шЯЯЯЁШЁшЁШявшжк

liliillli

'    ;-r

НМЯНШШШИМ1

v

нн

jgig тштвтжл

рвшви

«Y rUMTLÜüNiUZJMfi ÄftÄfcUW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

lAW tyLA

*>

L. inw.

Druk. U. J. Zam. 356. 10.000.

KATEDRA ORMIAŃSKA WE LWOWIE

KRAKOW-1919

NAKŁADEM AUTORA

* SKŁAD GŁÓWNy: LWÓW, H. ALTENBERG, G. SEyFARTH, E. WENDE i S-KA.

KATEDRA ORMIAŃSKA WE LWOWIE

/

У

X. WŁADYSŁAW ZyŁA

KATEDRA ORMIAŃSKA WE LWOWIE

Dotychczas mówiliśmy o zabytkach ormiańskich, co d

7c. Por. Strzygowsk i: Die Bauhunst der Armenier I

KATEDRA ORMIAŃSKA WE LWOWIE

KRAKÓw-1919

NAKŁADEM AUTORA SKŁAD GŁÓWNy: LWÓW, H. ALTENBERG, G. SEyFARTH, E. WENDE i S-KA.

KRAKÓW

A^,    # A

iw-ю

*>

ODBITO W DRUKARNI NARODOWEJ W KRAKOWIE.

Âkc. Nr.

НМ|й

Czcigodnemu swemu Profesorowi Jaśnie Wiełmożnemu Panu

Ъг. JANOWI BOŁOZ ANTONIEWICZOWI,

Profesorowi uniwersytetu lwowskiego,

w 2o=letnią rocznicę Jego pełnej zasług cłziałałności naukowej i profesorskiej,

tę skromną pracę w kołcłzie składa

AUTOR.

£Щ7Р' STUDENTÓW ARCHITEKTUR

•RZY AKADEMII GÓRNICZEJ

w KRAKOWIF

.

и

’

'

DO CZYTELNIKA.

Z powodu wypadków wojennych we Lwowie, By fern zmuszony zaniechać fotografowania i zdejmo* wania p fanów katedry, odkładając tę rzecz na czasy późniejsze, spokojniejsze. Zamieszczani tyfko na końcu książki kifka widoków i pfanów zabytków ormiańskich na Wschodzie, wedfug dziefa prof 5trzy= gowskiego: Die Baukunst der Armenier und Europa, 1Ç18. Ograniczyłem się także z powodu trudności drukarskich, jedynie do omówienia architektury ko= ściofa, zostawiając całą rzecz o wewnętrznem urzą= dzeniu, rzeźbach i mafowidfach na później.

NB. Już po oddaniu manuskryptu do druku Cw kwietniu 19i9f) została sprowadzona w czerwcu do Krakowa, dzięki staraniom JWP Radcy Dr. Jó= zefa Muczkowskiego niezmiernie cenna książka, naj= nowsze dzieło prof. Strzygo w skie go p. t. : Die Bau= kunst der Armenier und Europa, która wyszła w U-ie= dniu w grudniu 19i8. Dzięki uprzejmości p. Dr. Muczkowskiego, dostałem książkę do użytku, jednakże tekstu na podstawie niej zmieniać już nie mogłem, ho był już w druku. Zamieściłem natomiast na końcu książki » Uwagi i uzupełnienia«, w których się na tę niezwykłe cenną książkę powołuję i moją pracę uzupełniam. Do tej też książki i jej łicznych i cennych iłustracyi czytełnika odsyłam.

W Krakowie, w czerwcu, 1Ç1Q.

X. W ŁAD. ŻYŁA.

SPIS RZECZy:

I. HISTORyA KOŚCIOŁA......

IŁ ANALIZA ZAByTKU......

Ш. CHARAKTER I GENEZA KATEDRy .

i. Rozwój i charakter architektury bizantyńskiej i or= miańskiej w epoce staro=hizantyńskiej . z. Rozwój i charakter architektury średnio=bizantyń-skiej i średniowiecznej ormiańskiej

3.    Charakter katedry lwowskiej .

4.    Geneza katedry lwowskiej .

IV.    PÓŁ-ZACHODNI, CZy CZySTO -WSCHODNI

ORMIAŃSKI ZAByTEK?......

V.    KONSTRUKCyE POKREWNE WE LWOWIE .

VI.    PROBLEM PRZEDŁUŻENIA I RESTAURACyi KOŚCIOŁA ..........

VIT OTOCZENIE KATEDRy......

VIII. UWAGI I UZUPEŁNIENIA.....

LITERATURA........

ILUSTRACyE

C/3

3d 00 - ?

Os

49

72

77

§3

93

101

Oh Oh

HISTORyA KOŚCIOŁA.

<

\

Jednym z najciekawszych zakątków starego Lwowa jest zaułek ormiański¹. Otoczony 2 ulicami : Skarbkowską i Ormiańską od północy i południa, a z dwóch innych stron szeregiem domów, stanowi dla siebie świat zamknięty, jakby skrawek ze Wschodu wycięty i żywcem na naszą ziemię przeniesiony.

Przypomina on mimowoli podobne zaułki w Jerozolimie. W dwóch miejscach, gdzie Chrystus stawał przed sądem Annasza i Kajfasza, mają Ormianie swoje kościoły i klasztory z dziedzińcami i szeregiem zabudowań, które murami odcięte zupełnie od reszty miasta, stanowią dla siebie osobne dzielnice.

Na zaułek lwowski składa się katedra z cmentarzem, klasztor Benedyktynek ormiańskich z dziedzińcem, pa* łac arcybiskupi i dom dla księży, a świat ten ormiański połączony jest z resztą świata lwowskiego zapomocą pasażu jednego z najbardziej malowniczych we Lwowie, do którego prowadzi wejście przez wieżę, a drugie od ul. Skarbkowskiej.

Zaułkowi temu arcyciekawemu dali początek przy* bysze ze Wschodu, potomkowie tych Ormian, którzy opuścili swój kraj i sławną stolicę Ani² <między Karsem a Eriwanem bliżej Karsu w Armenii³ rosyjskiej). Emigracya zaczęła się w XI w. po zajęciu tego miasta przez dzi* kich Seldczuków.⁴ Wzmogła się po napadzie Mongołów w XIII w., a do reszty miasto opustoszało po straszliwem trzęsieniu ziemi w w. XIV. Około 10.000 Ormian miało wyemigrować na Zachód. Emigranci ci osiedli w południowo-wschodnich krajach Rrzeczypospolitej. Potomkowie ich mieszkają obecnie w Galicyi wschodniej i na Bukowinie, jakoteż na Podolu rosyjskiem.

1623 połączyli się

w r.

Osiedliwszy się w Polsce, zajmowali się handlem i rękodziełami. Jednym z takich punktów osiedlenia był Lwów, jako miasto leżące na trakcie handlowym między Wschodem i Zachodem. Był czas, kiedy złotnictwo lwowskie wyłącznie było w rękach Ormian.³ Wyznawali zrazu wiarę monofizycką, unią z Kościołem rzymskim. Dziś zupełnie spolszczeni, zachowali jednak swoje właściwości charakterystyczne, narodowe i religijne. Naród ten odznaczający się ogromną inteligencyą i bystrością umysłową, nierzadko niezwykłą wymową, umie z tymi przymiotami połączyć zmysł praktyczny, każący mu dbać o dobrobyt materyalny. Przytem bardzo pobożni stawiali mnóstwo kościołów i obdarowywali je hojnie prawdziwie po królewsku.

Jakkolwiek innej narodowości, zlali się z nami w jedną całość i są najlepszymi patryotami polskimi. Rozdarci jak my na 3 części między Persów, Rosyan i Turków i prześladowani jak my za narodowość i wiarę, doczekali się nareszcie jak i my godziny wyzwolenia.

Katedrę we Lwowie wznieśli już w w. XIV.⁶ Stanęła ona kosztem bogatych panów ormiańskich. Zbudowana została przez architektów ormiańskich wedle

planów starej katedry w Ani.⁷ <Zaczęta 1390, a skon» czona dopiero 1437).⁸

Pierwotny kościół — była to zwyczajem ormiańskim maleńka budowla wyglądająca raczej na małomiejski ko» ściółek, niż na katedrę. Jest to część wschodnia dzi» siejszej katedry, która koncentruje się koło kopuły.

Była ona również zwyczajem ormiańskim, cała z cio» sowego kamienia, pokryta wewnątrz i zewnątrz orna» mentyką charakterystyczną kutą misternie w kamieniu i posiadała troje drzwi od zachodu, północy i południa.

W XV w. <może około 1437) przybudowano od strony południowej <kościół jest oryentowany) przedsionek, jak to jest w zwyczaju u Ormian na Wschodzie, a raczej го» dzaj krużganka, czy portyku o 4 arkadach, okrągło»łu» kowych, i krzyżowem sklepieniu. Tam było pod po» sadzką miejsce wiecznego spoczynku dla znakomitych rodzin.

Niezawodnie była też w tym czasie i dzwonnica w tern miejscu, gdzie obecnie stoi, tylko inaczej wyglą» dała. Zapewne, jak jest zwyczajem na Wschodzie u dołu kwadratowa z 4 łukami i 2 przejściami,- u góry prze* chodziła w 4*boczną lub ośmioboczną strukturę zupeł» nie przejrzystą â jour gdzie mieściły się dzwony, a na* kryta była stożkowatym dachem.

W w. XVII kościół okazał się za małym. Przybu* dowano tedy <1630) od strony zachodniej halę tej samej szerokości co kościół pierwotny, jednonawową o skie» pieniu beczkowo»krzyżowem, a raczej beczkowem z lu» netami, o 2 przęsłach i 2 parach okien, zakończonych po gotycku. Od wejścia dodano przedsionek wązki krzy»

żowy о з przęsłach w poprzek. Kościół ten drugi miał charakter epoki, a więc renesansowy w tym guście jak kościół PP. Benedyktynek łacińskich we Lwowie. Opa* trzony 2 frontonami, odcina się na zewnątrz od starej ka* tedry. Wskutek tego przybudowania znikła fasada i portal główny katedry starej. Z r. 1671 pochodzą piękne oddrzwia późno — renesansowe, prowadzące z zakrystyi do kościoła.

W w. XVIII <1723) cały kościół tak stary jak i nowy otrzymał barokową szatę tak na wewnątrz jak i na zewnątrz przez potynkowanie i urządzenie wewnętrzne barokowe, które prawie w całości jeszcze dzisiaj istnieje.

Stało się tedy z katedrą ormiańską coś podobnego, co w 50 lat później i z łacińską. Z czerwonej cegły łacińska i z kamienia ciosowego ormiańska, dostały po* włókę szarą tynkową.

W ostatnim dziesiątku powstała myśl przedłużenia9 dalszego katedry w tym samym kierunku t. j. ku za* chodowi. Stało się to z dwóch powodów : raz, aby po* większyć katedrę, a powtóre, aby przebić zaciskające ją ze wszystkich stron kamienice i utorować jej wejście od ul. Krakowskiej. Plan ten powstał w 1908 i został już częściowo wykonany. Mianowicie architekt Mą* czyński przybudował do renesansowej części 3-cią część najnowszą modernistyczną. Założona na kwadracie nakryta jest okrągłą, oszkloną kopułą, która łączy się z kwa* dratem dolnym nie zapomocą pendentywów <żagielek>, lecz zapomocą coraz bardziej wysuwających się na we* wnątrz schodków t. zw. tromp, stosowanych w sasa*

nidzkiej i oryentalnej starochrześcijańskiej kościelnej ar-chitekturze.

W dalszym ciągu ma być poprowadzony ku ulicy Krakowskiej rodzaj portyku, a u wejścia do ulicy mię-dzy dwoma sąsiedniemi kamienicami ma stanąć westy-bul w kształcie centralnej kopulastej struktury.

Równocześnie przystąpiono do restauracyi katedry. Przedewszystkiem odbito tynk we wnętrzu najstarszej części. Z pod tynku wyszła na jaw struktura pierwotna kamienna z ciosu wraz z oryginalną ornamentyką. Skle-pienia kopuły i 4 ramion krzyża przykryto znów tyn-kiem i zrobiono podkład pod mozaikę. Wedle planów prof. Mehoffera ozdobiono mozaiką modernistyczną wnętrze kopuły. Dalsze wewnętrzne roboty w tej części utknęły wskutek wojny.

Na zewnątrz 3 absydy tynkowane otrzymały orna-ment wedle wzorów staroormiańskich, którego dotych-czas na tynku przynajmniej nie było. Z latarni oświetla-jącej z góry prezby tery um zdjęto przykrycie becz-kowe półokrągłe¹⁰, a zostawiono dach siodlasty, który pod owem przykryciem się ukrywał. Odnowiono też tam-bur kopuły kamienny, usuwając z niego tynk. Wreszcie przebudowano zupełnie kamienny krużganek z dawnego11 zostawiając tylko drobną część, a resztę zwietrzałych słupów i kapiteli, zastępując nowymi wedle dawnego wzoru,- znikła przy tej sposobności ornamentyka malowana o motywach splotów roślinnych, która pokrywała archiwolty łuków od spodu.

W drugim kościele renesansowym zamiast dawnego sklepienia beczkowo-krzyżowego dano ciężkie lekko

beczkowo wygięte zupełnie nowe drewniane, koloru czerwonego, o motywach arabsko-ormiańskich z dużymi kasetonami 6-bocznymi i zwisającymi złocistymi stała* ktytami. Tu także zaczęto ściany przytykające do naj* starszego kościoła powlekać mozaiką. Dalsze roboty stanęły wskutek wypadków wojennych. Wyjęto tylko dotychczas na ziemi leżące i deptane przez pobożnych ważniejsze płyty grobowe i ustawiono wolno, lub wmu* rowano w ściany części renesansowej.

ANALIZA

ZABYTKU.

CTAZEK STUDENTÓW А^СИГГЕКПШ

“RZY AKADEMII GÓRNICZEJ

w KRAKOWIE

>

Katedra składa się z 3 części jakby z 3 kościołów. Ponieważ każdy z nich ma odrębny charakter, przeto osobno musi być omówiony.

Zacznijmy od najstarszej części, pierwotnej katedry.

Założona na prostokącie zbliżonym do kwadratu.12 W prostokąt wpuszczony krzyż grecki, wprawdzie nie równoramienny, bo ramię równoległe do osi głównej jest dłuższe, a ramię poprzeczne krótsze <w stosunku 3 : 2 mniej więcej), ale taki, którego ramiona przecinają się w środku. Z prostokąta od strony wschodniej wy= suwają się 3 półkola, środkowe większe, 2 boczne mniejsze.

Nad środkiem prostokąta nad skrzyżowaniem ra= mion krzyża wznosi się kopuła półkolista niewielka, wsparta na wysokim tamburze, który wewnątrz ma kształt walca <u krawędzi dolnej walca zaznaczony jest i2=bok> i opatrzony jest 4. dużemi oknami zwróconemi w 4 strony świata. Tędy wpada główne światło do kościoła. Tambur wychodzi z i2=boku, który zapomocą pendentywów łączy się z 4 filarami. Mamy tedy sy^ stem 4=podporowy. Filary połączone są ze sobą lukami ostrymi.

Około tego centralnego punktu grupują się wszystkie inne części struktury. Stąd wychodzą 4 ramiona krzyża greckiego. U góry ramiona te zasklepione są sklepie* niami ostrołukowemi o równej wysokości. Ramiona po-~ przeczne <t. z. nawa poprzeczna albo transept) opatrzone są od południa i północy dużemi oknami, i to jest drugie główne źródło światła we wnętrzu. Z ramion podłużnych krzyża jedno idące ku zachodowi stanowi nawę główną 5 m. szeroką, która się łączy u wejścia z kościołem renesansowym. Nawa ta ma tylko i przęsło <travée> nieco dłuższe niż przęsło środkowe. Ciekawe jest skle* pienie ostrołukowe ku końcowi. Nie jest ono tu jedno* lite, lecz dwukrotnie zmienia swój profil przez to, że się wysuwa dwukrotnie coraz niżej. Tu dawniej był portal główny.

4*te ramię krzyża wschodnie zasklepione również ostrołukowo u góry, stanowi tylną część kościoła t. z. bemę o jeden stopień podwyższoną. Na nią składa się prostokątna przestrzeń przed łukiem tryumfalnym, a potem idzie właściwe prezbyteryum za łukiem tryum* falnym się znajdujące. Jest to prostokątna, bardzo mała ubikacya wraz z absydą półokrągłą, w której mieści się ołtarz. Od nawy odgraniczone jest ono u góry łukiem tryumfalnym. Jest on ostrołukowy jak sklepienie i zdaje się podpierać sklepienie.

Światło wpada do prezbyteryum od absydy 3 oknami, jednem okrągłem u góry i 2-. ma podłużnemi z boków. Nadto w bardzo oryginalny sposób stworzył sobie ar* chitekt źródło światła górnego. Tuż nad prezbyteryum przebił prostokątnie sklepienie ostrołukowe i wpuścił tam, jakby rodzaj szybu czy szachtu, który przebija dach na zewnątrz. Przykryty daszkiem siodlastym wygląda jak ramię poprzeczne maleńkiego krzyża, którego ściany frontowe południowa i północna opatrzone są oknami, którędy światło wpada z góry do prezbyteryum.¹³ Prez* by tery urn tedy posiada własne światło górne. Tu zwy= czajnie architekci bizantyńscy stawiali drugą kopułę mniejszą, jak to mamy u św. Mikołaja ruskiego we Lwowie. Nawa główna składa się z 3 przęseł. Podobnie wygląda i nawa poprzeczna. Posiada również 3 przęsła, z tą tylko różnicą, że skrajne przęsła są bardzo krótkie. Środkowe nakryte jest kopułą, a skrajne sklepieniami ostrołukowemi.

Oprócz nawy podłużnej głównej i poprzecznej posiada katedra ormiańska także nawy boczne równoległe do osi głównej znacznie mniejsze ledwo zaznaczone i nieco niższe od nawy głównej. Na zewnątrz nie są one uwydatnione zapomocą dachu pulpitowego i osobnych okien. Ciekawie są skonstruowane. U góry zamknięte sklepieniem ostrołuko* wem w ośli grzbiet wygiętem, który przypomina łuk mau= rytański. Sklepienie to przerywa się w tern miejscu, gdzie ramię poprzeczne krzyża przebija wnętrze kościoła. Nawa tedy boczna jest przerwana. Przednia jej część wychodzi od filaru zachodniego u dawnego wejścia głównego i sięga aż dotranseptu. W tej części umieszczony jest ołtarz boczny pod ścianą, a ubikacya ołtarzowa otwiera się na kościół dużym ostrym łukiem rozpiętym równolegle do osi głó* wnej kościoła. Jest on znacznie niższy i szerszy niż łuki naw głównych podłużnej i poprzecznej. Ołtarz tedy boczny przedstawia się jakby był w osobnej kapliczce. Dalszy ciąg tej nawy bocznej znajdujemy poza transe* ptem w części tylnej kościoła. Obejmuje ona bemę i za* krystyę dawną i kończy się absydą półkolistą boczną, oświetloną osobnem oknem. Ściana dzieląca prezbyte-ryum od nawy bocznej jest w 2 miejscach przebita na wskroś mniejszym otworem o luku w ośli grzbiet bardzo spłaszczonym i większym otworem zamkniętym u góry prostolinijnie naprzeciw ołtarza. Te otwory służyły za przejście dla duchowieństwa w czasie nabożeństwa z nawy bocznej do prezbyteryum. Ta tylna część nawy bocznej wraz z absydą służyła po lewej ręce za za« krystyę, po prawej ręce za skarbiec <diakonikon i pro-thesis). Analogicznie przedstawia się rozkład nawy bocz-nej i po drugiej stronie nawy głównej.

Teraz chciejmy zobaczyć, jak ta architektura wyraża się na zewnątrz.¹⁴ Wogóle trzeba powiedzieć, że zewnętrzna strona jest wykładnikiem wnętrza.

Ramiona krzyża greckiego zaznaczone są bardzo wyraźnie zapomocą 4 członów rozchodzących się od kopuły centralnej w 4 strony geograficzne. Każdy z tych członów przykryty dachem siodlastym kończy się ścianą frontową trójkątną, t. zw. frontonem. 2 poprzeczne ramiona są krótsze i mają okna, 2 podłużne są nieco dłuższe i okien nie posiadają. Przednie bowiem łączy się z renesansowym kościołem, a tylne z 3 absydami. Te 3 absydy półokrągłe także na zewnątrz, przypierają do ściany tylnej trójkątnej, która jest znacznie większa od ścian frontowych ramion poprzecznych i robią wrażenie jakby dodatkowo do niej były przyczepione. Środkowa jest wyższa i większa, 2 boczne węższe i niższe. Wszystkie zaś ożywione i rozczłonkowane ślepemi arkadami o cieniutkich smukłych kolumenkach i oknami.

Wszystkie przykryte półstożkowymi daszkami. Na skrzy* żowaniu ramion na pierwszy pian wybija się ze stru* ktury kopuła kamienna. Ona jest tern centrum, około którego się wszystko grupuje. i2*boczna przebita 4 oknami i ożywiona 8 smukłemi a wąziutkiemi ślepemi nyżami o łukach w ośli grzbiet, nakryta stożkowym nie bardzo smukłym hełmem czy daszkiem, na którym na gałce umieszczony krzyż.

Ciekawą konstrukcyą jest owa jakby napowietrzna kapliczka na dachu między kopułą a absydami, co przy* pominą pokoje poddaszne w mansardowych strukturach. Imituje ona w mniejszych rozmiarach transept i stanowi bardzo szczęśliwie pomyślany do niego akompaniament, biegnąc doń równolegle i symulując jakby nakrycie 2*go mniejszego transeptu. Opatrzona oknem od północy i południa służy do wpuszczania światła z góry do prezby tery um.

Nawy boczne na zewnątrz wcale nie są zaznaczone ani dachem osobnym ani osobnemi oknami. Kryją się pod wspólnym dachem siodlastym, który wznosi się tak nad nawą główną jak i bocznemi.

Portali obecnie posiada katedra 2. Jeden od południa, drugi od północy. Oba prowadzą do nawy poprzecznej i leżą na osi poprzecznej budynku.

Struktura tedy starej katedry jest centralna. Wszystko grupuje się około centralnego punktu, którym jest ko* puła. Centralny sytem może być bez kopuły, albo z ko* pułą. Ale nie czysto centralna. Jest ona także longitu* dinalną podłużną. Długość bowiem jest nieco większa, niż szerokość budowli. Zatem katedrę należy zaliczyć do systemu kombinowanego centralno^podłużnego. Pod= luźny system może być jednonawowy, albo więcej nawowy n. p. 3*nawowy. A w tym ostatnim wypadku nawy mogą być albo równej wysokości <system halowy), albo nierównej wysokości t. z. nawa główna wyższa i szersza, a nawy boczne niższe i węższe <sy-stem bazylikowy). Do tego ostatniego typu należy i katedra ormiańska, jakkolwiek na zewnątrz ten system nie jest uwydatniony. Jeszcze nie koniec na tern. W bazylikowym systemie mogą być albo tylko nawy pod^ luźne, albo oprócz nich nawa poprzeczna. Gdy ten o* statni wypadek zachodzi, mamy do czynienia z systemem krzyżowym4acińskim, jeśli ramiona krzyża przecinają się nie w środku ramienia głównego dłuższego — greckim, jeśli ramiona krzyża <mniejsza o to, równe czy nie równe) przecinają się w środku. Do tego ostatniego rzędu należy i katedra lwowska.

Jest tedy katedra budowlą centralno-podłużną, ko-pufowo-bazylikową i krzyżową zarazem z 3 absydam półkolistemi od strony wschodniej.

Taka jest struktura najstarszej części katedry. A te^ raz zobaczmy, jaka jest jej ornamentyka.

Ornamentyka ta była długi czas ukryta pod szatą barokową tynku. Dopiero w ciągu ostatniej re-stauracyi po odbiciu tynku wyszła na jaw i ornamentyka i materyał, z którego pierwotnie katedra była zbu~ dowana t. j. ciosowy kamień, nadający jej jakiś całkiem odmienny poważny i surowy urok.

Odkrycie było bardzo ciekawe. Filary tylne kamienne, na których opiera się kopuła zdobne są na swojej powierzchni zwróconej ku wnętrzu w zagłębienia kute w kamieniu i obramione wałkami kamiennymi, o motywach splecionych ze sobą figur geometrycznych. Ornament ten przypomina na pierwsze wejrzenie romański, ale romańskim nie jest, jest wschodni zbliżony do syryjskiego. A podobieństwo stąd pochodzi, że romański styl i ornament ma swe źródło na Wschodzie w architekturze starochrześcijańskiej Syryi, Małej Azyi etc.«

Pośród i obok tych »filunków« wałkowatych pełno jest krzyżów równoramiennych o trójlistnych końcach bezładnie rytych w kamieniu. Są to wota pobożnych Ormian, którzy przy tej sposobności składając pewną o= fiarę na kościół chcieli sobie zapewnić opiekę Bożą,

Drugi ornament drobniejszy wieńczy gzyms kamienny, który biegnie powyżej filarów, a z którego wy-chodzą łuki sklepień. Sama krawędź tego gzymsu zdo-bna jakby w karby nacinane na drzewie, które zbliżone są kształtem do trójliścia albo do owych zagłębień, arabskich, do których przyczepia maurytańska architekt tura swoje tak charakterystyczne stalaktyty. Wpływ to widoczny Wschodu persko=arabskiego. Nic dziwnego,-Ormianie byli pod panowaniem Persów i Arabów a potem Turków, którzy od tych ostatnich przyjęli sztukę i dekoracyę. Od połowy 2-go w. po Chr. do 425 rządzili w Armenii Arsacydzi, gałąź rodziny panującej w Królestwie Partów wzgl. Persów.

Podobny motyw przebija też się w arcyciekawem zagłębieniu znajdującem się na ścianie lewej obok wejścia północnego. Jest to rodzaj framugi czy nyży u góry półokrągłej, u dołu rozchodzącej się w trójlistne wy-

drążenia z wyraźnym lukiem w ośli grzbiet. Była to framuga przeznaczona do udzielania chrztu. Tu stały pewnie czynią z olejami i woda chrzcielna, coś w rodzaju łaciń* skiego baptysteryum i szafki na oleje.

na=

15

Znowu dekoracya ta przypomina Wschód maury* fański, podobnie jak luki w ośli grzbiet stosowane war= chitekturze kościoła w sklepieniach naw bocznych i nad* prozach owych przejść z naw bocznych do presby* tery urn. Jest tylko kwestya, czy te tak bardzo przez Arabów używane łuki w ośli grzbiet <Eselsrückem, Kiek bogen) są pochodzenia arabskiego, czy też oryentalnego syryjskiego lub ormiańskiego n. p. Zdaje się, że to dru* gie zdanie ma więcej • uzasadnienia za sobą. Skoro bowiem łuk podkowiasty istniał z całą pewnością przed Arabami w sztuce starochrześcijańskiej Małej Azyi cen* tralnej, to i ten w ośli grzbiet i motyw trójlistny mógł być starszego pochodzenia n. p. sassanidzkiego.

3-ci rodzaj dekoracyi, jaka się w katedrze lwowskiej ukazała, jest już charakteru czystochrześcijańskiego, mianowicie starochrześcijańskiego. Mam na myśli ów arcyciekawy ostro sklepiony łuk tryumfalny, który od* gradza właściwe presbyteryum od nawy. Tu pod nim roz* pięta była w czasie nabożeństwa ormiańskiego zasłona,™ coś w rodzaju greckiego templon lub ruskiego ikono* stasu z carskiemi wrotami. Łuk ten wspiera się na 2 osobnych filarach kamiennych, z których każdy posiada oprócz słupa graniastego cienką kolumnę okrągłą z ka* pitelem i przypomina romańskie filary wiązkowe <Biin* delpfeiler) złożone jakby z wiązki lasek. Nie jest to znowa romańska naleciałość lecz właściwość wschodnia

specyalnie ormiańska, którą zauważyć można w wielu kościołach w Ani,¹⁷ a która za pośrednictwem mnichów i krzyżowców dostała się na Zachód do architektury romańskiej.

Powyżej tak dekorowanych filarów wspina się łuk tryumfalny. Na powierzchni swej pionowej posiada ornament kuty w kamieniu o motywach roślinnych plecionkowych. Jeszcze ciekawsza jest powierzchnia pozioma u spodu łuku t. z. archiwolta. Znajdują się tam ryte w kamieniu owalne medaliony przedstawiające prawdopodobnie Chrystusa i Apostołów w płytkim reliewie, na których znać jeszcze resztki farby.

Przypominają się mimowoli 2 zabytki Rawenny, gdzie spotykamy coś podobnego. Jeden starszy z V w., to kaplica arcybiskupia pod wezwaniem św. Piotra Chry= zologa,¹⁸ a więc z epoki starochrześcijańskiej, ale o za^ barwieniu bizantyńskiem, a drugi z VI w., a więc z epoki bizantyńskiej sławny kościół S. Vitale.¹⁹ Jeden i drugi zabytek posiada w archiwoltach łuku tryumfaU nego podobne zupełnie medaliony z tą tylko różnicą, że wykonane one są tam w mozaice. Przedstawiają Chrystusa i Świętych.

Czy nie było więcej takich ciekawych w kamieniu kutych ornamentów, nie można stwierdzić. Jeżeli cała katedra była z ciosu, to bardzo jest prawdopodobne, że ornamentem takim pokryta była katedra nietylko wewnątrz, ale i zewnątrz, jak to jest zwyczajem wszyst= kich ormiańskich kościołów na Wschodzie. W Ani n. p. kościoły są również z ciosu i posiadają bardzo bogatą

2*

19

ornamentykę głównie geometryczną plecionkową, a po* tern także o motywach roślinnych, a nawet figuralnych. Ornamentyka ta, którą obecnie pokryte są absydy, jest kreacyą nową, wzorowaną tylko na staroormiańskiej dekoracyi wedle wzorów, jakie dostarczyła katedra w Ani²⁰ i ormiański Ewangeliarz z XIII w. będący własnością arcybiskupstwa ormiańskiego we Lwowie.

Zanim przejdziemy do renesansowej części, wspo* mnieć należy jeszcze o jednej przybudowie starej katedry. Jest nią krużganek, rodzaj portyku czy przedsionka, który przytyka do katedry od strony południowej.

Zwyczaj był u starych Ormian przystawiania licz* nych przedsionków do swoich maleńkich świątyń. Nie* tylko spotykamy takowe od strony głównego wejścia t. j. zachodniej, ale także przed bocznemi wejściami, a tych nigdy nie brak, od strony północnej i połud*

niowej.

Krużganek lwowski jeden z najbardziej mało* wniczych we Lwowie, biegnie wzdłuż całej fasady po* łudniowej, a nawet trochę poza nią wybiega ku zacho* dowi. Przykryty dachem pulpitowym otwiera się ku dziedzińcowi południowemu katedry, gdzie był ongiś mały cmentarzyk, 4 arkadami okrągłołukowemi. Są one kamienne i wspierają się na kamiennych masywnych słupach okrągłych o ciekawych kapitelach. Wyglądają te kapitele znowu jak romańskie, a w gruncie rzeczy są ormiańskie. Podobne zupełnie widzieć można w Ani w pałacu rady koronnej.²¹ Na trzonie kolumny leży kostka mocno ścięta ku dołowi, a kanty jej wykazują nacięcia jakby karbowania w drzewie o motywach trójlistnych

i łuku w ■ ośli grzbiet. Znowu analogia do owego kar^ bowego ornamentu, któryśmy widzieli na gzymsie głównym we wnętrzu prezbyteryum katedry.

Otwarta ta piękna hala służąca za przedsionek i chroniąca przed deszczem i słońcem, pokryta sklepie^ niem krzyżowem służy zarazem za miejsce wiecznego spoczynku dla znakomitych osób duchownych i świeckich. Płyty grobowe zmarłych pokrywają całą posadzkę krużganku, a nadto wmurowane są także w ścianę katedry.

Płyty te grobowe²² zasługują na szczególniejszą uwagę. Sięgają one XIV i XV w. i dochodzą do XVII. Zdobne są w bardzo ciekawy oryginalny ornament ormiański geometryczny plecionkowy, lub co częściej się zdarza roślinny, później zaś barokowy. Nadto opatrzone napisami w języku ormiańskim, łacińskim i polskim sta= nowią nietylko ciekawy dla archeologa i historyka do= kument historyczny, ale prócz tego przedstawiają wielki interes także i dla historyka sztuki nietylko ze względu na swoją wielce oryginalną i piękną ornamentykę wschodnią, ale i ze względu na charakter pisma i liter kutych w skale. Są te napisy tak misternie kute, że jak w starej Armenii²³, tak i dzisiaj mogą służyć za wcale dobre ozdoby dla ścian kościelnych. Coś podobnego z napU sami arabskimi z Koranu. Przypominają zaś swym ksztaK tern owe płyty grobowe żydowskie lub muzułmańskie, które spotykamy na Wschodzie i u nas, zakopane pionowo na mogile.

Płyty te leżą na posadzce przedsionka kościelnego, deptane ciągle przez pobożnych, narażone są na znisz^ czenie. Jednakże wyjęciu ich z posadzki i ustawieniu pod ścianą sprzeciwiają się wierzenia ludu pobożnego ormiańskiego. Sądzi on mianowicie, że dusza tego zmarzłego, której płytę depcą żyjący, przypomina się łatwiej tym sposobem pozostałym i za pośrednictwem ich modłów wyjedna sobie rychlejsze wybawienie z mąk czy* ścowych. W tern wierzeniu leży poważna trudność dla konserwatorów.

Do najstarszej katedry należy niezawodnie i dzwona nica, która służy zarazem za bramę wchodową w zaułek cały ormiański. Kształtem swoim przypomina ona tego rodzaju dzwonnice na Wschodzie. Przed kościołami ormiańskimi nigdy jej nie brakło. Przykłady tego mamy w Surp-Karapef w Achtamar na jeziorze Wan i przedewszystkiem w patryarchalnym kościele w Ecz-miadzin.²⁴ Są założone zawsze na kwadracie i składają się z 2 lub 3 kondygnacyi. Dolna otwiera się 4 łukami na 4 strony świata. Górna lżejsza jeszcze bardziej przejrzysta jest zwykle 4*boczna, a u szczytu jest jeszcze jedna węższa znacznie kondygnacya zwyczajnie 8-boczna również à jour nakryta stożkowym dachem. Dzwony umieszczone w górnych przejrzystych kondygnacyach.

W zasadniczych rysach zgadzałaby się z tym schematem i dzwonnica lwowska. Plan przynajmniej i fun* damenta są pierwotne. Później, czytamy, uległa prze* róbce. Przerobił ją Piotr Krasowski, Włoch, który zbu* dował w renesansowym stylu kaplicę 3 Świętych obok cerkwi wołoskiej i kamienicę czarną w rynku. Może być, że z tego czasu pochodzi owo późno * gotyckie siatkowe sklepienie w dolnej kondygnacyi tuż u wejścia do pałacu arcybiskupiego, którego resztki jeszcze dziś

są widoczne. Wygląda to na początek XVI w. Czy owe charakterystyczne wałki okrągłe na krawędziach górnej kondygnacyi są pierwotne, a przynajmniej wedle pierwo* tnych, nie można stwierdzić. Całe dzisiejsze zwieńczeń nie u góry z 5 kopułkami pseudo=bizatyńskiemi jest dopiero kreacyą nowszych czasów <2 połowy XIX w>.

XVI. i

Od strony przeciwnej t. j. północnej przypiera do katedry przedsionek drugi już nie otwarty lecz zamknięty, do którego w dalszym ciągu ku zachodowi przytyka zakrystya, wreszcie oddzielona drzwiami mała kapliczka z ołtarzem a nad nią na piętrze umiesz= czona jest niewielka ubikacya, gdzie się mieści skarbiec kościelny. Cała ta przybudówka nosi na sobie cechy tej architektury i dekoracyi, którą wprowadził do Lwowa Włoch Paweł Rzymianin i towarzysze pod koniec na początku XVII w. Jest to już z=ga epoka w budowie katedry nie średniowieczna, lecz nowo= Żytna renesansowa i nie wschodnia, lecz zachodnia.

Cała ta przybudówka ma kształt prostokątnej jedno-piątrowej <z wyjątkiem skarbczyka) ubikacyi. Przykryta sklepieniem beczkowo^krzyżowem. Na uwagę zasługuje portal wiodący z przedsionka do starej katedry od strony północnej. Ujęty w ramy kamienne prostokątne, które są bardzo bogato i gustownie zdobne w czworograniaste płyty wypełnione typowemi na owe czasy rozetami. Takiesame odrzwia w stylu XVI/XVII i w guście szkoły Pawła Rzymianina znajdują się z drugiej strony portalu od strony starego kościoła. Odrzwia z zakrystyi do kościoła wiodące noszą datę 1671. Podobne odrzwia spotykamy u PP. Benedyktynek łacińskich,

w cerkwi wołoskie) i w chórze kościoła M. Magdaleny we Lwowie.

Na zewnątrz przybudówka ta przedstawiałaby się zupełnie bezwartościowo, gdyby nie okna i ich obramienia, które zdradzają, że mamy do czynienia z za= bytkiem cennym. Okna te w liczbie 3 półokrągło zakoń^ czone, ujęte są w kamienne bogato profilowane obra= mienia, które mimowoli przypominają podobne obramienia z kościoła PP. Benedyktynek łacińskich, i Ber^ nardynów, a nawet chóru kościoła M. Magdaleny — a więc mamy do czynienia ze szkołą włoskiego renesansu w smaku Pawła Rzymianina i jego następców. Ze z tej strony katedry była czynną ręka Pawła Rzy^ mianina przynajmniej pośrednio, dowodzi tego fryz wmurowany w ścianę przedsionka wschodnią zewnętrzną, sąsiadującą z absydą lewą, zresztą — pozbawioną po^ zornie wszelkiej wartości, bo posiada tylko okrągłe małe okno u góry. Na fryz biegnący powyżej tego okna składają się rozety i tryglify doryckie tak dobrze znane z fryzu cerkwi wołoskiej i z fryzu Bernardyńskiego. Fryz ten, to niezawodny dowód wpływu tego mistrza wło^= skiego i na dalszą budowę katedry ormiańskiej.²⁵

Do tego samego zakresu włosko=lwowskiego rene= sansu należy zaliczyć i dziedziniec klasztorny północny otoczony krużgankiem od strony zachodniej. Krużganek to l-piątrowy. W dole arkady okrągłe ale znacznie wyższe, niż to było u krużganku pofu= dniowego, wsparte na potężnych słupach. Jeden z tych pierwotnych słupów jeszcze został.²⁰ Z obu stron pod archiwoltą przyczepione są do niego półkolumny, których trzon w dole do wysokości г/з zdobny w pięknie płaskorzeźbioną ornamentykę roślinną o motywach tak bardzo w epoce renesansu lwowskiego ulubionej winom rośli pnącej się ku górze. (Porównaj kolumny²⁷ w portalu kaplicy 3 Świętych obok cerkwi wołoskiej). W górze jest drugi krużganek również otwarty — jak i dolny o sklepieniu krzyżowem jak i na dole. Tędy przechód dla zakonnic z klasztoru na chór kościelny. Ten otwarty 2=piątrowy krużganek (dziś zmieniony do niepoznania) i hala otwarta wiodąca do klasztoru PP. Benedyktynek łacińskich — to jedyne zabytki otwartych hal renesansom wych we Lwowie, naśladujących włoskie loggie.

Wreszcie do tego samego środowiska artystycznego zaliczyć należy także drugi kościół powszechnie zwany barokowym, bo powstał w XVII w. Nie wszystko jednak, co powstało w XVII w. musi być barokowem. U nas we Lwowie dalej od Włoch wszystko było później. To też nic dziwnego, że i renesans włoski się spóźnił. Skoro główny mistrz renesansu Paweł Rzymianin czynny jest dopiero pod sam koniec XVI w., to nic dziwnego, że panowanie renesansu ciągnie się u nas dość daleko w głąb XVII w.

Katedra t. z. barokowa należy zatem do drugiej epoki w budowie całej katedry t. j. do epoki renem sansowej.

Założona na prostokącie, który w szerokości (9 m. 70 cm.) równa się szerokości całej starej katedry, przym budowana jest od strony zachodniej t. j. od dawnego głównego wejścia do katedry i wysuwa się ku zachom dowi (długości 11 m.). Wewnątrz było do niedawna

<przed г, 1908) sklepienie beczkowe z lunetami, takie-samo, jak spotykamy u Benedyktynek łacińskich, w kruż* ganku klasztoru Bernardynów, w chórze kościoła Maryi Magdaleny. A więc najwyraźniej tradycya .włoskiego renesansu lwowskiego. Posiadało ono 2 przęsła analo= gicznie do 2 okien z każdej strony oddzielone gurtem. Dziś miejsce dawnego sklepienia zajął bardzo oryginalny całkiem egzotyczny ciężki plafon na czerwono pomalowany. Jest on lekko beczkowo wygięty i składa się z całego szeregu ó^kątnych dużych, masywnych kasetonów o grubych potężnych wałkowatych ramach, z których zwisają ku wnętrzu kościoła złocone wisiory, przypominające nieco arabskie stalaktyty. Ma to być plafon w stylu oryentalnym neoormiańskim o motywach staroormiańskich i arabskich zmodernizowanych. Wi^ dzimy tu objaw tych dążności, które pod pretekstem czy= stości i jednolitości stylu oczyszczają katedrę z wszystkiego, co nie jest w stylu pierwotnym katedry t. j. or= miańskim.

Plafon sam, choć jest sam w sobie wielce oryginale nym i nie można mu odmówić twórczości artystycznej, z wnętrzem kościoła jakoś nie harmonizuje ani co do barwy, ani co do kształtu, nie mówiąc już o tern, że ciężarem swoim robi wrażenie zbyt przygniatające.

Ściany boczne są na razie szare, tylko na przede nich półścianach zaczęto kłaść mozaikę również w stylu zmodernizowanym oryentalnym,

Na zewnątrz kościół ten drugi²⁸ przedstawia się całkiem skromnie. Nakryty siodlastym płaskim dosyć dachem, zamknięty jest od wschodniej i zachodniej strony 2 trójkątnymi spłaszczonymi frontonami, na których środku widnieje krzyż, a po bokach piramidki. Tymi frontonami odcina on się wyraźnie od najstarszej części katedry i najnowszej. Po stronie południowej widzimy fasadę przeprutą 2 oknami. Są one ostrołukowo zam^ knięte i ujęte w ramy kamienne <cały kościół drugi jest murowany z cegły i tynkowany) o profilach nam już dobrze znanych. Jest to ten sam smak, który widzieliśmy w obramieniach okien przybudówki północnej, a które nam przypominały taką samą manierę w oknach Bene= dyktynek łacińskich i Bernardyńskich. Po stronie północnej jest jedno tylko takie okno, drugie zasłania przybudówka, w której mieści się zakrystya i piątrowy skarbiec. Ostrołukowe zakończenia okien nie powinny nas bałamucić. Tradycye gotyckie trwały we Lwowie bardzo długo i stosowane były nietylko w oknach, ale szczególniej w sklepieniach <renesansowa Bożnica Złotej Róży przy ul. Blacharskiej). Mimo gotyckich reminL scencyi w katedrze drugiej znać wyraźnie rękę, a jeśli nie rękę, to przynajmniej szkołę Pawła Rzymianina i jego następców, których działalność kończy się dopiero na kościele św. Łazarza, kościółku św. Zofii i św. Wojciecha. Zamiast tedy nazwy baroku możnaby zaproponować dla tej 2-giej części nazwę późnego włoskiego, a raczej włosko^lwowskiego renesansu.

Do niedawna kościół drugi miał swój przedsionek od strony zachodniej o 3 przęsłach i 3 krzyżowych sklepieniach w poprzek, który łączył się z krużgankiem klasztornym *⁹. Obecnie zostało 2 drzwi z boku południom wego i północnego tuż przy końcu kościoła, prowadzących ongiś do przedsionka, a przedsionek włączono do kościoła, aby kościół w kierunku zachodnim dalej przedłużyć. Do tego przedsionka przybudowano najnowszą część, 3*ci z rzędu kościół w katedrze ormiańskiej.

Trzeci ten kościół był zrealizowaniem tych planów rekonstrukcyjnych, jakie powzięto w r. 1908³⁰.

Kościół ten założony na kwadracie wzniesiony jest ponad posadzkę kościoła środkowego o kilka stopni. Ściany wychodzące z kwadratu kończą się u góry lukami, na których wspiera się dolna obręcz kopuły u góry oszklonej półkulistej. Pośredniczącym węzłem między kwadratem podstawy, a kołem kopuły są, nie, jak to zwykle bywa, pendentywy <żagielki> t. j. sferyczne trójkąty, będące wycinkami powierzchni kuli, lecz rodzaj trójkątnych wstawek składających się z całego szeregu schodków, które wznosząc się w górę, wysuwają się coraz bardziej ku środkowi. Są to t. z. trompy stosowane w architekturze Sassanidów (pałac w Firuzabad), a później w niektórych zabytkach starochrześcijańskich koptyjskich w Egipcie i syryjskich w Azyi zachodniej.

W kopule umieszczono już ornamentykę, mianowicie mozaikową przedstawiającą Chrystusa i owieczki w guście mozaik starochrześcijańskich. W tyle u góry jest em= pora organowa z wygiętą ku środkowi balustradą.

Ciekawie rozwiązana jest konstrukcya ściany wcho^ dowej zachodniej. Ponieważ (przechód) pasaż od ulięy Krakowskiej nie idzie wprost od strony zachodniej do ściany kościelnej, lecz nieco skośnie od strony północno^ zachodniej, przeto architekt umieścił drzwi wchodowe nie równolegle, lecz nieco skośnie do osi poprzecznej

kościoła, rozwiązując trudność w oryginalny sposób i nadając tej części kościoła jakiś romantyczny, modernistyczny wygląd. Podobne rozwiązanie ma wejście do kościoła całkiem nie modernistycznego S. Witalisa w Rawennie,³¹ gdzie również ze względu na ulicę, wejście jest nie na osi głównej, lecz z ukosa. Modernie stycznie wyglądają też motywa ornamentacyjne stosowane w fasadzie zachodniej i ciekawym portalu. Są to motywa oryentalne, ormiańskie zmodernizowane.

Na zewnątrz przedstawia się ta trzecia część jako budowla centralna na kwadracie wzniesiona, nakryta kopułą okrągłą i zakończona latarnią.

Reszta nowej przybudówki jeszcze nie skończona. Ma być zbudowany pasaż, rodzaj krużganka i westy= bul z kopułą i latarnią już przy ul. Krakowskiej między dwoma kamienicami.

Tak więc katedra ormiańska składa się z 3 kościołów. Najstarszy wschodni ormiański, środkowy rene= sansowy i najnowszy zachodni modernistyczny. Przez to kościół się wydłużył i zyskał wiele miejsca i wygląda jak żywy organizm, który ciągle rośnie i w tych przyrastających częściach nabiera zawsze cechy współ^ czesnego ducha czasu i smaku.

W opisie katedry ograniczyliśmy się tylko do analizy architektury pod względem konstrukcyjnym i de-koratywnym, pomijając zupełnie rzeczy należące do urządzenia wewnętrznego, a które wchodzą już w ka-tegoryę rzeźby, malarstwa i przemysłu artystycznego. Tych ostatnich jest także wiele i to z najrozmaitszych epok i rozmaitych stylów od starochrześcijańskiego począwszy, idąc przez renesans, barok, rokoko i klasycyzm i skończywszy na stylu współczesnym. Wśród paramentów nie brak nawet bizantyńskich felonów. Ka= tedra zatem z calem swojem otoczeniem i zawartością, jest podobnie jak łacińska istnem muzeum, gdzie wszystkie style znalazły schronienie i w tym charakterze nadal powinna być zachowana.

CHARAKTER I GENEZA KATEDRy.

V»

ш

*

/

*4.

Ciągle jeszcze spotykamy się w książkach ze zda= niem, że ormiańska architektura to tylko odcień czy gałąź pewna bizantyńskiej sztuki. Wyglądałoby to na twierdzenie, że naród o tak wybitnej umysłowości i tak odrębnym charakterze i sięgający tak odległej sta= rożytności, był pozbawiony wszelkiej samodzielności na polu twórczości artystycznej. Wartałoby raz zastanowić się bliżej nad sztuką bizantyńską i ormiańską i zbadać ich wzajemny do siebie stosunek.³²

Może on być trojaki. Albo architektura ormiańska jest tylko odłamem bizantyńskiej, wtedy bizantyńska byłaby genus, a ormiańska byłaby tylko species. Albo ormiańska jest zupełnie odmienna i nie ma nic wspóU nego z bizantyńską, w takim razie są to 2 disparata genera. Albo wreszcie jedna i druga mają coś wspóU nego genus wspólne, ale są od siebie w swoim charakterze odrębne i mają się do siebie jak duae species unius generis.

}uż w jednym z poprzednich ustępów dokonawszy analizy zabytku lwowskiego, próbowaliśmy dać jego syntezę i określiliśmy go jako budowlę bazylikowo^cen^ tralną krzyżową kopułową. (Kreuzkuppelbasilika jak Niemcy zwięźle się wyrażają). To określenie było wprawdzie odpowiadające istocie rzeczy, ale zbyt ogóU nikowe. Takie określenie jest schematem, w który da się

33

Katedra ormiańska 3.

ZWIĄZEK SIUDtN i UW *' o i ,k i UKt

PRZY

AKADEMII GÓRNICZEJ

W KRAKOWIE

wtłoczyć wiele bardzo kościołów różnych czasów i stylów. Cechy zebrane w tej definicyi są także głównemi znamionami przeważnej części <nie wszystkich) zabytków architektury bizantyńskiej, ale jak widzieliśmy są to także cechy naszego ormiańskiego zabytku. Są one tern genus, w którem bizantyńska i ormiańska architektura się schodzą. A wspólność ta tłómaczy się łatwo potrze^ barni i charakterem kultu bizantyńskiego i ormiańskiego. U Protestantów główną funkcyą kultu religijnego jest głoszenie słowa Bożego, stąd najstosowniejszą budowlą jest centralna akustyczna sala, w której środku ambona. U Katolików główną funkcyą jest Msza przy ołtarzu, w której pobożni biorą udział tylko bierny, bo język liturgiczny'niezrozumiały, a więc stoją z daleka i kazanie, które głoszone jest w środku kościoła. A więc podłużna forma kościoła najodpowiedniejsza. U wyznań wschodu nich wszystkich, a więc tak u Bizantyńców jak i Or= mian funkcyą główną kultu jest święta liturgia, odpra^ wiana przy ołtarzu z pochodami wokoło ołtarza i przed ołtarzem, w której to liturgii wierni biorą udział czynny, śpiewając naprzemian z celebransem, bo liturgia odprawia się w języku zrozumiałym. Stąd wynika potrzeba, aby ten lud był jak najwięcej skupiony i z kapłanem odprawiającym liturgię nietylko duchowo, ale do pewnego stopnia i fizycznie złączony. Dlatego to dla jednego i drugiego obrządku greckiego i ormiańskiego najodpowiedniejszą jest struktura centralna, aby cały lud zgro^ madzony pod kopułą jakby pod niebem, był jak naj= więcej skupiony i z ołtarzem złączony. Zęby zaś zyskać miejsca, pomyślano o rozszerzeniu tej przestrzeni przez

ramiona krzyża i przez przedłużenie niewielkie świątyni w kierunku osi głównej w duchu budowli podłużnych. Stąd budowla centralno*bazylikowa, krzyżowa kopułowa, najstosowniejsza dla wschodnich obrządków.

Ale na właściwości stylu wpływają nietylko potrzeby liturgiczne, wpływa na to także charakter narodu, wła* ściwości klimatu, otoczenia i materyału, który jest pod ręką. To też jak wiarę wschodnią wyznają różne ple* miona i w różnych rytach, choć te ostatnie mają wiele . cech wspólnych, tak i w architekturze ich religijnej mogą być mimo pewnych wspólnych cech odrębne znamiona.

Aby zbadać, jaki stosunek zachodzi między archi* tekturą kościelną bizantyńską, a ormiańską, chciejmy przejść jedną i drugą w jej historycznym rozwoju i określić dokładniej charakter jednej i drugiej,- z tego poszukiwania dowiemy się, co mają wspólnego, a czem się od siebie różnią. Wtedy też pośrednio poznamy charakter omawianego zabytku lwowskiego, czy jest bi* zantyńsko*ormiański, czy czysto ormiański. Zarazem zbadamy też genezę czyli proweniencyę zabytku,- w sze* regu bowiem zabytków historycznych ormiańskich znaj* dzie się miejsce, gdzie go będzie można uplaęować, a zarazem z podobieństwa cech, wyprowadzić jego po* chodzenie.

Zwracać uwagę będziemy przy tern poszukiwaniu wyłącznie na najstarszą część katedry lwowskiej,- cha* rakter i geneza 2*giego i 3*ciego kościoła już dostatecznie przy analizie została omówiona.

Rozwój i charakter architektury bizantyńskiej i ormiańskiej w epoce starohizantyńskiej

Epoka starobizantyńska³³ trwa od w. VI. do połowy w. IX., od czasów Justyniana aż do dynastyi Macedońskiej zainaugurowanej przez Bazylego I. Styl bU zantyński skrystalizował się około roku 500, tworzył się przez przeciąg wieku V., wyłaniając się z różnych środowisk zachodnich i wschodnich i chłonąc w siebie elementa klasyczne i nieklasyczne oryentalne koptyjskie, syryjskie, małoazyatyckie, chrześcijańskie i niechrześcijańskie.

Zawiązki pierwsze tego stylu spotykamy już w epoce starochrześcijańskiej. W Efezie znajduje się kościół M. Boskiej z V w., który z bazyliką łączy kopułę na środku umieszczoną, z czystej zatem bazyliki wyłania się budowla bazylikowo^centralna <Kuppelbasilika>, jakby zapowiedź przyszłego głównego typu bizantyńskiej ar= chitektury. Podobny kościół jest w Kodża=Kalessi w centralnej Azyi Mniejszej. Nad środkiem bazyliki fi* larowej wznosi się 8=boczna owalna nieco kopuła. Tak powstał system bazylikowo^centralny.

Właściwy rozwój architektury bizantyńskiej postęp puje odwrotną drogą. Centralna budowla kopułowa otrzymuje przedłużenie w duchu bazylikowym i tak powstaje system centralno»bazylikowy. Rozwój ten od^ bywa się w w. VI. za Justyniana.

Punktem wyjścia jest S. Vitale w Rawennie. 8=bok centralny opatrzony 7 konchami i otoczony 8*dx>cznem obejściem zdradza dążność do wydłużenia się na wzór bazyliki przez wydłużenie 8*mej konchy, w której mieści się prezbyteryum i do której dodane są jeszcze 2 mniejsze absydy.

Dalszym etapem w tym rozwoju jest Agios S e r= gios i Bakchos w Konstantynopolu. 8-bok zdradza dążność do przejścia w czworobok przez to, że wysuwa ze siebie tylko 4 konchy na osiach prze= kątnych, które zaokrąglają rogi czworoboku i posiada obejście również czworoboczne. Dążność zaś do wy= dłużenia się ujawnia zapomocą dodanego od zachodu narthexu, a od wschodu przez wydłużoną absydę, wysuwającą się poza czworobok zewnętrzny.

Jeszcze jeden krok, a będziemy mieli kanoniczny typ bizantyński. Oto wystarczy przepołowić 8=bok wewnę^ trzny kościoła św. Sergiusza i Bakchusa na linii osi poprzecznej i obie uzyskane połowy od siebie odsunąć, i oto gotowy typ : Agia Sophia w Konstantynopolu. Z centralnego typu powstał typ cen= tralno^podłużny z kopułą na środku, która została na swojem centralnem miejscu.

Teraz ten typ ulega pewnemu uproszczeniu. Odpa= dają konchy na rogach prostokątu i powstaje bazylika o 3 nawach i kopule nad środkiem nawy głównej wspartej na 4 filarach. Tym typem uproszczonym jest Agia Irene w Konstantynopolu. Później wydłużono ją, dodając narthex z jednej a absydę wysuwającą się z prostokąta na zewnątrz z drugiej strony. Ten typ uproszczony centralno^bazylikowy Aji Zofii stał się kanonem dla architektury bizantyńskiej po wszystkie czasy.

Typ ten uległ potem niektórym jeszcze modyfika^ cyom. W Agia Sophia w Salonikach wi= dzimy wsadzony we wnętrze krzyż grecki, zaznaczający się 4 beczkowemi sklepieniami, które od kopuły rozchodzą się pod kątem prostym. Nawom bocznym przybywają osobne mniejsze absydy. Wpadają w oczy wąziutkie przejścia, które biegną między nawą główną â bocznemi, a które bardzo podobne są do lwowskich naw bocznych.

Jeszcze wyraźniej krzyż grecki zaznacza się w kościele, zamienionym dziś na meczet i znanym pod nazwą Kalender-Dżami w Konstantynopolu, pochodzącym z końca VI w. Ramiona boczne krzyża mocno występują, a nawy boczne maleją do wązkich przejść.

Tak już z końcem VI w. wykształcił się główny i zasadniczy typ architektury bizantyńskiej,- centralna kopułowa bazylika na krzyżu greckim oparta. <Kreuz= kuppelbasilika, jak Niemcy mówią).

Obok tego głównego typu istnieją dalej 2 typy, spotykane już w starochrześcijańskiej architekturze, mianowicie czysto centralny i czysto bazylikowy, ale one nie są kanoniczne.

A teraz przejdźmy do architektury kościelnej o r-m i a ń s ki e j.³⁴ Rozwija się ona równolegle do architektury bizantyńskiej,- stąd tesame epoki możnaby w niej rozróżnić, a więc staroormiańską i średnioormiańską t. j. architekturę Ormian średniowieczną.

Najstarszym kościołem ormiańskim jest kościół w Surp = Karapet³⁵ <Swięty Chrzciciel) na zachód

od północnej kończyny jeziora Wan a na południe od Erzerum pochodzący prawdopodobnie jeszcze z IV w. Jest to największa świętość narodu ormiańskiego. Tu bowiem'mają spoczywać zwłoki św. Jana Chrzciciela przeniesione tu z Cezarei kappadockiej.

Nad kwadratem wznosi się budowla kamienna, na= kryta płaskim dachem, z którego wychodzą typowe charakterystyczne 3 kopuły. Na wielobocznym, kilkuna^ stobocznym smukłym tamburze strzela w górę ostry stożkowaty hełm. Tambur opatrzony wązkiemi, smukłemi okienkami i arkadami ślepemi. U wejścia do kościoła przytyka doń dzwonnica. Jest to wieża z 3 kondygnacyi złożona. U dołu prostokątny przedsionek, nad nim węż= sza ośmioboczna zupełnie przejrzysta hala o ostrołuko-wych arkadach ,• arkady na osiach głównych są szersze, a na osiach przekątnych węższe. Powyżej tej hali wznosi się jeszcze węższa również oboczna i przejrzysta kon= dygnacya, o arkadach ogrągło4ukowych, nakryta ostrym stożkowym dachem. W 2 górnych halach mieszczą się dzwony. Od tych dzwonów otrzymał kościół u Turków nazwę Czangli lub Czanlu — kilissa t. j. (Glockenkirche) kościół dzwonów.

Jakkolwiek kościół ten wyprzedza epokę starobizan^ tyńską, to jednak posiada już niektóre cechy i właściwości charakterystyczne architektury ormiańskiej, rć= żniące ją od bizantyńskiej.

I tak przedewszystkiem założenie jest centralne na kwadracie. Zobaczymy później, że ten plan centralny będzie ulubionym rysem architektury ormiańskiej. Po-wtóre cała struktura jest z ciosu. Dalej charakterysty-

czną najbardziej właściwością, rzucającą się odrazu na pierwszy rzut oka w oczy, jest konstrukcya kopuły. Smukła na wielobocznym tamburze oparta, przykryta odtąd będzie z reguły stożkowatym ostrym dachem. Tambur ujęty w ślepe arkady i opatrzony wąziutkiemi smukłemi oknami. Ta smukłość, strzelistość form, to także właściwość ormiańska, której w bizantyńskiej archie tekturze nie spotykamy. Tam w duchu raczej klasycznej sztuki zachodzi równowaga między linią poziomą a pio nową, długością, szerokością a wysokością świątyni. Ko= puła n. p. na Aji Zofii jest szersza i niższa znacznie. Dalszą wreszcie typową właściwością są owe wieże, służące w dole za przedsionek, a w górze za dzwon^ nicę. Zupełnie oryginalnie skonstruowane nie zapożyczają się nigdzie i u nikogo.

Drugim kościołem już z epoki starobizantyńskiej jest pierwszy kościół ormiański, rezydencya patryarchy or^ miańskiego <papieża Ormian zwanego Katholikos) w Ec z-m i a d z i n nieco na zachód od Eriwan i do niedawna w rosyjskiej Armenii. Katedra patryarcha'lna36 zbudowana została w połowie VI w. ok. r. 550.

Planem jest znowu kwadrat, z którego jednak wysuwają się na zewnątrz na końcach osi głównych 4 kon^ chy półokrągłe na zewnątrz zakończone trójbocznie. Nad środkiem tego kwadratu wznosi się kopuła, wspierająca się na 4 filarach, tworzących kwadrat mniejszy wewnę^ trzny. Kopuła znowu typowa. Na obocznym smukłym tamburze, opatrzonym w okna i ujętym w ślepe ostro-łukowe arkady, wspiera się smukły hełm w formie obocznego ostrosłupa. <Kopuła ta, jak wogóle każda kopuła

ormiańska, podobna jest raczej, na zewnątrz przynajmniej, do wieży niż do kopuły i przypomina romańskie średniowieczne wieże, wznoszące się na skrzyżowaniu naw). Kopule głównej sekundują boczne znacznie mniej-* sze. Są to raczej smukłe przejrzyste wieżyczki, wyglądające jak latarnie czworoboczne o 4 okrągłołukowych arkadach, nakryte piramidalnym dachem. Dwie z nich wznoszą się nad konchami bocznemi, trzecia zaś 6-bo-* czna wsparta na ą^bocznej otwartej, ostrołukowej, przej= rzystej hali, wznosi się nad konchą tylną.

Te tylne 3 wieżyczki przypominają bardzo dzwon= nicę ormiańską. Bez niej naturalnie kościół patryarchalny obejść się nie może. Przypiera ona znowu do głównego wejścia, które się mieści w konsze przedniej (zachodniej) i składa się, jak zwykle, z 3 kondygnacyi. Dolna, otwie^ rająca się 3 okrągłymi łukami na zewnątrz, mieści we wschodniej swej ścianie wejście do konchy przedniej, a przez nią do kościoła. Górna kondygnacya nieco węższa i znacznie lżejsza i przejrzystrza otwiera się trzema ostrołukowemi arkadami na zewnątrz i nakryta jest 2=ma dachami siodlastymi, które się przecinają pod kątem prostym i kończą się 4 frontonami trójkątnymi ponad arkadami. Na dachu tym skrzyżowanym strzela w górę jeszcze jedna, znacznie węższa, kondygnacya, jeszcze lżejsza i przejrzystsza, już 8-boczna, nakryta smukłym wielobocznym hełmem. Wygląda ona, jak latarnia i otwiera się na zewnątrz 8 ostrołukowemi arka-* darni. W tych halach, otwartych na górze, mieszczą się dzwony. Mieszczą się one także, zdaje się, i w 3 innych wieżyczkach, otaczających główną kopułę.

Mamy tedy przed sobą budowlę znowu centralną, kopułową, w której z kwadratu wysuwają się na zewnątrz 4 konchy, przez co powstaje równoramienny krzyż gre^ cki, od którego budowla centralna nabiera charakteru centralno-krzyżowej.

Charakterystyczną cechą tej budowli są 4 konchy. Dlatego nazwaćby ją jeszcze można 4-konchową. Jest to właściwość ulubiona w architekturze ormiańskiej. Będziemy ją potem częściej spotykali. Nie ma jej w architekturze bizantyńskiej, przynajmniej w typie jej kanonicznym i tu mielibyśmy dalszą cechę specyficznie ormiańską, wyróżniającą tę architekturę od bizantyńskiej.

Ten system 4-konchowy spotykamy w innym jeszcze zabytku staroormiańskiej architektury. Jest nim drugi kościół w Eczmiadzinie kościół św. Grzegorza³'

111 u m i n a t o ra patrona Armenii, który ten kraj nawrócił na wiarę chrześcijańską i ochrzcił z początku IV w. po Chr. Już 302 wiara chrześcijańska uznana została za państwową, a więc przed Konstantynem i słynnym edy-ktem Medyolańskim <313). Pochodzi on z połowy VII w. <ok. 650), Typ 4-konchowy, ale nieco odmienny od typu kościoła patryarchalnego. Architekt wyszedł znów od kwadratu, nad którym wznosi się kopuła. Z kwadratu tego wysuwają się na zewnątrz 4 konchy, z których tylna służy za presbyteryum. Wokoło kwadratu i konch biegnie obejście, które zamknięte jest kołem. Poza obwo= dem koła na osi głównej za presbyteryum przybudowano później prostokątną ubikacyę, która służy zapewne za zakrystyę albo za grób św. Grzegorza. Różnica między tym kościołem a patryarchalnym mimo wspólnego sy= stemu centralno=4^konchowego jest ta, że 4=konchowa ubikacya drugiego kościoła ujęta została jeszcze kołem w pierwszym kościele.

Widzimy, jak ulubiony jest ten system ą^konchowy u Ormian. Nie wynika stąd jednak, jakoby on był wy= nalazkiem ormiańskim. Spotykamy go bowiem już w starochrześcijańskiej sztuce głównie afrykańskiej, alexan^ dryjsko-koptyjskiej i północno^afrykańskiej. Trikonchos i tetrakonchos były tam w użyciu od dawnych czasów³⁸. Jeżeli tedy 4=konchowy kościół św. Wawrzyńca <S. Lorenzo) w Medyolanie zaliczają niektórzy do archi -tektury bizantyńskiej, to nie dlatego, jakoby cechą tej ostatniej sztuki był tetrakonchos, lecz chyba dlatego, że ten zabytek powstał w epoce stylu starobizantyńskiego, a więc pod innym względem n. p. konstrukcyi kopuły mógł być wystawionym na działanie wpływów greckich. Podobieństwo S. Lorenzo i S. Grzegorza w Eczmiadzynie da się całkiem dobrze wytłumaczyć tern, że oba kościoły mają wspólnego ojca, wspólne źródło w owej wspomnianej konstrukcyi 4-konchowej, spotykanej już w w. II po Chr. w Alexandryi i innych miejscowościach. Zdaje się, iż jest to inwencya hellenistyczna, stosowana później u chrześcijan bardzo często. Nawet u nas odkryty niedawno przez p. Szyszkę-Bohusza kościół św. Felixa i Adaukta na Wawelu³⁹ z IX w., prawdopodobnie do tej kategoryi i tradycyi starochrześcijańskiej należy, która przetrwała aż do początków romanizmu i nie potrzeba sięgać dla wytłumaczenia jego do ciesielki polskiej i słowiańskiego budownictwa, jak to czyni p. Zubrzycki w swojej książeczce⁴⁰ o wspomnianym kościółku, lecz

wystarczy sięgnąć do starochrześcijańskiej architektury Wschodu.

Ze typ ten ą = konchowy był ulubiony u Ormian, świadczy o tem inny kościół — św. Rypsymy w Wagarszabad⁴¹, na wschód od Eriwanu w rosyj* skiej Armenii. Pochodzi on również z w. VII <600? lub 6i8?>. Z kwadratu środkowego, nad którym wznosi się kopuła, a w którego ściętych rogach umieszczone są koliste nyże, rozchodzą się w kształcie krzyża 4 konchy. 2 leżące na osi poprzecznej są półkoliste, 2 zaś inne, leżące na osi głównej wydłużają się znacznie w kierunku podłużnym. Wskutek tego centralnie zresztą za= łożona budowla, zaczyna przybierać charakter podłużnej. Tu widzimy po raz pierwszy w rozwoju archite* ktury staroormiańskiej dążność do pewnego rodzaju kompromisu między dotychczasowym systemem czysto cen^ tralnym a systemem podłużnym. Stało się to ze wzglę= dów liturgicznych, mianowicie ze względu na ołtarz, który umieszczony w tylnej <wschodniej> konsze potrzebował więcej miejsca. Przestrzeń wolną na rogach między konchami zajęły kwadratowe ubikacye, wyglądające jakby kaplice, które w tyle budowli obok konchy ołta* rzowej spełniają rolę zakrystyi i skarbca, czy szatni, analogicznie do greckich pastoforyów <prothesis i diakonikon). Teraz cała świątynia przedstawia się już nie jak centralny kwadrat, ale jak podłużny prostokąt z kopułą jednak na środku i krzyżem greckim zaznaczonym w postaci 4 konch. Z przodu otrzymała budowla wieżę wspartą u dołu na 4 filarach, podobną zupełnie do dzwonnicy kościoła patry-archalnego w Eczmiadzin, stanowiącą wejście do kościoła.

Widzimy więc paralelizm pewien w rozwoju bizan= tyńskiej i ormiańskiej architektury. Jak tam z centralnej budowli rozwinęła się dosyć szybko centralno-podłużna, tak i tu tosamo się stało, tylko nieco później, Z tego bynajmniej nie wynika, że ormiańska jest zupełnie zależna od bizantyńskiej, lub* że pozbawiona jest samodzielności.

Plan kościoła św. Rypsymy oprócz tego ogólnego paralelizmu w szczegółach nigdzie nie zdradza podobień^ stwa do bizantyńskich świątyń,- raczej możnaby się w nim dopatrzeć podobieństwa do starochrześcijańskich budowli centralnych w Esra i Bosra w Syryi, gdzie podobne spotykamy nyże w rogach kwadratu. Zresztą są i tu znaczne różnice.

Samodzielność swą ormiańską zaznacza kościół św. Rypsymy przez swą kwadratową wieżę, przybudowaną do głównego wejścia, ale prócz tego pewną właściwo^ ścią, którą tu po raz pierwszy spotykamy, a która później częściej się powtarza. Ponieważ budowle są z ciosu i absydy okrągłe wewnątrz trudno było na zewnątrz zaokrąglić, wpadł architekt ormiański na pewien sposób, który zarazem ułatwia zaoszczędzenie materyału. Oto za= miast absydy względnie konchy wysuwać na zewnątrz, zaczęto w murze obok absydy z 2 stron wycinać <ra^ czej zostawiać) 2 trójkątne nyże, okrągło u góry zakończone, które ujmują absydę z 2 stron, wchodząc w nią jakby klinem. Tu w kościele św. Rypsymy 8 takich klU nowatych wcięć czy zagłębień widzimy, po 2 przy każdej konsze. Tym sposobem praktyczny architekt ormiański zaoszczędził sobie pracy a przedewszystkiem materyału. Mamy zatem nową właściwość ormiańską, której nie posiada architektura bizantyńska. Dodać jesz* cze należy, że pomysł kościoła św. Rypsymy jest wielce oryginalny i bardzo bogaty.

System centralno-podłużny odtąd już dominuje w ar* chitekturze ormiańskiej. Ulega tylko pewnym modyfika* cyom. U samego wejścia do średniowiecza mamy ko* ściół, w którym zaczyna się nowy system krystalizować. Jest to kościół zakonny na wyspie Achtamar⁴² lub Aghtamar na jeziorze W a n w południowej jego części. Obok Eczmiadzinu rezydował tu drugi patryarcha, ka* tholikos w czasie, gdy w Armenii kilku było władców i kilka państw. System tu centralno*podłużny, krzyżowy. Kościół ten tern się odznacza, że krzyż jest tu mocno zaakcentowany przez to, że ramiona jego silnie wystę* pują na zewnątrz i wysuwa się z linii prostokąta w po* staci ryzalitów pokrytych siodlastym dachem i zakoń* czonych u góry trójkątnym frontonem. Zaakcentowany jest tu kierunek longitudinalny. Ramię główne krzyża jest znacznie dłuższe, niż poprzeczne, choć oba przeci* nają się w samym środku. Zamiast tedy dawnych konch występujących na zewnątrz i zaokrąglonych lub trój* kątnych, mamy teraz prostolinijnie ucięte ramiona krzyża, występujące na zewnątrz. Nad skrzyżowaniem ramion wznosi się kopuła, wsparta na i2*bocznym tamburze i nakryta stożkowym hełmem. W tamburze okna pół* okrągłe z charakterystycznym ornamentem ormiańskim w kształcie półkola, opatrzonego u dołu 2 poziomemi taśmami. Na ścianie tylnej kościoła widać 2 długie wąz* kie zagłębienia. Są to znane nam już klinowe wcięcia, które ujmują absydę. Absyda tedy, podobnie, jak u św.

Rypsymy, nie występuje na zewnątrz, lecz kryje się za prostą linią ściany wschodniej. Jest to właściwość or* miańska, która nigdy w bizantyńskiej architekturze nie przychodzi. Tam absydy zawsze występują na zewnątrz. Od strony południowej, dłuższej, do krótszego ramienia krzyża przypiera typowa dzwonnica, założona na kwadracie, wsparta na 4 filarach z 3 przejściami u dołu i 2 kondygnacyami przejrzystemi u góry. Najwyższa, ó*boczna, lekko strzelająca w górę, zawiera dzwony. Spotykamy tu po raz pierwszy wejście główne nie z frontu lecz z boku. Będziemy później, przy omawianiu dalszych zabytów widzieli, że to ulubiona właściwość ormiańskiej architektury, zapożyczona zdaje się od Gru* zinów. Wpada też w oczy w tym kościele ogromna jego smukłość, czego w bizantyńskiej architekturze się nie spotyka. Tam bowiem przeważa klasyczny ideał równo* wagi między linią pionową a poziomą. Tu zaś strzeli* stość polega na akcentowaniu linii pionowej, właściwość wspólna także architekturze średniowiecznej gotyckiej zachodniej. Mamy nowy rys ormiańskiej architektury. Już dawniej, w staroormiańskiej architekturze zauważy* liśmy go w wieżach, teraz także w strukturze samej kościoła dolnej. A więc choć są pewne styczne między bizantyńską a ormiańską architekturą, są także wybitne różnice. Krzyżowy ten typ, który widzimy w Achta* mar, nie przychodzi w bizantyńskiej architekturze,- tam bowiem krzyż nie występuje z linii ścian kościelnych, choć się wyraźnie zaznacza.

Na jedną jeszcze właściwość należy zwrócić uwagę przy omawianym kościele, jest to bowiem właściwość także

wyróżniająca architekturę ormiańską od bizantyńskiej. Jest nią ornament. Ornament ma swój charakter właściwy. Motyw główny, to plecionka, a więc motyw textylny zapożyczony od sztuki tkackiej. Znane były wschodnie, zwłaszcza perskie, wyroby tkackie, makaty i kobierce. Stamtąd jakoteż z Syryi pochodzą główne motywa ormiańskie. Oprócz tej geometrycznej plecionki są i roślinne motywa a nawet figuralne. Wszystkie trzy rodzaje mamy na omawianym kościele - w Achtamar. Dalsza część tamburu opasana jest plecionką kutą w ka= mieniu, ściany kościoła ozdobione są w górze 2 taśmami o motywach roślinnych, a niżej widzimy ornament figuralny. W płaskorzeźbionych, niezgrabnych figurach roz= poznajemy sceny biblijne. Figury te nie zdradzają wcale charakteru bizantyńskiego, mają nawskróś wygląd ory= entalny. Ten ornament typowy, zupełnie oryginalny i odrębny, będzie się powtarzał w późniejszych zabytkach ormiańskich na ścianach zewnętrznych. Bizantyńska zaś sztuka nie ma wcale zwyczaju zdobić ścian zewnętrznych, a ornament jej jakkolwiek zaczerpnięty także z motywów oryentalnych, ma charakter zupełnie odmienny.

Kościół w Achtamar zbudowany na początku X w. stanowi przejście do średniowiecznej architektury or= miańskiej. Typ centralno^podłużny krzyżowy jest także kanonem dla średniowiecznej architektury ormiańskiej, staje się regułą ogólną do tego stopnia, że wyklucza wszelkie inne typy. Lecz zanim zaczniemy mówić o śre= dniowiecznej architekturze ormiańskiej, chciejmy wprzód zapoznać się z rozwojem ś r e d n i o » b i z a n t y ń-skiej architektury. Jest bowiem pewien paralelizm między rozwojem jednej i drugiej i jakkolwiek obie są samodzielne, to przecież da się zauważyć, co zresztą z racyi. sąsiedztwa jest naturalne, pewne oddziaływanie wzajemne jednej na drugą.

Rozwój i charakter architektury średnio bizantyńskiej i średniowiecznej ormiańskiej.

Sredniobizantyńska⁴³ architektura jak wogóle sztuka rozpoczyna się po ikonoklazmie za rządów za-* łożyciela dynasty i macedońskiej Bazylego w II. połowie IX. w. Typ, który się wykształcił pod koniec VI. w. w epoce starobizantyńskiej, teraz uzyskał prawa kanonu t. j. reguły dla kościelnego budownictwa. Jest nim bazylika centralna kopułowa krzyżowa. Typ ten za macedońskiej dynastyi dalej się rozwija.

Kopuła podnosi się przez podwyższenie tamburu. Do kopuły głównej przybywają boczne kopuły na ro* gach budowli umieszczone na końcach osi przekątnej w liczbie 4, tak że razem zwyczajnie odtąd kopuł jest 5. Kopuła główna spoczywa na 4 filarach i ten system 4*podporowy staje się odtąd kanonem dla średniowiecznej architektury bizantyńskiej. Krzyż zaznaczony bardzo wyraźnie frontonami bocznymi, ale nie wysuwający się poza linię fasady bocznej.

Ten rozwinięty typ bazyliki centralnej krzyżowej o 3 absydach znalazł swój wyraz w najpiękniejszej budowli z czasu Bazylego Macedończyka, mianowicie w jego kościele pałacowym w Konstantynopolu, zwanym N e a, poświęconym przez Focyusza w II. po* łowię IX. w. Niestety dziś on już nie istnieje. Mamy tylko inne kościoły, które wedle tego wzoru były bu= dowane. Takim jest Myreleion <Bodrum=Dżami) w Konstantynopolu z I. połowy X. w.

Posiada on 3 nawy kończące się absydami. Kopuła wspiera się na 4 dosyć cienkich filarach, krzyż grecki zaznaczony wewnątrz markuje się na zewnątrz silnie występującemi ramionami i osobnymi frontonami.

Ten typ ulega później różnym zmianom, ale w ca-łem średniowieczu bizantyńskiem nietylko w epoce ma= cedońskiej dynastyi <85o—1050), ale także za Komenów <1050 —1250) i za Paleologów (iz^o — ц^о), a nawet w cza^ sach nowych jest panującym do dnia dzisiejszego. Obok niego pojawia się tu i ówdzie bazylikowy, ale tylko wyjątkowo.

Także w Armenii ustala się w średniowieczu ten typ centralno=bazylikowo^krzyżowy, ale nosi odmienne cechy niż bizantyński.

Najstarsze kościoły średniowieczne ormiańskie znaj= dujemy w Ani,⁴⁴ dawnej stolicy <8Ó5'—io45> królów ormiańskich z dynastyi Bagratydów, Ani dziś jest jedną wielką ruiną, choć w swoim czasie było dużem mia= stem otoczonem podwójnym murem i posiadało około 20 kościołów i kilkanaście pałaców. Leży ono nad rzeką Arpatszaj między Erywanem a Karsem, bliżej Karsu w Armenii rosyjskiej. Są tam ruiny całego szeregu kościołów i kaplic. Wszystkie kościoły, nie wyłączając katedralnego, są to małe kościółki mierzące najwyżej 30 m. długości na 20 szerokości i to jest jedną z wła* ściwości architektury ormiańskiej w przeciwieństwie do bizantyńskiej, która lubi wielkie i przestronne świątynie. Wszystkie są z ciosu i mniej więcej jednego typu.

Typowym przykładem takiej świątyni w Ani jest katedra.⁴⁵ Wskutek trzęsienia ziemi w XIV. w. zawaliła się kopuła i gruzami zasłała wnętrze kościoła. Dopiero Ormianinowi w służbie rosyjskiej byłemu oficerowi armii rosyjskiej p. Kurkdjanowi, który odbył kampanię kaukazką w 1878 r., udało się gruzy usunąć i katedrę sfotografować. Jemu zawdzięczamy też zdjęcia dosko= nałe i innych zabytków i ruin Ani.

Najważniejszym zabytkiem jest katedra, kościół ko= ronacyjny królów ormiańskich i siedziba patryarchy. Założona jest na prostokącie o wymiarach 32/20 metrów, w który włożony jest krzyż grecki (katedra jest pod wezwaniem św. Krzyża) nierównoramienny i nie wy= suwający się z linii prostokąta. Nad skrzyżowaniem ramion krzyża wznosiła się ongiś kopuła wsparta na wielobocznym tamburze. Od tego punktu centralnego rozchodzą się w 4 strony ramiona krzyża, a nad niemi wznoszą się nawy: główna i poprzeczna. Wzdłuż nawy głównej biegną z jednej i z drugiej strony nawy boczne niższe nieco i znacznie węższe. Nawa główna kończy się od strony wschodniej absydą większą, a nawy boczne absydami mniejszemi. Kopuła wspiera się na 4 filarach bogato rozczłonkowanych i opatrzonych w lizeny i laski okrągłe rozmaitej grubości. Niektóre z nich wy= glądają jak półkolumny, inne są bardzo cieniutkie, a je= dne i drugie opatrzone kapitelem i płytą poziomą, z której wychodzą łuki sklepienne. Filary te t. zw. wiązkowe (Bündelpfeiler) bardzo przypominają romańską i przejściową strukturę zachodnią. Coś podobnego zauważyliśmy także w katedrze lwowskiej. I tam pod łu= kiem tryumfalnym były takie filary wiązkowe opatrzone całkiem podobną kolumną w kącie. Mamy tu dalszy dowód, jak wielki wpływ wywierała wschodnia architektura na romańską Zachodu. Katedrę w Ani za= częto budować pod koniec X w. za Sembata Zdobywcy <978—989) a skończono w r. 1010 za Bagrata III <f 1014) wedle napisu umieszczonego na ścianie.

Nad filarami wznoszą się 4 ostre łuki4<i, a na ich górnych krawędziach wspiera się kopuła, a raczej tam= bur swoim dolnym kręgiem. Rolę zaś pośredników między tamburem a filarami spełniają trójkątne pendentywy, które wypełniają przestrzeń między ostrymi łukami.

Znowu mamy właściwość, której się nie spotyka w architekturze bizantyńskiej,- tam bowiem niema ani filarów wiązkowych z lasek złożonych, ani łuków ostrych. Architektura bizantyńska uznaje tylko prosty filar i łuk okrągły, a na nim wspartą spokojną zrównoważoną architekturę i kopułę. Tu zaś w Ani przez owe ostre łuki architektura nabiera pewnej strzelistości i smukło-ści. Smukłość tę już dawniej zauważyliśmy na kopułach i na konstrukcyi elewacyi zewnętrznej <w Achta^ mar). Obecnie znajdujemy tę właściwość także w elewacyi wewnętrznej w konstrukcyi łuków i kopuły. Naturalnie wskutek tego, że są łuki ostre, nie okrągłe, kopuła nie tylko idzie w górę, ale także się zwęża, co się przyczynia do wywołania wrażenia strzelistości. Na to wrażenie składają się także wiązki lasek w filarach. Filar wiązkowy rozczłonkowany z lasek cienkich zło= żony robi wrażenie znacznie lżejsze niż masywny je= dnolity. Stąd nic dziwnego, że wiązkowy filar był stosowany z taką predylekcyą w architekturze, w której strzelistość najbardziej jest zaakcentowana, t. j. w go

tyckiej.

Strzelistość ta jest także w elewacyi wnętrza kate= dry lwowskiej. Tam także znajdujemy filary wiązkowe, chociaż nie tak bogato rozczłonkowane i 4 łuki ostre, na których wspiera się wąska a wysoka kopuła.

Łuk ostry zastosowany jest w Ani nietylko w prze= strzeni kopułowej (Kuppelraum), ale także w całej ele= wacyi wnętrza, w sklepieniu nawy głównej i poprzecznej jakoteż w sklepieniach naw bocznych. Wszystkie te sklepienia zamknięte są ostrołukowo. Wskutek tego nawy główne, a szczególniej boczne robią wrażenie bar^ dzo strzelistych wobec nieznacznej szerokości budowli 20 m.y z których mniej niż ą^ta część tylko wypada na nawę boczną. Filary naw bocznych są również wiązkowe laskowe, co do ich strzelistości bardzo się przyczynia. Zupełnie coś podobnego widzimy i w ka= tedrze lwowskiej, gdzie również widzieliśmy nawy bo= czne wąziutkie a smukłe zasklepione u góry w ośli grzbiet, który jest odmianą łuku ostrego.

Jeszcze jedna analogia a zarazem właściwość archF tektury średnio^ormiańskiej. Oto w przedniej części nawy głównej, gdzie jest tylko 1 przęsło, nawy boczne otwierają się ku nawie głównej również ostrymi łukami, których archiwolty biegną równolegle do osi głównej kościoła. Są te łuki jednakże w porównaniu do łuków naw poprzecznych, na których wspiera się częściowo

kopuła, znacznie niższe⁴⁷ i wskutek tego pozornie przynajmniej szersze. Niższe zaś są, ponieważ za sobą kryją sklepienie nawy bocznej, które jest niższe niż skle-pienie nawy głównej i poprzecznej. Szersze zaś są, ponieważ przęsło przedniej części nawy jest nieco szersze od przęsła środkowego, gdzie strzelistość kopuły wymagała pewnego zwężenia przęsła.

Zupełnie coś podobnego spotykamy w katedrze Iwow-skiej. Tu także obok łuku nawy poprzecznej wysokiego i wązkiego mamy łuk odgradzający przednią część nawy głównej od takiejże części nawy bocznej, którym nawa boczna otwiera się ku nawie głównej, znacznie niższy i szerszy. A więc analogia zupełna. Nic podobnego nie znajdujemy w architekturze bizantyńskiej, nie można tedy mówić, że katedra w Ani jest bizantyńską, bo oprócz ogólnego schematu bazyliki centralno-krzyżowej nic z bi-zantynizmem nie ma wspólnego. Schemat zaś centralnej bazyliki krzyżowej jakkolwiek jest główną cechą bizan-tynizmu, nie jest mu jednakże wyłącznie właściwy, może bowiem być i był stosowany zarówno w renesansowej jak i barokowej architekturze równie dobrze jak i w bizantyńskiej.

Jest też analogia między katedrą w Ani a katedrą lwowską nietylko co do strzelistości i rozmieszczenia łuków, ale także co do ilości przęseł. Tak w Ani jak i we Lwowie są 3 przęsła nieco krótsze w nawie poprzecznej i 3 tylko przęsła w nawie głównej i pobocznych. Całe więc rozczłonkowanie wnętrza i cały roz-• kład i rozmieszczenie przestrzeni wnętrza tak tu jak

i tam wykazują zupełną analogię. Widocznie architekt lwowski wzorował się na planie katedry w Ani.

Przypatrzmy się teraz elewacyi zewnętrznej katedry w Ani. Struktura bardzo prosta i pojedyncza, ale bar^ dzo jasno i wyraźnie tłumacząca i odbijająca wewnę= trzny rozkład i plan. Jest w całem tego słowa znaczeniu wykładnikiem wnętrza. Mamy przed sobą konstruk^ cyę prostokątną (dolna część prostokątna markuje prostokątne założenie) dosyć smukłą <a więc ani ciężką ani zrównoważoną), która w górnych swoich częściach zdra= dza najdokładniej rozkład wnętrza. I tak widać, że ze środka budowli, gdzie znać jeszcze resztki okrągłego czy wielobocznego tamburu, rozchodzą się pod kątem pro^ stym w kształcie ramion krzyża (greckiego nierówno^ ramiennego) 4 ryzality wysuwające się wprawdzie z li= nii dachu naw podłużnych, ale nie wysuwające się poza linię fasad bocznych (odmiennie jak w Achtamar). 2 owe wyskoki, leżące na osi poprzecznej, są krótsze, a 2 na osi głośnej są dłuższe. Wszystkie zaś przykryte własnym siodlastym dachem i opatrzone z przodu trójkątnym frontonem. Krzyż zatem wewnątrz i centralny system ko^ pułowy doskonale zaznaczony.

Ale także zaznaczona jest konstrukcya ]=nawowa bazylikowa wnętrza. Oto na skrzydle ramienia wscho* dniego krzyża widzimy część środkową wyższą przykrytą siodlastym dwuspadkowym dachem, a obok niej wzdłuż niej biegnącą z jednej i drugiej strony konstruk-cyę węższą znacznie i nieco niższą, z których każda przykryta jest osobnym własnym pulpitowym jedno= spadkowym dachem. Trójnawowość i bazylikowość do^ skonale mimo małych rozmiarów zaznaczona, a także wysokość, szerokość i długość pojedynczych naw. Widzimy, że długość jest ta sama, różnica w wysokości nieznaczna, natomiast znaczna różnica w szerokości. Gdy bowiem nawa boczna liczy jedno tylko pole, to nawa środkowa zawiera 3 prawie tak szerokie pola. Uwydatnione to jest zapomocą arkad, któremi ściana frontowa i tylna są ożywione.

Z rozmiarów też ramion krzyża od kopuły się rozchodzących i odpowiednich im dolnych części można wyrobić sobie pojęcie o rozmiarach wnętrza. Po trójkątnych frontonach widać, że nawa główna i poprze^ czna są jednakowej szerokości i wysokości i że są do= syć smukłe i dominują tak szerokością jak i wysokością nad nawami bocznemi.

Przypomina się katedra lwowska. I tu, jak widzie^ liśmy, występują wyraźnie ramiona krzyża w postaci trójkątnych frontonów z tą tylko różnicą, że frontonu zachodniego z powodu przybudowania drugiej części wcale dziś niema, a wschodni wznosi się nietylko nad nawą środkową, ale i nad bocznemi, obejmując pod swoje skrzydła niejako wszystkie 3 nawy. Nadto spe-cyalnością lwowską jest ów ryzalit, naśladujący w po-mniejszonem wydaniu większy nad nawą poprzeczną się wznoszący, który stanowi tak dobrze pomyślany akompaniament do większego i służy zarazem celom praktycznym dostarczania osobnego własnego światła górnego dla presbyteryum.

Nie da się zaprzeczyć, że średnio=bizantyńska architektura zna ten system 4 frontonów zbiegających się

w kopule w formie krzyża, jednakże tam to całkiem ina= czej wygląda. Pomijając już, że kopuła średnio^bizan= tyńska choć wysoka robi całkiem inne wrażenie, fron= tony także inaczej są skombinowane. Pod trójkątem widzi się łuk okrągły, a pod nimi cały szereg półokrągło zamkniętych okien. Jeden schemat, ale na tle tego wspólnego schematu 2 różne kompozycye <unum genus, sed duae species). Tak dalece, że można śmiało mówić o odrębnej architekturze ormiańskiej.

Na pierwszy rzut oka inne wrażenie robi średnio-bizantyńska, a inne średniowieczna ormiańska świątynia. Tam okazałość, wspaniałość, bogactwo, ogromne roz= miary, przepych iście bizantyński, tu prostota, skromu ność i małe rozmiary. Tam cegła, tu kamień. Tam dą--= żność do akcentowania szerokości i linii poziomej, tu dążność do akcentowania długości, a zwłaszcza wyso= kości i linii pionowej. Tam konsekwentnie łuki okrągłe i beczkowe sklepienia i baniaste kopuły, a tu łuki ostre, ostrołukowe sklepienia i smukłe kopuły raczej do wież niż do kopuł podobne. Widzimy więc, że na tle wspólnego schematu <genus> mogą być 2 rozróżniczkowane architektury, mające swoją własną differentiam spe= cificam.

Katedra w Ani jest gładka na zewnątrz nie posiadając żadnych ryzalitów. Do wnętrza prowadzą 3 portale zwyczajem ormiańskim od strony zachodniej, północnej i południowej. Ten ostatni był główny przeznaczony dla katolikosa. Jest to także właściwość ormiańska, że główny portal nie znajduje się w fasadzie głównej, lecz w bocznej jak w tym wypadku południowej.

Coś podobnego widzimy też w katedrze lwowskiej. I do niej prowadzi główny wchód od strony południowej przez krużganek południowy. A że jest główny, to poznać po jego szczególnie bogato obramionych drzwiach jak i po samej bramie kutej z żelaza i opa= trzonej wielce kunsztownym zamkiem.

o-

Portal południowy⁴⁸ w Ani posiadał dawniej przedsionek, z którego obecnie tylko resztki zostały: 2 filary bogato rozczłonkowane z lasek złożone i nad niemi roz= pięty łuk lekko ostry. To byłby jedyny występ wycho= dzący poza linię prostokąta.

Nie ma też wcale absyd ze strony wschodniej wysuwających się ze ściany tylnej jak to jest zwyczajem w architekturze bizantyńskiej. Są one schowane poza linią prostokąta wewnątrz świątyni tak, że i od strony chóru budowla kończy się prostolinijnie.

Są te absydy zaznaczone tylko w oryginalny sposób właściwy tylko ormiańskiej architekturze znany nam już z kościoła św. Rypsymy w Wagarszabad z VII w. Jak tam, tak i tu z 2 stron absydy głównej znajdują się w ścianie wysokie od cokołu wychodzące wąskie smukłe wcięcia klinowate półokrągło u góry zakończone, które wyglądają z daleka jak okna, a z blizka jak nyże. Między niemi mieści się absyda główna, a po bokach tych nyż są absydy mniejsze. Ciekawy sposób kon^ strukcyi dla zaoszczędzenia materyału zapewne, ale nie pozbawiony pewnej artystycznej wartości. Smukłe owe półokrągłe zagłębienia w cieniu pogrążone ożywiają bardzo ścianę zresztą gładką kamienną i nadają jej cha= rakter wielce malowniczy.⁴⁹

I, dziwna rzecz, takie same 2 trójboczne nyże spotykamy także w środku fasady dłuższej bocznej tak po-łudniowej jak i północnej, chociaż tam one są zbyte-czne, bo tam wewnątrz żadnych absyd niema. Tam bowiem się kończą ramiona poprzecznej nawy. Widocznie dane są dla symetryi i dla ozdoby ściany. Cienie ich ogromnie kontrastują z jasno oświetloną gładką ścianą. Niema ich tylko wcale na fasadzie zachodniej.

Gdy zestawimy teraz katedrę w Ani z katedrą lwowską, to tej właściwości ormiańskiej w niej nie zobaczymy, Tu we Lwowie absydy wysuwają się silnie na zewnątrz⁵⁰ poza ścianę wschodnią kościoła i przypominają już więcej bizantyński niż ormiański zwyczaj. Jednakże jeśli chodzi o to, czy takie absydy są inwencyą bizantyńską czy nie, to można na ten temat dysputo-wać. W bizantyńskiej architekturze wysuwają się one co prawda na zewnątrz, ale rzadko kiedy są pół-okrą-gło zakończone,- zwyczajnie wewnątrz są wprawdzie pół-okrągłe, ale na zewnątrz są z reguły ujęte w 3 boki wieloboku, są zatem trójboczne.

Zresztą nie wiemy, czy obecne absydy lwowskie są pierwotne, może później zostały dobudowane, wyglądają przynajmniej tak, zaczemby przemawiała ta okoliczność, że szeroką ścianą frontową wychodzącą poza nie są od presbyteryum jakby odcięte. Jeżeli zaś są pierwotne, to łatwo wytłumaczyć ich wysunięcie na zewnątrz tern, że w XIV w. kiedy powstały, analogiczny zwyczaj bizantyński, mający swój początek w starochrześcijańskiej architekturze, mógł na takie ich skonstruowanie oddziałać. Zresztą zwyczaj ten 3-absydyalnego

półokrągłego zakończenia sięga czasów starochrześciań^ skich,- już za Konstantyna w Rzymie n. p. znajdujemy takie rozwiązanie chóru.

Natomiast ma katedra lwowska na tych 3 absydach od niedawna pewien dodatek, który żywo przypomina katedrę w Ani. Mam na myśli ślepe arkady ujmujące tak wdzięcznie absydę większą lwowską i mniejsze ze wszystkich stron. Ta jest tylko różnica, że w Ani arkady owe spotykamy nietylko na absydzie, a raczej na tylnej ścianie kościoła, ale na wszystkich jej ścianach.

Tak omówiwszy część konstruktywną przechodzimy do części dekoraty wnej katedry w Ani. Jest ona ważną o tyle, że jeśli gdzie, to w niej przedewszystkiem przebija się charakter specyficznie ormiański.

Główny motyw ornamentacyjny, to wspomniane owe ślepe arkady. Obiegają one całą zewnętrzną stronę katedry, wszystkie jej ściany i fasady równomiernie tak, że żadna z fasad nie wybija się na pierwszy plan i nie może być nazwana główną. Wszystkie fasady są główne i jednakowo zdobione i stąd katedra ta ma taki urok. Pamiętajmy, że cała katedra jest z kwadrów kamiennych, gładko ciosanych. Oplatają owe ślepe arkady całą ścianę od dołu aż prawie po sam gzyms i składają się z cieniutkich, smukłych kolumenek, a raczej lasek' złączonych u góry okrągłymi łukami. Tylko w niektó^ rych miejscach łuki podnoszą się w górę i nieco się za= ostrzają. Dzieje się to z reguły nad portalami i niektó-remi większemi oknami.

Jaką funkcyę spełniają owe arkady? One zdobią przedewszystkiem ściany katedry, potem ożywiają ściany,

które bez nich wyglądałyby monotonnie, a wreszcie roz* członkowują ją. I to jest ich funkcya najważniejsza. Dzieląc fasadę na pola są wykładnikami wnętrza za* znaczając długość i szerokość naw.

I tak widzimy na węższych fasadach takich pól 5.

3 środkowe odpowiadają nawie głównej, a 2 Ьосгпе na* worn bocznym. Na fasadach szerszych, południowej i północnej, 3 arkady od strony zachodniej oznaczają przednią część naw podłużnych, 4 od strony wschodniej oznaczają tylną część naw podłużnych. Widzimy więc coś dziwnego, że tylna część naw podłużnych jest o jedną arkadę dłuższa, niż przednia. Tłumaczy się to łatwo tern, że tam na końcu tylnych naw znajdują się absydy, które nie występują z prostokąta ścian, lecz w nim są zawarte.

Odmiennie nieco skonstruowane są arkady w środkowej 5 Ł, portalowej części dłuższych fasad. Tu rytmiczny ruch arkad jest przerwany, jakby dla zaznaczenia, że nawa boczna jest tu od wnętrza przerwana ramieniem bocznem krzyża. Część ta, jako fronton nawy poprze* cznej ujęta jest z dwóch stron w wysmukłe nyże, wcięte klinowato, wskutek tego mocno zacienione, dochodzące wysokością do wysokości reszty arkad ślepych i zlewa* jące się z niemi przez analogiczne półokrągłe zakończę* nie u góry. Pomiędzy zaś nimi nad portalem na środku jest wysokie, wązkie, prostokątne okno,⁵² obok zaś z je* dnej i drugiej strony 2 wąziutkie, wysmukłe okienka, okrągło u góry zakończone, wyglądające, jak szpary lub szczeliny skalne umieszczone w ślepych arkadach węż* szych i niższych nieco, niż reszta 7. Ponad temi arkadami i 3 oknami rozpięty jest wysoko łuk ostry, który z końców swoich wysuwa poziome taśmy biorące pod swe skrzydła niejako całą tę grupę okien i nyż. Ponad tym łukiem już na 3*kątnym frontonie jest okrągłe okno ujęte w kamienne obramienie mające maleńki otwór w środku, co wygląda z daleka jak punkcik. W fasadach dłuższych spotykamy jeszcze kilka okien. Są one typowo wąskie wysmukłe, okrągło zakończone i nakryte znów charakterystycznem łukiem, który wypuszcza ze siebie 2 taśmy poziome i przypomina nieco frontony rokokowe nad oknami pałaców z epoki rokokowej.⁵³

Od strony zachodniej mamy także kilka okien, dla których obramienia służą owe ślepe zgrabne arkady omawiane wyżej. Nad portalem jest okno prostokątne znowu bardzo wysokie a wąskie zupełnie podobne do tego, jakie widzieliśmy nad portalem bocznym Dołu* dniowym. Okno to wpuszcza światło do nawy głów* nej. Do tego samego celu służy okrągłe okno w górze umieszczone już na trójkątnym frontonie. Do naw bocznych wpuszczają światło okna jeszcze węższe, nakryte owym barokizującym, falistym frontonem.

Widzimy więc, że na fasadzie dłuższej jest razem 11 smukłych arkad i kilka takichże okien, a na fasadzie krótszej 5 smukłych arkad i 3 wąskie wysokie okna. Nie bez celu jest tyle tych arkad i nie bez powodu są one tak smukłe t. z. stosunkowo bardzo wysokie i bardzo wąskie, którą to smukłość potęgują jeszcze węższe i strzelistrze okna i ostre łuki. Chodziło o to, aby architekturze całej nadać charakter smukły i strzelisty i cię*

żkie ściany uczynić lżejszemi, zaznaczając dobitnie pęd do góry przez akcentowanie wertykalnej.

Oto mamy znowu właściwość, już nam znaną, architektury ormiańskiej, różniącą ją tak bardzo od bizantyńskiej — smukłość, ale która tą rażą wydobyta została zapomocą owych filigranowych, delikatnych arkad, co tak wytwornie opasują całą budowlę.

Tosamo znajdujemy w katedrze lwowskiej, ale tylko na absydach. Lecz nie jest to dekoracya pierwotna, dodana ona została dopiero niedawno, przy sposobności restaura-cyi katedry. Dawniej były te absydy zupełnie gładkie °⁴.

Absyda większa ujęta jest w 5 smukłych arkad ślepych, złożonych z cienkich kolumenek i okrągłych łuków. W środkowej u góry jest okrągłe okno, ujęte w ramę kamienną. 2 zaś inne okna, większe i niżej umieszczone, podłużne, u góry półokrągło zakończone, mieszczą się w skrajnej arkadzie prawej i lewej.

Podobne arkady lecz nieco mniejsze ożywiają ściany absyd bocznych, po 3 w każdej absydzie, z których środkowa jest pełna, zaś boczne do połowy tkwią w ścianie, z której owe absydy się wysuwają. Środkowa zawiera okno podłużne, półokrągłe, zakończone podobnie do okna absydy głównej.

Mają też absydy lwowskie rzecz charakterystyczną. Jest nią ornament oryginalny ormiański. Nie jest on jednak w tern miejscu pierwotny,- dopiero niedawno w czasie restauracyi ostatniej został on skonstruowany wedle staroormiańskich wzorów z Ani⁵⁵ i na podstawie ornamentu, jaki się znajduje w ewangeliarzach ormiańskich, przechowywanych w pałacu arcybiskupim.

Tak przechodzimy do ornamentu właściwego w Ani. Arkatury bowiem wprawdzie zdobiły ściany katedry w Ani, ale właściwa ich funkcya była na pół tylko de* koratywna, zresztą wspierały one konstrukcyę i służyły do jej uwydatnienia i rozczłonkowania. Na właściwy ornament, który spełnia li tylko funkcyę zdobienia, składają się kamienne obramienia okien i owe do litery greckiego wielkiego omega podobne barokowo wygięte faliste nakrycia okien. Także na kostkach, które pośredniczą między kapitelami lasek a łukami arkad, widnieje tenże ornament. Przeważają motywy geometryczne textylnej natury, a więc plecionki najrozmaitszego rodzaju, bardzo misternie kute w kamieniu. Ale są także i motywa roślinne n. p. rozety drobniutkie, które opasują okna. Dodać należy, że tensam ornament nigdy się nie powta* rza, ale ciągle się zmienia i w coraz to innych warya* cyach występuje. Innego rodzaju jest ornament, którym zdobne są górne części nyż klinowych. Widzimy u góry w nyży pęki zwojów, na których znajdują się nacięcia, jakby cyzelowane delikatnem dłutkiem. Takiesame filigranowe cyzelatury znajdują się też na obramieniu ko* listem u góry.

Niepoślednią wartość ornamentacyjną posiadają też napisy w języku ormiańskim, ryte misternie w kamieniu i wprawione w ściany świątyni. Przypominają się mimo* woli hieroglify egipskie lub kuficzne napisy arabskie z Koranu, obiegające gzymsy meczetów. Są to doku* menty donacyjne i fundacyjne i zobowiązania ze strony duchowieństwa.

Ornament plecionkowy i rozetowy przychodzi wpra*

wdzie w ornamentyce bizantyńskiej,⁵⁰ jednakże posiada on tam inny charakter i zapożyczony jest od Wschodu <ze Syryi). Ornament ormiański⁵⁷ jest typowo charaktery* styczny i zupełnie oryginalny i jako taki świadczy o od* rębności i samodzielności sztuki ormiańskiej, czemu wcale nie przeszkadza, że mogły nań oddziaływać pe* wne wpływy oryentalne perskie, arabskie lub syryjskie.⁵⁸

Idźmy dalej w historyi rozwoju architektury ormiań*

skiej.

Współczesnych z katedrą w Ani jest jeszcze kilka innych zabytków. Należą do nich 2 centralne budowle, które nie są właściwie kościołami, lecz mauzoleami.

Pierwsze z nich, choć nosi nazwę kościoła św. Piotra,⁵⁹ jest mauzoleum jakiegoś ormiańskiego magnata. Na ió*bocznem podmurowaniu opatrzonem tyluż śle* pemi arkadami i prostokątnym portalem, wznosi się węż* sza nieco górna kondygnacya 20*boczna ożywiona ty* luż smukłemi arkadami ślepemi i 10 wąziutkiemi okien* kami, które wyglądają jak szczeliny w skale lub jak okienka w średniowiecznych basztach. Na szczycie była półkolista kopuła. Drugi zabytek, podobny do pierwszego. Jest to mauzoleum św. Grzegorza Abugh a* r a m a u c.eo Zbudował go król Gagik I <tio2o>. U dołu 8*bok, opatrzony wysmukłemi oknami, które obramione są u góry typowym frontonem falistym w kształcie wiel* kiego omega greckiego <C>. U góry węższy, okrągły tambur, ozdobiony 10 okienkami wąziutkiemi. Każde z nich ujęte w podwójną arkadę mniejszą i większą. Na szczycie stożkowy hełm. Znowu są typowe właściwości

Katedra ormiańska 5

65

w KRAKOWIE

ICZEJ

architektury ormiańskiej. Pamiętać też należy, że wszystko jest z ciosu.

Wreszcie zasługuje na uwagę kościół M. Bo= skiej.⁶¹ Pochodzi on wprawdzie dopiero z XIII w. fun= dowany przez jakiegoś bogatego Ormianina, ale jest zbu* dowany zupełnie w stylu katedry. Fasady znowu zdobne w wysokie, smukłe arkady i nyże klinowe, trójkątne. Nad ramionami greckiego, nierównoramiennego krzyża wznosi się w górę smukła kopuła, oparta na 16-bocznym tamburze i nakryta stożkowatym, ostrym dachem. Na uwagę zasługuje tambur, którego ściany ożywiają 16 arkad smukłych, okrągło u góry zakończonych, a wspartych na podwójnych, cieniutkich słupkach. Co druga arkada zawiera wąziutkie, smukłe okienko, nakryte z góry falistym, typowym frontonem.

Powyżej arkatury biegnie wokoło ornament w kształcie taśmy o motywach plecionkowych. Ztąd zaczerpnięto motywy do stworzenia ornamentu zdobiącego absydy katedry lwowskiej.⁶²

Budowla zresztą prostokątna, zupełnie przypominająca katedrę w Anir⁶³

Z XI w. pochodzą też kościoły z krajów z Armenią sąsiadujących na północ w Kaukazie leżących, które niegdyś należały do państwa Bagratydów ormiańskich. Mieszkają tam plemiona pokrewne Ormianom. Ztąd i sztuka ich nosi na sobie ślady pokrewieństwa z ormiańską. Kraje te noszą nazwy Abchazyi, Mingrelii i Georgii, czyli Gruzyi.

Kościół wPizunda⁶⁴w Abchazyi założony na krzyżu greckim tern się odznacza, że ramiona boczne silnie występują na zewnątrz poza linię prostokąta, jak to widzieliśmy przedtem w kościele w Achtamar na jeziorze Wan z pocz. X w. Nad skrzyżowaniem wznosi się okrągły tambur szeroki i niski, opatrzony wąziutkiemi okienkami i nakryty czasą kulistą. W tyle 3 półkuliste absydy, z których środkowa większa, opatrzona 3 wąskiemi oknami.

Widzimy tu jeszcze pewne rysy ormiańskie, ale z drugiej strony już pewne odstępstwo od kanonu ormiańskiego. Nic dziwnego. Te kraje wystawione były na wpływy silniejsze bizantyńskiej sztuki. Zasługują na uwagę owe 3 półkoliste absydy, wysuwające się z orga= nizmu kościoła na zewnątrz. Podobne 3 absydy widzie^ liśmy w katedrze ormiańskiej we Lwowie. Mamy już ślad, po którym idąc dojdziemy do źródła absyd lwowskich.

Dalszym kościołem, który wykazuje pewne pokre= wieństwo z typem ormiańskim, jest katedra w Mokwi65 również w Abchazyi. Pochodzi ona z końca XI w. Za= łożona na krzyżu greckim z kopułą na środku posiada 5 naw i zakończona jest 3 półkolistemi absydami, które mocno wysuwają się na zewnątrz. Zwyczajem gruziń^ skim posiada 3 prostokątne przedsionki od strony zachodniej, północnej i południowej. We wnętrzu łuki i sklepienia są okrągłe, ale nawy są bardzo smukłe,- również smukłe są okna w absydach. Oprócz ormiańskich pierwiastków znać tu już wyraźnie wpływy bizantyńskie. Dla naszej katedry lwowskiej świątynia ta o tyle ważna, że widzimy, skąd się bierze u Ormian 3-absydyalne póL

koliste zakończenie wysuwające się na zewnątrz i gdzie szukać początku ulubionych 3 portali i 3 przedsionków.

Dalej zasługuje na uwagę kościół w К u t a i s,66 również w Abchazyi z XI w., zaczęty przez architektów gruzińskich a skończony przez greckich za Bagrata IV <fi072>, który miał za żonę córkę cesarza greckiego Ro^ manosa Argyrosa — Helenę. W 1003 już istnieje. W tym roku zaczęto budowę wedle napisu.

Założony jest na prostokącie. W środek wprawiony krzyż grecki nierównoramienny. Nad skrzyżowaniem wznosi się smukła kopuła na wielobocznym tamburze, przykryta stożkowym hełmem. Wewnątrz mamy 3 nawy, 3 absydy, zwyczajem ormiańskim chowające się za ścianą prostokąta tylną i nie występujące na zewnątrz. Poprzeczne ramiona krzyża wysuwają się znacznie z korpusu 2 dużemi konchami, które na zewnątrz zakończone są prostolinijnie. Jest to reminiscencya dawnego ulubionego typu starormiańskiego ^konchowego (patryarchalny w Eczmiadzin, św. Grzegorza tamże, po części Achta=-mar i Pizunda). Nawy boczne są węższe od głównej. Przednie ramię krzyża zawiera 3 przęsła, tylne tylko 1, ale z dodatkiem absydy prawie dorównuje długością ramieniowi przedniemu. To przedłużenie nieco naw prze= dnich widoczne jest także i w katedrze lwowskiej,⁶⁷ co wcale nie przeszkadza zaliczać tej budowli do centralnych. W Kutais to przedłużenie przedniego ramienia krzyża może być pod wpływem bizantyńskim, zwłaszcza,, że architekci bizantyńscy kościół kończyli. Jest tu więc odwrotnie, niż było w katedrze w Ani. Tam tylne ramię krzyża z absydami razem było nieco dłuższe od prze-dniego⁶⁶. Mielibyśmy w tym przykładzie w Kutais znowu wskazówkę, gdzie szukać źródła tego nieznacznego prze= dłużenia nawy przedniej w katedrze lwowskiej. Nie po= chodzi ono z Ani od ormiańskiej architektury, lecz zdra= dza wpływy bizantyńskie. W tej ostatniej architekturze był u wejścia zawsze narthex, co budowlę ku przodowi przedłużało.

Mimo tych nieznacznych wpływów bizantyńskich ka= tedra w Kutais nosi na sobie tak w planie jak i ele= wacyi, tak w konstrukcyi wewnętrznej jak i zewnętrznej charakter wybitnie ormiański. System bazylikowo^cen^ tralny, kopułowy, krzyżowy z 2 wystającemi na osi poprzecznej konchami i 3 absydami w tyle nie wysuwają^ cemi się na zewnątrz jest zupełnie ormiański.

Z elewacyi zostały dziś tylko ruiny,⁶⁹ ale wystarczające, aby z nich można wywnioskować, jaka była pier= wotna konstrukcya. Otóż we wnętrzu zastosowane są filary wiązkowe z lasek złożone i łuki ostre, silnie w górę wyciągnięte, przez co budowla nabiera chara= kteru smukłej strzelistości — właściwość specyficznie ormiańska — differentia specifica, odróżniająca bizantyńską konstrukcyę od ormiańskiej. Na zewnątrz zaś o charakterze ormiańskim świadczy stożkowe nakrycie kopuły, również właściwość ormiańska, odróżniająca ko= pułę bizantyńską od ormiańskiej. To co do konstrukcyi.

A co do dekoracyi, to ta jest tu wybitnie ormiań^ ska. Znowu widzimy wszystkie ściany wewnątrz i ze= wnątrz od dołu do góry oplecione smukłemi arkadami ślepemi o cienkich laskach i okrągłych łukach, jak to było w katedrze w Ani.

W Kutais zauważyliśmy zespolenie systemu krzyżo^ wej, kopulastej bazyliki z staroormiańskim typem tetra-konchowym. Przykładów tej kombinacyi staroormiarU skiego i średnioormiańskiego systemu jest więcej, spotykamy je nawet w rozkwicie średniowiecza ormiańskiego.

Jeszcze do X w. należą: kościół Syonu w A then i70 i kościół klasztorny w Martwili. Pierwszy z nich jest naśladownictwem znanego nam już z architektury staroormiańskiej kościoła św. Rypsymy⁷¹ w Wagarszabad. Od potężnego kwadratu środkowego, nad którym wznosi się kopuła, a który w rogach rozszerza się przez małe nyże okrągłe, rozchodzą się w 4 strony konchy. Kon^ chy leżące na osi poprzecznej tylko nieznacznie wysuwają się poza półkole, przypierające do kwadratu, pod^ czas gdy absydy na osi głównej znacznie się poza to półkole wysuwają, wskutek czego budowla z centralnej kwadratowej robi się prostokątna centralno= podłużna. Prostokąt zamyka się zupełnie w ten sposób, że na rogach jego umieszczone są 4 małe kwadraty pomiędzy 4 absydami względnie konchami, z których to kwadratów 2 tylne służą za zakrystyę i szatnię.

W Martwili⁷² jest tasama kombinacya systemu centralno-podłużnego z 4=konchowym z tą różnicą, że tu dodany jest jeszcze narthex sposobem greckim.

Do kościołów ormiańskich, które wykazują pewne oddziaływanie wpływu bizantyńskiego, należy jeszcze kościół w G e 1 a t i⁷³ w Georgii z XII w. W pływ ten znać w 3 absydach półkolistych, wychodzących poza korpus prostokątnej budowli. Z tych środkowa, większa, opatrzona 3 smukłemi oknami, ujęta w 5 ślepych wyso= kich arkad półokrągłych i przykryta półstożkowatym da^ szkiem, zupełnie jak we Lwowie. Boczne, znacznie mniejsze absydy, są podobnie skonstruowane, tylko są po^ zbawione wszelkiego rozczłonkowania i wszelkich ozdób. Wspominam o tym kościele dlatego, że znowu napro* wadzają jego absydy nas na ślad, gdzie szukać należy źródła absyd lwowskich. Bezpośrednie źródło dla nich jest w owych półormiańskich a półbizantyńskich zaby= tkach Kaukazu, Abchazyi, Mingrelii i Gruzyi, z któremi Ormianie sąsiadowali, i przez które idąc do Polski przechodzili drogą na południową Rosyę i Podole.

Dotychczas mówiliśmy o zabytkach ormiańskich, co do których da się zauważyć nieznaczne oddziaływanie wpływów bizantyńskich, co wcale nie zabiło ich samo^ dzielności. Mamy naodwrót zabytki bizantyńskie, na które widoczne było oddziaływanie architektury ormiańskiej. Do takich należy Agia Sophia⁷⁴ wTrapezuncie nad Morzem Czarnem, zbudowana w XIII w. w czasie t. zw. cesarstwa trapezunckiego, kiedy to krzyżowcy zajęli Konstantynopol i założyli tam cesarstwo łacińskie <1294 —i2Óo>, a Komenowie schronili się do Trapezuntu.

Plan tej świątyni przypomina system kanoniczny średniobizantyński. Typ centralno-bazylikowy na krzyżu greckim założony z kopułą wspartą na 4 słupach, nar= thexem i 3 absydami, z których większa na zewnątrz zamknięta jest po bizantyńsku 3 bokami wieloboku, 2 zaś mniejsze są ujęte na zewnątrz w półkola. Gruziński wpływ znać w 3 przedsionkach od północy, południa i zachodu,- a ormiański w ukształtowaniu arkad, prowa= dzących do przedsionków i w ornamentyce. U wejścia mianowicie do przedsionka południowego widzimy 3 arkady wsparte na 2 okrągłych słupach.. 2 boczne są półkolisto zakończone, a środkowa wznosi się nieco w górę i kończy ostrołukowo. Zaś ponad wszystkiemi 3 arkadami rozpina się półkolisty łuk, z którego dolnych końców wychodzą 2 poziome taśmy w kształcie wiek kiego omega greckiego. Motyw jeden i drugi dobrze nam znany z katedry w Ani.

Nadto zauważyć należy, że kapitele kolumn przede sionka i nasady łuków mają ornament o motywach kar= bów nacinanych w kamieniu w kształcie zagłębień trój-listnych,⁷⁵ które przypominają bardzo arabskie stalaktyty. Motyw ten zauważyliśmy w katedrze lwowskiej na brzegu gzymsu w presbyteryum i w framudze, która służyła ongiś za baptysteryum.

Widzimy zatem, że typ ormiański i bizantyński, jakkolwiek ze wspólnego wychodzą schematu, zachowują swoją odrębność i mimo wzajemnego oddziaływania na siebie jej wcale nie zatracają.

Charakter katedry kwowskiej.

Przeszedłszy tak rozwój architektury ormiańskiej, chciejmy teraz zebrać w jedną całość wszystkie cechy i właściwości tej architektury, któreśmy mieli sposo-bność zaobserwować na różnych jej zabytkach i przy-kładach. Zebrawszy je zbadamy, czy posiada je katedra lwowska. Jeśli tak, to będziemy mieli dowód, że jest strukturą ormiańską, a zarazem będziemy mieli jej charakter gatunkowy. Na końcu dodamy te cechy, które stanowią jej rysy indywidualne, i tak będziemy mieli charakter kompletny katedry lwowskiej, w którym za-wierać się będzie i genus i species i nota individuals, odróżniająca ją od innych osobników tego samego gatunku.

Co do planu zrazu pierwotne kościoły ormiańskie są czysto centralne kopulaste na kwadracie lub kole założone często 4-konchowe, przyczem konchy wysuwają się na zewnątrz.

Później zdradza architektura ormiańska dążność do wydłużania się. Z czysto-centralnej robi się centralno-podłużna, zachowując system 4-konchowy. Konchy już nie wysuwają się na zewnątrz lecz są ujęte w prostokąt.

Na przełomie staro-ormiańskiej i średniowiecznej ormiańskiej architektury system centralno - podłużny utrwala się i zaznacza się mocno krzyż grecki nie-równoramienny, którego ramiona poprzeczne silnie nawet występują na zewnątrz z prostokąta budowli.

W średnich wiekach <pod koniec w. X.) typ krzyżowy centralno-podłużny staje się już regułą. Krzyż grecki już nie wysuwa się z linii prostokąta, chociaż silnie jest zaznaczony. Zamiast dawnych 4 konch krzyżowo rozchodzących się, powstają teraz na końcu budowli 3 absydy: 1 większa, 2 mniejsze, które jednakże z prostokąta organizmu wcale się nie wysuwają, ale w nim się kryją <katedra w Ani).

Później od XI w. począwszy, spotykamy nie w Armenii właściwej, lecz w sąsiednim Kaukazie u ludów pokrewnych ten typ kanoniczny ormiański z pewną mo= dyfikacyą, tą mianowicie, że absydy pod wpływem najprawdopodobniej architektury średnio ^bizantyńskiej, wysuwają się już z korpusu budowli na zewnątrz, za= chowując jednak zawsze półkoliste zakończenia.

Ten ostatni typ <nazwałbym go ormiańsko=kaukaz= kim) widoczny jest w katedrze lwowskiej. Założona jest na prostokącie, w który wsadzony jest krzyż grecki nierównoramienny, a z którego wysuwają się na ze= wnątrz 3 absydy półkolisto zakończone.

Przejdźmy do elewacyi, a naprzód do ukształtowania i rozmieszczenia wnętrza. Nie będziemy tu prze= chodzić całego rozwoju tego wnętrza, lecz odrazu staniemy przy typie już rozwiniętym kanonicznym, jakiego wzór mamy w katedrze w Ani.

no-

przer-

główna w tej linii, gdzie ramię po-

W kanonicznej świątyni ormiańskiej średniowiecznej spotykamy w środku na 4 filarach połączonych ze sobą ostrymi łukami wznoszącą się kopułę opartą na wyso^ kim a dosyć stosunkowo wąskim tamburze wielobo-cznym. Od tego punktu centralnego rozbiegają w 4 strony geograficzne, w kierunku ramion krzyża ramiona nawy głównej i nawy poprzecznej. Jedna i druga za^ sklepiona ostrołukowo. Każde ramię krzyża jest jed przęsłowe, z tą tylko różnicą, że przęsła nawy głównej są nieco dłuższe od przęsła nawy poprzecznej. Wzdłuż nawy głównej biegną 2 nawy boczne znacznie węższe i nieco niższe, również ostrołukowo zasklepione, wane jak i nawa przeczne przebija całą budowlę na poprzek, a otwiera^ jące się szerokiemi niskiemi arkadami ostrołukowemi ku

nawie środkowej. W tyle prostokąta mieszczą się 3 pół= koliste absydy na przedłużeniu naw podłużnych głównej i bocznych.

System tedy centralno^podłużny, bazylikowy, kopułowy, krzyżowy, ale akcentujący mocno linię pionową w przeciwieństwie do poziomej i podłużną w przecie wieństwie do poprzecznej, przez co ormiański typ na= biera charakteru smukłości. Wrażenie to spotęgowane zostaje nadto zastosowaniem łuków ostrych w sklepieniach i arkadach i użyciem laskowanych filarów.7<i Wszystkie cechy tego średnio-ormiańskiego kanonu architektonicznego znajdują miejsce w katedrze lwowskiej. A więc i genus wspólne bizantyńskiej i ormiańskiej architektur rze i differentia specifica ormiańska, która ormiańską architekturę od bizantyńskiej odróżnia.

Tu dodać tylko należy właściwości indywidualne jednego osobnika tego typu, jakim jest lwowska katedra.

Te właściwości osobnicze są nieznaczne. Przęsło naw przednich jest nieco dłuższe niż takie przęsło naw tylnych {odwrotnie jak w Ani).⁷⁷ Sklepienia naw bo=-cznych zamykają się nie łukiem ostrym, lecz lukiem w ośli grzbiet. Wreszcie oprócz kopuły głównej mamy tu pewne osobne i specyalne oświetlenie z góry także chóru kapłańskiego zapomocą nie okrągłej kopuły, lecz prostokątnego wcięcia jakby szybu <szachtu> wpuszczo= nego w sklepienie nad presbyteryum.

Weźmy teraz pod uwagę ukształtowanie elewacyi na zewnątrz. Typ kanoniczny przedstawia się jako gładka prostokątna budowla o 3 portalach, wysmukłych wą= ziutkich oknach, której ściany wszystkie są równomiernie

ujęte w wysmukłe okrągło4ukowe arkady o cienkich laseczkach i zdobne w specyficznie ormiański ornament. Wysmukłe owe arkady i okna potęgują strzelistość całej budowli. Tosamo wrażenie podtrzymuje kopuła wysoka a wąska, strzelająca ze środka budowli, wsparta na wie-lobocznym tamburze, który opatrzony jest wąziutkiemi okienkami, nakryta stromym stożkowym hełmem. Od niej w 4 strony rozchodzą się 4 ramiona krzyża, markujące nawę główną i poprzeczną, pokryte siodlastym dachem i zakończone trójkątnym, stromym frontonem.

Te wszystkie cechy specyficznie ormiańskie spoty= kamy i w katedrze lwowskiej. Cechą jej indywidualną w zewnętrznej elewacyi jest tylko oryginalna owa latarnia nad presbyteryum, służąca do wpuszczania doń światła z góry, imitująca i powtarzająca w mniejszych rozmiarach ramię poprzeczne krzyża, opatrzona 2 oknami i 2 frontonikami. Wygląda ona jak »Dachreiter«, który się rozsiadł na grzbiecie siodlastego dachu.

I druga właściwość indywidualna: to owe półkoliste absydy wysuwające się z organizmu budowli na zewnątrz odcięte od niego nieproporcyonalnie dużą ścianą fron= tową, przewyższającą swojemi rozmiarami znacznie ścianę frontową nawy poprzecznej⁷⁸. Na obwodzie 12-bocznym tamburu mamy tylko 4 okna, a na innych 8 polach są wąziutkie ślepe nyże, znowu w ośli grzbiet u góry zakończone. Niema też, przynajmniej obecnie, owych arkad ślepych smukłych, które należą do istoty dekoracyi zewnętrznej świątyni ormiańskiej. Możebne jest, że kie= dyś były, a obecnie od czasu zbarokowania świątyni zostały tynkiem przykryte.

Geneza katedry fwowskiej.

Określiwszy charakter lwowskiego zabytku łatwo wyprowadzimy jego genezę. Wystarczy zestawić gc z któ= rymś z wymienionych w rozwoju historycznym zabytków ormiańskich jednym lub więcej, i na podstawie podobieństwa wysnuć wniosek o pochodzeniu naszej ka= tedry.

Gdy wrócimy myślą do szeregu zabytków ormiań= skich za Wschodzie, widzimy, że katedra lwowska naj= więcej ma stycznych z katedrą w A n i.⁷⁹ Nic dziwnego. Lwowską katedrę zbudowali przybysze z Ani, jak o tern świadczą notatki historyczne i tradycya. Lecz historyk sztuki innemi musi się posługiwać źródłami w swoich dociekaniach, mianowicie uciekać się do porównywania zabytków ze sobą.

Gdy zestawimy oba zabytki ze sobą, widzimy, że wszystko się zgadza. Plan jest tensam, analogiczne rozmieszczenie wnętrza i strzelista konstrukcya w górę. Także zewnętrżna strona co do konstrukcyi <nie mówimy tu o dekoracyi) jest podobna z małemi odmianami, o któ= rych niedawno była mowa. Zostaje jedna kwestya jesz= cze niejasna t. j. : sprawa z absydami Iwowskiemi, które zdają się znacznie się różnić od konstrukcyi absyd w Ani.

I ta trudność da się rozwiązać. Zabytek jakiś może zaczerpnąć główną część swojej struktury od jednego pomnika, a inne podrzędne właściwości od drugiego.

Czy i w tym wypadku nie należy szukać źródła absyd lwowskich w jakiemś drugiem źródle?

Przechodząc rozwój architektury ormiańskiej zauwa= żyliśmy, że oprócz czysto=ormiańskiej architektury istnieje jeszcze pokrewna ormiańsko-kaukazka w Abchazyi, Min-grelii i Georgii. Typ tam był zasadniczo ormiański, tylko widzieliśmy tu i ówdzie nie w istotnych rzeczach, lecz tylko podrzędnych, pewne wpływy i oddziaływanie ar= chitektury bizantyńskiej. Taki wpływ zauważyliśmy w kom= strukcyi absyd. Zawsze owe absydy w kaukazkiej architekturze wysuwają się na zewnątrz i półkoliście się kończą, choć zresztą konstrukcya jest typowo ormiańska.

Byłoby w tern jedno wytłumaczenie pochodzenia absyd lwowskich, nie absyd raczej, lecz ich umieszczenia. Ormianie, którzy do nas przybyli, mogli znać albo z autopsyi albo z rysunków konstrukcyę absydyalną kaukazką i mogli ją zastosować we Lwowie.

Ale jest i drugie tłumaczenie. Napomknąłem już, że absydy kaukazkie zdradzają wpływ bizantyński. Nie jest rzeczą wykluczoną, że i we Lwowie powstały one pod wpływem bizantyńskim lokalnym, t. j. tym, który był reprezentowany w samym Lwowie lub w okolicy.

Wiadomo powszechnie, że w pierwotnym Lwowie XIII w. t. j. ruskim, który się rozsiadł u zachodniego podnóża Wysokiego Zamku, istniała już dawno główna książęca ruska cerkiew⁸⁰ pod wezwaniem św. Mikołaja. Dzisiejsza, na tern miejscu stojąca, pochodzi z XVII w. wprawdzie, jednakże bardzo jest prawdopodobnem, że nowa powstała na dawnych fundamentach i na dawnym planie. A plan to typowo średniobizantyński. Bazylika centralna trójnawowa, krzyżowa o 3 absydach i 2 kopu= lach, z których jedna większa owalna, nad skrzyżowaniem, a druga mniejsza, okrągła, nad absydą główną. Nas tu interesuje konstrukcya absyd. Są one półkoliste i występują na zewnątrz, jak w katedrze ormiańskiej, tylko znacznie cięższe. Skoro cerkiew ta pierwotna istniała przed katedrą ormiańską, to mógł architekt or-miański wzorować się na miejscu na owych absydach, a przynajmniej mieć takie absydy w pamięci już choćby z codziennego oglądania ich we Lwowie, w którem podobnych cerkwi było zapewne więcej.

Drugim podobnym zabytkiem bizantyńsko-ruskiej sztuki jest cerkiew św. Pantalejmona, dziś kościół św. Stanisława pod Haliczem⁸¹. Pochodzi ona niezawodnie z czasów przed katedrą ormiańską. Zresztą zupełnie bL zantyńska posiada 3 absydy półkolisto zakończone, które ongiś ujęte były w ślepe smukłe arkady romańskie <pra-cowali koło niej kamieniarze z Zachodu) o podobnem rozczłonkowaniu, jak absydy ormiańskie obecnie we Lwo= wie. 5 łuków w głównej, a 3 w bocznych absydach. Ormiański architekt lwowski mógł znać tę starszą cer-kiew i mógł się na jej absydach wzorować.

Na pytanie tedy, gdzie szukać źródła dla katedry ormiańskiej we Lwowie, odpowiedź brzmieć będzie, że źródła tego szukać należy w średniowiecznym typie ormiańskiej architektury kościelnej, mianowicie w katedrze w Ani co do planu i całej konstrukcyi i elewacyi zewnętrznej, a co konstrukcyi i umiejscowienia absyd uciec się trzeba do architektury ormiańsko-kaukazkiej <Pizunda, Gelati) względnie do bizantyńskiej średniowiecznej architektury na Wschodzie, albo lokalnej bizantyńsko-ruskiej cerkiewnej we Lwowie lub w okolicy na Rusi halickiej.

Przez to, że źródła absyd szukamy nie w czysto ormiańskiej architekturze, lecz w postronnych wpływach, katedra ormiańska we Lwowie nie traci bynajmniej swego charakteru typowo ormiańskiego. Charakter ormiański w głównych rysach budowli dostatecznie jest zaznaczony,-umieszczenie zaś absyd wewnątrz lub zewnątrz budowli to coś zewnętrznego i jakby dodatkowego w strukturze kościelnej.

Omawiając genezę katedry lwowskiej, nie można nie wspomnieć o przepięknym krużganku czy portyku, który od południowej strony przypiera do kościoła. Jaka jego proweniencya i gdzie źródło?

Opisując go w jednym z dawniejszych ustępów, wspomnieliśmy, że w Ani znajduje się coś podobnego. Nie jest to wprawdzie krużganek, ale. sala rady koron* nej,⁴² a raczej pałac z kilku sal złożony, którego wcale pokaźne ruiny do dnia dzisiejszego się dochowały. Kwa* dratowe sale otaczają tam krużganki składające się z arkad o łukach potężnych, okrągłych, wspartych na sto* sunkowo niskich słupach. Wszystko z kamienia. W Iwo* wskim krużganku zupełnie podobne są łuki okrągłe i zu* pełnie podobne słupy, nawet tesame wymiary. Także słupy są podobnie skonstruowane. Z bazy wielobocznej wyrasta okrągły trzon, zakończony u góry szerokim płaskim kapitelem wielobocznym, na którym spoczywa również szeroka, płaska płyta kamienna w kształcie przy* pominająca nieco bizantyńską kostkę, ścięta nieco ku dołowi o formie trapezu. Kostka ta ma ciekawie i cha* rakterystycznie ścięte kanty. Są to raczej nacięcia przy* pominające karby nacinane na drzewie, a motyw trój*

kątnych zagłębień przypomina zagłębienia pod stalaktyty arabskie. Na kostkach dopiero wspierają się łuki arkad. Bardzo podobne są też i kapitele lwowskiego kru= żganku. Pochodzenie więc jasne i nie ulegające wątpliwości.

Charakter i geneza ornamentu katedry, jakoteż innych późniejszych części katedry były omawiane przy sposobności ich opisu. W tym ustępie ograniczyliśmy się tylko do części najstarszej, która ma charakter tak wybitnie wschodni specyalnie armeński.

■

N

\

/

/

/

/

Ь

PÓL=ZACHODNI CZy CZySTO» WSCHODNI ORMIAŃSKI ZAByTEK?

\

Stwierdziliśmy charakter wschodni, specyficznie ormiański, ciekawego zabytku lwowskiego. Ale czy tak jest naprawdę? Czy nie budzą się żadne wątpliwości pod tym względem? Te łuki ostre, które widzimy w ka= tedrze, czyż to nie są łuki gotyckie? A owe filary rozczłonkowane i profilowane z lasek się składające, czyż. nie są to poprostu filary przejściowe romańsko^gotyckie ? A ów Doring ⁴³ czy Dore, którego nazwisko plącze się po książkach, piszących o lwowskiej katedrze, ów architekt niemiecki ze Śląska, który zaczął budować katedrę łacińską w stylu gotyckim pod koniec XIV w., czyż nie jest twórcą także katedry ormiańskiej? Może nie jest twórcą w tern znaczeniu, jakoby stworzył plan budowli, plan bowiem mogli mu narzucić gotowy fundatorowie kościoła, ale może jest budowniczym, wykonawcą planu ormiańskiego, na którym się opierając, wzniósł strukturę zachodnią, romańsko-gotycką? Wszakże we Lwowie mamy więcej takich zabytków o mieszanym charakterze, na pół wschodnim, a na pół zachodnim? Tak renesansowa cerkiew wołoska, wzniesiona na planie bizantyńsko-ruskim, wedle recepty zamawiających. Tak i katedra św. Jura, barokowo-rokokowa struktura oparta na planie bizantyńsko-ruskim, wykazuje dziwną i wielce interesu-jącą mieszaninę świata wschodniego i zachodniego. Prze-cięż Lwów sławny z tego, że leżąc na pograniczu 2 od-

rębnych światów i 2 różnych cywilizacyi posiada za* bytki, w których te 2 światy, te dwie cywilizacye, i co za tem idzie, i 2 sztuki, wschodnia i zachodnia, się ze sobą stykają i krzyżują, nadając temu miastu jakieś charakterystyczne i oryginalne piętno.

A przecież wszystkie te obawy są płonne, wszystkie wątpliwości są nieuzasadnione i łatwo się dadzą zbić. Architektura kościoła ormiańskiego mimo pozornych właściwości zachodnich, sama za siebie bardzo wyraźnie przemawia i wykazuje przekonywująco swoją wschodnią .proweniencyę.

I tak łuki owe ostre i sklepienie niby gotyckie nie są wcale gotyckie, lecz średniowieczne ormiańskie, takie* same, jakie spotykamy w katedrze w Ani ⁸⁴ i innych po* krewnych budowlach n. p. Kutais. A przecież nikt nie powie, że łuki ostre w katedrze w Ani, która ukończoną była już w roku 1010, są zapożyczone z Zachodu, na Zachodzie bowiem o gotyku jeszcze nikomu się nie śniło, był to ledwie początek romanizmu. Tosamo po* wiedzieć musimy o filarach rozczłonkowanych, wiązko* wych katedry lwowskiej. Owe laski i rozczłonkowania nie są romańskie ani gotyckie, lecz znowu wschodnie, średniowieczne ormiańskie, bo takie same spotykamy w katedrze w Ani, którą zaczęto budować już w dru* giej połowie X wieku. Niezawodnie podobieństwo pewne jest i nie da się zaprzeczyć, że owe wiązkowe filary katedry lwowskiej są także bardzo podobne do romań* skich i przejściowych romańsko*gotyckich. Ale podo= bieństwo to w inny sposób da się wytłumaczyć. Jest już rzeczą stwierdzoną, że romańska architektura zacho=

dnia ma swe źródło na Wschodzie w architekturze mało-azyatyckiej, Mezopotamii, koptyjskiej, a przedewszystkiem w kamiennej architekturze syryjskiej z epoki⁸⁵ starochrześcijańskiej <bazylika w Turmanin lub Kalb-Luzeh, Deir= Seman, Kalat-Seman), gdzie już przychodzą półokrągłe ślepe arkady, fryzy arkadkowe i półkoliste portale i wieże z przodu złączone. Także stara ormiańska⁸⁶ architektura należy do tych oryentalnych, które na romańską zachodnią wpływały. Prof. Strzygowski oglądając w Krakowie kościółek św. Feliksa i Adaukta na Wawelu zauważył, że plan i konstrukcya tego przedromańskiego zabytku najwięcej zbliżone są do staroormiańskich 4-konchowych kościołów i że od nich pochodzi. <5 —10 wiek). ⁸' A więc stosunek jest odwrotny. Nie ormiańska architektura ulega wpływom zachodnim, lecz przeciwnie zachodnia archi-tektura zostaje pod wypływem wschodnim.

Niektórzy sądzą, że system bazylikowy 3-nawowy, jaki spotykamy w katedrze lwowskiej, również jest dowodem wpływów zachodnich, mianowicie gotyckiej kon-strukcyi bazylikowej. Zdanie to jest najzupełniej mylne. Pochodzi ono z tego fałszywego założenia, że system centralny wschodni nie może być zarazem bazylikowy. Tymczasem widzieliśmy przy rozwoju architektury bizantyńskiej jak i ormiańskiej (długa dygresya nie była zbyteczna), że system ten przechodząc w podłużno-centralny, całkiem dobrze godzi się z bazylikowym, tak w jednej jak i w drugiej architekturze. Zawiązek wszakże architektury bizantyńskiej jest w owej bazylice starochrześcijańskiej, która dostała kopułę nad środkiem (Efez, Kodża-Kalessi)⁸⁸. W Ani, a więc na przełomie X/XI w., widzieliśmy całkiem wyraźny system bazylikowy o 3 na= wach, większej i szerszej środkowej i 2 niższych i węższych bocznych. Do wytłumaczenia bazylikowego schematu w katedrze lwowskiej nie potrzeba wcałe uciekać się do Zachodu, ale wystarczy sięgnąć do wschodniej architektury, w tym wypadku do średnio=ormiańskiej, zwłaszcza, że stosunek naw bocznych do głównej w ormiańskich świątyniach jest zupełnie odmienny niż w ro= mańskich lub gotyckich. W ormiańskich te nawy boczne są ogromnie wąskie,⁸⁹ ledwie zaznaczone.

Ale, powie ktoś, arkady ślepe w Ani przypominają przecież ogromnie owe arkady, obiegające romańskie kościoły i baptysterya włoskie w Modenie, Luce, Parmie, a szczególnie w Pizie. Tak, to prawda. Tylko stosunek jest odwrotny. Nie od włoskich pochodzą wschodnie ormiańskie, tylko naodwrót od wschodnich syryjskich głównie pochodzą włoskie.

Dostały się one tam przez krzyżowców, którzy na Wschodzie z oryentalną sztuką przez 200 lat się stykali, a jeszcze wcześniej, przez mnichów wschodnich, którzy z klasztorów wschodnich Syryi, Palestyny, Egiptu, Me= zopotanii i Armenii⁹⁰ na Zachód się przenosili i może nawet przy budowie klasztorów i kościołów zachodnich byli czynni.

Pokazuje się zarazem, jak niebezpieczną jest rzeczą tego rodzaju wnioskowanie : 2 rzeczy są do siebie podobne, zatem jedna od drugiej pochodzi. Podobieństwo może bowiem być przypadkowe czysto zewnętrzne. Aby wniosek był prawdziwy, potrzeba, aby podobieństwo było wewnętrzne istotne genetyczne. Używaliśmy także

tego dowodzenia i to jest główna metoda dla historyka sztuki, ale nigdy nie twierdziliśmy, aby to, co było cza-sowo późniejsze, mogło wpływać czy oddziaływać na to, co jest czasowo wcześniejsze.

Niech też nikogo nie bałamuci imię Doringa. Naprzód nie wiemy na pewne, czy ten architekt niemiecki brał udział w budowie ormiańskiej katedry. Najprawdo-podobniej budował ją architekt ormiański, skoro funda-torowie wychodźcy z Ani życzyli sobie, aby katedra lwowska była według planów Ani. Architekt obcy, który nigdy w Ani nie był, nie byłby w stanie stworzyć bu-dowli tak ogromnie podobnej do owej ormiańskiej, choćby mu przedłożono wszystkie plany nietylko poziome ale i pionowe. Możliwe tylko jest, że Doring mógł archi-tektowi ormiańskiemu w budowie katedry lwowskiej pomagać jako fachowiec obeznany z techniką konstruktywną średniowieczną kamienną, która i przy budowie oryentalnej ormiańskiej mogła się przydać. Wtedy byłby to tylko pomocnik wykonawca, który w niczem nie wpływał na właściwy charakter budowli. Takich wypadków mamy wiele zwłaszcza w późniejszej epoce, barokowej, że budowla jakaś często prawdziwie twórcza nosi nazwę jakiegoś budowniczego, zwykłego kamieniarza, czy murarza, który nic nie tworzył, tylko ślepo i mechanicznie wykonywał, co mu polecono. Zresztą nawet technika⁹¹ ormiańskiej architektury zupełnie jest oryginalna i odrębna i różni się nietylko od zachodniej, ale nawet od bizantyńskiej.

A co się tyczy zabytków lwowskich o mieszanym charakterze wschodnio-zachodnim, to nie da się zaprze-

89

ZWIĄZEK STUDENTÓW ARCHITEKTUf?

PRZY AKADEMII GÓRNICZEJ

W KRAKOWiF

czyć, że takie tu są. Ale o ormiańskiej katedrze tego powiedzieć nie można. Przynajmniej nie można tego powiedzieć o jej części najstarszej w tej szacie, w jakiej wyszła z rąk swego twórcy. Mimo wszystkich łudząc cych pozorów, mimo wszystkich przybudówek i mimo całej szaty barokowej, jaką później otrzymała, jest ona zabytkiem czysto-wschodnim, armeńskim specyalnie i to średniowieczno^ormiańskim i tego charakteru oryentaU nego nikt jej zaprzeczyć nie zdoła. Wygląda ona jakby jaki zabytek ormiański żywcem ze Wschodu na naszą lwowską ziemię przeniesiony, jak kwiat lub roślina jakaś egzotyczna, która dlatego właśnie tern jest cenniejszą, im jest osobliwszą.

93

A co z krużgankiem południowym? O 4 okrągłych arkadach wygląda na pozór jakby był romańskim, lub ponieważ pochodzi z XV w., gotyckim w tym guście n. p. w jakim gotycką jest Loggia dei Lanzi w Flo-rencyi, choć ma okrągłe łuki. I tu znowu trzeba powiedzieć, jak przy katedrze, że nie jest on ani romańskim ani gotyckim, lecz czysto wschodnim ormiańskim. Takie^ same arkady okrągłołukowe widzieliśmy w Ani ⁹² w epoce średniowiecza, a trudno przypuścić, aby one tam daleko na Wschodzie na przełomie X/XI w. miały pochodzić od romanizmu zachodniego. Bliższy związek mają one z architekturą środkowej Azyi, Bimbirkilisse, Mezopotamii, a szczególniej Syryi, gdzie tego rodzaju ciężkie arkady okrągłołukowe przychodzą już w epoce starochrześcijańskiej. Tam poraź pierwszy spotykamy krużganki klasztorne obok kościołów, to były pierwsze chiostra. I tu w Syryi przedewszystkiem ale i wogóle na Wschodzie jest źródło

owych okrągło4ukowych arkad architektury romańskiej, zachodniej, które spotykamy tamże w krużgankach kla^ sztornych Benedyktynów i Cystersów.

A więc jeszcze raz i to z naciskiem podnieść należy, że cala część najstarsza katedry wraz z krużgankiem jest zabytkiem czysto^wschodnim ormiańskim, który z zachodnią sztuką niema żadnego bezpośredniego związku.

Na zakończenie jeszcze jedna kwestya. Czy archU tekt katedry lwowskiej odpisał poprostu zadanie, jakie miał wykonać kopiując wprost katedrę w Ani czy przecież włożył w nią choćby trochę twórczości. Po tern wszystkiem, co się wyżej powiedziało o różnicy jaka zachodzi między katedrą w Ani, a katedrą lwowską, nie ulega wątpliwości, że nie był to prosty odpis, tylko pewne choć niewielkie przetworzenie przyniesionego skąd-inąd wzoru. Świadczy o tern, choćby ta szczęśliwa kom-pozycya owej oryginalnej latarni osadzonej na dachu nad prezbyteryum, której w Ani całkiem niema i inne szczegóły, któreśmy przy opisie katedry jako jej cechy indywidualne zauważyli.

KONSTRUKCyE POKREWNE WE LWOWIE.

Każde dzieło sztuki, każdy zabytek uwydatnia się i uwypukla jeszcze więcej, jeśli go zestawimy z innymi mniej lub więcej pokrewnymi. Przez takie zestawienie wychodzą na jaw podobieństwa i kontrasty, które taką samą rolę odgrywają, jak w obrazie światła i cienie, służą wielce do wyraźniejszego podkreślenia charakteru zabytku, którego istotę chcemy przeniknąć i w który usiłujemy się wmyśleć.

Tak postąpimy i z katedrą lwowską.

Czy istnieją we Lwowie zabytki pokrewne? Tak jest. Są 4 cerkwie grecko^unickie, które w niektórych wzglę^ dach wykazują pewne podobieństwa zwłaszcza co do konstrukcyi, chociaż zresztą różnią się i to bardzo od naszej katedry.

O jednym z tych zabytków już była mowa. Jest nim najstarsza cerkiew lwowska św. Mikołaja u stóp Wysokiego Zamku.⁹⁴

Struktura centralno=podłużna na krzyżu greckim nie= równoramiennym oparta posiada kopułę główną nieco owalną w poprzek na środku nad skrzyżowaniem nawy podłużnej i poprzecznej, a drugą mniejszą nad prezby-teryum, które zakończone jest półkolistą dużą absydą. Z przodu przybudowany duży narthex. Nawa tedy główna rozpada się na 3 części: przedsionek <narthex>, właściwą nawę <naos> i chór kapłański z absydą <bema>.

Wzdłuż nawy głównej biegną 2 nawy poboczne tern charakterystyczne, że nie zaczynają się w tern miejscu, gdzie się zaczyna przedsionek, lecz dopiero tam, gdzie jest początek nawy właściwej <naos>, są zatem krótsze od nawy głównej i cofnięte dosyć wstecz. W tyle koń* czą się absydami, które znowu nie dochodzą do końca absydy głównej wskutek tego forma krzyża na zewnątrz występuje bardzo wyraźnie. Mamy tedy system cen* tralny połączony z bazylikowym podłużnym i wyraźnie zaznaczony krzyż grecki pod główną kopułą, nietylko na wewnątrz, ale i na zewnątrz.

Jak widzimy, konstrukcya tej cerkwi jest podobna w planie swoim do konstrukcyi katedry ormiańskiej. Tak tu jak i tam jest »Kreuzkuppelbasilika». Różnica jest tylko ta, że nawy boczne są u św. Mikołaja cofnięte wstecz, powtóre oprócz kopuły głównej centralnej jest druga mniejsza nad absydą środkową, potrzecie kopuła środkowa jest nieco zbliżona do owalnej, a wreszcie nawy boczne są równej wysokości z środkową. Nawy boczne wyglądają jak paraklissia greckie, na których . końcach znajdują się prothesis i diakonikon. Najważniej* sza zaś różnica leży w tern, że w ruskiej cerkwi łuki i sklepienia są okrągłe, a w ormiańskiej katedrze łuki i sklepienia są ostre, wskutek czego ormiański zabytek ma charakter smukłej strzelistej budowli, podczas gdy ruski robi wrażenie budowli spokojnej rozłożystej, nawet do pewnego stopnia ciężkiej.

Drugą bazyliką centralną kopułową we Lwowie jest cerkiew św. Onufrego⁹⁵ <00. Bazylianów) na Zółkiewskiem. Konstrukcya jej zupełnie podobna do

cerkwi św. Mikołaja z tą tylko różnicą, że nie posiada kopuły nad środkiem nawy głównej <na dachu w miejsce kopuły jest tylko sygnaturka), natomiast ma 2 kopuły nad środkiem naw bocznych. A druga różnica jest ta, że absydy zakończone są nie półkolisto, lecz trójbocznie.

Trzecią konstrukcyą pokrewną katedrze ormiańskiej we Lwowie jest cerkiew wołoska.⁹⁰ Powstała ona dopiero u schyłku XVI w. Jest to znów budowla cen-tralno*podłużna. Centralna, bo nad środkiem wznosi się główna kopuła, około której wszystkie części się grupują. Obok niej są jeszcze na osi głównej i inne ko^ puły mniejsze, jedna nad przedsionkiem, druga nad absydą. Oprócz nawy głównej są i nawy boczne bar^ dzo wąziutkie ledwie zaznaczone. Co do krzyża to ten nie jest dosyć wyraźny. Da się jednakże wsadzić w kon-strukcyę. Ramię jego podłużne biegnie w kierunku osi głównej, a poprzeczne w kierunku osi poprzecznej bu= dowli w tern miejscu, gdzie jest główna kopuła. Zaznaczone ono jest bardzo nieznacznie 2 łukami, które przecinają sklepienia naw bocznych na osi poprzecznej. Mo^ żnaby więc i tę strukturę zaliczyć jeszcze do konstru^ kcyi centralno^bazylikowych krzyżowych, kopułowych, chociaż w całej swej elewacyi jest renesansową.

Zasadnicza więc konstrukcyą znowu jest zbliżona do konstrukcyi katedry ormiańskiej. Bardzo bliskie podobieństwo zachodzi w owych wąziutkich ledwie zaznaczonych nawach bocznych, które są w jednym i drugim zabytku. Nadto tam i tu system 4-podporowy.⁹⁷ Ale są i wielkie różnice. Plan tylko jest zbliżony. Ale tam nad tym planem wznosi się konstrukcyą ostrołukowa smukła ormiań^

97

Katedra ormiańska 7

anXitK siuorNTOW дксипьми^

^RZY AKADEMII GÔRNIGÉfet

W KRAKOW¹⁶

ska wschodnia, tu nad podobnym planem wznosi się konstrukcya zachodnia renesansowa włoska o charakter rze rzymskim. Tam są 3 absydy półkoliste, tu jedna duża również wychodząca po za linię prostokąta. Tam jest jedna tylko kopuła nad środkiem, tu 3 na osi głównej, nad narthexem, naosem i bemą. Tam są paraklissia, tu ich niema. Tam łuki i sklepienia ostre, tu okrągłe, robiące wrażenie spokojnej zrównoważonej struktury. Ko= puła tylko główna wołoska wsparta jest na łukach ostrych w tym celu, aby dominowała nad bocznemi.

I jeszcze jeden zabytek we Lwowie, który wykazuje pewne pokrewieństwo z katedrą ormiańską. Jest nim ko= ściół katedralny grecko-unicki, cerkiew św. Jur a.⁹⁸

Jak cerkiew wołoska jest renesansową zbudowaną na planie bizantyńsko=ruskim, tak cerkiew św. Jura jest bu= dowlą barokowo=rokokową wzniesioną w 2-giej połowie XVIII w. na planie również bizantyńsko^ruskim. Mamy tu już wyraźny krzyż grecki nierównoramienny. Nad skrzyżowaniem ramion wznosi się kopuła główna, a w ką^ tach między ramionami krzyża na końcach osi przekąs tnych umieszczone są prostokątne ubikacye, które łączą się z ramionami poprzecznemi krzyża i tworzą nawy boczne. Nad każdą z tych ubikacyi jest mniejsza ko= puła widoczna wewnątrz, na zewnątrz niewidoczna. Mamy zatem w tym zabytku kopuł 5, jedną główną centralną, a 4 boczne na rogach prostokąta. Do tego prostokąta dodany jest z przodu przedsionek <narthex> z chórem śpiewackim o fasadzie rokokowo wygiętej, a w tyle prostokątne prezbyteryum i 2 prostokątne pa= stoforya <prothesis i diakonikon). Mamy zatem znów przed sobą konstrukcyę centralno-podłuźną bazylikową, kopułową o wyraźnie zaznaczonych ramionach krzyża występujących silnie na zewnątrz. A więc konstrukcya w zasadzie podobna do katedry ormiańskiej. Są jednak wielkie różnice. U Jura nawy boczne są duże, szerokie, znowu cofnięte" wstecz jak u Bazylianów i św. Miko* łaja, kopuł jest aż 5, kopuła główna podłużna ciężka szeroka nie okrągła właściwie, tylko założona na kwa* dracie, którego boki wypukłe się nieco na zewnątrz wyginają. Absyd właściwych nie ma, są to 3 prosto* kątne ubikacye, które zastępują 3 bizantyńskie absydy.

to

Z porównania tych 4 pokrewnych konstrukcyi lwowskich z katedrą ormiańską wynika, że system bazyliki centralnej kopułowej krzyżowej był stosowany we Lwo* wie w kościołach wschodnich obrządków ormiańskiego i greckiego. To jest to genus, w którem wszystkie wschodnie lwowskie kościoły się schodzą. Na tern je* dnak wspólnem podłożu wyrastają dwojakiego rodzaju odmienne konstrukcye: ormiańska i bizantyńsko*ruska, które się mają do siebie jak 2 gatunki tego samego ro* dzaju ¹⁰⁰ Różnica główna na tern polega, że w ormiańskim zabytku konstrukcya jest strzelista przez zastosowanie łuków ostrych i sklepień ostrołukowych, a w zabytkach cerkiewnych ruskich konstrukcya jest więcej spokojna zrównoważona rozłożysta przez użycie wyłączne łuków okrągłych i sklepień beczkowych. Na pierwszy rzut oka też konfiguracya kopuły ormiańskiej z jej typowym wielobocznym smukłym tamburem i stożkowatym heł* mem odrazu każe odróżnić strukturę ormiańską od ruskich.

Zestawiając ormiańską katedrę lwowską z lwow= skiemi cerkwiami bizantyńsko=ruskiemi doszliśmy tedy do tego samego rezultatu, który nam się sam przez się nasuwał, kiedyśmy paralelnie śledzili rozwój i charakter architektury bizantyńskiej i ormiańskiej w ogólności. Wyniki się potwierdzają wzajemnie. Ormiańska archi^ tektura nie jest tylko odłamem bizantyńskiej, ale jest odrębną samodzielną sztuką ¹⁰¹, czego n. p. o ruskiej po^ wiedzieć nie można, choć ta ostatnia ma pewne cechy odrębne, tak że można mówić o bizantyńsko-ruskiej, ale nie o czysto-ruskiej.

too

PROBLEM PRZEDŁUŻENIA I RESTAURACyi KOŚCIOŁA.

Kwestya przedłużenia budynku jest częścią kwestyi powiększenia zabytku, przeto należy do problemu i n n o w а с y i wogóle wprowadzanych w danym pomniku. Z tą kwestyą łączy się także ściśle i kwestya restauracyi. Ona bowiem również zawiera w sobie pewne mniej lub więcej daleko idące innowacye w zabytku. Z nią wiąże się znowu ściśle kwestya konser-wacyi tego wszystkiego, co z przeszłości do naszych czasów się dochowało.

Ze katedra lwowska jest zabytkiem¹⁰², i to wielkiej wartości, to nie ulega żadnej wątpliwości. Posiada bowiem wielką wartość artystyczną dla historyka sztuki jako zabytek sztuki wschodniej średniowieczno^ormiań^ skiej, i to jako zabytek jedyny tego rodzaju nietylko we Lwowie, ale w całej Polsce. Inne nasze ormiańskie kościoły bowiem są w stylach zachodnich budowane (Stanisławów, Brzeżany, Horodenka). Powtóre zabytkiem jest, bo jest stosunkowo dosyć starą, pochodzi bowiem z XIV w., a więc z epoki średnich wieków, kiedy u nas panował gotyk. Posiada w drugiej linii wartość kulturalną dla historyi kultury tej kolonii ormiańskiej, która we Lwowie się w XIV w. osiedliła.

⁴ Wreszcie choćby nie miała wartości artystycznej i hU storyczno-artystycznej, miałaby przynajmniej ogromną wartość czysto historyczną, jako zabytek, jako środo=

wisko, około którego grupowało się i skupiało życie i dzieje dawnych Ormian we Lwowie.

Wobec tego potrójnego charakteru zabytku Iwow-skiego nie ulega wątpliwości, że naczelna zasada współczesnej nauki o konserwacyi zabytków: »konserwować nie restaurować« tu w całej pełni winna być zastosowana. Chodzi bowiem o cenny, stary wielce czcigodny zabytek, które nam wieki dawne przekazały, a któremu wielką krzywdę wyrządza, kto go usiłuje obedrzeć ze znamion starożytności, pozbawić go, jak mówi dzisiejsza nauka konserwatorska, jego wartości staroży-tniczej {Altertumswert).

Czyż naprawdę każdy zabytek stary należy zachować w jego starej zmurszałej szacie? Czy nie wolno go odświeżyć, odnowić, odmłodzić niejako?

W tej kwestyi należy zachować pewną bardzo ważną dystynkcyę. Wpadli uczeni w nowych czasach na szczęśliwy podział zabytków na martwe i żywe ¹⁰³. <Mon-numents morts, et monuments vivants).

Martwym zabytkiem nazywamy taki, który jest nieużywany już to dla tego, że jest tak zniszczony, że już się używać dalej nie da, czyli już jest ruiną, która jest skazana na zagładę chociaż powolną, albo taki, który nie jest wprawdzie tak bardzo zniszczony, ale jest nieużywany, bo jest poprostu niepotrzebny.

W jednym i drugim wypadku znajduje tu zastosowanie skrajna zasada konserwatorska pochodząca jeszcze od nieśmiertelnego estetyka angielskiego Ruskina ; konserwować nie restaurować. To znaczy innemi słowy, nic do zabytku nie dodawać, nic nie ujmować, nic nie

zmieniać, zabytek zostawić nienaruszonym, tak jak jest w swojej ruinie, a robić tylko tyle, ile potrzeba, aby zabytek dalej nie niszczał, opaźniając tylko, ale nie tamując jego powolnego niszczenia.

Całkiem inna sprawa z zabytkami żywemi. Zy= wemi nazwano takie zabytki, które są jeszcze w użyciu, które' służą zatem nadto celom jakimś ubocznym pozaartystycznym n. p. do kultu religijnego. Tu nie da się w całej swej skrajności i jednostronności zastosować zasada modnego konserwatorskiego kierunku »konserwo^ wać, nie restaurować«, bo może ona często wpaść w kolizyę z celami, dla których zabytek służy.

I tak trudno odprawiać nabożeństwo i modlić się w kościele obdartym, odrapanym, zrujnowanym. Godność i wzniosłość ceremonii religijnych wymaga, aby budynek był cały, a potem odpowiednio ozdobiony, aby przynajmniej nie raził pobożnych.

Często się pokazuje, że zabytek jest za mały i nie może pomieścić wiernych, których liczba znacznie się wzmogła. Taki budynek musi być powiększony, choćby przez to stan jego dotychczasowy zachowania musiał częściowo ucierpieć.

Niema więc rady innej, trzeba zrobić wyłom w nie^ wzruszonej zresztą i tak rozumnej zasadzie: »konserwować nie restaurować«. Czasami nie da się konserwować, trzeba koniecznie restaurować, bo wszelka zmiana i innowacya już nie jest konserwacyą, ale wkracza w dziedzinę restauracyi. Musi tedy nastąpić kompromis pewien ¹⁰⁴ między 2 dążnościami konserwatorską i restau-ratorską. A więc zasadę dotychczasową w odniesieniu

do zabytków żywych t. j. używanych, zwłaszcza kościelnych, należy nieco zmodyfikować. Wprawdzie zostaje w mocy zasada »konserwować nie restaurować«, tam gdzie restauracya nie jest potrzebna, i z całym na= Ciskiem należy tę zasadę naczelną podkreślać tam, gdzie się da ona zastosować, ale trzeba będzie nieraz od niej zrobić odstępstwo, gdy tego zajdzie potrzeba. Zmodyfikowana więc zasada w odniesieniu do zabytków żywych opiewać będzie tak: Konserwować, ile się da i gdzie można, innemi słowy ile możności konserwo^ w a ć, ale gdzie nie można, i gdzie zachodzi konieczna potrzeba, tam restaurować. <To słówko restaurować wzięte tu jest w znaczeniu najogólniejszem, wszelkich innowacyi w przeciwieństwie do konserwacyi, a więc i przedłużenie kościoła i nowe urządzenie podpada pod tę kategoryę). Restaurować zatem, albo wyraźmy się ściślej, innowacye wprowadzać, krótko zmieniać, wolno i powinno się, jednak nie bezwzględnie, bezwarunkowo, tylko, jak wyraźnie głosi ta zmodyfikowana zasada, jedynie w tym wypadku i pod tym warunkiem, jeżeli innowa^ cya lub zmiana jakaś jest koniecznie potrzebna. Jeśli zaś innowacya nie jest potrzebna, albo ta potrzeba, jak to często bywa, jest tylko iluzoryczna, to wtedy w ca= łej pełni należy stosować skrajną zasadę konserwatorską. »Nic nie restaurować, konserwować tylko«.

Zastrzeżenia te i klauzule są dla tego potrzebne, ażeby przez odstępstwo od nieubłaganej zasady konserwatorskiej nie dać pochopu do rozwielmożnienia się pewnej już nie zasady, lecz, że tak powiem, manii re= stauratorskiej, która grasowała w całej Europie tak stra^ sznie w połowie XIX w., a u nas jeszcze do niedawna,

1    poczyniła przez swoją skrajność w drugim kierunku, straszliwe i niesłychane wprost spustoszenia w dziedzinie najczcigodniejszych starych zabytków.

O ile zatem chodzi o zabytki żywe, media via aurea eligenda est. Złoty środek polega na kompromisie mię= dzy tendencyą konserwatorską a restauratorską, a złota ta zasada będzie brzmieć: Ani wyłącznie konserwować, ani wyłącznie restaurować,- lecz ile możności konserw wować, a restaurować tylko tam gdzie potrzeba. Ściśle rzecz biorąc, widzimy, że właściwie szala w tym sporze przechyla się nieco więcej ku stronie lewicy konserwatorskiej.

Innowacye mogą być dwojakiego rodzaju. Albo chodzi poprostu aby naprawić to, co się zniszczyło, wtedy mamy to, co się nazywa restaurować w ściślejszem tego słowa znaczeniu t. z. przywrócić, czyli postawić na nowo to, co przedtem już było. Albo też innowacya oznacza dodanie czegoś, cżego przedtem wcale nie było (rozszerzenie kościoła, nowe urządzenie, nowe dodatki etc.).

A jak przeprowadzać te innowacye? W jakich rozmiarach, w jakim stylu etc.?

Jeśli chodzi o restauracye w ściślejszem tego słowa znaczeniu, t. j. o naprawienie zniszczonych części, to tu obowiązuje reguła: restaurować tylko tyle, ile konie^ cznie potrzeba, czyli innemi słowy restauracya nie śmi (jako to niestety często bywa) iść za daleko.

W obrębie zaś przedmiotu restauracyi mogą zajść

2    wypadki. Albo uszkodzenia były drobne, albo znisz^ czenie jest wielkie. W pierwszym wypadku można i po= winno się restaurować w stylu pierwotnym tych uszko= dzonych części (odnosi się to jednak tylko do archite^ ktury i do jej ornamentyki, ale nigdy do rzeźb i malo= wideł n. b. jeśli te ostatnie są artystyczne). W drugim wypadku należy nową część zastępczą wykonać w stylu współczesnym, albo jeśli takiego <jak to obecnie jest) niema, w duchu sztuki współczesnej bez wszelkiego wracania do dawnych stylów. Część ta zrestaurowana musi być artystyczna przez artystę wykonana, i musi harmonizować z dawną częścią i całością.

105

Tasama reguła obowiązuje gdy chodzi o innwoacye w ścisłem tego słowa znaczeniu t. z. o pewne nowe dodatki, których dawniej nie było.

Pomijając warunek, który przy każdej innowacyi <wzgl. restauracyi) jest konieczny, mianowicie, że ona jest potrzebna, ma być wszelka innowacya przeprowa* dzona przez utalentowanego artystę w duchu prawdzie wie artystycznym t. j. twórczym, i powinna harmonizować z dawnemi częściami t. z. nie śmi rażąco od nich odbijać i na pierwszy plan się wysuwać.

106

oszustwem.

dawnych epok, które czyniąc jakieś większe innowacye nigdy nie liczyły się z pierwotnym stylem zabytku, lecz najspokojniej w świecie, wprowadzały nowe dodatki

Racya jest ta, że zabytek żywy jak sama nazwa wskazuje jest jakby organizmem żywym, który się roz= wija i w każdej epoce nabiera odpowiedniej cechy. Po= wtóre wracanie do pierwotnego stylu w myśl zasady czystości i jedności stylu (Stileinheit, Stilreinheit) byłoby tylko anachronizmem niepotrzebnym i fałszerstwem czy Wreszcie pójść tu należy za wskazówkami

w stylu swojego czasu. Dodać jeszcze i to należy, że powtarzanie stylu dziś niemodnego musi być czemś czysto zewnętrznem powierzchownem, bo nie wynika z du= cha epoki, a nawet może z duchem danej epoki się kłóci. Styl taki jest niezrozumiały, nie przemawia do oglądających, wygląda jednem słowem jak imitacya, na^ śladownictwo a nie prawdziwa twórczość. A tej osta= tniej przecież od każdego stylu się domagamy.

Oprócz podziału na zabytki martwe i żywe, jest jeszcze inny na zabytki dobrze zachowane i zniszczone, przyczem zniszczenia mogą być albo nieznaczne albo wielkie. O czem dopiero co była mowa. Ważniejszy jest podział zabytków tak jednych i drugich, na takie, które dochowały się w stanie swoim pierwotnym i z pó^ żniejszymi dodatkami. Te późniejsze zaś dodatki mogą być wartościowe artystyczne, albo bezwartościowe bez-stylowe. W pierwszym wypadku nie wolno ich niszczyć, w drugim można je usunąć i żadnej ztąd szkody zabytek nie poniesie.

Zastosujmy teraz te reguły do katedry o r m i a ń= s к i e j. Muszą one znaleźć tam zastosowanie, bo powzięto niedawno <1908) plan restauracyi i przedłużenia starej budowli. Problem to bardzo interesujący i ciekawy ale zarazem ogromnie trudny do rozwiązania i zawiły. Re^ guły bowiem ogólne restauracyi są wszystkim dobrze znane, ale gdy przyjdzie do ich zastosowania, wyłaniają się najrozmaitsze wątpliwości i trudności. Zupełnie po= dobnie, jak to ma miejsce w moralnej lub prawie, gdzie ogólne prawidła są jasne, ale ich zastosowanie do poszczególnych wypadków t. z. »casusów« nieraz wywołuje wprost niezgodne rozwiązania. Przyczyna tych tru^ dności leży w tem, że quaestio juris jest jasna, natomiast quaestio facti nie jest pewna n. p. wiemy dobrze, że re^ staurować można tylko wtedy, kiedy zachodzi potrzeba, ale czy zachodzi potrzeba, to już jest rzecz trudniejsza do rozstrzygnięcia. Wiemy n. p., że późniejszych do= datków usuwać nie wolno, jeśli są wartościowe, ale często nie wiemy napewne, czy dodatki te są wartom ściowe czy nie.

Problem innowacyi w katedrze lwowskiej jak powie^ działem, jest trudny i częściowo już został rozwiązany.

Ze restauracya była potrzebna, nie ulega wą= tpliwości, gdyż katedra była zniszczona. Inna rzecz tylko, czy restauracya nie poszła za daleko. Restaurować bo= wiem można i powinno się, ale tylko tyle ile koniecznie potrzeba.

Przypatrzmy się bliżej tej restauracyi, a naprzód re^ stauracyi wnętrza najstarszego kościoła.

Przedewszystkiem postanowiono odbić tynk wraz z malowidłem jakie było na nim i zastąpić je nowem. Projekt ten już po części wykonano. Tylna część kościoła ormiańskiego i sklepienia wszystkich 4 ramion krzyża już tej dawnej powłoki tynkowej i malowidła nie posiadają. Na wieść o tym projekcie wszczął się wielki hałas. W szalone szczególnie oburzenie z powodu tego rzekomego wandalizmu wpadł prezes ówczesnej Cen= tralnej Komisyi wiedeńskiej, ogłaszając urbi et orbi, że zarząd katedry ormiańskiej zamierza zniszczyć cenne freski, jakie się tam znajdują. Te rzekomo cenne freski

zostały nawet sfotografowane i znawcom rozmaitym z uwagami i dopiskami bardzo cierpkiemi rozesłane.

Otóż jest kwestya, czy naprawdę zaszedł tu wypa= dek wandalizmu. Reguła nam jest znana. Jeśli późniejsze dodatki są wartościowe, nie wolno ich usuwać, jeśli zaś nie mają wartości, to mogą być usunięte. Kwestya więc w naszym wypadku obraca się około pytania, czy freski jakie były do niedawna i jeszcze częściowo znajdują się w katedrze, są wartościowe czy nie.

Są to malowidła przedstawiające głównie architekturę, perspektywiczne przedłużenia tejże na sposób barokowej i kilka mniejszych obrazów treści biblijnej. Wykonane na sposób kulis teatralnych przez malarza kulis teatraL nych w XIX w. Nie można wprawdzie powiedzieć, że one są zupełnie bezwartościowe, ale też z drugiej strony wartość ich bardzo mała, prawie żadna, zwłaszcza że wykonał je malarz całkiem przeciętny podrzędny. Gdyby te malowidła usuwano w tym celu, aby na ich miejsce umieścić malowidła równie słabe, albo jeszcze gorsze, to wtedy nie możnaby usunięcia ich bardzo pochwalić, ale skoro na ich miejsce mają przyjść i przyszły już częściowo mozaiki i malowidła tej miary artysty co Mehoffer, to niema ich co żałować i można ich stratę śmiało przeboleć.

Tu całkiem inaczej się rzecz ma, niż w katedrze ła^ cińskiej. Tam także <pod koniec ubiegłego stulecia) usu^ nięto z prezbyteryum malowidła dawne, a dano nowe. Lecz tam naprawdę dopuszczono się wandalizmu. Usu^ nięte bowiem malowidła, były to ciekawe i bardzo cha= rakterystyczne dla epoki barokowo^rokokowej freski Sta^ nisława Stroińskiego, a to, co przyszło na ich miejsce,

ni

to partacka szablonowa wedle wzorków i Musterbuchów robiona polichromia pseudo-gotycka robiąca wrażenie tapetów.

Druga sprawa dotyczy otynkowania. Katedra ormiatW ska kamienna pierwotnie we wnętrzu otrzymała powłokę tynkową w epoce baroku, kiedy to wszystkie kościoły ceglane i ciosowe musiały przywdziewać na siebie tę szatę. Teraz tę szatę barokową odbito, a więc szkoda dla sztuki. Tak źle nie jest. Gdyby ta powłoka barokowa miała wartość artystyczną, t. z. posiadała ornamentykę reliewową w stuku n. p. lub zmieniła wnętrze na zupeł^ nie barokowe czy rokokowe, jak to się stało w katedrze łacińskiej w XVIII w., toby wtedy nie godziło się jej usuwać. Ale skoro to było nic więcej tylko zwykła warstwa tynku bez żadnych nowych konfiguracyi ściśle trzymająca się linii i konturów szkieletu kamiennego, który się pod nią ukrywa, to niema żadnej straty dla zabytku, skoro ten tynk zostanie odbity.

Tu znowu nasuwa się mimowoli porównanie z ka^ tedrą łacińską. Gotycka ta świątynia otrzymała w dru^ giej połowie XVIII w. powłokę barokowo^rokokową do tego stopnia bogatą, że charakter wnętrza dawniej go^ tycki zmienił się na barokowo^rokokowy, nietylko pod względem dekoratywnym ale nawet konstruktywnym. Zamiast łuków ostrych powstały okrągłe, zamiast okien ostrołukowych powstały owalne lukarny, filary gotyckie przemieniły się w słupy rokokowe, sklepienia żebrowe utraciły swoje żebra i przemieniły się na powyginane barokowe. Gdyby ktoś zatem teraz chciał całą tę stylową

i artystyczną powłokę usunąć, toby zniszczył dzieło sztuki i zabytkowi zrobiłby krzywdę.

Odbicie tynku nietylko nie zaszkodziło katedrze ormiańskiej, ale przeciwnie przyczyniło się do nadzwyczaj* nego niezwykłego odkrycia. Oto pokazało się, że pod tynkiem kryje się nie zwykły mur ceglany, ale cios, i to nie gładki, ale rozmaicie, bogato i oryginalnie rozczłon* kowany i zdobny w egzotyczną dekoracyę oryentalną staroormiańską.

Wskutek odbicia tynku wyszło na jaw, że filary są znacznie cieńsze, wskutek czego świątynia zyskała na smukłości. Nadto pokazało się, że filary są rozczłonko* wane, z lasek złożone, czego przedtem pod tynkiem wi* dać nie było. Wyszły na jaw ornamenta wałkowe na filarach, karbowe liściaste na gzymsach i medaliony z po* piersiami na łuku tryumfalnym. Wszystkie te znamiona tak charakterystyczne wschodniej ormiańskiej sztuki były dotychczas zakryte tynkiem. Tak n. p. strzelistość, głó* wna właściwość centralnej bazyliki ormiańskiej, która ją wyróżnia od takiejże bazyliki bizantyńskiej po części była zakryta grubą warstwą tynku, podczas gdy obecnie fi* lary te stały się smuklejsze już przez samo odbicie tynku, a co jeszcze bardziej się potęguje przez charakter wią* zkowy filarów, które przedtem pod tynkiem były niewi* doczne.

Strata więc przez odbicie tynku żadna, a zysk ogro* mny, już choćby dlatego, że charakter ormiański zabytku bardziej się uwydatnił. Ale ten zysk przyniósł ze sobą też różne i to niemałe kłopoty dla restauratorów kate* dry. Co teraz zrobić? Zostawić tak kamienną pierwotną

strukturę, czy powlec ją nanowo tynkiem, malowidłami względnie mozaikami.

Los części kamiennego wnętrza już zadecydowany. Sklepienia ostrołukowe 4 ramion krzyża już wyprawione podkładem tynkowym pod mozaiki. Wnętrze zaś kopuły posiada już wykończoną cenną mozaikę według planów Mehoffera. Przedstawia ona ciekawie pojętą kombinacyę 2 znanych w ikonografii chrześcijańskiej motywów Trójcy i Pieta. Nie Matka Boska trzyma na łonie swem ciało Syna Bożego, lecz Bóg Ojciec, a nad nimi unosi się Duch św. w postaci gołębicy. Motyw ten zjawiający się w niektórych obrazach szkoły hiszpańskiej XVI w. <Ribera, Prado) i w niemieckiej rzeźbie ciekawie jest pojęty i zupełnie zmodernizowany. W tamburze otaczają Trójcę Aniołowie archaicznie i oryentalnie stylizowani.

Ale reszta ciosowej zdobnej w dekoracyę w reliewy architektury jeszcze została nietknięta. Został mianowicie łuk tryumfalny z popiersiami Apostołów w owalnych medalionach, na których znać jeszcze resztki farby, zo= stał gzyms z ciekawym swoim ornamentem karbowym, zostały filary z laskami, na których wspiera się łuk tryumfalny i zostały 2 filary tylne, na których częściowo wspiera się kopuła, a których przednie ściany mają ciekawy wałkowy ornament i wreszcie zostały kamienne sklepienia tylnych części naw bocznych zasklepione w łuk w ośli grzbiet ujęty. Co z tern zrobić? Zostawić to, czy przykryć tynkiem?

Gdyby chodziło o zabytek martwyj:. j. nieużywany, który miałby służyć za przedmiot muzealny, to nie byłoby najmniejszej wątpliwości, że należy to wszystko tak

zostawić, jak jest, nic nie dodając, bo to odkrycie nielada doniosłości. Wtedy by w całej pełni należało [zastosować nieubłaganą zasadę konserwatorską : konserwować, nie restaurować !

Jednakże zważywszy, że katedra ormiańska nie jest muzeum, które jest tylko do oglądania ale jest miejscem kultu¹⁰⁷ religijnego przeznaczonego do modlitwy, mimowoli przyjść musi i najzawziętszy konserwator do przekona^ nia, że tak jak jest trudno to wszystko zostawić, widok taki jak teraz raziłby niezawodnie pobożnych, którzy słusznie zresztą mogą się domagać, aby wszystko, co jest w domu Bożym, było całe co do kształtu i schlu= dne i czyste co do barwy ¹⁰⁸ i tu musi być zrobione ustę^ pstwo na rzecz kultu. Filary bowiem owe i łuki ka= mienne i człony i ornamenta bardzo ciekawe, są w wielu miejscach bardzo nadbite przez nacięcia, które w tym celu czyniono, aby tynk lepiej się trzymał kamienia, a potem właśnie od tego tynku są mocno zniszczone jakby wygryzione od wapna, którego bardzo dużo się dodaje do zaprawy, przeznaczonej do przykrycia kamienia.

Z drugiej strony przykryć to wszystko znowu tyn^ kiem i pokryć tynk malowidłem lub mozaiką choćby na= wet artystyczną byłoby pewną szkodą dla tego arcycie-kawego i cennego zabytku, już choćby z tego powodu, że struktury ciosowej nigdzie się tynkiem nie przykrywa, zwłaszcza, jeśli ona posiada reliewowy ornament, a potem dlatego, że ciosowa struktura jest jedną z głównych znamion architektury ormiańskiej. Kwestya więc ogromnie trudna i niełatwa do rozwiązania. W każdym razie co^

kolwiek się stanie, należałoby porobić wprzód dokładne rysunki całej tej partyi odsłoniętej ciosowej z dokładnymi wymiarami pojedynczych członów, jakoteż zdjęcia fotograficzne nietylko całości, ale wszystkich pojedynczych szczegółów, jak gzymsów, ornamentów, medalionów etc., aby przynajmniej w tej formie zabytek zakonserwować.

Jeśli zapytamy nauki o konserwacyi, to ona nam po* wie, że do starych zabytków nowe rzeczy dodawać wolno, tak jednak, aby zabytku nie zniszczyć, pod wa* runkiem, że ta innowacya jest konieczna i że będzie przez artystę w duchu sztuki współczesnej wykonana. Tu wszystkie warunki do usprawiedliwienia innowacyi są, tylko grozi niebezpieczeństwo uszkodzenia zabytku. Jest więc kolizya między sztuką a religią, zatem ten zwy* cięży, czyje prawo jest większe. Nie da się zaprzeczyć, że religia ma w tym wypadku pierwszeństwo.

Możeby jednak udało się tę kolizyę jakoś załagodzić, tak żeby i religia i sztuka nie poniosły żadnej szkody. Jedynem wyjściem byłoby część kamienną oczyścić na* leżycie, i wyrestaurować części tektoniczne i ornamen* talne nie naruszając jednak figuralnych.

Dalej przystąpiono do restauracyi absyd. Ponieważ okazała się tam konstrukcya za słaba, potrzeba było ją wzmocnić. W tym celu przystawiono kawałek muru z cegły tak w absydach bocznych jak i w absydzie głównej, przez co nieco absydy boczne jak i główna się zmniejszyły i zostały zepsute. Szczególniej rażąco to wy* gląda od zewnątrz z pasażu, przez okna mianowicie absyd bocznych przeglądają zanadto owe dobudówki z cegieł wewnątrz. Jeśli jednak ta innowacya była ko* iió

nieczna, ze względu na osłabienie murów w tem miejscu, to musimy się z tem pogodzić.

Podobnie ma być zrestaurowana reszta wnętrza, t. j. ściany boczne. Po zeskrobaniu tynku dotychczasowego i malowideł kulisowych mają być na nowo tynkowane i pokryte nowemi malowidłami w charakterze zmoder-nizowanym. Odpowiadałoby to zupełnie zasadom kon-serwatorskim, jeśli owe malowidła nowe będą artysty-czne i lepsze od dotychczasowych.

Przy tej sposobności ma być też usunięte całe urzą-dzenie wewnętrzne barokowe i zastąpione nowem. Tym sposobem cały charakter barokowy, jaki katedra we wnętrzu w XVII w. <1723?) otrzymała, byłby usunięty, a świątynia nabrałaby jakiegoś charakteru współczesnego o motywach oryentalno-ormiańskich zmodernizowanych.

Czy godzi się jednak wyrzucać barokowe urządze-nie, ładną ambonę, 3 ołtarze, tron biskupi i figury? Wedle zasady konserwatorskiej powinno się je zachować jako pamiątkę owej epoki, w której wnętrze katedry otrzymało barokowy wygląd. Późniejsze bowiem dodatki, chociaż się nie zgadzają z pierwotnym stylem, mają być zachowane n. b., jeśli mają wartość artystyczną lub zabytkową ¹⁰⁹ przynajmniej, i jeśli nie są zupełnie zniszczone. Ta ostatnia okoliczność jeszcze nie zachodzi, sprzęty owe jakkolwiek nadpsute dałyby się jeszcze naprawić. O jedno tylko się rozchodzi, czy mają jaką wartość artystyczną lub zabytkową. Jeśli bowiem takiej wartości nie przedstawiają, możnaby je bez skrupułu usunąć.

Ze pewną wartość artystyczną, a przedewszystkiem zabytkową jako charakterystyczne przykłady baroku w XVIII w. mają, to nie da się zaprzeczyć. I skrajny konserwator będzie domagał się ich zakonserwowania. Jednakże wartość ich nie jest tak wielka, jakby się zdawało, są to rzeczy rzemieślnicze stylowo wprawdzie w duchu epoki robione, ale całkiem przeciętne, których mamy ogromną ilość w naszych kościołach, którymi poprostu kościoły niektóre nasze są formalnie zapako= wane. Usunięcie więc tak częstych okazów barokowego stolarstwa u nas nie przedstawia zbyt wielkiej straty dla zabytków, zwłaszcza jeśli je się umieści w muzeum a zastąpi nowemi rzeczami stylowemi w duchu współczesnego przemysłu artystycznego prawdziwie artysty** cznie wykonanemi.

Tylko pytanie, jak ma wyglądać ten duch sztuki współczesnej w ormiańskim kościele. Czy mają to być przedmioty w guście współczesnym o motywach kos= mopolitycznych, czy z dodatkiem pewnych motywów narodowych, w tym wypadku specyalnie armeńskich. Nie można nic mieć przeciwko temu ostatniemu żąda** niu. Skoro modernizm tak zwana powszechnie secesya, mimo swego wybitnego kosmopolityzmu i uniwersalno^ ści nabiera w każdym kraju pewnego zabarwienia lo= kalnego narodowego, to dlaczegożby tego nie można było przyznać także urządzeniu wewnętrznemu kościoła ormiańskiego w Polsce. Powinien to być modernizm o motywach ormiańskich, albo armenizm zmoderni* zowany.

Myśl przewodnia zatem, która kierowała restaura-cyą tej części katedry, była taka: Usunąć z kościoła,

który pierwotnie był ormiańskim, wszystkie późniejsze nieormiańskie naleciałości, a na ich miejsce dać nowe, któreby nosiły na sobie piętno ormiańskie współczesne. Jest to znana w historyi konserwacyi dążność pod na-zwą puryfikacyi, t. j. oczyszczania stylów z później-szych dodatków, w myśl hasła czystości i jedności stylu. Dziś ta zasada puryfikatorska już zupełnie prze-zwyciężona. Nie chodzi już wcale ani o jedność, ani o czystość stylu,- w jednym i tymsamym zabytku może być kilka różnych stylów, które całkiem dobrze ze sobą się zgadzają.

Restauracya tej części katedry mogła być przeprowadzoną w trojaki sposób.

Idąca stosunkowo najmniej daleko polegałaby na od-nowieniu tylko, i odczyszczeniu i naprawieniu zniszczonych części, pozostawiając zresztą wszystko jak było przedtem. Taka restauracya zwyczajnie jest najbezpieczniejsza, bo unika wszelkich innowacyi, które mogą popsuć coś w zabytku i zawsze zawierają w sobie pewne niebezpieczeństwo.

Dalej idąca restauracya polegałaby na odbiciu tynku wraz z malowidłami, odsłonięciu kompletnem i oczyszczeniu i uzupełnieniu całej kamiennej struktury wewnętrznej, czyli na przywróceniu katedry do jej pier-wotnego wyglądu, co byłoby w tym wypadku wpraw-dzie puryfikacyą ale dla rzeczy usuniętych nieszkodliwą, a dla uwydatnienia samego pierwotnego charakteru budowli wielce pożyteczną.

Wreszcie najdalej idąca restauracya polegałaby na usunięciu wszystkich późniejszych dodatków, a na zastąpieniu ich nowymi w duchu sztuki ormiańskiej. Ten ostatni rodzaj restauracyi zastosowano w naszym zabytku. Zwyczajnie idzie taka najdalej idąca restauracya nietylko najdalej, ale także za daleko i dla tego jako najbardziej niebezpieczna powinna być odradzana. W na^ szym wypadku jednak nawet ta najdalej idąca restau^ racya, jak to wykazaliśmy, da się jeszcze jako tako po= godzić z zasadami ochrony zabytków.

I znów nasuwa się porównanie z katedrą łacińską. Gdyby ktoś tam dzisiaj chciał usuwać całą szatę wewnętrzną barokowo^rokokową i barokowo^rokokowe urządzenie, a zastąpić je pseudo-gotyckiem jak to już stało się w presbyteryum, toby słusznie nań spadł zarzut wandalizmu. Barokowo-rokokowe bowiem owe stuki, owe de^ koracye, owe ołtarze, owe konfesyonały i stalle i figury mają wielką wartość artystyczną i są typowym przykła= dem ówczesnego smaku. Tego jednak o ormiańskiej katedrze powiedzieć nie można. Dodatki późniejsze jej ani w części nie dorównują tym dodatkom barokowym, które za arcybiskupa Sierakowskiego znalazły miejsce w pierwotnie gotyckiej katedrze łacińskiej¹¹⁰. A zacho^ wać je tembardziej należy, że zmieniły też do niepo-znania charakter średniowiecznej świątyni.

Przejdźmy do drugiego kościoła, vulgo zwanego barokowym, choć właściwie należy do tej grupy budowli renesansowych, które wyrosły na gruncie szkoły Pawła Rzymianina i krzewiły się we Lwo^ wie daleko w głąb XVII w.

Restauracyę już zaczęto. Na nowo otynkowano ściany, i zaczęto kłaść na ścianę, przytykającą do sta^

rego kościoła, nowe malowidła w duchu sztuki współ= czesnej z dodatkiem motywów oryentalnych. Pod tym względem nic restauracyi zarzucić nie można, owszem odbywa się ona prawidłowo. Nowe malowidła w kościele mają być w nowym stylu, przynajmniej w duchu sztuki współczesnej.

Odmienny sąd wypaść musi o drugiej głównej ino^ wacyi w tej części. Jest nią potężny plafon drewniany zwisający ciężko nad całą nawą, na czerwono pomalowany, zdobny w potężne ó^boczne kasetony, z których zwisają na kościół zamiast rozet wisiory wichrowato skręcone i złocone. Tak ten plafon z kasetonami jak i owe wisiory przypominają bardzo arabskie plafony drewniane t. zw. Artesonado <w Hiszpanii dużo takich), i arabskie stalaktyty zwisające z pułapu. Tylko jedno i drugie u Arabów jest znacznie lżejsze i delikatniejsze.

Plafon sam w sobie nie jest zły,- przeciwnie jest on wielce oryginalny i świadczy o pomysłowości twórczej jego wykonawcy. Tylko złączenie tego oiyentalnego tworu z kościołem renesansowym i zastąpienie nim sklepienia beczkowo^lunetowego, które tam było przede tern zupełnie na miejscu, jest czemś kompletnie niefor^ tunnem i zbędnem. Pomijam już to, że ciężarem swym i masywnością wprost przygniatające robi na widzu wrażenie. Dodatek nowy jest dopuszczalny, jeśli jest potrzebny, byleby nie zniszczył dotychczasowych rze^ czy, harmonizował z całością i był artystyczny. Tej ostatniej właściwości odmówić mu nie można. Ale z 3 poprzednich warunków ani jednego nie spełnia. Naprzód nie jest całkiem potrzebny, bo sklepienie i to od-

121

ткш STUDENTÓW ARCHITEKTUR Ж akademii Górniczej w K R А к O w I F

Znowu myślą przewodnią była tu puryfikacya zabytku z późniejszych dodatków i przekształcenie całego tego 2=go kościoła na jakiś neo-armeński a przynajmniej oryentalny w myśl zasady jedności i czystości stylu. Nie ma całkiem potrzeby takiego przekształcania i dostrajania tej drugiej części, która powstając w XVII w. w duchu epoki była budowana, do pierwotnego ko^ ścioła, który był budowany w stylu oryentalnym or^ miańskim.

powiędnie, było, powtóre nie zniszczył, ale zakrył zabytkowe sklepienie typowe renesansowe lwowskie w duchu Pawła Rzymianina skonstruowane, po trzecie nie harmonizuje wcale z całością tego kościoła dosyć smukłego.

Przychodzimy do trzeciego z rzędu ko^ ścioła. Został on do 2 pierwszych dodany dopiero niedawno <po r. 1908) celem rozszerzenia rzekomo za-małej świątyni.

Samej budowli nic zarzucić nie można. Stawiana w duchu sztuki współczesnej z pewnemi reminiscen-cyami starochrześcijańskiemi w konstrukcyi centralnej kopułowej opartej na kwadracie i ornamentyce mozaik kowej, nie jest pozbawiona pewnej oryginalności i pewnej samodzielnej twórczości <oryginalnie skonstruowane zapośredniczenie między kwadratem a kopułą za-pomocą schodkowatych tromp, wygięta empora organowa, oryginalnie pomyślane drzwi skośnie do osi umie^ szczone i ornamentyka w portalu).

Czy jest ten 3-ci dodatek potrzebny? A jeżeli po^ trzebny, czy harmonizuje z całością?

Przechodzimy do drugiego problemu innowacyi w ka= tedrze. Chodzi nie o restaurowanie istniejących rzeczy, lecz o dodanie czegoś nowego, w tym wypadku o powiększenie kościoła przez jego przedłużenie w kierunku osi głównej od frontu.

Wszelkie rozszerzenie, względnie przedłużenie za^ bytku zawsze jest szkodliwe i niebezpieczne dla całości zabytku i charakteru jego, bo jakaś część musi być przez to zniszczona, a potem zmienia się zupełnie syU weta budynku i jego rozkład. Z tego powodu nauka dzisiejsza stoi na tern stanowisku, że ile możności należy unikać wszelkich powiększeń kościołów. Lepiej zo= stawić dawny kościół nietknięty, a zbudować nowy na innem miejscu, niż powiększać stary. Jeśli jednak bu^ dowa nowego z jakichkolwiek powodów jest niemożliwa a kościół musi być rozszerzony, to wtedy należy to powiększenie przeprowadzić jak najostrożniej, aby do^ tychczasowy kościół ochronić ile możności od zniszczenia. Zniszczona być przez to jakaś część być musi. Na to zniszczenie wybrać należy ile możności jak najmniejszą część, i tę, która najmniejszą wartość przedstawia, a potem tak dobudować nową, aby z dawną jako tako harmonizowała, a sama posiadała wartość artystyczną¹¹¹.

Zastosujmy to do katedry lwowskiej. Powiększeniu uległa ona już 2-krotnie. Raz w XVII w. <1630), kiedy do starej ormiańskiej katedry przybudowano od strony zachodniej część renesansową. Drugi raz niedawno <po r. 1908), kiedy do renesansowej przybudowano część najnowszą.

Przez pierwszą przybudówkę pierwotna katedra stra^ ciła fasadę zachodnią i charakter swój maleńkiej kanonicznej świątyni ormiańskiej opartej na systemie cen= tralno-podłużnym krzyżowym.

Dobudowana część jednakże tej samej szerokości, co stara katedra i niżej nieco położona, zharmonizowała się do pewnego stopnia ze starą przez to, że wygląda jakby nawa, a stara katedra wygląda jak chór kapłański.

3^cia zaś przybudówka ¹¹² podwyższona o kilka stopni nad środkową wydłużyła iuż znacznie całą budowlę. Katedra przez to wygląda jakby długi wąski korytarz. Sytuacya została poniekąd uratowana przez podwyż^ szenie tej części i przez założenie jej na kwadracie i nakrycie kopułą, przez co katedra cała wygląda jakby posiadała 2 chóry wschodni i zachodni, jak to było często w romańskich kościołach niemieckich (Bamberg, Moguncya), a już dawniej w niektórych starochrześcijańskich szczególniej w północnej Afryce (dzisiejszym Tunisie i Algierze) n. p. bazylika św. Reparata w Orleansville.¹¹³j Architekt dosyć dobrze wybrnął z tru= dności, jaką zawsze nastręcza zbyteczne wydłużenie kościoła. Gdyby był dobudował nie centralną lecz po= dłużną przybudówkę i w tym samym poziomie, co ko^ ściół dawny, toby naprawdę powstała z tego długa wąska szyja, długi wąski korytarz. Dziś jednak ten szkopuł jest ominięty.

Ale na tern nie koniec. Jest jeszcze projekt dotych^ czas niewykonany, aby przedłużyć dalej i ten 3^ci ko^ ściół i połączyć go z ulicą Krakowską, która jeszcze o kilkadziesiąt metrów jest odległą. Widoczną więc jest

rzeczą, że celem robót innowacyjnych było nietylko przedłużenie kościoła i powiększenie go przez to, ale także przebicie dla niego przejścia do ul. Krakowskiej i stworzenie dlań głównego portalu zachodniego przy wspomnianej ulicy.

Projekt¹¹⁴ ten ma być wykonany w ten sposób, że nieco skośnie do osi kościoła najnowszego ma być przybudowany rodzaj krypto^portyku, czy krużganka zamkniętego, a u wylotu na ulicę Krakowską ma być wśród 2 kamienic zbudowany rodzaj westybulu czy przedsionka znowu w kształcie kwadratowej budo= wli nakrytej kopułą. Wtedy katedra cała składać się będzie aż z 5 części. Niebezpieczeństwo zbytecznego wydłużenia na szczęście zażegnane będzie znów w bardzo pomysłowy sposób, mianowicie przez to pewne odchylenie 2 ostatnich części od osi głównej trzech obecnie już stojących kościołów.

Naturalnie tego rodzaju konglomerat budowli, co wyglądać będą jak długi labirynt, nie będzie się podo^ bał t. z. estetom, t. j. tym, którzy sztukę identyfikują z estetyką czyli pięknem, i sądzą, że sztuka jest na to, aby się podobała, i aby się nią zachwycać. Dziś to stanowisko, ten point of view, już jest przezwyciężony. Od sztuki nie wymagamy już piękności tylko twórczości, i chociaż piękno i twórczość często się schodzą, to jednak schodzić się nie muszą, bo są to pojęcia, które się ze sobą nie zawsze nakrywają.

Dziś przeciwnie w epoce wybujałego indywidualizmu i neoromantycznego subjektywizmu, kiedy egotyzm artystyczny domaga się dla siebie najzupełniejszej wolności i autonomii, tego rodzaju romantyczny konglo-merat różnych części budowlanych jest przedmiotem, nie powiem zachwytu, lecz ogromnego interesu dla znaw-ców, archeologów i historyków sztuki. Swoboda i wol-ność, zerwanie wszystkich pęt akademickich dotychczas krępujących artystów, to dziś dla tych nowych Stiir-merów i Drangerów hasło, któremu nie bez racyi nadano nazwę tak wielce odstraszającej »Secesyi«, choć nazwa ta zupełnie niewinna nic więcej nie oznacza, jak tylko odstępstwo od dotychczasowych reguł i zer-wanie z dotychczasowym konwencyonalnym smakiem. Naturalnie chodzi o to, aby ten modernistyczny sece-syonista, czy secesyjny modernista miał prawdziwy ta-lent twórczy, bo modernistyczny partacz nie znajdzie uznania nawet u najbardziej modernistycznie nastrojom wych znawców.

Omówiliśmy restauracyę wnętrza i kwestyę prze-dłużenia kościoła. Zostaje nam jeszcze restauracya zewnętrzna kościoła i sąsiadujących z nią budynków.

Ograniczyła się ona do kopuły, absydy i krużganka. W kopule został uwolniony od tynku tambur kamienny. Odnowiony i odczyszczony pozbył się powłoki tynkowej i nabrał charakteru staroormiańskiego.

wym

a został tylko daszek dolny siodlasty. Zresztą tynku ze ścian zewnętrznych nie zdjęto, tylko go odnowiono,

To samo stało się także z ową latarnią na grzbiecie dachu nad prezbyteryum, co ma kształt jakby drugiego poprzecznego ramienia krzyżowego. Była ona dawniej przykryta tynkiem i pokryta półkolistym beczko-daszkiem ¹¹⁵. Tynk ten i daszek okrągły zdjęto,

widocznie ściany zewnętrzne katedry nie były z ciosu, lecz murowane z cegły. Niepodobna bowiem przypu^ ścić, aby tej miary artysta, co Mączyński, chciał cios przykrywać tynkiem.

Przez zdjęcie tynku z kopuły i mniejszej latarni żadnej szkody katedra nie poniosła, powłoka ta bowiem nie miała żadnej wartości ani estetycznej ani zabytkowej, a przez jej usunięcie katedra wiele zyskała, mianowicie odsłonił się kamień, który jest charakterystyczną cechą ormiańskiej budowli i który jako materyał mający swój właściwy urok nie powinien być nigdy zasłaniany.

Absyda, a raczej 3 absydy były dotychczas zupełnie gładkie, tynkowane.¹¹⁰ Obecnie po odnowieniu tynkowania otrzymały nowy dodatek w postaci ślepych arkad wspar^ tych na smukłych kolumienkach i zakończonych półko= listo u góry, których tam przedtem wcale nie było. Na środkowej większej absydzie przybyło takich arkad 5 a na bocznych po 3, z których zewnętrzne są do połowy ugrzęzłe w ścianie tylnej frontonowej. Przybył też ornament o motywach plecionkowych tekstylnych, który obiega głównie górny i dolny fryz większej absydy.¹¹⁷

Jeden i drugi dodatek, które zresztą, co nie da się zaprzeczyć, zdobią bardzo to wschodnie zakończenie świątyni, zaczerpnięte są z katedry i innych świątyń w Ani, gdzie całkiem podobne motywy mieliśmy spo= sobność oglądać.

Pytanie teraz, czy ta restauracya absyd nie poszła zadaleko, i czy te dodatki tu potrzebne.

Właściwie wedle zasad konserwatorskich nic dodawać się nie powinno,¹¹⁸ co nie jest koniecznie potrzebne. Ta dekoracya nie była koniecznie potrzebna. Ergo należało absydy zostawić w dawnym swoim stanie.

Tak rozumuje skrajny konserwator. Jednakże konser= wator umiarkowany,¹¹⁹ który bierze wzgląd także na charakter użytkowy świątyni, nie będzie nic miał przeciwko dekoracyi, która zabytku nie psuje, a tylko go zdobi i to ornamentem o motywach zaczerpniętych z pierwowzoru danego zabytku. Katedra nic przez to nie straciła, tylko zyskała dekoracyę, która do podniesienia okazałości domu Bożego się przyczyniła. Nie da się jednak zaprzeczyć, że dawny starożytny wygląd tych absyd przez to się zmienił a właściwie został zniszczony. Ale racya ważna tego ustępstwa jest: decus domus Dei.

Przejdźmy do krużganku południowego. Słupy ka= mienne podpierające arkady były do tego stopnia zwietrzałe, że struktura groziła zawaleniem.¹-⁰ Trzeba je było zatem wyjąć i zastąpić nowymi takimisamymi jak poprzednie. Ze starego krużganku zostały tylko niektóre części w archiwoltach, bazach i po części w kapitelach. Przez tę wymianę wartość starożytnicza krużganku została wprawdzie zniszczona, ale zato zachowany został krużganek od zupełnej ruiny, a formy pierwotne zakonu serwowane jeszcze na długie lata. Podobnie rozwiązano problem, jaki się wyjawił przy restauracyi dziedzińca wewnętrznego zamku na Wawelu. Wszystkie dawne renesansowe kolumny zniszczone wymieniono i zastąp piono nowemi, które są wierną repliką dawnych.

Tu także jest pewne odstępstwo konserwacyi na rzecz restauracyi, ale usprawiedliwione. Lepiej przecież żeby zabytek istniał choćby w replice, niż żeby całkiem nie istniał, nota bene jeśli chodzi o zabytki architektom^ czne lub dekoratywne. Gdy chodzi o zabytki figuralne, tam takich podrabiań robić nie wolno.

A nawet tam to się praktykuje. Na miejsce Dawida Michała Anioła przed pałacem del Signoria w Florencyi postawiono wierną kopię a oryginał celem lepszego za-konserwowania schowano do muzeum. I u nas także, gdy tryptyk Maryacki Wita Stwosza będzie groził zu-pełnem spróchnieniem, nietylko wolno będzie, ale trzeba będzie odlać wierną kopię w gipsie lub bronzie.

Restauracya pamiętała też o cennych wielce ciekawych, nawet wartość artystyczną, nietylko historyczną, archeologiczną lub kulturalną mających płytach grobowych ormiańskich z napisami ormiańskimi, łacińskimi i polskimi ze wszystkich epok i stylów od XIV do XVII w. Ciekawe one są dlatego, że mamy tam ornament ormiański, renesansowy i barokowy.¹²¹ Pokrywałyone posadzkę krużganka i cały niemal południowy dziedziniec kościelny. Dzięki restauratorom ważniejsze z nich zostały wyjęte z pod nóg pobożnych i niepobożnych, którzy po nich deptali i wmurowane albo w ściany kościoła względnie krużganku, albo jeśli miały napisy z 2 stron, ustawione wolno w pionowej pozycyi na dziedzińcu.

Stanowczo zadaleko poszła restauracya wieży czy dzwonnicy, przez którą się wchodzi z ulicy Ormiańskiej w zaułek ormiański i gdzie się zaczyna ów arcymalowni-czy pasaż łączący ul. Ormiańską z Skarbkowską.

Była to zapewne pierwotnie wieża budowana na sposób ormiański nam dobrze znany. W epoce renesansu uległa przeróbce w guście tego stylu i w takim stanie

129

Katedra ormiańska g

dochowała się do niedawnych czasów. Matejko zostawi nam cenny szkic, ¹²² pouczający nas, jak owa wieża za jego czasów wyglądała. Składała się z 2 kondygnacyi. Na czworograniastem Wysokiem podmurowaniu, w któ^ rem jest przejście, wznosiła się górna kondygnacya 8^bo= czna opatrzona na rogach okrągłymi 3/4=słupami. U góry przykryta była stożkowym dachem. W mezzaninie dol= nej kondygnacyi i na piętrze znajdowały się okna pół= kolisto u góry zakończone, obramowane ciosami naprze^ mian krótszymi i dłuższymi, jakie spotykamy w obra= mieniach okien u PP. Benedyktynek łacińskich.

Wszystko to przy restauracyi zmieniono i charakter renesansowy zabytku zniszczono. Wieżę niepotrzebnie w górę wyciągnięto, z narożnych słupów usunięto bazy i pierścienie, które je w x/₂ wysokości opasywały, 8^bok zupełnie zakryto przez nałożenie grubszej warstwy tynku, obramienie charakterystyczne okien zniszczono a nową powierzchnię tynkową poprzecinano poziomemi równo-ległemi rowkami, które mają robić <ale nie robią wcale) złudzenia ciosów wąskich długich. Na domiar złego u góry umieszczono 5 kopułek sposobem bizantyńskim, czy bizantyńsko-ormiańskim : jedną większą na środku, a 4 mniejsze na rogach, na końcach owych narożnych okrągłych słupów. Kopułki te mają kształt baniasty wy^ dłużony nietylko ku górze,¹²³ ale i ku dołowi i przypomi^ nają bardzo podobne zakończenie wieży cerkwi św. Pa= rascewii na Zółkiewskiem, gdzie także jednej większej kopule towarzyszą na dzwonnicy po rogach 4 mniejsze.

Wszystkie te przeróbki były naprzód zbędne, powtóre zepsuły dotychczasowy renesansowy wygląd dzwonnicy nic mu za to w zamian nie dając. Kopułki bowiem owe dobreby były na wieży ruskiej, ale nie nadają się do wieży ormiańskiej.

Zostaje nam jeszcze do omówienia część północna, mianowicie dziedziniec klasztorny od północy przypierający do klasztoru z jednej a do kościoła z drugiej strony.

Na tym dziedzińcu zachował się krużganek zamykający dziedziniec od strony zachodniej a łączący kla^ sztor PP. Benedyktynek ormiańskich ongiś z chórem ko^ ścioła t. zw. barokowego, dziś z chórem 3-ciego kościoła.

Krużganek ten pochodzi z epoki renesansu i jest piętrowy i posiada arkady okrągło4ukowe i krzyżowe sklepienia. W dolnej hali zostawiono przy restauracyi tylko jeden pierwotny filar, bardzo ciekawie skonstruo^ wany, a który w linii arkad posiada z jednej i drugiej strony półkolumny renesansowe, u dołu do wysokości i/₃ * zdobne w piękny ornament roślinny o motywach winnych liści i gron. Wszystkie inne filary zostały poprostu za^ tynkowane i mają obecnie kształt szerokich graniastosłu-pów. Jeżeli wewnątrz były półkolumny z ornamentem, to restauracya poszła zadaleko i zniszczyła cenny zaby=^ tek renesansowy.

ft

OTOCZENIE KATEDR y.

#.

Wreszcie słówko jeszcze o otoczeniu katedry. Mó^ wiąc o konserwacyi i restauracyi katedry, nie podobna nie wspomnieć o jej wprost cudownem, czarownem i ma-lowniczem otoczeniu. Stanowi ono cały urok katedry i katedra winna być konserwowana z wszystkiemi swemi przynależnościami. Na otoczenie składa się cały kompleks budynków, dziedzińców i pasażów, które odcięte od reszty miasta 2 ulicami i murami stanowią dla siebie świat odrębny, istny zaułek ormiański z dalekiego Wschodu tu przeniesiony. Zaułek ten leży w znacznem zagłębie^ niu, schodzi się do niego od ulicy Ormiańskiej po kilku schodkach i przecięty jest pasażem, który łączy ulicę Skarbkowską z Ormiańską.

Pasaż ten jest jedyny w swoim rodzaju. On to nadaje głównie najwięcej malowniczości całemu zaułkowi. Malowniczość zaś jego na tern polega, że nie biegnie on prosto do linii i cyrkla, lecz wije się falisto, łamie się i chowa się chwilowo za absydy, aby potem znowu odsłonić się. Stąd robi on wrażenie pewnej romantycznej tajemniczości. I tak malowniczo i tajemniczo wygląda on zarówno od ulicy Ormiańskiej jak i Skarbkowskiej. A z każdej strony inaczej. Z każdej strony coś innego nam ukazuje. Od strony Skarbkowskiej widzimy nad nim most wiszący, galeryę łączącą 2 budynki, a z poza niego przegląda dolna część absyd. Jednem słowem, gdy idziemy

pasażem, oko nasze spotyka ciągle coś nowego i te to urozmaicone widoki nawskróś (Durchblicke) dodają mu tyle dziwnego uroku, że śmiało może iść w paragon z najbardziej malowniczymi zaułkami świata, zwłaszcza wschodniego.

Malowniczy on jest w najwyższym stopniu, t. j. wije się on wśród budowli, które to występują, to cofają się, to występują w całości to przecinają się i tylko w czę^ ści są widoczne, dając pole obfite do nieustannej gry światła i cienia i obfity pokarm dla fantazyi. SzczegóU niej malowniczo i czarownie przedstawia się ten pasaż, który jest duszą zaułku, wieczorem przy świetle księżyca, kiedy to w srebrzystych blaskach, zdaje się wszystko wy^ olbrzymiać. Ma też osobny urok przy świetle latarni, zwłaszcza od strony ulicy Skarbkowskiej. Stąd nic dziwnego, że będąc tak wielce malowniczym nęci i ściąga tu malarzy, którzy czerpią w nim natchnienie i wrażenia i impresye tu odebrane zaklinają w barwy i kształty.

Malowniczem jest to, powiada Wolff lin w jednem ze swoich dzieł,¹²⁴ co się daje malować. Malować zaś daje się to, co obfituje w kontrasty światła i cienia. Gdy= byśmy komuś chcieli wytłumaczyć, co to jest «malo= wniczość«, to wystarczyłoby go wprowadzić w ten ar-cyciekawy pasaż w słoneczny dzień lub noc księżycową, a miałby naoczne wyjaśnienie tego tak często używanego a mało rozumianego określenia.

Nietylko pasaż jest malowniczym. Malowniczym jest też i dziedziniec katedry z starą lipą w pośrodku i krużgankiem renesansowym. Jeszcze więcej uroku posiada drugi dziedziniec kościelny południowy, właściwie cmentarz dawny. Szczególnie pięknym jest widok nań od ulicy Ormiańskiej, gdzie przez kraty sztachetom wpada zaraz w oczy krużganek okrągło=łukowy i bo= czna fasada kościoła.

Nietylko zatem katedra z przybudówkami swemi, ale i całe jej tak bardzo malownicze otoczenie posiadają ogromną wartość zabytkową i byłoby wandalizmem nie do darowania, gdyby ktoś kiedyś chciał ten cały zaułek ormiański zniszczyć dla rozszerzenia ulic lub wybudo^ wania wielopiętrowych kamienic. Jako zamknięte dla sie= bie miasto odcięte od reszty świata, a otwierające całe swe życie zwyczajem wschodnim jedynie na wewnątrz — to jest charakter specyficzny tego zaułka, i w tym cha= rakterze powinien być zachowany wraz z arcyciekawą i cenną swoją czcigodną katedrą w jak najdłuższe czasy.

Lwów, w kwietniu, 1919.

UWAGI I UZUPEŁNIENIA.

* .

)

*

1.    Dr. Joseph Piotrowski: Lemberg <Lwów>,- widok na katedrę od ulicy Skarbkowskiej.

2.    Joseph Strzygo ws ki. Die Baukunst der Armeniet und Europa. Wien, 1918; Plan miasta Ani, T. I. str. 64, fig. 41.

3.    Str zy go ws к i: 1. с. I, str. 6 — 7: mapa zabytków Armenii.

4.    Strzygowski: 1. с. II, 743, gdzie jest mowa o tern, jak Ormianie po zajęciu miasta Ani przez Alp Arslana 1064, uciekli do krajów nad Morzem Czarnem i do »Lehastanu« tj. do Polski. Por. P. Minas Bieschkean: Reise nach Lehastan, 1830

5.    Władysław Łoziński: Złotnictwo lwowskie.

6.    Piotrowski, 1. c. Por. Drugi zjazd techników lwowskich, Lwów 1886.

f. 222.

iw lwowskich.

7.    Strzygowski, 1. с. I,

8.    Drugi zjazd techn

9.    Odnowienie irestauracyakatedryormiańskiej we Lwowie, Lwów 1908. Przedruk z »Wieku Nowego«, gdzie się znajduje plan rekonstrukcyi katedry wedle projektu Mączyń-skiego.

10.    Tamże jest widok latarni nad prezbiteryum przed restauracyą.

11.    Tamże widok dawnego portyku wraz z malowaną ornament tyką archiwolt.

12.    z. Zjazd, gdzie jest plan katedry lwowskiej przed restauracyą.

13.    Piotrowski 1. c., gdzie jest widok katedry od strony południowej.

14.    Tamże.

15.    Por. Strzygowski 1. c. II, 814 i n., gdzie autor zastanawia się nad pochodzeniem łuku ostrego.

16.    Por. Strzygowski 1. c. II, 702, f. 67z.

17.    Strzygowski 1. c. I 23 f. 21 i U 511 f. 550.

18.    Wulff: »Die altchristliche und byzantinische Kunst, Berlin 1914.

tę. Tamże.

20.    S t Г Z y g O W S к i, I. С. I 22 p. 20.

21.    Por. К u г к d j i a n, Les ruines d’Ani. Eriwan (Zbiór fotografii).

22.    Sprawozdanie Komisyi do badania historyi sztuki w Polsce, gdzie w kilku rocznikach są prace prof. J. B. Antoniewicza na ten temat.

23.    Por. S t z y g o w s к i, 1. с. II 707, fig. 674 i I 236 i n.

24.    T a m ż e : I plan 283, fig. 264 ; widoki 305, fig. 341 ; 333, fig. 379 i 380.

25.    Por. Łoziński. Sztuka lwowska w XVI i XVII wieku, gdzie jest ten fryz, jakoteż fryzy bernardyński i wołoski foto-grafowane.

26.    Tamże.

27.    Piotrowski: Lemberg, gdzie jest reprodukcya portalu wspomnianej kaplicy.

28.    Tamże.

29.    Drugi zjazd techniko'w lwowskich, gdzie jest rzut poziomy drugiego kościoła.

30.    Por. Odnowienie i restauracya katedry ormiańskiej, gdzie projekt rekonstrukcyi jest naszkicowany.

31.    Wulff: A ftc far ist fiche und byzantinische Kunst, T. II.

32.    Tamże T. I i II, gdzie autor oświadcza się za pewną samodzielnością sztuki ormiańskiej w epoce starobizantyńskiej, natomiast odmawia jej samodzielności w epoce średniobizantyńskiej uważając ją za odłam bizantyńskiej. Całkiem inaczej ten stosunek pojmuje Strzygowski, który w dziele wyżej cytowanem, jakoteż w 3 wcześniejszych rozprawach : Erworbene Rechte der österreichischen Kunstforschung im nahen Orient (IQ 14), Zentraf ~ Asien afs Forschungsgebiet C1914) i Der Ursprung des trihonchen Kirchenbaues C1916), usiłuje wykazać, że ormiańska sztuka nie jest zależna od bizantyńskiej, ale przeciwnie bizantyńska <i zachodnia) od ormiańsko-irańskiej.

33.    Wulff, 1. c. T. II, gdzie są też reprodukcye wyliczonych w tym ustępie zabytków.

34.    Strzygowski: Die Baukunst der Armenier und Europa i Wulff 1. c. T. II.

35- Por. Strzygowski I. с. II 661 fig. 650, gdzie jest plan tego kościoła,- widok zaś kościoła podaje Lehmann —Haupt: Armenien einst und jetzt, Berlin 1910.

36.    S t r z y g o w s к i 1. с.' I, plan 233 fig. 264, widok 305 fig. 341 « 333r f- 379-380.

37.    Tamże plan I, 113 fig. 112, rekonstrukcya 117 fig. 119, przekrój podłużny II, 687 fig. 658. Antor umieszcza ten kościół nie w Eczmiadzin, lecz w Cwartnoc, miejscowości, która tuż obok Eczmiadzinu na wschód się znajduje.

38.    Tak sądzi W u 1 f f, 1. с. T. I,- całkiem innego zdania jest S t r z y= g o w s к i, który w swej wyżej cytowanej rozprawie : Der Ur„ sprung des trikoncken Kirckenßaues utrzymuje, że tetrakoncßos względnie trikoncßos nie są inwencyą alexandryjską, lecz ormiań-sko-irańską, co więcej tą konstrukcyą pierwotną kopuły opartej na kwadracie, która dała początek wszelkim zachodnim budo= wlom kopułowym. Zatem system 4=konchowy byłby wynalaz= kiem ormiańskim.

39-

Por. Adolf Szyszko —Bohusz: Rotunda świętych Feliksa i Adaukta <NPMaryi> na Wawelu, Kraków 1918. Plan na str. 16. Autor usiłuje wykazać, że rotunda ta powstała w IX lub

X    wieku. Strzygowski o niej wspomina w swojem dziele najnowszem: Die Baukunst der Armenier und Europa, jako należącej do kategoryi ormiańskiego tetrakoncßu i datuje ją przed

XI    —XIII wieku. Por. 1. с. II, 773 i n.

40.    Zubrzycki: Wawel przedhistoryczny.

41.    Strzygowski: Die Baukunst der Armenier, etc. I plan 93, fig. 81/ przekrój podłużny 94, fig. 82,- widok od połudn.—zach. 92, fig. 79. Także por. Mourier: L’art du Caucase 18Q6, gdzie jest plan tej świątyni.

42.    Strzygowski: 1. c. plan 82, fig. 67,- widok od półn.=zach. 291, fig. 330/ od południa 292, fig. 331.

43.    W ul ff I. c. T. II.

44.    Strzygowski: 1. c. 277 i sp.

45.    Tamże: plan 175, fig. 222,- przekrój podłużny 187, fig. 224,-widok od połudn.=wsch. 22, fig. 20,- od półn.=wsch. 186, f. 223,-wnętrze z widokiem na lewą nawę boczną i kopułę 23, fig. zi na prawą nawę boczną 511, fig. 550.

46.    S t r z y g o w s к i, 1. с. II, 8i6. Architektem katedry był Trdat.

47.    Por. S t r z y g o w s к i,o. c. 187, fig. 224.

48.    Tamże: II, 521, fig. 561.

49.    Tamże: 514, fig. 552.

50.    Piotrowski: Lemberg, gdzie jest widok chóru katedry.

51.    Strzygowski: Die Baukunst der Armenier II, 516, fig. 554 i I 22,' fig. 20,

52.    Tamże: I, 327, fig. 372.

53.    Tamże: II, 657, fig. 654.

34. Odnowienie i restauracya katedry ormiańskiej we Lwowie.

55.    Strzygowski: Die Baukunst der Armenier, I, 285, f. 319, gdzie jest reprodukowana kopuła kościoła Matki Boskiej względnie świętego Grzegorza, zbudowanego przez Ti grana Honenca w roku 1215.

II, gdzie jest ustęp specyalny o ornamen-

o. c.

56.    Por. Wulff, tyce bizantyńskiej.

57.    Por. Strzygowski: Die Baukunst der Armeniei, II, 530 i n.

58.    Por. W u Iff: Die aftckristficke und byzantinische Kunst [, gdzie się znajduje większa liczba wzorów syryjskiej ornamentyki.

59.    Por. К u г к d j i a n : Les ruines d’ Ani (zbiór fotografii),- nadto Strzygowski: Die Baukunst der Armenier I, 134 i n., gdzie jest widok kościoła. U tego autora kościół nosi nazwę »Zbawiciela«, (fig. 143, 144 i 145). Wewnątrz 8-bok o 8 konchach.

60.    Por. Strzygowski, о. с. I, 126 i n. fig. 129, 130 i 131. Nazywa się tam ta budowla: „Gregorkircbe des Abugbamrentz (kościół Grzegorza, fundowany przez Abughamrenca). Jeszcze lepsza reprodukcya uKurkd jiana: Les ruines d'Ani. Zbiór fotografii, własność Instytutu historyi sztuki Uniwersytetu lwowskiego.

61.    Strzygowski: Die Baukunst der Armenier I, 201, f. 242,-widok,- 202, fig. 243, plan. Kościół ten nosi nazwę »Grzegorza«,

a fundatorem jest Tigran Honenc <1215 rok). Por. też Berg: Die Ruinen der armenischen Königsstadt Ani.

62.    Por. Strzygowski, w dziele cytowanem I, 285, fig. 319 i К u г к d j i a n : Les ruines dAni.

63.    Por. Strzygowski, I, fig. 242 z fig. 20 i fig. 243 z fig. 222. Na zewnątrz kościoły są podobne. Planem jednak nieco się różnią. Wnętrze kościoła Matki Boskiej nie jest trójnawowe, lecz jednonawową halą.

64.    Por. M o u r i e r : L’art du Caucase i Die hathofischen Missionen /880, gdzie jest widok kościoła.

65.    Por. W u I f f :* Aftchristfiche und byzantinische Kunst II, ustęp, w którym jest mowa o średniobizantyńskiej architekturze. Tam jest plan i przekrój poprzeczny świątyni. Plan także u Strzygo w s к i e g o II, 848, fig. 801.

66.    Por. Strzygowski: Die Bauhunst der Armenier, I, 167, fig. 195 plan, 166 fig. 194 wnętrze, a 168 fig. 196 widok ze^ wnętrzny od wschodu.

67.    Por. Drugi Zjazd techników lwowskich, gdzie jest plan katedry lwowskiej, mianowicie kościoła pierwszego i drugiego.

68.    Por. Strzygowski: Die Bauhunst der Armenier I, 22, fig. 20.

69.    Por. Strzygowski: I, 166, fig. 194.

7c. Por. Strzygowsk i: Die Bauhunst der Armenier I, widok 88, fig. 79, plan 89, fig. 75 ,• Por. też Wulff: Die aftchrist■= fiche und byzantinische Kunst II.

71.    Por. Strzygowski, fig. 75 z fig. 81.

72,    Wulff: Aftchristfiche und byzantinische Kunst II.

75. Por. Strzygowski: Die Bauhunst der Armenier II, 847 fig. 800, gdzie jest reprodukowany widok kościoła <i klasztoru), od południowego wschodu. Także Die hathofischen Missionen, I880.

74.    Por. W u Iff: Die aftchristfiche und byzantinische Kunst, II, gdzie jest plan i elewacya kościoła.

75.    Por. Die hathofischen Missionen /880, gdzie jest reprodukowany przedsionek i portal południowy kościoła w Trapezuncie <strona u i 115). Nadto Strzygowski, o. c. I, str, 2Z4, fig. 271, framuga w rogu dzwonnicy.

76.    Por. Strzy go wski, 23, fig. 21.

77.    Por. plan katedry w Ani (Strzygowski 185, fig. 222) i plan katedry lwowskiej (Drugi Zjazd techników lwów-s к i ch>. Jakkolwiek w rzeczywistości tylna część katedry w Ani jest dłuższa, to jednak, gdy patrzymy na plan, zdaje nam się, że jest odwrotnie. Jest to złudzenie, które powstaje przez to, że absyda jest silnie wciągnięta w środek, wskutek czego kopuła zdaje się przybliżać do absydy. Uwagę tę czyni Strzygowski w dziele swojem <str. 185), tak często przezemnie cytowanem. Wskutek tego złudzenia plan katedry w Ani i lwowskiego za-bytku bardziej się do siebie pozornie przynajmniej zbliżają.

78.    Por. Piotrowski: Lemberg, gdzie widok na chór kościelny z zewnątrz.

79.    Zestawić plan katedry w Ani (Strzygowski, Die Baukunst der Armenier, fig. 222) z planem katedry lwowskiej (Drugi Zjazd techników lwowskich) i widok u S t r z y-go wskie go (fig. 223) z widokiem u Piotrowskiego (Lwów). Nadto por. przekrój podłużny katedry w Ani (S t r z y-g o w s к i o. c. fig. 224) i wnętrze tejże katedry (S t r z y g o w-s к i fig. 21 i fig. 550) z wnętrzem katedry lwowskiej.

80.    Por. Drugi Zjazd techników lwowskich, gdzie jest plan tej cerkwi.

81.    Por. P e ł e ń s к i, Haficz etc., gdzie jest reprodukowany plan cerkwi, jakoteż elewacye w jej rekonstrukcyi bizantyńskiej pier-wotnej i dzisiejszy wygląd absyd zwłaszcza.

82.    Por. Kurkdjian: Les ruines d’Ani, gdzie są 2 fotografie tej sali i Strzygowski: Die Baukunst der Armenier II, 822, fig. 773, gdzie jest reprodukowany widok 2 słupów, pod-pierających sklepienie krzyżowe dzisiejszego meczetu. Podobne slupy spotykamy w Choszwang (Strzygowski: Die Bau= kunst der Armenier II, 821, fig. 772) w przedsionku staro-chrześcijańskiem atrium, które nosi w języku ormiańskim nazwę »Zamatun«. Nadto w Ani, w południowem atrium (zamatun) kościoła Apostołów (Strzygowski 8Z5), w portyku południowym kościoła w Odzun (Strzygowski 175, fig. zo4> i w kościele Grzegorza w Amaghu, gdzie są reprodukowane ścięte kanty kapitelów i 3=listne zagłębienia karbowe w absydzie (Strzygowski, zzó, fig. zóo.

83.    Por. Piotrowski, Lemberg, gdzie przy opisie katedry or-miańskiej jest podana historya budowy.

84.    Por. Strzygowski: Die Baukunst der Armenier und Europa, str. 23 fig. zi, gdzie jest reprodukowane wnętrze kate-dry z widokiem na lewą nawę boczną i absydę. Nadto tamże 187, fig. 224, gdzie jest podany przekrój podłużny katedry. Wyraźnie mówi Strzygowski o łukach ostrych podpierających ko-pułę w T. II, str. 816.

85.    Por. Vogué: La Syrie centrale; Wulff: AftchristCiche und byzantinische Kunst, T. I.

86.    Por. Strzygowski: Die Baukunst der Armenier 11 str. IV. Ausbreitung II. Wanderung der armenischen Bauform nach Europaj specyalnie ustęp: Die östliche Stiömung im Westen (Romanische Kunst) str. 797 i n.

87.    Por. Strzygowski: Die Baukunst der Armenier II, str. 773 i n., gdzie autor daje reprodukcyę wawelskiej rotundy i sądzi, że powstała »nicht weit vor XI —XIII Jahr«. Por. też Adolf Szyszko—Bohusz, »Rotunda Świętych Feliksa i Adaukta <NPMaryi) na Wawelu, Kraków 1918«, gdzie autor jest zdania, że kościółek ten powstał w IX lub X wieku po Chrystusie, str. 24 i n.

88.    Por. W ul ff: Die aftchristfiche und byzantinische Kunst I,-Por. także Strzygowski: Die Baukunst der Armenier, gdzie jest reprodukowany plan bazyliki kopułowej w Kodża Ka-lessi, T. II, str. 843, fig. 793.

89.    Por. Strzygowski, o. c. 158, fig. 183,- str. 169, fig. 197,-str. 171, fig. zoo,- str. 176, fig. 207 i fig. 208/ str. 184, fig. 221 i fig. 222/ nadto str: 23, fig. 21.

90.    Por. Strzygowski: Die Baukunst der Armenier II, 709 i n.

91.    Por. Strzygowski, w dziele cytowanem I, str. 207 i n., gdzie jest mowa o technice murarskiej u Ormian. Wątek muru

stanowi gruz, który zalewano zaprawą wapienną CGussmauer-werßj, a dopiero ten wątek był okładany z zewnątrz i wewnątrz płytami ciosanemi gładko z kamienia. — Świątynie tedy ormiań-skie nie są z samych kwadrów kamiennych, jak syryjskie łub rzymskie, łecz w odrębny sposób skonstruowane. Tern się też tłumaczy, że doszły nas w tak bardzo zniszczonym stanie. Płyty rozbierano i używano do budowy innych rzeczy.

92.    Por. К u г к d j i a n : Les ruines d’Ani,■ i Strzygowski: Die Baukunst der Armenier I, 175, fig. zoą, 24z.

93.    Wulff: Aßtcßristficße und Byzantinische Kunst I.

94.    Plan w książeczce p. t. D r u g i Zjazd techników lwowskich 1886.

95.    Por. Piotrowski: Lemßerg, gdzie jest widok cerkwi od strony zachodnio - północnej.

96.    Por. Ł o z i ń s к i : »Sztuka lwowska w XVI i XVII wieku«, gdzie jest plan, przekrój podłużny i widok cerkwi. Nadto plan znajduje się także w »Zjazd techników lwowskich«.

97.    W ąskie nawy boczne są cechą znamienną architektury ormiańskiej. Bardzo często nie są to nawy boczne we właści-wem tego słowa znaczeniu, tz. nie mają przechodzącego skle-pienia wzdłuż osi głównej, lecz są to właściwie nyże o sklepieniach poprzecznych, które jednak połączone są wrąskiem przejściem, jak to bywa w barokowych kościołach od czasu Gesù Vignofi <por. kościół świętego Piotra w Krakowie). Nyże zaś owe służą do wzmocnienia sklepień, na których wspiera się kopuła. Por. Strzygowski: Die Baußunst der Armenier I, 174 i n.,

System 4—podporowy pochodzi wedle Strzygo w-s к i e g o od ormiańskiej architektury, powstał przez oddzielenie 4 podpór od rogów kwadratu, na którym pierwotnie wspierała się kopuła ormiańskiej budowli, ten zaś kopułowy kwadrat (Kuppelquadrat) zapożyczony został od pierwotnego irańskiego domu czworobocznego, nakrytego kopułą. Por. Strzygowski: Die Baußunst der Armenier II, 615,- Ursprung der quadra-tiscßen Kuppef im atiscßen Hofzßau. Por. też Wulff: Aftcßristß'cße und Byzantinische Kunst, T. II, gdzie fest mowa o systemie 4—podporowym w architekturze średnio-bizantyńskiej.

■98. Por. Zubrzycki: »Utwór kształtu«, gdzie jest plan katedry świętego Jura i P i o t r o w s к i, Lemberg, gdzie jest widok tegoż kościoła od strony południowo-zachodniej.

99.    Znamienne jest to cofnięcie naw bocznych 3 cerkwi ruskich we Lwowie. Pochodzi zapewne ztąd, że architekcie chodziło o zaznaczenie krzyżowej konstrukcyi także na zewnątrz. Bar-dzo dobrze tłumaczy się to cofnięcie naw bocznych w teoryi S t r z y g o w s к i е g о <о, с. II, 615 i 616. Die Ukrainische Hofzkuppef). Do kwadratu irańskiego, nakrytego kopułą przy-były na Ukrainie 4 nyże w kształcie ramion krzyża greckiego podobnie jak w Armenii 4 konchy. Por. tamże fig. 614, 619, 62z. Fig. 614 przedstawia plan cerkwi drewnianej w Wyszen-ce Wielkiej w Galicyi.

100.    Twierdzenie zupełnie zgodne z powyżej wyłuszczoną teoryą Strzygowskiego. Ormiańska i bizantyńsko-“ruska archi-tektura byłyby 2 gatunkami wspólnego rodzaju, którym w pojęciu Strzygowskiego jest dom drewniany irański. Różnica byłaby tylko w tern, że w naszem pojęciu jedna i druga architektura jest bezpośrednim wypływem jakiejś nieznanej pierwotnej formy, a wedle Strzygowskiego bizantyńsko —ruska pochodziłaby tylko pośrednio od staro —irańskiej przez ormiańską mianowicie.

101.    Samodzielność architektury ormiańskiej, akcentuje też mocno Strzygowski w wyżej wspomnianem dziele. Irańska chata jest dla niego wsprawdzie pratypem, ale surowym, który znalazł swoje udoskonalenie i rozwinięcie dopiero w architekturze ormiańskiej <tetrakonchowej>. Por. Baukunst der Armeniet II, 615, Ursprung der quadratischen Kuppet im arischen Hofz= hau. — W świetle tej teoryi zrozumiemy łatwiej, dlaczego 4 wspomniane cerkwie lwowskie są pokrewne ormiańskiej katedrze, widzimy, co jest tern wspólnem genus dla obu arehitektur wschodnich lwowskich.

102. Por. Muczkowski: »Ochrona zabytków«,- Piotrowski :

Ochrona zabytków«

Dvorak: Katechismus der

Dendmafpffege i Alois Riegl: Der moderne Dendmad duftus C19o3).

103.    Dobrze ta rzecz wyjaśniona u M u c z к o w s к i e g о : »Ochro-na zabytków«.

104.    Zwolennikiem takiego kompromisu jest szanowny autor dopie-roco wspomnianego dzieła, długoletni i zasłużony członek Grona konserwatorskiego dla Galicyi zachodnej. Por, jego książkę : »Ochrona zabytków«.

105.    Por. Max Dvorak: Katechismus der Dendmafpffege,• Muczkowski, 1. c.

106.    Por. Piotrowski: «Ochrona zabytków«.

107.    Por. Muczkowski: »Ochrona zabytków«.

108.    Por. Alois Riegl: Der moderne Dendmafduftus.

109.    Por. Muczkowski i Max Dvorak: Katechismus der Dendmafpffege.

110.    Por. Ferdynand Bostel: W Sprawozdaniach Komisyi do badania historyi sztuki w Polsce artykuł odnoszący się do restauracyi katedry łacińskiej za arcybiskupa Sierakowskiego i Franciszek Jaworski: »O szarym Lwowie«.

111.    Por. Muczkowski: »Ochrona zabytków«, gdzie jest ustęp o rozszerzaniu kościołów: Także Dvorak: Katechismus der Dendmafpffege.

и2. Por. Odnowienie i restauracya katedry o r-miańskiej weLwowie, gdzie jest przekrój podłużny trze-ciego kościoła.

113.    Por. W u Iff: Die aftchristfiche und byzantinische. Kunst, T. I, gdzie jest plan tej bazyliki.

114.    Por. Odnowienie i restauracya katedryor miańskiej we Lwowie, 1908 (odbitka z »Wieku Nowego«L gdzie jest projekt Mączyńskiego w całości.

115.    Por. Tamże, gdzie jest widok katedry przed restauracyą.

116.    Por. Odnowienie i restauracya katedry ormiań-skiej we Lwowie, gdzie jest widok absydy przed restauracyą.

117.    Por. Piotrowski: Lemherg, gdzie jest widok absyd po restauracyi.

и8. Рог. Dvorak: Katechismus der Denkmafpffege,

Cl. Г

119. Dr. Józef Muczkowski: »Ochrona zabytków lzo. Por. Odnowienie i restauracya kate ry or-miańskiej we Lwowie, gdzie jest widok krużganku oplecionego dzikiem winem.

121.    Por. rozprawy prof. Jana Boloz - Antoniewicza o tych płytach w Sprawozdaniach Komisyi do badania historyi sztuki w Polsce.

122.    Por. Odnowienie i restauracya katedry o r-miańskiej we Lwowie, gdzie jest ten szkic Matejki re-produkowany. Oryginał <rysunek ołówkiem) znajduje się w Mu-zeum Matejki w Krakowie <przy ulicy Floryańskiej). Z tym szkicem zestawić widok wieży po restauracyi w książce O r-łowicza CPrzewodnik po Gaficyi

123.    Por. Piotrowski: Lem ferg, gdzie jest widok wieży i otoczenia katedry.

124.    Por. Wólfflin: Renaissance und Barock, gdzie w mało-wniczości upatruje autor jedną z głównych cech baroku.

LITERATURA.

LITERATURA ODNOSZĄCA SIĘ DO ZABYTKÓW NA WSCHODZIE.

i> 1838, Dubois F. de Montpéreux, Voyage autour du Caucase, chez les Tcherkesses et les Abkhases, en Colchide, en Géorgie, en Armenie et la Crimée, Paris.

2) 184o, Ch. T e X i e r, L' Armenie, la Perse et la Mésopotamie, Paris.

3> 1861, M. B ross et, Les ruines d'Ani, capitale de l'Armenie sous les rois Bagratides au io=e et и-e siècles. Histoire et de= scription, St. Petersbourg.

4> 1861, D. Grimm, Monuments d'architecture byzantine en Géorgie et Arménie. Paris.

5> 1874, Fergusson, History of architecture <T. II, str. 470, Ani).

6> 1878, Armand Fr. Schweiger-Lerchenfeld, Armenien. Jena.

7> I880, Die katholischen Missionen.

8> 1891, J. Strzygowski, Das Etschmiadsin — Ewangeliar, Wien.

9) 1892, Ter — Mikelian, Die armenische Kirche in ihren Beziehungen zur byzantinischen vom 4—13 J. Leipzig.

10)    1892, H. Müller — Simonis, Du Caucase au Golf Per= sique à travers Г A mienie, le Kurdistan et la Mésopota* mie, Washington.

11)    1896, Mourier, L'art du Caucase.

12)    19ol, Lynch, Armenia, Travels and Studies.

13)    19o3, Paul Rohrbbach, Vom Kaukasus zum Mittelmeer, Leipzig —Berlin.

14)    19o4, Strzygowski, Der Dom zu Aachen.

15) /9oZ N. M a r r, Ausgrabungen in Ani, St. Petersburg (po rosyjsku).

i6> УРо9, Materyały do archeologii Kaukazu (po rosyjsku).

Haupt, Armenien einst und jetzt,

17)    igło, Lehmann Berlin.

18)    /p/о, Diehl, Manuel d'art byzantin, Paris.

19)    /9/З, W. Bachmann, Kirchen und Moscheen in Arme= nien und Kurdistan, Leipzig (25. wissenschaftliche VeröffentlL chung der Deutsch —Orient. —Ges.).

20)    I914, Wulff, Die altchristliche und byzantinische Kunst, Berlin.

und 2.

21)    /9/-/, Strzygowski, Erworbene Rechte der österreichischen Kunstforschung im nahen Orient (Separatabdruck aus »Österr. Monatsschrift für den Orient« Nr.

22) 1914, Strzygowski, Zentralasien als Forschungsgebiet Österr. Monatsschrift für den Orient«

(Separatabdruck aus Nr. 3—6).

23)    /9/6, Strzygowski, Der Ursprung des trikonchen Kirchen^ baues (w »Zeitschrift« für christliche Kunst Nr. 12, S. 181 — 190, osobna odbitka).

24)    /P/d’, Strzygowski: Die Baukunst der Armenier und

Europa. (Ergebnisse einer vom Kunsthistorrischen Institute der Universität Wien 1913 durchgeführten Forschungsreise ptan= massig bearbeitet von Joseph Strzygowski unter Benützung von Aufnahmen des Architekten Thoros Thoramanian. Mitarbeiter :

Assistent Dr. Heinrich Glück und Leon Lissitzian. 828 Abb. und Karte. 2 Bde 1918. Kunstverlag Anton Schroll Comp., Wien). Przedmowa z początku listopada, 1918.

LITERATURA, ODNOSZĄCA SIĘ DO ZABy. TKÓW W POLSCE I DO NAUKI O OCHRONIE ZAByTKÓW.

1) Drugi Zjazd techników' lwowskich, Lwów 1886. (Przewodnik z Krakowa do Lwowa i po Lwowie, Lwów 1866.)

~) Łoziński: Sztuka lwowska w XVI i XVII wieku.

3> Odnowienie i restaura cya katedry o r m i a ń= skiej we Lwowie, Lwów JÇo8, (odbitka z »Wieku N0= wego«>.

4> Dr. Joseph Piotrowski: Lemberg, (Lwów), (Przewodnik po Lwowie, 1915)-

5)    Aleksander Prusiewicz, Kamieniec Podolski (Kijów— Warszawa, 1915),

6)    Jan Boioz Antoniewicz, Rozprawy w sztuce ormiań= skiej w »Sprawozdaniach Komisyi do badania historyi sztuki w Poise e«.

7)    Ł o z iń s к i, Złotnictwo lwowskie.

8)    P e ł e ń s к i, Halicz na tle etc.

9> Szyszko — Bohusz, Rotunda świętych Feliksa i Adaukta na Wawelu, Kraków 1918.

10)    Zubrzycki, Wawel przedhistoryczny.

11)    Zubrzycki, Litwor kształtu.

iz> Czesław Thullié, Renesansowe kościoły we Lwowie.

13)    Dr. J ózef Muczkowski, Ochrona zabytków.

14)    Dr. Józef Piotrowski, Ochrona zabytków.

15)    Max Dvorak, Katechismus der Denkmalpflege, Wien 1915-

i6> A 1 o i s R i e g I, Der moderne Denkmalkultus^ Wien 19o3.

FOTOGRAFIE.

Thoros Thora mania n, (Nahepatian, Jermakow).

K u г к d j i a n, (Les ruines d'Ani), Eriwan (wymawiaj Kürkdzjan).

\

ILÜSTRACyE.

SPIS ILUSTRACyi.

Tabl.

i. j) Plan kościoła św. Grzegorza w Eczmiadzin (Cwartnoc).

II. z) Plan kościoła św. Rypsymy w Wagarszabad.

III.    3) Plan katedry w Ani (Thoramanian).

IV.    4) Przekrój podłużny katedry w Ani.

V. 5) Wnętrze katedry w Ani.

VI.    6) Katedra w Ani.

7) Plan katedry ormiańskiej we Lwowie (Mączyński).

VII.    8) Katedra ormiańska we Lwowie od połudn.=wschodu.

9) Katedra ormiańska we Lwowie od południa.

VIII. 10) Plan katedry ormiańskiej we Lwowie (z. Zjazd techników). 11) Plan cerkwi wołoskiej we Lwowie.

1 z) Plan katedry św. Jura we Lwowie.

13) Pan cerkwi św. Mikołaja we Lwowie.

-n*

///w

iii

‘т

-г

I,

•*

fib

<?

.Ж щв

'A

. Plan kościoła św. Grzegorza w Eczmiadzin.

»

k-

rr-

-363

-■Vi

4- ?13.......

- ..♦i.W-xo    -X- 14-2-4“¹⁰3-*’e',3&*»<- -

K-

+> 63

-г-бз -

■>i

|> 'UusV-wÛî

gj-

-----». 4.00-.....

52

Wta- ; a~U

i-»

ллтг

я;

h"¹

i?

> * f *;•

rt

H-

S»**

--.a:. 6«-3'v-

**o

■V’\

®ł_. ■

♦U

**•

•>?

4J

.’y

i..v

Si'

!*.

/\4-, %

• Yft-r ■«

_r' 'S

FT-

?'

;

f-rZ i

► -.....386 *---'.- fcl

►vew

îîr

■»%>

t* 1

Ï?

' i'

— • -o 6 V u

?ś* : I- i

• ■ * > ;    '4 ⁵

/i >3.

'Ц-¹

--- - -г• - - -    v**"**

4;v • ?;• - eq » • • - v.-'p -

cj

O)

_______1^99.

*z    ;

^..........4-36

Fi

Х175 *!

y>v.

-iiM.

■i

'ł

Vv£

x06.

053 U- ■ -

*3

•6У

к* V

-srçç------■*

>J

uJ ; t i m-î i r «*

•-ЗЧ»»*-.—г-5о— >'

U-----3-ЛЗ---

- V« 3.....

./-..r

... X.. ж-

2.

Plan kościoła św. Rypsymy w Wagarszabad.

i

■

4».....—

——-ЗЯ5-—— »

il

Kbrï

»I

»    • Crt>'r......*•...........J75--------

fis...........

«L .

: :    I

täf *-177 ■*■

-tea *

■750*--

296 \

-4-

'Гч

ii

ri !

fr

;......3»    -

||

------5SS-”

-----.—T7&7 —------■*-----

5Й......— — j|

444—î—1—î—t—f—

3. Plan katedry w Ani.

!

âM

ш

L

к';

щ

■

к

Ł ;

шш

т

• !

i - i..

sfiä

т

Ш

ш

Ш

4. Przekrój podłużny katedry w Ani.

9.-B

ррг?-.

1шМ

in

‘ЩЩЩш *

ГЙШ

■Meats*

ii

‘ж:'Ц

I.

ii

--------- -.......

„ -ЛЯ Ж.

II

IP

Й1Т

111

rta

1§Р

ШШ

5. Wnętrze katedry w Ani.

>-■5

Г-

r-

—r

! -i

II.:

Ж-t

V-'i

V'

6. Katedra w Ani.

Al

•fl

7. Plan katedry ormiańskiej we Lwowie.

:

■■■

w

Ч V ■"!

.

л?

r

**41

Ы

3

Ł ćMFi

■-

II

8. Katedra ormiańska we Lwowie od połudn.^wsch.

/

•••

sl. ■

-J:

: I

/

/

Л.

vl

j

; -¹

!#■' i

m

r

o. Katedra ormiańska we Lwowie od południa.

if

шт

i

(:

li

10. Plan katedry ormiańskiej we Lwowie.

1><ж

12.

Plan katedry św. Jura we Lwowie.

p\ :'7i

M-4

u. Plan cerkwi woło= skiej we Lwowie.

13. Plan cerkwi św. Mikołaja we Lwowie.

■"

Biblioteka Poli'

100000297699

!

⁴V

Hf-

K RAKOV/

--.-,■

(Sir

-

.

V“

V

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

1-25110

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297699