał koronę swoją własną, bo korona w Sławiańszczyźnie opierała się na zwyczaju wieńczenia czyli wieńca, zwanego także koroną. Do dziś dnia wieniec ślubny panny młodej w Polsce zwą koroną. Korony u książąt sławiańskich (u Sławomira) znane były od dawna. Sztuka złotnicza wykształcała mnogie ich wzory — wszak w Rzymie przy pochodzie z pokonanym Vercingeto rix’ e m z północy, niesiono 2822 wieńców czyli koron szczerozłotych.

Te korony to znak czysto sławiański !

Korona Bolesława Chrobrego z czasu pobytu cesarza Ottona, tó korona prawdziwie polska, wyrób szczerze polski.

*) Simon Fr. Hahns Staats-Reichs-und Kayser Historie — Część II., str. 155 z r. \12\/

Jest to korona oczekująca koronacji, przez świat ówczesny uznanej.

W słowniku Karłowicza czytamy pod wyrazem : O bsy-piny — „rozrzucanie drobnych obwarzanków między widzów przez drużynę weselną podczas pochodu na ślub do kościoła“.^

Oto w zdaniu tern odnajdujemy całą istotę wielkiego niegdyś obrzędu, zmalałego dziś do niepoznania, a co gorsza zapomnianego najczęściej i już nieznanego !

To co gdzieniegdzie u ludu przy obrzędach daje się zauważyć w szczątkach, obejmowało przed laty całe życie towarzyskie i społeczne. Jak w drużbach i swatach, słusznie za Kolbergiem, dopatrzyć się można śladów żywych ducha staro-sławiańskiego, z okresu pogańskiego jeszcze, tak w obrazach zwyczajów naszych jak w zwierciadle tleją iskry przeszłości świetnej. Trzeba patrzyć głębiej.

W Krakowskiem narzeczona na drugi dzień po zaręczynach zbiera wianki to od narzeczonego, to od krewnych i życzliwych. Wianki są pozostałością, którą także poró-wnaćby można do obsypin. Wtedy, gdy po ślubie stają państwo młodzi u progu chaty, rodzice dają chleb, sól, kwiaty i pieniądze. 1 to jest śladem obdarowywania symbolicznego. Częstowanie gości od serca, do sytości wedle piosenki :

„Co tylko mają — z sercem to dają : Pożywajcie, popijajcie.

Serduszka się uradują Że gościnnie pocęstująu.

Podczas muzyki wrzucanie pieniędzy do basów i skrzypek znowu odmianą chojności, aby nie żałować darów tym, którzy chwile umilają.

Przy odwozinach panny młodej dzieje się obraz obdarowywania jej przez rodziców, przyczem śpiew towarzyszy każdej drobnostce.

Gdy do dworu się udają młodzi, dziedzice obdarzają ich znowu to wieńcem to chlebem i solą, to podarkami — na przetaku. Są to o pros i ny na weselu, przy ogrywaniu wieńców.

Gdzieniegdzie przed odjazdem do ślubu rodzice w progu kropią wszystkich wodą święconą i dają młodym po kawałku chleba z pieniążkiem wetkanym.

Po zaślubinach drużba starszy i druchna starsza z panną młodą i starościną chodzą znowu po wsi od chaty do chaty tam szczególnie, gdzie przedtem dawano wieńce i gałązki na to, aby zapraszać wszystkich na czepiny, oczepiny — przyczem znowu teraz podarki znoszą dla państwa młodych.

Po oczepinach wszystkie kobiety zamężne dają młodej po czepku, nawet pan młody. Znowu obsypiny.

W Poznańskiem goście rzucają na talerz złotówki lub alary dla panny młodej — która śpiewa :

(U. 266).

„Mój wionecku pozłacany, talarkami obsypany — talarkami, dukatami, mój wionecku, mój kochany“.

Na Kujawach pan młody wrzhca pieniądz srebrny do szklanki, którą mu podają — poczem następują tak zwane zda winy, to znaczy obdarowywanie weselnych przez wszystkich uczestników wesela. Zdawiny, jak obsypiny, to z pewnością najstarsza obsłona życzliwości i serdeczności wprost wylanej.

Maciejowski W. A. w dziele p. t. Piśmiennictwo polskie (t. I., str. 181) przydaje, że „w czasie zapust (u ludu zgorzelickiego) obchodzą parobcy i dziewczęta wiejskie domy, zbierając podarunki, co się u nich nazywa combrem (zampern, zempern). Na Zielone Świątki chodząc z majem, śpiewywają „Halu, Halleluja!“ czyniąc to osobliwie w tak zwanych wsiach słowiańskich (wendische Dörfer), gdzie się utrzymuje rozliczny zwyczaj majenia“-Jestto cząber- Halu to. znaczy Galu!

Wzmianka owa tern ważniejszą, ile że potwierdza tma właściwość ludu staro-lęchickiego, uznającego rzecz obdarowizn za obowiązek z woli boga głównego Radogościa nakazany i przestrzegany. Tu także obsyp in y i zda-wi n y.

Pisze dalej uczony, że w Starej Marchji (Marzcja od boga Marzca) panują różne obrzędy pogańskie, sławiańskie.

„Kwiat paproci noszą przy sobie, by się stać niewidzialnym. Kogut w szczególnem jest poważaniu ; używają go do ofjar, przy czem ogromnym bo chnem chleba obdzielają przytomnych“. I w tern jest znak gościnności narodowej

„W Piątek, jako w dzień uroczysty, zaczynały się w Hanowerskiem wesela. W poniedziałek wysyłał pan młody sześciokonny po swoją żonę powóz, w który ona nazajutrz dopiero z druchnami wsiadłszy, wiozła razem swoje sprzęty; przęślicę trzymała w ręku jedna z dru-chien, obwinięta lnem mnogim ; druga, siedząc obok, rzucała z wozu dzieciom jabłka i orzechy“... „Po biesiadziè tańce pod gołem niebem w tak zwanem grodzisku“...

To obrzucanie gości i przechodni jabłkami, orzechami, a także kwiatami jest już tylko słabą pozostałością dawnego przepychu i pierwotnej dobroci sławiańskiej, która nie szczędziła ani złota, ani bórżtynu, ani śrebra i klejnotów.

byle wszystkich obsypać, byle zdać wszystkim na znak radości — ku pamiątce.

Jak silnie łączyły dawniej obyczaje i zwyczaje, jedne i te same, wszystkie szczepy Sławiańskie — dowodzą ob- • jawy dotychczas żyjące u Dalmatyńców.

„Morlacy, którzy jako górale mniej są okrzesani, niż sąsiedzi ich nad brzegami lub na wyspach mieszkający, . zachowali świadectwo gościnności, dobroczynności i sumienności w dotrzymaniu danego słowa“. (Enc. Pow. 1861, VI., str. 687).

Poczucie piękna żyje najsilniej w zamiłowaniu do strojów ludowych, jak powiadają, najwdzięczniejszych i najbardziej malowniczych wśród wszystkich Sławian. Występują one w całej okrasie swojej podczas uroczystości rozmaitych. Przy obrzędzie ślubnym panna młoda jedzie do kościoła konno, otoczona drużbami, starościną i starostą. Drużba starszy niesie chorągiew, przy ostrzu proporca tejże jabłko zatkwione. W pochodzie poważnym panna młoda rozrzuca na wszystkie strony orzechy i owoce. Oto znowu świadectwo ob syp in, pochodzących z czasów pogaństwa, jako obraz ludzkości i serdeczności.

Cały orszak weselny, drużyną zwany, składa się ze starosty i starościny, gdzieniegdzie prócz tego i z marszałka, dwóch drużbów i z dwóch druchen, albo więcej, jak najwięcej. Chodziło o uświetnienie obrzędu obecnością ludzi serdecznie życzliwych, bo udział ten zwano posługą. Do dziś powiadają: „kaj niema posługacy, tam niema i pobrzą-kacy“. Cała ta gromada, od starosty począwszy do panny młodej, jedzie po wieńce, których nakupują 60 do 100 sztuk, aby rozdawać jak najwięcej. Na zdawiny i obsyp i ny ze strony panny młodej odpowiada grono ludzi ze wsi także zda winami i ob s y pi nam i. Drużba starszy ma obowiązek troszczyć się o rószczkę weselną,

gdzieniegdzie bardzo okazałą. Cały przystrój rzeszy weselnej nosi na sobie piętno piękna, powagi. Wstępowanie do karczmy przed ślubem i po ślubie jest tylko przeżytkiem zwyczaju niegdyś o wiele zacniejszego. Gościniec, jako droga bita w dawnych wiekach, był u Polaków zabezpieczony ręką pańską a zatem ręką królewską. Tu gęsto rozsiane gospody, z czci Radogościa wynikające, były wprost poświęcone wygodzie i potrzebie podróżujących, jadących lub idących. O ileż większe znaczenie miały karczmy, jako gospody pod opieką łaski królewskiej pozostające, dla takich uroczystości i obrzędów jak wesela i chrzty, gdzie koło ludzi potrzebowało miejsca przestronnego. Czem dla wiary były w pogaństwie bałwochwalnice, o których lud po dzień dzisiejszy jeszcze śpiewa (n. p. w Skoraszewicach, w Poznańskiern — Kolberg Poznańskie II., st. 224), tern dla zabawy i tanów były hale (gale) wielkie z podcieniami przy gospodach. Wszystkie niemal obrzędy ludowe wiążą się z tańcami, wyłączywszy pogrzeby. Dla tych uczęstowań gromady i dla tanów potrzebne były gospody, karczmy, z których obecnie pozostała tylko nazwa, bo zadanie karczmy w ręku chciwca ciała i duszy zeszło do roli całkiem podłej. W gospodzie odbywała się nawet ta stypa, która także łączyła ludzi w jedną rodzinę podczas nieszczęścia.

owo

mowa

W ogóle gdy drużbowie przybiorą się w chorągiewki, w rószczki, gdy koni dosiędą i uganiają, ma się przed sobą obraz prawdziwy czasów przed-Mieczysławowych i przed-Bolesławowych. Tak samo zupełnie bije nam w oczy potęga święta, uroczysta, gdy się słyszy, jak starosta lub marszałek pogrzebowy prawi za wsią, przed smętarzem Od pras zanie, które jest chyba dowodem najżywszej miłości ludzkiej i znakiem najgłębszej ślachetności. Żadna pogrzebowa nie sprawi wrażenia tak silnego, jak

słowa proste z duszy ludu płynące ponad łany i lasy. Żaden zwyczaj żałoby wielkomiejskiej nie da się porównać z objawem współczucia ludu całego, w imieniu którego płaczki zawodzą i łzy obficie ze serca ronią.

Wszędzie znamieniem życia ludowego wspólnota myśli i uczucia, pomoc bliźnia i opieka starszych nad młodszymi. Tkwi w tych przejawach nieskończenie mnogich i różnorodnych siła niezmożona narodu, który wszystko odmienił i po części stracił, a życia w obrzędach ludowych jeszcze się trzyma. Szkoda nie do odżałowania, iż i to życie po wsiach podmiejskich słabnie, bo zgorszenie z ognisk stolic nowomodnych truje i psuje, co tylko ma piętno piękna

I rozważmy a przyznajmy, czy w zarysach obrzędów i obyczajów, zwyczajów i tańców nie dochował się ten duch zacności a ślachetności, o której mówi dziejopisarz Adam Brzemieński, jak to wyżej przetaczaliśmy. Zapewne — wkradły się tu i ówdzie przymieszki czasów późniejszych i najnowszych, lecz w całości jest to objaw dobroci przepięknej, z której gościnność nasza staropolska wyrosła. Powtórzyć nam trzeba raz jeszcze, że „nie możnaby wyszukać innego narodu zacniejszego lub łaskawszego pod względem zwyczajów i gościnności“.

Przypomina się coś bezwiednie z psalmów odwiecznych: „odrzućmyż uczynki ciemności a obleczmy się w zbroję światłości“, bo światłością każdy uczynek ku miłości bliźniego

Czytamy w piśmie świętem: „Podnieście książęta bramy wasze“ a w słowach tych tkwi nakaz gościnności z woli Boga ogłaszany, aby przed gościem i przychodniem na oścież pozostawiać nawet te zamknięcia, które przeznaczone były dla bezpieczeństwa. Tak też naród polski przez cały ciąg dziejów swoich trzymał się tego przykazania — cenił bowiem więcej prawo ludzkości jak prawo

bezpieczeństwa własnego, a jakkolwiek padł ofjarą swojej ślachetności własnej, nie pozbył się długo zamiłowania do gościnności przepięknej, aż wpływy i pobudki czasów ostatnich za podmuchem samolubstwa upodlonego zepchnęły wszystkie cnoty nasze w błoto i sponiewierały co tylko zwie się polskiem.

Słusznie powiedział Trentowski, że cnota to „żywot nieśmiertelny i wszechmoc z niebios, szczęście i, zbawienie na ziemi jedyne“.

Nie mamy bynajmniej zamiaru przekraczać granic pracy zamierzonej i wolelibyśmy się nie rozwlekać — wszelakoż niepodobna w tern miejscu nie zaznaczyć choćby sposobem czysto stycznym powinowactwa obsypin dotychczas tu poruszonych z prawami zwyczajowemi Polski i Sła-wiańszczyzny ogólnie i wstecz bardzo daleko. Zwyczaj dajmy na to o sepem zwany, który w krakowskiem zwie się śrezną, na Mazowszu zaś porzeczne, lub pożywne (Bandtkie-Stężyński, str. 153) to przecie zdaniem naszem nie może i nie powinna być nazwa ta od sypania n. p. zboża wyprowadzaną. Że tak jest mówi porzeczne, a zatem dań czyli stróża z połowu rzecznego, albo pożywne co się odnosi do żywności w ogóle, nie tylko osypnej. Stwierdzić tu można źródłowo 'dwie prawdy: pierwszą tę, że skutkiem tępienia śladów bałwochwalstwa zacierano u nas do niepoznania wszelkie znamiona, choć mimo to przetrwały one czasy wszystkie aż po panowanie Stanisława Aug u sta — drugą tę, że umniejszano u nas stale wszelkie war-

tości pozostałe, lekceważąc ich znaczenie dziejowe i obyczajowe.

Tak jest z osypem, o którym mówi Gloger w Enc. Staropolskiej, że to danina li w ziarnie. Tak nie jest. Prawo zwyczajowe wiąże się i w tym przypadku z obsyp i nam i czyli z obsyłaniami,. a-zatem osyp ziarna to tylko wyjątkowo określenie poszczególne, które należy do cnoty dobrowolnej obsypin w ogóle polskich i sławiańskich. I dlaczego u nas było tak wiele spichrzów po miejscowościach rozmaitych, zwłaszcza w bliskości zamków, jak w Płocku, Sędomirzu, Kaźmirzu Dolnym, Winiarach i t. d.? Bo śpichrze owe służyły do zbierania obsypin szczególnie ziarnem, dla okazania cnoty ludzkości i dla dopełnienia obowiązku, do którego pokolenia tak były przyzwyczajone, iż zapomnąć o nim nie mogły.

Zatem osyp sam to obsyp, to obsyp i ny w znaczeniu najszlachetniejszem !

Kojarzy się to jędrnie z tą swatzyrbą, o której w tern samem dziele mówi Gloger, jako o opłacie ślubnej na Mazowszu. Kaźmirz Jagiellończyk zniósł ją w ziemi Rawskiej i Gostyńskiej. Zapatrują się niektórzy, jakby ze zgorszeniem, n-a owe pozostałości czasów pogańskich, ponieważ w braku rozumienia pobudek najwznioślejszych uczyniono z nich po czasie coś niewłaściwego. A jednak i to są obsypiny, które można odtworzyć z brzmienia wyrazów. Swat to słowo pochodzące od Świąt a zyrba to żerba, zatem były to obsypiny uświęcone w imię wiary, były to obsyłania darami świętej przynęty obrzędowej, wszak u Mrongowjusza żyr, to przynęta.

Tak przeto niepodobna dalej wyobrażać sobie, jakoby gościna cesarza Ottona III. w świetlicy Bolesława Chrobrego miała być czemś przypadkowem i wyjątkowem. Nie! Czyn ten dziejowy, najważniejszy, uchodzić może za obraz siły

wypadkowej z usposobienia narodu całego pochodzącej, zatem lekceważenie ze strony naszej objawu tego to zaprzeczenie prawdy najdonioślejszej dla całego narodu polskiego.

Obsypiny ręką Bolesława Chrobrego są świadectwem istnienia dobrobytu i oświaty w Polsce, z czego wyrokować można śmiało a najpewniej, iż przed wypłynieniem na widownię świata, szczep staro-lęchicki posiadał ogładę i władał sztuką piękną w całej osnowie, gdyż obsypiny rozporządzały przedmiotami, wyłaniającymi się z uprawy przemysłu artystycznego (krasoumnego) o zakresie nader roz-egłym.

Ta strona dowodu na polu sztuk pięknych jest celem pracy niniejszej, aby obronić naród polski przed zarzutem barbarzyństwa i przed hańbą nieudolności. Okazuje się, iż Polska z doby przed Mieczysławowej wniosła przeciwnie do epoki Piastów ogrom zdobyczy kulturalnych i znamiona szlachetności wygórowanej.

Nie możemy się powstrzymać, abyśmy nie napomknęli w tern miejcu o zadrudze sławiańskiej i polskiej. Wspólnota owa rzuca .światło rażące na stan społeczeństwa o ustroju, który' również w części znacznej opierał się na czynach miłości bliźniego. Jeżeli para młoda, dla założenia ogniska domowego, musiała zdobywać dla siebie dom lub chatę, to gmina cała ściśle wedle praw z ad rugi czyli wspólnoty, nie mogąc dopuścić, aby nowożeńcy dopiero od troski budowania życie nowe rozpoczynali, na wyścig kwapiła się o wzniesienie domostwa i o przygotowanie całego obejścia dla gospodarstwa nowego. Co to za czyn budujący! Co to za objaw wzniosły i arcyludzki, pełen cnoty i ślachetności !...

Jedni dawali drzewo, drudzy słomę, inni pracą śpieszyli, inni ofjarami pośredniemi służyli. Staraniem wszyst-

kich wspomagano po ludzku jednego! — Oto obsypiny również ze zadrugi wypływające. Wszyscy dla jednego!...

Zadruga owa w szczątkach żyje jeszcze po dziś dzień w Chorwacji⁷).

„Jeżeli gospodarzowi zadrugi umarła żona, natenczas zmieniają się co tygodnia będące w domu niewiasty w zarządzie gospodarstwem“.

Słusznie bardzo podnoszą niektórzy, iż przed kółkami naszemi i przed kasami Raiffeisena, na wiele, wiele wieków przedtem, były u nas „zadrugi“ o wiele szczytniejsze, albowiem opierały się li na cnocie bez szczypty korzyści. Jakże biedni jesteśmy dzisiaj, iż słuchać ciągle musimy szyderstwa innych, jakoby my tylko na drugich czekać musieli. O ! ile kryje się niesprawiedliwości w tern prawie pięści, a ile piękna i cnoty było w naszych urządzeniach staro-sławiańskich !... Zapominamy sami o sobie a gonimy za naśladowaniem drugich, choć o wiele więcej posiadamy na podwórku własnem.

Uczeni nasi wykażali, że zadruga to zabytek czasów prastarych⁸). Były te zadrugi dwojakie, jedne małe, drugie w i el k i e. Ciągnęły się od Morza Czarnego aż po Morze Białe, czyli po Bałtyk!

„Czynnikiem twórczym zadrug pQlskich, jak zresztą w ogóle sławiańskich, był zatem w pierwszym rzędzie nie tyle wzgląd na rodowe pokrewieństwo, ile raczej wzgląd gospodarczy“. My byśmy dodali z naciskiem„ że sprężyną zadrugi małej i wielkiej była miłość, była ludzkość, była cnota i była siła ducha a serca. Jest to odmiana obsypin, obsyłań, zdawin i obdarowywań.

A świętopietrze?

„Grosz św. Piotra, pieniądz od każdej głowy w Polszczę wypłacany każdego roku na lampę w kościele • Rzymskim św Piotra“. Urobiło się z czasem jakieś przekonanie dziwne, jakoby to papież miał Polsce narzucić obowiązek płacenia daniny, a co więcej, że to ma być opłata i pokuta narodu za zwolnienie Kazimierza (Kaźmirza) ze ślubów zakonnych.

Zaiste ! wszystko to razem znowu doskonale obrazuje dążenia sztucznie naciągane, aby umniejszać wartość prawdziwą każdego czynu, którego nauka obca ani pojąć ani ocenić nie mogła

W Polsce wszystko nosiło ongi znamię wielkości duchowej w znaczeniu najgórniejszem. Tak i opłata zwana Świętopietrzem, to nic innego, jak przeniesienie o b s y p i n odwiecznych z osób duchownych wiary pogańskiej żywcem na osobę Namiestnika Chrystusowego. Był to odruch poprostu bez namysłu dokonany zaraz przy przyjęciu wiary Chrystusowej, wszak wiemy, że za Mieczysława I. i za Bolesława Chrobrego ofjarowywano już „obsypiny“ na lampę dla św. Piotra, a zatem na ogień wieczny. Znicz staropogański musiał opierać się na obsyp in ach narodu . w postaci darów najrozmaitszych na podtrzymanie ognia wielkiego po świątyniach i ognia małego po domach zadrugi. Gdy znicza w ogóle zabrakło, naród przerzucił się samoczynnie drogą o b s y p i n odwiecznych w stronę ognia wiecznego nad grobem św. Piotra. Świętopietrze to obsypiny na rzecz lampy św. Piotra. Przypominano narodowi Świętopietrze głównie dla powstrzymania go od powrotu do znicza pogańskiego, dlatego za Kaźmirza Sprawiedliwego zwrócić chciano uwagę raz jeszcze na ogień wieczny wiary nowej, w miejsce ognia wiecznego wiary dawnej.

Słusznie nazywa obowiązek ten Długosz ob wiązką wieczną, bo to istotnie obwiązka z przeszłości arcydalekiej.

A jeżeli nazwał go ciężkim „na p r z o d k u“, to nie dlatego, jakoby naród żałował grosza, lecz dla tej przyczyny, iż ciągle powracać chciał do obrzędów pogańskich, do których dusza jego była jakby przykutą.    ' '

Naród nie skąpił nigdy niczego dla czynów wielkich. Stąd zapisy dla klasztoru Benedyktyńskiego w postaci stu wsi, stąd zapis na klasztor w Lubiążu, złożony z 99 wsi, razem z siedzibą stwarzający znowu sto.

Wszystkie zapisy i zakładania dawne, to owoce nawy-knień do obsyp in, jakie potem z łacińska poczęto nazywać koniecznie fundacjami.

Cl

Arcypięknie uczył św. Piotr w liście do Efezów : „który kradł, niechaj już nie kradnie, lecz raczej niech pracuje, robiąc rękoma swemi, co jest dobrego, aby miał skąd u z i el i ć mającemu potrzebę“...

Tern pragnieniem czynienia dobrze przepojony był cały szczep staro-lęchicki, który przenosił prawa ob syp in, dotyczące książąt swoich, na książęta niemieckie lub na cesarza, z czego powstało mniemanie u obcych, że to był „trybu t\

Nazwał to wróg haraczem, ponieważ nie rozumiał wcale pobudek serdecznych, wzniosłych, a cenił rzecz drogą pożytku.

Rozrzewniającem jest podanie drogie, związane z obrazem P. Jezusa w kościele Zbawiciela (Salwatora) na Zwierzyńcu pod Krakowem, pod mogiłą Kościuszki. Skrzypek biedny grał od serca Panu Jezusowi raz i drugi, aż za objaw uczucia wezbranego nagrodził go Bóg trzewiczkiem złotym, który mu z nogi swojej upuścił na posadzkę. Pochwycono biedaka za kradzież klejnotu. Kiedy go na śmierć skazano, uprosił sobie łaskę, aby w chwili ostatniej mógł raz jeszcze zagrać Panu Jezusowi. Przy świadkach, ~~ kiedy w bólu duszy chciał się wyżalić przed Stwórcą,

wtedy nagle ku osłupieniu wszystkich spada z nogi drugiej Jezusa trzewiczek drugi, szczerozłoty. Poznano w tem siłę boską — grajka na wolność wypuszczono i jeszcze go dla ulżenia obdarzono chojnie.

Zważywszy, iż kościół ten Zbawiciela stoi na miejscu gątyny staro-pogańskiej i że tu jeszcze św. Wojciech kazał do ludu — można przypuścić, iż podanie to sięga czasów bardzo odległych. Obdarowanie grą P. Jezusa doczekało się obdarowania trzewiczkiem złotym grajka raz jeden a potem raz drugi, aż na końcu przyszło obdarowanie ogólne na znak uwielbienia siły nadziemskiej.

Jest to w związku z tym czynem, który się dochował w Tropiu, gdzie na odpust rok rocznie przywoził woźnica z Węgier wino w podarunku, a zostawiwszy wino, konie i wóz, piechoto wracał do Węgier... a jedynie brał ze sobą biczysko złote. Gdy raz proboszcz zażądał i tego biczyska, woźnica nie odmówił, ale... już potem nie przybywał w te strony... (Świat, 1890, str. 102).

bo mówiono: przed sobą“.

Jak dalekich czasów sięgają te zwyczaje, dowodem gonitwy koło Wrocławia w Lastkowicach, to znaczy w La-szkowicach, zachowane, gdzie zwycięzcę wprowadzają wozie dwukolnym,. umajonym, do wsi i tam go obsypują podarunkami. Wiąże się to z obsypinami Leszka na

I w tem nawyknieniu odczytać możemy zwyczaj ob syp in, kto wie, czy nie z zadrugi, tam w kraju Dacji ocalonej. Jeszcze żyła ta wiara w uczynność dla bliźniego, „rzuć za siebie — a znajdziesz

na

króla.

Okazuje się z tego, jak silnie kojarzy nas przeszłość bajeczna ze zwyczajami do dziś u ludu żyjącymi. Nie darmo

pieśniarz powiedział; „Ojców zwyczaje w i e ń s t w o nasze!“ (Wiesław).

toć k r e-

Gonitwy z podarunkami naprowadzają myśl naszą na obraz pierścionkowego, z czego urobiono po czasie szos i orzeczono, że to pochodzi z Niemiec... (!?) O dziwo!

Czytamy o tym szosie w Patrycjacie Łozińskiego (str, 62, 66). Jest to wyraz w pisowni starej czy to łaciną, czy to niemczyzną przekręcony — gdyż wiemy, że jeszcze za Kaźimirza Jagiellończyka płacono podatek od sochy, zatem dań czyli obsypiny od sochy zwano sochż, sożką. A więc nie jest to żaden wpływ niemiecki. Nie jest to żaden podatek — jest to z d a w i n a, jest to także ob wiązka dobrowolna od sochy pochodząca, ä związana z pierścionkowem, o którem później mówić będziemy.

Na Śląsku Górnym uroczystość maika i marzanny również opartą była na obsyp i nach czyli na obdarowywaniu się wzajemnem dukatami złotymi (Panorama Meyera, str. 121, 123, rok 1844).

Wszystko to pochodziło z nadmiaru uczuciowości i serca, tak, że krwią nawet pieczętowano obwiązki czyli obowiązki. O przymierzu krwawem wspomina Tacyt (Tacyta Dziejów Rocznych Xięga dwunasta — tłom. Naruszewicza tom II., str. 88, rok 1804). „Jest ten zwyczay u królów, że czyniąc przymierze, podają sobie ręce prawe, których wielkie palce skrępowawszy węzłem, gdy się krew ku paznokciom zbieży, lekkiem zakłóciem onę wypuszczają i liżą. To zaś przymierze iest u nich nayświętsze, iakoby wzaiemną krwią zapieczętowane“. Wiedząc o tern, iż o podobnych przymierzach krwawych mówi Herodot u Scytach czyli Szczytach, musimy dziwować się potędze zwyczaju, kiedy do niedawna przypominał się pokrewny węzeł przyjaźni wśród młodzieży naszej.

Miłość posunęła się tutaj aż do znaczenia ofjary swojej krwią własną. W obec gościa nie wachano się nigdy. Na Podolu żyje prawo gościnne „godnem“ zwane, Pole-

gało ono na obdarowywaniu w pewnych dniach uroczystości dziedzica, czem kto mógł.

Enc. Orgelbranda (1862 r., tom X., str. 125) nazywa to feudalizmem waregskim ! Jakże zawsze śmiesznie obniżamy siebie samych, szukamy daleko, podczas kiedy mamy koło nas samych. Godne są to znowu obsypiny starodawne!

Pismo święte tak nakazuje także : „Gości radzi przyjmujcie... usługując jeden drugiemu, jak dobrzy szafarze rozlicznej łaski Bożej“.

Kolej teraz przychodzi na przykłady zaczerpnięte z dziejów naszych.

Jan Krasiński w książce swojej p. t. „Polska“, powiada: „Stan rycerski odznacza się hojnością i wspaniałością, licznego utrzymując domownika i hojnie w gościnie podejmując swoich i cudzoziemców, których nieraz z podarkami odprawia“ (str. 67).

Podając to jako cechę usposobienia narodowego, mówi pisarz w tern miejscu tylko o stanie rycerskim, jednak odnosi się to do wszystkich warstw i wszystkich stanów Polski dawnej.

Przypomnijmy sobie, co mówi Gaweł czyli Gal o Władysławie Hermanie, który wyprawiał posłów do Prowancji, do św. Idziego. „Co tchu więc się wyrabia naśladowany wizerunek pacholęcy, oraz kielichy ze złota najczystszego, gromadzi się złoto, srebro, materje bławatne i szaty do użycia kościelnego“... W liście król powiada : „szlemy upominki pobożności naszej“...

Zdarzenie to wnet nas przekonywa, iż postępek Bolesława Chrobrego nie był przypadkiem, lecz wynika

100

z prawa zwyczajowego, odwiecznie uprawianego: obsypywał gości swoich. Władysław Herman (German) szedł tą samą drogą i udając się z prośbą do świętego, obsypywał ołtarz jego kosztownościami nie lada znacznemi. Czytamy wyraźnie, że „co tchu się wyrabia“ podarunek jeden i drugi, a zatem mamy tu świadectwo ważne, iż nie posługiwał się król niczem gotowem, sprowadzonem, ale brał złoto i srebro i kazał je co tchu, na poczekaniu przekształcać na wyroby pełne sztuki pięknej. Musiała być zatem w kraju ilość mistrzów zdolnych w tym względzie, musiały być zapasy gotowe. Zgadza się to najzupełniej z tym duchem, który szedł na rękę obsypinom Bolesława Chrobrego.

Jest to ciągle jeden i ten sam odruch prawie bezwiednie spełniany, jak czyn ów Sławian nadodrzańskich i nad-łabskich, o którym czytamy: „König Ludwig III. wohnte von 877 bis 878 auf dieser Saalburg. Im Jahre 887 kam Kaiser Arnulph hieher und empfing daselbst die Gesandten der Sorben, die ihm Gesc h en ke brachten und sich unterwarfen“ (Heideloff, zeszyt VI., Nürnberg, 1843).

Przynieśli ci posłowie dary, podarunki, a potem się poddali wedle mniemania obcych, bo któż mógłby to pojąć i ocenić, aby bez przyczyny i bez celu można komu co ofjarowywać ?

^ W tern samem dziele czytamy obok, że patrjarcha Fortunatus z Wenecji przyszedł także z prośbą o pomoc, a złożył równocześnie przed cesarzem wielką ilość poda-# runko w i kosztowności, które Karł Wielki w Akwizgranie umieścić rozkazał (Die Ornamentik des Mittelalters, Carl Heideloff, Heft VI., str. 4., Nürnberg, 1843).

Ten Sławianin z Wenecji objawił się zupełnie tak samo jak posłowie z Tużyc. Jeden i ten sam duch kierował

ręką Sławian wszystkich i nakazywał czyny podobne sobie co do treści.

Powie kto może, iż w tern obdzielaniu drugich, obcych, ukrywać się zdawało jakieś wyrachowanie. Broń Boże! Dusza polska tego nigdy się nie podejmowała. Za uczynnością, wypływającą jedynie z potrzeby serca, przemawia przecie zwyczaj domowy, pozbawiony cech obowiązania, a cieszący się samem czynu spełnieniem. Są to podarunki związane z wiankiem i p r z e wian ki em. Jeszcze pieśń Homera mówi:

m

„Z tych jedną bez przywianku, gdy pokocha szczerze,

Niech Achil w dom Peleja wraz z sobą zabierze“.

(Ujada IX., 272).

Jakże odległych czasów sięga ten zwyczaj obsyp in panny młodej po ślubie!...

„Władysław pozostałej Mieczysława żonie 500 grzywien posagu iej własnego, a drugą 500 grzywien przywianku, co. w domach obyczajniejszych upominkiem abo darowizną względem wesela zowią, wypłacić miał“... (Krom. 260).

Linde określa przywianek jako dar od męża nazajutrz po ślubie dawany.

«Sto tysięcy wian a, drugie tyle p rzy wianku“.

„Żona, gdy mąż umrze, ' aby tylko posag i przywianek miała“. Wynika z tego, że wianem był posag żony własny, a przywianek to dar od męża. Czasem posag spłacano, wszak w Ujadzie jest wyrażenie .

„ Ja mu dam siedm miast ludnych, okupując wiano“.

(Śpiew IX., 272).

Obsypiny nie miały na celu żadnej korzyści własnej ze strony dającego, ponieważ wypływały one z pobudzenia serca dla miłości cnoty samej, którą nam obrazuje doskonale Marcin Kromer, określając duszę Leszka Wtórego:

„Był na gościa znamienicie hoyny, na domowych zaś, lub kto w cnocie iakiey celował lub w ubóstwie, na dostatku szwankował, szczodrobliwym: y tak, że wolał sam własney potrzebie swey uiąć, aniżeli kogo smętnym y nie udar o w an y m od siebie wypuścić“.

Zamiłowanie do udarowania to tło dla rozbudzenia cnoty ob syp in, któremi posługiwał się Mieczysław I. dla zachęty, aby porzucili niektórzy wiarę starą a dawali się ochrzcić.

Obsypiny nazwać możemy prawem w Polsce pospoli-tem. „Według prawa pospolitego, mąż żonie czyni dar weselny, który czasem przedweselnym darem, czasem szczodrobliwością oblubieńczą, czasem wianem zowią“. (Linde, VI., str. 268). O wianowaniu owem jako o oprawie królewien poiskich, słyszymy często. Zapis tego wiana zwano listem wianowanym.

Cnotę obsypywania rozszerzano w krąg bez liczby i bez względu — aby tylko spełniać czyn miłosierny, chociaż ubodzy musieli tu być na oku przedewszystkiem. To też Helmold powiada, iż u Sławian nie było żebraków i tułaczów, ponieważ żywienie ubogich i starców było naka-zanem potrzebą serca. Bandtkie Stężyński w Hist. Prawa Polskiego powiada, że dla dopełnienia gościnności wolno * było kraść nawet, bo kto się podjął gościowi być przewodnikiem, stawał się odpowiedzialnym, a zatem w razie niemożności rozporządzania mieniem swojem własnem, mógł wyjątkowo w imię prawa świętego pod grozą w obec gościa wziąć nawet mienie cudze dla gościa swego.

Stąd to pochodzi zwyczaj, o którym czytamy zaraz po śmierci Bolesława Chrobrego: „potym dni kilka na grach, bankietach, na tańcach trawią; między pospólstwo śrebro y pieniądze rzucaią: obiady na ubóstwo sprawują: y hojnemi iałmużnami opatruią“.

Tak uczcił pogrzeb ojca, syn Mieczyław.

Zajmuje nas w tej chwili uwaga Kromera dotycząca obrzucania pospólstwa srebrem i pieniądzmi. Snąć z miłości ku mężowi wielkiemu objawiała się ta serdeczność ręką chojną, która rozsypywała dobro na wsze strony. Gaweł powiada, że gdyby kto chciał opowiedzieć czyny tego bohatera wielkiego, postąpiłby jako ten, któryby się kusił o osuszenie morza po kropelce. Tak w obec potęgi ducha króla takiego i gorliwość przy objawieniu miłości nie mogła być codzienną i powszednią. Aby jej * odpowiedzieć godnie, potrzeba było nie tylko rozdawać, ale wprost rozrzucać pieniądze, złoto i śrebro i kosztowności. To jest rozrzutność ta pierwotna, najślachetniejsza, która nie znając granic przesady, zawsze mogła uchodzić jeszcze za cnotę a obyczaj przeszłością nakazany.

Kiedy przeto Władysław Herman posyłał dary do Mar-sylji, do św. Idziego, wtedy szedł mimowiednie także za popędem serca w myśl nawyknienia odwiecznego.

Staje przed nami zaraz postać Bolesława Szczodrego (Śmiałego), któremu bądź co bądź przymiotnik ten przypadł przecie tylko na podstawie prawdy życiowej. Musiał on spełniać obsypiny z nawyknieniem, musiał powszechnie w obec wszystkich sypać darami, kiedy mimo wszystko utrzymało się przy nim miano: szczodry.

Opowiastka, dotycząca księdza pokornego, któremu Bolesław Szczodry pozwolił brać złota, ile tylko uniesie, oznacza nie co innego, jak wypełn-ienie posłuchu nakazanego wiekami — jednak usposobienie króla nieco przydzikie, nie umiało czynu spełnić z całą godnością duszy cnotliwej ! Król szczodry zaigrał nieco mniej pięknie.

Przypomina się w tern miejscu niechcąco ów obrządek zapewne szczerze pogański, obrządek pocałunku bratniego w Kijowie, dokąd przybywszy, uderzył król znowu szczerbcem o bramę złotą, a potem miał x^Pbbec narodu

całego wśród pochodu spotkać księcia ruskiego i pocałunkiem go obdarzyć. Gaweł (Gal) dodaje, jakoby Bolesław Szczodry zażądał tyle grzywien złota, ile kroków rumak jego zrobi od dworca zajmowanego do miejsca spotkania. Zdawać się może, iż jest ta część opowiastki już ku rozweseleniu, a jednak w krokach rumaka z czasów Światowida odgadnąć się godzi- resztki wiary pogańskiej, a w złożeniu złota czytać można dowód obsypin, jakie tu pozbawiły się już w osobie rusina czystości cnoty pierwotnej i źródłowej.

W sposób zupełnie podobny z czasem umniejszano godności przy wielu zwyczajach naszych, a zwłaszcza dotyczących miłości w zdawinach i obsyłaniach,

Lepszego przykładu nic nam nie okaże, jak Rękawki same u stóp mogiły Krakusa. Godzi się wyrokować, że zwyczaj obrzucania tłumu „święconem“, to objaw prastary, dawniejszy zapewne, jak sama mogiła Krakusa. Nie była to igraszka żadna na uciechę krotochwilną przeznaczona — o nie! był to nakaz uświęcony wiarą Radogościa, aby v/ dnie wesela wiosennego dzielić się koniecznie ze wszystkimi, w imię miłości czysto bratniej. Rękawka wcale nie oznacza pamiątki sypania kopca, albowiem rozumowanie podobne graniczy z niemożliwością. Rękawka pochodzi od obrzędu sypania darów, rozsypywania „święconego“ z góry niegdyś świętej, jak wszystkie u nas góry znaczniejsze połączone były z uroczyskami i grodziszczami. Do czasów ostatnich pamiętamy jeszcze, jak mieszkańcy Krakowa z namaszczeniem gonili, jakby z nakazu bożego, pod kościółek św. Benedykta i z całą powagą spełniali uczynki miłosierne rozrzucaniem z góry na wsze strony chleba, bułek, ciast i orzechów. Zwolna, pod wpływem nierozumienia świętości, przekształcać poczęto zwyczaj błogosławiony w zabawę |*stą, pełną dowcipu szczerze ulicznego. Władza austryjacka poczęła z wysokości opieki swojej czuwać nad bezpieczeństwem ludzi, aż nareszcie z braku pojmowania treści ślachetnej, wpłynęła na zmianę zwyczaju. Przeniesiono widownię obrzędu wyżej i dalej, a tam przy pomocy bud jarmarczych uczyniono z pozostałości szczerze staro-lęchickiej szopkę iście nowoczesną bez duszy i bez serca. Pustota i nieokrzesaność nabrały przewagę, aż ostatecznie przeobraziło się wszystko w krzykactwo gawiedzi.

Rękawek pierwotnych szkoda, bo była to pamiątka

wielka obsypin krakowskich, zaiście: ,,z rękawa“.

Żałować można bardzo} iż czczość a jałowość myśli przewodniej poniszczyła tak sromotnie i ten obyczaj arcy-piękny i arcystary, jak wykorzeniła ich podobnie wiele a wiele!

dla wynarodowienia.

Ileż, ile pamiątek polskich przepadło niepowrotnie w Krakowie w czasach opanowania go przez Austryjaków i Niemców. Kwapili się oni bardzo o deptanie wszystkiego co drogie i o wykorzenienie co tylko było szczerze pol-skiem. Z jednej strony targnięto się na świętość, wiary i zamiast Królowej Korony Polskiej wprowadzono do książek nabożnych: Królowo Galicyjska! módl się za nami! — z drugiej strony zamierzono już całą katedrę krakowską, wraz z jej pamiątkami narodowemi, przenieść do kościoła św. Piotra i o mało co, nie przyszło do tego.

Chodzenie z Gwiazdą pamięta jeszcze Amb. Grabowski. Uczniowie ubodzy śpiewali pieśń: „Largum ve-sper“ i otrzymywali dary z obsypin. Tępiła ten zwyczaj policja jak i szopkę, pełną lalek, bo rząd nam wrogi wyzyskiwał wszystko dla ośmieszenia i dla wykazywania dzikości, na podstawie której brano wszystkich... do kozy. Grabowski Amb. niesłusznie Cząber krakowski przyłączać chciałby do zwyczaju niemieckiego, bo baba z tym zwyczajem związana, niosąca gałązkę choiny, to marzanna czysto sławiańska, która rozdawała gościom wiązanki kwiatów, wstążeczkami przybrane, na oznakę znowu obsypin podczas „wesela ubogiego“.

Wypraszanie więźniów w Wielki Piątek, czyż to nie czyn arcywzniosły, przynoszący chlubę Bractwu Męki Pańskiej w Krakowie? Uroczystości dziś „Emaus“ zwane, tuż pod kościołem św. Małgorzaty i kościołem Zbawiciela na Zwierzyńcu, tudzież dawniej pod kościołem św. Gertrudy na łące św. Sebastjana, łączyły się pewnie z obsypin am i staro-pogańskiemi. I konik Zwierzyniecki sięgać może czasów zamierzchłych, kiedy obsypin y „na przepych“ musiały się inaczej objawiać i kiedy konik sam niezawodnie odnosił się do wiary w rumaki Światowida. Konik taki pogański z czasem przekształcił się na konika, jaki do dziś przetrwał.

Wszystko to pod ręką wrogów, pod wpływem niero-zumienia ducha ukrytego, doczekało się albo zniszczenia, albo wyśmiania. Szydzenie ze strony wrogów zakorzeniło się u nas od dawna. Nawet Grabowski Amb. uległ temu bezwiednie, kiedy pisze :

„Radbym, aby z obrzędu tego wyłączyć można bractwa duchowne przerozmaite... tudzież hukliwe kotły... spróchniałe feretrony, postrzępane chorągwie i obrazy“...

Stało się tak zaprawdę. Wszystko usunięto a z tern ile przepadło ducha narodowego ⁹).

Jak słusznie woła Kaz. hr. Wodzicki : my na przekór wszystkiemu toniemy w obczyźnie, choć ta nam matkę — Ojczyznę otruła¹⁰).

Rękawka przypomina w ogóle rękę dobrą, która dawa: dobrorękę! Ten, który przynosił dary, zwał się

podarzem. Mówiono: „przyjmij podarzenie z rąk moich“ — albo „spodziewała się większego jeszcze poda-rza“. Rękawka wiąże się z czynnością obdarowywania, obsypin, a czynność ta przecie znowu towarzyszyła sypaniu mogił nagrobnych w ogóle, nie tylko mogiły Krakusa.

Jak głęboko wkorzeniona była ta cnota, świadczy wyraz staropolski : prze darowywać, który mówi, iż obowiązkiem Lęchity było wziąć podarunek głównie dla tego celu, aby nim dalej znowu komu innemu spełnić obdarowanie. Cnota owa była tak głęboko zaszczepioną w pogaństwie, że nawet nakazów nie potrzebowała. Później dopiero stała się prawem należności. „Kazimierz, xiążę pomorski, założył kościół katedralny w Kaminie (ma być w Kamieniu), ustanowił przy nim kanoników, nadał ich wolnościami na sposób kanoników katedry kolońskiej“ — a znaczy to, że uwolnił od ciężarów : naraz, osyp, gaztitna i t. d. (Bibl. Warsz. 1863, III., 357,358).

Osyp, to właściwie obsyp, to obsypiny naj-oczywiściej, a gaztitna to wyraz w pisowni przekręcony straszliwie, bo to pewnie gościna!

Nie potrzebowało serce wspaniałomyślne przepisów żadnych, działało bezmyślnie.

Bielski wspomina: „Kazimier? I... koronowan i poma-zan na królestwo polskie... z radością wszystkiego ludu przy poślech cudzoziemskich, którzy na to byli przyjechali, a te on darowawszy, poczciwie odprawił“...

Ten sam dziejopis mówi, że Bolesław Szczodry rozdawał w Kijowie między lud upominki — oto obsypiny !

Izasław, książę ruski, maj*ący imię polskie, zdradzał powinowactwo duchowe, bo tak samo obdarował króla i dwór jego „znamienicie“.

Kiedy Bolesław Szczodry do Kijowa wjeżdżał, mieszczanie i lud witając go z uniesieniem, rzucali mu pod

nogi srebro i złoto. Mówi to jasno o usposobieniu narodu, wówczas w Kijowie₎ polskiego!... Król zaraz w zamian rozdał to wszystko pomiędzy rycerzy!...

Pięknie mówi Bielski, że Judyta, żona Władysława Hermana, „co miała, wszystko przebóg rozdała“.

Salomea, wdowa po Bolesławie Krzywoustym, obsypała klasztor pod Zwifalter (niedaleko Ulm), darami bogatymi i tak mnogimi, że aż na 80 wozach je z Polski wywieziono (Ekielski E. Miasto Kaźmirz, str. 14).

Tak to szły bogactwa kraju naszego za granicę! Królowa Ryxa wiele ich wysłała i zabrała!?...

b'

W dziele opiewającem czasy Mieszka Starego, roi się poprostu od obsypin¹¹). Czytamy tam o gościach, jakimi mieniono bądź dziedziców zubożałych, a na roli książęcej osiadłych lub Niemców, zdaleka przybyłych (str. 48). Wojsław ofjarował do katedry krakowskiej kosztowności (str. 76). Świętopełk a raczej Świętopług wziął za księżniczką Barbarą z Carogrodu tyle skarbów, iż „w dalekiej nawet Szwabji, opowiadano sobie o tym bogactw potopie, który z Barbarą Komneną spłynął do Kijowa“ (str. 79, 80).

W tym mniej więcej czasie Piotr Dónin, możnowładca polski przybył do Magdeborka (Dziewina staro-lęchickiego) po szczątki święte. Okazałością swoją olśnił dwór cesarski, iż go za króla brano. Otrzymawszy świętość upragnioną, po powrocie do Wrocławia, z radości obsypuje jeńców swoich woluością, zaś arcybiskupa z dworem przybyłego z Magdeborka „obsypał tyloma kosztownościami, że pamięć wspaniałomyślności polskiego magnata w długie jeszcze lata utrzymywała się w Magdeburgu“ (str. 83).

O zaślubinach Bolesława Krzywoustego mówiąc, dodaje badacz: „Przez osiem dni przed ślubem i tyle potem „bez

odpoczynku“ rozrzucał Bolesław naokół bogate dary. Mniejsza o to, jeśli komu dostały się złote naczynia i srebrne, drogie futra, wspaniałym a rzadkim nastrzępione włosem, jedwabiem kryte i złotogłowem zdobne; niektórzy dworzanie i rycerze otrzymywali włości i znaczne ziemi obszary, zamki, a nawet miasta całe“... (str. 86, 87).

Czyż to nie są te same obsypiny, o jakich pisaliśmy z Iljady — i czy to • nie ten sam duch miłujący się w obdarowywaniu, który jeszcze za Bolesława Chrobrego, jako sprężyna serdeczna, pobudzał wspaniałomyślność najzacniejszą?

„Gdyby mi tak dane było — mawiał Chrobry — „dzielnego rycerza od śmierci wykupić, jak go darami z niedostatku mogę wydobyć, przygniótłbym Śmierć samą brzemieniem mych bogactw, byle tylko taki kwiat męstwa i odwagi rycerstwu mojemu zachować (Gaweł, księga I., str. 16).

Bogactwa, trudne dziś do wyobrażeuia, były jeszcze znamieniem czasów Bolesława Krzywoustego, a w dodatku między rycerzami był i Hektor, jakby zaprawdę przypominać się jeszcze miały uniesienia z okresu wojny trojańskiej, , razem z obsypinami tu i tam niemal jednakowemi.

Bolesław Krzywousty wzbogacać się musiał kopalniami śrebra i złota, jakie wówczas były własnością jego wyłączną, wszak wiemy, iż na Górno-Śląsku, koło Bytomia, były miny śrebrne.

Bogactw Krzywoustego „nikt zliczyć, nikt przejrzeć, nikt wyobraźnią objąć nie zdołał“, (Smolka, 154).

Obsypinami królewskiemi nazwać się godzi dar Bolesława Krzywoustego dla katedry gnieźnieńskiej w postaci baldachinu, to jest białodactiu, nad grobem św. Wojciecha, na który samego złota wyszło 80 grzywien, a drogie

kamienie i perły, umieszczone na nim, miały przynajmniej * drugie tyle wartości“.

Znany aż nadto dar króla dla rycerza Żalisława, w postaci ręki szczerozłotej, za rękę straconą w wojnie.

„Gaweł nie może słów znaleźć na wysławienie pamiętnej Wielkanocy z roku 1113, kiedy to nikt nie odjechał z zamku gnieźnieńskiego bez hojnych i wspaniałych darów“ (Smolka, str. 159).

Judyta, małżonka druga Władysława Hermana, a siostra cesarza Henryka IV. przesyłała wielokrotnie bratu swemu z Polski dary przez Ottona, późniejszego biskupa bamber-skiego. Podobieństwa liczne pomiędzy zabytkami naszemi a zabytkami epok dawnych w Niemczech, pochodzą z przedmiotów wywiezionych przez Ryxę i wysłanych przez Judytę i t. d. i t. d.

Wiedząc, że za Bolesława Krzywoustego Polska stała prawie najwyżej i najsilniej w Europie, dziwić się musimy, jak mogą poglądy stronnicze rozsiewać przekonanie, jakoby sztuki i oświata były tylko po stronie niemieckiej? Nieprawdą jest i niesprawiedliwością głoszenie wyroku, iż do Polski sztuki piękne i cała ogłada przyszły od Niemców. Szujski nazywa naród lęchicki w owym okresie „olbrzymem“, a odnosi się to do pracy duchowej także na każ-dem polu rozświaty jego. Nie można zaprzeczyć, że Polska z okresu pogaństwa wybiła się na świat dziejowy „m i e-ćzem i krzyżem“, jednakowoż posiadała z wieków sprawność nadzwyczajną w pielęgnowaniu sztuk na tle bogactwa poprostu niezmierzonego i niepojętego. Jeżeli Piotr ze Skrzynna budował kościoły aż do liczby 77 i jeżeli budownictwo jego nosi miano osobnej sztuki Dóninow-skiej, to w tern bynajmniej nie tkwi żaden wpływ obcy, zresztą nie dający się naprawdę odszukać.

Dziwna zaiste ta powolność duszy polskiej, sprzyjająca wrogom wskutek umniejszenia wartości naszej własnej. I byliby jeszcze tacy, którzy chcąc wytłómaczyć bogactwa Bolesława Chrobrego, 'nie zawahają się orzec całkowicie bezpodstawnie, jakoby pochodzić one miały z łupów wojennych? Zbiliśmy to wyżej. Więc Polacy obdzierali drugich?... Co mogłoby uzasadnić takie brednie?

Tak i osoba Piotra Włastowieża (zapewne Włościewi-cza) doczekała się najgorszego pohańbienia: jedni powiadają, że to korsarz na morzu wśród napadów wzbogacony, inni bezkarnie wywlekają posądzenia, jakoby to nawet rabuś otwarty, który dopiero po powrocie do Polski, a raczej po ukryciu się w Polsce, przyjął na siebie pokutę z nakazu papieża i dlatego miał zbudować siedm kościołów. Czyn piękny drogą taką nietylko sponiewierany, lecz o zgrozo! środki do wypełnienia pokuty, czyli majętności jego i bogactwa, to tylko kosztowności . nabyte z dala. Co za pomię-szania, jak zwykle u nas, w tej biednej ojczyźnie naszej, aby tylko ułatwić w gmatwaninie szukania korzyści dla wrogów.

Wiemy tymczasem, iż budownictwo Dóninowskie wiąże się nietylko z osobą samego Piotra, lecz z żoną jego i synem Stanisławem, powtóre, że majątek jego, jako ojcowizna, był na górze Sobotniej, niedaleko Wrocławia, a z tego wynika bezpodstawność wywlekania kary osobistej i niedorzeczność przypuszczenia skarbów nieprawnie nabytych.

Piotr W ł o ś ć (Wlast) zbudował 77 kościołów nie z pokuty, lecz z miłości serdecznej, z popędu najślache-tniejszego ku sztuce pięknej i z poczucia obowiązku dobrowolnego— zatem są to obsypiny w znaczeniu najślache-tniejszem, obsypiny jako zwyczaj czysto polski, narodowy!

¹

G. Holz. Der Sagenkreis der Nibelunge, 1907, str. 12.

²

Tacyta dzieje Xięga XI., tłom Naruszewicza, str. 30.

³

Str. j. w. 83., Xięga XII.

⁴

Zbiór wiadomości do antropologii krajowej, tom XIII., 1889

⁵

Bandtkie Stężyński : Historja Prawa Polskiego, 1850. str 73.

⁶

Simon Fr. Hahns Staats- Reichs und Kayser- Historie 1721. — Część I., str. 83 i 84, dopisek z przytoczeniem źródeł najważniejszych.

⁷

Świat słowiański“, Rocznik VIII., tom I. 1912, str. 370.

⁸

Balzer Oswald. „O zadrudze słowiańskiej“. Kwartalnik Histor, Rocznik XIII. 1899, zeszyt 2, str. 183.

⁹

Z dzieła Ambrożego Grabowskiego: Wspomnienia, t. I. i II., 1909.

¹⁰

Zapiski omit. Jaskółka. 109.

¹¹

Stanisław Smolka: Mieszko Stary i jego wiek. Warszawa, 1881

Są to wydarzenia ściśle związane z czynami Bolesława Chrobrego, także z obsypinami!

Jeszcze i jeszcze pełno dowodów, po dziś dzień żyjących w narodzie.

„Nazajutrz w dzień ślubu panna młoda udaje się ze starszą druchną powtórnie do tych domów, gdzie wianki były podane i gości zaprasza do siebie. Wtedy rozdaje, rozsypuje dzieciom po wsi chleb, upieczony w kształcie maleńkich kukiełek, zwanych osutkami, od rozsucia czyli rozsypywania ich“ ¹).

Nietylko w dniach szczęścia, ale i w niedoli myśli naród polski o obdzielaniu nieszczęśliwych miłością swoją, bo w tern samem dziele czytamy, że na stypie czyli na uczcie pogrzebnej, radzą miłościwi, jakby pomódz rodzinie, jakby obsypać ją ofjarami i wsparciami (str. 8).

Często nawet bez przyczyny się to dzieje, z popędu wrodzonego. Śpiewa sobie dziewczę:

(Str. 8).

<É>

„Suknie’m dała w organy, a korale we dzwony“.

I te dary opierają się na obsypinach odwiecznych, kiedy wedle śpiewki krakowskiej „Dawni król nie siod naprzód do obiada, Nie posadziwszy koło siebie dziada“ (str. 228).

A czyż to do niedawna nie było tak w życiu naszem, żeśmy widzieli, jak w wieczór święty czyli na gody, zapraszano do opłatka wszystkich z domu i nędzarzy nawet. To kolęda staropolska!

Pismo święte przytacza: „obłóżcie mię kwieciem, osypcie mię jabłki“.

I to kwiecie i te jabłka to „poczesne“ starolęchi-ckie, to także wiano dla dziewicy, to podarunek dla kolędnika, tego, co idzie po kolędzie, co kołem chodzi, po kole-idzie. Koło, znak święty z czasów Światowida. Obchód koła to czynność, o której mówiono, kołem idzie, w kole-idzie.

Kolęda oznaczała dar rozmaity. Kiedy narzeczeni u ludu idą do księdza na pacierze, niosą ze sobą dary, jak koguta, kurę i t. d., a to zwie się kolędą.

Dawniej zadatek zwano kolędą. U Karłowicza: „Zadatek dany na gody, zowie się kolędą“. „Kolęda, zadatek na zasługi służącym“. „Kolęda, dwa złote zadatku“... Co więcej, była niegdyś nawet kolęda dla bydła na św. Szczepan, albowiem podczas godów wieczora świętego „jedząc, pierwszą łyżkę każdej potrawy odkładają dla bydła“.

Chodzenie po kolędzie było obrzędem uświęconym, domagającym się porządku i powagi, stąd kolędnicy dwaj najstarsi nazywają się przodownikami.

Jest kolędne i jest pokolędne. To ostatnie dozwala wdowie lub s’erocie obchodzić chaty dla zbierania obsypin powtórnych. Znowu poprawiny.

Dusza narodu żyła cnotą wspaniałomyślności tak u chłopka, jak i możnowładcy. Obfitość darów z ręki pańskiej miała przed laty nazwę swoją własną, okwit szczodrobliwości ! A że okwit ten nie mógł się bezwarunkowo raz tylko jeden okazać, aby nie wyglądał jako coś przypadkowego lub chwilowego, dlatego łączyć się musiał z czynem drugim, rzetelnie potwierdzającym wspaniałość ręki otwartej i to zwano pokwitem. Okwitość i pokwi-tość : dłoń szczodrości książęcej nie zamknięta !

O kwit i po kwit to zwykła gościna domu staropolskiego, kończąca się rzutem ręki wielkopańskiej, wręczeniem roztruchanu, z którego pito braterstwo w ręce gościa, dosięgającego już strzemienia lub wstępująęego na kolasę. Gościna podwójna Bolesława Chrobrego to również o k w i t i p o k w i t.

I to odmiana obsypin — z poprawinami!

Krasicki podaje, że roztruchan bywał niezmiernym, a oznacza to pewnie i wielkość jego i bogactwo. Bywał pstrozłocisty, wysadzany kamieniami. Volumina Legam zawierają liczne wzmianki dla pokrycia kosztów przy sprawieniu roztruchanów, dziedzictwem wieków przeczuciowo uważanych za przedmioty związane z obsypinami.

Należało to bowiem do konieczności, aby gospodarz ofjarował gościowi przy pożegnaniu roztruchan na znak miłości, wyrzekającej się nawet pamiątki najdroższej dla miłego sąsiada swojego lub przyjaciela.

Jest to ten sam czyn miłości arcyludzkiei, o którym mówiliśmy przy opisie kielichów Odyseji.

Była to sława nasza rodowa, ta sława, jaka dała nam nazwę, z której w czasach ostatnich uczyniono Słowian na miejsce Sław i an! Byliśmy od zarania Sław i an a mi.

Bogacz, wedle Reja, szukał sławy w uczynkach dobrych bez liczby i bez miary, bo powiada: ...„bogacz bez sławy jako bałwan głuchy, choć go upstrzysz perłami, choć wiszą łańcuchy!“ (Wizerunek).

Szukano sławy przez uczynki miłości, ze serca wspaniałego idące. A wszystko to wywodziło się z cnót starodawnych, jak ta kolęda, która jeszcze w Rzymie była uświęcaną i poważaną, kiedy stała się nazwą czasu miary.

Niewłaściwie przeto piszemy kalendarz, bo słowo to rdzennie staro-sławiańskie powinno brzmieć „kolędarz“.

Kolędą noworoczną były marcypany jeszcze za Zygmunta I. znane. I to były obsypiny, związane z uczczeniem boga Marzca i bogini Marzanny, a zatem był to chleb Marzca, od czego powstało: Marzcypan, później chleb św. Marcina. (Mars rzymski jest żywcem przetłóma-czenie boga lęchickiego Marzca).

Widać z tego wszystkiego, że jedna i ta sama cnota wiązała stany narodu w jedną całość nierozerwalną. Kmieć musiał się mieć doskonale, kiedy w każdej chwili i na każdem miejscu spełniał z lubością obsypiny. I król i mo-żnowładzca i ślachcic działał tak samo, że życiem stwierdzał ślachetność.

Bardzo słusznie mówi W. Surowiecki : „jedne były prawa i zwyczaje dla wszystkich, jednych używał swobód towarzyskich rolnik, mieszczanin i obrońca kraju, bo każdy z nich był dziś jednym, a jutro drugim. Taki był naj- • dawniejszy duch wszystkich narodów sławiańskich, że nie cierpiały żadnej różnicy stanów“.

Okazuje się z tego nieprawda i krzywda, jakoby stan włościański w Polsce był ciemiężony i uciskany. Jest to nagonka wrogo podsycana, aby naród dalej tępić i tępić.

W miłości ogólnej mnożył się dobrobyt bajeczny, w który uwierzyć nam trudno. Bogactwo kraju i Polski całej ściągało Tatarów tylko drogą zachłanności.

Cios to był przeogromny — hańbę ludzkości napiętnował doskonale.

Po przejściu pierwszej nawały tatarskiej, zdawało się, że Polska straciła już wszystko i że nie podniesie się

wcale. A jednak w sto lat potem za Kaźmirza Wielkiego zajaśniała blaskiem, któremu nie zrównały żadne narody — ani przedtem ani potem !

Gdybyśmy nic zgoła innego nie brali w tej chwili pod uwagę, jak tylko uroczystości związane z godami wesel-nemi w Krakowie w r. 1363 — już to wystarczy dosadnie, aby uwierzyć w bogactwa kraju i narodu niezmierzone a olśniewające.

Musimy na tern miejscu uwydatnić z całą mocą wszystko to, cośmy dotychczas powiedzieli i cośmy roztoczyli, albowiem wystąpienie króla Kaźmirza Wiel. oraz stolnika Wierzynka w obec dziejów nie da się żadną miarą ocenić właściwie w sposób oderwany. Dopiero przyłączenie zwyczajów, z chwilą tą dziejową związanych, do objawów w głąb treści ducha narodowego idących i przeszłości niezmiernie odległej sięgających, pozwala światłem właściwem uwydatnić to wszystko.

Wszystkie uroczystości krakowskie, poświęcone gościom przybyłym na zaślubiny „wnęczki Hęlżbiety“ jak Bielski pisze, od córy Kaźmirza Wielkiego, również Hel-żbiety, rzucają tyle blasku znamiennego na sprawy polskie, iż uważać je możemy za świadectwa najbardziej wiarogodne dla wykazania przed światem, czem była Polska właściwie. Pod względem politycznym trzymała ona rękę na pulsie Europy, która omal że nie podległa wojnie nowej, gdyby nie Polska, jaka grozę zażegnać umiała. Zaprosił król Chłopków mocarzy świata do stolicy swojej a było tam wtedy czterych królów oprócz gospodarza piątego, i było czterych książąt — prócz tego wiele grabiów i panów. Król polski razem z węgierskim (Ludwikiem), z cypryjskim (Piotrem) i z duńskim (Zygmuntem) oraz z księciem Bawarskim (Ottonem), księciem Mazowieckim (Ziemowitem), księciem Świdnickim (Bolesławem) i księciem Opolskim

1 17

na-

(Władysławem) — z całą świtą nieprzejrzaną dostojników, rycerstwa, wielkopanów i białogłów wyszedł na milę przed Kraków na powitanie króla Karła (wedle Bielskiego). Były tam procesje z chorągwiami i duchowieństwo całe. W miotach niezawodnie najświetniej przybranych, nastąpiło powitanie, ale jakie to powitanie? Z pełności serca polskiego wylew wielkoduszności w ujęciu najszczytniejszego piękna, w obec przyrody i tłumu odświętnie błyszczącego. Nie zdaje się, ale pewnie odżyły raz jeszcze upodobania odwieczne, o których mamy już wyobrażenie z czasów Ottona III. Z jakąż skwapliwością garnął się ten duch polski do pokoju i do serdeczności umiłowanej, jak wspaniale ręce wyciągał do miłości bratniej, a co czynił to objawiał jak na dłoni z pociągu wrodzonego, uczuciowego. Zsiadł z konia król Kaźmirz Wielki i podszedł ku Karłowi i podali ręce sobie!

A potem?

Przed bramami miasta powitała Helżbieta, córka Bogusława, księcia słupskiego, wraz z ojcem swoim swojego narzeczonego. Ile w tern uprzedzaniu, w tern naprzód, naprzeciw wychodzeniu, ile miłości ślachetnej, wielkości umysłu? Co to za wzniosłość tego piękna żywego, życiowego, jakie umilało człowiekowi pobyt na ziemi pełnią okrasy i lubości!...

A potem?...

Raczono wszystkich, obsypywano wszystkich wedle bajki. Wynoszono wszystko „przed domy“, aby każdy brał co jeno żywcem chciał, od wina i kosztowności począwszy a skończywszy na owsie nawet. Nakazał król stoły otwarte na rynku pozastawiać, beczki z winem prze-wybornem poumieszczać — wszyscy mieli wszystkiego nie-tylko podostatkiem, ale i do zbytku i do przesytu. Na zamku królewskim gościna cała wpośród komnat i świetlic

przybranych w złotogłowia i srebrogłowia, w szkarłaty i klejnoty, w perły i kosztowności, w sprzęty arcypiękne i wygody najprzemyślniejsze.

Po zaślubinach daje król wnęczce 100.000 złotych wiana — a wśród gonitw i pląsów, zapasów i rozrywek rzuca upominkami, u po min kuje, daje światu znać czem są obsy pin y polskie na ziemi naszej i co to sprawia ta miłość do serdeczności o ręce otwartej, niepowstrzymanej!...

„Chcąc zaś tenże król Kaźmirz okazać swoje i królestwa swego bogactwa i dostatki, któremi wszystkich poprzedników swoich królów Polskich przewyższył, przez cały czas trwającego wesela goszczących u siebie królów, książąt i panów, codziennie wytwornemi raczył biesiadami i z wielką podejmował wspaniałością. A na tern nie przestając, każdego dnia, po skończonej biesiadzie wszystkim królom i gościom rozdawał upominki mnogie i niezwykłej wartości, które rzeczonych królów, książąt i goszczących panów w wielkie wprawiały podziwie-nie!! (Długosz).

Stało się to wszystko i tak się działo nie dla czego innego, tylko z poczucia najgłębiej w istności narodowej zaszczepionego i dla umiłowania serdeczności a ludzkości. Na tym objawie w obec świata zaznacza się pomnikowo raz jeszcze, a może do szczytu najwyższego wyniesiona, ta skłonność nasza ku wylewie uczuć bratnich, do których nawyknieni byliśmy siłą wieków przeszłych i zaprzeszłych, jak to świadczą te obrazy, jakie już okazaliśmy na początku dzieła. W ten jedynie sposób należy pojmować wystąpienie króla Wielkiego w obec dziejów świata w tej uroczystości przegłośnej i przepięknej. Tak tylko można docenić wartość czynów prawdziwie dumnych, wśród których dźwiga się naród polski na wyżynę kultury przodującej w świecie ówczesnym i na stopień najwyższego ar-

tyzmu w obec rzeczy, budzących podziwienie, to wymyślnością to bogactwem.

Oto! co mówią obsyp in y królewskie.

Nie dość wszakże na tern.

Obok króla staje Wierzynek, ten ślachcic rodem z nad Renu, herbu Jagoda, którego uważają niektórzy jedynie dlatego za Niemca, że pochodził ze stron, gdzie przecie był szczep staro-sławiański, jak to już udowodniliśmy, a gdzie za Kaźmirza panowanie już niemieckie się zagnieździło.

Wierzynek jedno tylko z całą ważnością czynu okazał przed światem: oto na uczcie u siebie miejsce pierwsze przeznaczył dla pana swojego, króla polskiego. Gdyby to był Niemiec z urodzenia i pochodzenia, byłby uznał niechybnie za pana swojego króla niemieckiego Karła. A jednak na to się nie zdobył; dlaczego? bo był nazwany Niemcem jedynie z kraju, owładniętego przez Niemców, z kraju, gdzie w wieku XIV. musiało być jeszcze mnogo domów, czujących po polsku i do polskości jawnie się przyznających, o czem wnioskować można z wielu rodzin innych, pochodzących z nad Renu, a uchodzących za rody najszczerzej arcypolskie. — (powyżej str. 51, 52).

Brzypomniemy nawiasem, iż Gaweł ten dziejopis nasz, koniecznie Gallusem albo Gallem z niemiecka przezywany — to także nasz rodak polski z ziemi nadreńskiej. Był to Niemiec taki, który pochodził z kraju opanowanego, ale który czuł się Polakiem, bo mówiąc o Bolesławie Chrobrym wyraził się: „mścił się na Rusi za zniewagę rodu naszego“.

Wierzynek nie pragnął naśladować króla, Wierzynek nie miał na celu okazać się wielkim i bogatym — nie ! Wierzynek szedł za głosem serca szczerze lęchickiego i chciał dogodzić potrzebie uczucia, aby uczcić gości. —

Wierzynek odruchowo i bezwiednie spełnił prawo zwyczajowe wskutek powtórzenia uczty, aby ją raz jeszcze przy--pomnąć, aby poprawić, co się nie udać mogło, aby urządzić to, co zwano u nas przy obrzędach wielu : poprawinami!

Ten krakowianin obsypał króla polskiego na uczcie podarkami, które „tak drogiej miały być ceny, że sto tysięcy złotych swoją wartością przenosiły, a nie tylko w podziw wielki ale w osłupienie wszystkich wprawiły“. (Długosz).

Jak wystawnie a uroczyście urządzoną być musiała cała ta gościna, jak wielkie bogactwa posłużyły przy urządzeniu domowem za tło majestatyczne do obrazu — wnosić można z okoliczności, iż w piecach Wierzynkowskich palono drzewem cedrowem i cynamonowem Był to bowiem czas mięsopust — a chodziło o przydanie nastroju choćby przez woń przedziwną z drzew po kominkach gorejących. Jakże wielkim był ten Wierzynek, o którym sława co do bogactw obiegała świat ówczesny i który Karolowi IV., pożyczył przedtem 4000 grzywien w złocie.

Wiemy aż nadto dobrze, jak niektórzy uczeni polscy, którym nie na rękę są dowody Długosza, usiłują niemal zdanie za zdaniem tego uczonego nazwać bajką lub pomyłką. Tak i w tern miejscu nie przywiązują u nas wagi, n. p. do określeń, iż podarki Wierzynka w podziw i w osłupienie wprawiały. Zanadto żywo tkwiła jeszcze za Długosza pamięć tych świetności, aby posądzić go można o przesadę. Król i Wierzynek „po czci li“ gości darami i podarunkami, upominkami i obsypinami, a po dniach 20 przymierza i przyjaźni dał król gościom starostów i szafarzy, aby w powrocie do domu gościom wszystko podawali i uprzyjemniali.

W podziw i w osłupienie wprowadziło to wszystko wszystkich. A zatem i przedmioty obdarowania musiały być

niepośledniej wagi artystycznej, co świadczy o poziomie sztuk pięknych w Polsce bardzo wyniesionym!...

Ten Wierzynek okazał się Polakiem sercem i duszą, tą gościną, równającą się wspaniałości homerowskiej a może zaprawdę znacznie nad nią górującą. Po dziełach natomiast niemieckich znajdujemy milczenie o tern i o Wierzynku !

I jest tak rzeczywiście, jak to czyny dobre mówią, że Polacy sławy w miłości bratniej a przyjacielskiej szukali, o czem Orzechowski w Kronikach Polskich mówi : „sami siebie Sławianami to jest sławą słynącymi i zaszczytu pełnymi, ojczystym nazywali językiem“. Niestety w szkołach austryjackich nie można było ścierpieć tego, aby nazwa Sław i an się podtrzymała. To też od lat 40- 50 nazywają nas Słowianami — całkiem nieprawdziwie, bośmy Sławianami od sławy naszej!...

Nie jest to sława z rozgłosu na mocy pięści oparta, lecz sława z pełni serca ludzkiego wychodząca — sława, której świat nie uznawa, sława, która dziś zwłaszcza na tle samolustwa, jest chyba czemś zgoła niezrozumiałem ! Aby coś niepojętego nie wprowadzać, narzucono nam słowo i nazwano Słowianami!

Sława zaś sarmacka dawna, sława polska, to była ta, która na każdym kroku i w każdej chwili obsypinami wspaniałoduszność okazywała. To też nawet i te gonitwy a zapasy, jakie gwałtem chcą niemieckimi uczynić, są rdzennie polskie, nasze, albowiem dążyły także do okazania miłości bratniej, do obsypin. Górnicki opisuje gonitwy jedne na zamku a drugie na rynku krakowskim, król z królową z ganku wysokiego, „k tó ry n a to był uczyniony“, obsypywali klejnotami zwycięzców. Klejnot pierwszy wziął koniuszy xiążęcia, wtóry Kosmowski, inni otrzymywali

wieńce z pierścieniami*). Za Każmirza W. obsypiny owe przy gonitwach musiały być jeszcze bardziej uroczyste i okazalsze. Wszystko to razem upewnia nas, iż serdeczność podczas gościny w Krakowie 1363 r. to nic osobliwego, nic wyjątkowego. Szła ta sława uczynności polskiej stale i ciągle po drodze celu swojego: ludzkości.

Oto pogrzeb króla, o którym nauka niemiecka mówi, że otrzymał przydomek szyderczy (?) króla Chłopków, (Spottname). Co za pomięszanie pojęć!... Co u nas chwałą i zasługą najcenniejszą, to u obcych przedmiotem nadrwi-wania.

A jednak król Chłopków zasłużył sobie na pogrzeb, który możnaby nazwać najpiękniejszym i najlepszym w święcie. Nie dla czego innego, jak tylko dla okazywania miłości do ludu po śmierci nawet za pośrednictwem zwyczajów arcymądrych, nakazujących żyć wielkości cnoty i uczynności po ustąpieniu ducha z ciała.

Cztery wozy i czterdziestu rycerzy na koniach, purpurą przystrojonych, przypominają nam liczbę 44, o której już wspomnieliśmy. Liczba uświęcona w pogaństwie prawem dwojenia tej czwórki, która była znakiem 4 stron świata, boga Światowida.

Nosze śmiertelne były „zaścielone złocistemi i jedwa-bnemi i różnemi kosztownościami, które miały być rozdzielone po kościołach i innych miejscach świętych“. (Janko z Czarnkowa).

Pozwala nam ta wzmianka wygłosić twierdzenie, że to obdzielanie kościołów po pogrzebie osób dostojnych złoto-głowami i srebrogłowami, w narodzie było zwyczajem od czasów niepamiętnych ustalonym i przeszło nadal prawie do okresu upadku. Jest to przykład, jak spuścizna po wie-

*) Łukasz Górnicki —. Dzieje w Koronie polskiej, str. 347. — (Mostowski).

kach pogaństwa pozostawiła wiele znamion bardzo wzniosłych. Są to obsyp iny także.

„A do któregokolwiek kościoła weszli, jako to: do Braci Mniejszej, do N. Marji Panny, do Braci Kaznodziejskiej, tam składali w ofjerze dwie sztuki jedwabiu złocistego, dwie sztuki płótna brukselskiego (po 16 łokci)... dary w pieniądzach bardzo znaczne i mnogość świec. Jeden zaś poprzedzając nosze, rozdzielał ubogim i wszystkim, którzy brać chcieli, bardzo szczodre grosze, aby pozyskać wolniejszą drogę dla postępujących, a także, aby za duszę św. pamięci króla, pobożnie się modlili do Boga. Nieśli bowiem niektórzy ludzie wory groszami napełnione, którymi misy srebrne, zaraz po wypróżnieniu napełniano, a z tych każdy brać mógł, ile chciał“. (Janko z Czarnkowa).

Długosz przydaje, iż ten poprzedzający mary królewskie był rycerz „rozciskający na wszystkie strony szerokie“... aby przezto robić miejsce orszakowi, albowiem lud biegł za pieniądzmi na wszystkie strony szerokie a tak rozstępował się dobrowolnie wśród uciechy i zadowolenia. Oto ob s y piny.

Długosz uzupełnia opisy jeszcze wzmiankami, iż w każdym kościele w czasie nabożeństwa stawiano dwa naczynia pełne groszy pragskich przy marach królewskich „aby każdy podług upodobania brał z nich pewną ilość pieniędzy i niósł na ołtarz w ofjerze“.

Istotnie, każdy przyznać to musi, iż tkwi w tym sposobie ciekawy bardzo przykład składania „obiaty“ czyli opłaty dusznej a to za pośrednictwem daru dobrowolnego dla ogółu, aby ten ogół czerpiąc z mis ogromnych p o-darkiem swoim, jako darem z daru, spełniał obwiązkę ofjary świętej na stole świętym ołtarza kościelnego.

To znowu odmiana ob syp in.

W katedrze zaś przy ołtarzu wielkim i przy wszystkich ołtarzach bocznych składano podwójną ofjarę w ten -sam sposób, to znaczy po d w a razy czerpiąc z mis po-bok mar królewskich i dwa razy idąc do ołtarzy

„Na ołtarz wielki znaczniejsze składali ofjary starostowie i urzędnicy dworscy zmarłego króla Kaźmirza, każdy stosownie do swego stopnia i powinności. I tak, podskarbi komornik Świętosław zaniósł na ołtarz nalewki śrebrne

i ręczniki stołowe królewskie. Przedbórz stolnik wraz z pod-

«

stoi im cztery duże półmiski śrebrne, a czesnik i podczaszy kubki i roztruchany. Marszałek kosztowniejszy naramiennik“. Były to rzeczy, któremi usługiwano królowi za życia.

I to znowu ob sy piny na uprzytomnienie i na upamiętnienie szczodroty za życia Kaźmirzowego, który „pałał żądzą sławy uczciwej“. (Długosz).

„Jeden z kapłanów, otoczony sługami królewskimi, obchodził ołtarze z misą srebrną, napełnioną groszami. Ile mógł garścią ująć, brał z misy i kładł na ołtarz“. To znowu odzwierciedla zwyczaje z „obchodem“ związane, z czego wywnioskować możemy, iż obchód jako taki sięgał czasów pogańskich odnośnie do pochodu w kole uświęconem.

Przy sposobności tej nie podobna nie nawiązać się do opowieści, połączonej z Fuggerem za Karola V. (wiek XVI ). Mieszczanin ten pochodzący z Augsburga nad Lęchem, podejmował cesarza Karła V. (jak go jeszcze Górnicki tak nazywa). „Fugger raczył go prawie mlekiem ptasiém. Zdarzyło się wtedy, że pan państwa, w którem „słońce nigdy nie zachodziło“, w czasie śniadania wywodził przed gospodarzem żale swoje, iż dotychczas nie był w stanie uiścić się z pożyczki u niego zaciągnionej ; w końcu zaś tych lamentów, cesarz, zacierając zziębione ręce, mówił: „Tu w waszym Augsburgu już niby czerwiec a przecież mnie, wracającemu z Włoch, kaducznie daje się we znaki klimat niemiecki“. Otóż Fugger, na takowe dictum, kazał rzucić kominek kilka wiązek cynamonu i podpalił je obligiem, danym mu od cesarza na ową pożyczkę!“²).

na

Zapytajmy tak głęboko a poważnie, skąd się to wzięło Fuegerowi, aby zdobył się na taką wzniosłość czynu, do jakiego nie skory byłby żaden prócz Polaka ? .Łatwo to wytłómaczyć. Wiemy przecie, iż rodzina Fuggerów, Fukie-rów, Fukarów pochodziła ze Szwabji, a sama Szwabja to niegdyś ziemia Swewów czyli Sławian. W Lexykonie Meyera znajdujemy wzmiankę, że rodzina Fuggerów pochodzi z miejscowości Graben na polu Lęchowem (Lechfeld) koło Augsburga. Miejsce to chyba brzmieniem swojem najsilniej nas upewnia o pochodzeniu rodziny sławiańskiem, bo skoro rzeka Lęch dotychczas tam nazwę swoją utrzymała i to miejsce pole Lęchowe to widać oczywiście, że jest to tylko ostatnia pozostałość po duchu sławiańskim tu panującym. Brzmienie Fugger lub Fukier zgoła niema nic niemieckiego. Pochodzi ono z przekręcenia źródłosłowu wprost do niepoznania. Przypuścićby można, iż była tu na początku spółgłoska Ch lub P, bo F dawano bardzo często zamiast Chw lub zamiast P. Za polskością starodawną rodziny przemawia okoliczność, że ona także przeniosła się potem do Polski i tu zajęła stanowisko bardzo wybitne, zwłaszcza za Zygmunta Starego. Bogactwo ich przechodziło miarę nadzwyczajną. Byli to Polacy z dawnego rodu zniemczonego nad Renem, dlatego tak podobni do Wierzynka i tak pochopni do wspaniałomyślności, nieznanej gdzieindziej.

Rozrzutność staiopolska w imię dobra, dla uczynności nie znała granic i nie umiała nie uświęcić każdej chwili błogosławieństwem ręki dobrej, zbożnej.

Król Każmirz staje przy poświęceniu kamienia węgielnego pod kościół św. Katarzyny na Kaźmirzu pod Krakowem i rzuca pierścień szczerozłoty pod kamień, na znak błogosławieństwa wedle podania odwiecznego, (pierścionkowe). Podobnie objawiało się często i tak czytamy o rzucaniu pieniędzy na mury posad kościoła na Łysogórze.

I nawyknienie do zwyczajów odwiecznych i miłość do czynu dobrego — to jedno! Ta miłość nieprzezwyciężona, która kazała nawet takiemu królowi jak Bolesławowi Śmiałemu, znanemu z pochopności krewkiej, jaka i jemu i narodowi nie poszła na chwałę — ta miłość kierowała ręką jego wtedy, gdy na chrzcinach syna Mieczysława, w miejsce podstrzyżyn staro-lęchickich, obsypał znowu gości i uczestników darami i podarunkami, bo nic dla niego nie było milszego, jak dawać i darowywać. Stąd słusznie przyłączono doń przymiot: „Szczodry“.

Objawy związane z ręką królewską powtarzały się u narodu całego. K. Wójcicki podaje, że Tryzna oznaczała obchody pogrzebowe w Polsce połączone z igrzyskami, gonitwami, zapaśnictwem a nawet ze śpiewami bardów, którzy wychwalali cnoty i czyny zmarłego. Uczta i obdarowywanie kończyły uroczystości.

Na Kaszubach do dziś dnia panuje zwyczaj iście pogański wrzucania zmarłemu albo do trumny albo do grobu cośkolwiek z ubioru lub z przedmiotów użytku codziennego. W najgorszym razie bodaj pęk włosów miał zastąpić te obsypiny, jakie przed wiekami, gdy nie było u nas takiego zbiedzenia, polegały na ofjarach z kosztowności. Narzeczona na Pomorzu daje rękawiczki oblubieńcowi a nawet i księdzu. (Enc. Org. 1867, XIV., 359).

Przy pogrzebach w ogóle długi czas przypominały się zwyczaje arcydawne, zrozumiałe tylko na podłożu dostatku niezmiernego i zamożności prawdziwie bajecznej.

Kiedy w r. 1426 Ziemowit, książę mazowiecki umarł, żona okryła zwłoki jego szatami najcenniejszemi, dała do trumny łańcuch jego zaszczytny, przydała pas rycerski z mieczem i złotogłowiem okryła wszystko. Biskup płocki, kazał potem wyjąć to z grobu i rozdał pomiędzy biednych. I w tym czynie myśl obsyp in staropolskich!

Władysław Jagiełło podobnie ulegał prawu narodowemu, bo „żony i niewiasty szlacheckie przychodzące z darami, choćby najmniejszymi, nigdy nie odprawiał bez pociechy i szczodrych podarków w suknie i szkarłacie“.

Przed bitwą sławną pod Dąbrową (Grunwaldem) w r. 1410, szedł ten król od Nowosłupi aż do kościoła na -Łysogórze „sypiąc jałmużnę“. Po zwycięstwie powtórzył to z dziękczynieniem, idąc znowu pieszo i obsypując znowu.

A skoro dotknęliśmy tu Krzyżaków, to spytajmy skądże i u nich wziąć się mógł ten obyczaj obsypywania? Nikt chyba nie mógłby pomyśleć ani przez chwilę, jakoby to Krzyżak mógł czynić z popędu własnego. Nie! Albrecht, książę austryjacki urządziwszy ucztę, szedł tu za przykładem czasu i „gdy uczta miała się już ku końcowi, na skinienie księcia przyniesiono mnóstwo srebrnych i złotych rzeczy, na podarunki honorowe przeznaczonych“. (Leon Rogalski: Dzieje Krzyżaków).

Krzyżacy podarunkami honorowymi torowali sobie drogi i słabych zyskiwali, bo dobrze poznali duszę polską.

„Stół honorowy zdobiło to wszystko, co tylko się nazwać mogło przepychem i wystawnością, ozdobą, zbytkiem owego wieku. Nakrycie bogate, naczynia ze złota i srebra, puhary ze srebra ; a kto swój puchar opróżnił, ten go przyjąć musiał za własność, natychmiast zaś stawiano drugi pełny przed nim ; sława zależała i zysk na większej liczbie spełnionych kuflów. Oprócz tego były udzielane podarunki honorowe dla każdego z osobna. Przy innych stołach, niżej trochę od tamtego, do koła ustawianych, siedzieli dalsi goście szlachetni, wszyscy wspaniale częstowani i obdarzeni“*).

Przykład to wymowny, do czego prowadziły podejścia chytre, aby wkraść się w duszę narodu i jego własnymi zwyczajami udawać dobroć a wielkopaństwo. Skądże to mnichy krzyżackie mieli tyle złota i srebra, jak nie z domów polskich rabowanych — skądże to ten sposób obdarowywania jak nie z Polski?

W miejsce ludzkości i miłości wkradło się tu już obrachowanie— dlatego darowywano dla honoru.

Przypomina się ta uczta księcia niemieckiego, na którą zaprosiwszy Polaków, wyrżnął ich wszystkich.

Jakże to inny duch, nie bratni, nie serdeczny — nie taki, jaki bije z obsypin ludu podczas uroczystości Ra dawni cy czyli Radanicy. Po niedzieli przewodniej idą na mogiły — z pisankami wśród śpiewów. Obsypują groby potrawami i darunkami, stawianymi na obrusach białych. Wołając: „Święci rodź i ciele!“ zanoszą modły i jednoczą się sercem a duszą znów w imię miłości a ludzkości.

Bajki polskie mówią o jakichś mostach wysłanych pierścieniami i perłami — prawią o ludziach kochających się namiętnie w gościnności, tak, że za czyny miłosierdzia

#) Leon Rogalski: Dzieje Krzyżaków. Warszawa, 1846, tom I.,

510, 511.

lub szczodrobliwości spotykają ich nagrody zasłużone w rodzaju jakby cudów.

My głównie z tej przyczyny pojąć tych czasów nie możemy, ponieważ nie stać nas na wyobrażenie o takiej miłości, jaka panowała między przodkami naszymi. Czasy były szczęśliwe dla wszystkich — dlatego dzieje nic nie mówią.

Jeszcze Nestor wspomina o zwyczajach, związanych z prawem obsypywania panny młodej darami i podarkami. Po dziś dzień trwa to prawie nieodmiennie. W Tykociń-skiem Drużba starszy (jest bowiem i drużba młodszy), ofjarowuje pannie młodej wieniec i śpiewa: „nie ja cię panno tą koroną koronuję, sama siebie koronujesz!“ Wiemy, iż za Bolesława Chrobrego vyieniec jako korona, należała do stroju dziewic i białogłów. Dąbrówka nosiła wieniec złoty. Po śmierci Zygmunta I. naród objawiał żałobę jak po Bolesławie Chrobrym — a dziewice przez rok cały nie nosiły wieńca czyli korony. Bielski powiada: „na pannach nie ujrzałeś ani wieńca“. Czasy ostatnimi swachy przypinały pannie młodej wieniec czyli koronę rozmarynową, zrobioną na łubku poświęconym, a pod koronę dawali dukat nad czoło. Dukat z pod korony weselnej był pamiątką najdroższą w rodzinie, z pokolenia na pokolenie idącą. Dziś całkiem zwyczaj zapomniany. Zaledwie dwadzieścia lat ostatnich zdołało wykorzenić, co żyło lat tysiące!

Słusznie a pięknie przypomniał Sienkiewicz narodowi naszemu zwyczaje obsypin n. p. w Krzyżakach, gdzie mówi: „Król kazał całą łożnicę królowej złotogłowem, szytym perłami wysłać i takiż baldachim nad nią uczynić“. (I. 2). Potem dodaje „kolebkę srebrną przez księży i bojarzynów naprzód w darze królowej przysłał“. (I. 19, 20).

„Po uwolnieniu Zbyszka od śmierci obsypano go darami: Zawisza przysłał 2 Turków, Paszko (czyli Paśko)

Złodziej z Biskupic dał miecz węgierski wartości kilku grzywien, Pan z Taczewa dał mu kropierz na konia z frędzlą złotą. (I. 195).

Zwyczaje te rzec można silniej odżyły raz jeszcze w wieku Zygmuntów. Po śmierci królowej Elżbiety w r. 1547 wywiązała się sprawa ciekawa, oto zapozwano miasto Są-domirz o „pierścionkowe“ (annularis pensis). Był to zwyczaj prastary składania obsypin przez miasta Rzeczypospolitej tytułem „gościńca“ dla królowej młodej. Snąć za Zygmunta trzymano się jeszcze czasów starych — chociaż jeden tylko gród Sądomirski wyłamał się z pod prawa a nawet wygrał, udowodniwszy wrzekomo, jakoby opłata ta pochodzić miała „z wątpliwego zwyczaju nieustalonego“.

Że zwyczaj obsypin podczas wieńczenia na weselu był w użyciu w wieku XVI., poucza nas umowa przedślubna z r. 1522 z Wilna³ ⁴).

Wieńczenie miało znaczenie uroczystości narodowych, z pogaństwa pochodzących — albowiem Bandtkie Stężyń-ski w Hist. Prawa Polskiego mówi, iż w krajach nad -Łabą na wiosnę po miastach rozwieszano wieńce na poprzek ulic. Do tego odnieść należy majenie podczas Świąt Zielonych.

na

O ile zakorzenionym był zwyczaj wieńczenia i obsypywania za dowód posłużyć nam może opis wesela' w okolicy Przecławia (Lundenburg). gdzie mieszkają Podlu-zaki pochodzenia Kroackiego. W przeddzień wesela stolnik gości zaprasza, poczem następuje wieńczenie (Kranz-binden). Po ślubie panna młoda rozrzuca czyli miota wsze strony kołaczyki i kołacze, niektóre bardzo duże³).

Co nam to przedstawia? Oto prawdę, iż obyczaj o b-sypin był przed wiekami wspólny całej Sławiańszczyźnie.

Do najwyższego rozkwitu atoli przyszedł w Polsce, kiedy znowu po śmierci Zygmunta Starego w r. 1548 objawił się żgodnie z dziedzictwem piastowskiem.

Dukasz Górnicki pisze :

„Byli posłowie wielcy od cesarza Karolusa, Ferdynanda króla Rzymskiego, elektorów, xiążąt Rześkich i włoskich i od inszych wielkich xiążąt: a margrabiowie Bran-deburscy sami osobami swemi byli. Panowie też koronni stawili się mało nie wszyscy. Dawano wszystkim cudzoziemcom dostatki wielkie, tak iż przedtym żadnego polskiego króla, z większą pompą, z większemi ceremoniami, z większymi dostatki nie grzebiono...“ (str. 295. u Mostowskiego).

A zatem dawano dostatki wielkie, które wedle wyrażenia narodowego mienić się godzi ob syp i na mi.

Czasy Zygmunta Augusta stwierdzają bardzo dobitnie krzewienie się jeszcze dalej w głębi serc narodu obyczaju odwiecznego, w sposób nawet bardzo silny.

Orzechowskiemu Stan. zawdzięczamy pamięć utrwaloną tych obsypin, na jakie on patrzał sam oczami żywemi.

Odnośnie do ugoszczenia Zygmunta Augusta z Barbarą w Wiśniczu pisze :

...„którego to wspominają czasu, że sobie po pańsku począł Kmita; bo gdy przez całe trzy dni hoynie króla u siebie częstował i gdy go wspanialey z żoną i Radziwiłłem udarował, nadto jeszcze z ludzi królewskich żaden prawie od niego bez podarunku nie wyszedł, którą zaiste szczodrotą wszystkie dawne urazy zatrzeć usiłował...“ — (Dzieła I. r. 1826. str. 85).

Ciekawszym jest ustęp następujący :

„Po nabożeństwie z Boną matką i siostrami królew-

skiemi na pokoje powróciła, gdzie w przytomności króla i brata oddawano jej przepyszne, nayprzód od cesarza, wtąż od Bony matki i od królowey Węgierskiey i od królewicza, a potym od innych podarunki. Poseł Papieski podarunek od Papieża we Wiedniu ofjarował, co mu narobiło niechęci, gdyż na to mieysce podarunek ów zachować był powinien...“ (Wychwalnik wesela Zygmunta Augusta z Katarzyną wdową Austryjacką).

Uroczystości znowu, jak za Kaźmirza W. połączone były z gonitwami.

„W ludnej widokrążni pomiędzy oparkanieniem rynku odprawuje się zabawny harc kopiyników, nayprzód kawa-leryi Polskiey lżeyszego rynsztunku“.

A na tych zapasach sposobem ob syp in rozdzielano dary i podarki.

...„pierwszeństwo Stanisławowi Myszkowskiemu przyznali i kosztowne nadpiersie w nagrodę potyczki onemu przysądzili; innym korony i pierścienie dano“. — A zatem sposób nagradzania wieńcami lub koronami przeszedł nawet do spraw rycerskich.

Zabawy trwały dni ośm — „po przenasyceniu widowiskami“.

„Wszystkim wygody pańskie gościnne i stołowe uroczyście dawane były, dopóki w Krakowie bawili i podarunki przepyszne rozesłane“.

„Na wielką zasłużył pochwałę Spytek Jordan Podskarbi, który na tern weselu królowi swojemu przezornym i umiejętnym pokazał się podskarbim, albowiem „przesadzał się pilnie na podarunki".

*Te tak niezmierne i tak do uwierzenia niepodobne już nie szczodroty, ale rozrzutności nakłady, były daleko dawniey od Spytka obmyślone...“

„Cóż mam mówić o podarunkach przygotowanych?

nad których obfitością Krezus ów bogacz byłby się zadziwił. Leżały u Spytka stosy błonów popielic, stały także kupy złota i srebra na podarunki przygotowane. Któż owych bogactw kleynoty? kto perły? kto nakoniec rozliczne i wykwintne rzeczy wyłożyć w mowie potrafi? lub w pismach porównywać może, konie owe Polskie, Hiszpańskie i Tureckie, które na podarunki, od króla Polskiego przeznaczone były? któremi to rzeczami wszystkiemi samego nawet Tantal a do szczętu nasyciłbyś pragnienie. W których to przygotowaniu i rozdawaniu Spytek był pracy i pilności pamięci godnéy. A za tym wszystkim dokładnem rzeczy urządzeniem dokazał król tego, iż wszyscy goście dobrze przyjęci, po królewsku utrzymowani, dobrze uraczeni i obdarowani, bez narzekania z Krakowa, weseli do dom powrócili“. — (II. 1826. str. 140. —143.).

W tych zdaniach pełnych uniesienia nadmiernego i w tych wyrazach, porównaniach i zachwytach kryje się zaiście wiele i wiele powinowactwa z opisami, jakiemi zapełniliśmy część wstępną pracy niniejszej, głównie a celowo w tej myśli, aby przed oczyma naszemi żywo postawić obrazy obsypin ciągnących się po przez stulecia i stulecia. Na pogrzebie Zygmunta Augusta w każdym kościele przy marach królewskich stały po dwie misy z pieniądzmi, które rozrzucano między pospólstwo a resztę składano na ołtarzu.

Na podstawie wszystkich uwag naszych dotychczasowych urobić sobie może snadnie czytelnik zdanie własne i przyzna niezawodnie słuszność poglądom naszym, które rzucają światło zbyt jasne na stan oświaty przodków naszych, w wielu objawach wręcz odmienny dawniej od tej części Europy, w której szukamy koniecznie wzorów dla Polski. — Ojczyzna nasza całkiem w innej stronie czerpała źródło oświaty swojej i w innych początkach tkwi jej wyłączność a osobliwość. Tośmy już wyłuszczyli. — Obrazy

przytoczone służą za dowody same o sobie wiele mówiące.

Kiedy Polska oczekiwała króla Henryka Walezjusza w styczniu 1574 — wtedy przygotowywała się także na obsypanie go wszystkimi oznakami miłości i radości.

rV

Po koronacji króla w Krakowie obficie rozrzucano pieniądze po wszystkich ulicach i placach. — Były to jeszcze te nasze obsypiny staropolskie, choć już słabły w wyrazie. Padały na ziemię jałową, w której nie mogło się przyjąć nasienie żadne. A szkoda — bo król z Francji mógł ocenić doniosłość zwyczaju, znanego tam nawet po czasach tych Galów, którzy najniezawodniej musieli być Sła-wianami, bo wiele, bardzo wiele za tern przemawia. — We Francji na św. Sylwestra biorą dzieci gałązki jemioły i chodzą od domu do domu jak u nas z gwiazdą lub dawniej choinką i wołają:

„Aguillanneuf !“

'A

Zdaniem naszem oby-

Znaczy to „au gui l’an neuf“. — Ludzie sypią im dary i podarki w postaci łakoci, czaj to pochodzący z ducha pra-sławiańskiego, o czem najsilniej mówi istota obsyp in, obdarowywanie. (Lexykon Meyera 3 wyd. tom XV. 464).

Skoro Schimmelmann, tłómacz Eddy orzekł stanowczo, iż to jest księga najstarożytniejsza Scytów czyli Sczytów, to i tam występująca ciągle gościnność nie oznacza niczego innego jak przynależności Szczytów do Sła-wian, do których zaliczyć wypada Galów, zamieszkujących Galicje obie tu koło Karpat i w Hiszpanji, a zatem i w Francji dzisiejszej.

I Weneci jako Stawianie znali także obsypiny. Posłuchajmy co pisze Kremer J.:

„Doria wyprawił festyn bardzo suty dla cesarza (Karola V.), gościa swojego. Nie będę wam prawił o złoci-

stości i świecistości samego statku ; wystarczy, jeżeli powiem, że w czasie uczty, po każdem daniu, zamiast odmieniać śtućce i naczynia, wyrzucano je w morze, zastępując je coraz innemi. Więc za każdą potrawą wylatywały z okrętu do wody wszystkie przy niej używane łyżki, noże, widelce, puhary, talerze, półmiski, misy, wazy; a to wszystko, było srebrne, a często nawet szczerozłote“. (Podróż do Włoch tom III. str. 182).

Dodaje filozof, iż pod wodą wówczas była siatka

lecz, przypuszczać

rozpięta, pochwytuiąca kosztowności można, że dawniej, dawniej, wśród takich zaślubin morza ginęły w wodzie świętej wszelkie obsyp i ny także!

Po starych karnawałach weneckich i rzymskich objawiały się mnogie obsypiny w postaci wiązanek kwiatowych lub kosztowności i pieniędzy.

Z wieku XVI. a mianowicie z r. 1527 pozostały pamiętniki dotyczące karnawału weneckiego, który ulegając zwolna zepsuciu przeradzał się w wadliwość, pożerającą przez pół roku, dnie i noce.

Karnawał jako taki sięga zapewne początkami swoimi czaspw pogańskich. Oznacza on najpewniej uroczystości poświęcone dwom bóstwom : czarnemu i białemu (kar — czarny, biał, wiał, wał).

Aretin pozostawił listy opisujące te obchody, w których było jeszcze wiele pozostałości pierwotnych.

Między wielu zdaniami innemi spotykamy się z wołaniem :

„Rozrzucajmy pełną garścią pieniądze, żyjmy, używajmy, pijmy...“

Oto w rozrzucaniu pełną garścią pozostał jeszcze zwyczaj prastary obsypin, jakie początkowo mogły się nieco szlachetniej objawiać.

Istnieje wszakże żywy dowód drugi, który musi naj-niezawodniej pochodzić z obsyp in o miłości najczystszej, przekształconych niestety w wybryk swawoli.

„Wsiadam w gondolę po zwiedzeniu kościółka San Geremia i puszczam się w starą część Wenecji. Stara, biedna, brudna, gdzie okiem rzucę: wysokie, odrapane mury, gdzie spojrzę : łachmany porozwieszane rękami kobiet, by schły na powietrzu po przymusowej kąpieli w pocie, gdzie się zwrócę, gromada nagich i głodnych dzieci, spychająca się do morza, by w jego głębiach złapać, nim dna dolecą, miedziane soldy, jakie płynący za mną Anglicy ciskają w wodę, ciesząc się szczerze (uciecha politowanie tylko budząca) widokiem obnażonego biedactwa, pod wód powierzchnią staczającego z sobą zapamiętale o grosz boje“. (W. Bełza — Na Lagunach str. 301).

Tak to przeinaczają się często najwznioślejsze objawy myśli w czczość pustą, z zatraceniem celowości.

Były to w obec wody świętej te obsypiny pogańskie, wśród której złotem miotano dla miłości czystej.

Odnaleść zresztą można wiele bardzo szczątków, należących do wiary Światowida.

Kiedy witano na ziemi polskiej Jadwigę królewnę młodziutką, naród rzucał kwiaty pod nogi rumaków ciągnących pojazd wspaniały. I w tern obsypywaniu drogi pod kopyta końskie, złotem okówane, odbija się cześć w obec konia boskiego.

Nà pogrzebie Kaźmirza W. stępak okazały, w szkarłat przybrany, wyobrażał króla. Konia tego wprowadzono wedle obrzędu do kościoła, gdzie spadał z niego rycerz w obec płaczu ludu. Na pogrzebie Zygmunta I. — szedł przed marami koń biały — na którym siedział Jan Tarło w kirysie. Kiryśnik wjechał do katedry, ze świeczkami na Chełmie i rzucił się z siodła na posadzkę. I na pogrzebach dostojników i możnowładców polskich występował koń,

którego wprowadzono do świątyni. Tkwi w tym zwyczaju pierwiastek obrzędowy z pogaństwa ocalony, co każe nam odnieść do konia „Xant“ czyli księciem zwanego w Hjadzie.

Na weselu Zygmunta III, z Anną arcyksiężniczką au-stryjacką w r. 1598 przy wjeżdzie do Krakowa odbyła się uroczystość godna pamięci :

„Widzieć się dawał przy Kleparzu Tęk tryumfalny pięknie przybrany, daléy przy kościele Panny Marji, przez Myszkowskiego, Kasztelana Woynickiego, wystawiony drugi Tęk, trzeci przy Grodzkiéy ulicy. Na wszystkich tych bramach byli muzykanci i śpiewacy. Naypięknieyszy (czwarty) Tęk tryumfalny wystawiony był przy zamku samym, z dwoma wyniosłemi pyramidami, dziesięć tam było Panien pięknie śpiewających, te Padniewska Kasztelanowa Oświęcimska przywiodła. Tu rzucano pieniądze, umyślnie ku temu wybite, wyrażające dwie palmy, przedzielone rzeką...“ *)

Obcy i zagraniczni nie pojmowali nas w wielu razach i natrząsali się niekiedy, gdy podczas wjazdu uroczystego posłowie na dzielnych koniach gubili albo podkowy złote albo srebrne, z umysłu poprzybijane lekko, aby mogły odpaść. Tak gdy Gniński Jan wjeżdżał do Carogrodu. podkowy srebrne lud zbierał i wezyrowi niektóre okazano.

Wezyr z pychą miały wyrzec, jakoby Rzeczpospolita biedna nie wiedziała, „jak lepiej użyć srebra“. Sąd płytki i pozbawiony myśli głębszej nie mógł pojąć prawdy, że w tern posługiwaniu się zwyczajem żyła resztka czasów prze-dawnych, kiedy do podkowy konia uświęconego przywiązywano szczęście.

Ten sam Gniński Jan w Paryżu w pochodzie, jednym z najuroczystszych w dziejach, miał tyle kosztowności i bogactwa, łańcuchów i złotogłowów, że było to świadectwo

*) (J. U. Niemcewicz: Dzieje panów. Zygmunta III str. 528. t. I).

przed Europą nie pychy ale szczytu prawdziwego w wydoskonaleniu sztuk pięknych. W jednym tylko oddziale końcowym, zamykającym świtę długą było 40 koni najpy-szniejszych, z których 23 miało podkowy srebrne, a koń jeden miał podkowy szczerozłote. — I nazywają to po dzisiejszemu niedorzecznością ! A było to posłuszeństwo duchowi pradawnemu na tle miłości ludzkiej. Jan Gniński przed Marją Gonzagą stanąwszy kazał koniowi uklęknąć. Koniem posługiwano się w ten sposób w chwilach najpoważniejszych.

Kolej przychodzi na dotknięcie kilkoma słowy wjazdów uroczystych posłów polskich po stolicach Europy. Opierały się one na obsypinach polskich. Jednym z najświetniejszych to wjazd Xięcia Zbaraskiego z Końskowoli do Carogrodu w r. 1622 za Zygmunta Ill-go. Wydatki z poselstwem połączone poniósł ten możnowładzca z dochodów własnych, nie biorąc nic od króla.

„Postempowały nayprzód piesze Węgierskie chorągwie, za niemi ładowne sto wozów z herbami Xiążąt Zbaraw-skich ; daléy dworscy i letkie jazdy chorągwie. Za niemi dziesięciu na wybór zebranéy młodzieży, błyszczącey kamieniami i złotem, rzędy ich perłowe, haftowane czapraki, z pod gardł końskich pyszne zwieszały się buńczuki, pryskała piana z złotych zakrzywionych czanek, za niemi synowie i krewni Zbarawskich przyjaciół, w axamitach, szytych złotem i srebrem. Sam Poseł iechał na dzielnem koniu, w złotolitey todze, tkwiała u kołpaka wysoka kita, w pięknem dyamentowym opięciu. Sześciu dorodnych hay-duków, w axamitnych germakach, wstrzymywały żywość rwącego się dzianeta. Za nim dwudziestu pacholąt, w czer-kieskim ubiorze niosło hełmy, paiże, saydaki. Daléy pięćdziesiąt młodzieży w deliach Rumelskich, u tych z złotych tafet zwieszały się Diarbeckie łuki... Nakoniec czterdziestu

strzelców nadwornych Zbaraskich na koniach \'u tych pióra Strusie i srebrne kanaki i brzęczące u rzędów srebrne pierścienie...“ (str. 319).

Podarunki:

in o r-

„Wezyrowi pięć Soroków soboli, zegar Moguntski i w szkatule tysiąc indyjskich koronatów. Daud Baszy w ia-spisowem puzdrze, osim flasz srebrnych, w nich kamfory i wyborne soki, zegar także i cztery Soroki soboli. Adże Janczarów duże zwierciadło w bursztynowych ramach i po-dobnyż serwis. Muftemu, w szkatułce weneckiéy z piany skiéy drogie wonie, paciorki z lapis lazuli, szubę sobolą i zegarek w iasny kryształ oprawny. Koniuszemu Sułtana Ibrachim Baszy, dwie iańczarek w hebanowych oprawach i smycz chartów Podolskich z obrożami złotemi. Podskarbiemu Teffer darowi, Tułub Moskiewski, od cara Dymitra niegdyś darowany, zegar oprawny w złotopiórey papudze, ta gdy machała skrzydłami, biły godziny i kwadranse: przy-tem Sorok soboli. Dowódzcy spachów, dwa złote puhary, zegarek oprawny w iaspis zielony i szubę złotolitę z rysiami. Kiszlar Adre dozorcy kobiet, dla zabawy Pań w se-raiu, bursztynowe szachy, dwie tace złote do słodycz i dwa kubki do kawy i serbetów. Hali Baszy Admirałowi, bogate marmurki i trzy futra sobole, nalewkę i miednicę z białego bursztynu i kompas morski cudnie oprawny. Sędziom i innym dworskim, po soroku soboli, zegarki, naczynia srebrne i złote. Dary te Wezyr oziemble, inni z naywyższą przyjęli wdzięcznością“. (320—321).

„Nadto bogatemi darami uięta Sułtanka od Posła. Dary te były duże zwierciadło w bursztynowych ramach i srebrny organ wydający nayprzyiemniejsze tony“.

Na posłuchaniu wręczył dalej : wielką szkatułę srebrną, z naczyniami złotemi i srebrnemi. Dał drugą szkatułę bursztynową — zwierciadło potężne o ramach lito-srebrnych, zegar pozłocisty i t. d.

Gdy rozdał wszystko i ogołocił się zupełnie „rozkazał wszystkie swoie srebro stołowe, inne złote i srebrne sprzęty, odnieść do męnnicy i bić z nich twarde talary. Żal było patrzeć — mówi Twardowski — iak pod ciężkimi młoty pękały kosztowne rostruchany, złociste sadzone staremi nomizmami kubki, nalewki, miednice, konewki, stoły, tyle innych zbiorów starożytnego rodu Zbaraskich, iak tyle starożytności tyle kunsztownéy roboty, pod nadętemi topniało miechami“ ⁵).

przeciwnie rzucała nam śmiech szyderczy

Szkoda! szkoda nie do przebolenia, że tak ginęły w przepaściach cudzoziemskich piękności nasze, arcydzieła bogate i ważne dla sztuki. Cóż wszakże, kiedy wynikało to z miłości przeogromnej a szczerej do cnoty ludzkości, do tych obsyp in polskich, w obec których dusza polska chciałaby rozdać wszystko, co tylko mogła objąć. Nie rozumiała nas Europa, nie doceniała tych pobudek wielkodusznych i urąganie!

Wjazd Zbaraskiego był stanowczo jednym z najpiękniejszych w Europie — tembardziej, iż pod względem sztuki samej celował jeszcze miarą szlachetności dawnej, w połączeniu z bogactwem starożytnem!

Równał mu się może okazałością wjazd Ossolińskiego 27. listopada 1633. zatem o 1 1 lat późniejszy, połączony atoli z przepychem, który znamionował już chylenie się w ogóle wszędzie ku upadkowi. Samo użycie wielbłądów w liczbie 10, z dzwonkami srebrnymi na szyjach, na przedzie pochodu wprowadzało wprawdzie zaciekawienie i co prawda przypominało wielbłądy z czasów Mieczysława I-go — lecz

nie licowało z powagą a majestatem szczerze narodowym. Czterych trębaczów na koniach kroczyło dalej. Uwagę na siebie zwracał giermek starzec Chociszewski, cały w złocie, wśród pereł i klejnotów z tarczą przebogatą. Siodła koni powodowych djamentami wysadzane. Podkowy złote słabo z umysłu przytwierdzone, dwie z nich odpadły na pociechę pospólstwa. Najwspanialej ustrojeni byli dwaj sekretarze: jeden królewski Ciekliński i drugi sekretarz poselstwa Gębicki, sufragan gnieźnieński. Pierwszy potargał łańcuch szczerozłoty z uździennicy konia tak, że kawałki złota rozrzucał na łup tłumowi, drugi miał znowu konia o podkowach złotych dla roztrwonienia szczodrobliwego. Bogactwo wprost nadmierne, przy malowniczości bądź co bądź wysoce artystycznej, wzbudzało zachwyt Rzymu, który czegoś podobnego nie widział ani przedtem ani potem.

Były to już jedne z ostatnich obsyp in narodowych w obec świata. W Albumie Wileńskim przechował się wi dok, z obrazu włoskiego, wyobrażający tę chwilę dziejową przeokazałą.

Należały one do czasu, kiedy w dziesięć lat później Krzysztof Ossoliński obrócił 30 miljonów złotych na zbudowanie zamku Krzyżtopory, nie mówiąc o kościołach

licznych, które wyposażał.

na

Z czego to bogactwo pochodziło? z pracy sumiennej zapobiegliwości narodu całego, przy zgodzie stanów i tle^równowagi warstw społecznych!

Usiłują dzisiaj wywodzić rozmaici, że w Polsce było

uciemiężenie, ale kiedy? chyba już za

pamiętają ci sami, lecz nie wiedzą gdzie prawda, — kiedy Polska była szczerze polską, było w niej zawsze najlepiej i za'Bolesławów i za Kaźmirzów, za Zygmuntów

działaniem wrogów,

o czem i Sobieskich.

I pan i kmieć mieli tak wiele, że dzielić się tylko pragnęli i wołali: „bracie przyjmij darzenie i nie pogardzaj podarzeniem!“

Nic piękniejszego dla duszy Polaka, jak gdy dostanie się jej określenie: „brama otwarta gościnności“, jak to wypisano na grobowcu jednemu z Grzymalczyków w Buku, (rok 1634).

Królowie obdarowywali poddanych, ale ci sami poddani obsypywali królów znowu upominkami po stolicach i grodach.

Z obsypią wyszedł Zwyczaj błogosławiony rozdzielania ręką królewską chleba zasłużonych, (panis bene merentium). Oto zdrowie państwa, siła Ojczyzny. Wszystko dla cnoty — nic bez zasługi !

Teofila Sobieska, podejmując królestwo Władysława IV. z Marją Ludwiką w Żółkwi, ofjarowała królowej wazę srebrną wyzłacaną i wyłożoną kamieniami drogimi z popiersiami cesarzy rzymskich, a królowi darowała 12 koni sławnych z piękności.

Zamojski Jan, starając się o pannę d’Arquain, ofjaro-wał jej krzyżyk djamentowy, a potem koronę dj ani elito wą.

„Nazajutrz przyniósł Pannie P. Podlodoski koronę dja-mentową: uroczystość ta zachowuje się w Polszczę przy zaślubinach wielkich Panów. Panna d’Arquain stała przy Królowej, siedzącej pod baldachinem. Miał Podlodoski mowę, wynosił przymioty Zamojskiego, wielkość domu jego i przodków zasługi; skończywszy oddał koronę w ręce Królowej Marji Ludwiki, Królowa włożyła ją na skronie Margrabianki d’Arquain“. (Zbiór pam., Niemcewicz, IV, 212).

Jeżeli to były dary — to tytułem podarunków daT jej jeszcze pierścień bardzo kosztowny, a wreszcie go-towalnię złotą, całą perłami ozdobioną.

-Łazienka o wodach pachnących z rurami srebrnemi, stroje balowe, oświetlenie sali 1000 świeczników zapewne z tarczkami złotemi i podarunki wszystkie inne dla uczestników wesela — to wszystko bajki zaczarowane, jeszcze przed najazdem Szwedów rzeczywiście z życiem Polski związane ! Co za rozwój przemysłu i sztuki stosowanej, co za wykwit piękna i artyzmu na każdym kroku ! Życie na podobieństwo raju!...

Odnośnie zaś do korony, w tym wypadku dja-mentowej, to naprostować się godzi, że zachowała się ona, z pamięcią o niej jako o wieńcu w sztukę piękną przekształconym, nietylko przy zaślubinach po dworach i zamkach, lecz także u ludu we zwyczaju, który do dziś dnia zowie się wieńczeniem lub koronowaniem. Wianek czyli wieniec, łubek złoty lub korona to właściwie najdroższa oznaka narodowa czci i cnoty, na objawienie której zewnątrz pozwalał sam obrządek, niegdyś bardzo surowo przestrzegany. Komu wolno było przystroić czoło w wieniec lub koronę, ten musiał na nią zasługiwać. Mylnie przeto sądzą dziś niektórzy, jakoby korona w Polsce była znakiem władzy i to królewskiej. Jest to nieprawda i to bardzo rażąca. Wieńcem lub koroną u nas uwydatniano nagrodę za dobro lub zasługę — było to godło cnotliwo-ści i miłości!...

Orzechowski w dziełach swoich mówi o śnie na jawie, (rozdział XVI). Kiedy zjawił się mu młodzieniec z napisem Wielodar. Tłómaczą to jako Polidor, znowu ciągnąc wnioski przez języki obce. Tymczasem w wyrażeniu tern spoczywa dowód określenia czynu, związanego z wielością obdarzenia czyli obsypinami wielkiemi. Kto żył wśród uczynków dobrych i upominkowania, ten wił sobie wianek zasługi. Dar weselny dlatego miał nazwę wianka, gdyż wymagał zwieńczenia. Wiankiem zwano

u nas nawet różaniec, również ku cnocie myśl zwracający.

Wiązania imieninowe, wiązania chrzestne, wiązania wierszowane i wiązania królewskie — to wszystko razem zobowiązania kogoś czynami dobremi do wzajemności koniecznej, tak iż czuje się związanym, obowiązanym. Mowa darunkowa lub podarzenia to mowa na wiązanie. Życzenia „na wiązanie“ to przyniewolenie kogoś koniecznie do działania w taki sam sposób. „Nie obchodzić imienia wiązaniem i ucztą, byłoby wykroczyć przeciw wspaniałości umysłu“. (Linde VI. 274).

„Dano im w wiązanie wszystkie zamki i miasta“ — mówi Bielski o Boi. Wstydliwym.

Zaginęła pamięć szczerze polska o takich zwyczajach i dziś nie używamy już wyrazu „wiązania“. Na Kaszubach żyje po dziś dzień przysłowie, niestety silnie to od-źwierciedlające : „ten co daje, dawno już umarł“.

Nie zapominajmy, iż wiązanie to zobowiązanie wskutek o b s y p i n !

Miasto Lwów nie może posiadać lepszego dowodu polskości swojej, jak wykaz wszystkich wiązań czyli obsypin w obec królów polskich. Już Kaźmirzowi W. płacił Lwigród czynsz na św. Marcina do skarbu królewskiego — lecz to nie powinność, ale darzenie.

Kiedy król Władysław Jagiełło przyjechał do Lwowa 1405 r. — rada miasta darzyła go „dwiema beczkami miodu syconego, kamieniem pieprzu i kamieniem imbieru“.

W roku 1416 „obsyłało miasto króla różnymi daru nk a mi“ — dano mu parę wołów, beczkę miodu, pieprz, chleb biały, a dla królowej sztukę adamaszku.

Niema roku, aby się nie powtarzały te obsyłania i obsypmy. W r. 1429 obesłało miasto dwa razy cesarza Zygmunta. W r. 1489 Janowi Olbrachtowi przy poświęce-

niu kamienia węgielnego pod wieżę ratuszową, Lwów składa dary. W r. 1538 obdarowuje Lwów Zygmunta Augusta naczyniem srebrnem. W r. 1576 złożono tytułem obsyp in dary dla króla i królowej na koronację. W r. 1634 Lwów ofjarował Władysławowi IV. dwa dzbany złote z nakrywkami, o wartości 1212 złp., a dwom królewiczom, Janowi Każmirzowi i Aleksandrowi Karolowi, dwa puchary również złote, także z nakrywkami, wartości 828 złp. Razem cztery te puchary kosztowały 2040 złp., co na czasy owe było ceną ogromnie wysoką! Dary świadczą o złotnictwie lwowskiem i są objawem sztuki miejscowej, idącej w tej chwili ważnej jeszcze na obsypiny! W r. 1646 dało miasto królowi dzban śrebrny, „mocno złocony“. W r. 1652 dano królowi na powitanie 50 dukatów. I tak dalej — bez końca o takich „wiązaniach“ lub „obsy pin ach“ czytać można nietylko w papierach miasta Lwowa ale i wszystkich miast polskich. W Kamienicy Szarej w Krakowie Henrykowi Walezjuszowi ofjarowano naczynie, o którym zapis mówi, że to „wanna dictum“. Kraków składał prawie ciągle, nieustannie dary i podarunki królom wszystkim.

Nawet Gdańsk polski stwierdził w r. 1587 przynależność ściśle do ducha naszego. Kiedy król Zygmunt III. w początku panowania swojego odwiedził to miasto staro-lęchickie, wtedy na pożegnanie „przy wyjeździe ofjarowało mu śrebrny puchar, w którym było 1000 czer. złotem“*).

Tak na ślubie króla Michała z Eleonorą Arcyks. Ra-kuską, w Częstochowie 1670 r. „zasiadła na tronie (królowa) i podług zwyczaju Polskiego, odbierała dary weselne od przedniejszych Panów w Królestwie : były to niezmiernej wielkości naczynia srebrne, złote, pozłacane. Oddający miał orację po łacinie, na którą odpowiadał Tarło Wda Lubelski. Moc niezliczoną drogich darów odebrała,

*) J. U. Niemcewicz: Dzieje panowania Zygmunta III. str. 119. Tom I.

dnia tego Królowa, nie było bowiem nikogo, coby co nie-przyniósł“ *).

Otóż oracje te tu wzmiankowane to mowy podarunkowe, mowy obsypin czyli wiązania Stąd powstały mowy wiązane..

Na koronacji króla Jana Każmirza rozrzucano „na przepych“ pieniądze złote i srebrne, aż pospólstwo w ciżbie biło się o nie, musiano tłum rozpędzać.

Jan III. Sobieski odprawiając w Krakowie najpierw pogrzeby królów Jana Każmirza i Michała Korybuta, a potem koronację swoją własną, uświetnił uroczystości raz jeszcze obsypinami pieniędzy, które przyozdobiono z jednej strony mieczem wśród wawrzynów, z drugiej strony koroną i napisem: „przez te do tej“.

Nic piękniejszego a zarazem bardziej rozrzewniającego jak ob syp in y w Jaworowie, gdzie kmiecie w gromadzie przyszli do zamku, a witając Króla po zwycięstwie pod Wiedniem wołali: „Ponoście się Miłościwy Panie stracili na wojnach!“ Dali mu chleb z solą, wóz w sześć wołów zaprzężony—oto „statek kmiecy“, oto przywiankowe dostosowane w chwili ważnej, oto „w wiąz a nia“ staropolskie, oto „godne“ czyli „gościnne“ z ręki ludu!

Ta sama pełność .serca, jak ta gorliwość n. p. Katarzyny Sobieskiej, która do kościoła Nieświeżskiego ofja-rowała monstrancję szczerozłotą djamentami sadzoną i pacyfikał złoty — dała naczynia ze złota i śrebra i jeszcze na podarunek 10.000 złotych na ołtarz położyła (X. Jarosiewicz).

Znowu w wiązania — obsypiny!

„Rzekł od biskupa on prałat Kujawski, Na śrebrnćj tacy podawając złoto:

„To na podkowy składa biskup oto /...“

__ (Pacholę hetm. I).

*) J. U. Niemcewicz: Zbiór Pamiętników o dawnej Polszcae, tom IV. 1S39 str. 240.

Także w wiąz an i a o tyle ciekawe, że raz jeszcze przypominają nam obrzędy starodawne z częścią konia xiążęcego (Xant) Światowida połączone. Obsypiny na podkowy złote to echo czasów przedhomerowskich. Upominkowania i tutaj wymagały mowy, którą nazywano : mową bujną na oznakę szczerości wylanej (Pam. Niemcewicza V. 233).

I jeszcze obsypiny zespolone ze zwyczajem używania roztruchana, jak tego, którym posługiwał się Jan Sapieha w zamku Różana na powitanie Zygmunta I. Baliński tak pisze: „Kazał wynieść ze skarbca swojego wspaniały puhar od przodków zachowany. Był on z kryształu ozdobnie rysowany, w kształcie wazy, około garnca objętości mający“. — Zdaje się więc, że i ten podarunek „vanna dictum“, Henrykowi Walezjuszowi w Krakowie wręczony, musiał być w rodzaju roztruchanów polskich. Puchar wielki z krzyżtału wykonany to ostatecznie taki sam, jakim częstowali się bohatyrowie w Ujadzie i Odysei. Roztruchan (W „Janem“ zwany doczekał się uroczystości za Władysława IV, kiedy Kaz. Lew Sapieha 1644 r. obsypywał go pamiątkami niesłychanej wartości: naczyniem złotem, może znowu roztruchanem, pierścieniem dla królowej (pierścionkowe) i t. d. Zwyczajem Bolesława Chrobrego i Kaźmirza W. obsypał i świtę królewską: kanclerzowi dał puhar wielki srebrny (rostruchan), biskupowi sobole, pannom z dworu po rubinie, podkomorzemu szablę w złoto oprawną. „Z mniejszych żadnego próżno nie puścił, ale wielką sumę pieniędzy na nich wysypał“. — „Każdemu wolno było wziąć, co mu się podobało...“ Od czasu tego roztruchan „Jan“ był w skarbcu z czcią chowany, a nie wolno było go inaczej dobywać z ukrycia, jak przy odgłosie trąb i bębnów, przy gromie dział, w obec orszaku rycerstwa i w obec uroczystości z gędźbą i śpiewaniem.

T a rozrzutność na wielką miarę i ta ręka otwarta dla wszystkich jest objawem ściśle takim samym, jak obdarowywanie gości na weselu w Sławonji, gdzie panna młoda rozrzuca dary.

Raczyński podaje, że gdy Bryll, syn ministra „wjeżdżał na starostwo warszawskie 1750 r.“ — „zaprosił wszystkich na chleb przyjacielski, częstował wspaniale i suto, w salach zamku“. (Obraz Polaków i Polski I. 52. 53.). Najciekawsze, że on chociaż już przezwany Bruehl, musiał być pochodzenia szczerze polskiego, musiał mieć nazwisko „Bryła“, bo postępowaniem zdradzał rzuty czysto polskie, albowiem „obchodził stoły z kielichem, pijąc zdrowie goszczących, polecając się ich braterskim sercom“.

Kiedy w r. 1755 przybył poseł turecki do Warszawy, panowie zapraszali go na objady, i obsypywali na przepych różnymi podarunkami kosztownymi“. (Kitowicz I. 43).

Zarzućmy w tern miejscu ząsłonę na czasy saskie, pełne zepsucia za sprawą tych, co chcieli naród zatopić w morzu pijaństwa i nieobyczajności.

Jeszcze okres Stanisławowski godny słów kilku!

Dość przypomnąć, że na koronacji jego w Warszawie 1764 r. kiedy szedł pod baldachimem, który nieśli czterej kasztelanowie, jednego dnia do katedry, drugiego dnia na zamek, dnia trzeciego na 'ratusz, a dnia czwartego do kościoła Misjonarzy, wtedy „Wessel, Podskarbi wielki koronny, jadąc przed królem na koniu, tam i nazad, brał garścią z torby wiszącej na nim numismata i tędy owędy, rzucał między pospólstwo. Te numismata były śrebrne, wielkości złotówki. Nie kładę, aby ich więcej nad tysiąc rozrzucił, bo nie często rzucał. Tę podróż do kościoła misjonarskiego odprawił król obyczajem królów, poprzedników swoich, którzy koronując się w Krakowie, taką dróżkę świętą z zamku do kościoła Ś-go Stanisława na Skałce odprawiali” (Ks. A. Kitowicz).

Król ten, ostatni, po raz już ostatni odprawiał obsy-piny narodowe, niestety raczej już dla podtrzymania siły podaniowej przeszłości przedawnej, jak dla świętości przekonania. Żył co prawda jeszcze w tym okresie, kiedy słynął taki Sanguszko książę, którego umiłowaniem było dawać stoły otwarte i sypać darami i rozrzucać podarunkami. Miał tenże dwie muzyki stale na dworze. Obsypywano się wtedy „na przepych“. Samo określenie tłómaczy rzecz arcy-wybornie. Mówi się: „obsypuje na przepych“ a odnosi się to do starych pochodów lub obchodów obrzędowych, kiedy musiano sypać złotem na wsze strony, miotać, aby się przez tłum prze-pchać ! Pospólstwo goniło za pieniądzmi, tak drogę czyniło.

Stąd za Stanisława Augusta jeszcze przypomnienie: „obsypin na przepych!“ To też i król uległ próżności czasu swego, rozrzucał — miotał, lecz nie działał już tak po staropolsku, ze wzniosłością celu — szedł za podmuchem namiętności Rozmaitych. Słyszymy, że „pazik, który Stackelbergowi zawiózł karetę w prezencie od króla, dostał za to od pana ambasadora pierścień wartości 500 dukatów, a więc większej, aniżeli cała kareta“. (St. Wasylew-ski : Na dworze kr. Stasia 123). Wołał król Stanisław August z uniesieniem: „J’aime à donner“, a jednak dla zadośćuczynienia tej żyłce musiał pożyczać na wszystkie strony, od kochanek począwszy aż na żydach skończywszy. Uderzającem jest to, że jeden tylko Niemiec Fryderyk Wielki nie dał się złapać!

Mimo to król polski przed ustąpieniem z tronu zostawił 30 miljonów długu... kto wie czy drugie tyle nie wydał z pieniędzy korony...?

Samego Naruszewicza król przy mianowaniu go biskupem łuckim obsypał kosztownościami w wartości 2750 dukatów! Naruszewicz dziękując pisze: „wiem, że ci dra-

pieżni przedawacze przez połowę oszukują“, chce zatem koszta zwrócić!

Obsypiny już w treści ginęły — pozostała okrywka zewnętrzna, która u innych była wyzyskiwaną do granic sob-kowstwa najbezczelniejszego.

Wszystko zanikało za wpływem obcym — naród upadł, nie doczekawszy się ani krzty pomocy !

Tak przeszliśmy kołem dzieje dawne i niedawne i odkryliśmy celowo znamiona osobliwe, świadczące w każdym razie o duszy pobudzeniach najbardziej ludzkich. I jak można w obec takich dowodów mówić o barbarzyństwie narodu naszego, szczególnie przed wiekami?... Tylko krótkowidztwo zanadto rozumowe każe przypuszczać, że początki Polski sięgają koniecznie dopiero czasów Mieczysława I-go. Cała potęga dobrobytu, cała sława uporządkowania społecznego, obfitość nieprzeliczona przedmiotów, należących do przemysłu artystycznego i wszystka dobroć ze serc płynąca, aby obsypywać na przepych wszędzie i zawsze — razem to wziąwszy pod uwagę, musi uchodzić za właściwość obyczajową niesłychanie doniosłą, a mało docenianą. Obsypiny narodowe, ciągnące się po przez koleje narodu polskiego, aż do czasów upadku Rzeczypospolitej, to świadectwo nie do przemilczenia, iż naród opierał się o oświatę i ogładę wielowiekową z czasów jeszcze bajecznych, przed Mieczysławem I. Samo dążenie wysilone Bolesława Chrobrego do odzyskania tych ziem lęchickich. jakie napadem zajął Włodzimierz w r. 981., także do odebrania Czech i Morawji, wreszcie Dacji dawnej i Pomorza, tudzież krajów nadłab-skich — to dążenie na ogół upewnia nas w przypuszczeniu, że król ów pragnął za wszelką cenę uratować całość pierwotną Sławiańszczyzny, której środkiem być musiała Praga,

a potem Kraków i która sięgała po Ukrainę wschodnią, po Krainę południową, po Ukrainę zachodnią, a nareszcie i Ukrainę północną, dziś Pomorze.

Aby ocenić należycie i zrozumieć objawy powyżej szkicowo uchwycone, należy koniecznie zająć stanowisko wygórowane, a nie takie, które dąży usilnie ku umniejszeniu wartości wszelakich na rzecz wrogów naszych. Z fałszywego punktu widzenia wynikają krzywdy, godzące w samą istotę prawdy dziejowej. Nie należy przecież uważać za słuszność słów Thietmara (V, 6), jakoby „w obec przeza-cnego Odona (margrabi wschodniego) nie śmiał Mieszko usiąść, gdy tamten stał, ani też w futrze wchodzić do domu, w którym się Odo znajdował“. Szajnocha chce nazwać to pokorą, zdaniem naszem zupełnie niewłaściwie, albowiem w objawach takich tkwi nie uległość ani uniżoność, lecz przeciwnie grzeczność i uprzejmość wygórowana, pochodząca z ogólnego stanu ogłady i oświaty. Pisarz niemiecki, zwący króla polskiego „psem sławiańskim“, nie mógł doń przywiązywać pojęć dobrych nawet i dla tej przyczyny, że nie dosięgnął wysokości, która kazała przesadzać się w grzecznościach i starać się o prawa uprzedzające. Takich skłonności wysokich nie znał duch niemiecki. Że Mieczysław nie był skorym do pokory, przekonywa nas prawda dalsza, iż w roku 972 pobił Mieczysław raz jeden Odona, przy pomocy brata Cydebora (Daćbora), a w r. 973 raz drugi, aż Odo z „rozdartymi proporcy tył podał“. Szajnocha zaznacza, jak ten pokorny (?) Mieszko, „nie śmiący usiąść w obec Odona“, przepędzał go dumnie.

Jako znamię ducha i czasu objawiała się ta skłonność ku grzeczności bardzo wyślachetnionej, nietylko u ojca, lecz i u syna: Bolesława Chrobrego, który księdza, jako księcia kościoła, tak dalece czcił i szanował, że w obecności jego nigdy nie usiadł, dopóki ksiądz stał przed majestatem. Wido-

czna, jedna to była zasada wielkoduszności, na tle ludzkości.

Przyznajmyż raz, że to barbarzyństwo wrzekome, które nam nietylko obcy ale i swoi (niestety) w oczy rzucają, które się wywleka nieustannie na znak uprzedzenia, zwłaszcza co do czasów z dziejów początkowych — to pozór zanadto powierzchowny, wręcz nie dający się uzgodnić z samą prawdą rzeczywistą. Całkiem przeciwnie, wydobywa się z tła przeszłości najdalszej obraz jasno oświetlony i wdzięcznie uwydatniony, który oczy nasze napawa radością serdeczną wskutek okwitości uczucia ludzkiego i wskutek mnogości nieprzeliczonej przedmiotów, najpewniej mówiących o najwyższym poziomie sztuk pięknych.

Gdybyśmy się chcieli opierać wyłącznie na źródłach niemieckich, prawie zawsze wypływałyby z nich dla nas wyroki jaknajniekorzystniejsze, gdyż dziejopis obcy stale podnosił sztucznie, czem mógł naród swój wzbogacić, a umniejszał złośliwie i upadlał, co polskie. Thietmar wspomina tylko o tern, że na zjeździe w Kwedlinburku, podczas paski wielkanocnej, w r. 973, cesarz dał królowi polskiemu dary na pożegnanie, lecz zapewne nie wspomina, iż najpierw musiał był Mieczysław I. na przywitanie cesarza obdarować.

Thietmar powiada także, że Bolesław Chrobry dawnych swych przełożonych poważał się przygniatać, „łowiąc ich wędą najpodlejszą: złota“ (VIII, 2 i V, 6).

Zwie on nędznie to łowieniem podłem, co Bolesław Chrobry czynił wspaniałodusznie li za podmuchem cnoty wielowiekowej i co było objawem serca najmiłościwszego, było obsypinami w znaczeniu najwznioślejszej miłości ogólno-ludzkiei. Obsypywał przeto złotem kraje odbierane z pięści wrogich, nie dla pyszalstwa, nie dla przechwałki poziomej, lecz z popędu serca dla objawienia duszy staro-lęchickiej. Rozsiewanie złota i bogactw, zasadzało się

na cnocie najpiękniejszej w całem słowa znaczeniu! Czyż mógł wróg płaski, goniący właśnie za zdobyczami tego złota na narodzie polskim, pojąć sprężyny tak niebosiężne? '— Nie.

Mówią słusznie, że kraj cały za Bolesława Chrobrego, kraj polski złocił się, bo król Chrobry rzeczywiście Polskę ozłocił! Jednak nie sądźmyż bynajmniej, aby ozłocenie to przyjść mogło przez wojny — jak orzekają tak niejasno widzący. Najniezawodniej znaczny, a wzmożony stopień wydoskonalenia górnictwa polskiego przed Mieczysławem, kto wie, czy nie za czasów dackich i za Leszków, potem uruchomienie kopalń Śląskich, Węgier, Podola i Pomorza — to wszystko stworzyło ozłocenie kraju za Piastów.

Król brał prawem narodowem w rękę swoją te skarby ziemi polskiej, lecz nie dla siebie. Dłoń królewska wedle zakonu wiekowego, była przeznaczoną do spełniania dobrodziejstwa i miłości, za pośrednictwem rozdawnictwa, które miało swoją nazwę odrębną, „rozdawnictwo godziwe rzeczy publicznej“. czyli „honestus rei publicae dispensator“ (Gaweł czyli Gal).

Nie przesadzamy w tym poglądzie, ponieważ o zamożności wieków przeddziejowych mówią zapisy, dotyczące bogactw tylko dwóch miast, a mianowicie Szczecina i Julina (albo Wolina). Wedle Adama Brzemieńskiego (de Bremen, z Brzemienia) wpływały tam skarby świata całego za towary przemnogie, jakimi ogniska oba były napełnione i których wielość była tak przerozmaitą, że sobie to nawet trudno wyobrazić (II, 12).    •

Bolesław Chrobry i Kaźmirz Wielki sprawowali obsy-piny i podtrzymywali je gorliwie, gdyż nakazywał tak im duch ogólny, w narodzie żyjący od stóleci. Były to obsypiny królewskie, majestat znamionujące, jako obsypiny nagradzające, za jakiemi szły obsypiny wszelakie w rodzaju dziękczynienia i wdzięczności. Były obsypiny ujmujące ze strony wielkomożnych, były obsypiny w rodzaju danin dobrowolnych lub zwyczajami niepamiętnymi nakazanych. Były obsypiny grodowe, powinne, gościnne i duchowne wreszcie, dla duszpasterzy i ojców duchownych ⁶).

Jest opowieść rzewna, która mówi, że gdy mistrz odlewacz nie miał spokoju przy sporządzaniu śpiżu dzwonowego i biadał i smucił się, cierpiał i łamał... wtedy matka jego, wchodząc w położenie syna i odczuwając sercem, że tylko siła ofjary może zastąpić w tym przypadku wszelkie braki, pierścień swój najdroższy z palca zdejmuje i wrzuca w stop przygotowany. I cóż się dzieje ? Oto dzwon po odlewie otrzymał głos najpiękniejszy, jakiego syn przedtem nie mógł wydobyć żadną sztuką swoją Bo ten głos ze serca matczynego, na świecie najlepszego. Bo ten dźwięk z potęgi miłości i ofjary.

I w rzeczy samej nic w sztuce każdej piękniejszego, jak miłość. Rozumowaniem samem można tworzyć prądy z wysileniem podtrzymywane, lecz twórczości samej, tej genialnej, nic nie zastąpi, jeżeli ona nie spoczywa w podwalinie na miłości.

Miłość w życiu stanowiła u nas dzielność, która naród polski prowadziła ku wyżynom na każdem polu. Prawdzi-

wie chcąc osądzić dzieje narodowe, potrzeba nam koniecznie do nich przykładać serce, przepełnione wrzątkiem uczuć, któremi objawiało się życie staropolskie. Z bólem niezwykłym wyznać to należy, iż czasy dzisiejsze, za obcym prądem, popadły w bezdeń rozumu jałowego, co podobny do piasku lub pustyni, zdobywa się niekiedy na widziadła czyli złudy, jednak w rzeczywistości niczego nie wytworzy.

Miłość najślachetniejsza miała na widoku dobro bliźniego, a przez dobro drugie osiągała dobro swoje własne dopiero siłą niewidomą. Tu szukać nam przyczyn wielkości Polski dawnej i jej mocy niezwykłej. Kiedy obcy zaczęli się wdawać w nasze sprawy domowe, skutkiem pierwszym ich oddziaływań był zanik ludzkości. Szerzy się on gwałtownie aż po dzisiaj. Co gorsza, na miejsce czynu dodatniego, dziś góruje ponad wszystkiem cała przemoc złego. Wynarodowienie nasze tu się poczyna i idzie naprzód.

Z dawien dawna po przez rozmaite zwyczaje czy ślubów lub obrzędów kościelnych, przebijało zezwolenie i upodobanie do pocałunków tak zwanych bratnich, a nawet narodowych. Po ślubie na wschodzie, do dziś dnia gdzieniegdzie, zamieniają pocałunki wszyscy uczestnicy wesela zaraz po wymianie wieńców, czyli koron weselnych. Tołstoj, opisując w .Zmartwychwstaniu“ (tom I) zwyczaj całowania świętalnego, przypomniał światu całemu szczątki obrzędowe dawnego zakonu pogańskiego, z miłości wzniosłej wychodzącego...

Pamiętamy jeszcze wszyscy, jak w Polsce utarte były wołania: Dobrodzieju! W słowie tern ukrytą była sława nasza, najgodniejsza nagrody rzetelnej. Człowiek dobro spełniający, to obraz wzoru wśród ludzi. Dobrodziejem nazywano dla oddania wyrazu wdzięczności, ale też Dobrodziejem pobudzano do czynu, przypominano celowość najgór-niejszą.

Dobrodziej wielmożny czyli wiele zaprawdę mogący, to nawoływania do ostatnich czasów z lubością przez pokolenia ostatnie powtarzane, ale dziś już ze wstydem zapomniane. Jakaś odraza niesłuszna i niezrozumiała zepchnęła wszystko w pyły zaniedbania. Pisano IMCI, a w tym znaku przywoływano ku pamięci Jego Miłość. To samo Wasz-mość lub sama Mość — nie co innego oznaczała, jak Miłość ludzką, w imię której nikt się nie lękał pisać sługą uniżonym i z czcią powtarzał : padam do nóg!... Wszystko zanikło, jak obraz mgłą zasnuty, aby tylko szarość dnia pozostała, aby jeno nuda i jednostajność przerywały się echami nowości w zbrodniach i niegodziwościach. Nienawiść rozpasała się bezczelnie, a sobkowstwo stało się koroną życia, do bytu zwierząt podobnego! O! zgrozo!

W warunkach obecnych narodu polskiego niczegoby nie trzeba jak miłości, a jednak... tej właśnie dziś zgoła nie znaleść nigdzie.

Serce przepadło!... *

A było ono w duszy narodu od Światowida — skłaniało naród do miłości czynu dobrego w każdej chwili, w każdem miejscu —odmieniło się za działaniem świata oblicze Polski, aż dziś, pó Zmartwychwstaniu, stało się wyrazem miłości jedynie zmysłu i to zmysłu zwierzęcego. Chytrość, przebiegłość, skrytość, chciwość, obłuda, nienawiść pełna jadu gadzinowego, zachłanność na dobro cudze, bez trudu i bez wstydu, niesprawiedliwość bezsumienna i fałsz dniem i nocą, podsycanie namiętności najdzikszych a najpierwotniejszych, weszły oto z tryumfem na miejsce cnót i zasług narodowych, od tysiąca lat wpajanych w piersi polskie, aby wynarodowić to, czego z korzeniem nie mogła wyrwać żadna niewola ! !

Słusznie powiedział Szafarzyk, że Europa żywi od dawna dziwnie niezrozumiałą niechęć i nieprzyjaźń zastarzałą do Sławiańszczyzny... cóż mówić obecnie, gdy zakusy nawet bratnie celowo zwiększają te nienawiści także...

Wszystko to wypływa z braku serca, o którem mówiliśmy w dziele: „Serce“.

Serce to ciekawie połączone było u pogan staro-lęchickich nawet z czcią Czarno-boga, albowiem do dziś dnia istnieje koło Budziszyna (Bautzen) skała z sercem na kamieniu wyżłobionem. Lenartowicz oglądał te kamienie olbrzymie, uświęcone i zachował w pamięci nazwę ołtarza pod skałą, zwaną Zreca czyli Serca.

Serce owo było na oku przez tyle wieków u narodu całego. Stąd pochodzi zapytanie w opowieści górali Tatrzańskich o wojsku śpiącem pod Giewątem, że król Bolesław Chrobry dowiaduje się, „czy ludziska nie zagradzają sobie dróg cierniami?“ — O! niestety ! zagradzają i zagradzają coraz gorzej, coraz boleśniejszem cierniem I nie przebudza się król jeszcze i dlatego Polska powstać całkowicie nie może (patrz wyżej str. 66).

Dopóki gość po staropolsku nie będzie jak dawniej, jako bliźni, królem stołu, nie przyjdzie Polska-do siły swojej. Dopóki ojciec w rodzinie nie stanie się, jak ongi, królem rodziny, w imię świętości obyczajów, nie powrócą dawne cnoty wielkie, jak granity niewzrószone. Dopóki nie otworzy się „zanadrze serdeczne“ na biedy ogólnoludzkie, aby ten, co ma, z poczucia „ w i e 1 m o ż n o ś c i“ udzielał temu, który go nazwie „dobrodziejem“, aby był królem czynu dobrego, nie odżyje Polska właściwie. Dopóki ręka szczodrobliwa nie udowodni przed światem, że w haśle dawnym staropolskim: „Znaj Pana“ mieści się tylko duma królewska z wspaniałomyślności najcichszej a najszczytniejszej — a nie pycha dorobkiewiczowskaznędzoty wylęgła, nie zapanuje duch nasz narodowy w całej pełni.

Pamiętajmy o tern!

Pamiątka droga, związana z życiem pięciu Świętych Krakowa, to także dowód o b s y p i n ze zwyczaju staro-lęchi-ckiego. Razu pewnego posłał ktoś koszyk jabłek św. Janowi z Kęt, ten posłał je Szymonowi, ten Izajaszowi, ten Kaź-mirczykowi, ten Giedrojciowi, aż wreście świątobliwy Gie-drojć z radością zanosi je znowu św. Janowi !

Oto przykład przepiękny miłości serca, cieszącego się dobrem nie własnem, ale bliźniem!

W Polsce przed wiekami bogactwo miało tylko cel jeden: obdzielania drugich. Już Mickiewicz to podniósł, że bogacz w Polsce byłby w pogardzie, gdyby nie obsypywał. „Zwyczaj nakazuje szlachcicowi kaukazkiemu oddać wszystko, o co go kto poprosi. Kupiec i prosty człowiek nie jest obowiązany do tego, ale szlachcic nie może nic odmówić. Skutkiem tej powinności widywano książąt lech-skich i czechskich ogołoconych przez cudzoziemców tak dalece, że musieli żyć o żebraczym chlebie“. (Mickiewicz: Piśmiennictwo sławiańskie III. str. 239. 1865).

Oto przykład doskonały, do czego prowadzi cnota wśród ludzi nic się na niej nieznających. Cnota krzewić się może jak kwiat pod okiem znawcy—inaczej „osioł kwiat najpiękniejszy zerwie, a małpa owoc najlepszy pożre“.

Powtórzyćby dziś jeszcze można za Menelajem z IIjady:

„Czyż to my gościnności ludzkiej tyle razy nie doz na li...?” Czyśmy nie udzielali gościnności wszystkim po wszystkie czasy? — a czegóż my sami doznajemy w zamian...? Jesteśmy podobni do tych ze ślachty — którzy dla miłości w uczynkach na żebraków zeszli.

W jednej ze starych książek pod tytułem: „Szkoła obyczajności“ znaleźliśmy zdanie: „Poczciwy człowiek powinien ile możności, umykać przyjaciołom swoim przykrości i jedynie się starać, aby ich uczynić szczęśliwymi“, (str. 124). Skoroby gość twój tylko objawił niechcąco, że coś uderzyło oczy jego, możesz zaraz zawołać: „Jeżeli się JW. W. Panu podoba, niechaj mu służy“, (str. 40).

Mickiewicz jeszcze patrzał na ludzi pokroju takiego. Kiedy miał wyjechać za granicę, przyjaciele urządzili ucztę i ofjarowali mu puchar śrebrny, bardzo pięknej roboty, wy-złacany wewnątrz. (Odyniec Listy I. 54). Odyniec pisze: „Czy przywiozłeś im lub kupiłeś w Oszmianie gościńca, albo obwarzanków w Smorgoniach?” (III. 173).

Słyszeliśmy niedawno opowiadanie osoby żyjącej jeszcze, że na Podolu u P. P. Hańkiewiczow w Kapuściń-cach, przed 60 laty może, na weselu zadziwił wszystkich zwyczaj obsypin gości podarunkami ze złota, pierścionkami, szpilami i t. d. W kościele druchny obsypywały uczestników wiązankami kwiatów.

Wszystko to, jak kwiaty naniesione wiatrem, przypominały jeszcze do niedawna przeszłość zamierzchłą — ale już niefrozumiano zwyczaju, odczuwano tylko piękno tradycji ginących. Dawniej całkiem inne znaczenie miały podarunki jak dzisiaj, dlatego nikomu przez głowę nie przeszło żle to oceniać i wstydzić się brania darów.

Czasy to ostatnie, najnowsze uczyniły na podłożu sa-molubstwa hańbę ze sposobu ujmowania sobie ludzi jedynie dla ludzkości. Dzisiaj nikt nie pojmuje nawet, co mogą oznaczać obsypiny?

„Xięże... gdzie teraz Kościuszko...?

Mówią, że idąc za trumny orszakiem,

Koń jego stawał przed każdym żebrakiem,

Tak nauczony za życia rycerza.

To wszystko, Xięże! serce mi rozszerza“.

(Słowacki — Wacław XXX).

Polska sercem swem szerokiem a otwartem doczekała się wśród tej kultury nowej wyrzutu, iż niemądrze postępowała, albowiem w świetności jej Europa widziała tylko okrasę pawia i naśladownictwo papugi. Zapewne, gdyby nikt nic nie widział głębiej i gdyby nie szukał duszy — musiałby tak nazwać Polskę dziś zbiedzoną do ostateczności.

Na domiar wszystkiego, co tylko mogło zmierzać do wynarodowienia, zaszczepiono w naród samolubstwo, jakie nas usiłuje całkowicie upodobnić do reszty świata.

„Nieście mnie w stepy, tam szukać grobowca, Miło umierać wśród kwietnej oazy.

Widziałem drzewa, co proszą wędrowca Zachwianym liściem, by spoczął pod cieniem;

A gdy się zbliży drżą radości drżeniem, Tam drzewa czują — tu ludzie jak gtazyu.

(Mnich Słowackiego XIII).

Lwów, 26/VII. 1921.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297779

11-29397

rakowskiej

Sifclïoteka Politechnik

¹

Kolberg: Lud — Krakowskie, II., 30.

²

J. Kremer. Podróż do Włoch, tom III., str. 183—184.

³

Jagiellonki Polskie — Przezdziecki, II., str. 46.

⁴

Dr. Fr. Sartori, Wien 1809, str. 47, 54. „Länder und Volker-Merkwürdigkeiten des österreichischen Kaisertumes³.

⁵

Niemcewicz J. U. Zbiór pam. o Polszczę tom II. str. 335 i t. d.

⁶

Stróża, choć była niekiedy z ramienia władzy zarządzana dla pilnowania straży, to znaczy zamków granicznych, mimo to zbliżała się raczej ku obsypinom wskutek obfitości swojej, jak ku podatkowi, jaki niesłusznie nazwano później osypem. Do dziś żyje u ludu polskiego prawo uświęcone siłą podania, że w dniach niektórych ludzie dają księdzu parochowi swemu, co tylko mają. Zowie się to dziś „pet y ta“.

I któżby to,jdziś nam inaczej wytłómaczył, jak nie z łacińska, a jednak, nie tą drogą znaczy się tutaj duch zwyczaju nadmiernie rozpowszechnionego i silne zakorzenionego. Nie łacina była sprężyną działania u ludu polskiego—wcale nie! .. Pewnym być można, iż to jest osnowa staropogań-ska również na obsypinach oparta, tych darów i podarzeń, jakie wyłaniały się z „piątnicy“, to znaczy z liczby co piąty snop, co piąta miara i t. d. Ale u nas w Polsce oddawna słabość do szukania we wszystkiem wpływu koniecznie dalekiego!

100000297779