ËX-LI JB 3RIX:

JE ;

®taKSïSMraj@Hcis2aKi

PRZEOMOCH

Politechnika Krakowska

Biblio-fceka Główna

U fiufMfUu faft ' fft tctÙJfâl&m ,

hoiéi w* t*¹***- ■ fi*^«***    '

^iesUdJty ioL$trt $1 £2$

r, fftû âio&jâu*(P‘UÇtityM ty// tyrpią    odek

jibimeUi Wjfo JfoK.i /7j u Y

i Wjfau fc/ 4 ICfaty u<*i***. *ę i, 7, /fff **;« ■ 1/5 *CJùll{ptfU'

l /Zrioełi « tyju* J/r>™ PK    n.r./ffi,

c

' ?

f

f

!

v :

!

=

? ■-

K '¹

i

\

!

»

!

V

]

13

12

Z7\rs-c

4&'

*»6'

vr

<t9

37*mW8‘s 7

«IÆiÊêê %0mm

Ij^^^fewr' «|

WÊÈÊ^ÉÊkn

mm

v-»*

3.V-V

r*

Ç*

Bf

i;.

ma

A o \\^

13

M\*

îé&>

• t-H

ÏZ2 «

hbK~ .

+j

wM

TERYTORYUM SPORNE

przyległa okolica.

Skala fAO.000.    .

13'

Objaśnienie granic:

—_ meÆuxj map sztabu. Cj&iwabuyja

........... Toedłuy    żądarcLcu Galicji

——.. to obbxß żądajTuz, Wpgrisr

----- (jT unixa. Polski pr-zed r. 1769.

----- ivedtug wyroku jądu, j)ohxhorvncßo

11'

e>

r\

H Slip,

^    o- ,&*

IZ"

-•\

k®.' v ■ .ggf?mĘmmŚrz i

■ud/i

•V

•%

■V

•e

•Ji '

1.V

55 s»

9'

r*' '

::

łt3’

<*<»

«»s-

<i6'

«»r

<ł8-

<ł9’

r»4

W. Kliięcki,

OSWALD BALZER

0 MORSKIE OKO

WYWÓD PRAW POLSKICH PRZED SADEM POLUBOWNYM W ORADCD,

Z planem sytuacyjnym.

I KATEDR A i-Z A Kt

R ß A N I STY K I 1

H il F KL

iY

Y? A K,

K&

j:?

ic&

LWÓW

NAKŁADEM AUTORA

Z drukarni Władysława Łozińskiego — pod zarządem J. Niedopada.

/V*    \

'S

ro

.v

^BffiUOlWt S GŁOWNA/ ^

\>/ î. ^8^8

III.

Poprawka gramatyczno-leksykograticzna EW'-go jest.

VI.

gdyby bowiem cześć sporna była podówczas w posiada

VIII.

IX.

XI.

\>/ î. ^8^8

SPIS ROZDZIAŁÓW.

Słowo wstępne

I.    Sprawa granicy naturalnej,.v.........

II.    Podstawa prawna roszczeń węgierskich i metoda dowodzenia przeciwników. Dokument Kokösza z r. 1320. Początek Białki

III.    Spór graniczny między Polską a Węgrami pod koniec XVI. i w pd-

czątkaeh XVII. wieku.........

IV.    Terytoryum sporne w faktycznem, prawnem i niespornem posiadaniu Polski od drugiej ćwierci wieku XVII. do r. 1769 .

V. Sprawa przyłączenia Sądeczczyzny i Nowotarszczyzny do Węgier 1769—1770. Akcya Töröka, zdjęcia Seegera i t. z. zdjęcia Józefińskie ............

VI. Istota prawna posiadania węgierskiego w latach 1770—1772. Rezo-

lucye cesarskie z r. 1772 i 1784    .......

VII. Terytoryum sporne jako część składowa galicyjskich dóbr skarbo-

bowych 1773—1824    .    ........

VIII. Terytoryum sporne jako część składowa Galicy i w prywatnem posiadaniu Homolaczów 1824—1858    .    ......

IX. Ugoda prywatna z r. 1858 i dalszy rozwój stosunków granicznych

przy terytoryum spornem do.r. 1890    ......

X. Zatarg Galicyi z Węgrami 1890—1902    ......

XI. Wywody i wnioski końcowe........

r—I

to

ZD

•*

ÎNS    Î\S    isS    ł—^    *

W    W    h    GO    M)

O    W    W    Ol

i,

Y

' • <’■

■

i

■

Zajęty innemi pracami, nierychlej jak po upływie dwu lat od ukończenia sporu o terytoryum przy Morskiem Oku zdołałem przygotować opracowanie literackie mojej obrony, wypowiedzianej przed Sądem polubownym w Hradeu, który spór ten rozstrzygał.

Uważam sobie za miły obowiązek stwierdzić, że w obronie tej korzystałem w niejednem z prac moich poprzedników. Spór o Morskie Oko ciągnął się blisko wiek cały, a w ostatnich latach kilkunastu tak się zaostrzył, że prawie nie schodził z porządku dy-skusyi publicznej. Zakrzątano się z naszej strony około zgromadzenia jak największego materyału dowodowego na poparcie naszych roszczeń, i materyał ten niejednokrotnie opracowywano i wyjaśniano. Jednostki prywatne, władze krajowe i władze pań-' stwowe współzawodniczyły ze sobą w tej pracy. Podejmując się obrony, miałem tedy drogę znacznie już utorowaną przez poprzedników, i z pracy ich musiałem korzystać, skoro jako obrońca kraju miałem obowiązek przytoczyć wszystko, co za nami przemawia. Żeby pominąć liczny bardzo szereg prac dawniejszych, prywatnych, czy urzędowych, żeby nawet nie wspominać obszernie o tern, czego w nowym materyale dowodowym dostarczyli mi tuż przed procesem, albo w ciągu procesu, p. delegat Kozłowski i p. dr. Eliasz Radzikowski, przytaczam przedewszystkiem dwie najbardziej wyczerpujące prace, które w pewnej mierze użytkowały zresztą z poprzednich: wywód p. Czołowskiego i referat ministe-ryalny p. Naczelnika Sekcyi JE. dra Róży. Obie prace znakomicie uzupełniają się nawzajem. Referat ministeryalny podaje gruntowny, szczegółowy rozbiór dowodów naszych z czasów przynależności Galicyi do Austryi, nie dotykając prawie stosunków dawniejszych; praca p. Czołowskiego, w tej swojej części, która

O Morskie Oko.

omawia okres austryacki, referatem ministeryalnym znacznie prześcignięta. ma niespożytą zasługę przez to. że wyjaśniła pierwsza historyczny przebieg sporu granicznego jeszcze z czasów istnienia Rzeczypospolitej i pierwszych lat panowania austryackiego ; nadto w sposób prawie wyczerpujący zestawiła pierwsza wiadomości, zaczerpnięte z literatury i znaczenie niektórych ważnych zabytków kartograficznych należycie oceniła. P. Czołowskiemu zawdzięczam też wiadomość o rękopisie, w którym zebrane były dokumenty dowodowe Węgrów; prócz najważniejszych, które znałem już z aktów, dostarczonych mi przez Rząd, znalazłem tu niektóre inne, przedtem nieznane. Dodaję, że także opracowany przez p. delegata Kozłowskiego obszerny memoryał w niniejszej sprawie,

. wniesiony jako interpelacya w Izbie Posłów austryackiej Rady Państwa w r. 1901, spożytkował wiele nieznanego skądinąd cennego materyału archiwalnego, zwłaszcza z okresu przejścia Galicyi pod panowanie austryackie, z którego w obronie mojej również korzystałem.

Wyrażając wszystkim, którzy w jakikolwiek sposób przygotowali czy ułatwili mi obronę, podziękowanie najserdeczniejsze, nadmieniam, że powołane przez nich fakty i nawiązane do nich uwagi i wyjaśnienia przytaczam w opracowaniu niniejszem w możliwie krótkiem streszczeniu, o ile ono do zrozumienia i wyjaśnienia całego przebiegu sprawy, ze względu na organiczną łączność, jest koniecznie potrzebnem \) ; dokładniejszą uwagę poświęcam faktom nowym, jakie mi się udało zebrać, jako też nowemu oświetleniu całego materyału dowodowego, jakie z mojej strony w obronie przedstawiłem.

Wspomniałem już, że podaję literackie opracowanie obrony; nie powtarzam jej tedy z stenograficzną wiernością, jak była wypowiedziana w Hradcu. Ale treść, we wszystkich szczegółach, jest ta sama; przytaczam zatem wiernie, co na poparcie nasz}rch twierdzeń i zbicie wywodów przeciwnych podniosłem w obronie. Pod pewnym względem opracowanie niniejsze jest pełniejszem w po-

G Referat J. E. p. dra Róży (wywody jego zestawia dokładnie drukowany referat J. E. p. arbitra galicyjskiego dra AL Mniszka Tcliórz-nickiego) przytaczam w skróceniu literami RA. (referat austryacki). Wywód, przedstawiony w czasie obrad Sądu przez p. arbitra węgierskiego J. E. Lechoczkyego oznaczam literami R\V. (referat węgierski). Co do źródeł, na które się powołuję, opatruję cytatami tylko te, które nie znajdują się w materyale aktów, zebranym przez Ministerstwo spraw wewnętrznych z okazyi niniejszego sporu.

równaniu z wywodami moimi hradzkimi ; zawiera mianowicie nawet i te dowody, które ze względu na zalecony mi przez Trybunał, a zwłaszcza przez p. Superarbitra Winklera pospiech, mogłem przytoczyć bądźto tylko całkiem pobieżnie, bądź nawet w części pominąć musiałem. Ze względu na literacki charakter opracowania mogłem też tutaj wywody moje, wypowiedziane w toku rozprawy przy różnych sposobnościach i w różnych jej stadyach, ułożyć w jedne całość, w miarę jak sie one ze sobą rzeczowo łacza. Z tego samego powodu uwzględniłem też w odpowiednich miejscach orzeczenie p. rzeczoznawcy procesowego prof. Beckera, jakkolwiek w procesie wypowiedzianem było już po moim wywodzie, i jakkolwiek co do niego daną miałem możność już tylko w krótkich wyrazić się uwagach tuż przed przystąpieniem Sądu do wydania wyroku.

Ogłoszenie niniejszej obrony uważałem sobie za obowiązek wobec społeczeństwa, które z takim naciskiem dopominało się załatwienia sporu, z taką radością, prawie że uniesieniem, przyjęło wyrok pomyślny, przez Sąd wydany. Winniśmy zdać sobie sprawę dokładną, dla czego domagaliśmy się terytoryum spornego, i co na poparcie naszych roszczeń dało się przytoczyć. Stanowisko, jakie zająłem w obronie, było co do pewnego poglądu zasadniczego odmienne od tego, na jakiem stanął Sąd polubowny w motywach wyroku. Nie zapoznając mianowicie znaczenia warunków topograficznych i konfiguracyi terenu spornego, zwracałem przecież szczególną uwagę na szereg dowodów dokumentowych, literackich, kartograficznych, które stwierdzały i odwieczne nasze posiadanie i odwieczne prawo. Wyrok Sądu przesunął punkt ciężkości na moment konfiguracyi terenu, uważając inne dowody za podrzędniejsze, nie ze wszystkiem wystarczające. Z głębi najszczerszego przeświadczenia ostrzec winienem, że wyrok Sądu wyższym jest ponad wszelką krytykę, a już najmniej wpływać na nią mogą wywody obrońcy. Ale tamte argumenty, jakie przytoczyła obrona, mają przecież racyą bytu. Komu one przemówią do przekonania, będzie miał moralne zadośćuczynienie, żeśmy bronili tego, co było dowodnem nasze m p r a w e m. Et hacc meminisse iuvabit.

I.

Sprawa granicy naturalnej.

„Zgoła to źle, kiedy sama przyroda utworzy granice, a ludzie, powodując się względem na moje i twoje, nie chcą się do nich stosować“ — wyraził się podróżnik z koiica XVIII. stulecia, autor obszernego opisu Tatr, w miejscu, w którem mu przyszło mówić o terytoryum przy Morskiem Oku '). Mniejsza na razie o to, przeciw komu skierowane były te słowa Haqueta; znamiennym jest sam jego zasadniczy pogląd, że przy rozpatrzeniu i ocenieniu przedmiotu niniejszego sporu nie należy pomijać sprawy granicy naturalnej. Świadomość, że ta sprawa ma tu doniosłe znaczenie, przewija się zresztą w całej historyi sporu; rozpatrywano ją wielokrotnie przy różnych sposobnościach nie tylko z naszej, ale i z węgierskiej strony; na ten moment zwracają też baczną uwagę przedłożone obecnie Sądowi referaty, zarówno polski jak i węgierski. Sadze wiec, że utrafie w myśl wszystkich, je-żeli sprawie tej poświęcę uwag kilka.

Wiadomo, że granice państw i krajów, na ogół biorąc, powstać i ustalić się mogą w trojaki sposób : albo przez układ międzynarodowy, względnie przez orzeczenie komisy i mieszanej lub sądu polubownego, ustanowionych na zasadzie takiego układu ; albo przez zawojowanie pewnego terytoryum, po którem zresztą,

Wie schlimm ist es doch, wenn die Grenzen von der Natur selbst vorgeschrieben sind, und Menschen, bei denen das meum und tuum herrscht, sie nicht beobachten. Haquet, Neueste physikalisch-■ politische Reisen, 1796 t. IV. str. 147.

zwłaszcza w nowszych czasach, następuje zwykle układ międzynarodowy; albo wreszcie przez pierwotne zajęcie i zasiedlenie. Do tych trzech sposobów da się odnieść powstanie wszelakiego rodzaju granic, jak je zresztą z innych punktów widzenia rozróżnia teorya i praktyka, a więc, czy granic naturalnych czy sztucznych, czy granic narodowościowych, gospodarczych, społecznych i t. p.

Co do granicy, o którą obecnie chodzi, jest rzeczą pewną, że powstania jej nie można odnieść ani do układu międzynarodowego, ani do taktu podbicia czy zawojowania; wszystko, co w odniesieniu do tej okolicy przekazała nam historya, nie daje żadnej podstawy do takiego przypuszczenia. Granica musiała tu zatem powstać przez zasiedlenie pierwotne ; i żeby już nie dotykać sprawy, sięgającej w zamierzchłą przeszłość, iż żywioł polski rozprzestrzeniał się niegdyś na znaczną część Węgier północnych, daleko poza dzisiejsze w tych stronach rubieże Galicyi, żeby już nie wspominać o tern, co w ostatnich zwłaszcza czasach na poparcie tego twierdzenia przytoczono ze stanowiska naukowego¹), żeby, jednem słowem, stanąć na stanowisku węgierskiem, i za punkt wyjścia wT wywodach obrać dzisiejszy stan granic miedzy Galicyą a Węgrami, stwierdzić przecież trzeba, że i w tym wypadku geneza granicy terytoryum spornego nie da się inaczej wytłómaczyó, jak tylko faktem zasiedlenia pierwotnego. I to jest wzgląd pierwszorzędnej dla ocenienia sprawy doniosłości. Gdzie terytoryum pewnego kraju rozszerza się przez podbój lub układ międzynarodowy, tam przyjęcie granic naturalnych jest w zasadzie tylko rzeczą przypadku, i bardzo często obiera się tu tylko granice sztuczne; natomiast przy zasiedleniu pierwotnem granice naturalne odgrvwaja role pierwszorzędna. Zakreśla je poniekąd przyroda sama, ażeby oddzielić od siebie dwa sąsiadujące ludy,

At'    /    t/    C/    V C    t/ '

a że w stosunkach pierwotnych rozwój życia narodowego w daleko większej mierze, aniżeli kiedykolwiek indziej, zawisł od warunków zewnętrznych, w' naturze ziemi tkwiących, więc. też najczęściej rozwój terytoryalny przystosowuje się do tych granic naturalnych. Ku nim właśnie skierowaną jest siła ekspanzywna obu sąsiadujących narodów czy państw; ku granicom tym starają się one rozszerzyć i tamże panowanie swoje utwierdzić. Uwaga ta

Po tka ńs ki, Zasiedlenie Podhala tatrzańskiego, w Pamiętniku Towarz. Tatrz. t. XXVIII., por. też Gum pl o wic z, Polacy na Węgrzech 1903.

dotyczy przedewszystkiem pasm górskich, które zajmują: po jednej stronie jeden, po drugiej stronie drugi lud czy naród, tak iż grzebień pasma górskiego staje się właściwą pomiędzy niemi granicą.

Nie chce zresztą bynajmniej twierdzić, jakoby nawet przy zasiedleniu pierwotnem istniejące granice naturalne musiały zawsze rozstrzygać stanowczo o granicach etnicznych czy państwowych. Takiej abstrakcyjnej formułce, jak ją n. p. w swoim czasie stawiali Węgrzy, usiłując poprzeć t. z. granicę Törökowska ¹j, sprzeciwia się niejednokrotnie rzeczywistość. Stosunki terytoryalne miedzy dwoma państwami mogą sie bowiem, odpowiednio do da-nego rozwoju historycznego, ułożyć także w ten sposób, że oba terytorya tylko na pewnej przestrzeni rozdzielone są granicą naturalną, n. p. pasmem górskiem, później zaś toż samo pasmo traci już dawniejsze swoje przeznaczenie, i wchodzi w całości w tery-toryum jednego tylko państwa, a więc podlega jego władztwu z obu stron; w dalszym ciągu dochodzą zatem do znaczenia bądź to nowe, innego rodzaju granice naturalne, n. p. rzeki (według pospolitego mniemania liczone do granic naturalnych), bądź też nawet zwykłe granice sztuczne. Tak po części przedstawiają się także stosunki przy dzisiejszej niespornej granicy polsko-węgierskiej. Licząc od zachodu, są tu zrazu na znacznej przestrzeni granicą pasma gór tatrzańskich, później jednak, ku wschodowi, wchodzą Tatry w całości w terytoryum państwa węgierskiego, dalsza zaś granica polsko-węgierska biegnie rzekami Białka i Dunajcem, przechodzi nawet gdzieniegdzie w granicę sztuczną w pełnem tego słowa znaczeniu, n. p. koło Uj-Beli, gdzie terytoryum węgierskie wkracza na lewą stronę Białki. Przyczyną tego zjawiska jest okoliczność, że przy pierwotnem zasiedleniu siły ekspanzywne dwu sąsiadujących narodów tylko w części zdołały wobec siebie utrzymać równowagę, i skutkiem tego każdy z nich na pewnej przestrzeni posunął swe terytoryum aż do danej granicy naturalnej ; na dalszej przestrzeni jedna z tych sił zyskała przewagę nad drugą, a w ślad za tern też przekroczyła granice naturalną i przeprowadziła na drugiej stronie dzieło osiedlenia. W tym jednak razie musi to dzieło rzeczywiście być dokonanem; musi, po drugiej stronie, zajętą być taka przestrzeń, która w istocie da się zasiedlić, którą z tamtej strony granicy naturalnej można rzeczywiście opanować. Żeby tę zasadę zastosować do granie górskich, o które

r) Por. niżej.

tu chodzi, można powiedzieć: jeżeli terytoryum jednego państwa przekracza naturalną granice grzbietu górskiego, to nie może się ono kończyć na samym stoku górski m z d r u g i e j strony, który z istoty swojej nie da się zasiedlić, musi ono sięgnąć jeszcze dalej, stworzyć po za tym stokiem dalsze osady, z których dopiero stok ten da się opanować. O ile stosunki miałyby się ułożyć inaczej, musielibyśmy granicę taką uważać nie' tylko za nienaturalną, ale wprost w założeniu i co do istoty swojej za niemożliwą. A takiej granicy domagają się właśnie Węgrzy. Chcą, żeby im przyznano stok górski po tej stronie pasma Żabiego, wraz z przyległą częścią Morskiego Oka, choć stok ten nie przedstawia warunków do zasiedlenia i choć już dalej po tej stronie nie mają żadnych osad, z których nad stokiem możnaby rozciągnąć władztwo państwowe czy prywatne; węgierskie władztwo nad tą częścią terytoryum musiałoby być wykonywane z tamtej, węgierskiej strony Żabiego, przez niedostępne lub trudno dostępne szczyty. Część pasma górskiego, złączona integralnie z dalszem, rozprzestrzeniającem się odtąd terytoryum polskiem, należałoby, wbrew istocie i właściwościom terenu, oderwać od niego i przyłączyć do terytoryum węgierskiego, z którem ona nie ma żadnego związku, oddzielona odeń z południa i od wschodu wysokimi szczytami górskimi.

Jeśli więc mamy pozostać przy granicach naturalnych, jak się one w najbliższem sąsiedztwie terytoryum spornego ukształtowały, to możemy tu wybrać tylko dwie alternatywne granice: albo granicę w linii od Rysów, przez grzbiet Żabiego *), aż do miejsca, gdzie Potok od Rybiego wpada do Białki ; albo też granicę jeszcze dalszą: od Rysów, przez Wielką Wysoką, Polskie Grzebienie i Małą Wysoką aż do doliny Rówienki, gdzie się poczyna Biała Woda (t. z. Potok Podupłazki), stanowiąca właściwy początek i górny bieg rzeki Białki. Obie nakreślone tu granice mają znaczenie szczególne: ostatnia była granicą dawnej Rzeczypospolitej polskiej wobee Węgier, a nawet jeszcze w pierwszych czasach po nabyciu Galicyi przez Austryą oddzielała ją od krajów korony św. Szczepana; pierwsza z nich jest granicą, której przyznania domagamy się z naszej strony w niniejszym sporze.

Przeciwko temu naszemu żądaniu stają Węgrzy z żądaniem odmiennem, odwołując się zresztą także do granicy naturalnej ;

0 Znawca procesowy, prof. Becker, uznał także istotny związek terytoryalny grzbietu Żabiego z Rysami.

tylko że zamiast granicy suchej (górskiej) mają na myśli mokrą (rzeczną). Uważając Rybi Potok za początek Białki, nadając mu nawet, wbrew rzeczywistemu stanowi rzeczy, nazwę Białki (jakoby górny jej bieg), prowadząc następnie idealną linię Potoku przez Morskie Oko i Czarny Staw, a od Czarnego Stawu w górę jako potok niby rzeczywisty, aż do szczytu Rysów, żądają, żeby potok ten stanowił tutaj tak samo granicę, jak ją stanowi właściwa Białka w dalszym ciągu na znacznej przestrzeni wschodniej Nowotarszczyzny. Podnoszą przytem z naciskiem, nawet jeszcze w R W., że przez piejecie takiej wersy i ustali się w tych stronach całkiem jednolitą granicę, odpowiadającą w zupełności dalszej (wschodniej) granicy węgiersko-polskiej. „W zupełności“ — może w tern przecież za wiele eufemii : wszakżeż sami Węgrzy nie zaprzeczają, ani też zaprzeczyć z pewnością nie chcieliby, że tery tory urn węgierskie stronę Białki, że więc nawet Białka, gdybyśmy jej początek wywodzili z Rybiego Potoku, nie stanowi tu przecież „jednolitej“ granicy; o tym wyjątku chętnie się jednak po tamtej stronie przemilcza, bo korzystny dla niej ; tutaj zaś, na terytoryum spor-nem, nie chce się go dopuścić, ponieważ wyszedłby na korzyść strony przeciwnej. Ale ważniejsza rzecz inna. Oto twierdzenie, jakoby Rybi Potok wypływał ze szczytu Rysów, jest prostem złudzeniem. Polega ono na mylnym szczególe, zaznaczanym do niedawna na mapach wiedeńskiego Instytutu wojskowo-geograficznego, które od szczytu Rysów do Czarnego Stawu ciągnęły tu linię czną; najnowsze wydanie (z r. 1897/8) już tego błędu nie popełnia: Rybi Potok wyprowadzony tu dopiero z Czarnego Stawu, powyżej zaś tego jeziora nie ma już nakreślonej żadnej linii cznej. Znaczy to po prostu tyle, że Rybi Potok wypływa dopiero z Czarnego Stawu, co też odpowiada rzeczywistości; ponad Czarnym Stawem, na stokach Rysów, spływa szczelinami woda tylko w czasie deszczów lub roztopów śnieżnych; nie ma tu więc już naturalnej granicy rzecznej. A jeśli pójdziemy za zdaniem p. Znawcy, prof. Beckera, że wodę z szczelin tych wypływającą uważać należy za podziemną, z gór wysiąkającą wodę, która mogłaby uchodzić za początek Potoku Rybiego, to w każdym razie trzeba będzie przyjąć i dalsze jego spostrzeżenie, że szczeliny te nie poczynają się u szczytu Rysów, ale rozgałęziają w bok. Tak czy owak, stwierdzić zatem należy, że granica w górę od Czarnego Stawu ku szczytowi Rysów nie da się żadną miarą poprowadzić jako granica naturalna, że owszem, chcąc utrzymać pretensyą

koło Uj-Beli — przechodzi na lewą

rze-

rze-

węgierską, trzeba ją tu uzupełnić linią prostą idealną, dzielącą na pewnej przestrzeni skalistego stoku góry całkiem sztucznie rzekome terytorya węgierskie i polskie. Twierdzenie Węgrów o naturalnym dukcie granicznym upada zatem samo z siebie.

Przyjmijmy wszelako nawet, że twierdzenie to odpowiada rzeczywistości; naówczas cała kwestya sporna da się zasadniczo sformułować w ten sposób : Oto przy terytoryum spornem następuje zmiana granic naturalnych : licząc od zachodu do tego miejsca, granicę tę, na znaczniejszej przestrzeni, stanowiły grzbiety górskie ; odtąd, idąc ku wschodowi, granicą tą, na znaczniejszą przestrzeli, staje się rzeka (Białka). Wątpliwem i spornem jest. która z tych dwu granic ma rozstrzygać o rozciągłości terytoryum spornego. My z naszej strony domagamy się, żeby tu dalej prowadzić granicę suchą, od Rysów, przez grzbiet Żabiego, aż do ujścia Rybiego Potoku do Białki; Węgrzy natomiast chcą już tutaj przyjąć granicę mokrą, jak ją w dalszym ciągu stanowi Białka, i dlatego prowadzą ją od szczytu Rysów Rybim Potokiem, jakoby górnym biegiem rzeki Białki. Której z tych granic dać piewszelistwo, wypływa już dostatecznie z poprzedniego wywodu: przyjmując wersya węgierska, połączymy cześć stoków górskich z te-rytoryum, z którem one istotnego związku nie wykazują; uznając wersya polską, utrzymamy łączność owych stoków z resztą terytorium, którego sa integralna częścią składowa.

Wniosek, jaki tu wyprowadziłem, rozpatrując ukształtowanie terenu, znajduje zresztą stwierdzenie w teoryi nowożytnego prawa międzynarodowego. Teorya ta przyjmuje jako zasadę ogólną, że tam, gdzie na granicy państw czy krajów znajdują się wysokie pasma górskie, linia graniczna nie idzie idealnie stokami górskimi, lub nieznacznymi potokami, jakie z nich wypływają, ale grzbietem samych pasm górskich. Ta zasada jest uznaną tak powszechnie, że ją prawie dosłownie powtarzają wszystkie nowsze dzieła z zakresu prawa międzynarodowego, pisane przez autorów jakiejkolwiek narodowości r) ; i nie ma pomiędzy nimi ani jednego, któ-

() Kl üb er. Europäisches Völkerrecht 1851 str. 148; Bluntschli, Das moderne Völkerrecht 1868 str. 175; Neumann, Grundriss d. heut, europ. Völkerrechts 1877 str. 48; Gareis, Institutionen d. Völkerrechts str. 65; Ullmann, Völkerrecht 1898 str. 189, 190; Liszt, Das Völkerrecht 1898, str. 47; Riwier, Lehrbuch d. Völkerrechts, 1899, str. 142; Calvo, Dictionnaire de droit international 1885, I. str. 347; Calvo, Le droit international 1887, I. str. 467; Chrétien, Principes de droit international 1898, str. 92; Bonfils, Ma-ryby pod tym względem podnosił jakąkolwiek wątpliwość, lub wyraził odmienne zdanie.

Toż samo zapatrywanie, w sposób bardziej jeszcze dobitny, potwierdza jedna z nowszych gałęzi nauki, bogata w dodatnie wyniki, jakie już dotąd przyniosła. Mam tu na myśli t. z. antro-pogeografią, naukę, zajmującą się badaniem i umiejętnem ustalaniem stosunku człowieka do ziemi. Na szczególną uwagę zasługują tu przedewszystkiem wyniki, do jakich doszedł jeden z najwybitniejszych przedstawicieli tej nauki, właściwy jej twórca, Ratzel ¹). Według wywodów tego autora granica mokra (rzeczna) nie jest właściwie granicą naturalną, jest ona raczej przeciwieństwem tego, co tkwi w pojęciu granicy naturalnej. Rzeki nie mają przeznaczenia, żeby ludzi rozdzielać ; zadanie ich polega raczej na tein, ażeby ich łączyć, ażeby stosunki pomiędzy nimi ułatwiać. Jeżeli dzisiaj pomiędzy państwami istnieją gdzieniegdzie granice rzeczne, to mają one albo tylko znaczenie przejściowe, albo też zawdzięczają początek „mądrości“ dyplomatów i biurokratów, którzy przy zielonych stolikach rozstrzygają nieraz o losach państw i krajów. Dunaj przepływa przez środek monarchii austryacko-węgierskiej, Wołga na znacznej przestrzeni przez środek państwa rosyjskiego; Wisła płynęła środkiem dawnej Polski. Naturalną granicą (w państwach kontynentalnych) jest właściwie tylko granica górska, linia wzdłuż grzbietów wysokich pasm górskich, które w istocie i rzeczywiście rozdzielają od siebie narody i państwa. Niektóre kraje, że tu wspomniemy tylko Czechy, zapewniły sobie takie granice; u innych, które chwilowo zatrzymały się przy granicach sztucznych, albo przy mokrej granicy rzecznej, przejawia się znamienna -dążność do rozszerzenia granic ku sąsiednim grzbietom górskim.

Jakże niepokaźnie wygląda wobec tego twierdzenie, że granicę polsko-węgierską stanowić tu winien nie już jakiś potężny strumień czy rzeka, ale mały potoczek, nad którym wystarczy przerzucić kładkę, ażeby sie przedostać na drugą stronę!

miel de droit international 1804, str. 257; Br y, Précis élémentaire de droit international public 1901, str. 204; Martens, Sowremiennoje meżdunarodnoje prawo, I. 341.

x) Ratzel, Anthropogeographie, I. 58.

II.

Podstawa prawna roszczeń węgierskich i metoda dowodzenia przeciwników. Dokument Kokoszą z r. 1320. Początek

Białki.

Przechodzę do dowodów dokumentowych. Przeciwnicy nasi zdają sobie dokładną sprawę z ich doniosłości ; z tym ich zasadniczym poglądem zgadzam się w zupełności. Silny nacisk kładą oni mianowicie na znaczenie dokumentów średniowiecznych, jako też najbliższych potem dokumentów z XVI. i początków XVII. stulecia, i mają w tern najzupełniejszą racyą. Stanowisko to jest bez porównania bardziej usprawiedliwione, aniżeli stanowisko przeważnej części dotychczasowych wywodów z naszej strony*), które materyału starych dokumentów albo wcale nie tykają, albo zajmują się nimi niedokładnie i z pewnego rodzaju lekceważeniem, zbywając rzecz krótką a nieusprawiedliwioną uwagą, że starych dokumentów ani ściśle brać, ani też dokładnie tłómaczyć nie potrzeba. Takie zapatrywanie jest z pewnością tylko wypływem nie dość jasnego poglądu na istotę średniowiecznych dokumentów i niedokładnego wyobrażenia o stosunkach ówczesnego życia prawnego. Średniowieczni prawnicy, właśnie dlatego że prawnicy, dążyli do możliwej ścisłości, podobnie jak dzisiejsi; nieraz udawało się im to nawet lepiej, niż dzisiejszym ; co się zaś tyczy dokumentów, ograniczam się do samego tylko przypomnienia zna-

Chlubny wyjątek stanowi tu rozprawa dra Czołowskiego, który jednak materyał dokumentowy rozpatrzył tylko jednostronnie (dokumenty dowodzące praw Polski do spornego terytoryum).

nego dostatecznie w nauce szczegółu, że wobec ułomności innych środków dowodowych ówczesnego prawa, miały one w tych czasach znaczenie szczególne, chciałoby się prawie powiedzieć : większe aniżeli obecnie. Podkreślam te uwagi z naciskiem, rzucają one bowiem inne światło na znaczenie średniowiecznego mate-ryału dowodowego, aniżeli mu je zwykle dotąd w niniejszym sporze przypisywano z naszej strony.

Podzielam też w zupełności teoretyczny pogląd BW-go co do oceny dowodności rzeczonych dokumentów. Przeciwnicy nasi wychodzą z zapatrywania, że dokumenty, stwierdzające rzekome prawa jednej ze stron do terytoryum spornego, o ile pochodzą z czasu, z którego już także druga strona przedłożyć może od siebie pewne dokumenty, roszczenia jej popierające, nie są same przez się dowodem wystarczającym, gdyż mogą być wyrazem jednostronnych tylko pretensyj, którym przeciwstawić można dokumenty i pretensye przeciwne. Do udowodnienia prawa swego winna strona przedstawić dokumenty, wykazujące istnienie jej prawa w czasie, sięgającym o ile możności wstecz, w każdym razie w takim okresie, w którym strona druga prawa swojego wykazać jeszcze nie zdoła, ani też nie ma dowodów, żeby podówczas chociażby z pretensyami występowała. Chwytam tu za słowo mo-ich szanownych przeciwników, nikt bowiem tak często przeciwko tej teoryi nie grzeszył w praktyce, jak właśnie oni, i to nie tylko przy dawniejszych rozprawach, ale także w wywodach obecnie przedłożonych. Twierdzeniu naszemu, iż sołtysi białczańscy już w początkach XVII. w. posiadali sporne pastwisko, przeciwstawia się n. p. rewers tychże sołtysów z r. 1834, w którym (pod przymusem) uznają, iż pastwisko to do nich nie należy; dowodom zaczerpniętym z katastru z lat 1787 i 1820, które wykazują przynależność spornych parcel do Galicyi, przeciwstawia się kataster węgierski z r. 1859, który ma dowodzić przeciwieństwa i t. p. A przecież rewers z r. 1834 i kataster z r. 1859 należą już do okresu, w którym spór istniał ; dlaczegóż więc dowody węgierskie mają tu mieć jakieś uprzywilejowane znaczenie wobec dowodów naszych, i dla czego one jedne tylko mają stwierdzać prawdę.? Zwracam zresztą uwagę na niewłaściwość takiej metody dowodowej z innego jeszcze punktu widzenia. Przeciwstawia się tu sobie fakty i dokumenty, przedzielone od siebie nieraz przestrzenią całych wieków, innemi słowy traktuje się je synchronistycznie. W tern jednak leży błąd zasadniczy. Mogą to być fakty i dowody, które niekoniecznie stoją ze sobą w związku istotnym, które nie-

koniecznie znoszą się nawzajem. W międzyczasie mogło bowiem zajść inne zdarzenie, które spowodowało zmianę stosunków, tak że tamte fakty mogą, każdy dia siebie i wr odniesieniu do swego czasu, odpowiadać rzeczywistemu stanowi rzeczy. Tylko wtedy, gdyby się dało udowodnić, że w międzyczasie żadna zmiana nie zaszła ani zajść nie mogła, możnaby takie odległe od siebie zdarzenia i dokumenty nawzajem sobie przeciwstawiać. Nadużywanie synchronistyeznej metody dowodowej, na niekorzyść metody chronologicznej nie może tedy przyczynić się do wyjaśnienia prawdy, owszem, zaciemnia ją tylko ; nie odpowiada ono ani powadze chwili ani ważności sprawy. Każdy fakt należy przedewszystkiein • odnieść do stosunków, wśród których się zrodził, każde stadymn w rozwoju sprawy rozpatrzyć i ocenić z osobna, poczem dopiero będzie można wysnuć wnioski o całości.

Żeby wrócić do zasadniczego określenia kwestyi, jak ją postawiono ze strony przeciwnej, przypominam tedy jeszcze raz, iż Węgrzy opierają swe prawo przedewszystkiein na szeregu dawnych dokumentów, mających rzekomo wykazywać, że zanim ze strony polskiej podniesiono roszczenia do terytoryum spornego, było ono przez długie czasy nie tylko w faktycznem, ale i prawnem, nieza-przeczonem ich posiadaniu. Dwanaście starych dyplomów, przeważnie w oryginałach, z czasu od r. 1320 do początków w. XVII., przytoczono z tamtej strony na poparcie tego twierdzenia. Oto właściwa, prawna podstawa dzisiejszych roszczeń węgierskich, jak stwierdza sam RW. Gdyby wnioskom z dokumentów tych wysnutym nic zarzucić się nie dało, nie pozostałoby nam nic innego, jak tylko złożyć broń i uznać prawo przeciwnika. Ale jeżeli owe dokumenty nie dowodzą roszczeń węgierskich? Zbliżamy się oto do najdrażliwszego punktu: Bo gdyby się okazać miało, że z dokumentów rzeczonych wysnuto błędne wnioski, usunie się zarazem cała podstawa prawna, na której strona przeciwna opiera swoje roszczenia. A jeśli zamiast tego dadzą się przytoczyć dowody, że w owym okresie dawniejszym, zanim jeszcze przyszło do sporu, terytoryum przy Morskiem Oku było w faktycznem i prawnem, nienaruszonem posiadaniu pol-skiem, odwróci się cała kwestya ; to bowiem prawo, jakie obecnie przywłaszczają sobie Węgrzy, trzeba będzie przyznać Polsce.

Przechodzę-tedy do rozbioru wszystkich przytoczonych w RW. dokumentów. Pierwszym z nich jest dokument kapituły spiskiej z r. 1320, zatwierdzony przez nią samą w r. 1334 z polecenia ówczesnego króla węgierskiego Karola Roberta, w którym poświadczono, jako magister Kokosz ze Spiżu sprzedał swemu bratu Janowi szereg posiadłości, których cześć według twierdzenia strony przeciwnej miała sie znajdować na terytoryum dzisiejszej Nowo-tarszczyzny, a mianowicie także na terytoryum spornem (R\Y. dokum. nr. 1). Ponieważ sprzedaż zostaje poświadczoną przez węgierski locus credibilis (władzę powołaną do wystawiania dokumentów publicznych), jakim była kapituła spiska, ponieważ w sprawie tej wspomnianą jest interwencya króla węgierskiego, przeto nie ulega wątpieniu, że posiadłości sprzedane musiały leżeć podówczas w obrębie państwa węgierskiego. Chodzi tylko o to, czy obejmowały one rzeczywiście późniejsze terytoryum polskie, a już przedewszystkiem, czy sięgały aż do rzeki Leśnicy, a nawet poza nią aż do źródeł Dunajca, jak przez mylne zrozumienie pewnego ustępu dokumentu tłumaczą rzecz nasi przeciwnicy, anektując w tym czasie dla Węgier znaczną część dzisiejszej wschodniej Nowotarszezyzny. Przeciwko takiej samowolnej interpretaeyi podnoszę protest z miejsca, i przytaczam dokument Henryka Brodatego z r. 1284, rozporządzający ziemią nad Dunajcem Białym i Czarnym ¹), tudzież dokument Bolesława Wstydliwego z r. 1254, nadający klasztorowi szczyrzyekiemu ziemie nad obu Dunajcami, nad Poroninem, wreszcie, co najważniejsza, po obu stronach rzeki Leśnicy (item fluvius Leśnica ex ut raque parte) ²). Oba dokumenty stwierdzają, że wschodnia połać Nowotarszezyzny, nie wyłączając nawet prawego brzegu Leśnicy, była w posiadaniu Polski jeszcze na cały wiek przed wystawieniem dokumentu Kokoszą, i wykazują już same przez się, na jak kruchych podstawach opiera się węgierska interpretacya tego dokumentu. Musimy więc zająć się nim bliżej, ażeby wydobyć stamtąd rzeczywistą prawdę.

Mocą układu z r. 1820 sprzedaje tedy Kokosz swojemu bratu (przytaczam dosłownie istotne części aktu) :

1. Fridman Fagasa³) nuncupatam, circa aquam Dunavetz sit amj in utraque parte fluvii Bela, 60 hub continentcm, quarum 30 hub ex una parte eiusdem .fluvii Bela, et alla 30 hub ex alla parte existentem. Jest to dzisiejsze Frydman, z określeniem, że leży u spływu Białki z Dunajcem, i że obejmuje ziemię po obu stronach Białki, a to po 30 łanów z każdej strony. Określenie to odpowiada rzeczywistości, bo i dzisiaj jeszcze granica W ogier

O Kod. dypl. Małop. I. nr. 15.

²)    Ibid. L nr. 40.

³)    Yagasa = osada, wieś.

w miejscu, gdzie Białka wpada do Dunajca, przechodzi na lewą stronę Białki (terytoryum dzisiejszej Uj-Beli). Trzydzieści łanów po lewym brzegu Białki da się wygodnie zmieścić na owej połaci, która i dzisiaj należy do Węgier. W tym kącie zatem, według dokumentu z r. 1320 nie posiadali podówczas Węgrzy nic nadto, co posiadają dzisiaj.

2.    et villam Nisicz circa aquam Nisicz sit am, in utraque parte eiusdem aquae 60 hub continentem, quarum SO ex una parte et alla 30 ex alla parte extant ;

3.    et villam Katzwinkel vocatani circa ipsam aquam Nisicz sitam in utraque parte ipsius aquae 84 lmb continentem, quarum 42 ex una parte praedictae aquae Nisicz, et alia 42 a parte altéra continentem ;

4.    et praeterea villam Frank vagassa vocatam, circa eandem aquam Nisicz existentem, in utraque parte eiusdem aquae 60 lmb continentem, quarum 30 lmb ex una parte eiusdem aquae Nisicz et alia triginta a parte alla existentem.

Wszystkie trzy posiadłości, wymienione w członie 2—4 istnieją po dziś dzień: Nedecz (Niedzica), Kacwin i Frankowa. Jak Niedzica sąsiaduje z Frydmanem, tak sąsiaduje Kacwin z Niedzicą, a Frankowa z Kacwinem. Wyliczenie jest tu zatem systematycznie porządne, dokument w czterech pierwszych swoich członach wymienia jedne osadę po drugiej, jak one po sobie następują, idąc od północy ku południowi. Trzy ostatnie posiadłości grupują się wszystkie około nowej osi wodnej, która w dokumencie nosi trzykrotnie powtórzoną nazwę rzeki Nisicz (Niedzica), dzisiaj zaś określaną jest nazwą Kacwińskiej rzeki. Zarówno rzeka ta, jako też leżące nad nią osady znajdują się w obrębie dzisiejszego terytoryum węgierskiego. Kacwińska rzeka płynie mniej więcej w linii równoległej do tej części Białki, która od wschodniej strony Nowotarszczyzny stanowi jej granicę ku Węgrom. Odległość obu rzek w linii powietrznej od siebie wynosi mniej więcej 10—12 km. Jeżeli tedy w dokumencie stwierdzono, iż połowa obszaru wymienionych tamże trzech posiadłości rozciąga się po lewym brzegu rzeki Kacwińskiej (ku Białce) w łącznej ilości 102 łanów (30 -f- 42 -f- 30), to możemy je wygodnie zmieścić na przestrzeni dzisiejszego terytoryum węgierskiego, zamkniętego miedzy Białka a rzeka Kacwińska; nie ma natomiast potrzebv, żebyśmy przekraczali Białkę i sięgali do dzisiejszej Nowotarszczyzny. Zatem także człony 2—4 niniejszego dokumentu nie wyka-żują bynajmniej, żeby granice Węgier w tej tu stronie sięgały w r. 1320 dalej, aniżeli sięgają dzisiaj.

5. Najważniejszym jest piąty, ostatni człon dokumentu, łączący się z tamtymi czteru jako dalszy ciąg tego samego zdania, opiewający dosłownie: totam terrain suam sen Sylvain a fluvio Dunavetz ex ut raque parte fluvii Bela usque ad caput eiusdem fluvii se extendcntem. Ustęp niniejszy tłómaczą Węgrzy w ten sposób, że jest tu mowa o nowej, piątej z rzędu posiadłości, na wzdłuż licząc od wpływu Bi alki do Dunajca aż do źródeł Bi alki (ad caput eiusdem), a na wszerz, na całej tej przestrzeni, po obu stronach Białki (ex utraque parte ßuvii Bela), co rzeczywiście stanowiłoby dowód, że cała wschodnia połać Nowotarszczyzny, t. j. lewy brzeg Białki aż do jej ujścia należał wówczas do państwa węgierskiego. Taka interpretacya jest wszelako zupełnie nieuzasadnioną i wprost niemożliwą. W piątym członie nie ma mowy o jakiemkolwiek nowem terytoryum. W czterech pierwszych wymieniano posiadłość zawsze po nazwisku; tutaj nie wymieniono żadnego nazwiska. W czterech pierwszych podano w cyfrach wymiar każdej posiadłości; tutaj nie przytoczono już żadnych cyfr. Jeżeli kładziemy nacisk na ścisłość i dokładność starych dokumentów, to trzymajmy się tej zasady nawet wtedy, kiedy ona dla nas niewygodna, i nie przyjmujmy, żeby w r. 1320 mógł być wystawiony dokument, w którym przedmiot sprzedany w pewnej części (w członie 5) nie byłby określony ani z nazwiska ani co do rozmiaru; określenie przedmiotu sprzedaży należy po wszystkie czasy i w prawach wszystkich narodów do istoty kontraktu kupna. Zwracam nadto uwagę, że czwarty człon rozpoczyna się słowami: et praeter ca (prócz tego, wreszcie), i wskazuje niedwuznacznie na to, że z wszystkich w dokumencie wymienionych osad, ta, którą podaje człon czwarty, jest ostatnią: nie mogła tedy w członie piątym wymienioną być posiadłość nowa. Jeszcze gorzej przedstawi się rzecz, jeśli ją rozważymy z mapą w ręku. Cztery pierwsze posiadłości podane są tu w ścisłym porządku od północy ku południowi ; człon piąty, gdyby miał oznaczać posiadłość nową, wspominając o ziemi leżącej przy ujściu Białki do Dunajca, wymagałby, ażebyśmy z południa wrócili znowu na północ i stamtąd ku południowi, aż do źródeł Białki odbyli nową drogę. Ale najważniejszym i rozstrzygającym jest moment następujący. Już w członie pierwszym wymienioną była posiadłość, która u wpływu Białki do Dunajca rozciągała się po obu stronach Białki; gdybyśmy w piątym członie, zawierającym takie samo określenie położenia geograficznego, chcieli szukać jakiejś nowej posiadłości, doszlibyśmy do niemożliwej konkluzyi, że na jednem miejscu, u spływu obu tych rzek, po obu stronach Białki, były dwie różne posiadłości, wymienione raz w członie 1 a raz w 5. Gdy tedy o nowym przedmiocie sprzedaży żadna tu miara myśleć nie można, a granice, określone w członie 5, poczynają sie od tego samego miejsca, które wymieniono w członie 1, przeto nie można wątpić, że jest on tylko ogól ni ko wem powtórzeniem, rekapitu 1acyą tego wszystkiego, co szczegóło w o w ymie niono w czterech pierwszych członach dokumentu. Przemawia za tein nawet stylizacya aktu. Cztery pierwsze człony połączone były ze sobą bez wyjątku słowami et; tutaj tego połączenia już nie ma; natomiast rozpoczyna się on zwrotem totam terram suam seu sylvam, wskazując przez to niedwuznacznie na to, że mowa tu o całym, poprzednio szczegółowo określonym majątku sprzedającego. Jeżeli zaś człon 5 jest tylko rekapitulacyą czterech poprzednich, to jasna, że obszar, który określa, musi się ściśle pokrywać z obszarem, wymienionym w czterech pierwszych członach. W owych zaś czterech pierwszych członach tylko posiadłość podana na pierwszem miejscu (Frydman) przechodziła na lew⁷ą stronę Białki (terytoryum dzisiejszej Uj-Beli), wszystkie inne (2 — 4), licząc od północy ku południowi, rozciągały się, jak wskazałem poprzednio, tylko po prawej stronie tej rzeki; zwTot: a fluvio Dunavetz ex utraque parte fluvii Bela usque ad caput eiusdem fluvii nie ma więc tego znaczenia, jakoby posiadłości Kokoszą wzdłuż całego biegu rzeki Białki rozciągały się po obu stronach tej rzeki, a więc zachodziły na dzisiejszą Nowotarszczyznę, jeno to, że na drugą stronę Białki przechodzą tylko przy spływie tej rzeki z Dunajcem (Uj-Bela), a dalej (ku południowi) ciągną się już tylko jedną stroną Białki ; jest to to samo terytoryum, które i dzisiaj należy do państwa węgierskiego, i nie stanowi przedmiotu sporu.

tf&u%$stępują Węgrzy twierdząc, że po-

mSmm

Jedyną rzeczą, jaka w związku z poprzednim wywodem domaga się jeszcze wyjaśnienia, jest pytanie, jaką wodę należy uważać za początek Białki (caput eiusdem fluvii). Wiadomo, że pod tym względem istnieją dwa sprzeczne twierdzenia. Ze strony polskiej przyjmuje się: bądź to (o ile chodzi o same nazwę), że Białka rozpoczyna się tam, gdzie Rybi Potok spływa z Białą Wodą (potok Podupłazki); bądź też (o ile chodzi o rzecz same. t. j. rzeczywiste źródło rzeki), że początkiem Białki jest saiha. Biała Woda. Przeciwko

O Morskie Oko.

ezątkiem Białki jest Rybi Potok, którego nazwę zresztą odrzucają, wywodząc, że Rybi Potok nazywa sie właściwie Białka. Rozstrzygnięcie pytania co do początku Białki ma pierwszorzędne znaczenie dla całego sporu w ogóle, a zwłaszcza dla oceny omawianego tu dokumentu sprzedaży z r. 1320. Jeżeli bowiem przyjmiemy, zgodnie z wywodem poprzednim, iż posiadłości Kokoszą, z wyjątkiem terytoryum przy dzisiejszej Uj-Beli, ciągnęły się wzdłuż prawego brzegu Białki aż do jej źródła, to uwzględniając wersyą polską, wynikałoby z owego dokumentu, iż terytoryum węgierskie nie przechodziło na dzisiejszy teren sporny, co większa, że nawet część dzisiejszego terytoryum węgierskiego, po lewej stronie Białej Wody, nie była objętą rzeczonym kontraktem kupna; gdybyśmy natomiast przechylili się do wersyi węgierskiej, wypadłoby, że trójkąt, zawarty między Białą Wodą a Rybim Potokiem, zatem także całe terytoryum sporne od Zabiegu ku Potokowi Rybiemu, było przedmiotem sprzedaży Kokoszą, zatem należało już w r. 1320 do państwa węgierskiego.

Dowody, jakie ze strony węgierskiej przytoczono na poparcie twierdzenia, iż początkiem Białki jest Rybi Potok, nie wytrzymują krytyki. Omówię je w związku z dowodami, jakie my z naszej strony przytoczyć możemy na stwierdzenie, że Rybi Potok nie może być żadną miarą uważany za górny bieg rzeki Białki, i że źródła jej szukać należy gdzieindziej, w źródle Białej Wrody.

Podnoszę tedy przedewszystkiem, że nomenklatura węgierska, według której Rybi Potok nosić ma nazwę Białki, nie jest ani stałą, ani konsekwentną. Autor węgierski Buchholtz, nazywając Rybi Potok „Białą Wodą“ (Weisses Wasser), przeciwstawia tę nazwę właściwej Białce ¹). Zastępca Palocsayów Reiss w protokole z r. 1837 stwierdza, że Rybi Potok nazywa się Białka albo Białą Wodą. Inżynier węgierski Antalffy w protokole komisyi reambulacyjnej z r. 1894 wyraża się tak samo jak Reiss w r. 1837. Mapa Instytutu geogr. z r. 1881 podpisuje pod Rybim Potokiem nazwę : Biała Woda, podobnież szkice przygotowawcze (Schrift Oleaten) do tejże mapy, w r. 1876 i 1877 przez oficerów węgierskich wykonane. Są to szczegóły ważne : jakkolwiek bowiem pojęciowo nazwy Białka i Biała Woda są identyczne, to jednak właśnie ze strony węgierskiej wychodzi twierdzenie, że ze względu

x) Ungar. Magazin 1783, III. str. 24.

na formalną różnicę obu nazw właściwa Biała Woda nie może być tą samą rzeką, co Białka. Wobec tego mielibyśmy wszelkie prawo, stanąwszy na tern samem co Węgrzy stanowisku, zaprzeczyć, jakoby Rybi Potok był początkiem Białki, skoro oni sami ów potok nazYwaia dość często Biała Woda.

Co tu jednak z szczególnym naciskiem podnieść należy, to fakt, że potokowi, przepływającemu oba jeziora, dają nawet niektóre węgierskie źródła nazwę Rybiego Potoku, tak mianowicie dwie urzędowe mapy węgierskie z r. 1870 i 1874, wydane przez król. drukarnię rządową, które tu podpisują: Halas-Patak; nawet w deklaracyi z r. 1881, spisanej po słowacku, którą pod przymusem Palocsayów podpisać musieli pojmani przezeń sołtysi Biał-czańscy, potok ten wyraźnie nazwano: „od Ribnełio“.

Jak tedy widzimy, nazwa spornego potoku nie jest bynajmniej ustaloną w nomenklaturze węgierskiej, co też zgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy przyznaje nawet sam RW. Tern dziwniejszą rzeczą wydać się musi, jeżeli tenże sam RW. na in-nem miejscu powołuje fachową opinią Zarządu archiwalnego Ministerstwa Wojny, która stwierdziła, iż Rybi Potok nosił zawsze nazwę Białki. Twierdzenie to, jak widzimy, nie odpowiada rzeczywistości, jeśli uwzględnimy chociażby same tylko źródła węgierskie; ponadto opinia ta nie jest właściwie dowodem samoistnym, opiera się bowiem tylko na niektórych mapach, z których Zarząd archiwalny korzystał, co do których znowu należałoby wykazać, że same uchodzić mogą za dowód niezbity; wyjaśnimy niżej, iż rzecz ma się właśnie przeciwnie.

W przeciwieństwie do tej chwiejnośei nomenklatury węgierskiej przedstawia się nomenklatura polska: Rybi Potok (Potok od Rybiego, Potok od Morskiego Oka) jako stała i konsekwentna. Żeby wymienić tylko mapy i pisma ważniejsze, w szeregu tych ostatnich przedewszystkiem takie, które wyraźnie stwierdzają, iż rzeczony potok żadnej innej nazwy nie nosi, przytaczam: mapę kameralną z r. 1818, protokół komornika granicznego Nerunowi-cza z r. 1824, twierdzenie dominium kościeliskiego z r. 1887, pismo urzędu obwodowego sądeckiego z r. 1839, opis granic katastralnych z r. 1844 i 1847, mapę katastralną z r. 1846, wywód Namiestnictwa galicyjskiego z r. 1883 i wreszcie zeznanie świadków miejscowych, przesłuchanych w r. 1895. Nawet obcy, Niemcy, jak Kolbenheyer'), wyraźnie stwierdzają nazwę : Potok od Rybiego.

*) Die hohe Tatra 1891, wyd. 8, 160.

Tylko niektóre n i e w ę g i e r s k i e, ale także i niepolskie źródła, mienią Rybi Potok Białka. Są niemi : jedna z map Seege-rowskich (IY.) ’), podczas gdy trzy inne określają nazwą Białki dopiero te część rzeki, która się zaczyna od spływu Rybiego Potoku z Białą Wodą. Do mapy IV. przeszła zaś ta nazwa z relacyj Töröka, zatem za pośrednictwem węgierskiem. Na mapie IV. oparła się co do tego szczegółu mapa wojskowa z r. 1822: natomiast mapa wojskowa z r. 1861 używa nazwy Białki na oznaczenie rzeki dopiero od spływu obu wymienionych potoków mniejszych. Znamienną wreszcie jest rzeczą, że mapy austr. Instytutu geograficznego z r. 1876 i 1881 podpisują Rybi Potok nazwą: Biała Woda, co wskazuje (por. wyżej), że uważają go za odrębną od Białki rzekę. Nie mówię już o najnowszej mapie tegoż Instytutu z r. 1896/7, gdzie potok przepływający Morskie Oko nazwany jest wyraźnie Potokiem od Rybiego. Twierdzenie archiwum Ministerstwa Wojny, jakoby wszystkie mapy (choćby tylko urzędowe) przydawały Rybiemu Potokowi nazwę Białki, nie odpowiada tedy rzeczywistości, i musi polegać czy to na jakiemś niedopatrzeniu, czy też na niedokładnem przestudyo-waniu materyału, wobec tego zaś traci na znaczeniu nawet jako dowód drugorzędny (niesamoistny).

W jaki znowu sposób nazwa Białki na oznaczenie Rybiego Potoku przedostała się do map Instytutu geogr. z r. 1880 i 1881. tłómaczą inne źródła, dochowane w aktach procesowych. W r. 1877 zarządzono za sprawą oddziału wojskowego do zdejmowania map w Igló (na Węgrzech) rewizyą map, odnoszących się także do niniejszego terenu spornego. Próbne rzuty (Schrift-Oleaten), jakie przy tej okazyi sporządzono, kreślone rysunkiem wolnorę-cznym, znajdują się w naszych aktach procesowych. Autor, który sporządził pierwszy rzut, rysował poszczególne pozycye topograficzne i podpisywał pod niemi odpowiednie nazwy czarnym atramentem; rysunek ten poddany został rewizyi innych oficerów, którzy zamieścili na nim poprawki, wykonane atramentem czerwonym. Otóż pierwszy szkic (czar. atr.) podpisuje pod Rybim Potokiem, zgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy, nomenklaturę: Meeraugebach (Potok od Morskiego Oka); podpis ten został jednak przez rewizorów skreślony czerwonym atramentem; jakkolwiek zaś nie zastąpiono go żadnym innym, to jednak, jak się zdaje, dla tego, że odniesiono doń wypisaną dalej (już po spływie jego

') O czterech mapach Seogera zob. poniżej osobny rozdział.

z Białą Wodą) nazwę: Białka-Fluss. Kto był autorem pierwszego rzutu, niewiadomo ; wiemy natomiast z podpisów, umieszczonych na szkicu, kto go rewidował zapomocą dopisków czerwonym atramentem: byli to porucznicy Mataśić i Czikanu z igló — obaj Węgrzy. Zatem do szkicu, a przez jego pośrednictwo do map Instytutu geograficznego z r. 1880 i 1881, nazwa Białki na określenie Potoku Rybiego przedostała się znowu za pośredni-c t w e m w ę g i e r s k i e m.

Jest przytem rzeczą uwagi godną, że zastępca Instytutu geograficznego, instytutu, który w mapach z r. 1880 i 1881 niniejszą sprawę sporną rozstrzygnął tak kategorycznie na korzyść Węgier, przyznał wśród rokowań, prowadzonych w r. 1895 w Budapeszcie pomiędzy przedstawicielami rządów austriackiego i węgierskiego. że pytanie, gdzie jest początek Białki, nie da się rozstrzygnąć na pewno. Między tein twierdzeniem, a praktyką stosowaną w mapach, zwłaszcza z lat 1880 i 1881, istnieje zasadnicza sprzeczność. Bądź co bądź," w tern oświadczeniu zastępcy Instytutu widoczny jest pocieszający zwrot ku lepszemu, którego ostatecznym wyrazem stała się mapa Instytutu z r. 1896/7, określająca sporny potok właściwą, rzeczywistą jego nazwą: Potok od Rybiego.

Z powyższych wywodów wypływa, że nazwa: Białka, przydawana Rybiemu Potokowi, właściwą jest tylko niektórym źródłom węgierskim, o ile zaś pojawia się w niektórych niewęgierskich mapach urzędowych, przedostała się tam tylko za pośrednictwem węgierskiem; jak niemniej, że zarówno w źródłach węgierskich, jak i niewęgierskich jest ona chwiejną i nieustaloną, pojawiają się bowiem także inne nazwy dla spornego potoku, między innemi nawet nazwa Rybi Potok. Nomenklatura polska Rybiego Potoku jest natomiast pewną i stałą. Już sam ten wzgląd przechyla stanowczo szalę na stronę polską.

Tę to na wskroś chwiejną nomenklaturę uważa RW. za główny dowód swojego twierdzenia, iż Rybi Potok jest początkiem Białki, i opiera na tein roszczenie o przyznanie sobie spornego terytoryum. Zestawienie poprzednie sprowadza wartość tego dowodu do zera. Żeby zaś nie ograniczyć się do samego tylko zbicia argumentów przeciwnika, ale przedstawić zarazem z naszej strony^ dowody inne, wykazujące, iż Rybi Potok nie jest początkiem Białki, ale inny potok, mianowicie Biała Woda (t. z. potok Podupłazki), nadmieniam jeszcze co następuje :

1. Za naszem twierdzeniem przemawiają przedewszystkiein same przyrodzone właściwości wspomnianych tu wód, a mianowicie :

a)    Biała Woda jest dłuższym i silniejszym potokiem, aniżeli Rybi Potok: musimy tedy Białą Wodę uważać za początek Białki, gdybyśmy bowiem przyjęli wersyą węgierską, wypadłoby, iż Białka w górnym biegu posiada dopływy boczne, silniejsze od niej samej, jako rzeki głównej.

b)    Biała Woda w miejscu, gdzie się łączy z Białka, posiada tę same co ona szerokość, gdy przeciwnie Potok od Rybiego jest tu znacznie od niej węższy.

c)    Biała Woda i Białka łączą się w linii prostej, z czego wynika, że Białka jest dalszym ciągiem Białej Wody; Potok od Rybiego wpada do niej pod kątem prawie prostym. Dodać trzeba, że w miejscu, gdzie Potok od Rybiego wpada do Białki, tworzy on rodzaj wodospadu, podczas gdy powierzchnie Białej Wody i Białki schodzą się w tern miejscu zupełnie J).

Podnoszę z naciskiem, że mapa dominium Jaworzyńskiego, sporządzona r. 1864 z polecenia Palocsayów przez inżyniera Pa-zera, którą Węgrzy (ze względu na inne szczegóły) przytaczają jako jeden z najpoważniejszych dowodów swojego roszczenia, rysuje Białą Wodę i Białkę jako tę sarnę rzekę; brzegi obojga stanowią tu linię prostą, i są od siebie równo oddalone ; brzegi Potoku Rybiego mają tu oddalenie mniejsze i narysowane są liniami, wpadającemi pod kątem prostym do linij Białki i Białej Wody. Tak więc rzekomy dowmd strony przeciwnej zwraca się przeciwko niej samej.

Ponad wszelką wątpliwość wyświetliła wreszcie tę sprawę opinia naszego rzeczoznawcy procesowego, profesora Beckera. Uważa on Białą Wodę na równi z Białka za rzekę główną ('Stammfluss), a Potok od Rybiego jako dopływ, i dodaje ponadto, rozpatrując konfiguracyą terenu, że cała dolina Białki, ze względu na swój charakter, jest dalszym ciągiem doliny Białej Wody, i łączy się z nią w⁷ jedne organiczną całość. Wobec tego upada nienaukowe twierdzenie Koristki z r. 1864, na które z taką skwa-pliwością powołał się RW., jakoby dolina Białki była przedłuże-

!) Szereg trafnych spostrzeżeń o datach hydrograficznych zawiera już referat starosty sądeckiego Bocheńskiego z r. 1839. Por. też cenne uwagi u Czół o wąskiego, str. 1 n. i Fam. To w. Tatr z. IX. 6.

niem doliny Potoku Rybiego. Dodaje, że jeszcze na kilkadziesiąt lat przed Kofistką inny autor, Richter, w swoim opisie topograficznym Węgier poświęcił osobny ustęp zbiciu twierdzenia, które nazywa wprost myl nem, jakoby doliny Potoku Rybiego i Bi alk i stanowiły organiczną całość; Richter, jak dziś prof. Becker, zwraca uwagę na to. że takie organiczne połączenie istnieje tylko między dolinami Białej Wody i Białki. Cała praca Richtera tchnie największą życzliwością dla kraju i narodu węgierskiego, i polega na długoletniej obserwacyi stosunków tamtejszych; o jakiejś stronniczości jego na korzyść Galicy i czy Polaków, albo o powierzchownym sądzie, nie może tedy być mowy.

2.    Zwracam uwagę na zjawisko, które powtarza się z dość ścisłą konsekwencyą w nomenklaturach tatrzańskich, zarówno po stronie polskiej, jak i węgierskiej, że potoki, przepływające pewne jeziora, otrzymują tu nazwę od tychże jezior. Jezioro Fur-kockie przepływa Furkot-patak, jezioro Hinczowskie: Hincki-patak. jezioro Zmarzłe: Zmarzły potok, Żabi Staw: Potok od Żabiego Stawu, jezioro Zielone : potok od Jeziora Zielonego, jezioro Białe: Potok od Jeziora Białego. Nawet nomenklatura rzeczek i większych rzek ulega temu prawidłu : jezioro Kolbackie przepływa rzeka Kolbach, jezioro Popradzkie rzeka Poprad. W wyjątkowych tylko wypadkach rzecz ma się inaczej, n. p. co do nazwy Roztoki, przepływającej Wielki Staw. Jeżeli więc my z naszej strony twierdzimy, że potok wypływający z Rybiego Jeziora (Morskiego Oka) nazywa się Rybim Potokiem, albo Potokiem od Rybiego, nie zaś Białka, to stosujemy tutaj tylko ogólną zasadę, przyjętą co do nomenklatury potoków tatrzańskich; przeciwne twierdzenie Węgrów, jakoby tę nazwę należało zarzucić, i używać tylko nazwy Białki, staje w sprzeczności z omówioną tu zasadą, i już dla tego nie zasługuje na uwzględnienie.

3.    Nazwa Białka jest słowiańską, polską; wyraz węgierski Bela nie jest niczem innem, jak tylko zlekka zmadyaryzowaną formą nazwy polskiej. Nie ulega wątpieniu, iż nie można przypuścić stosunku odwrotnego, t. j. jakoby nazwa węgierska była pierwotną, a polska tylko jej naśladownictwem. W węgierskim bowiem języku wyraz Bela sam przez się (jako nomen appellati-vum) nic nie oznacza; w polskim łączy się on z pewnem p o jęciem: znaczy tyle co biała woda czy biała rzeka. Jeżeli tedy nazwa ta jest pierwotnie polską, to znaczy to, że ją wymyślił i nadał tej rzece lud polski; należy więc temuż ludowi pozostawić prawo określenia, jaki przedmiot (jaką rzekę) za pomocą tej

nazwy chciał oznaczyć. To też jeżeli wbrew nasze) nomenklaturze, odnoszącej nazwę Białka do innej rzeki, Węgrzy chcą wmówić w nas i w cały świat, że Białka nazywa się Rybi Potok, to postępowanie takie wydać się musi conajmniej dziwnem. Jan ma syna Piotra, i chyba jako ojciec najlepiej wie, jak chrzcił syna; cóżbyśmy powiedzieli na to, gdyby sąsiad chciał go przekonać, że synowi jego na imię Paweł!

4. Szczególnie ważnem jest rozpatrzenie stosunku pojęciowego i terminologicznego nazw : Biała Woda i Białka. Co do Białej Wody przypominam przede wszy stkiem, że RW. uważa za właściwą nazwę tej rzeki wyraz: Potok pod Upłazem (Podupłazki); myli się w tem jednak zasadniczo. Tak mapa wojskowa Węgier i Galicyi z r. 1822 wyraźnie określa tę rzekę nazwą Biała Woda. Białą Wodą nazywa ją też w swoim protokole z r. 1824 komornik Nerunowuez, i co ważniejsza, sam zastępca Palocsayów, Dy-dyński, w proteście, który do tegoż protokołu podyktował. W ugodzie Palocsayów z Hoinolaczami z r. 1858 użyto również wyrażenia: Potok Podupłaski albo Biała Woda. Nazwę Białej Wody przydają tej rzece w najnowszych czasacłi nie tylko referat Namiestnictwa galicyjskiego z r. 1883, ale tak bezstronne źródła, jak Kolbenheyer r. 1891, i tyle zresztą w innych kierunkach dla Węgrów korzystna opinia Archiwum Ministerstwa wojny z tegoż roku. RW. stara się osłabić znaczenie tych dowodów, przyjmując, że termin Biała Woda, używany nawet na mapach, oznacza tylko pewną właściwość rzeki (biała barwa), ale nie jest jej nazwą, imieniem własnem. Że nazwa Biała Woda zawdzięcza początek właściwościom rzeki, nie ulega wątpieniu, ale niemniej pewną rzeczą jest, że nazwa ta, jak w wielu innych podobnych wypadkach, stała się imieniem własnem w ścisłem tego słowa znaczeniu. Teorya RW-go, jakoby pewne przedmioty topograficzne mogły być na mapach oznaczane wyrazami, określającymi ich właściwości, nie zaś imionami własnymi, jest zgoła nową, i — jak mi się wydaje — niebezpieczną; toż moglibyśmy się doczekać, że nam ktoś wyda mapę, na której Petersburg określony będzie jako „Białe Miasto“. Ja już wolę zostać przy starej teoryi, i wyrażam też nadzieję, że Wysoki Trybunał nie będzie innego zdania.

Skoro tedy nie może ulegać wątpieniu, iż rzeczka ta nosi nazwę Białej Wody, a w dalszym ciągu i przedłużeniu jej spotykamy zaraz Białkę, to nasuwa się samo z siebie pytanie, jaki jest stosunek obu tych nazw do siebie. Zaznaczam przedewszyst-kiem, że nazwa Białka jest stosunkowo dość późną; najstarsze

wzmianki, które podają tę formę, znajdujemy w dokumentach starosty Zamoyskiego i Władysława IV. z lat 1628 i 1637 ¹). Ale jeszcze w⁷ lustracyi starostwa nowotarskiego z r. 1660 dzisiejsza Białka nazwana Białą*), co wskazuje, że tak brzmiała jej nazwa dawniejsza. Że w istocie tak było, dowodzi pośrednio, ale ponad wszelką wątpliwość, dzisiejsza węgierska nazwa tej rzeki : Bela, która może pochodzić tylko od formy Biała, nie Białka, w tym ostatnim bowiem wypadku nazwa węgierska musiałaby opiewać Belka (jak n. p. od Wielka Popradzka (osada): Poprad-Felka). Dodaje, że nawet jeszcze urzędowe mapy węgierskie z r. 1870 i 1874 wyraźnie podpisują pod tą rzeką nazwę: Biała.

Wyraz Biała, uważany bezwzględnie sam w sobie, jest przymiotnikiem; użyty jako nazwa rzeki, odpowiada on jednemu z najpospolitszych typów wyrazownictwa słowiańskiego w ogóle, a polskiego w szczególności, które na oznaczenie rozmaitych przedmiotów topograficznych używa tego rodzaju nazw przymiotnikowych, n. p. Czarna, Wysoka, Miedziane i t. p. Przez stałe, długie wieki trwające używanie, przymiotniki owe przetworzyły się ostatecznie w rzeczowniki ; mogą nawet skutkiem tego podlegać takim przekształceniom form, jakie w zasadzie możliwe są tylko co do rzeczowników: mogą więc n. p. przemienić się w wyrazy zdrobniałe, jak się to stało z nazwą Biała, która ostatecznie przybrała formę Białki (analog, córa, córka i t. p.). Ale pierwotnie obok tej for my przymiotniko w e j u zupę ł n i ć zawsze należy rzeczownik; więc obok: Czarna — wieś; obok: Wysoka — góra; obok: Miedziane — pasmo. I tak samo obok wyrazu Biała musimy się domyśleć pierwotnej, uzupełniającej nomenklatury : W o d a.

Żeby Sz. Członkom Trybunału, o ile nie posiadają znajomości języków słowiańskich, uprzytomnić dokładniej cały ten proces lingwistyczny, zwracam uwagę na analogie w innych językach. Więc najpierw w języku łacińskim na tego rodzaju imiona własne, jak Euxinus (dom. Pontus) albo Tyrrhenum (dom. Mare). W języku niemieckim wskazane tu formacye językowe są rzadsze, zwykle bowiem obok przymiotnika znajduje się także rzeczownik, n. p. Langdorf\ Schönwalde ; ale i w tym języku spotykamy się, lubo tylko wyjątkowo, z formami, utworzonemi według tej samej

') Oba w aktach sporu.

³) A fluvio Leśnica acl fluviura Biała sese extendentium. Arch. Wars z. Ks. Lustr. t. 24 str. 524 n.

modły. Tak w Słowniku Förstemanna znajduje miejscowość Schwarz (z dom. Dorf), albo Lany (również z dom. Dorf). I tutaj owe nazwy przymiotnikowe przybierają ostatecznie znaczenie rzeczowników, dla tego mogą zmieniać pierwotne brzmienie na forme zdrobniałą; w tymże samym Słowniku Förstemanna znajduje miejscowość niemiecką Lanyal (= Langel), która jest zdrobniałą formą nazwy Lanyf.

Nazwa dzisiejszej Białki przechodziła zatem trzy, historycznie wyróżnić się dające stadya. Przed formą dzisiejszą istniała, aż do wieku XVII., forma: Biała, a przed nią starsza jeszcze forma: Biała Woda. Stwierdzam, że świadomość i tradycya tej formy najstarszej utrzymały się częściowo jeszcze do połowy wieku XIX. Oto katastralny opis gminy Brzegi z r. 1844 używa trzykrotnie na oznaczenie Białki formy: BiałaWoda, i co ciekawsza i ważniejsza, samo nawet węgierskie dominium Landok, w proteście z r. 1824, zeznanym przez swego pełnomocnika Dy-dyńskiego, wyraźnie Białce przydaje nazwę Białej Wody a). Podobnież dokumenty węgierskie, pochodzące jeszcze z w. XVI., jak układ Horwathów z 1587 i dokument kapituły spiskiej z 1589 r. nazywają ją Biely Potok (potok - - woda), albo, jak protokół przesłuchania świadków, spisany przez też kapitułę r. 1585, wprost: Białą WodąH). Że ta nomenklatura jest trafną, stwierdza inny jeszcze dowód, po dziś dzień utrzymany: nazwa polany, rozciągającej się w południowo-wschodniej Nowotarszczyźnie po lewym brzegu Białki, która brzmi : Polana Białej Wody (nie Białki), i tak też jest oznaczaną na wszystkich nieurzędowych i urzędowych mapach aż po dzień dzisiejszy; powstała ona widocznie w czasie, w którym i rzekę samą określano nazwą Białej Wody.

Jeżeli tedy Białka nazywała się pierwotnie Białą Wodą, i jeśli nazwa Białej Wody oznacza po dziś dzień potok, mianowany przez Węgrów Podupłazkim, to leży w tern dowód niezbity,

*) Uwaga, udzielona mi łaskawie przez kol. prof. Wernera.

³) „Od tego tedy miejsca, gdzie się poczynający od Morskiego Oka czyli Kybneho Stawu potok z potokiem Biała Woda łączy, idzie tą połączoną, a dalej wieloma potokami pomnożoną wodą, którą już w tym miejscu Białą Wodą albo Białka nazywają.,.“ i t. d.

:!) Haus- Hof- u. Staats-Archiv w Wiedniu, rpis nr. 311 str. 205, 281, 289.

że obie rzekomo odrębne rzeki, których identyczność okazała się już poprzednio ze względu na właściwości przyrodzone, są identyczne także ze względu na nazwę, i że istniejąca dzisiaj formalna różnica obu nazw, która zresztą nie zdołała nawet zatrzeć ich pojęciowej identyczności (Białka i Biała Woda znaczy przecież toż samo), różnica, której Węgrzy przypisują przesadne, a zgoła nieuzasadnione znaczenie, powstała dopiero stosunkowo późno, bo nierychlej jak W w. XVII. Powodem tej zmiany mogło być założenie wsi Białki nad Białą Wodą w tymże wieku; i jak nie ulega wątpieniu, że nazwa wsi urobioną została z nazwy rzeki przez przekształcenie jej w formę zdrobniałą, tak następnie sama oddziałać mogła na przetworzenie nazwy rzeki, przedewszystkiem tej jej części, która płynęła przez grunty do wsi należące. Stąd tłumaczy się, dla czego górny bieg rzeki (węg. Potok Podupłazki) zachować mógł pierwotną nazwę Białej Wody, a dalsza jej część przybrała nazwę Białki. Jedna i druga są tą samą rzeką, która, ze względu na zaznaczone powody w dwu częściach określaną jest dzisiaj odmiennemi (formalnie) nazwami. Zjawisko to w nomenklaturze rzek polskich nie jest zresztą wy-jątkowem; wszakże górny bieg Wisły nazywa się po dziś dzień Wisełką *) ; a nikt nie twierdzi, żeby Wisełka i Wisła były dwiema odrębnemi rzekami.

A teraz wracani jeszcze na chwilę do dokumentu Kokoszą z r. 1320. Stwierdza on, jak widzieliśmy poprzednio, że należąca do sprzedawcy posiadłość, wchodząca w skład państwa węgierskiego. sięgała zachodnią ścianą aż do źródeł rzeki Białej (Bela). Wobec wywodów poprzednich nie można już wątpić, że źródłem tein nie był Potok od Rybiego, ale dzisiejsza Biała Woda czyli t. z. Potok Podupłazki. Posiadłości Kokoszą nie obejmowały zatem tery tory urn, które stanowi przedmiot niniejszego sporu; co większa, nie obejmowały nawet części tery tory um, jakie tuż obok niego, przy wschodniej rubieży Nowotarszczyzny, rozciąga się między grzbietem Żabiego a Polskim Grzebieniem, a które dzisiaj już wchodzi w skład państwa węgierskiego. Na szczegół ten zwracam z naciskiem uwagę Wysokiego Trybunału. Gdyby ów klin od Rybiego Potoku do Żabiego i od Żabiego do Polskiego Grzebienia podlegał w owym czasie władztwu państwa węgierskiego, byłby

J) Tatomir, Geogr. i statystyka ziem polskich, str. 38.

b y ł musiał stanowić składową cześć posiadłości Kokoszą. Tuż za nim nie było już bowiem żadnej innej posiadłości węgierskiej, do której klin ów mógłby przynależeć jako część składowa, owszem, było tam już niewątpliwe terytoryum polskie ; on sam zaś, zarówno ze względu na szczupłość obszaru, jako też swój charakter górzysty, nie mógł stanowić samoistnej, odrębnej posiadłości węgierskiej. Władztwo prywatne i państwowe nad tą częścią ziemi mogło być tedy wykonywane tylko od strony północno-zachodniej, z terytoryum, na którem rozlegają się dzisiaj wsie Białka, Brzegi i Bukowina; i tylko do tego terytoryum ów klin przynależeć mógł jako część składowa. Terytoryum owo zaś, jak dzisiaj, tak i wówczas było polskiem. I dla tego dokument z r. 1320 nie dowodzi bynajmniej pretensyj węgierskich, owszem wypływa z niego w pośredni wprawdzie, ale bardzo stanowczy sposób, że granica Polski zamykała podówczas nie tylko całe sporne dzisiaj terytoryum, ale co większa, sięgała jeszcze dalej, aż do linii dzisiejszej Białej Wody i Polskiego Grzebienia.

Proszę zatem Wysoki Trybunał dokument nr. 1 skreślić z szeregu dowodów węgierskich ; jest on dowodem, przemawiającym za pretensyą polską.

III.

Spór graniczny między Polską a Węgrami pod koniec XVI. i w początkach XVII. wieku.

Z okresu czasu od r. 1320 aż do ostatniej ćwierci stulecia XVI., obejmującego zatem przeciąg przeszło półtrzecia wieku, nie przedstawiają Węgrzy żadnego dowodu dokumentowego, któryby stwierdzał wyraźnie czy to posiadanie, czy też prawo ich do spornego terytoryum. Zaznaczam fakt ten jako znamienny, i nie omieszkam wysnuć zeń odpowiednich wniosków na miejscu właściwemu Za to ostatnie dwudziestolecie wieku XVI. i pierwsza ćwierć wieku XVII. obfitują w cały szereg dokumentów, które zdaniem ich prawa tego dowodzić mają ponad wszelką wątpliwość. Jakoż na pierwszy rzut oka ciężar dowodów tych zdaje się być dla nas przytłaczający ; jest w nich mowa kilkakrotnie nie tylko o Rybim Stawie, ale nawet o całej połaci dzisiejszej wschodniej Nowotar-szezyzny, miedzy Białka i Leśnica, jako częściach składowych te-rytoryum państwowego Węgier; są nawet skargi, że w owym czasie Polska samowolnie i bezprawnie owo terytoryum Węgrom odebrała. Bliższe wgląd ni ecie w rzecz wykaże wszelako całą bezpodstawność tych dowodów.

Ażeby znaleść właściwy punkt wyjścia do ich oceny, musimy sobie przedewszystkiem urobić pogląd na proces osadnictwa, jaki się w tych okolicach w ciągu wieków dokonywał, zarówno po stronie polskiej, jak i węgierskiej, a więc w Nowotarszczyżnie i w sąsiedniej części komitatu spiskiego. Dokumenty pozwalają wprawdzie wyjątkowo tylko swierdzić dokładnie, w jakim roku

pewna osada została tu założoną; podając wszelako szereg wzmianek, w których dane osady po raz pierwszy są wymienione, pozwalają nam stworzyć sobie przynajmniej przybliżony obraz rozwoju i postępu osadnictwa.

Ogólnie stwierdzam przedewszystkiem, że proces osadnictwa, zarówno po stronie polskiej, jak i węgierskiej, rozpoczął się tu stosunkowo dość późno, i rozwijał też powoli. Przyczyna tego zjawiska leży w charakterze terenu i właściwościach klimatu. Teren był wysoko-górzysty, w przeważnej części niedostępny, na szerokich przestrzeniach lasami pokryty, i w dość znacznej mierze nieurodzajny; klimat zimny utrudniał ludziom pracę i niewielkie z niej rokował zyski. R. 1255 Bolesław Wstydliwy zwalnia poddanych klasztoru szczyrzyckiego, zamieszkałych na południe od Obidowy, od wszystkich danin książęcych, quia hominum ibi ha-bitantium terram nives longo tempore obsident et frigora premunt. W r. 1359 biskup krakowski Bodzanta, wydając ordynacyą o dziesięcinach, przyznaje znaczne ułatwienia mieszkańcom stron versus montem, qui dicitur Obgdowa usque in Dunajecz, ze względu na to, że tamże są: agri steriles et frigora grandia diutius terram premunt, ita quod pauco tempore anni ibi laboratur r).

Na tern tle ogólnem tłómaezą się szczegóły osadnictwa.

Tak przedewszystkiem co do Nowotarszczyzny¹ 2).

zwane

W wieku XIII. możemy tu wykazać istnienie zaledwie czterech osad; są niemi: Ludzimierz i. 1234, Rogoźnik i. 1237, Szaflary i. 1252, Nowy Targ z. 1252. Prawdopodobnie do rzędu tych najstarszych osad należy też Cło (Antiquum Theloneum), później Gronkowem, którego istnienie mamy po raz pierwszy poświadczone dopiero pod r. 1338; dawniejsza nazwa tej osady

raz

za-

wskazuje, że na tein miejscu pobierano pierwotnie cło od przewozu towarów.

W wieku XIV.: Długiepole z. 1327 (1254 jeszcze campus), Krauszów i. 1333, Waksmund i. 1334, Harklowa i. 1335, Dębno i. 1335 (1254 jeszcze campus), Dunajec Czarny i. 1338; w wieku XIV. nazywa się po krotce Dunajcem, dopiero po założeniu Białego Dunajca (zdaje się w wieku XVI.) przybiera, dla odróżnienia, nazwę Dunajca Czarnego, po raz pierwszy wspomnianą 1590.

W wieku XVI.: Dunajec Biały i. 1564, Bańska i. 1564, Maruszyna i. 1564, Morawczyna i. 1564, Witów i. 1564 (ale 1605 jeszcze extïrpatile), Zakopane i. 1578 (mimo to jeszcze 1605 nazwane extirpatïle), Gron i. przed 1586, Chochołów i. 1590, Łopuszno i. 1590, Ostrowsko i. 1594 (1254 jeszcze campus), Knurów i. 1595, Leśnica i. 1595, Odrowąż i. 1595, Pieniążkowice i. 1595, Sztembark i. 1595. Wróblówka i. 1595, Śreniawa z. ok. 1595.

W wieku XVII. : Ciche i. 1605, Dział i. 1605, Glicarów i. 1605, Podczerwone i. 1605, Batutów i. 1605, Załuczne i. 1605. Dzianisz z. 1619 (1595 jeszcze fundus, 1605 jeszcze extirpatïle, 1682 stwierdzono, że niedawno założony), Białka (Nowabiałka) i. 1624, Brzegi i. 1624 (1605 jeszcze extïrpatile), Bukowina i. 1624, Lasek i. 1624, Międzyczerwone i. 1624, Niwa i. 1624, Olcza i. 1624, Poronin i. 1624, Skrzypie i. 1624 (1682 swierdzono, że niedawno założone), Zaskalne i. 1624, Zub i. 1624, Obidowa i. 1636, Starebystre z. przed 1650.

O ile na podstawie powyższych dat stwierdzić się da postęp zasiedlenia, sięga ono w wieku XIII. do linii Szaflar, w w. XIV. jeszcze tej linii ku południowi nie przekracza, w w. XVI. posuwa się do linii Witowa, lub nawTet Zakopanego, w w. XVI1. na zajętej już przestrzeni powstaje szereg nowych osad, a zasiedlenie dochodzi mniej więcej do tych granic, jakie wykazują także czasy dzisiejsze.

Analogicznie przedstawia się rozwój osadnictwa w sąsiadujących z Nowotarszczyzną częściach komitatu spiskiego, a po części liptawskiego. Ograniczam się tu głównie do dat z XIII. i XIV. wieku.

W XIII. wieku dadzą się tedy wykazać: Wielka Łomnica i. 1256, Bela (spiska) i. 1263, Gross-Schlagendorf i. 1275, Watzdorf i. 1275, Małdur i. 1297, Toporzec i. 1297, Felka i. 1298.

W wieku XIV.: Boks i. 1307, Totfalu i. 1311. Landok i. 1313, Stola i. 1314, Durstin i. 1317, Frydman i. 1320, Niedzica i. 1320, Kacwin i. 1320, Schönau i. 1321, Ofalu i. 1330, Krig z. miedzy 1334—1338 ¹).

O powolnym postępie osadnictwa w tych stronach świadczą między innemi następujące szczegóły. B. 1269 jeden z panów węgierskich otrzymuje tu: silvam desertam inter aquam Gybe (Hibe) et limites cnmitatus de Scepus, in qua quidcm silva pratum Turapola et pratum Vichodna... inveniuntur²). Jest to przestrzeń około trzecli mil długości, która wtedy jeszcze była pustką nieza-siedloną; dopiero później, po roku 1269, powstały tu osady Hiba i Wychodna, po dziś dzień istniejące O wsi Frankowa mamy wyraźną wiadomość, źe założoną została dopiero r. 1320 lub na krótko przedtem ³). Z omówionego w rozdz. II. dokumentu Kokoszą z r. 1320, który wymienia cztery osady: Frydman, Niedzica, Kacwin i Frankowa, a zarazem dodaje, że terytoryum ich ciągnęło się wzdłuż prawego brzegu Białki od spływu z Dunajcem aż do jej źródła (Białej Wody), wypływa, że wszystkie osady, które na tej przestrzeni znajdujemy w późniejszych czasach, jak : Uj-Bela, Krępak, Tribs, Felsö-Laps, Also-Laps, Czarnagóra, Lapsanka, Jurgów, Osturnia, Zdżar i Jaworzyna, podówczas jeszcze nie istniały. Dokumenty z lat 1589—1595, które poniżej omówimy dokładnie, dotyczące sprzedaży klucza dunajeckiego, dokonanej przez Łaskiego na rzecz Palocsayów, obejmują między innemi także i przestrzeń niniejszą, a są tak dokładne w wyliczeniu wszystkich części składowych, jakie do klucza owego należały, że wymieniają nie tylko właściwe osady (possessiones), ale także łąki, pola (agri, prała, campi) i t. d. według ich nazw ; o pominięciu jakiejkolwiek osady, o ile ona podówczas istniała, nie może tu być zatem mowy. A jednak i te dokumenty, w szeregu osad, na rzeczonej przestrzeni leżących, podają zaledwie kilka z nieistniejących w r. 1320; większość wskazanych poprzednio braków nie została i tutaj jeszcze uzupełnioną: miejscowości Also-Laps, Czarnagóra, Lapsanka, Osturnia, Zdżar, Jaworzyna albo tu pominięto zupełnie, albo wyliczono tylko w kategoryi : agri, prata, campi i t. d. Osady te

l) Por. Fejér, Cod. dipl. Hung. IV. B. 380. IV. C. V. B 238, VI. A. 301, VI. B. 117, 107. VIII. . 247, 547, VIII. B. 60, 289, 311, VIII. C. 477, VIII.

³) Fejér, IV. B. 544.

³) Fejér, VIII. B. 256.

io

CO

352.

nie powstały tu zatem jeszcze przy końcu wieku XVI., podobnie jak nie ma też wiadomości o istnieniu w tym czasie wsi Białki, Brzegów i Bukowiny, które po stronie polskiej (po lewym brzegu Białki) graniczą tu z niemi najbliżej w czasach późniejszych.

Z przytoczonych szczegółów widać, że osadnictwo postępowało tu powoli, że się rozkłada na cały szereg wieków, zarówno po stronie polskiej, jak i węgierskiej, i, co tu dla nas ma szczególną wagę, że oddalenie zarówno polskiej jak i węgierskiej linii zasiedlenia od tery-toryum, stanowiącego przedmiot niniejszego sporu, było'w każdym z omówionych tu okresów mniej więcej równo miern e m.

Co tu o postępach zasiedlenia powiedziałem, odnosi się do osad w znaczeniu ścisłein (wsi, miasteczek i t. p.), nie przesądza jednak pytania, jak daleko sięgała niezamieszkała przestrzeli ziemi, zajęta z owych osad pod uprawę, czy też dla jakichkolwiek innych celów gospodarstwa ludzkiego, w ogóle przestrzeń, zostająca pod władztwem tych osad. Z tego punktu widzenia linie osadnictwa polskiego dadzą się tu już w bardzo odległych czasach przesunąć znacznie dalej. Dla przykładu przytaczamy dokument Bolesława Wstydliwego z r. 1255, w którym książę ten nadaje klasztorowi szczyrzyckiemu prawo polowania in silvis circumiacentibus usąue ad montes qui dicuntur Tatri. Poniżej rozbierzemy jeszcze sprawę pierwotnej rozciągłości terytoryum Waksmundu, z czego się okaże, podobnie jak i z dokumentu poprzedniego, że jakkolwiek w wieku XIII. linia samych osad polskich nie da się jeszcze (na podstawie znanych źródeł) przesunąć zbyt daleko, to jednak terytoryum państwowe polskie już nawet wtedy sięgało o wiele dalej w głąb, na całą przestrzeń dzisiejszej Nowotarszczyzny.

Z tego wynika, że w owych odległych czasach do jednej osady należała częstokroć przestrzeń bardzo duża, i że dopiero z biegiem czasu, w późniejszych stuleciach, na owe j przestrzeni, skutkiem działkowania osadniczego, powstawały nowe, częstokroć liczne osady o d-r ę b n e.

Jakkolwiekbądź, owe zbyt wielkie, do tego jeszcze górzyste, silnie zalesione, niedostępne przestrzenie, należące do poszczególnych osad, utrudniały w wysokim stopniu zarówno ich użytkowanie, jako też kontrolę przysługującego osadom i państwu władztwa, a w okolicach nadgranicznych, jak właśnie tutaj, podawały

zarówno ludności państwa sąsiedniego, jako też jemu samemu, łatwą sposobność do rozszerzania sfery tegoż władztwa na niekorzyść sąsiada, do chwilowego rozprzestrzenienia swojej siły ekspanzy-wnej na obce, nienależące doń terytoryum. W miarę okoliczności dążność ta objawia się tutaj raz po stronie polskiej, innym razem po stronie węgierskiej, i prowadzi w ostatecznym wyniku do pewnej chwiej ności i wahania się granic pomiędzy obu państwami. Oceniając te zjawiska należy się jednak wystrzegać, ażeby tego, co b y ł o chwilo w y m, f a k t y c z n y m , choć n i e p r a w n y m stanem, nie uważać za rzeczy w i s t e prawo, ani tein mniej za dowód jego istnienia.

Jako przykład takiego bezprawnego rozszerzenia władztwa polskiego na stronę niewątpliwie węgierską, przytaczam szczegół, zapisany w lustracji starostwa nowotarskiego z r. 1636 x). Stwierdzono tam, iż sołtys białczański otrzymał był na krótko przedtem nowy kawałek gruntu (Zarębek Lichniarzowski) „względem nagrody gruntów jego, które na węgierską stronę za rzekę Białą odeszły.“ Zatem przez jakiś czas przedtem w posiadaniu sołtysów białczańskich znajdowała się ziemia, leżąca po prawej stronie Białki, w granicach niespornego dziś terytoryum węgierskiego. Nie wątpię, że gdybyśmy na podstawie tego dokumentu podnieśli roszczenia do owego terytoryum, spotkalibyśmy się ze strony węgierskiej z krytyką dotkliwą, dodam: zupełnie usprawiedliwioną. Proszę więc tylko o wzajemność: żeby na podstawie wzmianek, odnoszących się do takich samych chwilowych, prawnie nieuzasadnionych przesuwali granicy, jakie zawierają dokumenty węgierskie, nie roszczono sobie praw do terytoryum niewątpliwie polskiego.

I)o rzędu tych dokumentów, które już nie tylko ze względu na omówione tu stosunki, ale wprost z uwagi na swą treść i cały swój charakter, nie powinny były być przytoczone w szeregu dowodów węgierskich, a jednak jako dowody takie zostały podane (por. RW. pod nr. 5 i 6), należą: 1) pismo reprezentacji komitatu spiskiego z r. 1625, skierowane do króla Ferdynanda II. z prośbą o pomoc z powodu gwałtów starosty nowotarskiego Mikołaja Komorowskiego, wyrządzonych wdowie i spadkobiercom Jerzego Horvâtha Palocsaya przez zabór wsi Nowa Białka, Brzegi, Bukowinka i Leśnica (wszystkie w dzisiejszej Nowotarszczyźnie), należących do kompleksu dóbr Palocsayów, „którzy byli w spo-

‘) Ivs. lustr. t. 27, str. 89 w Arch. głów. w Warszawie.

kojnem ich użytkowaniu od trzydziestu i nawet więcej lat“; 2) pismo spadkobierców tegoż Palocsaya do tegoż króla z r. 1625, stwierdzające, iż Komorowski zajął im niedawno przedtem wspomniane powyżej cztery osady i grozi dalszymi gwałtami, wobec czego proszą króla o opiekę. Dodaję, że obrona węgierska nie wyczerpała wszystkich aktów, które do tej kategoryi „dowodów“ należą; mnie znane są jeszcze inne pisma, zostające w bezpośrednim związku z „gwałtami“ Komorowskich, które oto składam do użytku Szanownych przeciwników, a mianowicie : 1) skarga Mikołaja Dersefyego i 2) skarga zgromadzenia komitatowego spiskiego, obie z r. 1599. z powodu gwałtów Komorowskiego '), jako też 3) list cesarza Macieja do Zygmunta III. z r. 1618, zapraszający go do ustanowienia komisyi granicznej z powodu gwałtów ze strony polskiej, a mianowicie z powodu rabunku i zniszczenia trzech osad, należących do wdowy po Jerzym Palocsayu (snąć Białka, Brzegi, Bukowina)²); stwierdzona tu okoliczność, że już w latach 1599 i 1618 Komorowski odebrał owe osady Palocsayom, wykazuje, jakie znaczenie przywiązywać można do twierdzeń, zawartych w obu pismach z r. 1625, jakoby Palocsayowie od 30 lat wstecz byli w „spokojnem“ posiadaniu rzeczonych wrsi.

swo-

Powyższe domumenty, jak zresztą jakiekolwiek inne podobne, nie są bynajmniej dowodem zasadności roszczeń węgierskich. Skoro Komorowscy odbierali wymienione w nich posiadłości Palocsayom, to oczywiście dla tego, że rościli sobie sami do nich pretensye; nie ma w każdym razie dowodu, żeby się dopuszczali gwałtów mimo braku wszelkiego prawa. Że zaś roszczenia swoje podnosili nie jako właściciele prywatni, ale jako starostowie nowotarscy ³), dochodząc części królewszczyzny polskiej, która tylko w granicach państwa polskiego leżeć mogła, przeto wynika stąd, że mamy tu do czynienia ze sporem granicznym, który poza jem znaczeniem prywatno-prawnem miał także znaczenie sporu o granice państwowe. Rzecz pro'sta, że i co do tej ostatniej kwe-

r) Haus- Hof- u. Staatsarchiv w Wiedniu, rpis nr. 311, str.

334. 337.

²)    Tamże rpis nr. 311, str. 385.

³)    Pośrednio dowodzą tego same skargi węgierskie powyżej przy toczone, mówiące o gwałtach starostów nowotarskich, a bardziej jeszcze okoliczność, że po odzyskaniu wymienionych tamże czterech osad (Leśnica, Białka, Brzegi, Bukowina), należą one potem aż do upadku Rzpltej do kompleksu dóbr starostwa nowotarskiego (por. rozdz. IV.).

styi (przynależność państwowa rzeczonego obszaru), każda ze stron stała na tem stanowisku, iż obszar ten wyłącznie do niej należy. Przytoczone powyżej skargi węgierskie, pochodzące zarówno od osób prywatnych, jako też i zgromadzeń komitatowych, s ą w ł a ś n i e w y r azem takich p o d m i o t o w y eh zap a-t r y w a ii i jednostronnych roszczeń, ale nie t k w i w nich nic, c o b y nas przekonać m o g ł o, że w r z e c z y-w i s t o ś c i strona węgierska, nie zaś polska miał a istotne prawo do terytoryum spornego.

Dodaję, że tego samego rodzaju- materyał dowodowy, t. j. skargi p r z e c i w g w a 11 o m w ę g i e r s k i m, z tego samego okresu czasu i co do tego samego terytoryum, możemy przytoczyć i my z naszej strony. R. 1603 skarży się Zygmunt III. w liście do Rudolfa II. z powodu rozmaitych krzywd, wyrządzanych na granicy polskiej przez Jerzego Horwatha Palocsaya, zarzucając mu gwałtowny zabór wsi królewskich, ich popalenie i gwałty na poddanych polskich dopełnione (villas no4ras per vim inmsissc... exussisse... in subditos nostros saevisse) '). W dodanym do tegoż listu wykazie krzywd (dcscriptio iniuriarum), obok wyliczenia gwałtów, popełnionych na innych miejscach granicznych, znajdują się ustępy, dotyczące także niniejszego terytoryum spornego, tak wymowne, że należy je tu przytoczyć w całości : (Georgius Horvath de Pa-losca) magnam partem montium dictorum Tatri, qui regnum Po-loniae ab Hungaria dividunt, ubi praecipua sunt pascua, simili-ter ademit... Ubicunque vicinitatem cum bonis Begiae Maiestatis habet, ibi ex omnibus partibus maximum partem fundi ademit... afferens excusationem, se a Polonis non esse tutum, contra quos se defendere cogitur • cum tarnen hoc sit falsum, nam totius mali est author, ipse invasioncm quotidie facit, ipse fundum Begiae Maiestatis adimit, et in eodem villas locdt, ipse subditos Begiae Maiestatis interficit, multaque facinora contra pacta et foedera... patrata). Kiedy zas w r. 1625 skutkiem omówionych poprzednio skarg węgierskich Ferdynand II. poruszył wobec Zygmunta III. myśl załatwienia sporu przez orzeczenie komisy i granicznej³), król polski, odpowiadając w obszerniejszym liście, zgodził się na wysłanie komisarzy, zaznaczył jednak przytem wątpliwość, czy w ogóle w granicach między Polską a Węgrami nadawałoby się

Haus- Hof- u. Staats-Archiv w Wiedniu, rpis nr. 311, str. 369.

²)    Czołowski, str. 66, nr. 1.

³)    Por. tamże str. 67, nr. 2, odpowiedź Zygmunta.

cokolwiek do poprawienia, istnieją one bowiem od wieków i przez samą przyrodę zostały zakreślone, jako też odwiecznem poszanowaniem obu stron ustalone, a tylko zuchwałość i chciwość nadgranicznych panów (Palocsayów !) pragnęłaby je przesunąć i dla swego użytku, prawem czy bezprawiem, nowe posiadłości zagarnąć ¹). W świetle tych pism sprawa zyskuje zgoła odmienne oświetlenie : Horwath Palocsay i jego rodzina, według brzmienia skarg węgierskich rzekomo przez starostów nowotarskich uciśnieni i pokrzywdzeni, występują tu sami jako gwałtownićy i krzywdziciele, zagarniający bezprawnie, w celach zysku a z chciwości, dobra, należące do starostwa nowotarskiego.

Komuż tu wierzyć? Nie będąc nawet obrońcą praw polskich, miałoby się ochotę i pokusę dać pierwszeństwo dowodności dokumentów polskich, gdyż powołują moment zasadniczego znaczenia: granicę naturalną, wobec którego skargi węgierskie nie przytaczają argumentu równie doniosłego: a i dla tego także, że protest stwierdzony tu jest powagą królewską, podczas gdy skargi węgierskie pochodzą bądź to od interesowanej strony prywatnej, bądź też od zgromadzenia, złożonego z ludzi, związanych z nią stosunkami sąsiedzkimi, a może nawet po części węzłem pokrewieństwa. Żeby jednak stanąć na stanowisku bezwzględnem, powiedzmy, że i te polskie dokumenty nie są same przez się niewątpliwym dowodem naszych praw, jako że i one są tylko wyrazem zapatrywań i roszczeń jednostronnych w odniesieniu do przedmiotu spornego. Na wszelki wypadek odbierają one znaczenie jakiejkolwiek dowodności przytoczonym powyżej dokumentom węgierskim, zawierającym twierdzenia przeciwne, stając przeciwko nim jako materyał dowodowy, conajmniej równego rzędu i równej wartości. Razem wzięte, skargi węgierskie i protesty polskie, dowodzą tylko jednego, że u schyłku wieku XVI. i w pierwszej ćwierci wieku XVII., eon aj mniej od r. 1599 do 1625

*) Etsi vero minime vident, quidnam in limitibus, regnum Połoninę ab Hnngaria... distinguentibus corrigendum sit, cum si aevo, sae-cuiorum decursu ipsiusque na turne cancellis designati et circumscripti ac inveterato utriusque partis consensu stabiliti sunt... Cum enim fines inter regnum Poloniae et regnum Hungariae... satis noti essent et privatorum duntaxat temeritas aut cupidi-tas ex contiguis bonis... aliquid demat et praetendat ac in suam pos-sessionem iure vel iniuria vindicet. Rpis Bibi. Czartor. w Krakowie, nr. 117, str. 1161 —1164.

istniał spór graniczny między Polską a Węgrami o terytoryum czterech osad: Leśnicy, Białki. Brzegów i Bukowiny, obej mujące znaczną część dzisiejszej wschodniej No-w otarszczyz n y, zamkniętą liniami rzek Leśnicy i Białki, sięgającą na południe aż w głąb wysokich T a t r.

Upraszam tedy Wysoki Trybunał wykreślić z szeregu dowodów węgierskich dokumenty, opatrzone nrami 5 i 6.

O wiele poważniej przedstawia się dowód węgierski, oparty na trzech innych dokumentach z lat 1589—1595, dotyczących sprzedaży klucza dunajeckiego czyli niedzickiego, dokonanej przez Olbrachta Łaskiego, wojewodę sieradzkiego, na rzecz Jerzego Horwatba Palocsaya, dokumentach, które RW. (nr. 10—12) uważa za dowody szczególnie ważne (eminent wichtige Beweise), jakkolwiek po bliższem wglądnięciu w rzecz i one okażą się tylko dowodami — pozornymi.

Klucz dunajecki czyli niedzicki, zwany tak od głównej siedziby, zamku Dunajca albo Niedzicy (Nedeczvâr), położonego w północnym cyplu komitatu spiskiego, tuż przy granicy polskiej, naprzeciw Czorsztyna, stykał się z Nowotarszczyzną na całej jej wschodniej linii, przechodząc nawet częściowo ku południu, tak że pokaźna część wysokich Tatr, jakie się tutaj po stronie węgierskiej rozciągają, zachodziła na terytoryum, kluczem tym objęte. Z szczegółowego wyliczenia miejscowości, do klucza dunajeckiego należących, jak je podają wspomniane co dopiero dokumenty z 1589 i n. (por. niżej), wynika, że była to jedna z potężniejszych fortun magnackich na Węgrzech, obejmująca obszar bez mała taki sam. jak cała Nowotarszczyzna. W ręce polskie, Łaskich, przeszła ona na zasadzie darowizny króla Jana Zapolyi, który w r. 1528, wyparty z Węgier przez Ferdynanda I., znalazł był w Polsce schronienie u Hieronima Łaskiego, wojewody sieradzkiego; odwdzięczając się za gościnność i pomoc, nadał mu zaraz w tymże roku godność dziedzicznego nadżupana komitatu spiskiego, a zarazem obdarzył go licznemi posiadłościami w tym komitacie, przedewszystkiem kluczem dunajeckim x), który należał do rodziny Zapolyów od r. 1499 na zasadzie darowizny króla Włodzisława II. Darowiznę Zapolyi potwierdził Hieronimowi Łaskiemu Ferdynand I. r. 1535, a jego synowi Olbrachtowi, również

x) Wagner, Analecta Scepusii I. str. 36.

wojewodzie sieradzkiemu, Maksymilian II. r. 1573 '). W ten sposób Łascy, którzy posiadali obszerne dobra w Polsce, nabyli ponadto wielką fortune na Węgrzech, gdzie nawet w r. 1575 uzyskali inkolat węgierski, i stali się w ten sposób rodzajem sujets mixtes, jako poddani dwu państw sąsiednich.

Niestety, w ręku Olbrachta Łaskiego stopnieć mogła fortuna jeszcze większa. Była to natura bujna, zdolnościami niewątpliwie wyposażona, ale umysł dziwnie niezrównoważony, charakter miałki i niestały, typ awanturnika najczystszej wody. Zmieniał wiarę, przechodząc z katolicyzmu na kalwinizm, a potem znowu na katolicyzm, częściej jeszcze zmieniał przekonania polityczne, zaciągając się kilkakrotnie w szeregi zwolenników habsburskich, a potem przechodząc do obozu wszystkich po kolei przeciwników, jakich w owych czasach mieli: Walezego, Batorego i Zygmunta III.; zmieniał nawet według upodobania żony, wtrąciwszy jedne z nich na kilkanaście lat do więzienia i ożeniwszy się tymczasem z drugą, z którą za życia poprzedniej doczekał się liczniejszego potomstwa. Rzucał się na wielkie przedsięwzięcia polityczne, na własną rękę strącając i osadzając na tronie hospodarów mołdawskich, a nie umiał utrzymać w rękach wielkiego majątku prywatnego. To też żyje w ciągłych kłopotach pieniężnych ; za jur-gielty kandydatów do tronu polskiego frymarczy przekonaniami politycznemu, ale i te nie wystarczają do uchronienia go od bankructwa. Jeden z posłów cesarskich wyraził się o nim, że gdziekolwiek się pojawił, zostawiał długi. Jakoż w istocie, r. 1584. odbywszy podróż do Anglii, przyjęty z honorami przez królowe Elżbietę, po świetnej dyspucie filozoficznej, w której zadziwił dwór i uczonych angielskich, musiał nazajutrz potajemnie uciekać z Londynu — przed wierzycielami. W potrzebie ratował się zwłaszcza zastawami i sprzedażami swoich posiadłości węgierskich, klucza kesmarskiego, szczawnickiego i innych, wreszcie przyszła kolej także na klucz dunajecki, którego dotyczą przytoczone przez obronę węgierską dokumenty ²).

Wspomniane trzy dokumenty rozpadają się właściwie na cztery, gdyż w jednym z nich transumowany jest dokument wcześniejszy, tej samej sprawy dotyczący. Układając je w porządku

') Rocz. To w. przyj, nauk krak. t. 29, str. 260—262.

²) Osobną monografią dwutomową o Olbrachcie Łaskim ogłosił Kraus bar; stamtąd zaczerpnięte powyższe daty do charakterystyki.

chronologicznym, podajemy ich treść istotną, z dosłownem powołaniem ustępów ważniejszych :

AJ Dokument kapituły spiskiej, jako locus credibilis, z daty 8. października 1589, stwierdzający, jako Olbracht Łaski zamek swój Dunajec czyli Niedzicę, wraz z wszystkiemi tegoż przynale-żytościami (t. j. cały klucz dunajecki), w obrębie komitatu spiskiego leżącemi (in hoc comitału Scepusiensi existons, in praescripto comitału Scepusiensi existentem, in praenarrato comi-tatu Scepusiensi cxistentibus), poprzednio już kilkakrotnie innym panom węgierskim w różnych sumach, a ostatnio w r. 1584 Jerzemu Horwatowi Palocsayowi za sumę 17.500 zł. zastawione (titulo pignoris reimpignorasset et inscripsisset), obecnie dla uporządkowania stosunków majątkowych, jak niemniej dla uniknięcia sporów z sąsiad a mi polskimi, z k t ó r y m i, jako Polakowi, nie wypada mu spierać się o granice rzeczonych dóbr i przynależności zamku Dunajca (causis variis cum diversis vicinis et aliqua ex parte etiam cum vicinis Polonis privatim, cum quibus sibi tamquam incolae non esset integrum ex regno Poloniae alter cari ratione metarum et terminorum bonorum item et pertinentiarum castri Dunavecz), dobra te, po dopłaceniu nadto jeszcze sumy 2.800 zł., na zasadzie ogólnego upoważnienia do pozbywania majątku, zawartego w dokumencie donacyjnym Ferdynanda 1. (z r. 1585, por. str. 38), temuż Jerzemu Horwatowi Palocsayowi tytułem wieczystego prawa (iure perpetuo) sprzedaje. Dokument podaje najdokładniejsze wyliczenie nazw topograficznych wszystkich części składowych klucza dunajeckiego (razem 76), między niemi także: Rybi Staw (57) i Około Rybneho Stawu (58).

p r a w a

iure alieno). W potwierdzeniu tern podano znowu 76 nomenklatur, oznaczających te same części składowe klucza dunajeckiego, między niemi także Rybi Staw i Około Rybneho Stawu, z dodatkiem, iż zgoła wszystkie leżą w o b r ę b i e k o m i t a t u spiskiego (in

B) Dokument Rudolfa II. jako króla węgierskiego z daty Pragą, 1. maja 1594, mocą którego tenże poprzedni akt kupna-sprzedaży, przed kapitułą spiską zeznany, zatwierdza, otyłe, o ile akt ten sprawiedliwie i prawnie d o s z e d ł do s k u t k u i o ile opiera się na prawdzie (catenus, quatenus eacdem [litterae] rite et legitime existant emanatae, viribusque earundem veritas suffragatur), zastrzegając zarazem, iż przez to możliwe t r z e c i c h nie m a j ą doznać u s z c z e r b k u (sal vo

comitatu Scepiisiensi existentem, omnino in comitatu Scepusiensi existentibus).

C)    Dokument tegoż Rudolfa II. z tej samej daty (1. maja 1594). polecający kapitule spiskiej, ażeby na zasadzie zatwierdzonego kontraktu kupna-sprzedaży, tegoż Jerzego Horwata Palocsaya wprowadziła w fizyczne posiadanie zamku Dunajca wraz z wszystkiemu przynależytościami. w skład klucza dunajeckiego wchodzą-cemi ; wymieniono znowu tych samych 76 nomenklatur z dodatkiem, iż odnośne miejscowości leżą w komitacie spiskim (in comitatu Scepusiensi existente, in annotato comitatu Scepusiensi existentibus, omnino in annotato comitatu Scepusiensi existentium).

D)    Dokument kapituły spiskiej z daty 14. marca 1595 (XVI. die ultimi diei introductionis, z dokumentu zaś wynika, że introductio rozpoczęła się 27 lutego 1595), swierdzający, iż kapituła, przez odpowiednie organy, z przybraniem stosownej liczby świadków, dokonała wwiązania Jerzego Horwata Palocsaya w dobra dunajeckie, które tu znowu szczegółowo są wymienione (76 nomenklatur), z podobnymi, jak przedtem dodatkami, iż wszystkie leżą w komitacie spiskim (omninoque in annotato comitatu Scepusiensi existentium i kilkakrotnie podobnie w dalszym ciągu). Niektóre szczegóły, zawarte w tym dokumencie, zastrzegamy sobie do omówienia w dalszym ciągu.

Ponieważ wymienione we wszystkich czterech dokumentach pozyeye topograficzne : Rybi Staw i Około Rybneho Stawu podane są jako część składowa klucza dunajeckiego, który leżał na tery-toryum węgierskiem ; ponieważ dokumenty same w odniesieniu do wszystkich 76 nomenklatur, zatem także owych dwu, wyraźnie i wielokrotnie stwierdzają, że oznaczone niemi miejscowości leżały w obrębie węgierskiego komitatu spiskiego; ponieważ Łaski, sprzedając klucz dunajecki, powołuje upoważnienie do pozbycia króla węgierskiego; ponieważ kontrakt kupna-sprzedaży zeznamy został przed węgierskim locus credibilis, a zatwierdzony przez węgierskiego króla; ponieważ wreszcie aktu wwiązania Palocsaya w nabyte dobra dokonała władza węgierska: przeto RW. opiera na tem twierdzenie, iż Rybi Staw (Morskie Oko), jako też jakaś przestrzeń około Rybiego Stawu wchodziły niewątpliwie w latach 1589—1595 w skład państwa węgierskiego.

W odpowiedzi na to zaznaczam przedewszystkiem, że zachodzą najpoważniejsze wątpliwości, czy wspomniany we wszystkich czterech dokumentach „Rybi Staw“ można uważać za jezioro, zatem utożsamiać go z właściwym Rybim Stawem czyli Morskiem

Okiem; należy raczej przyjąć na pewne, że są to rzeczy różne. W wyliczeniu wzmiankowanych 76 nomenklatur trzymają sie dokumenty pewnego, ścisłego porządku systematycznego ; rozdzielają poszczególne przedmioty topograficzne na osobne grupy, według ich charakteru i jakości, i każdą grupę oznaczają najpierw określeniem ogólnem, poczem dopiero podają należące tu nomenklatury. Grupy, wyliczone w dokumentach, idą tu po sobie w następującym porządku (w nawiasach podaję dosłownie ustępy łacińskie dokumentów) :

a)    zamek (in... aren): 1. Dunajec czyli Niedzica;

b)    prawo patronatu kościelnego (ivre patronatus super... praepositura) : 2. w Landoku;

c)    miasteczko (oppido): B. Niedzica;

d)    osady, t. j. wsie (possessionibus): 4. Frydman. 5. Ma-tiasfalva, 6. Trepsia (Tribs), 7. Gyurgova (Jurgo), 8. Wielka Równia, 9. Bela Ujfalu (Uj-Bela);

e)    części osad (portionibus possessionariis): 10. Krom-pach, 11. Felsolapsa;

f)    folwarki (totalibus praediis): 12. Kalkstein. 13. Folwark, 14. Durchstein, 15. Mały Durchstein;

g)    inne użytki i przynaleźytości, a mianowicie

ziemie orne, uprawne i nieuprawne, pola, łąki, pastwiska, sianożęcie, lasy, bory, góry, pasma górskie, doliny, szczyty, s t a c y e (budki) celne, szałasy i owczarnie (simul cum cunetis earundem utilitatibus et perti-nentiis qiiibuslibet, terris scilicet arabilibus, cultis et incultis, agris, pratis, pascuis; campis, fenetis, silvis, nemoribus, montibus, carpa-this, vallibus, alpibus, theloniis, caulis et ovilibus): 16. Szwabowa, 17. Holica, 18. Smercina, 19. Werch Hory, 20. Skałka. 21. Zdziar, 22. Tokarnia, 23. Bukowinka, 24. Jeziersko, 25. Magurka, 26. Mostkowe, 27. Frankowski (Frankowa), 28. Druga Magurka. 29. Prechrestje, 30. Jaworzynka, 31. Biała Woda, 32. Pod Tokarnią, 33. Przysłup, 34. Wierch Kacvinek, 35. Suchze.(? Suche?), 36. Wierch Lapsanek, 37. Rozrutye (?),    38. Kostelniczne (Ko tel

li i ca), 39. Stawianiec, 40. Czerwone, 41. Karpotyny, 42. Kicz ora, 43. Kobyli Gron, 44. Między Styniami (?), 45. Nowy i Stary Zlebina, 46. Pod Szyrokiem. 47. Jaroszowska, 48. Jaworzynka, 49. Pod Koszarom (Podkosarsko), 50. Wierch Szyrokiej, 51. Kumperszachty czyli Skoroszowdział (Kupferschächte), 52. Upłaz, 53. Jaroszów Sad, 54. Szyroka, 55. Holica, 56. Za Holicą, 57. Rybi Staw, 58. Oko ł o R y b n e h o S t a w u, 59. Pod 11 o-lica, 60. Na Białej Wodzie, 61. Podzistom (?), 6³2. Skała, 63. Jaworzynka, 64. Za Holicą, 65. Pod Czerwenym, 66. Polana, 67. Wierch Frankowek, 68. Holica (altera), 69. Biała Woda, 70. Za Holicą, 71. Buko winka, 72. Za Białą, 73. Dzy-wrischowa (SzywrischoWa ?) 74. Osturnia, 75. Kominne, 76. Czerna Hora !) ;

h) oprócz tego: wody, rzeki, stawy, prawo rybołówstwa, biegi rzek i młyny (p r a eter e a aquis, fluviix, piscinis, piscaturis, aquarum decursibus, molendinis et rorundem locis), wymienione tylko w niniejszem ogólnikowem określeniu, bez podania jakichkolwiek nazw topograficznych.

Wyliczenie części składowych klucza dunajeckiego jest tu zdumiewająco dokładnem. Wątpię, czy dałby się odszukać inny dokument współczesny, który pod tym względem dałby się postawić na równi z dokumentami omawianymi. Obok 15 osad ludzkich we właściwem tego słowa znaczeniu (poz. 1—15) wymieniono tu 61 innych przedmiotów topograficznych (poz. 16—76), niezasiedlonych, stanowiących cząstki tamtych osad, pola, łąki, lasy i t. p., niezależnie nawet od tego, czy przedstawiały wartość gospodarczą czy nie, są tu bowiem nawet podane skaliste grzbiety i szczyty górskie. Jedna właściwość tego rejestru rzuca się jednakowoż od razu w oczy: oto pomijając sporną pozycyą 57 (Rybi Staw), nie ma tu po imieniu podanej żadnej wody, nawet bowiem dwukrotno wzmianka o Białej Wodzie (poz. 31, 69), jak zobaczymy poniżej, z pewnością nie odnosi się ani do rzeki Białej Wody ani do rzeki Białki. Rejestrem objęte są same tylko suche przedmioty topograficzne, nie zaś mokre. Już stąd nasuwa się wniosek, że także „Rybi Staw“ (poz. 57) nie może oznaczać jeziora (Morskiego Oka). Gdyby się tu była znalazła wzmianka o jednem z jezior, musielibyśmy wobec drobiazgowości, jaką odznaczają się rzeczone dokumenty, znaleść jeszcze cały szereg innych nomenklatur, odnoszących się do jezior tatrzańskich, jakich zwłaszcza w południowo-zachodnim kącie klucza dunajeckiego było mnóstwo; przyjmując zwłaszcza określenie granic, podawane ze strony węgierskiej, musielibyśmy do klucza dunajeckiego zaliczyć trójkąt, objęty pasmem Żabiego z jednej a Białą U odą (Potok Podupłaski) z drugiej strony, na którym rozlewa sie. mnóstwo znaczniejszych jezior (Stawy: Żabi, Czeski, Zmarzły, Zielony, Litworowy i t. p.), które w tym wypadku musiałyby być także podane w spisie. Nie ma tu jednak o nich i jakichkolwiek innych wodach żadnej wzmianki. I nie bez przyczyny. Z dyspo-zycyi dokumentów wynika, że jakkolwiek wody, leżące w obrębie klucza dunajeckiego, uważano oczywiście także za jego części składowe, to jednak nie było zamiaru podawać którejkolwiek z nich imiennie; dla tego poprzestano na tern, że przy samym końcu rejestru, w ostatniej jego grupie (h) wymieniono ogólnikowo : wody, rzeki, stawy i t. p., bez dodania jakichkolwiek nomenklatur, choć takie nomenklatury wymieniano we wszystkich poprzednich grupach (a—g). Gdyby pozycya „Bybi Staw“ oznaczała jezioro, byłaby musiała znaleść się w ostatniej grupie (h). Tymczasem zamieszczono ją w grupie przedostatniej (g), scharakteryzowanej ogólnie: ziemie orne, pola, łąki. pastwiska, siano-żęcie, lasy, bory, góry, pasma górskie, doliny, szczyty, stacye celne, szałasy i owczarnie. Jednym z tych przedmiotów musi być „Bybi Staw“; którymkolwiek z nich jest, tyle pewna, że nie jest jeziorem, ale przedmiotem suchym.

Na stwierdzeniu tego wyniku ujemnego kończy się właściwe moje zadanie, i mógłbym teraz oczekiwać ze strony mego Kolegi, p. obrońcy węgierskiego, ażeby podał od siebe odpowiednie tłó-maczenie nomenklatury Bybi Staw jako przedmiotu suchego. Żeby mu wszelako ułatwić zadanie, a zarazem wskazać, że wywód mój, usuwając jedne niemożliwość, nie stwarza tezy, która znowu sama przez się byłaby niemożliwą, zwracam uwagę na następujący szczegół. Szczyt górski, wznoszący się nad Morskiem Okiem, zwany przez nas Bysami, nosi po dziś dzień w terminologii niemieckiej nazwę Meeraugespitze albo Fischseespitze, t, j. Góra nad Morskiem Okiem albo nad Bybim Stawem. Otóż tę górę jeszcze przy końcu w. XVIII. nazywano urzędowo Górą Bybi Staw, albo nawet po krotce Bybi Staw. Tak zastępca skarbu galicyjskiego Nikorowicz w wywodach swoich przed komisyą graniczną wę-giersko-galicyjską z r. 1793/4 wspomina wielokrotnie o mons Rybi Staw 0, równoznacznie z nim o locus Rybi Staw ²), wreszcie znowu

0 Protokoły komisyi w Ofalu z 19. lipca 1793 f. 14', 16, w aktach sporu.

-') Protokoły tejże komisyi z 21. września 1793, f. 1, 7, tamże.

równoznacznie z obu poprzednimi pokrótce o Rybi Staw *), bez dodatku mons lub locus; przyczem z tekstu niewątpliwie wynika, że chodziło o Rysy, zatem o szczyt górski. Jest to jeden z tych wypadków, gdzie nazwa wody przechodzi bez żadnej zmiany na sąsiadujący z nią suchy przedmiot topograficzny, podobnie jak n. p. wieś Białka ma identyczną nazwę z przepływającą przez jej obszar rzeką Białka. Jeżeli wiec jeszcze w w. XVIII. Rysy nazywały sie Rybim Stawem, to tak samo mogły się nazywać także wT w. XVI., w czasie wystawienia omawianych dokumentów; przypominam, że Rybi Staw w dokumentach tych podany w grupie, która między innemi wylicza także góry i szczyty górskie. Że zaś Rysy wznoszą się na rozgraniczu węgiersko-polskiein, i jednym swoim stokiem spadają ku stronie niewątpliwie węgierskiej, przeto wzmianka dokumentów o Rybim Stawie (górze) da się tu zupełnie prawidłowo wytłómaczyć : oznaczać ona będzie południową (węgierską) część Rysów, nie mającą nic wspólnego z terytoryum niniejszego sporu. Podobnież poz. 58: „Około Rybneho Stawu“ (t. j. około góry), oznaczająca zapewne jakieś pastwisko, halę i t. p., da się umieścić po stronie węgierskiej.

że oznacza

Rozbiór niniejszego ustępu dokumentów z 1589—1595 wykazuje zatem, że wspomniany w nich Rybi Staw nie może być utożsamiany z M o r s k i e m O k i e m tylko przedmiot suchy (Rysy), i że zarówno on sam, jako też wspomniana obok niego pozycya Około Rybneho Stawu da się wygodnie przenieść na niesporną stronę węgierską. Gdyby więc nawet dokumenty te z innych względów nie podlegały zarzutom, nie byłoby w nich żadnego dowodu na poparcie roszczeń węgierskich.

Zaznaczam zresztą z naciskiem, że wynik, do którego w tej chwili doszedłem, jest dla dalszych wywodów zupełnie obojętny, że gdyby nawet dokumenty wspominały wyraźnie o jeziorze Rybim Stawie, nie stanowiłyby jeszcze dowodu prawnej przynależności jego do terytoryum węgierskiego. Jestem nawet skłonny przyjąć, że przy pozbyciu klucza dunajeckiego w r. 1589 umawiające się strony, albo przynajmniej jedna z nich (Palocsay), miały na myśli także Morskie Oko i przylegające do nich grunty. Ostrzegam tylko, że jedno i drugie nie jest wymienione w dokumentach, i że to przypuszczenie da się posta-

0 Tamże f. 13, 14.

wić i utrzymać tylko w związku z innymi wywodami, które poniżej przedstawię, a które właśnie wykażą, iż odnośne terytoryum nie było niesporną własnością Węgier. Obie rzeczy łączą się ściśle ze sobą, tak że chcąc przyjąć jedne, trzeba się będzie zgodzić także na drugą.

Na wniosek powyższy naprowadza mnie bliższe rozpatrzenie nomenklatur dokumentowych, podanych w poprzednim wykazie. Nomenklatury, zawarte w grupie a—f (poz. 1 — 15), oznaczają miejscowości, leżące w obrębie niespornych granic państwa węgierskiego. Co do nomenklatur w grupie g (poz. 16—76), pewna ich część da się odszukać również tylko na terytoryum niewątpliwie węgierskiem, na przestrzeni klucza dunajeckiego. Oprócz nich jest wszelako szereg innych nomenklatur, jak Holiea, Skałka, Zdziar, Bukowinka (Bukowina), Magurka, Jaworzynka (Jaworzyna), Kiczora, Szyroka, Upłaz, Polana i t. p., które należą do najpospolitszych zarówno w Karpatach w ogóle, jak i Tatrach w szczególności, a zwłaszcza także w owych stronach, któremi się tu bliżej zajmujemy, t. j. na przestrzeni klucza dunajeckiego, jako też Nowotarszczyzny, i to nieraz tak, że powtarzają się po kilkakroć zarówno po stronie węgierskiej, jak i polskiej Ścisła determinacya topograficzna tych nomenklatur nie da się we wszystkich wypadkach przeprowadzić dokładnie. Z pewnością przeważną ich część odnieść należy do terytoryum niespornie węgierskiego, zatem właściwego obszaru klucza dunajeckiego. Ale w szeregu części składowych owego klucza, jak je wymieniają dokumenty, jest kilka, które niewątpliwie, albo przynajmniej z największem prawdopodobieństwem umieścić trzeba na niespornem obecnie terytoryum polskiem, t. j. w obrębie dzisiejszej Nowotarszczyzny.

Niewątpliwie na owo terytoryum polskie przypada poz. 72 „Za Białą“, skoro bowiem o takim przedmiocie topograficznym wspomina dokument węgierski, to można tu tylko rozumieć jakieś miejsce, leżące po lewym brzegu Białki, zatem w obrębie Nowotarszczyzny, tern bardziej, że o Uj-Beli, jedynej posiadłości węgierskiej, która przechodzi na lewy brzeg Białki, była już mowa poprzednio, i na zgoła innem miejscu (poz. 9). Tuż przed poz. „Za Białą“ wymieniona jest poz. (71) „Bukowinka“; ze względu na sąsiedztwo przyjąć należy, że rozumiane tu jest terytoryum, na którem powstała późniejsza wieś polska Bukowina, nie zaś jakakolwiek inna miejscowość tej samej nazwy na Węgrzech. Niedaleko od obojga podano poz. (69) „Biała Woda“; żęto nie może być rzeka, wypływa stąd, iż nomenklaturę tę wymieniono w gru-pie przedmiotów suchych; że zaś już przedtem (poz. 81) podano także „Białą Wodę“, przeto odnosząc nawet jedne z nich (t. j. 81) do Polany Białej Wody, leżące,] już.na stronie węgierskiej, po prawym brzegu Białki, trzeba będzie drugą (69), ze względu zwłaszcza na sąsiedztwo z innemi polskiemi częściami, przenieść na lewą stronę Białki, zatem na terytoryuin nowotarskie. Zapewne jest to obszar, sąsiadujący z północną częścią Bukowiny, zatem miejsce, na którem powstała późniejsza osada polska Białka. Na tym obszarze znajduje się też wymieniona w poz. 41 „Kotelniea". Stwierdziwszy w ten sposób przynależność kilku pozycyj do tery-toryum nowotarskiego, możemy z wielkiem prawdopodobieństwem przyjąć, że jeszcze niektóre inne nomenklatury, jakkolwiek dadzą się odszukać także na ściśle węgierskiem terytoryuin klucza dunajeckiego, dotyczą jednak miejsc, położonych w Nowotarszczyźnie, w bezpośredniem sąsiedztwie poprzednich pozycyj, albo też stanowiących łącznik pomiędzy niemi, jak mianowicie poz. 42 „Ki-czora“, poz. 62 „Skałka“. Trudno dziś co do tych wszystkich determinację] topograficznych wypowiedzieć się z całą pewnością; być może, iż tę lub owe pozycyą należałoby stąd ująć, albo też inne jeszcze dodać: tyle pewna, że conajmniej jakaś część tery-toryum po lewej stronie Białki, a najprawdopodobniej wypełniona poprzednio przytoczonemi pozycyami cała wschodnia połać Nowotarszczyzny m i ę d z y Leśnicą i Bi a ł k ą, obej mująca przestrzeń późniejszych wsi Białki, Brzegów i Bukowiny, uważaną b y ł a w owych dokumentach za część składową k ludu n a j e c k i ego, i jako taka stanowiła przedmiot kontraktu kupna-sprzedaży z r. 1589. Z tych właśnie powodów uważam za rzecz możliwą i prawdopodobną, że także jezioro Bybi Staw (Morskie Oko), jako też przyległe doń grunty, i to ze wszystkich stron, jakkolwiek w dokumentach po imieniu niepodane, mogły być obok tam-t y ch przedmiotem kontraktu z r. 1589; terytoryuin to łączy się bowiem ściśle i organicznie z obszarem Białki, Brzegów i Bukowiny, i tylko stamtąd może być nad niem wykonywane władztwo prywatne czy państwowe.

cza

on

Przyznaję więc dobrowolnie stronie przeciwnej, czego się jej nie udało udowodnić rzekomemi wzmiankami dokumentów. W zamian proszę tylko o jedne rzecz : o konsekwentne wnioskowanie. Jeżeli akt sprzedaży z r. 1589 ma popierać roszczenie węgierskie do terytoryuin spornego przy Morskiem Oku, to tak samo popiera ich roszczenie do całej wschodniej części Nowotarszczyzny,

dziś bezsprzecznie polskiej. A jeśli w dokumencie tym nie ma podstawy do rewindykaeyi wschodniej Nowotarszczyzny, to tak samo nie popiera on roszczenia do tery tory um spornego przy M o r s k i e m Ok u.

na

Przyznanie moje ograniczam ponadto zastrzeżeniem, że na-w^t ze stanowiska dokumentów z 1589 — 1595 nie twierdze, jakoby w owym czasie wschodnia część Nowotarszczyzny wraz z Mor-skiem Okiem należała prawnie do klucza dunajeckiego, zatem także do państwa węgierskiego; dokumenty te dotyczą albo tylko chwilowego posiadania f a k t y c z n ego, albo może nawet tylko idealnej pretensyi do rzeczonego obszaru. Z omówionej poprzednio innej grupy dokumentów okazało się. że w czasie od r. 1599—1625 właśnie wschodnia polać Nowotarszczyzny, obejmująca terytoryum wsi Leśnicy, Hi alki, Brzegów i Bukowiny, była sporną między Palocsayami a starostami nowotarskimi, a tern samem między Polską a Węgrami. Do tego samego terytoryum, z wyjątkiem chyba Leśnicy, która w spór widocznie dopiero później wciągniętą została, odnoszą się także dokumenty, dotyczące sprzedaży klucza dunajeckiego; że zaś dokumenty te pochodzą z lat 1589—1595 i przeto z omówionym poprzednio okresem bezpośrednio się łączą, przeto nasuwa się domniemanie, że tak samo, jak całe owo terytoryum było spornem w latach 1599—1625, tak było niem także w latach 3^589—1595, że zatem część (rzekoma) klucza dunajeckiego, t. j. wschodnia N o w o t a r szcz y zn a, pozbytą została P a 1 o c s a y o w i jako posiadłość sporna z starostami nowotarskimi i Po 1 ską. Z tego punktu widzenia wytłumaczy się najsnadniej niezwykła dokładność dokumentów pozbywczych, którą już poprzednio zwróciłem uwagę; chodziło o to, ażeby przez szczegółowe wyliczenie wszystkich pozycyj topograficznych, między innemi także spornych, dać nabywcy skuteczną broń przeciwko roszczeniom strony przeciwnej.

Domniemanie to stwierdza sam dokument pozbywczy Łaskiego z r. 1589. Łaski podaje wyraźnie, iż granice d ó b r i }) rzynależności sprzedanego w ł a ś n i e k 1 u c z a dunajeckiego były sporne z sąsiadami polskimi. Które z wymienionych w akcie sprzedaży pozycyj stanowiły przedmiot sporu, nie określono w dokumencie; nie można jednak wątpić, że chodzi tu właśnie o terytoryum między Leśnicą i Białka. Na wschód i południe graniczył bowiem klucz dunajecki z posiadłościami panów węgierskich, i żaden Polak, w myśl istniejących podówczas praw, nie mógł tu w państwie węgier-skiein, w braku miejscowego inkolatu, posiadać dóbr ziemskich. Na północ tegoż klucza rozciągała się wprawdzie granica polska (wzdłuż Dunajca); nie mamy jednak śladów, żeby w owych czasach jakiekolwiek miejsce było w tycli stronach sporne między Polską a Węgrami, ponadto żadna z wzmiankowanych 76 pozycyj nie da się tu z strony węgierskiej przenieść na polską. Tylko zachodnia ściana klucza dunajeckiego, jak ją zakreślono w dokumentach, przekracza Białkę, według podanego poprzednio rozbioru, i wchodzi w ten sposób na terytoryum, które w najbliższym potem okresie jest spornem z starostami nowotarskimi ; nie można więc wątpić, że także w czasie sprzedaży z 1589 r. taż sama część, według wyraźnego przyznania Łaskiego, była przedmiotem sporu z Polską.

rze,

Obrona węgierska podnosi z szczególnym naciskiem, że akt sprzedaży zatwierdzony i wykonany został przez władze węgierskie, a zwłaszcza przez Rudolfa II. jako króla węgierskiego, i widzi w tem dowód niezbity, że cały kompleks posiadłości, jaki w nim wymieniono, zatem także (mylnie tłómaczony) Rybi Staw, leżał w granicach królestwa węgierskiego; osobliwie ważnym ma tu być wielokrotnie stwierdzony szczegół, że klucz dunajecki, nie wyłączając przedmiotu spornego, leżał w obrębie komitatu spiskiego. Na to odpowiadam przedewszystkiem, że jeśli w ogóle jakiekolwiek władze miały tu współdziałać, to w każdym razie władze węgierskie były do tego bardziej powołane, aniżeli polskie, klucz dunajecki leżał bowiem rzeczywiście w obrębie Węgier. a tylko małą częścią zachodził na terytoryum, do którego rościli sobie prawo starostowie nowotarscy i Polska. Rudolf II. miał niewątpliwą wiadomość, chociażby z samego dokumentu sprzedaży, że część tego terytoryum jest sporną „z sąsiadami polskimi“, i musiał sobie także zdawać dokładną sprawę z tego, że jeśli pretensye owych sąsiadów są usprawiedliwione, terytoryum owo należy nie tylko prywatnie do innego właściciela, ale także prawno-publicznie do innego państwa, że wiec w tym razie nie miałby prawa wykonywać co do niego aktów jurysdykcyjnych. Ale w chwili, kiedy chodziło o zatwierdzenie kontraktu kupna (1594), spór ten nie był jeszcze rozstrzygnięty. Mógł więc Rudolf przyjąć jedne z dwu alternatyw, jakie możliwe są w każdym spo-mógł wyjść z założenia, że słuszność jest po stronie węgierskiej ; musiał się do tego skłonić tem bardziej, że nie chodziło tu tylko o pretensye prywatne, ale implicite także o szerszy rozmiar

O Morskie Oko.

granic państwa węgierskiego ; i nie łatwo znaleźlibyśmy władcę, który w podobnej kolizyi, jeszcze przed załatwieniem sporu, byłby raczej stanął na stanowisku przeciwnem, t. j. przyjął, iż sporne terytoryum należy do państwa sąsiedniego. Uważając (chociażby prowizorycznie) terytoryum owo jako węgierskie, musiał zarazem określić, iż leży w komitacie spiskim ; każda bowiem nieruchomość, znajdująca się w obrębie państwa węgierskiego, musi zarazem leżeć w granicach jakiegoś komitatu; o ile zaś roszczenia węgierskie okazałyby sie uzasadnionemu ziemia sporna nie byłaby mogła należeć do innego komitatu, jak tylko spiskiego, skoro cały niesporny kompleks dunajeckiego klucza w komitacie tym się rozciągał. Innego stanowiska nie mógł tu zająć Rudolf II., gdyby bowiem nie był chciał stwierdzić, iż terytoryum owo leży w granicach Węgier i jednego z komitatów tamtejszych, nie byłby był mógł zarazem wydać swojej konńrmacyi. albo też wydawszy ją, byłby tern samem odjął podstawę prawną temu aktowi. Na szczególną uwagę zasługują tu wszelako dwa ustępy dokumentu potwierdzającego. Rudolf II. oświadcza w nim z całą otwartością i prawie z naciskiem, że daje kontraktowi z r. 1589 zatwierdzenie o tyle, o ile akt ten sprawiedliwie i prawnie doszedł do skutku, i o ile opiera się na prawdzie, a zarazem zastrzega, iż przez to m o ż 1 i w e p r a w a trzeci c h nie mają doznać uszczerbku (por. wyżej B). W związku z wzmianką o sporności granic klucza dunajeckiego, zawartą w potwierdzonym akcie sprzedaży z r. 1589, zastrzeżenie to nie znaczy nic innego, jak tylko, że Rudolf II. możliwych praw „sąsiadów polskich“ przesądzać nie chce i gotów je uznać, o ile okazałyby się zasadnemi. Ponieważ zaś, jak już wykazaliśmy, wypadek taki spowodowałby nie tylko zmianę prywatnych stosunków własnościowych, ale zarazem także przynależności państwowej terytoryum spornego, przeto wynika stąd, że Rudolf II. ani swoim aktem j u r y s d y k c y j n y m (zatwierdzenie), ani zaliczeniem terytoryum spornego do komitatu spiskiego nie chciał ubliżyć m o ż 1 i w y m p r a w o m Po 1 sk i, że więc wszystko, co w tym kierunku zdziałał i powiedział, miało tylko znaczenie warunkowe, w odniesieniu do tego tylko wypadku, gdyby pretensye węgierskie okazały się usprawiedliwionemu

Porzućmy na chwilę stosunki z końca XVI. w., i przenosząc się w czasy dzisiejsze, początek stulecia XX., postawmy sobie kilka pytań, dla rozjaśnienia rzeczy. Czy terytoryum, o którego losach rozstrzygnąć ma niniejszy Sąd polubowny, jest spornem? Niewątpliwie; inaczej nie byłoby Sądu polubownego. Kto jest w tej chwili w faktycznem jego posiadaniu? Państwo węgierskie, które je zajęło na podstawie swoich domniemanych praw, usuwając, nawet przemocą, władze galicyjskie od wykonywania jakichkolwiek na niem czynności urzędowych. Któż tedy wykonuje tu akty jurysdykcyjne? Władze węgierskie: one obsadziły grunt sporny swoją żandarmeryą, one wydają co do niego zarządzenia administracyjne, one ogłaszają tu wyroki sądowe. I)o jakiego okręgu administracyjnego, według zapatrywań rządu węgierskiego, należy terytoryum sporne? Do komitatu spiskiego. Gdyby rząd węgierski przyzna!, że do komitatu tego nie należy, zrzekłby się swojego prawa do tej części ziemi, utraciłby wszelką podstawę do wykonywania na niej aktów jurysdykcyjnych. Czy prawo Węgier do terytoryum spornego jest niewątpliwem? Nie; właśnie dla tego, że zachodzi wątpliwość, ma tu wypowiedzieć swe zdanie Sąd polubowny. Jego orzeczeniem grunt sporny zostanie może przyznany Węgrom — ale może także Polsce. Jeżeli zaś Polsee, to chyba tylko dlatego, że się okaże, jako nam, nie zaś Węgrom, służy do tej części ziemi rzeczywiste prawo. I otóż będziemy mieli: po jednej stronie akty jurysdykcyjne węgierskie i zaliczanie terytoryum do komitatu spiskiego — po drugiej uznane przez Sąd niewątpliwe prawo polskie. Czy akty jurysdykcyjne węgierskie i rzekoma przynależność terytoryum do komitatu spiskiego miałyby w tym wypadku stwierdzać, że Sąd wydał wyrok mylny lub niesprawiedliwy? Zdaje mi się, że nie ma tu nikogo, ktoby się na to twierdzenie odważył. To samo, jota w jotę, odnosi się do aktów z 1589—1595. Mógł król i władze węgierskie dokonywać aktów jurysdykcyjnych w odniesieniu do terytoryum spornego z Polską; mogli je nawet zaliczać do komitatu spiskiego; ale wszystko to, właśnie dla tego, że było ono spornem, nie może przesądzać, której z obu stron, Węgrom, czy Polsce, przysługiwało doń prawo. A o to właśnie tutaj chodzi. I niech mi na pochwałę wieku XVI. będzie wolno jeszcze dodać, że w ówczesnych aktach jurysdykcyjnych wyraźnie przynajmniej stwierdzano, iż odnoszą się do terytoryum spornego; dziś już bowiem ten chwalebny zwyczaj wyszedł z użycia.

Wymowną ilustracją wywodów poprzednich, wskazującą zarazem, iż w dążeniu do rozprzestrzenienia władztwa na terytoryum sporne droga Palocsayów nie ścieliła się różami, jest sama histo-rya dojścia do skutku i wykonania układu z r. 1589, oświetlona datami samych aktów, jako też niektóremi innemi wzmiankami, jakie się w nich znajdują. Kontrakt sprzedaży klucza dunajeckiego nosi datę 8. października 1589 (A). Zatwierdzenie jego, dokonane przez Rudolfa II., wychodzi dopiero pod datą 1. maja 1594 (B), a równocześnie wydaje też Rudolf II. polecenie do kapituły spiskiej, ażeby wprowadziła Palocsaya w posiadanie nabytego klucza (G). Pięć lat od zawarcia umowy czekał tedy Palocsay na jej zatwierdzenie, i co się bardziej jeszcze rzuca w oczy, przez całych pięć lat czekał na wwiązanie w zakupione dobra. Wspomniane polecenie Rudolfa do kapituły spiskiej mogło, licząc się nawet ściśle z ówczesnymi warunkami komunikacyjnymi, dojść na miejsce przeznaczenia w ciągu kilku tygodni, a więc około połowy lub w drugiej połowie maja 1594. Mimo to aktu wwiązania nie dokonano w ciągu lata czy jesieni tegoż roku, ani też, skoro już nie było pospiechu, nie odroczono go do lata roku następnego, 1595. Dokonano go 27. lutego i w dniach następnych (aż do 14. marca) 1595, a więc w zimie, gdzie znaczna część nabytego obszaru, zwłaszcza także spornego terytoryum nowotarskiego, ze względu na swe położenie w wysokich Tatrach, jest dzisiaj jeszcze po części, a w owych -czasach w daleko wyższym stopniu była niedostępną. Wobec tego nie można było nawet myśleć o wwiązaniu prawidłowem, jak się tego domagało ówczesne prawo, przez obejście granic obszaru; musiano się zadowolnić fikcyjnym tylko aktem wwiązania, jak wyraźnie stwierdza dokument (D): per oculatam dumtaxat demonstrationem, a to z tego powodu — dalsze słowa dokumentu — „ponieważ dla zbytnich zasp śnieżnych nie można było przedostać się do tych miejsc“ (ex eo, quod />ropter nimiam nivium profunditatem ad eandem... personaliter accedere nequi-visset). Mimowolnie nasuwa się więc przypuszczenie: był snąć ktoś, kto tu bruździł, dla kogo przez lat pięć wstrzymano się z wwiązaniem, kto może i teraz byłby mu przeszkadzał; dla tego dokonano go w czasie, kiedy obszar ten stał się niedostępnym, kiedy interesowany nie mógł przewidzieć, że taki akt w ogóle może być przedsięwziętym, ani też skutkiem tego poczynić kroków, ażeby praw swoich bronić. Osobą, której zależeć mogło na tern, aby wwiązaniu przeszkodzić, to był chyba, jak wynika z poprzedniego rozbioru — starosta nowotarski. Dla tego też wwiązania dokonano w tak niezwykłej porze, prawie że ukradkiem. W dokumencie I), poświadczającym akt wwiązania, stwierdza kapituła spiska przy końcu, iż w myśl obowiązującego prawa oczekiwała przez trzy dni, czy kto nie wniesie protestu przeciw dokonanemu aktowi; dodaje, że nikt się z takim protestem nie pojawił, i dla tego akt stał się prawomocnym. Oczywiście, kapituła spiska byłaby mogła jeszcze dłużej oczekiwać protestu starosty nowotarskiego; jakże jednak miał go wnieść, skoro, jak wszystko na to wskazuje, o dokonanem w taki sposób wwiazaniu wiedzieć nie mógł, nie mówiąc już o tein, że uważając terytoryum sporne za część składową starostwa nowotarskiego, musiał też uznawTać właściwość władz polskich, nie zaś węgierskich, do załatwiania odnośnych aktów jurysdykcyjnych.

Są to zresztą tylko, przyznaję, hypotezy, dla ocenienia sprawy niestanowcze, choć na jej przebieg rzucają światło charakterystyczne. Żeby wrócić do omówionych poprzednio rzeczy pewnych, a zarazem zebrać przedstawione wywody w jedne całość, stwierdzani tedy⁷⁻, że dokumenty z lat 1589 — 1595, jakkolwiek dotyczą znacznej połaci wschodniej Nowo-tarszczyzny, między Leśnicą i Białka, a przez to także prawdopodobnie (niewymienionego w nich) B y b i e g o Stawu i przyległych gruntów, nie d o w o d z ą b y n a j m n i e j rzeczywistego prawa Węgier do tego terytoryum, stwierdzają tylko, że było ono podówczas sporne m m i ę d z y W ęg r a m i a Pols k ą. Nie posuwają zatem znajomości sprawy ani o krok dalej ponadto, co się okazało z rozbioru innej grupy dokumentów z lat 1599 — 1625, stwierdzających również istnienie sporu co do rzeczonego terytoryum.

Proszę zatem Wysoki Trybunał z szeregu dowodów węgierskich skreślić także wymienione w EW. dokumenty nr. 10, 11 i 12.

Krótko już tylko, w kilku słowach, załatwić się mogę z grupą trzech innych dokumentów, przytoczonych przez stronę przeciwną pośród (rzekomych) dowodów prawa węgierskiego (EW. nr. 7 — 9). Napomknąłem o nich już poprzednio przy innej sposobności. Są to mianowicie:

1)    Dokument Włodzisława II., króla węgierskiego, z r. 1499, nadający Stefanowi Zapolyi klucz dunajecki;

2)    Dokument Jana Zapolyi (syna Stefana), króla węgierskiego, z r. 1528, nadający Hieronimowi Łaskiemu, wojewodzie sieradzkiemu, szereg posiadłości w komitacie spiskim, pośród nich także klucz dunajecki;

3)    Dokument Ferdynanda L, króla węgierskiego, z r. 1535, zatwierdzający Hieronimowi Łaskiemu poprzednie nadanie Zapolyi.

Do tych dowodów można jeszcze dodać inny, pominięty przez obronę węgierską, z poprzednimi trzema zupełnie równorzędny, a mianowicie:

4) Dokument Maksymiliana II., króla węgierskiego, z r. 1573, zatwierdzający Olbrachtowi Łaskiemu donacyą Zapolyi z r. 1528 ¹).

W dokumentach tych niema jakiejkolwiek wyraźnej wzmianki o terytoryum spornem, ani nawet pośredniej wskazówki, któraby pozwalała domyślać się, że stanowiło ono przedmiot rzeczonych nadań; jest tylko ogólne stwierdzenie, że klucz dunajecki ze wszyst-kiemi swojemi częściami składowemi zostaje nadany Zapolyom wzgl. Łaskim. Obrona węgierska podnosi wszelako, że gdy z dokumentów 1589—1595 okazało się, jako terytoryum sporne należało podówczas do klucza dunajeckiego i państwa węgierskiego, przeto także owe nadania wcześniejsze z 1499—1535 (1573) musiały go dotyczyć, a gdy nadania te pochodzą od królów węgierskich, przeto terytoryum owo już nawet w tym okresie dawniejszym musiało wchodzić w skład państwa węgierskiego. W tej argumentacyi jest błąd metodyczny i logiczny; bo gdyby nawet z dokumentów 1589 — 1595 wypływało, iż terytoryum owo w czasie ich wydania należało bezspornie do Węgier, nie byłoby jeszcze konieczną rzeczą przyjmować, żeby te same stosunki istniały w latach 1499 — 1535. Gdy zaś okazało się, że w r. 1589—1595 terytoryum owo było spornem z Polską, przeto stosując tu tę sarnę argumentaeyą węgierską, możnaby w najlepszym razie przyjąć, że tak samo było ono spornem w okresie 1499—1535; w tym razie dokumentów owych nie możnaby już uważać za dowód przysługującego Węgrom p rawa. Nie ma wszelako nawet koniecznej potrzeby uciekać się do takiej kombinacyi; można bowiem z równem prawdopodobieństwem przyjąć także, że terytoryum, w latach 1589 — 1595 między Węgrami a Polską sporne, w latach 1499—1535 nie było jeszcze wcale zajęte przez właścicieli klucza dunajeckiego.

Tak więc dokumenty nr. 7—9 nie przedstawiają dla naszej sprawy żadnego zgoła znaczenia; proszę tedy Wysoki Trybunał skreślić je również z szeregu dowodów, mających uzasadniać roszczenie węgierskie.

Przechodzę do ostatniej grupy dokumentów dowodowych węgierskich, podanych w RW. pod nr. 2—4. Pochodzą one z lat 1585—1589 i dotyczą sporu granicznego, jaki się w owych cza-

*) Eocz. To w. przyj, nauk krak. t. 29, str. 260 — 262.

sacli toczył pomiędzy dwoma panami węgierskimi, Grzegorzem Horwatem Stansitsem, właścicielem Uj-Beli z jednej, a Jerzym Horwatem Palocsayem, dzierżycielem klucza dunajeckiego z drugiej strony. Przedmiotem sporu pomiędzy nimi jest właśnie wschodnia cześć dzisiejszej Nowotarszczyzny, zamknięta rzekami Leśnicą i Białka, aż w głąb wysokich Tatr, wraz z Morskiem Okiem, do której to przestrzeni roszczą sobie obaj prawo. Do sporu tego odnosi się najpierw:

1) Protokół przesłuchania świadków przed sądem w Lewo-czy z r. 1585, obszerny (kilkadziesiąt zeznań), w którym świadkowie ci stwierdzają, iż obszar inter fluvium Beli Potok et Letnica... usque montes Carpathos, albo usque montes Carpathos usque mon-tern Czernahora, albo inter fluvios Beli Potok et Leśnica usque ad metas Polonorum, należał bądź to do Stansitsów, bądź teź do Palocsayów. Jeden ze świadków stwierdza: loca a Czerwcna Skała usque ad fluvium Leśnicz ad arcem (Dunajec) pertinebant ; inny wreszcie zeznaje, że granice Uj-Beli sięgały od Palenicy przez potok Komarnikowy (w dzisiejszej Nowotarszczyźnie wschodniej) ad Ąlpes Carpathos usque stagnum Jezere dictum. Określenie topograficzne nie pozwala wątpić, że miano tu na myśli Jezioro Rybie czyli Morskie Oko.

Nadmieniam, że prócz podanego tutaj protokołu lewockiego z r. 1585 dochowały się jeszcze dwa inne podobne protokoły zeznań świadków, w tymże samym sporze spisane, które uszły uwagi strony przeciwnej. Jeden pochodzi również z r. 1585 i dotyczy przesłuchania świadków przed kapitułą spiską; szereg zeznań stwierdza tu, że przestrzeń za Oblazem et Palenicze... inter fluvios Bela et Leśnica... usque ad montes Carpathi alias Tatr i, albo też przestrzeń, quos fluvioli Bela Woda et Leśnica comp/ecterentur usque ad montes Carpathi i t. p. należała bądź to do Stansitsów, bądź Palocsayów J). W drugim protokole, o dziesięć lat wcześniejszym (1575), spisanym przed sądem w Ofalu, na szczególną uwagę zasługuje zeznanie jednego ze świadków, że obszar, zawarty granicami : media pars fluvii Bclae, Rubra Rupilla (Czerwona Skała), fons fluvii eiusdem, alias Stagnum Polonorum, Roz-dielie i caput Leśnice należały do Uj-Beli ⁴ 5). Pozycye topograficzne wskazują na południową część wschodniej Nowotarszczyzny, co się zaś tyczy Stagnum Polonorum, ze względu na późniejsza stałą nomenklaturę Morskiego Oka (Polnischer Fischsee i t. d.), nie można wątpić, że wspomniano tu także Morskie Oko.

W dalszym ciągu powołuje obrona węgierska w tej grupie następujące jeszcze dwa dokumenty:

2)    Układ między Grzegorzem Horwatem Stansitsem a Jerzym Horwatein Palocsayem z r. 1587, mocą którego pierwszy sprzedaje drugiemu tytułem wieczystego prawa własności (iure perpetuo et irrcvocabili) całe tery tory urn sporne między Leśnicą a Białka: quidquid inter fluvios Biely Potok ab orientali et Leśnica ab occidentali plagis contineretur ;

3)    Dokument kapituły spiskiej z 24. lipca 1589, stwierdzający, iż na zasadzie układu poprzedniego (z r. 1587) wprowadziła Jerzego H« rwata Palocsaya w posiadanie ustąpionego mu przez Grzegorza Stansitsa terytoryum inter fluvios Belopotok et Leśnica... versus montes Carpathos ; następuje potem szczegółowe określenie granic, odpowiadające poprzedniemu ogólnemu, jednakże bez wyraźnego wymienienia Rybiego Stawu i przyległych doń gruntów.

Ponieważ spór o rzeczony obszar (do którego według jednej, a raczej dwu wyraźnych wzmianek należy także Rybi Staw) toczy się tu między dwu panami węgierskimi, i to na temat, czy obszar ten należy do jednej, czy drugiej posiadłości węgierskiej ; ponieważ w prowadzeniu tego sporu, jako też w wykonaniu zawartego w końcu układu biorą udział rozmaite władze węgierskie (sądy w Lewoczy, Ofalu i kapituła spiska), przeto wywodzi strona przeciwna, iż terytoryum owo, łącznie z Morskiem Okiem, leżało podówczas w granicach państwa węgierskiego, i przedstawia odnośne dokumenty jako nowy, walny dowód swoich twierdzeń.

Dokumenty te otwierają przed nami zgoła nowe widnokręgi. Ten sam obszar między Leśnicą i Białka, wgłąb aż do wysokich Tatr, który w myśl dokumentów z 1589-1625 jest sporny pomiędzy posiadłością węgierską a polskiem starostwem, występuje tu jako przedmiot sporu pomiędzy dwiema posiadłościami węgier-skiemi w okresie czasu od 1575—1589. Jest zatem sporny na dwie strony, i to równocześnie; jeżeli bowiem Laski w akcie sprzedaży z r. 1589 zatargi graniczne z sąsiadami polskimi podaje jako jedne z przyczyn pozbycia klucza dunajeckiego, to widocznie istniały one już w latach poprzednich, sięgają tedy przynajmniej częściowo do wspomnianego okresu 15<5    1589. len spoi na obie strony podtrzymuje państwo dunajeckie, albo, żeby się wyrazić dokładniej, ówcześni jego (przed r. 1589) dzierżyciele zastawni, Horwatowie. Bardzo zastanawiającą jest okoliczność, że akta, dotyczące każdego z tych sporów, zdają się przynajmniej częściowo nic nie wiedzieć o równorzędnym i równoczesnym sporze drugim. Łaski w swoim dokumencie pozbycia z 1589, kładąc główny nacisk na spór cum vicinis Polonis, wspomina przynajmniej ogólnie o innych jeszcze sąsiadach, choć mogą to być sąsiedzi z innej, węgierskiej strony klucza dunajeckiego; natomiast wT protokołach zeznań świadków z 1575 i 1585 tudzież w układzie Stansitsa z Palocsayem z 1587/89 nie ma jakiejkolwiek wzmianki, żeby sobie do tego terytoryum rościli prawo starostowie nowotarscy. Do tego przyłączają się dalsze okoliczności uwagi godne. Spór graniczny toczy się w r. 1575 między Janem Horwatem, jako przedstawicielem klucza dunajeckiego, a Farkaesem jako właścicielem Uj-Beli; w r. 1585 między Jerzym Horwatem Palocsayem a Horwatem Stansitsem, właścicielem Uj-Beli; w późniejszem stadyum procesu strony spór wiodące są tedy spokrewnione. Zna-miennem jest, że mimo niezwykle obszernego materyału dowodowego, zebranego w protokołach zeznań świadków, sądy nie wydają żadnego wyroku ; a przecież od pierwszego, znanego nam przesłuchania świadków, aż do układu, który spór zakończył, mija całych lat dwanaście (1575 — 1587); odbiera się wrażenie, że owe przesłuchania świadków nie tyle są dowodem dla wyroku sądowego, ile raczej dla wiecznej pamięci. W szeregu świadków przesłuchiwani są urzędnicy ekonomiczni obu posiadłości węgierskich spór wiodących, lub chłopi węgierscy; wyjątkowo dochodzi do głosu chłop polski, dawniej wr Nowotarszczyźnie zamieszkały, w chwili krytycznej już poddany jednego z obu panów węgierskich, albo też ich sąsiadów. Po kilkunastoletnim uciążliwym procesie przychodzi wreszcie do skutku układ pomiędzy obu krewnymi, mocą którego wbrew zasadzie, zwykle w podobnych wypadkach przestrzeganej (wzajemne częściowe ustępstwa), całe terytoryum między Leśnicą a Białka wgłąb wysokich Tatr, to samo, które według innych źródeł było równocześnie sporne z starostwem nowotarskiem, zostaje ustąpione Palocsayowi. Data układu wyprzedza tylko o dwa lata sprzedaż klucza dunajeckiego, dokonaną przez Łaskiego na rzecz Palocsaya, a data ustalenia granic ustąpionego obszaru przez kapitułę spiską, jest tylko o kilka miesięcy wcześniejszą od aktu sprzedaży (24. lipca 1589, 8. października 1589). Wreszcie — i tutaj przechodzimy do momentów najważniejszych : W układzie z r. 1587 Stansits ustępuję Palocsayowi terytoryum sporne prawem wieczystej własności (iure perpctuo et irrevocabili) ; w kontrakcie sprzedaży z r. 1589 toż samo terytoryum. łącznie z resztą klucza dunajeckiego, przechodzi z rąk Łaskiego również tytułem własności (iure perpctuo) na rzecz Palocsaya. Zatem Palocsay nabywał dwa razy, prawie równocześnie, tę same ziemię u dwu różnych właścicieli? Wiec do roku 1587 właścicielami jej byli i Łaski, i Stansits, obaj równocześnie i każdy dla siebie? I znowu w czasie od 1587—1589

1585, zeznaje, iż został

że na tem

własność przysługiwała tu równocześnie Palocsayowi i Łaskiemu, każdemu z osobna? Na odwrót. Palocsay byłże w tym samym czasie równocześnie i właścicielem i posiadaczem zastawnym terytoryum spornego? Jeśli był tylko posiadaczem zastawnym, to nie mógł r. 1587 nabyć własności od Stansitsa: a jeśli w r. 1587 nabył własność, to dla czegóż w r. 1589 kupował ją po raz wtóry od Łaskiego? Nie koniec na tein. W dokumencie sprzedaży z r. 1589 stwierdzono wyraźnie, że klucz dunajecki oddany był wprawdzie w zastaw⁷ niejakiemu Janowi Horwatowi z Łomnicy jeszcze za życia Hieronima Łaskiego (zatem przed rokiem 1548), ale potem przechodził kolejno w ręce innych zastawników, Kaspra Se-redyego i Jana Balassy, aż wreszcie w roku Ł)84 dostał się wt zastaw Jerzego Horwata Palocsaya. Jeden ze świadków, przesłuchiwany przed sądem lewockim r. u Balassy rządcą klucza dunajeckiego w r. 1571 i stanowisku utrzymał się u tegoż pana przez ośm lat, t. j. do r. 1579. Tymczasem oto cały akt przesłuchania świadków w r. 1575 przychodzi do skutku w procesie między Janem Horwatem jako posiadaczem klucza dunajeckiego, a Farkacsem jako właścicielem Uj-Beli. Jeżeli Jan Horwat (choćby to był nawet ojciec czy inny krewny Jerzego) utrzymał się w zastawie klucza dunajeckiego conajwięcej do r. 1571, jeżeli Jerzy Horwat Palocsay nabył tu zastaw dopiero w r. 1584, jeżeli w czasie conajmniej od 15<1    1579

posiadaczem zastawnym był tu Balassa, a własność klucza w całym tym okresie przysługiwała Łaskim, to z jakiego tytułu Hor-watowie występują w r. 1575 jako przedstawiciele praw do tegoż klucza, skoro wtedy nie byli ani jego właścicielami, ani posiada-czarni zastawnymi?

Wyznaję zupełną niemoc w rozwikłaniu tej gmatwaniny

prawniczej, i wolę całe to zadanie pozostawić Szan. z przeciwnej strony, zwłaszcza że chodzi tu właśnie o dowody

Koledze

tej strony. Proszę tylko nie dziwić się, gdyby wobec takiego stanu rzeczy, przy równoczesnem uwzględnieniu innych niewątpliwych dat dokumentowych, nasunęło się komu przypuszczenie, że cały ten spór o wzajemne do siebie pretensye obu posiadłości węgierskich był tylko pozornym, że ostrze jego skierowane było przeciw stronie trzeciej, w sporze tym zgoła nieuczestniczącej, że chodziło ostatecznie tylko o zebranie piśmiennych, urzędowo poświadczonych rzekomych dowodów, iż terytoryum między Leśnicą i Białka należy do jednej z posiadłości węgierskich, nie zaś do posiadłości polskiej, i że, kiedy owe dowody zostały nareszcie zgromadzone, pełne prawo do rzeczonego terytoryum przeszło na mocy układu na owe stronę, której na niem zależało, t. j. na Pa-locsayów. Nie mam zresztą zamiaru domysłu tego wytaczać tu jako argumentu dowodowego na poparcie naszych twierdzeń; stwierdzam tylko, że wobec wewnętrznych sprzeczności, w jakie obfituje niniejsza grupa aktów, jak niemniej wobec przeciwnych wiadomości, jakich dostarczają inne niepodejrzane źródła, dokumenty owe tracą wTszelkie znamiona w i a r o g o d n o-ści i dowodności, i nie mogą być brane w rachubę przy rozpatrywaniu obecnej kwestyi spornej.

Żeby jednak nie poprzestać na tym wyniku ujemnym, przytoczę z mojej strony nowe, samoistne dowody, wykazujące, że całe terytoryum między Leśnicą i Białka aż w głąb wysokich Tatr należało zdawna do Polski jako jej własność niezaprzeczona. W pierwszym rzędzie dowody te usuną do reszty wszelkie wątpliwości, jakie możnaby jeszcze mieć co do siły dowodowej ostatniej grupy dowodów węgierskich. Pozatem mają one jeszcze znaczenie dalej sięgające, ogólne, w odniesieniu do wszystkich bez wyjątku dokumentów węgierskich, omówionych w niniejszym rozdziale. Z dokumentów tych okazało się bowiem, że w czasie od 1589 — 1625 (wzgl. 1575—1625) terytoryum owo było spor-nern między Polską a Węgrami, i nasuwało się ciągle nierozstrzygnięte dotąd pytanie, której stronie przysługiwało w tym sporze rzeczywiste prawo, a która podnosiła tylko nieuzasadnione roszczenia. Dokumenty, które zamierzam omówić, wykażą, iż rzeczywiste prawo p r z y s ł u g i w a ł o P o 1 s c e.

Oto najpierw wspomniany już poprzednio przy innej sposobności dokument Bolesława Wstydliwego z r. 1254. zatwierdzający klasztorowi szczyrzyckiemu różne posiadłości w Nowotar-

szczyźnie, między innemi także: fluvius Leśnica ex utraque parte¹). Obszar tych posiadłości, zatem także władztwo państwowe Polski, przechodziły tedy podówczas także na prawą stronę Leśnicy, t. j. na tery tory urn między Leśnicą a Białka, które według powołanych poprzednio dokumentów węgierskich stanowić miało część składową państwa węgierskiego. Dokument Bolesława zatwierdził w całości Zygmunt August r. 1559, w czem dowód, że i podówczas ziemia ta należała do Polski. Tak więc dla okresu trzech stuleci 1254—1559 mamy poświadczoną przynależność do Polski obszaru, wobec którego wnet potem występują z roszczeniami Węgrzy; dodaję, że w całym tym okresie, aż do początków drugiej połowy XVI. stulecia, nie da się wykazać, żeby rzeczone te-rytoryum chociażby przez krótki czas należało faktycznie do Węgier, lub przynajmniej było podówczas spornem między Węgrami a Polską.

W skargach węgierskich z r. 1625 (por. wyżej) w szeregu posiadłości, rzekomo gwałtem zabranych Palocsayom (zatem i państwu węgierskiemu) przez starostów nowotarskich, wymieniono między innemi także wieś Leśnicę. Tymczasem już na 30 lat przedtem mamy stwierdzoną wyraźnie przynależność tej osady do Polski. Wizytacya dyecezyi krakowskiej z r. 1595, w szeregu pa-rafij, należących do dziekanatu nowotarskiego, wymienia wyraźnie wieś Leśnicę. Terytoryum dyecezyi krakowskiej zamknięte było w granicach Polski, zatem i Leśnica musiała należeć do tego państwa, i to z pewnością o i dłuższego czasu przed rokiem 1595, skoro wizytacya stwierdza ustaloną jej przynależność do dyecezyi. Dodaję, że chodzi tu o przynależność kościelną, nie prywatną (posiadanie i użytkowanie wsi), którą mieli na oku Palocsayowie; nie można tedy przypuścić, żeby biskupstwo krakowskie kierowało się jakimiś względami na własny swój interes, zaliczając owe parafią do własnej dyecezyi ; stało się to snąć dla tego, że w chwili, w której ją objęła organizacya dyecezyalna krakowska, stanowiła ona niesporną część terytoryum polskiego.

Bardzo pouczającem i dla wyjaśnienia zajmującej nas tu sprawy stanowczem jest rozpatrzenie dziejów wsi Waksmundu. Przynależność tej wsi do Polski nie podlegała nigdy wątpieniu, i nie jest też obecnie podawaną w wątpliwość ze strony węgierskiej. Leży ona w północno-wschodniej części Nowotarszczyzny

x) Kod. dyplom. Małop. I. nr. 40.

i obejmuje dzisiaj obszar stosunkowo niewielki, do tej tylko okolicy ograniczony. Ale dawniej obszar ten rozprzestrzeniał sie o wiele dalej. Istnieją po dziś dzień bardzo głęboko ku południowemu wschodowi Nowotarszczyzny wysunięte dwie pozycye topograficzne, które noszą nazwy : Waksmundzka Hala i Waksmundzka Dolina. Nazwy te dowodzą ponad wszelką wątpliwość, że był czas, w którym miejsca te stanowiły część obszaru, należącego do wsi Waksmundu. Że w istocie tak było, stwierdza jeszcze Tabela oszacowania i klasyfikacyi lasów dóbr skarbowych nowotarskich z r. 1818, jako też ułożony równocześnie z nią projekt kontraktu sprzedaży tychże dóbr. Wymieniają one jako należne do wrsi Waksmundu: Część lasu Roztoka (78 m. 880 s.) i część lasu Czuba (28 m. 178 s.). Roztoka i Czuba wysunięte są jeszcze bardziej ku południowi od Hali i Doliny Waksmundzkiej, leżą już w bezpośredniem sąsiedztwie Morskiego Oka. Zatem jeszcze w początkach XIX. stul. utrzymała się tu szczątkowa posiadłość Waksmundu. Istnienia jej nie możemy sobie wytłómaczyć inaczej, jak tylko przyjmując, że dawniej była ona terytoryalnie połączoną z dzisiejszym obszarem tej osady. Znaczy to, że w pewnym okresie czasu terytoryum Waksmundu rozciągało się od północy ku południowi, wzdłuż całej wschodniej Nowotarszczyzny, eon aj-mniej do Rostoki i Czuby; że zaś Waksmundzka Dolina na wszerz sięga aż do (lewego) brzegu Białki, przeto wypływa stąd, że wschodnią granicą tego obszaru była rzeka Białka. Zatem cała przestrzeń między Leśnicą a Białka wschodziła wówczas w skład terytoryum Waksmundzkiego ; przechodziła nawTet na lewa stronę Leśnicy i sięgała do Białego Dunajca. Lu-stracya starostwa nowotarskiego z r. 1660 stwierdza, iż zaprodu-kowano podówczas przed lustratorami dokument oryginalny Kazimierza Jagiellończyka z r. 1454, według którego „tej wsi (Waksmundu) grunta i jej przyległości wszystkie extenduntur super flu-vium Dunajec a summitate montium Gazec ad summitates montium Tatri“ ¹). Dunajcem określona tu zachodnia granica obszaru Waksmundzkiego, górami jego granica północna i południowa; odpowiada ona poprzedniemu naszemu wywodowi, gdyż Gazec (Gożec) leży na północ od Nowego Targu, w okolicaeh dzisiejszego Waksmundu, a summitates montium Tatri wskazują, że obszar ten rozciągał się wzdłuż całej Nowotarszczyzny, aż do

:) Arch. głów. Warsz., Ks. lustr. t. 24, str. 524.

wysokich szczytów tatrzańskich. Tak znaczna, z dzisiejszego punktu widzenia zadziwiająco wielka rozległość obszaru jednej wsi, na której obecnie rozsiadło sie kilkanaście osad, odpowiada omówionym poprzednio stosunkom pierwotnego zasiedlenia tych okolic, kiedy siedlisk ludzkich było bardzo niewiele, a skutkiem tego grunty, do każdego z nich należące, bardzo rozległe. Przypominani *), że pierwszą wiadomość o istnieniu Waksmundu znajdujemy w źródłach pod rokiem 1334; oczywiście nie wyklucza ona przypuszczenia, iż wieś ta założoną była wcześniej, może już w XIII. w., kiedy sie w Polsce rozpoczęła kolonizacya niemiecka (na to wskazywałaby niemiecka nazwa osady). Ale biorąc nawet za podstawę do porównań rok 1334, możemy w tym czasie na przestrzeni całej Nowotarszczyzny wykazać istnienie jeszcze tylko siedmiu innych osad t. j. Ludzimierza, Rogoźnika, Szaflar, Nowego Targu, Starego Cła (Gronkowa), Długopola i Krauszowa ²). Ze wszystkich tych, znanych w owym czasie osad żadna nie przerywa łączności terytoryalnej ustalonego p przednio pierwotnego obszaru W a k s m u udu; nawet Szaflary i Gronków, o których tu przedewszystkiem możnaby myśleć, leżą bardziej na uboczu, wysunięte ku zachodowi, i jeśli się nawet częściowo klinem w ten obszar wciskają, to jednak nie przecinają go na dwie odrębne części. Dopiero później, skutkiem wspomnianego poprzednio działkowania osadniczego, powstają kolejno na tej wielkiej przestrzeni jednej wsi nowe osady, które dawniejszą jej łączność terytoryalną stopniowo usuwają i znoszą, zacieśniając zarazem rozmiary wsi macierzystej, jak: przy Białym Dunajcu (na prawnym brzegu) Gliczarów (i. 1605), Biały Dunajec (i. 1564), Poronin (i. 1624), Olcza (i. 1624), więcej zaś ku wschodowi, n a p r z e s t r z e n i mię d z y Leśnic ą a B i a ł k ą : Leśnica (i. 1595), w końcu Białka, Bukowina i Brzegi. Co do Bukowiny i Brzegów stwierdza wyraźnie urzędowe źródło, że obie wsie założone zostały na tery tory uni, należącem poprzednio do W a k s m u n d u. Przytoczona poprzednio lustra-cya starostwa nowotarskiego z r. 1660 zawiera mianowicie w odniesieniu do obu tych wsi następujące wzmianki : „Buków inka. Ta wieś includitur d o ł a n ó w p r z y w si W a k s m u n d z i e s p e-cyfikowanych według przywileju oryginalnego Casimiri III.

o-

D Por. zestawienie na początku niniejszego rozdziału str. 30. ²) Por. tamże.

etc. etc. ...anno 1454 (mylnie napisano 1434) super locatione vïl-larum in laneis ad fluvium Dunajec a summitate montium Gazec ad summitatem montium Tatry sese extendentibus gratiose collati“. „Wieś Brzegi. Na tychże łanach co i Waksmund zasiadła ta wieś“¹).

W ten sposób zdołaliśmy stwierdzić, że wsie Leśnica, Białka, Brzegi, Bukowina, powstały na obszarze, należącym zdawna do wsi bezsprzecznie polskiej, że wiec cała wschodnia połać Nowotarszczyzny między Leśnicą i Białka, w głąb aż do wysokich Tatr, leża ł a w g rani c a c h p a ń s t w a polskiego. Wobec tego odpadają ostatnie wątpliwości, jakie jeszcze zachodzić mogły co do grupy dokumentów węgierskich z 1575—1589, gdzie ten sam obszar przedstawiony jest jako sporny wprawdzie między dwiema posiadłościami węgierskiemi, ale przez to właśnie jako niesporna część państwa węgierskiego. Zatem także dokumenty, przedstawione w EW. pod nr. 2—4, należy skreślić z szeregu dowodów, mających rzekomo popierać roszczenie węgierskie.

zasa-

podnosi, najważniejsza część jej wywodu. Wobec tego, że obecnie ku terytoryum spornemu skierowane są roszczenia dwu stron, polskiej i węgierskiej, chodziło o przedstawienie dowodów, któreby wykazywały, że był jakiś okres dawniej-którym ono było w posiadaniu faktycznem Węgier, że

A teraz proszę Wysoki Trybunał zajrzeć do egzemplarzy Referatu węgierskiego, jakie przed nim leżą, a mianowicie do rozdz. VII. „Prawna przynależność terytoryum spornego do Węgier“ (str. 73—84). Jest to, jak sama strona przeciwna — dniczo słusznie

szy, w

wem,

w za-

w czasie tym nie było przedmiotem roszczeń ze strony Polski, że nie ma jakichkolwiek dowodów, żeby ona wtedy czy też przedtem wykonywała tu swoje władztwo państwowe ; że, jednem sło-w owym okresie dawniejszym posiadanie węgierskie było wyłącznein, i opierało się na tytule prawnym, wynikającym z pierwotnego, w niepamiętne czasy sięgającego zawłaszczenia. Gdyby ten dowód było się udało przeprowadzić Węgrom, moja rola byłaby skończoną; znaczyłoby to bowiem, że w obecnym sporze Węgry dążą jedynie tylko do utrzymania dawnego, mierzchłej przeszłości powstałego, a zarazem prawnego stanu posiadania, my zaś występujemy tylko z jakiemiś późniejszemi, żadnym ⁶

tytułem prawnym nieuzasadnionemi roszczeniami. Niestety, dowód węgierski chybi ł zupełnie celu. w całości i w e wszystkich s z c z e g ó ł a c h. W powołanym rozdziale o „prawnej podstawie“ roszczenia węgierskiego przytoczono 14 dokumentów dowodowych. Z tych nie omówiłem dotąd tylko dwu ostatnich (13 i 14), t. j. wpisu w prowizorycznym katastrze węgierskim z r. 1853 i w tabuli węgierskiej z r. 1858, które tery-toryum sporne uważaia za cześć składowa państwa węgierskiego. Ze względu na czas pochodzenia owych dokumentów mogę o nich mówić dopiero na dalszem miejscu : uprzedzając wjmiki późniejsze stwierdzam, że i one dowodem prawności roszczeń strony przeciwnej nie są. Żeby zaś nawet nie odwoływać się do wywodów, jakie później w tej mierze przedstawię, zwracam już tutaj uwagę na to, że dokumenty z lat 1853 i 1858 nie mogą w żadnym razie wykazywać, iż terytoryum rzeczone należało od prawieku tytułem prawnym do Węgier, skoro pochodzą z czasu, w którym spór o nie już się między obu stronami rozwinął, i w którym właśnie chodzi o stwierdzenie, której z obu tych stron przysługuje owo prawo. Pozostałych 12 dokumentów, łącznie z niektórymi innymi, pominiętymi przez obronę węgierską, omówiłem w niniejszym i poprzednim ustępie mojego wywodu. Na prośbę moje raczył Wysoki Trybunał kreślić w swych egzemplarzach po kolei numery tych dokumentów, których dowodność po bliższym rozbiorze ich treści, tudzież innych, w związku z nimi stojących

okoliczności, upadła. Proszę je teraz przejrzeć wszystkie : z dwunastu dokumentów nie pozostał ani jeden n i e p r z e-kreślony. Okazało się, że jedne z nich nie dowodzą niczego, inne zaś dowodzą tylko tyle, że terytoryum, stanowiące przedmiot dzisiejszego sporu (łącznie z terytoryum dalszem, t. j. całą wschodnią połacią Nowotarszczy-zny) w czasie od r. 1575—1625 było tak samo spornem między Polską a Węgrami, jak niem jest dzisiaj; żaden z nich nie dowiódł jednak, żeby w tym sporze Węgry miały d o ń istotne prawo, żeby przed powstaniem sporu wykon y w a ł y na niem rzeczywiste, n ie naruszone, prawne p o s i a d a n i e.

Ten wynik ma dla konstrukcyi całej kwestyi spornej czenie pierwszorzędne i najdonioślejsze. Okazało się, że wszystko, co przeciwna strona uważała za „podstawę prawną“ roszczenia, jest tylko złudzeniem, a s k u t-

zna-

swojego

kiem tego stanęła p o d znakiem zapytania z asa-dnośé jej roszczeń, zarówno w sporze z końca XVI. i początków XVII. wieku, j a k o t e ż w sporze dzisiejszym. Gdybyśmy sie na samych tylko dokumentach węgierskich oparli, podstawa prawna pozostałaby tak samo „niewiadomą“, jak „niewiadomą“ byłaby także strona, która się do niej odwołać może. Tę niewiadomą rozwiązują dopiero dokumenty polskie, omówione tu w związku z węgierskimi. Wykazują one, że w czasie eonaj mniej od połowy XIII. do drugiej połowy XVI. w. to samo terytoryum między Leśnicą i Białka, do którego wnet potem z uroszczeniami występują Węgrzy, od linii Waksmundu aż co najmniej do Iloz-toki i Czuby należało do Polski; wykazują, że osady Białka, Brzegi, Bukowina i inne, jakie później na przestrzeni tej założono, powstały na gruntach z dawna polskich. Rybiego Stawu i przyległych doń pastwisk nie wymieniają wprawdzie dokumenty polskie ; nie można jednak wątpić, że i one należały do tego zdawna polskiego skrawu ziemi. Wynika to najpierw z omówionych poprzednio właściwości terenu, który da się pojąć jedynie tylko jako przynależność wschodniego pasma Nowotarszczyzny, t. j. terytoryum między Leśnicą i Białka aż do Roztoki i Czuby ¹). W^ynika dalej i stąd, że w obu wypadkach, w których same dokumenty węgierskie wyraźnie wspomniały Rybi Staw (protokoły zeznań świadków z r. 1575 i 1585), wymieniają go one również jako przynależność i w organicznej łączności z ziemią między Leśnicą i Białka. Skoro się tedy okazało, iż ziemia ta, jeszcze przed powstaniem uroszczeń węgierskich, była w posiadaniu Polski, przeto wypływa stąd, że także i Rybi Staw wraz z przyległymi gruntami należał do tego państwa. Wreszcie dowodzi tego nomenklatura stagnum Polonoruw, użyta na oznaczenie Rybiego Stawu w źródle wegierskiem (zeznanie świadków z r. 1575), chronologicznie pierwszem ze wszystkich znanych nam źródeł, które jezioru temu daje imię własne; nomenklatura, wskazująca niewątpliwie na to, że jezioro, zanim je chwilowo zagarnęli Węgrzy, leżało w granicach Polski, i to w całości, nie w części ²). Oto wskazówki i dowody, że całe terytoryum sporne, zarówno to, o które chodziło na przełomie wieku XVI. i XVII., jako też to, o które spór toczy się dzisiaj, należało podówczas do Polski.

*) Por. rozdz. I.

²) Por. o tern bliżej w rozdz. IV.

O Morskie Oko.

Rozbiór dokumentu Kokoszą z r. 1320 wykazał' ponadto, przynajmniej pośrednio, że jeszcze dalsza cześć wysokich Tatr, zamknięta linią Białej Wody, Małej i Wielkiej Wysokiej, była podówczas polską. W całym tym okresie czasu, od połowy XIII. do początków drugiej połowy XVI. wieku nie da się wykazać, bezpośrednio lub chociażby pośrednio, żeby terytoryum owo, jeśli już nie na stałe, to przynajmniej chwilowo, jeśli nie prawnie, to przynajmniej faktycznie należało do Węgier, albo żeby one sobie przynajmniej rościły doń wówczas jakieś prawa; pierwsze ślady i dowody jego sporności między obu państwami sięgają dopiero r. 1575 wzgl. 1585. Przez całe t r z y w i e k i (conajmniej) przed powstaniem sporu dzierżyła je z a t e m Pois k a w faktyczne m i spokojne m posiadaniu; nie m o ż n a więc wątpić, że posiadanie to sięga w dawne, zamierzchłe czasy, że było wynikiem pierwotnego zawłaszczenia, że je dnem s ł o w e m było — p r a w n e m.

I otóż obróciła się karta. W miejsce rzekomego dowodu odwiecznego posiadania węgierskiego staje dowód odwiecznego, prawnego posiadania Polski. W jego świetle łatwo już ocenić, po czyjej stronie w sporze z 1575—1625 było prawo, a po czyjej uroszezenie, czyje gwałty, Palocsayów, czy Pieniążków i Komorowskich, były bezprawiem, a czyje tylko wykonaniem obrony własnej przeciw bezprawiu, i wreszcie, po czyjej stronie była słuszność w wzajemnych skargach z r. 1625, kiedy wdowa po Pa-locsayu w imieniu własnem i sierót, a w jej obronie cały komitat spiski, oskarżały nowotarskiego starostę o krzywdy i zabór, a na wywołaną tein remonstracyą Ferdynanda II. Zygmunt III. odpowiadał, że: „granice między Polską a Węgrami istnieją od wieków, i przez same przyrodę zostały zakreślone, jako też odwiecznem poszanowaniem obu stron ustalone, a tylko zuchwałość i chciwość nadgranicznych panów pragnęłaby je przesunąć, i dla swego użytku, prawem czy bezprawiem, nowe posiadłości zagarnąć.“

IV.

Terytoryum sporne w faktycznem, prawnem i niespornem posiadaniu Polski od drugiej ćwierci wieku XVII. do

r. 1769.

Z przytoczonego poprzednio listu cesarza Macieja do Zygmunta III. z r. 1618, według którego starosta nowotarski Komorowski odebrał Palocsayoin „trzy osady“ 0, jak wszystko na to wskazuje: Białkę, Brzegi i Bukowinę, zdaje się wypływać, że już conajmniej od tego roku obszar między Leśnicą i Białka w głąb Tatr przeszedł w faktyczne posiadanie Polski ; ze względu na podniesione r. 1599 skargi Mikołaja Dersefyego i zgromadzenia komitatu spiskiego w przedmiocie „gwałtów“, popełnianych przez starostów nowotarskich na Palocsayach²). możnaby przypuścić, że już nawet pod sam koniec XVI. wieku owe trzy osady znajdowały się w faktycznem posiadaniu Polski. Na wszelki wypadek, skargi z r. 1625 stwierdzają wyraźnie, że w tym czasie Leśnica, Białka, Brzegi i Bukowina, odebrane Paloesayom, przyłączone zostały do starostwa nowotarskiego. Jeszcze przez całą pierwszą ćwierć wieku XVII. ponawiają się ze strony węgierskiej znane nam zażalenia z powodu tego „zaboru“; jeszcze w r. 1634, w nowym sporze między kluczem dunajeckim a Uj-Belą, zeznania świadków starają się stwierdzić, że granice Uj-Beli sięgały aż do Leśnicy, a obejmowały zwłaszcza Bukowinę ³), charakterystyczne

*) Haus- Hof- u. Staats-Archiv, rpis nr. 311. str. 385.

²)    Tamże, rpis nr. 311, str. 334. 337.

³)    Tamże, rpis nr. 311, str. 439—451.

rzucając światło na wartość analogicznych zeznań świadków w latach 1575 i 1585¹). Potem ustają już owe skargi węgierskie i ten uboczny sposób stwierdzania przynależności polskiej ziemi do dóbr węgierskich. Cała, przedtem sporna, wschodnia połać Nowo-tarszczyzny pozostaje odtąd aż do r. 1769, zatem przez półtora wieku, w s t a ł e m, faktyczne m posiadaniu Polski, przestaje być nawet przedmiotem jakichkolwiek roszczeń ze strony węgierskiej, staje się niesporną własnością Polski. Już akt, dotyczący oddania starostwa nowotarskiego nowomianowanemu staroście tamtejszemu Mikołajowi Komorowskiemu, przeprowadzony przez urząd grodzki sądecki r. 1624, wymienia Białkę, Brzegi i Bukowinę jako część składową tegoż starostwa ²). Cały szereg późniejszych dokumentów poświadcza również przynależność bądź to wszystkich, bądź niektórych z pośród rzeczonych trzech osad, do państwa polskiego, i to zawsze jako części składowych starostwa nowotarskiego, zatem dóbr koronny eh polskich : tak dokument starosty nowotarskiego T. Zamojskiego z r. 1628 (dotyczy Bukowiny), lustra-cya starostwa nowotarskiego z r. 1636 ³), dokument Władysława IV. z r. 1637 (dotyczy Białki), akt wprowadzenia nowego starosty Kazanowskiego w posiadanie starostwa nowotarskiego z r. 1638 ⁴), wreszcie lustracye tegoż starostwa z lat 1660 ⁵) i 1759 °).

To nieprzerwane i nienaruszone posiadanie rzeczonych trzech osad, wykonywane przez Polskę od początku drugiej ćwierci w. XVII. do r. 1769, jest zarazem pośrednim dowodem takiegoż posiadania terytoryum dzisiaj spornego, połączonego z ni emi, w myśl poprzednich wywodów, w integralną i organiczną całość.

Pozatem mamy inne dowody bezpośrednie, wykazujące przynależność jego do Polski w owym czasie.

*) Por. rozdz. III.

²)    Ar cli. kraj. w Krakowie, Akta grodz, sądeckie t. 116, str. 1071-1072.

³)    Arch. głów. Wars z., Ks. lustr. t. 27 str. 1 i u.

⁴)    Ar cli. kraj. w Krakowie, Akta grodz, sądeckie t. 121, str. 585—586.

⁵)    Arch. głów. Warsz. Ks. lustr. t. 24, str. 524 i n.

⁶)    Źródła, co do których nie podano cytatu, znajdują się w aktach sporu.

W r. 1637 król Władysław IV., wynagradzając zasługi Wojciecha Nowobilskiego z Białki, jakie położył około karczunku tej niedawno założonej osady, nadaje mu sołtystwo białczańskie z rozmaitemi uprawnieniami, opatrując go przytem prawem użytkowania pewnych gruntów, na obszarze tej wsi położonych. Dokument podaje najpierw ogólne określenie granic owych gruntów od wschodu i zachodu : są niemi rzeki Białka i Leśnica (a fluvio Białka... ad fluvium Lesznica... sese extendentibus); następuje potem szczegółowe wyliczenie nadanych gruntów, z tych najbardziej ku północy wysunięte: pole nad Potokiem Komarnikowym, najbardziej ku południowi : pastwisko nad Rybim Stawem. Uwzględniając owe cztery linie graniczne, otrzymamy nieregularny czworobok, którego przestrzeń obejmuje kilka mil kwadratowych. Nie cała ta przestrzeń nadaną została w użytkowanie sołtysowi białczańskiemu ; dość wspomnieć, że rozciągały się na niej lasy, obejmujące kilka tysięcy morgów kwadratowych (Roztoka, Wołoszyn, Filipiński, Rybie), z licznemi polanami i halami, które jeszcze po przejściu Galicyi pod panowanie austryackie były nie tylko w własności, ale i wyłącznem użytkowaniu kamery skarbowej, a po sprzedaży przeszły w tym samym charakterze w posiadanie dominiów Kościeliska i Zakopanego; wszystkie te grunty należały tedy przedtem bezpośrednio do starostów nowotarskich. Na przestrzeni rzeczonego czworoboku otrzymał sołtys białczański tylko pewne, stosunkowo nieznaczne części ziemi, jak gdyby oazy, niezawsze nawet ze sobą terytoryalnie złączone. Dyplom z r. 1637 ’) nadał mu mianowicie :

1)    pole na odmiarku wsi Białki nad Potokiem Komarnikowym, z nazwy niepodane (tam et additamento agri vulgo odmiarck, quod remansit ex fundis eiusdcm villae dimensis penes rivulum Komarnikowy dictum) ;

2)    łąki nad górną Leśnicą, z imienia również niepodane (necnon pratis in superioritatc fluvii Leśnica);

3)    inną łąkę czyli siano żęć, zwaną Polaną albo Brzegami (aliogue prato scu fenicidio Polana scu Brzegi vocato);

() Druk. z obiaty w Aktach grodz. krak. t. 62, str. 1047, u Czolowskiego str. 68—70 nr. 3; w ostatnich czasach odszukany został oryginał tego dokumentu ; znajduje się obecnie w posiadaniu dra Czołowskiego.

4)    pastwisko (polane) na górze Kie zora (tum ct monticulo pro alendo pecore Góra Kiczora) ;

5)    pastwisko (polane, hale) Wołoszyn (usque ad verticem Wołoszczy liska) ;

6)    pastwisko nad Rybim Stawem (et penes fundum Ribi Staw, itidem pro alendis pecudibus ct pecoribus).

Też same posiadłości, w dosłownie takiem samem określeniu, zostały zatwierdzone sołtysom białczariskim, potomkom Wojciecha Nowobilskiego, dyplomem Jana Kazimierza z r. 1661 *).

Również dyplom króla Michała z r. 1669 ²) zatwierdza tymże sołtysom posiadanie wszystkich powyższych przedmiotów, w takiem samem dosłownem określeniu; ponadto zatwierdza on im nadto posiadanie kilku innych parcel, tymczasowo z dóbr starostwa nowotarskiego wydzielonych. Dodatki te obejmują:

7)    pastwisko (pascuis) Rymarz;

8)    pastwisko (pascuis) Lichniarzó wk a ; wreszcie

9)    inne obecnie w ich posiadaniu zostające pastwiska (necnon aliis ad praesens in possessione dicti seulteti existentïbus pro alendis pecoribus et pecudibus), z czego wypływa, że zatwierdzeniem objęte zostały także niektóre imiennie w dokumencie niepodane posiadłości.

Wreszcie wszystkie owe poprzednie przywileje królów polskich zatwierdzone zostały przez Augusta III. r. 1749³) ; odnośny dokument ograniczył się jednakowoż do konfirmacyi ogólnej, nie podając już, jak dyplomy poprzednie, szczegółowego wyliczenia posiadłości sołtysich.

Przytoczone dokumenty stwierdzają zatem, w odniesieniu do całego niemal, bliżej nas tu zajmującego okresu (1637—1749), że parcela, określona łacińską nazwą: Penes fundum Rybi Staw, która w dosłownem tłómaczeniu daje nazwę polską: Nad Rybim Stawem, albo w skróceniu: Nad Rybim, była w posiadaniu i użytkowaniu sołtysów białczańskich, że parcela ta wydzieloną im została z dóbr starostwa nowotarskiego (in villa nostra... capitaneatus Neoforensis), i że prawa swoje wykonywali oni tu z woli i nadania królów polskich. Przynależność jej do teryto-ryum państwowego polskiego nie może tedy ulegać wątpliwości.

D Druk. z oryg. w posiadaniu sołtysów białczańskich u Czoło w s ki ego str. 70—71 nr. 4.

²)    Tamże. str. 71—72 nr. 5.

³)    Tamże, 72-73 nr. 6.

Gdyby można przyjąć od razu, że parcela ta rozciągała się po obu stronach Morskiego Oka, cała kwestya sporna byłaby z góry przesądzoną; albowiem pastwisko, położone na prawym brzegu tegoż jeziora, znajduje się na terytoryum, do którego Węgry roszczą sobie obecnie pretensye: byłby w tem dowód, że terytoryum owo należało w w. XVII. i XVIII. do Polski. Oceniając doniosłość tych dowodów dokumentowych, stara się RW. osłabić w inny sposób ich znaczenie. Twierdzi on mianowicie, występując przeciwko dotychczasowym interpretacyom niniejszego ustępu, jakie z naszej strony przedstawiano, że wyraz penes nie oznacza „naokoło“, zatem terytoryum z obu stron jeziora, że odpowiada tylko wyrazom „przy“ albo „nad“ ; pozycyą dokumentową penes fundum Rybi Staw należy tedy w duchu EW-go tłómaćzyć w ten sposób, że odnosi się ona do jakiejś parceli nad Rybim Stawem, wszelako tylko do tej, która leży po lewym brzegu Morskiego Oka, na niespornem dziś terytoryum polskiem ; nie przesądza ona w niczem stosunkom posiadania na prawym brzegu tegoż jeziora, nie dowodzi zatem, jakoby brzeg ten należał wówczas do Polski.

¹

)    Kod. dypl. Ma top. III. nr. 730.

²

)    Litera „z“ oznacza, iż odnośna osada założoną została w pewnym roku, litera „i“, że pod pewnym rokiem wzmiankowaną jest po

pierwszy jako istniejąca. Zestawienie poniższe, o ile dotyczy Nowotarszczyzny, opiera sie po części na dokumentach Kodeksu dypl. Białopól. i Kod. dypl. kat krakow., w części zaś na dokumentach, zgromadzonych w Aktach sporu Ministerstwa spraw wewn., wreszcie na kilku lustracyach, dostarczonych mi z Arch. głów. w Warszawie. Osobnych poszukiwań za historyą poszczególnych miejscowości nie czyniłem ; praca w tym kierunku podjęta może tedy spis ten uzupełnić i sprostować go innemi, może wcześniejszemu datami, które jednak ogólnego obrazu siedlenia. o który tu chodzi, zasadniczo nie zmienią.

³

Tekst dokumentów posiadam tylko w nieudolnych kopiach z końca XVIII. stulecia, stąd niepewność co do niektórych nomenklatur. Oryginały dokumentów przedłożone były sądowi polubownemu w toku sporu.

⁴

)    Haus- Hof- u. Staatsarchiv, rpis nr. 311, str. 205—221.

⁵

)    Tamże, rpis nr. 311, str. 225-227.

⁶

Ar cli. główn. W ars z. Ks. lustr. t. 24, str. 528.

Poprawka gramatyczno-leksykograticzna EW'-go jest. trafną; odpowiednio do tego wyłożyłem też w poprzednim ustępie nomenklaturę łacińska dokumentu nazwa polska Nad Rybim (nie: dokoła Rybiego Stawu). Zastrzegam tylko, znowuż w interesie prawidłowej leksykografii, że nie ma jakiegokolwiek powodu, ażeby nomenklaturę te tłómaćzyć wyłącznie w duchu RW-go. Wyraz penes, „nad“, posiada tak ogólne i obszerne znaczenie, że może określać przedmiot albo z jednej tylko strony graniczący z innym przedmiotem, albo też graniczący z nim z kilku stron, albo nawet okalający go w całości. O ile wiec wyraz ten sam przez się nie stanowi tu dowodu w duchu roszczeń polskich, o tyle też nie jest dowodem przeciwko nim; możnaby powiedzieć, jest on tu obojętny. Muszą tedy być przytoczone inne przyczyny, wymagające interpretacyi w duchu roszczeń węgierskich, zatem interpre-tacyi, ścieśniającej zastosowalność jego w danym wypadku do jednego tylko, lewego brzegu Morskiego Oka.

Tymi dowodami, według twierdzenia przeciwników, mają być dawniejsze dokumenty węgierskie, stwierdzające rzekoma przynależność prawego brzegu jeziora do państwa węgierskiego, zwłaszcza zaś dokument Kokoszą z r. 1320 i dokumenty, dotyczące sprzedaży klucza dunajeckiego z r. 1589 — 1595. I otóż, gdybyśmy nawet owe dokumenty przyjęli bez żadnych zastrzeżeń w tem rozumieniu, jakie im przydaje RW., okazałoby się przecież, żeśmy tu zastosowali bledną metodę dowodzenia; zestawilibyśmy bowiem ze sobą, jako rzekomo równoczesne, dwa stadya w rozwoju niniejszej sprawy, które pod względem czasowym ściśle są od siebe odgraniczone : stosunki z pierwszej połowy XIV. i drugiej połowy XVI. w. z stosunkami z drugiej ćwierci XVII. aż do drugiej połowy XVIII. w. To, co się tu odnosi do pierwszego okresu, niekoniecznie przeszło w okres drugi ; dowody pierwszego z nich nie obalają same przez się dowodów drugiego, nie dadzą się im z góry przeciwstawić w celu zastosowania wspomnianej interpretaeyi ścieśniającej. Mylne użycie synchroni stycznej metody dowodowej na niekorzyść właściwej, i jedynie w tym wypadku usprawiedliwionej metody chronologicznej, występuje tu znowu na jaw. Cóż dopiero, jeżeli przypomniemy rzeczywistą treść powołanych w RW. dokumentów! Z aktu Kokoszą (1320) nie wynika bynajmniej, jakoby Węgry posiadały podówczas prawy brzeg Morskiego Oka, owszem, wypływa zeń. że nie tylko brzeg ten, ale i dalsze, dziś już węgierskie terytoryum aż do Polskiego Grzebienia i Białej Wody należało wtedy do Polski. Akty sprzedaży z r. 1589—1595 nie wspominają nigdzie wyraźnie ani o Rybim Stawie (jeziorze), ani o parceli przy nim leżącej ; dotyczą one całej wschodniej połaci dzisiejszej Nowotarszczyzny, a wraz z nią także (niewymienionego wyraźnie) Rybiego Stawu oraz przyległych doń parcel, ale przyległych nie tylko z prawej, lecz zarazem i z lewej strony; tych dokumentów nie można tedy zestawiać z dokumentami królewskimi z lat 1637—1749, skoro dokumenty owe nawet w rozumieniu RW-go rozporządzają prawnie parcelami z lewej strony jeziora. Obie grupy dokumentów nie dadzą się tedy utrzymać obok siebie jako dowody współrzędne: jedna z nich wyklucza drugą. Ponieważ zaś dowodność dokumentów z 1637 — 1749 nie podlega żadnej wątpliwości, i nie została zaprzeczoną nawet ze strony węgierskiej, ponieważ usuwają one niewątpliwie i conajmniej dowodność dokumentów dunajeckich co do parceli nad lewym brzegiem jeziora, przeto z zestawienia tego nie dadzą się wysnuć żadne wnioski na niekorzyść pretensyi polskiej co do prawego brzegu Morskiego Oka; dowodność dokumentów węgierskich co do owego brzegu upada równocześnie z dowodnością co do parceli po lewej stronie Morskiego Oka, jako też co do całej przestrzeni między Leśnicą i Białka, która w owym czasie należy bezspornie już do Polski, mimo że była przedmiotem sprzedaży w dokumentach dunajeckich z r. 1589-1595.

W o b e c tego nie ma jakiejkolwiek podstawy do zastosowania interpretacji ścieśniającej w odniesieniu do zwrotu pen es fundum Rybi Staw, którego używają dokumenty królów polskich, nie ma podstawy do twierdzenia, jakoby dokumenty owe dotyczyły tylko parceli po lewym brzegu Morskiego Oka; owszem, interpretacja ta musi tu być przeprowadzoną ściśle i wyłącznie na podstawie samych dokumentów królewskich. Że zaś nie ma w nich żadnej wzmianki, któraby o takiem ograniczeniu wspominała, przeto wynika stąd, że dokumenty owe miały namyśli parcele p o o b u stronach jeziora, zatem także po prawej jego stronie, do której obecnie Węgry występują z roszczeniami.

Wniosek ten jest tern bardziej usprawiedliwiony, że inna pozycya topograficzna, która w rzeczonych dokumentach określoną została według położenia swego nad pewną wodą, podaną tu została z wyraźnem zastrzeżeniem, iż rozciąga się tylko nad pewną jej częścią, z powodu, iż w rzeczywistości nie przylegała do całego jej brzegu. Tak mówią dokumenty o pratmn in superio-ritate flavii Leśnica, zatem o łące nad górnym biegiem Leśnicy, chcąc przez to oczywiście zaznaczyć, iż łąka ta nie przylega do Leśnicy w dalszym jej biegu. Gdyby więc w naszym wypadku nadania królewskie dotyczyły wyłącznie parceli po lewym brzegu jeziora, to musielibyśmy, w konsekwentnem przeprowadzeniu tej samej zasady, spotkać się tu z takiem samem ścieśniającem określeniem (n. p. in occidentale parte Rybi Staw) ; skoro takiego określenia nie ma, to trzeba przyjąć koniecznie, że dok u ni e n t y miały na myśli parcele po obu stronac h jeziora, zatem także parcelę obecnie sporną.

Tak więc słowo penes, jakkolwiek samo w sobie niekoniecznie wymaga tłómaczenia: naokoło, musi tu być, ze względu na przytoczone okoliczności, wyłożone w tern właśnie rozumieniu. Oczywiście, jeżeli stwierdzamy, iż królowie polscy obdarzyli sołtysów białczanskich pastwiskami naokoło Rybiego Stawu, nie chcemy przez to powiedzieć, jakoby te pastwiska, bez żadnej przerwy, rozciągały się ze wszystkich stron nad brzegami owego jeziora; nawet królowie nie mogą swym poddanym rozdawać więcej użytków w ziemi, aniżeli ich udzielił sam Stwórca. Na południowym brzegu Morskiego Oka znajduje się bowiem pewna przestrzeń, złożona z głazów i skał; podobnież z jednej strony brzegu północnego przytyka do jeziora las; jedna i druga parcela. nie stanowiąc pastwisk (pascua), nie była tein samem

Biorąc za podstawę wyliczone poprzednio w myśl dokumentów z 1637 —1749 pozycye (w liczbie dziewięciu, str. 69), stwierdzamy przedewszystkiem :

przedmiotem nadania. Nadane zostały tylko te grunty naokoło jeziora, które były pastwiskami, ale wszystkie, zarówno po jednym, jak i drugim jego brzegu, bez ograniczenia, zatem także te, które leża nadzi-siejszem tery tory um sporn ein.

Ten wywód wystarcza już sam przez się, ażeby stwierdzić przynależność prawną rzeczonego tery tory urn do Polski w ciągu półtora z górą wieku, od drugiej ćwierci stul. XVII. do drugiej połowy w. XVIII. Mógłbym tedy na powyższych uwagach zakończyć rozbiór dokumentów królewskich ; żeby jednakże poprzednie wnioski należycie oświetlić, zatrzymuję się przy nich jeszcze na chwilę, ażeby porównać określony w nich stan posiadania sołtysów białczańskich z takimże stanem późniejszym, przedewszyst-kiem najnowszym (w drugiej połowie XIX. w.). O tym późniejszym stanie posiadania znajdujemy wiadomości bądź to w księgach katastralnych, spisanych już za rządów austryackieh, bądź też w aktach komisyi serwitutowej z lat 1871— 1873 ; jedne i drugie pozwalają porównanie to przeprowadzić z wszelką dokładnością.

Co do poz. 1 i 2 (pole na odmiarku wsi Białki nad Potokiem Komarnikowym, i łąka nad górną Leśnicą), że ponieważ w obu wypadkach nie podano nazwisk rzeczonego pola i łąki, przeto identyczność ich z dzisiejszemi posiadłościami sołtysów białczańskich nie da się z całą ścisłością wykazać. Ponieważ jednak oba te przedmioty leżały na obszarze właściwej wsi Białki, przeto można przyjąć, że są identyczne z jakiemikolwiek, dość licznemi parcelami tejże wsi, które w księgach katastralnych z lat 1787, 1820 i 1847 zapisane są na imię sołtysów białczańskich.

Co do poz. 3 (Polana albo Brzegi) stwierdzamy, że w dalszym rozwoju rzeczy połączyła się ona w jedne parcelę z poz. 7 (Rynias); dla tego w katastrze Józefińskim z r. 1787 Ryn i as przytoczony jest także pod nazwą Brzegi. Co do Ryniasu zob. niżej pod 7.

Również co do poz. 8 (pastwisko Lichniarzówka) stwierdza tenże kataster własność sołtysów białczańskich, w zmienionej tylko pod względem gospodarczym formie, jako: Zagroda Lichna-rzowska.

Szczególnie ważnem jest porównanie pozostałych pozycyj poprzedniego wykazu (4, 5, 6. 7. 9), obejmujących hale. pastwiska i polany, z aktami komisyi serwitutowej z r. 1871 — 1878, wyliczającej dokładnie należące do tej grupy posiadłości rzeczonych sołtysów w 23 pozycyach. Zestawiam w poniższym wykazie odnośne miejsca, nadmieniając, że cyfry w kolumnie pierwszej oznaczają pozycye wykazu poprzedniego, a cyfry w kolumnie drugiej pozycye aktów serwitutowych.

Dokumenty królewskie 1637-1749.

Akty komisyi ser w i tut o-wej 1871—1873.

4. Pastwisko K i c z o r a.

5. Pastwisko W o ł o s z y n.

6. Pastwisko Nad Rybim.

7. Pastwisko Rynias.

9. Inne pastwiska i polany.

2.    Część lasu przy Wyżniej i Ni-żniej Kicz orze.

10.    Las przy Kaczorze Wyżniej i Klimkówce.

13.    Polana Kie zora Wyż nia.

14.    Polana Kicz ora Niż ni a.

5.    Cześć lasu pod Wołoszynem.

6.    Polana pod Wołoszynem.

7.    Las między Halą i Polaną Wołoszynem.

17.    Polana Wołoszyn.

20. c. Hala'Wołoszyn.

20.    a. Hala Morskie Oko.

21.    Pastwisko Nad Rybim.

1. Część lasu nad Polaną Rynias.

12. P olana Rynia s.

3.    Cześć lasu nad Łysą.

4.    Część lasu nad Palenicą.

8.    Lasu Roztoka morgów 30.

9.    Wydma leśna Włosienica.

11.    Pastwisko Szałasisko.

15.    Polana Łysa.

16.    Polana Palenica.

18.    Wydma leśna Opalone.

19.    Pastwisko Pod Ubocz.

20.    b. Hala Pięć Stawów.

Z zestawienia powyższego wypływa:

1.    że dzisiejsze (1871) posiadłości sołtysów białczańskich wykazują pewien przyrost w porównaniu z temi, które w dokumentach z lat 1637—1749 imiennie były podane. Zapewne cześć tych dodatkowych nabytków obejmuje ogólnikowa pozycja 9 rzeczonych dokumentów, wspominająca o „innych pastwiskach i polanach“ ; co pod tę pozycją nie podpada, mogli sołtysi nabyć czy to w ostatnim półwieku istnienia Polski, czy już pod panowaniem austryackiem, czy też częściowo w jednym, a częściowo w drugim okresie ;

2.    że wszystkie w dokumentach polskich imiennie wymienione przedmioty (3—8) utrzymały się bez wyjątku w posiadaniu tychże sołtysów aż do czasów najnowszych;

3.    że owe przedmioty podzieliły się z biegiem czasu na mniejsze, osobnemi nazwami wyróżniane parcele, z zachowaniem jednak pierwotnej nazwy zasadniczej (Kiczora Wyżnia i Kiczora Niżnia, Polana Wołoszyn i Hala Wołoszyn i t. p.) ;

4.    że przy tych dawniejszych posiadłościach swoich sołtysi nabyli kolejno przyległe gdzieniegdzie części lasów (przy Kiczorze, Wołoszynie, Ryniasie);

5.    że wszystkie w dokumentach polskich wy-mienionehale, polany, pastwiska, bez względu na to, czy się w dalszym ciągu podzieliły (Kiczora, Wołoszyn), czy nie (Rynias) — pomijam na razie pozycya 6 — utrzymały swoje pierwotne, w dokumentach podane nazwy, i te nazwy zarazem na sąsiednie części lasów, przez sołtysów białczańskich nabyte, przeniosły.

Skoro tak, to należy przyjąć, że także parcela, wymieniona w dokumentach królewskich pod nazwą: Penes fundum Rybi Staw (poz. 6), która nie jest niczem hinein, jak tylko dosłownem tłómaczeniem n a z w y polskiej : Nad Rybim Stawę m czyli Nad Rybim, utrzymała się po dziś dzień w posiadaniu sołtysów białczańskich, jako uposażenie niegdyś przez królów polskich nadane, i to pod tą samą nazwą, jakiej u żyto d la niej w rzeczonych do k u ment a c h. Otóż, jeżeli przyjmiemy wywód RW-go, że terytoryum polskie rozciągało się tylko po lewej stronie Rybiego Stawu, i że tam tylko sołtysi białczańscy otrzymali wydzielone ze starostwa nowotarskiego pastwiska, to doszlibyśmy do wniosku, że darowizna obejmowała tylko dzisiejszą „Hale Morskie Oko“. Ale wtedy 11 ie potrafilibyśmy w y 1ł ó m a c z y ć, dlaczego w b r e w s t w i e r d z o -nej właśnie regule, i w tym jednym, jedynym tylko wypadku, nastąpiła zmiana n az w y (Nad Rybim, na : Hala Morskie Oko); jakkolwiek bowiem obie nazwy pojęciowo znaczą to samo, to jednak formalnie zachodzi już między niemi różnica. Musimy tedy, dla zastosowania przytoczonej reguły, szukać w tej stronie takiej parceli, która rzeczywiście nazywa się Nad Rybim (penes funduni Rybi Staw), a tą jest j edynie tylko pastwisko, położone na prawym brzegu jeziora, na terytoryum. do którego występują z roszczeniami Węgry; z czego wypływa, że ono właśnie było przedmiotem nadania królów polskich. Oczywiście, nie tylko ono; jak bowiem wypływa z poprzednich uwag, królowie polscy nadali sołtysom także pastwisko po lewym brzegu jeziora, dzisiejszą Halę Morskie Oko, objętą pierwotnie wspólną nazwą Nad Rybim; ale dopiero jeżeli przyjmiemy, że nadane zostały obie parcele, da się wytłumaczyć późniejsza zmiana nomenklatury, jaka co do „Hali“ nastąpiła. Chodziło widocznie o przeciwstawienie obu parcel, zwłaszcza że z powodu zaznaczonych powyżej przerw naturalnych, nie zachodził pomiędzy niemi związek terytoryalny, i dla tego jedne z nich określono nazwą: Hala Morskie Oko, tak samo jak inne, pierwotnie jednolite parcele dokumentów, rozpadły się później na części osobne, wyróżniane nawzajem od siebie pewnemi indywi-dualizującemi je nazwami (Hala Wołoszyn, Polana Wołoszyn, Ki-czora Wyżnia, Kiczora Niżnia i t. p.). Gdyby sołtysi białczańscy byli od początku jedynie tylko w posiadaniu pastwiska nad lewym brzegiem jeziora, byłaby dla niego pozostała pierwotna nazwa Nad Rybim, jak się utrzymały po dziś dzień pierwotne nazwy wszystkich innych przedmiotów, w dokumentach królewskich wymienionych.

Rozbiór dokumentów tych stwierdza tedy przynależność terytoryum spornego do Polski w całym omawianym tutaj okresie czasu, lub, jeżeli już ściśle ograniczymy się datami dokumentów, w czasie od r. 1637-1749.

Przechodzę do innej grupy dowodów, zaczerpniętych z współczesnej literatury p o d r ó ż n i c z e j i n a u k o w e j, i to al bo z czasów, w których terytoryum owo wchodziło jeszcze w skład państwa polskiego, albo z najbliższych potem czasów po zajęciu Galicji przez Austryą ¹).

Mamy tedy przedewszystkiem kilka dzieł', jak niemca Brückmanna (1742), węgierska publikacją Almanach v. Ungarn (1778), wreszcie dzieło niemca Luki (1791)²), podające najdokładniejszy, jak na swój czas, opis całej monarchii habsburskiej, które wyliczają jeziora tatrzańskie, leżące po stronie węgierskiej, ale ż a-dno z nich nie wymienia w ich szeregu Rybiego Stawu (Morskiego Oka), jakkolwiek przecież zarówno ze względu na obszar, jako też szczególne znaczenie, jezioro to nie mogłoby być pominiętem, gdyby w rzeczywistości podówczas, chociażby tylko w połowie, do Węgier należało.

Prócz tych dowodów ujemnych dadzą się nadto z literatury współczesnej przytoczyć dowody dodatnie, stwierdzające przynależność Morskiego Oka do Polski.

Zaczynam od Buchholtza starszego (1719) ³), który wspominając o Rybim Stawie, zaznacza, iż z niego poczyna się rzeczka (Rybi Potok), która płynie przez Polskę (in Polen hineinßeusst). Jakżeż mamy rozumieć ten ustęp, i czy byłby on możliwy, gdybyśmy zgodnie z twierdzeniem węgierskiem przyjęli, że Rybi Potok płynął na granicy polsko-węgierskiej ? Oczywiście nie — bo wtedy Rybi Potok, jako graniczny na całej przestrzeni, nie płynąłby ani wyłącznie przez Polskę, ani przez Węgry. Gdyby zaś miała tu rozstrzygać przynależność j ednego brzegu jeziora, to rów nem prawem możnaby było powiedzieć, że potok ten płynie przez Węgry; i nie można wątpić, że Buchholtz, wielki patryota węgierski, który tyle za sprawę narodową wycierpiał, a od Polaków również niejednej przykrości doznał, byłby był w tym wypadku wolał wyrazić się,

Pełne cytaty u C z oł o w s k i ego, z wyjątkiem Buchholza starszego, którego dziełko dopiero po wyjściu pracy Czołowskiego ogłoszone zostało z dawnego rękopisu.

²)    Br tick mann, Centuria epistolarum, epist. 89. 1742; Almanach von Ungarn, 1778 str. 157 n.; Lu ca, Geogr. Handbuch v. d. oesterr. Staate IV. 24.

³)    Buchholtz, Das Zipser Schnee-Gebirg, wyd. w Zipser Bote 1899 nr. 28: Von der Wiszoka linker Hand gegen Mitternacht sichet man viel hundert Berg und Thal und das grosse Polnische See, noch grösser dann zweimal die Stadt Leutschau; aus dem ein ziemlich grosses Wasser in Polen hinei nfleus st. In diesem See ist eine grosse Menge Forellen, und werden viel 1000 gefangen, aber sehr dürr und mager.

Ale co większa: Buehholtz nazywa Rybi Staw: Wielkiem jeziorem polskiem (der grosse polnische See). I trzeba dodać. że ta nomenklatura, nie jest tu bynajmniej odosobnioną. Buehholtz młodszy, również węgier, nazywa (1753) Morskie Oko: der grosse polnische Fischsee ; tak samo mienią go jeszcze w pierwszej połowie XIX. stulecia trzej inni węgierscy autorowie: Osaplovits (1821), Szepeshazy (1825) i Thiele (1833)Ł), wszyscy z wyraźnym dodatkiem, że ten „wielki polski Rybi Staw“ leży po stronie polskiej w z g 1. galicyjskiej ( liegt auf der polnischen Seite). Jeżeli z terni wiadomościami zestawimy inną, poprzednio zaznaczoną (str. 55), że jeszcze dokumenty węgierskie z drugiej połowy 16 w. nazywały to jezioro Stagnum Polo-norum, będziemy mieli stwierdzone, na przestrzeni trzech blisko wieków, obejmującej zarazem w całości okres tutaj rozpatrywany, użycie nazwy Polskiego Jeziora na oznaczenie Rybiego Stawu, i to nie przez kogo innego, jak przez władze i autorów węgierskich.

iż Potok Rybi płynie przez Węgry. Jeżeli mimo to użył przytoczonego powyżej zwrotu, to niewątpliwy w tem dowód, że po obu brzegach Potoku Rybiego rozciągało się te ryto ryurn polskie, że zatem obejmowało także przestrzeń dzisiaj sporną.

Istnieje mnóstwo jezior tatrzańskich, zarówno po stronie polskiej jak i węgierskiej. Gdyby nazwa Polskiego Jeziora nadaną została jakiemukolwiek innemu stawowi, leżącemu na te-rytoryum polskiem, okolonemu zewsząd brzegami polskimi, byłoby to rzeczą zupełnie zrozumiałą. Ale żeby tej nazwy użyć miano właśnie na oznaczenie jeziora, które leżało (rzekomo) na granicy Polski i Węgier, zatem w części tylko było polskiem, a w części już węgierskiem, które zatem równem prawem mogłoby być nazwane węgierskiem, które zresztą, ściśle biorąc, nie byłoby w takim razie ani (wyłącznie) polskiem, ani węgierskiem — to już byłaby rzecz trudna do wytłómaczenia. I nie można tu nawet przypuścić, żeby przez dodatek : jezioro polskie chciano odróżnić niniejszy Rybi Staw, od innego Rybiego Stawu, leżącego już na

r) Buehholtz, Beschreibung d. Karpat,hischen Gebirges, wyd. w Ungrisches Magazin 1783 III. str. 24; Osaplovits, Topographischstatist. Archiv d. Königr. Ungarn I. str. 59; Szepeshâzy, Merkwürdigkeiten d. Königr. Ungarn I. 95; Thiele, Das Königreich Ungarn IY. nr. 11.

terytoryum bezsprzecznie węgierskiem, t. j. od Jeziora Popradzkiego, które również czasem nazywane jest Rybim Stawem: w takim bowiem wypadku musielibyśmy przy tein ostatniem jeziorze spotkać określenie: węgierski Rybi Staw, którego nikt nie używa, a mianowicie nie użyli go nawet wspomniani powyżej autorówie, z osobna Jezioro Popradzkie wymieniający. Ponadto zaznaczam, że istnieje cały szereg innych równoimiennych jezior, które znajdują się zarówno po węgierskiej, jak i polskiej stronie (Czarne, Zielone, Żabie Stawy i t. d.), a jednak żadno z wspomnianych, ani jakichkolwiek innych dzieł nie wyróżnia ich od siebie przydatkami: „węgierski“ lub „polski“; takie rozróżnienie byłoby tutaj bardziej usprawiedliwione, ile że chodzi o jeziora na niespornern węgierskiem lub polskiem terytoryum położone, i w całości do jednego z tych państw należące. Dodaję jeszcze, że określenie: polski (Rybi Staw) nie jest właściwie częścią składową imienia własnego (nomen proprium); imię własne mieści się w słowach Rybi Staw, określenie zaś „polski“ przydawane bywa najczęściej do pełnego imienia własnego (Polnischem— Fischsee). Wyraz: polski ma tu zatem tylko to znaczenie, że wskazuje na przynależność państwową Rybiego Stawu. Skoro tak, to należy też przyjąć, że Rybi Staw leżał wyłącznie w obrębie terytoryum polskiego, i że ze wszystkich stron okolony był brzegami polskimi; gdyby bowiem w części należał do Węgier, a tylko w części do Polski, nie możnaby było wyrazem: polski określać jego politycznej przynależności. Nadmieniam wreszcie, że określenie to nie powstało z pewnością w Polsce, czego dowodem nie tylko ta okoliczność, że nie używa go żaden autor polski, ale także i wzgląd na to, że lud polski nie miał żadnego powodu nazywać Rybiego Stawu polskim, skoro zarówno on, jak i wszystkie inne jeziora, znajdujące się w Tatrach polskich, były tern samem pol-skiemi. Nazwę tę wynaleźli Węgrzy, a od nich przejęli ją częściowo Niemcy: chodziło tu widocznie o oznaczenie jednego z najbliższych granicy węgierskiej jezior, które położone już było w obrębie Rzeczypospolitej polskiej.

Obawiam się, ż<-*by mi tu ze strony przeciwnej nie przeciwstawiono innego argumentu: że oto w niedalekiem sąsiedztwie od' Jeziora Rybiego rozlewa się inny staw, który po dziś dzień nosi nazwę Czeskiego Stawu (Böhmischer See); a przecież nie moglibyśmy na tej podstawie twierdzić, żeby Czechom przysługiwało prawo do odnośnego terytoryum. Że Czechom nie przysłu-

guje tu żadne prawo, jest rzeczą pewną; ale niemniej pewnem jest, że nazwa mogła tu powstać w ten sam sposób i z tych samych powodów, jak nazwa Polskiego Stawu (Rybiego). Przypominam znany fakt historyczny, że ziemia krakowska, w której skład wchodzi także cała Nowotarszczyzna, należała w odległej przeszłości przez pewien czas — do Czech. Jeszcze w znanym podrobionym dokumencie cesarza Henryka IV. z r. 1086 ¹) utrzymała sie reininiscencya dawniejszej przynależności owego teryto-ryum do Czech, z wyraźną wskazówką, że granice czeskie rozciągały się aż w głąb Tatr (usque montes Tritri). O zdobyciu tej ziemi przez Polskę wspomina Kozmas²) pod datą, którą sam uważam za niecałkiem dokładną, mianowicie cokolwiek spóźnioną (999 r.) ; sam jednak fakt posiadania Małopolski przez Czechy przez pewien czas w wieku X. nie ulega wątpieniu ³). Ponieważ tedy w owym czasie Węgry graniczyły w Tatrach z państwem Cześkiem, przeto jedno z iezior nadgranicznych, leżących już po stronie czeskiej, mogło otrzymać nazwę Czeskiego Stawu, jak później dla analogicznej przyczyny Rybi Staw otrzymał nazwę Polskiego Stawu. Czeski Staw leży na obszarze w tej chwili w całości już węgierskim, wysuniętym nawet poza terytoryum obecnie sporne, od pasma Żabiego dalej ku wschodowi, którego najbliższą granicę naturalną stanowi linia Białej Wody (Potok Podupłazki), Wysokiej, Polskiego Grzebienia i Żelaznej Bramy. Jest to ta sama linia, którą jako granicę między Polską a Węgrami ustaliliśmy już poprzednio na podstawie dokumentu Kokoszą z r. 1320⁴). Że właśnie ta pierwotnie czesko-węgierska granica stała się następnie granicą polsko-węgierską, jest rzeczą zupełnie zrozumiałą; kiedy bowiem Polska (w w. X.) odzyskała na Czechach ziemię krakowską, weszła też w wszelkie prawa swojej poprzedniczki, a w szczególności zajęła też w Tatrach całe terytoryum, które poprzednio należało do Czech. Z czego wypływa, że już u schyłku pierwszego tysiąclecia ery chrze-ś c i a ii s k i e i obszar Polski rozprzestrzeniał się nie tylko na całe terytoryum obecnie sporne, ale się-gałjeszcze dalej, aż do Polskiego Grzebienia.

!) Fontes rer. li o li ein. II. Il 6.

2)    Ibid. II. 49.

³)    Por. też P o tkań s ki, Kraków przed Piastami.

⁴)    Por. rozdz. II.

Cl

O Morskie Oko.

W posiadaniu tej dalszej granicy utrzymała się Polska nie tylko do r. 1320, ale, pomijając chwilowy, bezprawny zabór węgierski w latach 1575—1624, nadto także przez cały ciąg zajmującego nas tu bliżej okresu, do r. 1769, a częściowo nawet i później jeszcze; tak. że w odniesieniu do tej ziemi, obejmującej także całe terytoryum sporne, powołać sie możemy na fakt przeszło ośmio wieków ego posiadani a.

Że w istocie owa dalsza granica istniała także w w. XVII. i XVIIL, wykazują następujące dowody¹):

1.    Najpierw nazwy leżących na tej granicy szczytów: Polski Grzebień, Żelazna Brama, Bogatka (Mauthstein); skupienie całego szeregu tych nomenklatur na stosunkowo małej przestrzeni, o charakterze wybitnie granicznym, nie może być przypadkowem. EW. twierdzi, jakoby nazwiska owe dały się wytłumaczyć prostem przypuszczeniem, iż około powołanych tu miejscowości prowadziły drogi komunikacyjne z Węgier do Polski. Spostrzeżenie, że drogi tamtędy prowadziły, jest częściowo trafnem; ale zapytać należy, dla czego na innych punktach tych dróg nie potworzyły się tego rodzaju nazwy, i dla czego tu właśnie skupiły się; i Grzebień — do tego polski! — i Brama, i Bogatka; wreszcie dla czego linia, tymi punktami wytyczona, schodzi się ściśle z granicą polsko-węgierską, ustaloną na podstawie rozbioru poprzednich dokumentów, bądź też nawet wyraźnie poświadczoną w literaturze XVII. i XVIII. w., jak ją zaraz poznamy.

2.    Ze świadectw literackich przytaczam przedewszystkiem relacją Chruścińskiego, podróżnika z czasów ok. połowy XVII. w., który wspomina o „turni graniastej“ na samej granicy Polski i węgierskiego Spiżu, dodając: „zaraz z tej strony od Polski zobaczysz na dole w głębokiej przepaści między śnieży-stemi dolinami zamarzło lodem jezioro, to się nazywa Zmarzłe Jezioro pod kołowym Ryglem...“ i t. d.²); Zmarzły Staw, podany tu wyraźnie w szeregu jezior polskich, leży właśnie w owym trójkącie, wychodzącym już poza sporne dzisiaj teryto-

!) Na istnienie tej granicy w dwu ostatnich wiekach zwrócił też już uwagę Czołowski, 28 n. i zebrał dowody z literatury, a częściowo też kartograficzne, na które powołuję się w dalszym ciągu.

“) Chruściński, Opisanie ciekawe gór Tatro w za Nowym Targiem etc. w rpisie Bibl. Pawlikowskich we Lwowie 1. 40, str. 54 — 58; pełny cytat ustępu u Czół o w ski ego, 18.

ryum, otoczonym wymienionymi powyżej szczytami. Podobnież Rzaczyński w dziełku, wydanem r. 1721 ł), nie tylko stwierdza, że Rybi Staw leży w starostwie nowotarskiem, ale dodając ponadto kilka wiadomości o świstakach tatrzańskich, nadmienia, że przebywają one przedewszystkiem w do lmi o Świszczą, położonej w obrębię Polski (vollem Świszczą vocitatam, ad fundum regni nostri spectantcm, incolunt numerosi). Jest to dolina Świstówka, położona obok Turni Litworowej, niedaleko Rówienki, również na obszarze wspomnianego trójkąta; o innej Świstówce, leżącej w pobliżu Pięciu Stawów ²) na teryto-ryuin polskiem niespornem, nie można tu myśleć, jest to bowiem grzbiet górski, podczas gdy Rzaczyński wyraźnie mówi o dolinie³). Szczególnie ważnem jest świadectwo, złożone w r. 1772 przez dwu oficerów ze sztabu Seegera, który po zajęciu Spiżu przez Austryą robił zdjęcia i pomiary tych okolic celem sporządzenia map dla swojego rządu; oficerowie ci stwierdzają, że Polski Grzebień stanowi punkt graniczny między Polską a Węgrami, i że usadowiwszy się na nim jakoby w s i o d 1 e, w i d z i s i ę z j e d n e j strony Polskę, m i a n o-wicie Nowotarszczyznę, z drugiej Węgry, mianowicie komitat spiski. Dodana uwaga, że już po stronie polskiej rozlewa się Zmarzły Staw, nie pozostawia wątpliwości, że członkowie sztabu Seegerowskiego wspomniany tu obszar zaliczali do Polski⁴). Też sarnę wiadomość w ustępie dosłownie zgodnym

x) Rzaczyński, Historia naturalis curiosa regni Poloniae 102, 235, cytaty pełne u Czoło wsk i ego 16, 18.

²)    Słowu. Geogr. XI. 721.

³)    Zdarzyło mi się spotkać (prywatnie) z interpretacyą, że zwrot: ad fundum regni nostri spedantem niekoniecznie wyraża przynależność Świstówki do Polski, że może także oznaczać, iż dolina ta leży wprawdzie w Węgrzech, ale jest zwróconą („patrzy“ — spec tat) ku Polsce. Twierdzenie to nie liczy się ze znaczeniem wyrazów dawniejszej (t. z. średniowiecznej) łaciny, w której spectare w tego rodzaju zwrotach, zwłaszcza w połączeniu: ad fundum regni nostri znaczy zawsze należeć. Zam. wielu innych dowodów, por. n. p. Akta grodzkie i ziemskie YI. str. 7, 9, 34, 214, 221.

⁴)    Anzeigen aus sämmtlichen k. k. Erbländern 1772, artykuł napisany na podstawie informacyj, udzielonych przez wspomnianych oficerów (por. str. 210), zawiera na str. 269—270 następujący ustęp: Der polnische Gród, auf welchem man in einer erstandener Höhe wie auf einem Sattel sitzen und von einer Seite Polen, nähmlich die ganze Gegend bis Neumark, von der andern aber Ungarn, powtarza r. 1780 W indisch w ogłoszonym przez siebie najlepszym współczesnym podręczniku geografii Węgier r).

3. Wywód powyższy popiera szereg dzieł kartograficznych z ostatniego trzydziestolecia w. XVIIL, które wprawdzie nie są ze wszystkiem dokładne i bezbłędne, ale przez charakterystyczne wydłużenie terytoryum polskiego ku wschodowi, w tych właśnie okolicach zaznaczone, niedwuznacznie wskazują na to, że granica Polski rozciągała się poza grzbiet Żabiego, zatem ku Polskiemu Grzebieniowi. Należą tu mapy i atlasy Pfaua (1770), Folina (1770), Rizzi Zanoniego (1772), Schraembla (1788), Fadena (1792 ), Reillyego (1796) i Mullera (1796) ²).

O dowodności materyału, który w kilku ostatnich grupach przytoczyłem, przedewszystkiem o licznych świadectwach, zaczerpniętych z współczesnej literatury, jako „świadectwach prywatnych“, podanych przez „podrzędnych autorów“, wyraża się RW. bardzo sceptycznie, i prawie że dworuje z nich sobie, nazywając je: „tak zwanymi dowodami“. Czemu się nie dziwię: nie dla tego. że materyał dowodowy, w dziełach tych dostarczony, jest dla pretensyj węgierskich wprost przytłaczający ; ale przedewszystkiem dla tego, ze znane mi są zapatrywania, nieraz wyznawane, w myśl których tylko to, co wyjęte z „exhibitu“, opatrzone liczbą porządkową „protokołu podawczego“ i zapiską „registratury“, zasługuje na wiarę. Nie przypuszczam ani na chwilę, żeby takiem samem miało być stanowisko Wysokiego Trybunału. Chodzi przecież o wyjaśnienie prawdy, w danym wypadku o wyjaśnienie rzeczywistych stosunków granicznych owego czasu; do tego celu przydać się mogą równie dobrze „urzędowe“ jak i „nie-besonders das Zipser Gebiet übersehen kann. Auf der Seite gegen Polen gerade herunter erblicket man in der Tiefe einen zugefrorenen See, wielcher allem Ansehen nach beständig mit Eis bedeckt bleibt. Por. też Czołowski 28, 29.

r) Windisch, Geographie des Königr. Ungarn t. 11. str. 4: por. C z o ło w s k i 60 (pełny cytat).

²) Pfau, Regni Poloniae, magni ducatus Lithuaniae nova mappa geographica, 1770; Polin, Carte generale de la Pologne 1770; Rizzi Zanoni. Carte de la Pologne... 1772; Schraembl, General-carte v. Polen 1788; Faden, gcographed of the king, A map of the Kingdom of Poland 1792; Reil ly, Karte v. d. Königr. Ungarn 1796; Müller, Neueste Karte v. Galizien u. Lodomerien 1796. Z wyjątkiem pierwszej wszystkie karty przytoczone w niektórych szczegółach omówione w RA. nr. 12, 17, 14, 15, 18, 76; o pierwszej i niektórych dalszych por. Czołowski 23.

urzędowe“ źródła; owszem, źródło nieurzędowe odpowie czasem temu zadaniu lepiej, aniżeli urzędowe. Podróżnik, który pewne terytoryum oglądał na miejscu i zbadał osobiście tamtejsze stosunki graniczne, może o państwowej przynależności pewnego obszaru podać wiadomość bez porównania wiarygodniejszą, aniżeli n. p. dokument, wystawiony przez węgierską kancelaryą nadworną, która wprawdzie pewne terytoryum określa jako sporne z Polską, a równocześnie zalicza je do węgierskiego komitatu spiskiego. Przyznaję, że informacyj prywatnych nie można przyjmować bez wszelkiej krytyki, że należy przedewszystkiem zbadać ich wiaro-godność; skoro jednak wytrzymają tę próbę, można im zaufać tak samo, jak dowodom urzędowym. Należy tedy rozważyć następujące pytania :

1.    Czy autorowie mieli możność dowiedzieć się dokładnie o tern, co opisują. Pod tym względem stwierdzam, że przeważna część przytoczonych poprzednio pisarzy zwiedziła owe strony osobiście, tak: Chruściński, Brückmann, obaj Buchholtzowie. Heizer u Csaplovicsa i obaj oficerowie ze sztabu Seegera. Upada więc zarzut, jakoby to nie były wiadomości źródłowe: przeciwnie, autorowie ci czerpali z najlepszego źródła, bo z bezpośredniego, własnego spostrzeżenia; jest to bez porównania lepsze źródło, aniżeli to, na którein się oparł zarząd archiwum ministerstwa wojny, rozstrzygając w Wiedniu na podstawie niektórych map kwestyą, jak w ustach ludu brzmi nazwa Potoku od Rybiego. Argument, że w szeregu przytoczonych tu autorów’ nie ma żadnych „znamienitszych“, jest z pewnością, przynajmniej w części, krzywdzący, że tu wspomnę tylko takie na swój czas powagi, jak Lukę i Windischa; zresztą trudno się z nim liczyć poważnie, skoro nie sami tylko znakomici autorowie mają monopol mówienia prawdy.

2.    W przytoczonych dziełach znajdzie się tu lub ówdzie mylna wiadomość, ale nie można stąd bynajmniej wnioskować, jakoby przez to samo upadała wiarogodność informacyj, jakie podają w sprawie bliżej nas tu obchodzącej. Dla tego na zgoła mylnem stanowisku stoi nowoczesny wydawca przytoczonego powyżej dziełka Buchholtza starszego z r. 1719, twierdząc J), że użyta przezeń nomenklatura Polnischer Fischsee nie upoważnia do żadnych wniosków w sprawie przynależności tego jeziora, ponieważ skądinąd da się wykazać, iż Buchholtz miał mylne wyobra-

*) Por. Zipser Bote, w wydaniu: Das Zipser Schneegebirg.

zenie o położeniu Krywania i o początku rzeki Dunajca. Ten zarzut nie ma znowu ani wartości metodycznej ani logicznej. Stwierdzony w pewnym kierunku błąd autora upoważnia co najwyżej do postawienia pod znakiem zapytania innych jego wiadomości tej samej kategoryi, ale nie dowodzi, żeby wszystko inne. co powiedział, a zwłaszcza i to, co dla krytykującego niewygodne, było nieprawdziwem. Mógł Buchlioltz podać mylne daty o położeniu szczytów górskich lub początku rzek; ale nie wynika stąd koniecznie, żeby miał mylną wiadomość o politycznej przynależności Rybiego Stawu. Gdyby jeden czy dwa błędy w pewnem dziele miały od razu świadczyć o niewiarogodności wszystkich innych twierdzeń, któraż książka ostatecznie zdołałaby sie ostać?

nie mo

czem-

8. Należy również rozważyć, czy autorowie, którzy posiadali dobre wiadomości o pewnych stosunkach, nie mieli jakichś szczególnych powodów, ażeby prawdę zataić, albo ją wbrew rzeczywistemu stanowi rzeczy wypaczyć. W naszym wypadku należałoby tedy wykazać, że autorowie ci przedstawiali rzecz stronniczo na korzyść Polski, t, j. uznawali Rybi Staw za jezioro polskie, pomimo że ono (w części) było węgierskiem, albo też, że posuwali wbrew prawdzie granicę Rzpltej aż do Polskiego Grzebienia, pomimo że ona tak daleko nie sięgała. Otóż należy stwierdzić, że nawet nieliczni polscy autorowie, których poprzednio przytoczyłem, jak Chruściński i Rzączyński, są wyżsi ponad tego rodzaju podejrzenia, już choćby dla tego, że pisali w czasie (połowa XMI. i pierwsza połowa XVIII. w.), w którym terytoryum niniejsze nie było nawet spornem z Węgrami (por. niżej). W ażniejsza rzecz ta. że przeważna część powołanych pisarzy, to albo Niemcy (jak Brückmann, Luca), którzy chyba nie mieli żadnego powodu zapalać się do spraw polskich: albo, co tu rozstrzyga, przedewszyst-kiem Węgrzy (jak obaj Buchholtzowie, anonim w Almanachu węgierskim, Windisch, Csaplovics, Szepeshàzy i t d.), którym chyba interes Węgier przedewszystkiem leżał na sercu; wie już o takich pisarzach, jak Buchlioltz starszy, który miał liczne powody, ażeby do Polski i Polaków czuć niechęć. Ci wszyscy, gdyby wbrew rzeczywistemu stanowi rzeczy, byli w kolwiek naruszyli prawdę, byliby ją chyba naruszyli na korzyść Węgier; jeżeli mimo to wszyscy jednozgodnie stwierdzają, że Rybi Staw jest jeziorem polskiem, i że granica Rzpltej sięga aż do Polskiego Grzebienia, to już chyba dla tego, że tak było w rzeczywistości.

4.    Pomiędzy wymienionenii dziełami jest jedno, które właściwie nazwać można źródłem urzędowem. i to zgoła niepodejrza-nem, gdyż pochodzi od strony przeciwnej. Mam tu na myśli świadectwo dwu członków sztabu Seegera, czynnego z polecenia cesarzowej Maryi Teresy przy ustaleniu granic między Polska a Węgrami; do czego dodaję, że artykuł, na podstawie tych świadectw spisany, pojawił się w urzędowym organie rządu au-stryackiego ; a i w tym artykule granice Polski wysunięte są aż do Polskiego Grzebienia.

5.    W końcu podnoszę z naciskiem, że nie mamy tu bynajmniej do czynienia z jedną lub dwu odosobnionemi wiadomościami, ale z licznym szeregiem zgodnych świadectw, w znacznej części niezależnych od siebie, które jednak mimo to stwierdzają : a) że Rybi Staw nie należał do Węgier; b) że nazywał się Polskim Rybim Stawem; c) że granica nasza sięgała do Polskiego Grzebienia. Nie można przypuścić, żeby te wszystkie zgodne daty, gdyby nie odpowiadały rzeczywistości, mogły być w sposób samoistny wymyślone przez tylu pisarzy.

Proszę w zamian o wskazanie chociażby jednego dzieła z owych czasów, napisanego nawet przez W ę g r a, k t ó r e b y nie t y 1 k o w y r a ź n i e o p r z y n a-leżności Bybiego Stawu do Węgier mówiło, ale chociażby w czemkol wiek w i a r o g o d n o ś ć p r z y t o-czonych dat co do granicy przy Polskim Grzeb i e-n i u w w ą t p 1 i w o ś ć poda w a ł o. Takiego dzie ł a strona przeciwna nie przytoczyła.

Powyższy wywód o przynależności spornego terytoryum do Polski, w całym bliżej nas tu zajmującym okresie, uzupełniam jeszcze spostrzeżeniem, że posiadanie nasze p r z e z c a ł y ten czas nie było ze strony Węgier zaprzecz one m. Co do całej przestrzeni, o którą pod koniec XVI. i w pocz. XVII. w. toczył się spór między Polską a Węgrami, przyznaje to wyraźnie sam Török w relacyi swej z 14. października 1769, przyznaje także węgier Schedius w r. 1793 *); obaj zaznaczają, że od czasu, kiedy w r. 16.24 starostowie nowotarscy „odebrali“ rzeczone terytoryum Węgrom, Polska utrzymała się w spokojnem jego posiadaniu aż do r. 1769; nie umieją też nic powiedzieć o ja-

x) Schedius, Kurzer Auszug aus den Acten der galizisch-ungar. Grenzberichtigungscommission, w Zeitschrift von und für Ungarn IV. str. HO—113.

kichkolwiek krokach ze strony Węgier, przedsięwziętych celem odzyskania tej ziemi. Toż samo stwierdza sama kaneelarya nadworna węgierska w r. 1769 (z podaniem mylnej daty początkowej 1641), a relacya austr. Rady Stanu, również z r. 1769, wyraźnie wspomina o półtorawiekowem niezaprzeczonem wykonywaniu praw zwierzchniczych przez Polskę na temże terytoryum.

Że te ogólnikowe wiadomości polegają na dobrych informacjach, a zwłaszcza, że dotyczą także terytoryum spornego przy Morskiem Oku, wynika pośrednio z innych danych. Znany autor węgierski Bel, opisując w r. 1723 komitat spiski, zaznacza, że północna jego granica na dłuższej przestrzeni sporną jest z Polską (sed a septentrione longiore tracki regnum Poloniae prae-tensum habet) ¹). Rozumiany tu późniejszy spór, jaki się wyłonił między Polską a Węgrami wzdłuż linii granicznej nad Dunajcem, o którym w dalszym ciągu okolicznościowo jeszcze kilkakrotnie wspomniemy; nie ma natomiast mowy o jakimkolwiek sporze wzdłuż zachodniej ściany komitatu spiskiego, zatem takim sporze, któryby dotyczył gruntów przy Morskiem Oku. Dowód w tern, że go podówczas nie było. Ważniejszym jeszcze i bardziej wymownym jest tu inny akt, spisany w r. 1755 przez komisyą graniczną polsko-węgierską (t. z. commissio Barkocziana), który w formie protokołu wylicza wszystkie bez wyjątku sprawy sporne graniczne między przylegającymi do starostwa nowotarskiego komitatami węgierskimi, a temże starostwem. Z ośmiu punktów protokołu pięć dotyczy granic Nowotarszczyzny z komitatami liptaw-skim i orawskim; te nie wchodzą tu zatem w rachubę. Pozostałe trzy (4 — 6) odnoszą się do sporów granicznych między Nowotar-szczyzną a komitatem spiskim. Wszystkie zostały spisane na podstawie dat, udzielonych przez węgierskie dominia Frydman i Uj-Bela. graniczące z tej strony na całej przestrzeni z Nowotar-szczyzną, a mianowicie także na przestrzeni około terytoryum

D Rei, Hungariae Prodromus str. 71. W mapce załączonej do tego dzieła, pociągniętą jest granica polsko-węgierska wzdłuż rzeki Leśnicy; ponieważ jednak granica ta zbiega się przy końcu z punktem stycznym granic komitatów liptawskiego i spiskiego, przeto wypływa stąd niewątpliwie, że zaszła tu omyłka w rysunku, i że granica winna iść rzeką Białka. W innej wielkiej publikacyi tegoż autora. Notitia Hungariae II. 552, podana jest znowu mapka, gdzie granica Polski poprowadzona jest przez Krywań, przez co pewna część niespornego dzisiaj terytoryum węgierskiego włączona została do Polski. Por. trafne o tern uwagi w RA.

obecnie spornego. Wszystkie trzy punkty dotyczą jednak innych spraw, a mianowicie sporu granicznego przy Dunajcu i wpływie Białki do Dun ajca ; o sporze co do t e r y t o r y u m p r z y Mor ski em Oku nie ma tu mowy. Stąd wynika z bezwzględną pewnością, że go podówczas nie było, inaczej musiałby być wspomniany w rzeczonym protokole !).

Oto poczet naszych dowodów, podający materyał stosunkowo obszerny, a zarazem różnorodny, dający zatem wszechstronne oświetlenie kwestyi. Natomiast z całego tego okresu nie przytaczaj ą W ę g r z y ani jednego d o w o d u , k t ó r y b y nie tylko bezpośrednio, ale chociażby pośrednio wykazywał: jeżeli już nie faktyczne posiadanie, to o h o‘c i a ż b y jakieś idealne prawo, albo p r z y n a j m niej roszczenie, podnoszone z ich strony do spornego terytoryu m.

Z czego wszystkiego wypływa, że w czasie od drugiej ćwierci XVII. w. aż do r. 1769 nie tylko tery tory urn o w o, ale n a w e t dalsza przyległa doń część aż do Polskiego Grzebienia były w faktyczne m i b e z s p o r-nem posiadaniu Polski. Posiadanie to, ze względu na tak długi, żadnym protestem nieprzerwany czas trwania, musielibyśmy uznać za prawne nawet w tym wypadku, gdyby wszystkie dawniejsze dokumenty węgierskie od r. 1820 aż do początków wieku XVII. dowodziły rzeczywistego, niegdyś istniejącego, prawa Węgier do tej ziemi. Skoro zaś ponadto okazało się, iż rzeczone dokumenty prawa tego albo wcale nie dowodzą (1320), albo co-najwięcej stwierdzają, że przez pewien czas (1575—1625) Węgry występowały z (nieuzasadnionemi) roszczeniami do tego teryto-ryum. i że jeszcze przed tym okresem sporności, ziemia ta przez szereg stuleci była w faktycznem, niespornem i prawnem posiadaniu Polski, to możemy tein bardziej ów stan posiadania polskiego w ostatnim półtora wieku politycznego bytu Ezpltej uznać za p r a w n y, j a k o d a 1 s z y ciąg stos u n k ó w, istni e-jących już przedtem od wieków, wśród których okres sporności 1575—1625 przedstawia się tylko jako chwilowy epizod,

() Na protokół koinisyi Barkoczego zwrócił pierwszy uwagę i znaczenie jego należycie oświetlił Czołowski 20 n.; tamże wiadomość o genezie i czynnościach tej komisyi, jako też tekst łaciński i dokładne streszczenie 8 punktów protokołu. Opis czynności tej komisyi w rękop. Bibl. Czart, w Krakowie nr. 764 str. 25—353.

jako krótkotrwała próba naruszenia odwiecznego, prawnego stanu posiadania Polski.

Z tego wypływa także, że gdyby roszczenie Węgier do spornego dzisiaj terytoryum miało być uzasadnionem, musiałyby Węgry wykazać, że już po roku 1769 nabyły jakiś nowy, samoistny tytuł prawny do niego. Ten wymóg jest tak istotny i konieczny, że w braku jego o uwzględnieniu pretensyi węgierskiej nie może być mowy, i trzeba będzie w takim razie utrzymać nadal to, co istniało przedtem: faktyczne i prawne posiadanie polskie.

V.

Sprawa przyłączenia Sądeczczyzny i Nowotarszczyzny do Węgier 1709—1770. Akcya Töröka, zdjęcia Seegera i t. z. zdjęcia Józefińskie.

Przechodzę do omówienia akcyi, która w ostatecznym wyniku doprowadziła do chwilowego połączenia terytoryum obecnie spornego z Węgrami, prawda, że nie samego tylko, jeno jako części składowej przyłączonego równocześnie znacznie większego obszaru, obejmującego całą Nowotarszczyznę i Sądeczczyznę, o powierzchni około 43 mil kwadr., z kilku miastami i miasteczkami, blisko 200 osadami wiejskiemi, tudzież zaludnieniem, obejmują-cem około 150.000 dusz.

O samym fakcie przyłączenia i jego znaczeniu prawnem mówię będę dopiero w następnym rozdziale ; tutaj wyjaśnię bliżej akcya, która wypadki te poprzedziła i przygotowała, i samo przyłączenie ostatecznie spowodowała, Nadmieniam zaraz z góry, że z akcya tą łączy się najściślej dojście do skutku kilku zdjęć kartograficznych, dokonanych przez podpułkownika Seegera, na które obrona węgierska kładzie szczególny nacisk: zdjęcia te są bowiem urzędowe, a przeprowadzają rzekomą granicę między Polską a Węgrami wzdłuż Rybiego Potoku, zatem w duchu dzisiejszych roszczeń węgierskich.

Żeby o wartości tych zdjęć, oraz ich dowodu ości wyrobić sobie należyte wyobrażenie, należy przypomnieć ogólne tło ówczesnych wypadków politycznych, a zarazem rozpatrzyć bliżej zarówno okoliczności, wśród których zdjęcia przyszły do skutku, jako też poznać osoby, które przytem współdziałały.

Przesilenie, jakie Polska przechodziła wówczas skutkiem zawiązania konfederacyi barskiej, jako też szereg innych, głębszych, w dalszą przeszłość sięgających przyczyn, spowodowały, że państwo to posiadało zanadto mało siły odpornej wobec sąsiadów) i musiało niejedno od nich ścierpieć, czego w zwykłych warunkach nie byłoby dopuściło. Wtedy to przyszło do zajęcia przez Austryą starostwa spiskiego, t. j. enklaw polskich w komitacie spiskim, objętych dokoła terytoryum węgierskiem, a prócz tego polecono (1769) Seegerowi wytyczyć przez zatknięcie orłów cesarskich granicę polsko-węgierską na całej przestrzeni, na której stykały się oba państwa, zatem także w okolicy, którą się tu bliżej zajmujemy. To wytyczenie granicy miało w pierwszym rzędzie na celu warowanie jej przed możliwem naruszeniem ze strony wojsk konfederackich; zarazem chodziło o to, ażeby zapobiec zawleczeniu zarazy, która w tych stronach podówczas w Polsce wybuchła. Ale równocześnie chodziło o inną rzecz: ażeby przy tej sposobności zająć wszystkie terytorya graniczne, sporne między Polską a Węgrami, niezależnie od tego, kto w danej chwili był wich posiadaniu, i nie w d a j ą c się n a razie w z badanie zasadności roszczę ń, o b s a d z i ć j e zaraz wojskami cesarskiemi, jako też znakami granicznymi od reszty terytoryum polskiego oddzielić. Tej treści wniosek przedstawił ks. Kaunitz cesarzowej Maryi Teresie w relacyi swej z 2. lutego 1769, a zgodnie z tym wnioskiem zarówno rada namiestnicza węgierska, jako też komenda wojskowa otrzymały polecenie natychmiast przystąpić do akcyi¹). Szczególnie pouczającą jest w tej mierze instrukcya z 24. lutego t. r., wydana dla komisarzy granicznych : co do terytoryów spornych z Mołdawią polecono im postępować w tej mierze z całą oględnością, co do Polski natomiast nakazano wszystkie pastwiska, łąki i inne grunty, sporne z Węgrami, objąć linią graniczną i utrzymać w posiadaniu, nie licząc się z jakimikolwiek zarzutami ²). Dla okolic, któremi się tu zajmujemy, mianowany został

r) Haus- Hof- u. Staatsarchiv, Kaunitz’ Vorträge.

²) Uebrigens haben sich die Commissaren gegen die Moldau mit vieler Vorsichtigkeit und Bescheidenheit zu benehmen und die bisherigen Grenzen genau einzuhalten, auch allen Anlass zu Beschwerden zu vermeiden. Gegen Pohlen aber sind jene Hutweiden, (7. sierpnia 1769) komisarzem granicznym radca nadworny Török (węgier) ; w wydanej równocześnie instrukcyi szczegółowej polecono mu, ażeby rozpatrzył dokumenty, znajdujące sie w przechowaniu u sąsiadujących z Polską panów węgierskich, zwłaszcza w archiwum domowem Palocsayów, ażeby w razie potrzeby przesłuchiwał świadków, poczem, o ile te dowody okazałyby się uzasadnionymi, wytyczył zaraz odpowiednie znaki graniczne ; gdyby wreszcie aili dokumenty ani zeznania świadków nie dawały pod tym względem dostatecznej informacyi, polecono mu rozpatrzyć dawniejsze mapy i przedłożyć stosowne wnioski cesarzowej.

Nie zdawano sobie podówczas zapewne sprawy, do jakich rozmiarów urośnie rzecz cała, dzięki przesadnej gorliwości Töröka, wspartej zabiegami i n t e r e s o w a n y c h stron prywatnych, zwłaszcza Palocsayów, którzy sie w posiadaniu nadgranicznych dóbr utrzymali tu jeszcze od r. 1589, a w międzyczasie nabyli nadto resztę sąsiadującego z wschodnią- Nowotarszczyzną terytoryuin, t. j- Uj-Belę,

Nie może już dzisiaj, na podstawie dokumentów urzędowych, podlegać wątpieniu, że Palocsayowie postanowili skorzystać z nadarzającej się sposobności, ażeby za wszelką cenę granice swych dóbr, kosztem Polski, jak najdalej rozszerzyć. Na razie skierowali oni główną uwagę na północno-wschodni cypel Nowotarszczyzny i sąsiedniej ziemi sądeckiej, przedewszystkiem na terytorya wsi Deinbna, Harklowy i Maniowy, przytykające do Uj-Beli. O „niepokojeniu granic Nowotarszczyzny przez Palocsayów i dążności do rozszerzenia w tym kierunku swoich posiadłości“ (Unruhe und Erweiterungssucht) składa urzędowe świadectwo relacya starostwa obwodowego wielickiego z r. 1774. W tymże roku niejaki Field-liofer wnosi skargę do węgierskiej Pady namiestniczej, stwierdzając wyraźnie, że Palocsayowie, korzystając z zarządzonego (r. 1769) wytyczenia kordonu granicznego, zagarnęli część gruntów polskiej osady DeinbnaŁ). W jaki sposób się to stało, wyjaśnia relacya urzędu obwodowego nowotarskiego z r. 1774. Oto Palocsayowie od sześciu lat wstecz (zatem od r. 1769!) kazali co roku budować

Wiesen und andere Grundstücke, welche Pohlen gegen das Königreich 11 ungarn strittig machen will, in die diesseitige Grenze einzunehmen und ohne Rücksicht eines allenfal 1 igon Widerspruchs zu behaupten. Tamże Staatsrath 1. 429; por. Czołowski 25— 26. r) Oryginały w posiadaniu dra Czołowskiego.

od swej strony tamy nad brzegiem Dunajca, przesuwając w ten sposób za każdym razem łożysko rzeki coraz bardziej wstecz, i tym środkiem zajęli dla siebie pokaźną cześć łąk i pastwisk, należących przedtem do Dembna : w podobny sposób postępowali także z gruntami Harklowy i Maniowy. Kiedy zaś z tego powodu guberni urn galicyjskie poleciło podwładnym władzom przywrócić dawniejszy stan posiadania, małżonka Palocsaya, zasłaniając sie nieobecnością męża, prosiła o dylacyą, co do której gubernium w relacyi do cesarzowej wyraźnie stwierdza, że zmierza tylko do zyskania na czasie; inne przyrzeczenia, które tymczasem poczyniła Palocsayowa, nie zostały później przez męża jej dotrzymane, jak to wyraźnie zarzuca pismo galicyjskiej kancelaryi nadwornej, skierowane do nadwornej kancelaryi węgierskiej r. 1774.

Wobec takiej polityki sąsiadującego pana węgierskiego, wobec scharakteryzowanych tu środków, do których sięgał, nie dziw, że sprawiedliwe, rzeczywistemu stanowi rzeczy odpowiadające rozgraniczenie dzierżaw polskich i węgierskich musiało napotkać na trudności także i w innych okolicach Xowotarszczyzny, sąsiadujących z Palocsayami, znowu z powodu podniesionych przez nich uroszczeń. Kiedy Seeger w pierwszej połowie r. 1769 przystąpił do zatknięcia granicznych orłów cesarskich, założyli Pa-locsayowie z tego powodu protest w Wiedniu, powołując sie na rzekome prawa swe do dalszych jeszcze przestrzeni ziemi : ten protest stał się właśnie powodem, dla którego Töröka zamianowano komisarzem granicznym, polecając mu ustalenie granic przedewszystkiem na podstawie dokumentów, jakich mieli dostarczyć Paloesayowie. Roszczenia p r y w a t n e, n i e z a ś w z g 1 ę d y publiczne dały pochop do tego daleko sięgającego „sprostowania granic“, jak trafnie stwierdza pismo Zjednoczonej Kancelaryi nadwornej z r. 1829.

Török zabrał się do dzieła z niezwykłą gorliwością. Poszukiwania w archiwach publicznych, przedewszystkiem w archiwum kapituły spiskiej, nie dały wprawdzie, jak sam zaznacza w relacyi z 14. października 1769, żadnego prawie wyniku, podobnież poszukiwania w archiwach prywatnych innych nadgranicznych panów węgierskich; główny, prawie że wyłączny materyał dowodowy znalazł się w szczególnie bogatem i zasobnem archiwum rodzinnem Palocsayów. A że Török, jako dobry patryota, pragnął jaknajdalej sięgającego rozszerzenia granic swej węgierskiej ojczyzny, i żywe w tem znalazł poparcie, zapewne też instygacyą, ze strony Palocsayów. którzy, jako dobrzy gospodarze, dążyli znowu do rozszerzenia granic swych posiadłości, wiec nie dziw, że w relacyach Töröka, jakie wysyłał do Wiednia, obszar teryto-ryum polskiego, które zdaniem jego należałoby przyłączyć do Węgier, zwiększał się coraz bardziej : aż wreszcie objęto pretensyami całą ziemię nowotarską i sądecką, terytoryum, jak wspomnieliśmy, zajmujące około 43 mil kwadr. Dokumenty jednej, jedynej rodziny Palocsayów posłużyły w przeważnej części za podstawę wytoczenia roszczeń o daleko większą przestrzeń ziemi, aniżeli dokumenty wszystkich innych panów węgierskich, sąsiadujących z Polską na długiej linii granicznej aż do Bukowiny.

O dokumentach polskich, które w najbliższych potem latach wydobyte i zebrane zostały przez sam rząd cesarski, i całą bezpodstawność t. z. „törökowskiej linii granicznej“ wykazały, nie myślał Török. Czy je pominął dla tego, że ich „w pospiechu“ zebrać nie mógł, czy dla tego, że o nich wiedzieć nie chciał, nie rozstrzygam. Stwierdzam tylko, że mat er y ał dowodowy, jaki ze b r a n o, b y ł z g o ł a j e dnostronny, a przeto te ż jednostronne m b y ł o z a ł a t w i e n i e s p r a w y.

Powierzona Törökowi misya nie byłaby zresztą doprowadziła do tak niezwykłych wyników, gdyby nie indywidualność samego człowieka. Był to urodzony „zaborca“, oczywiście nie mieczem, jeno piórem. Eelacyami swemi, nasyłanemi do Wiednia, skłonił on rząd tamtejszy nie tylko do zajęcia całej ziemi nowotarskiej i sądeckiej, i przyłączenia jej do Węgier: ale co większa, w czasie, kiedy chodziło tylko o sprostowanie granicy polsko-węgierskiej, rzucił pierwszy (w relacyi z 14. paźdz. 1769) myśl, wnet potem urzeczywistnioną, przyłączenia (polskiego) starostwa spiskiego do Węgier ; wreszcie — co tu na szczególną zasługuje uwagę — w czasie, kiedy w Wiedniu wcale jeszcze nie myślano o udziale w rozbiorze Polski, i dla tego nie zastanawiano się nad tytułami, któreby uzasadnić mogły pretensye do dzielnic polskich, on pierwszy, już w tejże relacyi z r. 1769, porusza myśl, i ż cała z i e m ia halicka i w ł o d z i m i e r s k a (G a 1 i c y a i Lo-domerya) powinna być przedmiotem rewindykacji na rzecz Węgier ze względu na to, że w wieku XIII. jeden z królewiców węgierskich panował chwilowo w Haliczu. Ta myśl, której w kilka lat później chwyciła się skwapliwie dyplomacya, której wnet potem podjęli się bronić różni płatni i zapłaty wyczekujący pisarkowie, a której dzisiaj nie powtórzyłby bez zarumienienia nawet trzeciorzędny historyk, miała tedy Töröka — za ojca. I nie dziwić się Törökowi, jak go zwłaszcza zaraz niżej po-

znamy, że mógł taką myśl urodzić. Nie przeszkadzało mu to oczywiście mieć najlepsze o sobie mniemanie. Biurokrata-praktyk poczuł sie niespodziewanie uczonym historykiem. Cały szereg jego relacyj, wysyłanych w tym czasie do Wiednia, przedewszystkiem zaś wspomniana kilkakrotnie relacya z 14. października 1769, trzymaną jest w tonie uczonych wywodów historyczno-prawnych. Oto jednak zbieranka twierdzeń i zapatrywań, jakie znajdujemy w owych wywodach: Z królów polskich, Włodzisław, następca Ludwika węgierskiego, ten sam, który poślubił Jadwigę — ginie pod Warną. Wielki antagonista Macieja Hunyadego, król czeski z drugiej połowy XV. wieku, nazywa się — Otokarem. Jak dotąd, ta ignorancya elementarnych dat i faktów historycznych była przynajmniej nieszkodliwą. Ale były inne, nielepsze od tamtych „podstawy naukowe“, na zasadzie których wyprowadzał Török najdalej idące konsekwencye praktyczne. 0 różnych wpływach, idących z Niemiec do Polski w wiekach średnich, zwłaszcza o przeprowadzonej u nas w tym czasie na szerokie rozmiary ko-lonizacyi niemieckiej, nie miał nawet przeczucia; żeby więc wy-tłómaczyć powstanie niemieckiej nazwy Waksmundu (w Nowo-tarszczyźnie), postawił hypotezę, że Waksmund musiał być niegdyś założony przez osiedlonych na węgierskim Spiżu Sasów; i ta jedna, jedyna by po teza posłużyła mu za podstawę do wysnucia wniosku, że zarówno Waksmund, jako też cała na południe o d t e j o s a d y r o z c i ą g aj ą c a s i ę z i e m i a, t. j. cała niemal Nowotarszczyzna, stanowiły dawniej składową część państwa węgierskiego. Wyczytaną u Długosza i innych kronikarzów polskich wiadomość, że Beskid na pewnej przestrzeni tworzy granicę między Polską a Węgrami, nie umiał, czy nie chciał sprowadzić do właściwej miary (dzisiejsza częściowa granica między Galicyą wschodnią a Węgrami), lecz odniósł tę wiadomość do Beskidu zachodniego, biegnącego północną rubieżą ziemi sądeckiej; i to był znowu g ł ó w n y a r g u m e n t wszystko, co się r o z c i ą g a na po ł u d n i e od tegoż B e-skidu, zatem cała Sądeczczyzna (wraz z No wotar-s z c z y z n ą) n ależ ą s i ę W ę gro m. Taką argumentacyą, świadczącą równie dobrze o nieuctwie jak i naiwności autora, można było dowieść pretensyj węgierskich do całej kuli ziemskiej, i trzeba się tylko dziwić, że Török ograniczył się jedynie do wspomnianych co dopiero terytoryów.

podstawie którego wywiódł,- że

na

Nie można brać za złe przeciętnemu biurokracie, jeżeli jest kiepskim historykiem. Ale jeżeli człowiek ten, z tak niedostate-cznem przygotowaniem, podejmuje sie załatwienia spraw, wymagających właśnie wytrawniejszej znajomości historyi, jeżeli, co gorsza, na tych kruchych podstawach, przesiąkłych na wskroś ignorancyą, opiera śmiałe wnioski, mające rozstrzygać o losie wielkich terytoryów, spokojnie dotąd przez inne państwo dzierżonych, to ta rzecz staje sic już kwestyą — sumienia i sumienności, a zarazem rzuca znamienne światło na ocenę człowieka — z punktu widzenia etycznego. O etyce, jaką wyznawał, złożył zresztą Torök inne jeszcze wyraźne świadectwa w swoich relacyach. Wywiódłszy (sposobem wyżej określonym), jakoby Polska zajęła niegdyś gwałtem Sądeczczyznę, stwierdza wyraźnie, że taki sam gwałt uważa teraz po stronie Węgier za usprawiedliwiony (quod illis licuit, Heere opinor debet et nóbis), przyczem zaznacza, że wprawdzie zwykle tego rodzaju sprawy załatwiają się między państwami w drodze umów międzynarodowych : ponieważ jednak w obecnej chwili (1769) król polski jest słaby, a Rzeczpospolita rozdarta wewnętrznemi niesnaskami, przeto wolno snąć (zdaniem jego) przez jednostronny zabór sprawę załatwić (Mo medio... licite... agi posse). Winnej, późniejszej relacyi z 12. grudnia 1770, zawiadamiając o przeprowadzonym już przez siebie dukcie granicznym węgiersko-polskim, stwierdza, że posunął granice nie tylko tam. gdzie mu do tego podstawą były dokumenty lub przyrodzone właściwości terenu, ale gdzieniegdzie nawet w takich miejscach, co do których „na razie“ nie miał odpowiednich informacyj (quod suffeientem in tempore informâtionern capere non potuerim).

Tak to pan hofrat, który prawdopodobnie nie byłby nigdy przeszedł do historyi, stał się nieśmiertelnym: prawda, że nie w tein rozumieniu, jak sobie zapewne obiecywał. Przeciwny los obrócił przeciwko niemu kartę nie tylko u potomności, ale co gorsza, nie oszczędził bolesnych doświadczeń za życia, zaraz w najbliższych czasach po opisanych tu zdarzeniach. Wielkie dzieło, nad którem z taką gorliwością pracował — przyłączenie Sądeczczyzny do Węgier — ostało się niecałe trzy lata¹); a co gorsza, ci, u których spodziewał się znaleźć gorące uznanie, na których uznaniu może najwięcej mu zależało, zapłacili mu czarną niewdzięcznością. Zaledwie obwód sądecki przyłączony został do Węgier, a Török zamianowany w nim politycznym administrato-

O Morskie Oko.

rem (10. września 1770), aż oto już w początkach następnego roku występuje wobec cesarzowej Maryi Teresy z wnioskiem zajęcia jeszcze dalszego terytoryum polskiego : równocześnie zaś, przypuszczając, że nie znajdzie może u cesarzowej posłuchu, obiera jeszcze drugą, uboczną drogę, do Józefa II., doradzając mu tego samego; przyczem dowiadujemy sie. że chodziło o zajęcie sześciu dalszych obwodów. Nie dochowały się relacye Töröka o tym przedmiocie, jeno tylko opinia Kaunitza. przedstawiona cesarzowej co do jego wniosków (z 17. kwietnia 1771): widocznie jednak nawet Kaunitzowi było zanadto tej „zaborczości“ Töröka, oświadczył się bowiem za zajęciem rzeczonego terytoryum tylko w tym razie, gdyby Török przedłożył rzeczywiste dowody, wykazujące prawa korony węgierskiej : na razie, w braku tych dowodów, odradzał rozpoczęcia jakichkolwiek kroków. 1 tak myśl p. hofrata spełzła na niczein. Gorzej jeszcze ułożyły się dlań stosunki w roku następnym, 1772. Przygotowywano właśnie zajęcie Galicyi przez Austryą, i należało się spodziewać, że obwód sądecki, na razie połączony jeszcze z Węgrami, wcielony zostanie do nowej, odrębnej od Węgier prowincyi, jaką z tej dawniejszej dziedziny polskiej miano utworzyć. Wtedy Török, przerażony myślą o zburzeniu dzieła swojego życia, a zarazem o grożącej mu utracie urzędu politycznego zarządcy Sądeczczyzny, udał sie z Sącza na własną rękę do Węgier, ażeby namówić tamtejszego jenerała Hadika do obsadzenia całego obwodu sądeckiego wojskami węgierskiemu i zapobieżenia w ten sposób wcieleniu go do Galicyi. Rzadko kiedy austryaeki kanclerz stanu, mając objawić swe zdanie, odzywał się w tak ostry sposób o podwładnym sobie urzędniku, jak ks. Kaunitz, kiedy się, o tym czynie Töröka dowiedział. W relacji, przedłożonej Maryi Teresie d. 6. lipea 1772 oświadcza on dosłownie¹): „Jest to krok, świadczący o takim braku porządku i subordynacyi, że go płazem puścić nie można“, przyczem radzi użycia rozmaitych środków przeciw winnemu. Dalsze szczegóły wdrożonej przeciw Törökowi akcyi są obojętne; przyłączenie obwodu sądeckiego do Galicyi, które zaraz potem nastąpiło -), i odebranie Törökowi politycznego w nim zarządu, zakończyły karyere tego małego o wielkich instynktach zaborczych człowieka.

D Kin Schritt von solcher ordnungs- und subordinationswidriger EigenthTunlichkeit, der ungeahndet nicht gelassen werden kann.

W najściślejszym związku z akcyą Töröka i relacyami, wy-syłanemi przezeń do Wiednia, stoją cztery zdjęcia (mapy) See-gera, przechowane w aktach sporu, które w swoim czasie spełniały role załączników, dodawanych do rzeczonych relacyj, dla uzmysłowienia przeprowadzonych tamże wywodów.

Są to mianowicie :

1.    Mapa dołączona do relacyi Töröka do kanclerza węgierskiego z 25. września 1769:

2.    Mapa dołączona do relacyi Töröka do cesarzowej Maryi Teresy z 14. października 1769;

3.    Mapa dołączona do relacyi Seegera do cesarzowej Maryi Teresy z 14. października 1769;

4.    Mapa Seegera niedatowana (z r. 1769 lub 1770)a).

Na niektóre z tych map, zwłaszcza dwie ostatnie, ciągnące granice polsko-węgierską wzdłuż Rybiego Potoku, powołuje się RYT. z szczególnym naciskiem, upatrując w nich niezbity dowód roszczeń węgierskich. Ja z mojej strony zaznaczam najpierw ogólnie, że gdyby nawet same wewnętrzne momenty, jakie zaraz niżej rozpatrzymy, w niczem wiarogodności tej granicy nie osłabiały, mapy te nie mogłyby dostarczać dowodu na korzyść Węgier: powstały one bowiem, tak sarno jak relaeye, do których je dołączano, pod hasłem zaboru tery tory urn polskiego, i 1 e b y go tylko, nawet bez rzeczywistych d o w o d ó w, zagarnąć się dało. Żeby się jednak nie ograniczać do tego ogólnika, rozpatrzę jeszcze szczegółowo ich właściwości.

Stawiani się na chwilę na stanowisku węgierskiem, że granica, pociągnięta na mapach 3 i 4 wzdłuż Potoku Rybiego odpowiada rzeczywistemu stanowi posiadania obu państw z r. 1769-Zestawmy jednak obie te mapy ze sobą; porównanie to zburzy od razu całą konstrukcyą dowodową. Bo oto granica bieży w nich wprawdzie Rybim Potokiem, ale tam, gdzie ów potok łączy się z jeziorami, zaczynają się różnice. Na mapie 3 granica pocią-• gnięta jest wschodnim brzegiem Czarnego Stawu i Morskiego Oka, tak że oba te jeziora wchodzą w całości w obręb terytoryum polskiego : na mapie 4 przechodzi ona środkiem obu jezior, skąd wynikałoby, że należą one w połowie do Polski, w połowie do Wegier. Opinia zarządu archiwalnego Ministerstwa wojny z roku

26 n.

) Wszystkie cztery mapy opisane i co do niektórych szczegółów me w EA nr. 10. 1. 11. 3: o trzeciej z nich por. Czolow-

1891 podnosi, że ta różnica jest podrzędnego znaczenia; wtóruje jej w tein w pełni RW. Otóż zachodzi tu gruntowne nieporozumienie co do istotnej kwestyi. Przyjmijmy nawet, że pytanie, czy oba jeziora należą w całości do Polski, czy też po połowie do Polski i Węgier, przedstawia, pod względem materyalnym, znaczenie podrzędne; w każdym razie będziemy musieli stwierdzić, że chodzi w tej chwili o rzecz całkiem inna, zasadniczą: czy mapy Seegera są w i ar o godnym dowodem tego stanu posiadania, jaki istniał w r. 1769? Żeby się tu liczyć z góry z ich urzędowym charakterem, który rodzi domniemanie wiarogodności, powiedzmy, że będą nim, jeżeli pewne, w nich samych tkwiące wewnętrzne momenty, wiarogodności tej nie obalą. Ponieważ jednak mają one stwierdzać rzeczywisty stan posiadania z r. 1769, a stan ten mógł być tylko jeden, nie tylko co do granicy rzecznej, ale i co do obu jezior, zatem tak, że jeziora te albo w całości należały do Polski, albo po połowie do Polski i Węgier, przeto rzecz jasna, że obie mapy byłyby musiały w tym wypadku stwierdzić odnośny stan posiadania, mniejsza o to: pierwszy czy drugi, w każdym razie tylko jeden. Jeżeli mimo to obie mapy podają obie naraz, wzajemnie wykluczające się wersye, to jedna odbiera dr u g i e j c a ł ą j e j u r z ę d o w ą dowodu ość, o ile mapy te mają przedstawiać rzeczywisty stan posiadania z r. 1769. I dla tego zaznaczone różnice, gdybyśmy je nawet pod względem materyalnym uważali za podrzędne, przedstawiają tu znaczenie bardzo doniosłe, stwierdzają bowiem, że daty co do granic, jakie tu znajdujemy, są zgoła podejrzanej wartości i dowodności.

Skoro tak, to musimy się rozejrzeć za inną interpretacyą rzeczonych granic, i to taką, na tle której owa różnica co do jezior dałaby się. najsnadniej wytłumaczyć. Wytłumaczymy ją zaś tylko w takim razie, jeżeli przyjmiemy, że są to granice s zez o ne (pretensyjne). Roszczenie jest bowiem wnioskiem logicznym, opartym na pewnych przesłankach ; w miarę jak owe przesłanki pojmujemy i oceniamy, wypaść też mogą odmienne wnioski, zakreślające roszczeniu raz bliższe, drugi raz dalsze rozmiary. Takie pojmowanie rzeczy odpowiada też w zupełności charakterowi i przeznaczeniu owych map, jako też okolicznościom, wśród których powstały. Nie zapominajmy, że mapy Seegera są załącznikami do jego własnych lub törökowskich relacyj, jakie posyłano do Wiednia, i w których chodziło właśnie o wykazanie, jak daleko posunąćby należało w głąb terytoryum polskiego

granice Węgier, mniejsza na razie o to. słusznie czy niesłusznie roszczone. To też niezależnie od poprzedniego wywodu, który wykazał. że wspomniane granice Seegerowskie nie mogą odpowiadać rzeczywistemu stanowi posiadania, wniosek ten nasuwałby sio z góry sam z siebie; łącznie z poprzednim wywodem można go tu postawić z tem większą pewnością.

Żeby zaś usunąć wszelkie wątpliwości, jakieby się tu jeszcze nasunąć mogły, przyjrzyjmy się nieco dokładniej mapie 3¹). Przedstawia ona tę, z góry w oczy rzucającą się właściwość, że podaje wycieniowane i odpowiedniemu pozycyami topograficznemu zapełnione tylko tery tor y um polskie, ujęte w zieloną linię graniczną. Sąsiadujące z niem terytoryum węgierskie nie posiada już ani cieniowania, ani jakichkolwiek pozycyj topograficznych osobno podanych. Widocznie było zamiarem Seegera przedstawić kartograficznie jedynie tylko to, co należało do Polski. Wobec tego jest zgoła osobliwą rzeczą, że przecież mała cząstka terytoryum, wychodząca już poza pociągniętą przez Seegera linię graniczną polską, zatem wchodząca w rzekome terytoryum węgierskie, jest w ten sam sposób zapełniona rysunkiem, jak całe terytoryum polskie. Cząstka ta przylega właśnie do tej części linii granicznej, którą Seeger pociągnął Rybim Potokiem i wschodnim brzegiem obu jezior; rozprzestrzenia się ona na południowy wschód od niej w kształcie trójkąta, zamkniętego z dwu zewnętrznych boków przeważnie pasmami górskieini : że zaś na powierzchni owego dodanego trójkąta umieścił Seeger dwa jeziora z podpisami „Zmarzły Staw“ i „Żabi Staw“, przeto nie można wątpić, że jest to przestrzeń, zamknięta Polskim Grzebieniem, Wysoką i doliną Rówienki. Stąd nasuwa się pytanie: w czein leżał powód, że wbrew metodzie, zastosowanej zresztą w całej mapie, ów trójkąt, podobnie jak reszta terytoryum polskiego, zapełniony został rysunkiem kartograficznym? Stało się to oczywiście tylko dla tego, że p i e r w o t nie t r ó j k ą t ó w p o j ę t y b y ł jako c z ę ś ć składowa Polski. Twierdzenie to, postawione już dawniej w naszych pismach obrończych ²), uznał obecnie p. Znawca procesowy, prof. Becker, jako zupełnie usprawiedliwione; dla tego nie ma powodu rozwodzić się nad niem obszerniej. Na mapie 3 mamy więc od tej strony właściwie dwie różne granice Polski :

]) Reprodukcya jej u Gzołowskiego, jako mapa 3.

²) Por. Czółowski 26 u., który ma tę zasługę, że pierwszy na ten ważny szczegół zwrócił uwagę i znaczenie jogo wytłumaczył.

jedne nieoznaczona żadna linią graniczną, sięgającą aż do Polskiego Grzebienia, i drugą, pociągniętą barwą zieloną, wzdłuż Rybiego Potoku tudzież wschodniego brzegu Czarnego Stawu i Morskiego Oka. Ponieważ pierwsza z nich nie była nigdy granicą pretensyjną Węgier (owszem Węgrzy' starali się. zawsze granicę tę przesunąć bardziej ku zachodowi), a o uwzględnieniu granicy pre-tensyjnej polskiej ze strony Seegera czy Töröka mowy być nie może, przeto wynika stąd, że jest to rzeczywista, faktyczna granica, jaką Seeger zastał w r. 1769 między Polską a Węgrami; stąd zaś, jako proste następstwo, potwierdzające wywód poprzedni, wypływa, że posunięta następnie bardziej ku zachodowi, druga granic a w z d ł u ż R y b i e g o Po-t o k u, jest t y 1 k o granicą r o s z c zon ą w ę g i e r s k ą.

Wnioski te, wyprowadzone z rozpatrzenia samej mapy, stwierdzają inne dowody współczesne, zawarte w źródłach pisanych. Przypominamy relacyą dwu oficerów ze sztabu Seegera z r. 1772 (), biorących udział w zdjęciach niniejszych map, którzy wyraźnie poświadczają, że Polski Grzebień leży na samej granicy polsko-węgierskiej ; relacya ta zalicza tedy do te r y t o r y u m polskiego wszystko, co na mapie Seegera zostało w y c i e n i o w a n e m, nie wy ł acz aj ą c na w et owego t r ó j-k ą t a, w y ł ą c z o n e g o w niej poza zieloną linię g r a n i-czną polską. W relacyi kancelaryi węgierskiej do cos. Maryi Teresy z 12. lipca 1769 stwierdzono zaś, że pierwotne roz-g r a n i c z e n i e, j a k i e by ł przep ro w a d z i ł S e e g e r, w y-wołało niezadowolenie rodziny P a 1 o es a y ó w, k t ó r z y na podstawie dokumentów rodzinnych rościli sobie prawa do dalszego tery tory um polskiego. Wiadomość ta, zestawiona z omówioną mapą 3, wykazuje, że wycieniowany na tejże mapie, aż do Polskiego Grzebienia sięgający obszar, odpowiadał pierwotnemu rozgraniczeniu Seegera, opartemu na ówczesnych. rzeczywistych stosunkach posiadania, a dopiero skutkiem zażaleń Palocsayów linia graniczna węgiersko-polska zo-s t a ł a tu. oczywiście już t y 1 k o j a k o linia p r e t e n-s y j n a, przesuniętą aż do Rybiego Potok u.

Skoro więc na owej mapie ta ostatnia granica tylko roszczeni e, u p a d a c a ł a j e j d o w o d n o ś ć, o i 1 e chodzi o stwierdzeni e f a k t y cznego stanu p o s i a d a-

nia z r. 1769. A że także podstawa, na której Paloesayowie opierali swe roszczenie, okazała sie zupełnie zwodną l), przeto pociągnięta na mapie granica nie dowodzi także w niczem praw węgierskich. .Jedynym, dla konstrukcyi dowodowej w niniejszym procesie przydatnym faktem, który wypływa z mapy Seegera 3, jest stwierdzenie istniejącego w r. 1769 faktycznego stanu posiadania Polski, sięgającego aż do Polskiego Grzebienia. Fakt to niezmiernie ważny, gdyż oświetla i popiera wywody poprzednie co do zakresu posiadania polskiego w ostatnim półtora wieku istnienia Rzeczypospolitej.

Niespodziewane potwierdzenie wszystkich powyższych wywodów znajdujemy w mapie 2. przydanej jako załącznik do rela-cyi Töröka z 14. października 1769. wraz z uwagami objaśniającemu jakie relacya do tej mapy dodaje. Przeprowadzono tu trzema odmiennemi barwami trojaki dukt graniczny między Polską a Węgrami. Według objaśnień relacyi barwa zielona oznacza rzeczywisty stan posiadania obu państw, jaki zastano w r. 1769 (actu-ale possessorium Hungaricum); barwa żółta oznacza granicę, za jaką przemawiają dawniejsze dokumenty węgierskie (iuxta prae-existentia documenta ad Hanga Ham pertinentia loca) ; wreszcie barwa czerwona oznacza granicę, jaka w myśl wywodów Töröka istnieć winna między Polską a Węgrami ze względu na przyrodzone właściwości terenu, jako rzekoma granica naturalna (naturalem ductum). Marny tedy przedewszystkiein wyraźnie stwierdzony szczegół, że mapy S eeger o wsk ie, obok granic, odpowiadających faktycznemu stanowi posiadania, podają także granice pretensyjne. Granica pretencyjna żółta (rzekomo na dokumentach oparta) włącza do Węgier całą wschodnią część Nowotarszczyzny między Leśnicą i Pi alką, oczywiście także z całym Rybim Stawem i przyległemi doń z obu stron parcelami, sięga nawet częściowo dalej w głąb Nowotarszczyzny, przechodząc na lewy brzeg Leśnicy aż do Dunajca. Granicę tę przeprowadzono na zasadzie znanych nam dokumentów z archiwum rodzinnego Palocsayów. Granica pretensyjna czerwona bieży linią ..Beskidu“ sądeckiego i włączą do Węgier całą Nowotarszczyznę i Sądecz-czyzne, czyli t. z. ,.obwód Törökowski“. O wartości tych granic pretensyjnyeh posiadamy już, na podstawie poprzednich wywodów. należyte wyobrażenie; nie ma tedy powodu zajmować się tu

niemi bliżej. Najważniejszą jest dla nas granica zielona, oznaczająca faktyczny stan posiadania z r. 1769. Niestety, w trójkącie, zieloną linią objętym, wysuniętym najbardziej ku południowemu wschodowi Nowotarszczyzny, nie umieścił Seeger żadnych pozycyj topograficznych (n. p. jezior), któreby same przez się pozwoliły określić, co ów trójkąt obejmował; są jednak inne dane pośrednie, na podstawie których pytanie to da się rozwiązać z całą dokładnością. Jest przedewszystkiem, na sąsiadująeem od południa terytoryum wegierskiem, zaznaczona linia graniczna komitatów spiskiego i liptawskiego ; otóż punkt styczny linii tej z terytoryum polskiem, licząc od wschodniego narożnika wspomnianego trójkąta, jest tak znacznie przesunięty ku zachodowi,' że nie można przypuścić, żeby narożnik ten oznaczał Rysy, cwszem, musi to być szczyt, bardziej jeszcze ku wschodowi posunięty ; trójkąt ów sięgać tedy musi do Wysokiej i Polskiego Grzebienia. Również wschodnia ściana owego trójkąta ma na stosunkowo bardzo znacznej przestrzeni zaznaczoną granicę suchą, poczem dopiero w dalszym ciągu wytyczoną jest granica rzeczna (Białka) ; wynika stąd. że i tutaj granica nie mogła iść od Rysów Rybim Potokiem do Hi alk i. gdyż wtedy granica rzeczna byłaby musiała rozpoczynać się zaraz przy samym narożniku ; jest to zatem granica, idąca od Wysokiej, wchodząca dopiero w dalszym ciągu na linię Białej Wody i Białki ¹). Bardzo pouczającem jest wreszcie porównanie niniejszej mapy (2) z omówioną poprzednio mapą 3. Obie opierają się widocznie na jednym szkicu rysunkowym. Otóż, jeżeli położymy jedne z nich na drugiej, okaże się, że powierzchnia omawianego trójkąta mapy 2 pokryje prawie całkiem dokładnie nie tylko tę cześć mapy 3, która na niej zaznaczoną jest wyraźnie jako polska (aż do linii Rybiego Potoku), ale nadto także tę część, którą tamże wyłączono już poza linię graniczną polską, ale jeszcze wycieniowano i zapełniono rysunkiem, t. j. całą powierzchnię aż do Polskiego Grzebienia. Podnoszę z naciskiem, iż ten ostatni s z c z e gół, na moje urzędowe zapytanie, s t w i e r dz i ł p. znawca procesowy prof. Becker w opinii swej, wygłoszonej przed Sądem. Stąd wypływa ponad wszelką wątpliwość, że określone na mapie 2 zieloną linią graniczną terytoryum polskie obejmuje nie tylko cały obecnie sporny skraw ziemi, ale sięga nawet dalej, aż do Polskiego Grzebienia. Gdy zaś w relacyi T<">-röka wyraźnie stwierdzono, iż zielona linia oznacza fakty-

Pez większego znaczenia dla oceny niniejszej sprawy jest ostatnia, nieomówiona dotąd mapa Seegera nr. 1. W trójkącie, stanowiącym południowo-wschodni cypel Nowotarszczyzny polskiej, ujętym w zieloną linie graniczną, która według dodanych objaśnień przedstawia stan posiadania z r. 1769 (jetzige Landesgrenze zwischen Voten und Ungarn), umieszcza ona, najpierw w kierunku bardziej ku zachodowi wysuniętym, grupę jezior z podpisem : „Pienci staw“ (Pięć Stawów), następnie zaś, bardziej ku wschodowi, ale zawsze jeszcze na terytoryum polskiem, inne jezioro, z podpisem „Zmarzłek staw“ (Zmarzły Staw), i to tak. że jezioro to ze wszystkich stron otoczone jest ziemią polską; następnie zaś, jeszcze więcej ku wschodowi, już poza granicą polską, na terytoryum węgierskiem, inne jezioro, z podpisem „Ribi Staw“. Nie można w tern bynajmniej upatrywać dowodu, jakoby Rybi Staw należał do państwa węgierskiego; cała dyspozyeya mapy polega tu bowiem na widocznem bałamuctwie. Między Pięciu Stawami a Rybim Stawem nie ma żadnego innego jeziora, mianowicie nie ma także Zmarzłego Stawu, który tu umieszczono, owszem Zmarzły Staw rozlewa się już wysunięty bardziej jeszcze na wschód od Rybiego Stawu. Mamy zatem do wyboru tylko pomiędzy dwiema alternatywami : albo że podpisy pod obu jeziorami zostały skutkiem omyłki Seegera przestawione, i że najbliższe Pięciu Stawów jezioro winno nosić podpis Rybiego Stawu, a dopiero dalsze (na terytoryum węgierskiem) podpis Zmarzłego Stawu¹); albo też, że w istocie Zmarzły Staw znajdował się na terytoryum polskiem, a natomiast podpis Rybiego Stawu, umieszczony pod jeziorem na terytoryum węgierskiem, jako wierutnie bałamutny, winien być zastąpiony inną nazwą, oznaczającą właściwie jakiekolwiek inne jezioro, naprawdę węgierskie. W pierwszym wypadku mapa niniejsza będzie dowodem, że Rybi Staw, i to cały, wraz z przyległym do niego ze wszystkich stron obszarem, zatem także z terytoryum obecnie spornem, należał w r. 1769 do Polski; w drugim stwierdzi ona, że terytoryum polskie

czny stan posiadania Polski z r. 1769, przeto wynika stąd. iż w czasie tym ter y tory um polskie rozciągało sie faktycznie aż do Polskiego Grzebienia. Tak wiec niniejsza mapa Seegera, zamiast poprzeć roszczenie węgierskie, staje sie walnem. pierwszorzędnej doniosłości poparciem naszego prawa.

') Za tą alternatywą oświadcza się RA.

rozciągało sie podówczas jeszcze dalej, aż do Polskiego Grzebienia. Za tym ostatnim wnioskiem przemawiają także inne właściwości mapy niniejszej, odpowiadające właściwościom mapy 2, a mianowicie pociągnięta na znaczniejszej przestrzeni ściany wschodniej granica sucha, jako też znaczne od wschodniego cypla Nowotarszczyzny oddalenie ku zachodowi punktu stycznego linii granicznej komitatów spiskiego i liptawskiego z przytyk aj ącem tu do nich terytoryum polskiem. Tak więc i owa mapa, o ile z niej po usunięciu bałainuctw dadzą się wysnuć jakieś wnioski i dowody. przemawia za starą granicą polską, sięgającą daleko poza terytoryum obecnie sporne.

W najbliższym czasie po wykonaniu owych czterech pierwszych map Seegera, które raczej nazwać można planami sytuacyjnymi, podjęto z polecenia rządu austryackiego nowe prace kartograficzne, polegające już na dokładniejszych pomiarach terenu, które określamy pospolicie nazwą zdjęć Józefińskich. Do rzędu tych urzędowych map, o ile dotyczą terenu bliżej nas tu zajmującego, należą: nowa mapa Seegera z r. 1771 (nr. 5), tudzież mapa podpułkownika Motzla z r. 1770    1772 (nr. 6)’). W obu

mapach granica polsko-węgierska przeprowadzona jest linią Potoku Rybiego; nie można w tern jednak upatrywać dowodu na rzecz roszczeń węgierskich. Skoro bowiem Seeger w mapie 3 pierwotną granicę, sięgającą aż do Polskiego Grzebienia, przez stosowną poprawkę cofnął aż do Rybiego Potoku, to oczywiście musiał konsekwentnie przeprowadzić te sarnę granicę także na nowej mapie z r. 1771; ponieważ jednak, jak okazaliśmy poprzednio, nowa ta granica na mapie 3 była tylko granicą pretensyjną, przeto co do istoty swojej musi ona i tutaj przedstawiać ten sam charakter i znaczenie g r a n i c y r o s z c z o n ej : polega ona na tej samej mylnej interpretacyi dokumentów z archiwum rodzinnego Palocsayów, na której oparto także poprawkę na mapie 3. Co się zaś tyczy mapy Motzla ((>), nadmieniamy, że wykonaną została równocześnie i w porozumieniu z Seegerem, i że przeznaczeniem obu map było uzupełniać się nawzajem : mapa 5 przedstawia bowiem te okolice Węgier, które przytykają do Nowotarszczyzny, mapa zaś (5 Nowotarszczyznę i w ogóle południowo-zachodnią część Galicyi (nadto część górnych Węgier).' Wobec

*) Theil vom Zipser und Liptauer Comitat v. Obrstlt. Seeger (nr. 5); Originnl-Militäranfnahme von Ober-Ungarn und südlicher Strecke Galiziens von Obrstlt. Motzl (nr. 6); obie opisane w RA. nr. (i, ó.

tego jasną jest rzeczą, że Motzl musiał' przyjąć taką same w zasadzie granicę, jaką przeprowadził' Seeger, zatem znowu tę sarnę granicę pr et ensyjną, takiej samej, co i poprzednie, wartości rzeczowej. Sprawdziło się tym razem, co się zresztą nieraz i w innych stosunkach ludzkich zdarza: że błąd raz popełniony nabiera dążności do uwiecznienia, i że daleko snadniej może być powtórzony, aniżeli sprostowany.

W jednym wszelako szczególe, tym samym, co do którego Seeger już poprzednio nie miał pewności, zachodzi znowu różnica między nowem zdjęciem Seegera (5) a mapą Motzla. (6). Mam na myśli rozgraniczenie obu jezior, łączących się z Rybim Potokiem. Czarny Staw jest wprawdzie w obu przedzielony liniami grani-cznemi na dwie mniej więcej równe połowy, polską i węgierską; inaczej jednak ma się rzecz co do Rybiego Stawu. Na mapie. 5 zarówno linia graniczna węgierska (czerwona), jako też polska (żółta) poprowadzone są wzdłuż wschodniego brzegu tego jeziora, tak że n a 1 e ż y ono w całości do t e r y t o r y u m polskiego ; na mapie 6 linia graniczna węgierska (czerwona) bieży wschodnim brzegiem Rybiego Stawu, linia graniczna polska (żółta) zachodnim jego brzegiem, tak że jezioro to nie należy tu właściwie do żadnego z obu tery tory ów państwowych. Otóż znowu dwie urzędowe, współcześnie wykonane mapy, które się w tym szczególe nawzajem zbijają! Ta rozbieżność obu map staje się tein bardziej kompromitującą, jeśli je zestawimy z dwiema póprzedniemi mapami Seegera (3, 4), które znowu nie zgadzają się w tym względzie nie tylko między sobą, ale także z mapami 5 i 6. W ogóle zatem w krótkim przeciągu czasu 1769—1772 r., zatem prawie równocześnie, powstały cztery ..urzędowe“ mapy, jedyne, które granicę polsko-węgierską prowadzą linią Rybiego Potoku, z których każda rozstrzyga inaczej kwe-styą przynależności obu jezior. I tak :

1.    na mapie 3 oba jeziora (Czarny Staw i Rybi Staw) należą w całości do Polski ;

2.    na mapie 4 oba jeziora przecięte, należą zatem w części do Polski, w części do Węgier;

3.    na mapie 5 Czarny Staw przecięty, Rybi Staw należy w całości do Polski;

4.    na mapie 6 Czarny Staw przecięty, przynależność Rybiego Stawu nieokreślona (jezioro wyłączone poza obie linie graniczne).

na

Takie to cztery „urzędowe“ mapy, których cała dowodność zewnątrz polega na przypuszczeniu wiarogodności wewnętrznej,

na domniemaniu, że s t w i e r d z a j ą p r a w d ę, — stwierdzające tu n a i⁻ a z c z t e r y rozmaite, n a w z a j e m w y klucza j a c e się prawdy, przytaczane są jako dowody na poparcie twierdzeń węgierskich ! Gdyby nawet skądinąd nie było się okazało, że granica idąca Rybim Potokiem jest tu tylko pretensyjną, gdyby można przyjąć nawet, że zadaniem map było stwierdzić rzeczywisty stan posiadania z r. 1769, sprzeczności, jakie między niemi zachodzą, odbierałyby im pod tym względem wszelką siłę dowodową.

lubo niesłusznie — wielkiej

sam

z r.

Rozumie się sarno przez się. że owe mapy nie pozostały bez wpływu na późniejszą kartografią austryacką, zwłaszcza najbliższą, przynajmniej tę, gdzie kwestya całkiem dokładnego oznaczenia granie przedstawiała znaczenie podrzędniejsze, i nie była przedmiotem osobnych dochodzeń i badań. Złożone w archiwum wojny czy też w innych archiwach wiedeńskich, podawały one gotową wiadomość o (rzekomej) granicy węgiersko-polskiej, i ułatwiały przez to pracę autorom innych map czy też planów sytuacyjnych: w praktyce mogły nawet zażywać powagi i znaczenia, jako pierwsze „urzędowe“ zdjęcia tej granicy, zarządzone przez władze austryackie. Stąd tłumaczy się, że ten błąd. jaki zaszedł tutaj. t. j. przyjęcie linii granicznej pre-tensyjnej wzdłuż Rybiego Potoku, za granicę rzeczywistą, mógł przejść jeszcze do niektórych innych, około tego czasu w W iedniu wykonanych planów. Mam tu na myśli zwłaszcza dwa plany sytuacyjne tych okolic: jeden z r. prawdopodobnie 1769, drugi 1770 ¹), oba bezimienne, przedstawiające rozmieszczenie korpusów wojska austryackiego w tych stronach; oba prowadzą granicę Rybim Potokiem, ale zgodnie z mapą Seegera 3 pozostawiają oba jeziora w całości po stronie polskiej. Zatem i te mapy, gdyby nawet nie zawierały błędu (linia pretensyjną), nie mogłyby przecież uchodzić za -dowód dzisiejszych roszczeń węgierskich.

Natomiast — i to rzecz wobec tamtych błędów szczególnej

inna mapa w Wiedniu

obradujących w Warszawie nad sprawą pierwszego podziału

uwagi i zaznaczenia godna — dochowała się z tego samego czasu o charakterze niewątpliwie urzędowym, wykonana r. 1772, przeznaczona do użytku dyplomatów.

w kancel. gabinetowej co-

') Pierwszy pod napisem: Ungarn, Tlioile der Grenzen mit andern oesterr. Ländern, w wiedeńskiem Archiwum Minist, wojny, drugi pod napisem: Anni 1770. ad nrum 6137, sarskiej. Opis obu w RA. nr. 4, 77.

Polski r), mapa, w której znowu stan posiadania polskiego w ostatnich czasach przed rozbiorami stwierdzony jest odpowiednio do rzeczywistości. Na terytoryuin, bliżej nas tu zajmującem, nie wyszczególnia ona wprawdzie wyraźnie żadnych pozycyj topograficznych : że jednak w istocie pociągnięta tamże linia graniczna (czerwona) włączała do Polski cały obszar aż do Polskiego Grzebienia, wynika stąd, że 1) południowo-wschodni cypel graniczny wychodzi daleko na wschód poza linię Uj-Beli ; 2) że punkt styczny linii granicznej komitatów spiskiego i liptawskiego, w miejscu, gdzie linia ta przecina terytoryuin polskie, jest od owego cypla bardzo znacznie ku zachodowi przesunięty ²).

Rozbiór powyższy okazał tedy, że linia graniczna polsko - w ę g i ers k a, p o e i ą g n i ę t a w z d ł u ż Rybiego P o t o k u n a nie k t ó r y c h mapach Seegera. j a k o te ż kil k u i n-n y c h o d n i c h p o c h o d n y c h, jest t y 1 k o ś w i a d o m i e prze p ro w a d z o n ą lu b nieś w i a d om i e p rz ej etą linią p r e t e n s y j n ą w o g i e r s k ą, ale nie o d p o w i a d a f a k t y-c z n e m u s t a n o w i p o s i a dani a o b u p a ii s t w w o s t a tnie h 1 a t a c h i s t n i e n i a R z e c z y p o s p o 1 i t ej ; nie może zatem żadną miarą uchodzić za dowód, uzasadniający dzisiejsze roszczenia węgierskie. Owszem, rozpatrzenie kilku map Seegera, tudzież omówionej ostatnio urzędowej mapy z r. 1772, z któremi pod tym względem zgadzają sie zupełnie przytoczone w poprzednim rozdziale mapy prywatne Fol i na (1770) i Rizzi Zanoniego (1772), wykazało, że terytoryuin polskie w r. 1709 obejmowało nie tylko cały obszar, stanowiący przedmiot dzi-s i ej s z e g o sporu, ale sięgało jeszcze dalej, a ż d o Polskiego Grzebienia. Ponieważ zaś ten stan posiadania odpowiada zarówno faktycznym, jak i prawnym stosunkom, jak się one ułożyły były od początków drugiej ćwierci w. XVII., i jak istniały od prawieku przed okresem sporności 1575 — 1025, przeto zaznaczam tu jeszcze raz z naciskiem, że gdyby prawo Węgier do

() Zatytułowana: Plan der Geheimen Hof- und Staatskanzlei die Theilung von Polen betreffend, obecnie w Haus- Hof- und Staatsarchiv. Napis na odwrocie: Ad expeditiones nach Warschau a. 177., nie pozostawia żadnej wątpliwości co do genezy i przeznaczenia tej mapy. Opis jej i uwagi o niej w RA. nr. 2.

-) Por. trafne uwagi RA.

no spornego dzisiaj terytoryum miało być uzasadnione, musiałyby one w y k a z a ć, że j u ż po r o k u 1 ? 69 n a 1) y ł y jakiś n o w y, samoistny tytuł prawny do niego, i że w braku takiego dowodu m u s i b y ć u t r z y m ane w p e ł ni nasze odwieczne prawo do spornego obszar u.

¹

) por. trafne uwagi co do obu ostatnich szczegółów w RA.

VI.

Istota prawna posiadania węgierskiego w latach 1770—1772. Rezolucje cesarskie z r. 1772 i 1781.

Nasyłane do Wiednia relacje Töröka odniosły chwilowo pożądany skutek: rezolueyą z 19. (21.) lipca 1770 r. zarządziła cesarzowa Mary a Teresa zajęcie Nowotarszczyzny i Sądeczczyzny według linii granicznej, przeprowadzonej na mapach Seegera, a zarazem postanowiła, że zajęty obszar, jak go wnet potem pospolicie zaczęto nazywać, „obwód Törökowski“, ma być wcielony do Węgier i uważany za cześć składową tego kraju¹). Wnet potem (10. września t. r.) mianowany został Torök politycznym zarządcą całego obwodu i otrzymał polecenie (12. października) prowadzenia tu zarządu według zasad administracyi komitetowej, zatem na modłę węgierską. „Diuturnis omnium regnicolarmn su-spiriis ardentibusąue votis exoptata metarum revisio ac reambula-tio“, jak się o tej sprawie z rozrzewniającą otwartością wyraża węgierska Rada namiestnicza w r. 1779, stała się tedy faktem dokonanym. Cały obwód Törökowski, a wraz z nim także całe sporne dzisiaj tery tory urn stały się faktycznie częścią składową państwa węgierskiego.

Warto stwierdzić zaraz na tern miejscu, że zarządzenie to nie tyle było wynikiem wewnętrznego przeświadczenia władz wiedeńskich o prawach Węgier do zajętego terytoryum, ile raczej aktem racyi państwowej, wyzyskaniem nadarzającej sie (wobec

!) Ich habe entschlossen die Grenzen der zur Krone Hungern gehörigen Zipser Gespanschaft gegen Pohlen nach ihrem vormaligen Bestand... zu erweitern... folglich der eingeschlossene Terrain als zur Krone Hungern gehörig angesehen... werden soll.

niemocy Polski) sposobności rozszerzenia granic terytoryalnych. na podstawie tytułów domniemanych, bynajmniej nieudowodnio-nych i niepewnych. Sprzeczność tę, jaka istniała między we-wnetrznem przeświadczeniem owych władz, a czynami, które mu towarzyszyły, charakteryzują bardzo dobitnie opinie Pady stanu z listopada 1769, tudzież Pady nadwornej wojennej z 10. maja 1770, obie przedłożone cesarzowej na krótko przed zarządzoną inkorporacyą obwodu Törökowskiego. „Przytoczone (przez Töröka) dokumenty, wiadomości, poświadczenia i domysły nie wystarczają bynajmniej do obalenia półtorawiekowego posiadania Polski, ani też do usprawiedliwienia okupaeyi“ wyraża się Pada stanu; jeszcze otwarciej określa swe stanowisko Rada nadworna wojenna : „Trzeba skorzystać z nadarzającej się obecnie sposobności, która później może przez całe wieki nie nadarzy sie“, ażeby rozszerzyć granice, dokąd one przypuszczalnie (vermuthet) sięgały. „Wprawdzie postępowanie takie nie odpowiada zasadom prawa cywilnego; w tego rodzaju sprawach dąży jednak potężniejszy do zajęcia posiadania, skoro tylko mniema mieć lepsze prawo“ *). Znamienną jest rzeczą, że cesarzowa, zgodziwszy się na zajęcie rzeczonego obwodu, poleciła Törökowi działać n i e w j ej, ale ko m i t a tu spiskiego i m i e n i u ¹ 2). Już po dokonanem zajęciu wyraża się Kaunitz w relacyi do cesarzowej, że roszczenia rządu wiedeńskiego nie są jeszcze wyrzetel-nione i po największej części nieudowodnione ³). i uważa okupa-cyą raczej za „zdobycie“ tego terytoryuin⁴); do których to słów sama Mary a Teresa dodaje wysoce znamienny dopisek własnoręczny: „'Tai très mince opinion de nos titresSłusznie tedy jeszcze w r. 1841 mogła Tajna Kancelarya nadworna w piśmie swem do Zjednoczonej Kancelaryi nadwornej wyrazić się o tych wypadkach : że rząd wiedeński nie miał bynajmniej pewności co

do granicy obwodu Törökowskiego, i skutkiem tego znalazł się w kłopotliwem położeniu, kiedy mu przyszło odpowiedzieć na zażalenia polskie; że w wytyczeniu tej granicy oparto się na rzekomych dowodach Seegera (raczej Töröka), ale bynajmniej nie miano co do nich pewności, i że gdyby nie było przyszło wnet potem do zajęcia całej Galicyi, obwód Törökowski byłby był prawdopodobnie został zwrócony Polsce *).

Tak się przedstawia psychologiczna i etyczna strona okupa-cyi. Ważniejszą jeszcze jest dla nas strona jej prawna, prze-dewszystkiem z punktu widzenia prawa międzynarodowego.

Oceniając ją z tego stanowiska, musimy ją nazwać okupa-c y ą nie p r a w i d ł o w ą (occupation irrégulière), której właściwością jest, że nie rodzi żadnego tytułu p r a w n e g o na korzyść państwa, które o k u p a c y i takiej d o-k o n ał o.

Była okupacyą nieprawidłową przedewszystkiem dla tego, że jej dokonano zgoła jednostronnie, bez zgody i przyzwolenia Polski, bez zawarcia jakiegokolwiek z nią układu, jak całkiem trafnie podnosi pismo Kancelaryi nadwornej do gubernatora Galicyi z r. 1829 -')• I żeby tu na chwilę porzucić prawo międzynarodowe. a stanąć na stanowisku prawa węgierskiego, jak je wy-łuszczyło bliżej pismo Kancelaryi nadwornej węgierskiej do Kancelaryi czesko-austryackiej z r. 1784, stwierdzić trzeba, że również według tegoż prawa zmiana terytoryum państwowego nie może być w inny sposób dokonaną prawnie, jak tylko za obopólną zgodą³). W r. 1784 odwoływano się tedy do tej zasady z całym

J) Dass man damals über die Behauptung besagter Grenzlinie keineswegs im Reinen und sonach in einiger Verlegenheit war, die jenseitigen (polnischen) Beschwerden zu beantworten; ...dass... den von ...Seeger vermeintlich aufgefundenen Belegen für weitere ungarische Ansprüche gefolgt wurde, ohne dass man jedoch seiner Sache gewiss war... Es lässt sich daher allerdings annehmen, dass wenn die Umstände nicht die Besitzergreifung von ganz Galizien herbeigeführt hätten, der bestrittene Theil des anfänglich occupirten Districtes, wenn nicht ganz an Polen herausgegeben, doch darüber ein Vergleich geschlossen worden wäre. Pismo z 23. lipca 1841.

²)    Keine Uebereinkunft mit Polen geschlossen. Pismo z 5. października 1829.

³)    Iuxta praescriptum positivarum r e g n i 1 e g u m usum-que liactenus semper in similibus consuetum porro medio e xmitte lidom m ab u trinque co mm i ssariorum pertractandam... esse censet. Pismo z 5. marca 1784.

O Morskie Oko.

naciskiem, gdyż wymagał tego interes Wogier; w latach 1770— 1772 pominięto ją milczeniem, kiedy chodziło o interesy Polski.

Niemniej też zachodziła tu okupacya nieprawidłowa i z tego powodu, że dokonaną została przy równoczesnym proteście drugiej strony interesowanej, Polski. Pod datą 28. lipca 1770 kanclerz koronny Młodziejowski, stwierdziwszy w piśmie do Kaunitza, że na terytoryum polskiem w starostwie nowotarskiem odbywają się jakoweś pomiary i inne czynności urzędowe, zarządzone przez władze cesarskie, zastrzega się uroczyście przeciwko temu, i wyraża nadzieję, że sprawa ta załatwioną będzie zwykłym sposobem, sans entreprendre rien, qui blesserait la justice et les lois du bon voisinage et de Vamitié, qui subsiste entre les deux états; jeszcze dobitniej wyraża sie Stanisław August w liście do Maryi Teresy z 28. października t. r., zapytując: pourquoi les généraux et les ingénieurs ont fait tirer de lignes dans les environs de Nowytarg et planter des poteaux aux armes de Votre Majesté dans un- terrain, qui de temps immemoriel appartient à la Pologne et ne lui a jamais été disputé¹).

Protesty owe, jako też zaniepokojenie, jakie samowolny ten zabór wywołał u innych dworów, spowodowały w najbliższym czasie u władz cesarskich pewną zmianę poglądu na niniejszą sprawę. Zarówno Kaunitz w odpowiedzi swej, danej Młodziejow-skiemu 20. września 1770, jako też Marya Teresa w piśmie do Stanisława Augusta z 26. stycznia 1771. stwierdzają, że rząd wiedeński zgodzi się chętnie na rozpatrzenie kwestyi praw do rzeczonego terytoryum, i przywróci je Rzeczypospolitej, skoro tylko wykazane zostaną jej tytuły prawne ²). Z a p e w n i o n o te d y Polskę, że okupacya nie przesądza jej prawom. Że te zapewnienia brano na sery o, dowodzi kilka relacyj Kaunitza, przedłożonych Maryi Teresie w tym czasie. Tak w relacyi z 19. sierpnia 1770 radzi kanclerz odpowiedzieć rządowi polskiemu, że orły zostały wprawdzie zatknięte w miejscach, które według dokumentów (wiadomej wartości dowodowej) zdają sie

J) Rulhière, Hist, de l’anarchie de la Pologne, IV. 213.

²) Por. zwłaszcza pismo Kaunitza: Elle (Sa Majesté) se prêtera volontiers à discuter amicablement en temps et lieu le fond de la question avec le roi et la République de la Pologne et à accorder aux titres, qui pourront être produits, fut-ce même à son préjudice, toute la valeur, qu’ils pourront se trouver avoir. Pismo Maryi Teresy do Stanisława Augusta u Angeberga, Récueuil des traités 85, 96.

należeć do Węgier, że jednakowoż przez to nie miano zamiaru uchybić możliwym prawom Polski, ani też cesarzowa nie zamyśla narzucić się na jednostronnego sędziego pomiędzy dwu państwami ; że wreszcie odzyskanego w ten sposób posiadania nie zamierza zmieni ć w p r a wo własności, owszem gotowa jest spór ten sposobem ugodnym załatwić ¹). We wniosku z 18. października t. r. radzi znowu Kaunitz, zgodnie z wnioskiem s a-m ej Kanoe lar y i nadwornej węgierskiej, nie rozpisywać na razie w zajętem terytoryum żadnych podatków, ile że césar z o w a n i e p o s i a da tam jeszcze supremum ius territoriale, a to tern bardziej, żeby mieć usprawiedliwioną podstawę do cofnięcia się, gdyby przy ugodnem załatwieniu sprawy miało się okazać, że orły cesarskie bezpodstawnie zostały za daleko przesunięte -). Najobszerniej i najwymowniej określa całą sprawę wniosek Kaunitza z 18. kwietnia 1771 : „Roszczenia nasze (do obwodu Törökowskiego) są na razie jeszcze ni ewyrze telli ione i po największej części nieudowodnione (sehr illiquid und grösstentheils unerwiesen). Odnośne miejsca zostały dla tego tylko wytyczone orłami i objęte kordonem wojskowym, ażeby przez to nie przesądzać na niekorzyść możliwym prawom cesarzowej. Ogłoszono jednak zaraz od początku, że przez to nie zaprzecza się praw Polski, i że cesarzowa nie chce się przez to narzucać na jednostronnego sędziego między dwu państwami (dass dadurch den Hechten Polens nicht präjudicirt werde und dass die Kaiserin durchaus nicht mm einseitigen Picht er zwischen zwei Staaten sich aufdrängen ivollte). Dla tego też Török otrzymał był polecenie porzuceni a tytułu : administrator provinciae r eine o rp o rata e, a przybrania w jego miejsce innego tytułu: administrator distri-ctuum territorii Sandec, Nowytarg et Czorsztyn, qui linea militari caesareo-regia includuntur; w ogóle przykazano mu unikać wszelkich czynności, lub choćby nawet wyrażeń, któreby mogły zrodzić

0 Dass wir nicht beabsichtigen die Gerechtsamen Polens zu präjudiciren ...dass Ew. Majestät keineswegs zum einseitigen Richter zwischen zwei selbständigen Mächten sich aufwerfen und den bloss revindicirten Besitz in Eigenthum nicht verwandeln will, und bereit ist eine gütliche Auseinandersetzung des Streites anzunehmen. Na powyższym wniosku Kaunitza podpisała Marya Teresa: Placet. Haus-Hof- u. Staatsarchiv, Kaunitz’ Vorträge.

²) Por. Am eth, VIII. str. 587 uw. 885 i 386, na podst. ma-teryałów z Haus- Hof- u. Staatsarchiv.

domniemanie, że terytoryum to jest rzeczywistą własnością p a ii s t w a habsburskiego (dass dies ein wirkliches Eigenthum ist). Zresztą cesarzowa oświadczy gotowość, po uśmierzeniu obecnych niepokojów w Polsce, w razie potrzeby wycofać nawet stamtąd swoje wojsko i przywrócić do dawnego stanu possesso rymu rzeczony cli obwodów granic zny c h (und das Possessorium der mehr erwähnten Grenz-districte in den vorherigen Stand herzustellen)“. I na tej relacvi podpisała Marya Teresa: Placet ). Wspomniany tu wniosek co do zmiany urzędowego tytułu Töröka przedłożony został cesarzowej przez Kaunitza pod datą 15. marca 1771 z wyraźnem umotywowaniem, iż rzeczone terytoryum zajęte zostało nie na własność, jeno „en depot“, i że przez to nie zamierza się przesądzać prawom Polski. Wniosek ten otrzymał również placet cesarzowej²).

Zgodnie z tymi poglądami wydała Marya Teresa dwie zasadnicze rezolueye, adresowane do Kunce lary i nadwornej węgierskiej. Jedna, z 20. października 1770, stwierdza, że cesarzowa jest wprawdzie zdecydowaną bronić w razie potrzeby posiadania zajętego terytoryum, że jednakowoż wcale nie wyklucza możliwości w stosownym czasie i przy zdarzonej sposobności wejść z królem polskim w przyjazne rozpatrzenie tytułów prawnych, jakie z drugiej strony mogłyby być przytoczone, i dla tego poleca Kancelaryi na razie zaniechać wszystkiego, coby z góry mogło w s k a z y w a ć n a p r a w a ces a r z o w ej j a ko nie wą t p 1 i w e i stanowcze, zwłaszcza zaś postępować z mieszkańcami owego terytoryum jako z poddanymi jej w peł-tego słowa znaczeniu³). Króciej a dobitniej określa

*) A me tli, VIII. str. 589 uw. 395, na tejże samej podstawie.

²)    Da der genannte District nicht zu Eigenthum sondern en depot eingenommen wurde, und den Kochten der Republik Polen nicht prä-judicirt werden soll. Haus- Hof- u. Staatsarchiv, Kaunitz Vorträge, por. też Arneth VIII. str. 301.

³)    Dass ich zwar die... ergriffene Possession der vormals von Huugarn durch Usurpationen entrissenen Bezirke gehörig zu verteidigen festentschlossen, jedoch keineswegs abgeneigt sei, bei Zeit und Gelegenheit mit dem König von Pohlen in freundschaftliche Untersuchung der etwa andererseits vorzubringenden Titres ...einzugehen und selbigen ihren vollen Werth angedeihen zu lassen... geneigt bin... dass noch dermalen alles dasjenige zu unterlassen sei, was mein Gerecht-

samen

hingen gepflogen werden sollten, und der Streit noch offen ist, schon

und ergriffenen Besitz, wegen welchen erst noch gütliche Hand

rzecz cała rezolucya cesarzowej z 23. grudnia 1770 r., wydana na zasadzie sprawozdania Kancelaryi nadwornej węgierskiej, w przedmiocie tymczasowego urządzenia zajętego przez Töröka obwodu: „Przedewszystkiem należy przestrzegać zasady, że obwód ten nie jest jeszcze dziedziną w zupełności do Węgier wcieloną, jeno tylko warunkowo wr posiadanie objętą, dopokąd tytuły prawne obu stron dokładniej wyjaśnione i wzajemne roszczenia ustalone nie zostaną ¹)“.

Tak wiec te same czynniki, których inieyatywa spowodowała zajęcie Nowotarszczyzny i Sądeczczyzny, poczynając od cesarzowej, a kończąc na władzy specyalnie węgierskiej, jaką była Kancelarya nadworna węgierska, orzekły, że połączenie obwodu Törökowskiego z Węgrami, w czasie od r. 1770—1772, jest tylko tymczasowym i warunkowem, i że nie rodzi jeszcze żadnego tytułu prawnego, który dopiero później miał być rozpatrzony i ustalony. Tein samem posiadanie węgierskie z lat 1770—1772 nie zrodziło także żadnego ty-t u ł u p r a w n e g o Węgier do t e r y t o r y u m o b e c n i e sporne g o, które stanowiło cześć składową obwodu Törökowskiego. Jak w odniesieniu do całego obwodu, tak też i co do terytoryum spornego ustalenie t y t u ł u b y ł o k w e-s t y ą przyszłości. J) o takiego ustalenia nie przyszło jednak wcale ze względu na obrót, jaki w najbliższych potem czasach przybrały wypadki polityczne.

Zbliżał się chwila, w której Austrya miała wziąć udział w pierwszym rozbiorze Polski. Wielkie przestrzenie Rzeczypospo-litej, które jej miały przypaść w udziale, miały stworzyć osobną, samoistną prowincyą, współrzędną z innemi prowincjami państwa habsburskiego, nieuważaną bynajmniej za część składową krajów korony św⁷. Szczepana. Stąd nasuwała się myśl, żeby także Sądecz-czyzne i Nowotarszczyznę, oderwaną co dopiero od Polski, uznać zum Voraus definitive entscheiden wrürde und dahin gedeutet werden könnte, als ob... ohnerwartet der gütlichen Unterhandlung ganz einseitig zu Werke gegangen werden sollte... dass mit denen Inwohnern... noch nicht vollkommen, wie mit meinen gehuldigten Unterthanen zu verfahren... i t. d.

J) Imprimis generale principium prae oculis habeatur districtum hunc non quidem ut incorporatam plenarie Hungariae regno ditionem, scd tanquam possessionem evcntualiter occupatam considerandum esse, donec utriusque partis tituli suo tempore uberius dilucidati formataeque praetensiones utrinque complanatae fuerint.

za część składową tej nowej prowincyi polskiej, zatem znieść dotychczasowe prowizoryczne ich połączenie z Węgrami. Z takiem załatwieniem sprawy, jako najwłaściwszem, liczono się w Wiedniu jeszcze przed formalnem dokonaniem rozbioru. Już pod datą (i. lipca 1772 wyłuszeza Kaunitz w przedłożonym cesarzowej wniosku, że obwód sądecki (wraz z Nowotarszczyzną) stanowi istotną część składową ziem polskich, mających przypaść Austryi, i że zarząd jego nie może być oddzielony od zarządu innych dzierżaw polskich. ile że jest częścią większej całości ') ; zaleca tedy nakazać Törökowi, ażeby pieniędzy podatkowych, z obwodu tego pobranych. nie odwoził do kas węgierskich, a dalszych swoich sprawozdali nie wysyłał do węgierskiej Kancelaryi nadwornej, jeno tylko do nadwornej (austryackiej) Kancelaryi stanu. Cesarzowa na wniosku tym podpisała: placet, i zgodnie z jego treścią, tymi samymi słowy wydała odpowiednie polecenia Törökowi. Jeszcze dobitniej wyraża tę same myśl rozporządzenie gabinetowe z 15. września 1772, orzekające, że wprawdzie starostwo spiskie ma być wcielone stanowczo do krajów korony węgierskiej, natomiast pozostały obwód ujęty linią kontumacyjną (t. j. obwód Törökow-ski), wraz z innemi dziedzinami polskiemi, które przeszły pod panowanie cesarzowej, winien być oddany w zarząd ustanowionemu dla tych ziem komisarzowi Janowi Antoniemu hr. Pergenowi, wnet potem pierwszemu gubernatorowi Galicyi ; zaczem też zniesioną być winna linia graniczna, jaką obwód ten niedawno oddzielono od innych ziem polskich ²). Stosownie do tego otrzymał Török jeszcze przed 7. października 1772 polecenie od Kaunitza, ażeby we wszystkich sprawach urzędowych, dotyczących zarządzanego przezeń obwodu, znosił się z Pergenem i jego rozkazów słuchał³), a już pod datą 26. stycznia 1773 stwierdza Kaunitz

x) Macht Sandec einen unmittelbaren Tlieil von den nun zufallen sollenden polnischen Districten aus und kann also die diesfdllige Oberadministration nicht von einander getrennt werden.

memu

²)    Siquidem oppida XITI. (starostwo spiskie) ad dominium regni mei Hungariae incorporentur, reliquus autem districtus linea pestilen-tiali hucusque inclusus... una cum aliis paribus sub dominatum reductis administrationi commissarii mei... J. A. a Pergen concreditus habeatur, ac proinde nécessitas quoque lineae, districtum ilium a Polonia separantis, non amplius existât.

³)    Por. pismo Töröka do Pergena z 7. paźdz. 1772, w ktorem szczegół ten stwierdzony, jako też relacyą gubernium galicyjskiego do Kancelaryi nadwornej z 18. grudnia 1840. która również odwołuje się do tegoż polecenia.

w piśmie do Pergena, że obwód sądecki (wraz z Nowotarszczyzną) zrównany został' pod każdym względem z innemi częściami Gali-cyi i poddany naczelnemu zarządowi gubernium galicyjskiego ł). W myśl tych poleceń wydaje Pergen d. 28. marca t. r. zarządzenie, iż obwód sądecki podlegać będzie na przyszłość temu samemu zarządowi, co i inne części Galicyi³), dochody zaś, jakie żeń płyną, winny być wnoszone do kasy w Wieliczce. W miesiąc później (24. kwietnia t. r.) zawiadamia Pergen Kaunitza, że stosownie do jego polecenia zarządził, co należy, celem zniesienia odrębnej administracyi obwodu sądeckiego. Kiedy wreszcie pod koniec roku 1773 (31. grudnia) przyszło do złożenia przysięgi wierności przez mieszkańców tych stron, znalazły sio pośród nich, oprócz innych dominiów obwodu sądeckiego, także trzy najbardziej ku południowi Nowotarszczyzny wysunięte dominia : Białka, Brzegi i Bukowina.

Tak wiec kwesty a tytułu prawnego w odniesieniu do obwodu sądeckiego, zatem także terytoryum obecnie spornego, która w czasie krótkotrwałego, prowizorycznego posiadania Węgier 1770—1772 była w zawieszeniu, została zarządzeniami z lat 1772 i 1773 rozstrzygniętą stanowczo na niekorzyść Węgier; uznano bowiem, że cały obwód, łącznie z tery-t o r y u m spornem, jest częścią s k ł a d o w ą G a 1 i c y i, nie zaś Węgier. Dodać trzeba, że zarządzenia niniejsze wyszły od tych samych czynników, które w r. 1770 poleciły zająć ten obwód i przyłączyć go tymczasowo do Węgier ; i że było to zarządzenie tej samej władczyni, której podlegała nie tylko Galicya, ale i Węgry. Posiadanie Węgier z lat 1770—1772 nie zrodziło tedy ż adnego dla nich p r a w a do ter y t o-ryum spornego, a zarządzenia z lat 1772 i 1773 uznały wyraźne i stanowcze w tej mierze prawo Galicyi.

Wnet potem jednak kwestya sporności granic przy południowej rubieży Nowotarszczyzny, jaka się wyłoniła była w r. 1769 między Węgrami a Ezecząpospolitą polską, i która byłaby została zupełnie usuniętą, gdyby obwód sądecki był pozostał przy Węgrzech, odżyła na nowo, w zmienionym nieco

D Dass der Sandecer District... in allem und jeden mit den übrigen Provinzen von Galizien gleich und von dem dortigen Gouvernement abhängig behandelt werde.

²) Districtus iste deinceps pari ratione, sicut reliquae provinciae Galiciae et Lodomeriae administrandus erit.

kształcie, jako kwestya sporna między dwu krajami, podległymi berłu habsburskiemu, Galicyą i Węgrami. Z tego powodu rząd wiedeński widział sie wnet zmuszonym wydać w tej mierze jakieś zasadnicze orzeczenie, któreby położyło kres nowo powstającym sporom. Zajęto się bliżej tą sprawą w r. 1784, już za Józefa IL, zażądawszy najpierw odpowiednich wniosków od naczelnych władz obu interesowanych krajów. Wnioski te zachowały się do naszych czasów; jest przytem rzeczą uwagi godną, że zarówno władze galicyjskie i austryackie z jednej, jak i węgierskie z drugiej strony, stanęły co do tej sprawy zasadniczo na tern samem stanowisku. Relacya gubernium galicyjskiego, do której przyłączyła się opinia Kancelaryi nadwornej we wniosku z 18. marca 1784, wywodzi, że za granicę węgiersko-galicyjską należałoby uznać tę granicę, jaka istniała w chwili t. z. re windy kacy i Galicy i, zatem też porzuconą być winna granica kontumacyjna, pociągnięta w swoim czasie przez Töröka, na zasadzie której urzeczywistnione wprawdzie zostały pewne preten-sye węgierskie, ale przeciwko którym zaraz po t. z. rewindykacji podniesiono zarzuty ze strony galicyjskiej ; tern bardziej, że oba kraje połączone są teraz pod wspólnein berłem ¹). Podobnież opinia Kancelaryi nadwornej węgiersko-siedmiogrodzkiej oświadcza się za tern, żeby nie ustanawiać żadnych komisarzów granicznych do rozstrzygnięcia sporu, lecz załatwić rzecz orzeczeniem jako w s p ó 1 n e g o w ł a d c y o bu k r aj ó w, przyczem s p r a we granic p o 1 i t y c z n y ch n a 1 e ż a ł oby r o z s t r z y-gnąć według stanu posiadania, istniej ącego w chwili t. z. rew indy kacy i Galicy i; nie miałoby to przesądzać kwe-styi granic prywatnych, które w danym razie mogą przechodzić na jedne lub drugą stronę poza granice polityczne²).

cesarz a

!) Die Grenze am natürlichsten auf Grund der Revindication Galiziens zu bestimmen, wodurch es dann auch von der Contumazlinie. welche bei Gelegenheit der in Polen ausgebrochenen Conföderations-unruhen, um die hungarischen Gespanschaften gegen die Streifereien der Conföderirten und Russen sicherzustellen, auf allerhöchsten Befehl weiland Ihrer Majestät der Kaiserin... von dem Hofrath von Török gezogen, und bei welcher Gelegenheit von Seite Hungarns die vorigen Ansprüche wieder geltend gemacht, dagegen aber nach erfolgter Revindication von Seiten Galiziens sich bald beschwöret worden war, ganz abzukommen hätte, weil diese dermalen, da beide Königreiche einem Scepter untergeben sind, ihre vorige Bestimmung verloren.

²) Keine Grenzkommission zu bestellen, sondern die Sache durch einen Entschluss Sr. Majestät als gemeinschaftlichen Herrschers zu ent-

Na zasadzie tych wniosków, i zgodnie z nimi, rozstrzygnął’ sprawę Józef II. rezolucją z 24. marca 1784 r. Rezolucja ta dotyczy dwu przedmiotów : sprawy granic politycznych, tudzież prywatnych sporów granicznych. O tej ostatniej kwestyi mówić będziemy później ; pierwszej, przedewszystkiem nas tu obchodzącej, dotyczy krótki ustęp rezolucyi, orzekający, że „granice Węgier i Galicy i ustalone żostaną przez mających się wyznaczyć komisarzy według stanu posiadania z owego czasu, w którym Galicy a została rewindykowaną“¹). Kwesty a, czy w istocie do wytyczenia granic przez komisarzy przyszło, jest obojętną ; samo zasadnicze określenie ich zostało ■całkiem jasno i stanowczo sformułowane. Również obojętną jest rzeczą, że rezolucja ta miała tylko znaczenie prowizoryczne ; gdy bowiem później nie wydano żadnego innego w tym przedmiocie rozporządzenia, przeto należy ją uważać za obowiązującą dotąd normę o zakresie granic politycznych obu krajów; słusznie też powołują się na nią nawet w znacznie późniejszych czasach rozmaite władze, n. p. Zjednoczona Kancelarya nadworna w r. 1828.

Nasuwa się pytanie, jak należy rozumieć owe rezolucyą, a zwłaszcza w jakiem znaczeniu winna być tłumaczoną powołana w niej chwila t. z. rewindykacji Galicy i.

Na ogół biorąc, można t. z. rewindykacyą pojąć w dwojakiem znaczeniu: jako t.. z. rewindykacyą dyplomatyczną i faktyczną. T. z. rewindykacja dyplomatyczna dokonaną została w chwili, w której pomiędzy Maryą Teresą a Rzecząpospo-litą stanął układ, na zasadzie którego Polska ustąpiła cesarzowej ziemie, objęte nazwą Galicji. Jest to, jak wiadomo, traktat warszawski, z daty 18. września 1773 r.²). Znacznie wcześniej dokonaną została t. z. rewindykacyą faktyczna. Pokaźną część teryto-scheiden... Die Frage der Landesgrenzen... nach dem tempore revindi-cationis sich ergebenen Besitzstände zu behandeln, ohne dass es den Privatgerechtsamen zu nahe trete ; derjenige also, welcher als ein Hun-gar einen auf die galizische Seite herüberfallenden Grund im Besitz hätte, wäre in demselben, und vicissim, so lange zu erhalten, bis dass ihm solcher durch jemand strittig gemacht würde.

*) Haben S. Majestät... die allerhöchste Entschliessung dahin er-tlieilt, dass die hungarischen und galizischen Grenzen nach dem Besitzstände von jener Zeit, in welcher Galizien revindicirt worden ist. durch einige von beiden Seiten abzuordnende Commissäre festgesetzt werden sollen.

²) Vol. leg. VIII. str. 12 i n.

12,2 ryuin, z którego powstała późniejsza Galicya, zajęły wojska cesarskie już ok. połowy r. J 772. a w drugiej połowie tegoż roku wprowadzono tam już administracya austryacką, z lir. Pergenem, zrazu jako komisarzem cesarzowej, a wnet potem jako gubernatorem galicyjskim na czele.

Jeżeli uwzględnimy t. z. rewindykacyą dyplomatyczną, wyniknie, że ustanowiona rezolucyą z r. 1784 granica między Węgrami a Galicya odpowiadać musi granicy, jaka istniała w ostatnich czasach panowania polskiego w tych stronach, zatem w r. 1769; we wrześniu r. 1773 bowiem cały obwód Törökowski, łącznie z terytoryum dzisiaj spornem, był już urzędowo wcielony do Galicyi¹); zatem wszystko, co w latach 1770—1772 przez akcyą Seegera i Töröka oderwano jednostronnie od Polski na rzecz Węgier, zostawało już w połączeniu z nową, polską prowincyą Habsburgów.

Bardziej zawiłą staje się kwestya, jeżeli uwzględnimy t. z. rewindykacyą faktyczną. W czasie, kiedy do ziem polskich, wchodzących w skład późniejszej Galicyi. wkroczyły wojska au-stryackie (połowa r. 1772). należał jeszcze obwód Törökowski do Węgier. Stąd nasuwałaby się myśl, żeby rezolucyą z r. 1784 tłó-maczyć w tym sposobie, że południowa granica Galicyi w tych tu stronach sięgać ma tylko do Beskidu zachodniego, a cała Są-deczczyzna i Nowotarszczyzna stanowić winna część składową krajów węgierskich. Takie tłómaczenie jest wszelako niemożliwem z tego powodu, że w czasie wydania rezolucyi (1784) cały ten obwód należał już do Galicyi : gdyby tedy rezolucyą miała mieć powyższe znaczenie, obwód ten byłby był musiał być zaraz potem wydzielony z Galicyi i napowrót (jak w czasie 1770—1772) przyłączony do Węgier. To się jednak nie stało, i nikt też o tern nie' myślał; pozostał on nadal przy Galicyi jako istotna cześć składowa tego kraju. W ten sposób rozumiano rzecz zaraz w najbliższych czasach potem, zwłaszcza, kiedy się w tych tu stronach wyłaniały nowe spory graniczne. Tak np. w r. 1791 spór graniczny miedzy dominiami Frydman (węg.) i Maniową (gal.) załatwiony został za współdziałaniem władz węgierskich i galicyjskich, co byłoby rzeczą niemożliwą, gdyby przywiązywano jakiekolwiek znaczenie do Törökowskiej linii granicznej: w tym bowiem razie obie posiadłości spór wiodące wschodziłyby w skład

r) Por. wyżej str. 118.

państwa węgierskiego, zaczem też do załatwienia sporu byłyby powołane wyłącznie władze węgierskie. Podobnież w r. 1792, z okazyi innego szczególnego sporu granicznego, wydano, na zasadzie postanowienia cesarskiego, osobny dekret nadworny, stwierdzający, że przy rozpatrywaniu tego rodzaju spraw nie należy się wcale liczyć z Törökowska granicą l).

Skoro tedy t. z. rewindykacya faktyczna nie da sio tu wy-tłómaczyó w podanem właśnie znaczeniu, to musimy się cofnąć do innych jeszcze, nieco wcześniejszych wypadków, które stoją z nią w związku. Są nimi : 1) prowizoryczne wcielenie obwodu Törökowskiego do Węgier d. 19. lipca 1770 r.;    2) dokonane je

szcze przedtem zajęcie części tegoż obwodu przez zatkniecie orłów cesarskich r. 1769. Ale także i owych dwu zdarzeń nie można określić nazwą t. z. rewindykacyi Galicy i, albowiem cały obwód Törökowski tworzył tylko małą cząstkę późniejszej Galicy i.

Ponieważ tedy wszystkie trzy omówione tu zdarzenia, k a-żde z osobna i samo w sobie rozważone, nie mogły być w rezolucyi z r. 1784 rozumiane jako t. z. rewindykacya Galicy i (w znaczeniu rewindykacyi faktycznej), przeto nie pozostaje nic innego, jak tylko u w a ż a ć je w s z y s t k i e r a z e m j a k o ł ą-czące się ze sobą istotne części składowe jednego faktu złożonego, określonego tu mianem t. z. rewindykacyi. Takie pojmowanie rzeczy odpowiada też samej istocie sprawy: albowiem zatknięcie orłów cesarskich w części obwodu granicznego r. 1769, jako też zajęcie t. z. obwodu Törökowskiego r. 1770. były w zasadzie tylko przygotowaniem i krokiem wstępnym do zajęcia reszty Galicyi, dokonanego przez posunięcie wojsk cesarskich w r. 1772. Innemi słowy: t. z. rewindykacya Galicyi (faktyczna) nie może być pojętą jako akt jednorazowy, obejmuje ona kilka po sobie następujących aktów, przypadających na okres czasu od r. 1769 — 1772. A ponieważ z przyczyn co dopiero wyłuszczonych końcowa granica tego okresu (1772) nie może być żadną miarą brana w rachubę celem wyjaśnienia treści rezolucyi z r. 1784, przeto nie pozostaje nic innego, jak tylko przyjąć, źe rozstrzygającą była tu (w rozumieniu tejże re-zolucyi) początkowa granica chronologiczna tegoż

Por. o tych sprawach pismo Kaneelaryi nadwornej do gubernatora galicyjskiego z 5. października 1829, oparte na wywodach Tajnej Kaneelaryi Stanu.

J 24 faktu z ł o ż o n e go, z a t e m ch w i 1 a, w k tórej o r ł y c e s a r-skie po raz pierwszy w tych tu stronach przesunięte zostały poza granicę polską w r. 1769. Znaczy to tyle, że rezolucya z r. 1784 zakreśliła Galicy i taką wobec Węgier granicę, jaka istniała w ostatnich czasach panowania polskiego w tych stronach; owa zaś granica, jak wykazaliśmy powyżej¹), obejmowała nie tylko całe obecnie sporne t e r y t o r y u m, ale zarazęm jeszcze dalszy obszar przyległej ziemi, aż do Polski e g o Grzebienia, jako część składową państwa polskiego.

W określonym tu sposobie pojmowały i tłómaczyły znaczenie rzeczonej rezolucyi centralne władze wiedeńskie w późniejszych czasach, mianowicie Kancelarya Stanu i Zjednoczona Kan-celarya nadworna w przytoczonem już poprzednio piśmie z r. 1829 ²), i znowuż później Kancelarya nadworna w piśmie z 4. marca 1841, w którem wyraźnie stwierdza, że jako fakt normalny, rozstrzygający o chwili t. z. rewindykacyi, winno uchodzić dokonane w lipcu 1769 zatknięcie orłów cesarskich przez Seegera³).

Jakkolwiek tedy pojmiemy rzecz: czy uwzględnimy tu t. z. rewindykacyą dyplomatyczną, czy też faktyczną, okaże się, iż rezolucya z r. 1784 przyznała Galicy i te sarnę granicę, jaką bezpośrednio przedtem mi ała tu wobec Węgier Rzeczpospolita polska. Łącząc ten fakt z innym, poprzednio omówionym (wcielenie obwodu Törökowskiego do Galicyi przez Maryą Teresę r. 1772/73), możemy tedy stwierdzić, że zaraz w pierwszych czasach po nabyciu nowej prowincyi dwa wyraźne rozporządzenia cesarskie uznały p r a w n ą p r z y-należność do Galicyi całego obecnie spornego te-ry tory um, łącznie z dalszem tery tory urn aż do Polskiego Grzebienia. I dla tego znowu musimy tu powtórzyć z naciskiem : j e ż e 1 i W ę g rom p r z y s ł u g i w a ć m a j a k i e-kolwiek prawo do tegoż tery tory um, musiałyby wykazać, że w brew owym rozporządzenio m, a w k a-

r) Por. rozdz. IY.

²)    Por. str. 123, przyp. 1.

³)    Dor Besitzstand der Landesgrenze im Zeitpunct der Revindi-cation ist jene im Juli 1769 erhobene und damals durch Ausstreckung der ersten Adler bezeichnete ...Linie.

ż d y in razie już po i cli wydaniu, nabyły z osobna nowy, samoistny tytuł p r a w n y do jego p o s i a-d an i a ¹).

x) O rozpatrzonych w niniejszym, a częściowo poprzednim rozdziale wypadkach por. też Czołowski 25 n., Kozłowski, Interpellation 10 n., tudzież referat JE. Tchórz nick i eg o 9 n.

VIL

Terytoryum sporne jako cześć składowa galicyjskich dóbr skarbowych 1773—1824.

Zaraz po zajęciu Galicy i przez Austryą wyszło, ze względów słuszności, postanowienie, że wszyscy starostowie, jakich tu ustanowiono jeszcze za czasów polskich, pozostać mają w dożywotniem posiadaniu i użytkowaniu nadanych sobie starostw, i że dopiero po ich śmierci dobra ziemskie, w skład starostw wchodzące, jako dawniejsze królewszczyzny polskie, przypaść winny na rzecz skarbu austryackiego ’). Ostatnim polskim starostą nowotarskim był Franciszek Rychter. mianowany na ten urząd r. 1767; w protokole objęcia starostwa, który dochował się do naszych czasów, wymieniono między innemi wyraźnie wsie Białkę, Brzegi i Bukowinę jako jego części składowe ²). Z dobrodziejstwa, przyznanego sobie przez rząd austryacki, Rychter prawie nie skorzystał, zmarł bowiem już d. 24. lipca 1773 r.³), a prośba jego syna Kazimierza, wystosowana do cesarzowej Maryi Teresy, aby go na podstawie uzyskanej jeszcze w r. 1770 od króla Stanisława Augusta ekspe-k taty wy na starostwo nowotarskie, utrzymała w posiadaniu owych dóbr, pozostała bez skutku ⁴). Jakkolwiekbądź, stwierdzić można, że przez cały czas, w którym obwód Törökowski, zatem także te-

¹ ) Por. Czerne ryński, O dobrach koronnych Rzpltej polskiej.

²) Ar cli. kraj. w Krakowie, Castr. Sandęc. t. 180, str.

1636 i n.

³) H o fkammer-Archiv w Wiedniu, fasc. 6882 pod 13.

VIII. 1773.

⁴) Tamże, prośba Kaz. Rychtera z 13. sierpnia 1773.

rytoryum obecnie sporne należało prowizorycznie do Węgier (1770—1772), te rytoryum to, jak zresztą całe starostwo nowotarskie, nie przeszło ani n a chwil ę w p o s i a d a n i e skarbu węgierskiego, albowiem w całym tym okresie czasu posiadał je i użytkował zeń Rychter. Gdy zaś w chwili jego śmierci (lipiec 1773) obwód Törökowski wcielony już był stanowczo do Galicyi. przeto dobra starostwa nowotarskiego, łącznie z obszarem dzisiaj spornym, ściągnięte zostały wprost na rzecz skarbu austryackiego i w ł ą c z o n e do ko m p 1 e-k s u dóbr skarbowych galicyjskich, j a k o t e ż p o d-dane z ar z ą d o w i władz s k a r b owych, w Galicyi u r z ę-dujących. W istocie też już pod datą 30. lipca 1773 donosi Kaunitzowi gubernator galicyjski Pergen, że opróżnione przez śmierć Bychtera starostwo nowotarskie, które „przypadło cesarzowej“, polecił zająć na rzecz skarbu¹).

Śledźmy z kolei za dalszymi dowodami, wykazującymi, że w czasie od r. 1773 — 1824, w którym byłe starostwo nowotarskie należało do kamery galicyjskiej, sporny obszar przy Mor-skiem Oku stanowił część składową dóbr skarbowych galicyjskich.

Pierwszorzędne znaczenie pod tym względem przedstawia rozpatrzenie wpisów, dokonanych w dwu katastrach galicyjskich, jakie na ten okres przypadają, z r. 1787 (1788) i 1820, w związku z innymi aktami urzędowymi, pochodzącymi od ówczesnego zarządu skarbowego tych dóbr. Należy tu mianowicie t. z. T a bela geometryczna (iGeometrische Tabelle ) z r. 1811—1813, podająca wymiary poszczególnych parcel dóbr nowotarskich, jako też wygotowane na jej podstawie urzędowe mapy Schneidera, starszego leśniczego skarbowego, z r. 1813, wreszcie Tabela oszacowania i klasyfikacyi lasów (Waldabschä-tmngs- und Classifications-Tabelle), sporządzona w r. 1818 wśród przygotowań do sprzedaży dóbr skarbowych nowotarskich przez kamerę galicyjską.

Kilku uwag objaśniających wymagają mapy Schneidera. Właściwa mapa rzeczonych dóbr została wykonana według bardzo wielkiej podziałki. i składała się z kilkudziesięciu sekcyj na dużych arkuszach, z których dochowały się sekcye 72 i 73. Obejmują one całe niemal terytoryum sporne wraz z sąsiadują-

0 Tamże, fasc. 68Ś2 ; die Starostei Ew. Majestät anheimgefal

len ist.

cymi z niem od północy obszarami basowymi (Czuba, Roztoka) ; brakuje tylko małej cząstki spornego gruntu mniej więcej przy środkowej części zachodniej linii granicznej, obejmującej przestrzeń kilkunastu morgów, z powodu, iż cząstka ta zachodziła już na inna (74), dziś zatracona sekcya many. Na sekcyach zachowanych przeprowadzony jest stosownemi liniami podział lasów na poszczególne części rewirowe, z wpisanemi na każdej części cyframi, oznaczajacemi ich wymiar w morgach i sążniach kwadratowych. Podane wymiary odpowiadają najdokładniej pozycyom, zawartym w Tabeli geometrycznej z r. 1811 — 1813, w ezem dowód ścisłej łączności niniejszej mapy z owym aktem urzędowym. Dodać jednak trzeba, że podział na części rewirowe wraz z wpisaniem cyfr nie został przeprowadzony na mapie zaraz w chwili jej sporządzenia (1813); jak później stwierdził sam Schneider, stało się to dopiero dodatkowo, w r. 1818, kiedy wdrożono kroki do sprzedaży Nowotarszczyzny⁵). Oprócz opisanych tu sekcyj właściwej mapy dochował się jeszcze szkic poglądowy (Uebersichtscro-quis) całego rewiru bukowińskiego, uzmysławiający (na jednym arkuszu) w znacznie zmniejszonej podziałce ugrupowanie i związek poszczególnych sekcyj mapy, do rewiru tego odnoszących się, z powołaniem liczb porządkowych tychże sekcyj, tudzież zaznaczeniem głównych konturów rewiru; obejmuje on także południowy cypel Nowotarszczyzny, łącznie z terytoryum spornem, t. z. uwzględnia między innemi także zachowane sekcye 72 i 73 właściwej mapy. Wreszcie posiadamy jeszcze takiż sam szkic poglądowy całego państwa kameralnego no w o t a r-s kiego (verjüngter lieber sicht splan der ganzen Neumarlder Ca-mer allier r Schaft).

Na tej ostatniej mapce podpisany jest wyraźnie F. Schneider, starszy leśniczy skarbowy, jako kierownik prac przy zdejmowaniu map (Mappirungsdirigent). Wspominają o nim prócz tego inne dochowane akty urzędowe. W r. 1824 przesyła on mandata-ryuszowi Kockowi' wyjaśnienia w sprawie rzeczonych map ; w tymże roku bierze udział przy wprowadzeniu Homolacza w posiadanie nabytej przezeń sekcji zakopańskiej ; w r. 1828 przesyła zarządowi dóbr skarbowych galicyjskich podane powyżej wyjaśnienia co do swojej mapy '). Już te daty, jakie tu przytoczyliśmy, zwłaszcza zaś ścisły związek mapy z urzędową Tabelą geometryczną z r. 1811 —1813, wykazują , że mapa Schneide r a m i a ł a charakter urzędowy; dowodzą tego ponadto inne jeszcze okoliczności. I tak sam Schneider w piśmie do mandataryusza Kecka z 25. kwietnia 1824 stwierdza, iż mapa ta służyć ma za podstawę przy zamierzonej przez skarb sprzedaży pozostałych sekcyj dóbr skarbowych nowotarskich, co też w odniesieniu do sekcyi zakopańskiej. sprzedanej w tymże roku Homolaczowi, poświadcza wyraźnie wywód dominium kościeliskiego w procesie z r. 1837 ²); relacje starosty obwodowego sądeckiego z r. 1839 i lwowskiej prokuratoryi skarbu z r. 1844 dodają, że przy nabyciu dóbr zakopańskich wręczono Homolaczowi odpowiednie sekcje mapy Schneidera³). Nawet już po dokonanej w r. 1824 sprzedaży, taż sama mapa uchodzi za urzędowy dokument i podstawę informacji sądowej w procesie między dominium kościeliskiem a sołtysami białczańskimi z r. 1832⁴).

Do tych uwag objaśniających co do urzędowych dokumentów i map, dodajemy jeszcze dalsze wyjaśnienie co do nomenklatury jednej z parcel spornych, t. j. lasu, przytykającego do Morskiego Oka, obierając przytem za punkt wyjścia kataster późniejszy, t. z. kataster stały z r. 1846. W katastrze tym, w księdze, odnoszącej się do gminy Brzegi, w szeregu parcel, położonych nad Morskiem Okiem, spornych z węgierskiem dominium Frydman (t. z. Palocsayami, do których Frydman, podobnie jak Landok i inne sąsiednie miejscowości należały), podano jako parc. 2538 : „wysokopienny las szpilkowy“ (Nadelhochwald) o powierzchni 218 m. 1228 s. kw., bez wymienienia jego nazwy. W mapie katastralnej, odpowiadającej niniejszemu wpisowi, ów las sporny nazwany jest Żabiem; też same nazwę (Pod Zabiem) przydaje mu także protokół sądowy komitatu spiskiego z r. 1838,

!) Por. przyp. poprz.

²)    Der Kauf hatte... die hierauf Bezug nehmenden geometrischen Karten zur Grundlage.

³)    Die von der Cameral-Mappirung zu Stande gebrachte und dem Käufer bei der Uebergabe der Carneral-Section Białka ausgefolgte Karte.

⁴)    O oryginalnym protokole tegoż procesu por. niżej w ustępie o przynależności pastwiska nad Morskiem Okiem do Galicji.

O Morskie Oko.

z dodatkiem, że inaczej las ten nazywa sie także Pod Rybiem¹). Identyczność obu nazw stwierdza także Tabela oszac. i klas. lasów z r. 1818, wymieniając (przy wsi 11 i a 1 ce) las Po d R y b i e m o powierzchni 211 m. 305 s. kw. jako sporny z dominium Frydman. Jest to zatem ta sama parcela, którą w katastrze z r. 1840 zapisano jako sporną pod nrem 2538; niewielka różnica obszaru (7 m.) ttómaczy sie dokładniejszym pomiarem z r, 1846, wzgl. nieznacznemi zmianami w stanie zalesienia, jakie miedzy końcem XVIII. i początkiem XIX. w., a rokiem 1846 nastąpić mogły²). Wspomniana Tabela z r. 1818 przeciwstawia jednak ów las sporny pod Rybiem innej przyległej sekcyi lasowej, nazwanej również Pod Rybiem; z czego wynika, że ta ostatnia nazwa miała także znaczenie obszerniejsze; dodaje przytem, że owa dalsza cześć lasu Pod Rybiem nazywa się także Czuba. W powołanym poprzednio protokole sporu miedzy dominium kościeliskiem a sołtysami biał-czańskimi z r. 1832 ³) nazywa znowu ówczesny starszy leśniczy skarbowy Schwarz ów las pod Rybiem właściwą Czuba⁴). W Tabeli geometrycznej z r. 1811—1813 zapisano w szeregu parcel spornych z Frydmanem pod poz. 132, a z powołaniem sek-cyj 72, 73 i 74 mapy Schneidera las sosnowy (Fichtenwald) Roztoka, o wymiarze 211 m. 305 s. kw.; identyczność wymiaru nie pozwala wątpić, że rozumianą tu jest ta sama sporna parcela lasowa, którą inne źródła nazywają lasem pod Żabiem albo pod Rybiem; powołaną w Tabeli geometrycznej pozycyą 132 umieszcza zresztą mapa Schneidera na tejże właśnie parceli spornej. W Tabeli oszac. i klas. lasów z r. 1818 stwierdzono znowu, że istnieje jeszcze dalsza część lasu, zwana Roztoką, która nosi także nazwę Czuby⁵); podobnież Schwarz w protokole z r. 1832, przeciwstawiając właściwą Czubę (por. wyżej) Czubie w znaczeniu dalszem, podaje, że ta ostatnia cześć Czuby nazywa się także Roztoką ⁶).

Istnieje zatem daleko idąca rozmaitość nomenklatur odnośnie do omawianych parcel basowych. Parcela sporna występuje pod

!) Pod Ribjem alias Pod Zabjem.

²)    Na oba te momenty, jeszcze przed r. 1846, zwracają trafnie uwagę pismo mandataryusza Kecka z 21. paźdz. 1822 do zarządu skarbowego w Kamienicy i reskrypt Gubernium galic. do starosty obwodowego w Sączu z 6. sierpnia 1827.

³)    Por. wyżej str. 129. przyp. 4.

⁴)    Die eigentliche Czuba oder der Wald pod Rybiem.

⁵)    Roztoka oder Czuba.

⁶)    Des Waldtheils Roztoka oder Czuba.

trzema rozmaitemi nazwami: Żabie, Rybie, Roztoka; równocześnie zaś dwie ostatnie nazwy oznaczają także pewne przestrzenie la-sowe, rozciągające sie poza terytoryum spornem, na obszarze niewątpliwie galicyjskim. Ażeby się wyznać w tein zamieszaniu, i zyska ć pewniejszą podstawę do dalszych wywodów, należy tedy stwierdzić, iż rzeczone nazwy używane są raz w ściślejsze m, r a z w obsze r n i e j s z e m znaczeniu; wzajemny icli stosunek przedstawia poglądowo następująca tabelka:

Rybie Czuba Roztoka Roztoka

Czuba

Roztoka

Żabie Rybie

To znaczy :

1. Las Żabie (Pod Żabiem) jest wyłącznie tylko nazwą spornej parceli basowej o 211. wzgl. 218 m. kw., i nie służy na oznaczenie innych przyległych części lasu. Nazwa wziętą została od pasma Żabiego, do którego las ten wschodnią swoją ścianą przytyka.

2. Las Rybie (Pod Rybiem) jest nazwą lasu, od południa do Rybiego Stawu, a od północy do (góry) Czuby sięgającego, obejmuje zatem także sporną parcelę basową. Nazwa wziętą została od przedmiotu, stanowiącego południową jego granicę (Rybi Staw).

3.    Użycie nazwy Czuba na oznaczenie spornej parceli basowej nie da się wykazać w aktach urzędowych. Jest to przestrzeń lasu, rozciągająca się na północ od tejże parceli spornej, południową swoją ścianą bezpośrednio do niej przylegająca. Sama nazwa pochodzi od góry Czuby, do której las ten przytyka. W znaczeniu ściślejszem wyraz ten oznacza tę część lasu, która od góry Czuby rozciąga się ku południowi aż do granic parceli spornej ; w znaczeniu pbszerniejszem, ponadto jeszcze dalszy las, na północ od góry Czuby aż do lasu Wołoszyn sięgający.

4.    Najobszerniejszem jest znaczenie nomenklatury: las Roztoka; mieści on w sobie zarówno parcelę sporną, jako też dalsze przyległe części lasów, t. j. Rybie w znaczeniu obszerniej-szein, czyli Czubę w znaczeniu ściślejszem, a ponadto -jeszcze Czubę w znaczeniu obszerniejszem. Nazwa wziętą została od rzeczki Roztoki, która znaczną część tego lasu przepływa ().

¹) Niektóre z przytoczonych tu szczegółów stwierdziły także dochodzenia, przeprowadzone na miejscu przez geom. Skodę w r. 1895.

Po tych wyjaśnieniach wstępnych przystępujemy do rozpatrzenia wpisów, dotyczących spornej parceli lasowej, jakie zawierają księgi dwu pierwszych katastrów gruntowy cli galicyjskich z r. 1787 (1788) i 1820. Pierwszorzędną doniosłość przedstawia tu pytanie, czy w istocie sporna c z ę, ś ć lasu (211 m. 305 s. k w.) b y ł a przedmiote m wpis u w obu katastrach: w razie twierdzącym znajdziemy w tein dowód urzędowy, iż p a r c e 1 a t a, z a r a z w n a j bliższy m czasie po przyłączeniu Galicy i do Austryi, stano-w i ł a część s k ł a d o w ą t e r y t o r y u m galicyjskie g o. z a-t e m nie n ależ a ł a do W ę g i e r.

Odnośne wpisy obu katastrów, zawarte każdym razem w księdze gminy katastralnej Bialki, wymieniają następujące przestrzenie lasu, do gminy tej należące:

L. top.

1. Kataster z r. 1788 (str. 349).

Wymiar

Razem .    1794 m. 282 s. kw.

Przedmiot

4328    Las pański Rybie

4329

4330

Roztoka

4331

L. top. L. top.

dawna (1788) nowa (1820)

2. Kataster z r. 1820 (po str. 71). Przedmiot

Wymiar

w szczególności    łączny

m. s. kw. m. s. kw.

4328    4276

4277

4278

521    687

1    737

4279

4280

Las pański Rybie Polana Łysa Łąka Druga dworska polana Palenica

Trzecia dworska polana Ni-

żnia Kiczura ....    2 1427

Czwarta dworska polana Czoskówka .    .

. .    1    300

532 886

. .    5 935

Por. protokół z 31. sierpnia t. r: Der Wald Las pański Rybie liegt neben dem sog. Meerauge... und zieht sich von diesem nach Norden gegen den sog. Berg Czuba... Dieser Wald, welcher sich in seiner weiteren Ausdehnung gegen Norden an den Berg Czuba anlehnt, erhielt ...die dem gedachten Berge entnommene Benennung Pod Czuba.

Wymiar

L. top. L. top.

pawna(1788) no a (1820)

Przedmiot

w szczególności liczny

m. s. lew. m. s. kw

4329    (odp. cyfry) Las pański Roztoka (wy

szczególniono tu, podobnie jak poprz. z osobna właściwy las pański Roztokę (odp. cyfry) tudzież kilka wyodrębnionych pomniejszych polan dworskich)

4330    (odp. cyfry) Las pański Wołoszyn

(jak poprz.)

4331    (odp. cyfry) Las pański Filipiński

(jak poprz.)

348 761

(odp.cyfry) |

611 721

(odp. cyfry) |

301 1114

Razem .    1794 282

Pomiędzy obu katastrami istnieje zatem zarówno co do wyliczenia czterech głównych przedmiotów (lasów), jako też co do ogólnego wymiaru każdego z osobna i wszystkich razem zupełna zgodność; różnica polega tylko na tern, że w katastrze z r. 1820 obok ogólnego obszaru lasów pańskich wymieniono jeszcze po kilka pomniejszych polan i łąk, jako osobne pozycye, o których nie było wzmianki w katastrze z r. 1788; jak dołączone do tychże po-zycyj uwagi tłumaczą, miało się to stać dla tego, że w czasie między r 1788 a 1820 wykarczowano niektóre pomniejsze przestrzenie lasów i zamieniono je na polany wzgl. łąki. Ogólny wymiar tych części wyodrębnionych jest jednak stosunkowo bardzo niewielki, skutkiem czego wymiar pozostałych właściwych lasów, jak się przedstawia w katastrze z r. 1820, odpowiada niemal zupełnie wymiarowi z r. 1788; tak n. p. właściwy Las pański Rybie zajmuje w r. 1820. 521 m. 687 s. kw., podczas gdy w r. 1788 obliczony był na 532 m. 886 s. kw.

Pomijając lasy Wołoszyn i Filipiński, którymi ze względu na ich położenie, bardziej ku północy wysunięte, nie mamy tu powodu zajmować się bliżej, przeciwstawiają sobie oba katastry Las pański Rybie z jednej i Las pański Roztokę z drugiej strony. Z tego wypływa, że ta ostatnia nomenklatura nie jest tu przytoczoną w znaczeniu najobszerniejszem, gdyż w takim razie objęłaby także cały Las pański Rybie; ponieważ zaś i lus Rybie ma znaczenie ściślejsze i obszerniejsze, które w obu wypadkach pokrywać się może z pojęciem części lasu Roztoka, przeto nasuwa się dalsze, ważne pytanie, jakie znaczenie oba katastry przywiązywały do przytoczonych przez siebie nazw obu lasów, i dokąd w rozumieniu ich sięgała granica jednego i drugiego ; wreszcie, co się z tamtem pytaniem bezpośrednio łączy, którą przestrzeń obejmował podany tu las Roztoka, a którą las Rybie. To ostatnie pytanie dotyka już wprost kwesty i głównej: czy zapisana w obu katastrach p a r c e 1 a Las pański Rybie zachodzi ł a także n a w y-mi e ni aną nieraz pod tą s am ą nazwą parcelę sp or ną 211 m. 305 s. kw., czy też parcela ta leżała poza jej obrębem?

W obu katastrach wymiar Lasu pańskiego Rybie wynosi 532 m. 886 s. kw. (wzgl. w katastrze z r. 1820: 521 m. 687 s. kw.). Wynika stąd, że, cokolwiek sądzić będziemy oznaczeniu obu wpisów, nie można twierdzić, żeby podana tamże parcela pokrywała się w zupełności z parcelą sporną: ostatnia jest bowiem więcej niż o połowę mniejsza od pierwszej. Żeby tedy znaczenie owych wpisów wyjaśnić, można, biorąc na ogół, postawić dwa alternatywne przypuszczenia: 1) albo że parcela obu katastrów nie obejmuje spornej części lasu (211 m. 305 s. kw.), jeno tylko dalszą jego część do niej przylegającą, t. j. resztę lasu Rybie w znaczeniu obszerniejszem; 2) albo też, że obejmuje ona cały las Rybie w znaczeniu obszerniejszem, zatem także parcelę sporną. Pierwszą z tych alternatyw przyjmuje RW., i dla tego odmawia wpisom z r. 1788 i 1820 jakiegokolwiek znaczenia dowodowego w niniejszym sporze; za drugą oświadcza się RA.

I oświadcza się za nią słusznie, a to na podstawie następującej argumentacyi : Uwzględniając wymiary poszczególnych drobniejszych parcel, podane w Tabeli geometrycznej z r. 1811—1813, jako też odpowiadające im działy lasowe, zaznaczone na mapie Schneidera, zlicza RA. obszar wszystkich tych działów, które tworzą las Rybie w znaczeniu obszerniejszem ⁶). Zalicza tu zatem najpierw 1) poz. 132, t. j. same parcelę lasową sporną, nazwaną w Tabeli geom. Lasem sosnowym Roztoka; 2) część lasu sosnowego, bezpośrednio z poprzednią parcelą łączącego się, po lewym brzegu Potoku Rybiego leżącą, i w końcu 3) poz. 109 nazwaną skarbowym lasem sosnowym (Cameralfichtenwald) Czuba, t. j. Czubę we właśeiwem tego słowa znaczeniu (zwaną także Rybie);

nie uwzględnia natomiast poz. 106, nazwaną skarbowym lasem sosnowym pod Czuba, t. j. las Czubę w znaczeniu dalszem, rozciągający się na północ od równo imiennej góry. co jest rzeczą zupełnie usprawiedliwioną, gdyż Czuba w znaczeniu dalszem nie nosi ani nie nosiła nigdy nazwy Rybie. Otóż zestawienie to doprowadza do następującego wyniku cyfrowego :

132 Las sosnowy Roztoka (sporny) — Część lasu po lewym brzegu Rybiego Potoku .... 109 Skarbowy las sosnowy Czuba .

211 m. 305 s. kw,

TT

O} co

co co co o

CO

531 m.

Razem

9! s. kw.

Żeby wyczerpać wszystkie parcele lasowe, które według mapy ■Schneidera pomieścić się dadzą na obszarze lasu Rybie w znaczeniu obszerniejszem, należałoby tu do uwzględnionych w RA. po-2ycyj doliczyć jeszcze jedne, tamże pominiętą, a mianowicie odcinek lasu Czuby (Waldabschnitt), oznaczony na mapie literą (1, o wymiarze 30 m. 1340 s. kw.; całkowity obszar rzeczonego lasu wyniesie w takim razie 562 m. 1431 s. kw.

Przyjmując którąkolwiek z obu tych cyfr (531, 562) i porównując ją z podanym w obu katastrach wymiarem Lasu pańskiego Rybie (532 m. 886 s. kw.), widzimy, że są prawie identyczne; w pierwszym razie różnica in minus wynosi tylko 1 m. 795 s. kw., w drugim różnica in plus tylko 30 m. 545 s. kw. Mamy stąd prawo wnioskować, że L a s p a ii s k i Rybie o b u k a t a-strów obejmuje ten sam obszar, na który złożyły się wszystkie poprzednio wymienione pozycye, zatem także sporna parcela las owa 211 m. 305 m.; czyli innemi słowy, że oba wpisy katastralne miały na myśli Las Rybie w znaczeniu obszerniej szem (t. j. Żabie i Czubę w znaczeniu właściwem, por. tabelka na str. 131). Nieznaczna różnica obu cyfr tłómaczy się znowu czy to pewnemi zmianami w stanie zalesienia, czy też różnicą dokładności obu pomiarów. Przypominam, że pomiary owe, z postępem lat coraz dokładniejsze, dawały zarazem coraz większe cyfry na oznaczenie obszaru omawianych parcel : sama parcela sporna, podana tu jeszcze w wymiarze 211 m. 305 s. kw., obliczoną jest już w katastrze z r. 1846 na 218 m. 1228 s. kw.; kiedy zaś w r. 1894 geom. Skoda dokonał nowego pomiaru całego lasu Rybie (w znaczeniu obszerniejszem), doszedł do cyfry 600 m. 1076 ś. kw. ’)

Jakkolwiekbądź, nie wolno n a m z p o p r z e d n i e g o obliczenia wytrącić spornej parceli las o w ej 211 m. 305 s. k w., w taki in b o w i e m razie o g ó 1 n y w y m i a r L a s u pańskiego Rybie dalby tylko cyfrę 319 m. 1386 s. kw. wzgl. 351 m. 1126 s kw., która wobec podanego w obu katastrach wymiaru tegoż lasu 532 m. 886 s. kw. przedstawiałaby zanadto daleko sięgającą różnicę (i to in minus) 212 m. 1080 s. kw. wzgl. 180 m. 1340 s. kw. tak że o identyfikowaniu obu p o z y c y j nie m o ż n a by myśleć ż a d n ą mi a r ą.

Żeby usunąć . wszelkie wątpliwości, jakieby się tu jeszcze zrodzić mogły ze względu na to, że nomenklatura poszczególnych, w powyższem obliczeniu uwzględnionych parcel jest chwiejną i różnolitą, że mianowicie pojęcia Las Rybie i Las Roztoka częściowo pokrywają się nawzajem, i dla tego niema pewności, czy jedna lub druga pozycya, zaliczona w powyższem zestawieniu do Lasu Rybie, nie wchodziła raczej, W rozumieniu obu wpisów katastralnych, w skład podanego w nich z osobna Lasu pańskiego' Roztoka — przeprowadzam jeszcze inną, drugą próbę rachunkową. Zestawiam mianowicie, znowu na podstawie mapy Schneidera tudzież Tabeli geometrycznej z r. 1811—1813, wszystkie bez wyjątku parcele, które dadzą się zaliczyć czy to do Lasu Rybie, czy też do Lasu Roztoka, pojętych w jakiemkolwiek. ściślejszem czy obszerniejszem znaczeniu; wyłączam zatem tylko to, co należy już. do zapisanych z osobna w obu katastrach lasów Wołoszyn i Filipiński. Możliwość jakiejkolwiek omyłki jest tu stanowczo wykluczoną, gdyż oba ostatnie lasy są ściśle wyodrębnione od obu pierwszych, i nie ma żadnej parceli o chwiejnej nomenklaturze, co do której zachodziłaby wątpliwość, czy ma być zaliczoną do pierwszej czy też do drugiej grupy. Uwzględniając tedy wszystkie bez wyjątku parcele, wchodzące w skład Lasu Rybie i Lasu Roztoka. otrzymamy następujące zestawienie:

¹) Ze względu na tę, w miarę dokładniejszych pomiarów coraz bardziej rosnącą cyfrę, sprostowane poprzednio obliczenie (562 m. 1431 s. kw. zam. 531 m. 91 s. kw. przyjętych w RA.), staje samo przez się w świetle większego prawdopodobieństwa.

132 Las sosnowy Roztoka (spor n y)

—    Cześć lasu po lewym brzegu Rybiego

Potoku .    .    .    .

109    Skarbowy las sosnowy Czuba .

—    Odcinek lasu Czuby G

106 Las pod Czuba (Czuba w obsz. znacz.)

110    Rezerwat lasowy (Reservatwald) Roz

toka .    .    .    .    .

211 m. 305 s. kw.

13 „

306 „

30 „ 1340 „ 284 „ 1495    „

683 „ 703    „

45 ,.    214    „

Razem .    891 m. 1540 s. kw.

Zliczone tu parcele wyczerpują na mapie Schneidera całą bez wyjątku przestrzeń, którą zaliczyć można do lasów Rybie i Roztoka, i nie ma żadnej innej, któraby tu jeszcze mogła być dodaną.

Zliczmy teraz wymiany obu lasów, jak je podają katastrzy z r. 1788 i 1820:

CO CO

75 Ti

CO Uu

% %

i j

GO d

cS

o co co

i c cc

Ul

PT

<D

N3

Cyfry obu łącznych wymiarów, są tu znowu prawie identyczne; różnica miedzy wymiarem, opartym na mapie Schneidera, i Tabeli geometrycznej, a wymiarem katastralnym, wynosi przy wielkim obszarze blizko 900 morgów zaledwie 10 m. 1493 s. kw. in plus. Nie można wiec wątpić, że pozycye pierwszego zestawienia muszą sic pokrywać w całości z pozycyami zestawienia drugiego. Pierwsze z nich uwzględniło zaś także sporną parcelę la-sową 211 m. 305 s. kw. Gdyby tu parcelę tę opuścić, łączny obszar lasów Rybie i Roztoka wyniósłby tylko 680 m. 1235 s. kw., t. z. byłby mniejszy od łącznego obszaru obu tych lasów, jak je podają wpisy katastralne, o całe 200 m. 412 s. kw. Jest to różnica zbyt wielka, bo prawie jedne czwartą część całego obszaru wynosząca, ażeby w takim razie o identyczności rzeczonych lasów myśleć można.

Oba obliczenia wykazały tedy ponad wszelką wątpliwość, że sporna parcela la sowa (211 m. 305 s. kw.) była przedmiotem wpisu w katastrach galicyjskich z r. 1788 i 1820, że zatem zarówno przy końcu w. XVIII., jak i w p o c z ą t k a c h XIX., s t a n o w i ł a c z ę ś ć s k ł a d o w ą t o r y-t o r y u m g a 1 i c y j s k i eg o. Znamienną przytem jest, rzeczą, że kataster z r. 1788. wymieniając Las pański Rybie (sięgający, jak właśnie okazano, także na terytoryum obecnie sporne), nie zaznacza bynajmniej, jakoby część jego była sporną z sąsiedniem dominium węgierskiem, jak niemniej, że żadne inne źródło z czasów po roku 1772, aż do początkowych lat XIX. stulecia o tej sporności nie wspomina; pierwszą wzmiankę o niej spotykamy dopiero w przytoczonej już kilkakrotnie Tabeli geometrycznej z r. 1811—1813¹). Okoliczność ta zdaje się wskazywać, że po wcieleniu obwodu Törökowskiego do Galicyi, łącznie z obszarem dzisiaj spornym, Palocsayowie zaniechali na dłuższy czas swoich roszczeń do tegoż obszaru, a dopiero z okazyi nowych pomiarów dóbr skarbowych nowotarskich, jakie ok. r. 1811 zarządzono, podnieśli je na nowo²).

Przeciwko przeprowadzonemu co dopiero wywodowi wystąpił EW. z zarzutem zgoła niespodziewanym: że, jeśli nawet omówiony wpis tłómaczyć będziemy w znaczeniu powyżej podanem. kataster Józefiński nie może służyć za dowód przynależności spornego lasu do Galicyi, ile że został uchylony (zniesiony) przez Leopolda II. już r. 1790. Ośmielam się zwrócić uwagę na to, że takie pojmowanie rzeczy opiera się na ubolewania godnem nieporozumieniu. i że nie ma ono ani podstawy logicznej, ani historycznej. Po gdyby nawet Leopold II. „zniósł“ kataster Józefiński, nienaruszonym przecież pozostałby stwierdzony w r. 1788 fakt, iż sporna parcela lasowa należała wtedy do Galicyi, i nie wynikałoby stąd żadną miarą, żeby od r. 1790 przestała do niej należeć, tern mniej zaś, żeby odtąd przyłączoną została do Węgier. Ponadto winienem sprostować, że Leopold II. katastru Józefińskiego bynajmniej nie znosił, jeno cofnął reformę podatkową, o kataster ten przez Józefa II. opartą, w myśl której grunty domini-

r) Że także kataster z r. 1820 nie zawiera wzmianki o sporności, pomimo, iż rzeczona parcela była już wtedy przedmiotem roszczeń ze strony Palocsayów, jest rzeczą obojętną, gdyż kataster ten nie był samoistnym, i stanowił właściwie tylko reprodukcyą katastru z r. 1788, przejmując zeń odpowiednie pozycye bez zmiany, z wyjątkiem niektórych poprawek co do wykarczowanych polan i łąk (por. wyżej str. 132 ) Zarządzony w r. 1817 nowy kataster przyszedł do skutku w Galicyi, jak wiadomo, dopiero w r. 1846; aż do tego czasu utrzymał się tu właściwie pierwotny kataster Józefiński.

²) Tak samo tłómaczy genezę nowego sporu pismo starostwa obwodowego sądeckiego z 1. maja 1839 i galic. prokuratoryi skarbu z 3. września 1844.

kalne opodatkowane zostały według tej samej stopy, co i grunty rustykalne, a przywrócił dawniejsza terezyariską ordynacyą podatkową. która na grunty dominikalne nakładała tylko połowę normalnego podatku, uiszczanego z gruntów rustykalnych r) ; kataster Józefiński nic skutkiem tego na znaczeniu nie utracił, owszem utrzymał nadal moc obowiązującą ²).

sam

r) Zam. innych por. wyczerpujące artykuły Les i g an ga: Grundsteuer i Kataster w Oesterr. Staatswörterbuch I. 974 n. II. A. 297 n. Zob. też moje Histor. ustroju Austryi 445 n.

²) Kilka innych wątpliwości co do identyczności spornego lasu z częścią wymienionej w obu wpisach katastralnych parceli Las pański Rybie usunęły wyczerpujące wywody RA-go, tak że mogę się tu ograniczyć w przeważnej części do prostego streszczenia podanych tamże wyników ostatecznych: 1) W Tabeli szacunkowej lasów rewiru biał-czańskiego (z r. 1818) wymieniono: Wald Rybie neben den so g. Füllt Teichen, Pięciu Stawy, des Charbatischen Gebirgs pr. 582 J. 886 Kl. Wymiar parceli nie pozwala wątpić, że chodzi tu o Las pański Rybie, podany w obu katastrach, nie można stąd jednak wnosić, jakoby las ten leżał przy Pięciu Stawach, zatem nie mógł zachodzić na parcelę sporną przy Morskiem Oku ; przy Pięciu Stawach nie ma bowiem żadnego lasu Rybie. Jest to tylko ogólnikowa wskazówka oryentaeyjna, nie zaś ścisłe określenie topograficzne : chodziło jedynie o zaznaczenie, że las Rybie jest najbliższym lasem, jaki sic na wschód od Pięciu Stawów rozciąga. 2) Cztery pomniejsze polany (Łysa Łąka, Palenica, Niżnia Kiczura, Czoskówka), zwłaszcza zaś dwie ostatnie, które kataster z r. 1820 wyodrębnia od właściwego lasu Rybie, jakoby przez wykarczowanie pewnych jego części uzyskane, nie mogły powstać przez karczunek tegoż lasu, są bowiem odeń tak daleko na północ wysunięte, że gdybyśmy z niemi bezpośrednio złączyć chcieli Las Rybie, nie mógłby on obejmować nie tylko spornej parceli lasowej, ale w ogóle nie mógłby sięgać południową swoją granicą aż do Rybiego Jeziora. Ale właśnie ten ostatni moment, łącznie z inną, niepodlegającą wątpieniu okolicznością, że w pobliżu Czoskówki i Kiczory nie ma żadnego lasu Rybie, wskazują, iż między owemi polanami a rzeczonym lasem nie ma żadnego związku terytoryalnego, i że są one wzajemnie od siebie oddzielone innerai parcelami; łączne ich uwzględnienie w katastrze z r. 1820 wynikło tylko ze względu na związek gospodarczy, t. j. utworzenie t. z. cyrchli (por. też wywód Skody z r. 1894).

3) W katastrze z r. 1846 sporna parcela lasowa zapisaną jest przy gminie Brzegi, natomiast w obu katastrach z r. 1788 i 1820 Las pański Rybie przy gminie Białce. Nie można stąd jednak podnosić zarzutów przeciw identyczności obu przedmiotów, najpierw dla tego, że na przestrzeni gmin Brzegi i Białka nie ma jakiegokolwiek innego lasu, któryby nosił nazwę Rybie, i, co ważniejsza, dla tego, że w 'tabeli oszac. i klas. lasów z r. 1818 parcela sporna nad Rybim o wymiarze

Hardziej poważnym, choć nie we wszystkich szczegółach, jest inny zarzut RW-go, że oto z całego terytoryum, obecnie między Galicyą a Węgrami spornego, oba katastry, gdybyśmy nawet odnośne wpisy tłumaczyć chcieli w myśl poprzednich wywodów, wymieniają, jedynie tylko parcelę lasową, nie zaś inne parcele, jakie na niem leżą. Ponieważ RA. ograniczył się wyłącznie do rozpatrzenia sprawy parceli lasowej, nie poruszając dalszego pytania, jak wytłómaczyć lukę co do innych parcel, i przez to dał 211 ni. 805 s. podaną jest wyraźnie jako przynależna do gminy Białki; jest to zatem ta sama parcela, którą kataster z r. 1840 przytacza przy gminie Brzegi. Na podstawie dat urzędowych oblicza ponadto RA., że lasy należące do gminy Białki zajmowały według pomiarów Józefińskich 4117 m. 1545 s. kw., natomiast według pomia-rów katastralnych z r. 1846 tylko 2404 m. 354 s. kw., t. j. o 1713 m. 991 s. kw. mniej. Różnica ta jest prawie identyczną z wymiarem czterech „lasów pańskich“ (Rybie, Roztoka, Wołoszyn, Filipiński, razem 1794 ni. 282 s. kw.), które katastry z 1788 i 1820 r. zaliczają do gminy Białki, a które w katastrze z 1846 podane są już przy gminie Brzegi. Znaczy to, że wT czasie pomiędzy dokonaniem pomiarów Józefińskich i pomiaru z r. 1846 lasy te, pierwotnie zaliczane do Białki, przyłączone zostały, ze względu na związek terytoryalny. do Brzegów, ale nie wynika stąd bynajmniej, żeby tożsamość wpisów mogła być podawaną w⁷ wątpliwość. Pierwotną przynależność rzeczonych lasów do Białki (mimo przerwanego związku terytoryalnego) tłómaczy RA. związkiem gospodarczym. Sądzę, że zjawisko to da się wyjaśnić inaczej, i to w sposób bardziej naturalny. Jest to pozostałość dawnych stosunków⁷ polskich, kiedy granice poszczególnych osad obejmowały zrazu przestrzenie bardzo znaczne, na których skutkiem działkowania osadniczego powstawały z biegiem czasu osady nowe (w tym wyypadku Brzegi na. części terytoryum dawniejszej Białki), rozrywając przytem nieraz związek bezpośredni poszczególnych części dawniejszej osady (por. wyżej str. 33). Przypominam, że w w⁷. XVIł. i XVIII. królowie polscy nadawali sołtysom bialczańskim parcele, sięgające aż do najbardziej na południe wysuniętego cypla Nowotnrszczyzny, że więc wr owym czasie terytoryum Białki rozciągało się aż do tych granic najdalszych. Ze te stosunki utrzymały sic jeszcze w pierwszych czasach po zajęciu Galicyi przez Austryą. dowodzi niezależnie od przytoczonych poprzednio momentów, opis granic gminy Brzegi, przydany do księgi katastralnej tej wsi z r. 1787. w którym stwierdzono, że południowa granica Brzegów⁷ sporną jest z sołtysami białczańskimi, którzy posiadają Renias; to zatem, co się rozciągało na południe od Ryniasn, należało już nie do Brzegów, ale do Białki, a jest to właśnie w⁷ przewmżnej części obszar wspomnianych czterech lasów, wymienionych przy Białce w katastrach z r. 1788 i 1820.

podstawę do podniesienia w RW. wątpliwości, przeto musimy kwestyi tej poświęcić kilka dokładniejszych uwag.

Pierwszą szczegółową wiadomość o składzie całego terytoryum spornego, jako też wymiarze poszczególnych parcel, jakie doń zaliczano, znajdujemy w Tabeli geometrycznej z r. 1811—1813, z nadpisem w następujących słowach: Hiezu die Controvers mit dem hungariseken Frivat-JDominium Friedmann:

Sekcye mapy Schneidera

72, 73, 74

rg

Przedmiot

W y miar

74

ov? co CO CO CO

LO zo CO CO

Las sosnowy Roztoka . Hale, pastwiska Skala (Felsen) Żabie nad Rybim Stawem . Morskie Oko (połowa) Czarny Staw (cały)

Razem .

211 m. 305 s. lew.

60 „    32

4-'

oc er r-co

911 „ 205

1401 „

796 m. 1254s. kw.

Okoliczność, iż do terytoryum spornego zaliczono wielką przestrzeli głazów (poz. 134), cały Czarny Staw (poz. 136) i całą połowę obszaru Morskiego Oka (poz. 135), dowodzi, że podniesione przez dominium Frydman roszczenie określone było t. z. linią pretensyjną Dydyńskiego (por. niżej).

Wyciąg z protokołu pomiaru i klasyfikacji gminy podatkowej Brzegi z r. 1846 wymienia również pięć parcel (2537—2541) jako współ w ł a s n o ś ć Homolaeza, ówczesnego właściciela Zakopanego, tudzież Palocsaya, właściciela Frydmanu : co nie znaczy nic innego, jak tylko, że parcele te między obu tymi właścicielami były sporne, albowiem w myśl instrukcyi, obowiązującej przy dokonywaniu wpisów katastralnych (z r. 1846) grunty sporne należało zapisywać jako współwłasność obu roszczących sobie prawo osób; w uwagach dodano zresztą ponadto przy parcelach 2537 — 2539 wyraźną wzmiankę, że są sporne. Wyciąg ten podaje następujące pozycye :

Wymiar

2537    Jezioro Morskie Oko (pół) .    30 m. 470 s. kw.

2538    Wysokopienny las szpilkowy. 218 ,, 1228    „

2639 Pastwisko .    . .

2540    Czarny Staw .

2541    Płazy (Kahles Gestein) .    . 464 „

Razem . 895 m. 1451 s. kw.

Przedmiot

Parc.

. . 145 „    749 „

. . 37 „    66 „

538 *

Kataster z r. 1840 przyjął również w określeniu spornego terytoryum linie pretensyjną Dydyńskiego; dla tego zalicza wielką przestrzeń głazów, cały Czarny Staw i całą (nawet nieco większą) połowę Morskiego Oka do tegoż terytoryum. Zarówno wymiary poszczególnych parcel (szczególnie wymiar pastwiska), jako też łączna ich suma różnią się częściowo od wymiarów Tabeli geometrycznej z przyczyn, na które już poprzednio zwróciliśmy uwagę ; o tożsamości ich, wobec dokładnego określenia każdego przedmiotu, wątpić jednak nie można.

Biorąc na wzgląd terytoryum obecnie między Galie y ą a Węgrami sporne, ograniczone linią pretensyjną, biegnącą od szczytu Rysów mniej więcej przez środek Czarnego Stawu, aż do miejsca, w którem wypływa zeń Potok od Rybiego, następnie wzdłuż tegoż potoku aż do wpływu jego do Morskiego Oka, w dalszym ciągu w linii idealnej przez Morskie Oko aż do miejsca, w którem potok ów z niego wypływa, wreszcie odtąd wzdłuż Potoku Rybiego aż do wpływu jego do Białki, należy stosownie zmniejszyć niektóre z podanych powyżej wymiarów, a mianowicie wymiar parceli „Głazy“, jako też Czarnego Stawu zmniejszyć mniej więcej o połowę, a z Morskiego Oka zaliczyć do terytoryum spornego niecałą tylko cześć czwartą. Biorąc za podstawę rozkład parcel według katastru z r. 1846, otrzymamy w takim razie następujące zestawienie :

2527 Morskie Oko (cześć) ...    12 m. 1110 s. kw. r)

2588 Wysokopienny las szpilkowy 218 „ 1228 „

2539    Pastwisko

2540    Czarny Staw (połowa)

2541    Głazy .    .

. .    145 „    749    „

15 „ 1436    „

²)

. ok. 233 „

³)

Razem . 625 m. 1323 s. kw.⁴)

¹)    Ten wymiar części spornej Morskiego Oka wpisany jest wyraźnie w oryginalnej, wolnorecznie wykonanej mapce, pochodzącej z lat trzydziestych lub czterdziestych w. XIX., wykonanej może przez ówczesnego starszego leśniczego skarbowego Schwarza, znajdującej się obecnie w posiadaniu dra Czołowskiego. J. E. Tchorznicki, który z mapki tej nie korzystał, przyjmuje w wywodzie swoim dla niniejszej części spornej Morskiego Oka wymiar przybliżony 14 m. 1.500 s. kw.

²)    Wymiar podany również na wspomnianej mapce. JE. Tchorznicki przyjął bardzo trafnie: ok. 16 m.

³)    Według JE. Tchorznickiego.

⁴)    U JE. Tchorznickiego, z przyczyn poprzednio zaznaczonych, łączna suma: 628 m. 877 s. kw.

Którąkolwiek zresztą z olm linij pretensyjnych przyjmiemy, a w ślad za tern, w jakikolwiek sposób obliczać będziemy wymiary poszczególnych części terytoryuin spornego, jedno stwierdzić trzeba, że terytoryuin to, oprócz omówionej parceli lasowej, obejmuje jeszcze cztery inne parcele, t. j. dwa jeziora (wzgl. ich części), jedno pastwisko, i wreszcie obszar zapełniony głazami, o których oba katastry z r. 1788 i 1820 nie zawierają żadnej wzmianki. RW. usprawiedliwia jedynie pominięcie parceli „głazy“, jako zupełnie nieproduktywnej, zatem takiej, która według zasad stosowanych przy urządzeniu katastru Józefińskiego nie stanowiła przedmiotu wpisów katastralnych ; natomiast zaczepia pominięcie obu jezior tudzież pastwiska, opierając na tern twierdzenie, że skoro parcele te nie są przedmiotem wpisu w rzeczonych katastrach, to widocznie także wspomniany w nich Las pański Rybie nie może być identyczny z sporną parcelą lasową, że więc w ogóle całe sporne dzisiaj terytoryuin nie było zapisane w tychże katastrach.

Krótko załatwić się mogę z zarzutem co do pominięcia obu jezior. Stwierdzam, że jeśli części ich sporne nie były przedmiotem wpisów katastralnych z r. 1788 i 1820. to tak samo nie były nim także części niesporne, n i e w ą t p 1 i w i e g a-licyjskie. Zatem jedno z dwojga: albo pominięcie części spornych jezior jest dowodem, że ich nie zaliczano do terytoryuin galicyjskiego, w takim razie nie wytłumaczymy, dla czego pominięto części niesporne, niewątpliwie galicyjskie; albo pominięcie części niespornych da się i musi się dać usprawiedliwić inną jakąś przyczyną, w takim razie z pominięcia części spornych nie można wysnuwać wniosku, jakoby ich nie zaliczano podówczas do Galicyi. Na jedno i drugie pytanie obrona węgierska nie daje żadnej wyjaśniającej odpowiedzi. Stwierdzam ponadto, że z i liny cli jezior tatrzańskich, jakie w tych okolicach leżą na terytoryum niewątpliwie galicyjskiem, choćby tu wspomnieć o samych tylko Pięciu Stawach, żadno nie jest przedmiote m wpisu w ówczesnych k s i ç g a c h k a t a-stralnycb. Oddaję do rozporządzenia p. obrońcy węgierskiemu księgi katastralne józefińskie wsi Białki, Brzegów i Bukowiny, i proszę, ażeby mnie przekonał o bezzasadności moich twierdzeń; ja bowiem mimo najskrupulatniejszych poszukiwań nie znalazłem w nich żadnego z tych jezior. Widocznie jeziora wyłączono z góry od wpisu w katastrze, i nie można wątpić, dla czego się to stało: oto dla tego, że uważano je za nieużytki, zatem przedmiot y u i e ii a d a j ace sie w m y ś 1 o b o w i a z u j ą c* y c h p o d-ó w c z a s przepis ó w d o u w z g 1 ę d n i e n i a w k a t a s t r z e. Stanowisko to było zupełnie uzasadnione; wiadomo bowiem, że z wyjątkiem Morskiego Oka żadno z tamtejszych jezior tatrzańskich nie jest nawet zarybione. Ale nawet samo Morskie Oko nie jest przedmiotem systematycznego gospodarstwa rybnego, dla tego i ono uważane było za nieużytek. Dowodu na to dostarczają jeszcze księgi katastralne z r. 1840. które wprawdzie, według obowiązujących podówczas norm, uwzględniają już także nieużytki, i skutkiem tego wymieniają zarówno Czarny Staw jak i Morskie Oko jako osobne parcele (2587, 2540, por. wyżej), ale przy obu tych parcelach, nawet przy Morski ein Oku, zamieszczają wyraźny dodatek „nieużytek“ (unproductiv).

Z pominięcia jezior w katastrze Józefiriskiny nie można tedy wysnuwać jakichkolwiek wniosków na korzyść pretensyi węgierskiej. Ważniejszym jest zarzut, dotyczący pominięcia pastwiska na ter y tory um sporn ein (część parc. 2539 katastru z r. 1840). Pastwiska tego nie można bowiem z pewnością zaliczyć do nieużytków, nie było zatem zasadniczego powodu, żeby go nie uwzględnić chociażby nawet w katastrze Józefińskim; jeżeli go tu nie znajdujemy w odnośnej księdze, to trzeba pominięcie to wytłumaczyć koniecznie jakimiś szczególnymi powodami, inaczej — tu zgadzam się z RW-im — cały poprzedni wywód, dotyczący spornej parceli lasowej, stanąłby pod znakiem zapytania, a dowód nasz, oparty na księgach katastralnych, straciłby całą swoje wartość istotną.

1829, wydany urzędowo przez

Dla wyjaśnienia sprawy przypominam najpierw, że już Tabela geometryczna z r. 1813 w szeregu parcel „spornych z wę-gierskiem prywatnem dominium Frydman“ wymienia pod 1. p. 133 parcelę: Hallen, Hutweiden, Dorfshutweiden, o wymiarze 60 m. 32 s. kw. Dodatek, że są to „pastwiska wiejskie“, wskazuje na to. że własność, albo przynajmniej użytkowanie ich nie przysługiwało panu dominialnemu (w tym wypadku skarbowi austryac-kiemu), ale innym podmiotom prawnym we wsi. T. z. arkusz indywidualny dochodów gruntowych sołtysów białczańskich (individueller Grundertragsbogen) z r.

ówczesne dominium szaflarskie (), wymienia jako własność tychże

sołtysów pastwisko oznaczone nazwą:

Ż a b i e n a d R y b i m

') Przedstawiony w czasie rozpraw w oryginale.

o wymiarze 60 m. 32 s. kw.; zarówno nazwa, jako też tożsamość wymiaru nie pozostawiają wątpliwości, że chodzi tu o tę sarnę parcelę. W protokole rozpraw, przeprowadzonych r. 1832 przed komisyą, wydelegowaną z ramienia starostwa obwodowego sądeckiego dla załatwienia sporów gruntowych między dominium Kościeliskiem a sołtysami białezańskimi r), znajduje się znowu kilkakrotna wzmianka o parceli „Żabie nad Rybim“ o tym samym wymiarze 60 m. 32 s. kw., z wyraźnym dodatkiem, że parcela ta leży na terytoryuin spornem z dominium Frydman²); stwierdzono przytem, nawet ze strony samego dominium kościeliskiego, które występowało z roszczeniami do innych gruntów sołtysów biał-czariskich, że parcelą niniejsza należy do nich jako własność.

Jakże wytłumaczyć, że parcela ta nie stała się przedmiotem wpisu w katastrze Józefińskim ?

Zwracam uwagę na zgoła niezużytkowaną dotąd wiadomość, zawartą w księdze katastralnej gminy Bukowina z r. 1787, która dla wyjaśnienia niniejszej sprawy przedstawia doniosłość pierwszorzędną. Oto w opisie granic tej wsi, zamieszczonym przy końcu księgi, stwierdzono, że granicami temi (zatem także odnośną księgą katastralną) objęto „cały okręg wsi Bukowiny co do ról i g r u n t ó w gromadzkich... o p r ó c z poi a n i h a 1, n a-przeciw tychże ról i gruntów od ściany południowej tejże wsi Bukowiny leżących... Co się tyczy polan i gór Tatr czyli hal, naprzeciw gruntów gromadzkich wsi Bukowiny od strony południowej leżących, te się nie wzięły do ograniczenia wsi Bukowiny, że zostają w poses y i sołtys ó w g r o ń s k i c h, którzy osobny m w y d z i a ł e m p ł a e ą kontrybucyą czyli fasyą z tychże polan i hal;, co do dalszego u r e g u 1 o w a n i a u r b a r y a 1 n e g o grom a d i w s i należeć będzie.“

Jakkolwiek przytoczony tu szczegół stwierdzony został tylko w odniesieniu do Bukowiny, nie można wątpić, że jest to wyraz zasady ogólnej, jaką w tych tu okolicach tatrzańskich zastosowano do innych polan i hal, znajdujących się w podobnych stosunkach prawnych i gospodarczych. Owe polany, hale. pastwiska, których

r) Oryginał tego protokołu, pochodzący z wyszkartowanych aktów urzędowych, obecnie w posiadaniu dra A. Czołowskiego.

²) Die in denen Steuerregulirungsbogen ebenfalls den Sołtysen mit 60 Joch 32 Kl. zugeschriebene Hallenhuttung Żabie nad Rybim ist in dem Controverstheile mit der im Königreich Ungarn gelegenen Privatherrschaft Friedmann gelegen.

10

O Morskie Oko.

swoich posiadłości, między inneini także z pastwiska Żabie nad Bybiem, leżącego na terytoryum obecnie spornem. Że zaś utworzone w ten sposób jednostki podatkowe obejmowały lub obejmować mogły części składowe, należące do rozmaitych gmin, przeto łatwo stąd wytłumaczyć, dla czego ich nie zapisywano we właściwych księgach katastralnych, z których każda odnosiła się do jednej tylko gminy. I to jest powód, dla czego pastwisko Żabie nad Bybiem nie z o s t a ł o zapis a n e w k s i e d z e katastralnej g m i n y B i a ł k i, obok Lasu pańskiego Bybie, który tamże z osobna wymieniono.

własność lub użytkowanie przysługiwało pewnej osobie czy też grupie osób, niełaczące sie ze sobą częstokroć terytoryalnie, roz-rzucone były w różnych stronach, nieraz tak, że zachodziły na obszar kilku różnych wsi ; z przytoczonego właśnie przykładu widzimy, że sołtysi z (Ironia, oprócz polan i hal grońskich, mieli także inne w obrębie wsi Bukowiny. Za podstawę wymiaru podatkowego brano w tym wypadku całość posiadłości, zjednoczonych w jednem ręku; uwzględniano zatem związek ich gospodarczy, nie licząc się z kwestyą terytoryalnej przynależności : tworzono z nich pewna łączną jednostkę podatkową, co też dobitnie podnosi przytoczona zapiska, stwierdzając, że sołtysi grońsey ze wszystkich swoich polan i hal, rozrzuconych w różnych miejscowościach, opłacają podatek „osobnym wydziałem“. Takimże osobnym wydziałem musieli też sołtysi białczańscy opłacać podatek z ogółu

w r.

z tegoż roku *) znajduje się wyraźna wzmianka o istnieniu t. z. Poronińskiej księgi podatkowej, w której zapisane były „polany do różnych wsi należące“, obejmujące razem

Przytoczona zapiska stwierdza ponadto, że jeśli chwilowo, przy samem założeniu katastru Józefińskiego, owe polany, hale, pastwiska, wyłączono z ksiąg katastralnych, to bynajmniej nie w tym celu, żeby władze skarbowe zrzekły się nad niemi wszelkiej kontroli, jaką co do innych gruntów opodatkowanych wykonywać mogły na podstawie samych ksiąg katastralnych. Istniał widocznie od samego początku zamiar założenia osobnych rejestrów czy ksiąg co do owych przedmiotów na razie wyłączonych : „co do dalszego uregulowania urbaryalnego gromad i wsi należeć będzie.“ Rejestry takie doszły w istocie do skutku wnet potem : one też są podstawą opodatkowania sołtysów jeszcze 1882. W przytoczonym poprzednio protokole komisyjnym

x) Por. wyżej str. 145.

kilka tysięcy morgów¹). Podana tu charakterystyka księgi poronińskiej zgadza się co do joty z tein, co w opisie granic wsi Bukowiny z r. 1787 zostało zapowiedzianem. Księga ta, jak z przydanej nazwy wynika, przechowywana w Poroninie, podawała widocznie wykaz polan, hal i pastwisk, należących do sołtysów rozmaitych wsi sąsiednich, nie tylko białczańskich; cały bowiem obszar gruntów, jakie sołtysi białczańscy posiadali, wynosił według protokołu z r. 1832 tylko 896 m. 91 s. kw. (wzgl. 923 m. 75 s. kw.), zatem nie kilka tysięcy morgów, o których poprzednio wspomniano. Zachował się też w aktach sporu t. z. Arkusz indywidualny dochodu gruntowego sołtysów grońskich z 2. grudnia 1829 r., wystawiony na podstawie tejże Księgi poronińskiej, opiewający razem na 227 m. 677 s. kw , a ponieważ i ta suma łącznie z poprzednią nie wyczerpuje powierzchni kilku tysięcy morgów, przeto wypływa stąd, że Księga poronińska prócz posiadłości sołtysów białczańskich i grońskich obejmowała jeszcze inne podobne. W każdym razie stwierdzić trzeba, że posiadłości sołtysów białczańskich, między niemi także pastwisko Żabie nad Bybiem o wymiarze 60 m. 32 s. kw., było przedni i o t e m wpisu w tejże księdze. Protokół z r. 1832 stwierdza wyraźnie, że na podstawie tejże księgi w y d a n y z o-s t a ł s o 11 y s o m b i a ł c z a ń s k i m przez Urbańskiego, zastępcę dominium szaflarskiego, a r k u s z u r b a r y a lny ( Urbarialbogen) i daty 9. grudnia 1829, zatem prawie równocześnie, i taki sam, jak wspomniany co dopiero arkusz indywidualny sołtysów groń-.skich. Ten arkusz urbaryalny, pod nazwą Arkusza indywidualnego dochodu gruntowego (Individueller Grundertragsbogen), opatrzony tą samą datą (9. grudnia 1829) i tym samym podpisem zastępcy dominium szaflarskiego (Urbańskiego), dochował się w istocie po nasze czasy w oryginale. Wylicza on szereg polan, pastwisk i hal, należących do sołtysów białczańskich, z dokładnem podaniem wymiaru każdej parceli, i podatku, jaki od niej przypada; wymienia zaś między innemi także pastwisko Żabie nad Rybim, 60 m. 32 s. kw., i stwierdza przez to pośrednio wprawdzie, ale zarazem stanowczo, ż e p a r c e 1 a t a z a p i s a n ą b y ł a w Poroni ń s k i e j k s i ę d z e po d a t k o w e j.

Dodaję, że wspomniany tu arkusz indywidualny nazwano w protokole z r. 1832 także A r k u s z e m r e g u 1 a c y i po d a t k o-

J) Dass in dem Poroniner Steuerbuch mehrere Tausend Joche unter dem Titel : Polany do różnych wsi należące Vorkommen. Tamże.

w ej ^ co jest rzeczą znamienną: wiadomo bowiem, że sam kataster Józefiński nazywano też współcześnie regulacją podatkową (Steuerregulirung)²). Dowód w tein. że Księgę poronińską, na podstawie której arkusz ów wydany został, uważano właściwie za księgę katastralną sui generis. Tak wiec K s i e g a poroni ń s k a, która po dziś dzień niestety już sie nie dochowała, ale której treść i charakter na podstawie omówionych urzędowych zapisek ściśle określić możemy, była uzupełnieniem właściwych ksiąg katastralnych Józefińskich, jakie w odniesieniu do każdej wsi z osobna założono. To też jeżeli pastwisko sołtysów białczańskich, leżące na terytoryuin dzisiaj spornem, było tu za-pisanem, znaczy to tyle, jak gdyby było z ap i sanem we właściwej księdze katastralnej gminy Bi alki. Wyłączenie pastwiska z księgi właściwej nastąpiło tylko ze względu na szczególny charakter przedmiotu opodatkowanego, który wymagał wpisu w innej Księdze (poronińskiej). Dla tego brak wzmianki o pastwisku w księdze białczańskiej nie dowodzi bynajmniej , j a k o b y parcela ta nie b y ł a u w z g 1 ę d n i o n ą w katastrze Józefińskim, nie zachwiewa mianowicie w ni-czem wywodów, dotyczących parceli Las pański Rybie; jednem słowem, nie popiera bynajmniej twierdzeń i roszczeń węgierskich. Owszem, okoliczność, że obie p a r c e 1 e, łasi past w i-sko, jedyne z pośród wszystkich na terytoryuin dzisiaj spornem, które podówczas uważano za użytki, uwzględnione zostały w dwu księgach katastralnych galicyjskich, białczańskiej i poronińskiej, d o w o d z i po n a d w s z e l k ą w ą t p 1 i w o ś ć, że w chwili założenia k a t a s t r u J ó z e f i ń s k i e g o i w najbliższych czasach potem całe to terytoryuin było częścią s k ł a d o w ą Galie y i.

Uzupełnienie i stanowcze potwierdzenie poprzednich wywodów zawiera Opisanie granic wsi Brzegi, podane przy końcu księgi katastralnej tejże gminy z r. 1787. Odnośny ustęp, słusznie już dawniej jako jeden z najważniejszych naszych dowodów wielokrotnie przytaczany, brzmi jak następuje: „Stroną od tej polany sołtysów Białczańskich, zwaną Renias, ciągną się dalej polany i hale tychże sołtysów Białczańskich i pastwiskami,

²) Por. Le s i gang, Grundsteuer w Oest. Staatswtb. J. 074 n.

x) Die in denen S teuer reg ul i rungsbo gen ebenfalls den Sołtysen mit 60 Joch 32 Kl. zugeschriebene Hallenlmttung Żabie nad Rybiem.

lasami koło rzeki graniczącej od wschodu, zwanej Bi alk i, aż do ściany południowej od gór Tatr, do h r a b s t w a spiskiego i k r ó lest w à w ęgierskiego n a 1 e-ż ą c y c li, które c y r k u m ferene y ą k a m e r a 1 n e g o p a ń s t w a nowotarskiego w tychże górach na ścianie wschodniej i południowej, do hrabstwa spiskiego i lubtowskiego (liptawskiego) w królestwie węgierskiem leżących zamykają i kończą.“

granice suchą, pasmo Żabie; albo, co prawdo-

Jak rozumieć określone tu granice? Pewną jest rzeczą, że nie można ich rozumieć w duchu wywodów RW-go. Jeżeli bowiem przyjmiemy, że granicą tą był najpierw Rybi Potok (rzekomy górny bieg Bi alki), a potem Białka dzisiejsza (od spływu Rybiego Potoku z Białą Wodą), to w takim razie doszlibyśmy do wniosku, że całą wschodnią ścianę odgraniczała od Węgier rzeka. Tymczasem opisanie granic mówi wprawdzie, że granicę wschodnią tworzyła Białka, ale dodaje ponadto, że także grzbiety tatrzańskie rozdzielały dobra skarbowe nowotarskie od komitatu spiskiego nie tylko od strony południowej, ale także i wschodniej. Cześć granicy wschodniej musiała być zatem suchą, górską; wobec tego przyjąć należy, że miano tu na myśli: albo 1) Białkę w znaczeniu dzisiejszem (od spływu obu potoków) jako część granicy wschodniej, a w dalszym ciągu, jako poczynającą się tuż zaraz podobniejsza 2) Białkę w znaczeniu pierwotnem i właściwem, t. j. Białkę dzisiejszą wraz z górnym jej biegiem Białą W odą, jako część granicy wschodniej, a potem pasmo górskie, ciągnące się łukiein od wschodu ku południowi, wyznaczone punktami Rogatki, Małej Wysokiej, Polskiego Grzebienia i Wielkiej Wysokiej, t. j. starą granicę polską. Którekolwiek z obu tych, jedynie możliwych tłumaczeń przyjmiemy, pewną jest rzeczą, że całe t e r y t o r y u m obecnie sporne określone z o s t a ł o j a k o część s k ł a d owa d ó b r s k a r b o w y c h n o wo t a r s k i c h, a zarazem Galicy i.

Bardziej ogólnikowo podane są granice w urzędowym opisie trzeciej (białczańskiej) sekcyi dóbr nowotarskich, dokonanym r. 1818 z okazyi zamierzonej podówczas przez zarząd skarbowy sprzedaży tej sekcyi. Stwierdzono tu ogólnie tylko, że sekeya ta sięga aż do Karpat, które stanowią granicę między Galicyą a Węgrami, ⁷) przyczem jednak znamienną jest rzeczą, że nie wspo-

mniano o Bi alce, o której chyba trudno byłoby przepomnieć, gdyby ją w myśl dzisiejszych wywodów węgierskich uważano za linię graniczną na całej wschodniej ścianie Nowotarszczyzny.

Natomiast nic pod względem dokładności nie pozostawia do życzenia opis granic, podany urzędownie do protokołu przez komornika Nerunowieża r. 1824 przy wprowadzeniu nowonabywcy Homolacza w posiadanie tejże sekcyi. Przytaczam tylko tę część ustępu, która dotyczy bezpośrednio terytoryum spornego: „...w zwrocie na południe idzie granica grzbietem gór lub skał nad Mnichem aż na wierzchołek góry Nad Rybie zwanej, od której nachylając się ku wschodowi, idzie granica grzbietami gór aż na górę nad Czarnym Stawem, gdzie sekeya Białczańska z komitatem liptowskim przestaje, a poczyna z komitatem spiskim graniczyć, od której g ór y w zwróci e n a p ó ł n o c g r z b i e-tami skał aż na skałę Żabne zwaną, od której nachylając się ku wschodowi, aż do miejsca, gdzie Potok od Morskiego Oka do potoku Biała Woda zwanego wpada...“

Określenie granic jest tak ścisłe i dokładne, że nie wymaga żadnych dalszych wyjaśnień; jest to ta sama granica, której my domagamy się dzisiaj wobec Węgier. Dla czego Nerunowicz nie uwzględnił już dawnej granicy państwowej polskiej (aż do Polskiego Grzebienia), wyjaśnię poniżej ; również wykażę w dalszym ciągu, że protest, przeciwko powyższemu określeniu granic założony przez zastępcę Palocsayów (Dydyńskiego) nie wzrusza w ni-czem jego wiarogodności i dowodności.

Żeby wyczerpać urzędowe dokumenty, stwierdzające, jaką w tych stronach była granica polsko-węgierska, przytaczam jeszcze pewien wypadek szczególny, rzucający na całą tę sprawę jaskrawe światło. Zdarzyło się w r. 1811, że kilku żołnierzy, wysłanych z Zakopanego dla ścigania grasujących w tych okolicach złoczyńców, zapędziło się za nimi aż na sąsiednie terytoryum węgierskie, mianowicie na obszar wsi Jaworzyny. Skutkiem zażalenia, wniesionego z tego powodu przez władze węgierskie, gubernium galicyjskie relacyą z 21. grudnia t. r. przesłało cesarzowi wyjaśnienie i usprawiedliwienie, iż stało się to tylko z tego powodu, że granica przy Jaworzynie jest suchą (weil die dortige Grenze trocken ist), zatem niełatwą do rozpoznania, i że tylko tej okoliczności przypisać należy jej przekroczenie *). Ponieważ

l) W Archiwum Minist, spr. wewn.

Jaworzyna graniczy z wschodnią ścianą Nowotarszczyzny, przeto jasna, że nie można tu granicy prowadzić Potokiem od Rybiego, gdyż w takim razie (uwzględniając dalszy bieg Białki) byłaby na całej przestrzeni mokrą ; należy przyjąć koniecznie, że rozumiano tu albo grzbiet Żabie łącznie z małym przesmykiem przy ujściu Potoku Rybiego do Białki, którędy właśnie przejść mogli żołnierze, albo też dalszą jeszcze granicę, do Polskiego Grzebienia i doliny Rów i en ki.

Dowody, jakie przeciw tym opisom granic przytoczył RW. nie wytrzymują krytyki. Jednym z nich jest twierdzenie, że opisy te są tylko ogólnikowe, i że tylko przez sztuczną interpretacyą można je tłómaczyć na korzyść roszczeń galicyjskich. Niechże mi wolno będzie przypomnieć, że opis Nerunowicza jest możliwie najdokładniejszy, a opis ten stwierdza istnienie granicy wzdłuż grzbietu Żabiego. Również opis zawarty w księdze katastralnej Brzegów wyraźnie zaznacza, że część granicy wschodniej była suchą; jeśli go więc tłóinaczymy po myśli naszych twierdzeń, to nie jest to żadna interpretacja sztuczna; owszem, twierdzenie węgierskie, jakoby granica na całej ścianie wschodniej była mokrą, jest sztucznem, a nawet więcej niż sztucznem, bo wprost niemo-żliwem. Podnosi dalej RW., że grzbietem górskim, przy którym stykają się komitaty spiski i liptawski, nie jest Żabie, jak podał Nerunowicz, lecz Mnich : stwierdzam tedy, że właśnie opis Nerunowicza z r. 1824 w najbliższem sąsiedztwie Mnicha przyjmuje granicę obu komitatów. Ostatnim wreszcie argumentem RW-go jest powołanie map Seegera; co o ich dowodności w tej sprawie sądzić należy, wyjaśniłem już poprzednio l).

Wracając do obu katastrów z r. 1787 i 1820 i łączących się z nimi opisów granic, podnoszę tedy, że są one w odniesieniu do okresu czasu 1773—1824 r. dowodem przysługującego kamerze galicyjskiej prawa własności, jako też wynikającego stąd prawa posiadania i użytkowali i a t e ryto r y u m s p o rn e go. Ponadto mamy jeszcze dowody, stwierdzające, że prawa te w istocie by 1 y n a n i o m w ty m czasie wyko n y w a n e.

Dowodzi tego najpierw sama omówiona poprzednio mapa Schneidera²), która terytoryuin to obejmuje, wskazując niedwuznacznie na to, że stanowiło część rewiru lasowego bukowińskiego. Szczególnej uwagi godnym jest dochowany szkic poglądowy do tejże mapy, który zieloną barwą określa rozmiar lasów skarbowych; barwą tą oznaczona jest także sporna parcela lasowa. Łącząca się ściśle z temiż mapami Tabela geometryczna z r. 1818 odróżnia wprawdzie terytoryum sporne od innego, niespornego; ale przy obliczeniu ogólnego wymiaru lasów skarbowych uwzględnia także dział sporny.

Dowodzą tego również akty oszacowania z r. 1818 i nast., spisane w odniesieniu do sekeyi Białczańskiej dóbr skarbowych nowotarskich, wśród przygotowań do zamierzonej przez skarb sprzedaży tejże sekeyi. Terytoryum sporne zostało tu objęte aktem oszacowania, w czein dowód, że zarząd skarbowy galicyjski nie tylko uważał się za jego właściciela, ale ponadto był aż dotąd w jego posiadaniu i użytkowaniu, inaczej nie byłby był mógł wliczać go do kompleksu posiadłości oszacowanych, mających rozstrzygać o cenie kupna przeznaczonej na sprzedaż sekeyi. O szczególe tym mówić będę obszerniej jeszcze później.

Wreszcie możemy jeszcze stwierdzić wyraźnie, że dochody z terytoryum spornego, mianowicie ze spornej parceli la-sowej, w p ł y w a ł y w tym czasie d o kas y z a r z ą d u s k a r-b o we g o nowotarskiego. Tak w opisie dochodów urbaryal-nycli gminy Bi alki (Beschreibung der Urbar ialeinMnfte) z r. 1789 podano, że dochód z lasów skarbowych tejże gminy przynosi rocznie 119 złr. 48⁶/₈ et., w dodatku zaś 4 do tegoż aktu, który się z nim bezpośrednio łączy i istotną jego część składową tworzy, wyjaśniono, że łączna powierzchnia tychże lasów skarbowych wynosi 1797 m. 1002 s. kw. Ten ostatni wymiar jest sumą wymiarów' wszystkich czterech „lasów pańskich“, które w obu katastrach z r. 1787 i 1820 zapisane zostały jako cześć składowa gminy Bialki, t. j. lasu Rybie, Roztoka, Wołoszyn i Filipiński; łączna ich powierzchnia daje tu prawie identyczną cyfrę 1794 m. 282 s. kw. Musimy zatem do ogólnego wymiaru liczyć także cały Las pański Rybie o powierzchni 532 m. 880 s. kw., jaką podają oba katastry, ażeby otrzymać powyższą sumę. Że zaś obszar tego ostatniego lasu, jak okazaliśmy poprzednio, ') obejmował także sporną parcelę lasowa o wymiarze 211 m. 305 s. kw., przeto wynika stąd, że i ona uwzględnioną została przy obliczeniu ogólnej powierzchni lasów skarbowych, jak niemniej, że w sumie

«łącznego dochodu 119 złr. 48⁶/₈ et., przypadającego z tychże lasów na rzecz skarbu nowotarskiego, mieści sie także dochód z parceli tej pobierany. Również Tabela oszacowania lasów skarbowych sekcyi Bialczańskiej z r. 1818 wyraźnie stwierdza, że Las pański Rybie o wymiarze 532 m. 889 s. kw.. zatem także niniejsza parcela sporna, daje skarbowi rocznego dochodu 372s/4 sagów drzewa ⁸).

Faktycznego posiadania terytoryum spornego przez kamerę galicyjską aż do r. 1824 dowodzi pośrednio także omówione poprzednio opisanie granie Nerunowieza z tegoż roku. Podnoszę mianowicie z naciskiem, że Nerunowicz nawet co do takich gruntów, które leżały na niespornem terytoryum galicyjskiem, jeśli były sporne pomiędzy dwiema sąsiadującemi gminami, podawał granice, odpowiadające faktycznym stosunkom posiadania. Tak n. p. co do pewnej przestrzeni, spornej między Białka a Ostrow-skiein, wyraża się: „Obwód zaś teraźniejszego obchodu, trzyma j ą c s i ę zawsze i wszędzie teraźniejszego aktualnego obustronnego używania był...“ i t. d. (następuje wyliczenie granic). Jeżeli zatem Nerunowicz jako wschodnią granice sekcyi Bialczańskiej od komitatu spiskiego podaje grzbiet Żabie, to widocznie dla tego, źe i tutaj posiadanie faktyczne kamery galicyjskiej rozciągało się aż do tegoż grzbietu.

Najważniejszym wreszcie dowodem w tej mierze jest przy-z n a n i e sa m e go do m i n i u m F r y d m a n, uczynione za pośrednictwem swojego pełnomocnika Dydyńskiego w r. 1824. który do protokołu, podającego przytoczony poprzednio opis granic Ne-runowicza podyktował w imieniu swoich mocodawców stosowny protest. W proteście tym Dydyriski, określając w inny sposób roszczoną linię graniczną polsko-węgierską (t. z. linia Dydyńskiego, por. niżej), oświadcza, a raczej, jak się protokół wyraża, „wnosi, że granica sekcyi Bialczańskiej, a właściwie Galicy i od Węgier... (rzeczoną linią) iść powinna; gdyż naprzeciw tego, ażeby granica... (linią Żabiego) prowadzoną być miała, już dawno pozakładane są protestacye ze strony Węgrów, ale te dotąd są nierezolwowane.“ .Jeśli zatem przed r. 1824, jako też w r. 1824 wnoszone były tylko protesty ze strony Palocsayów przeciwko granicy dóbr Białczańskich (i Galicji), biegnącej grzbietem Żalnego, to znaczy to tyle, że skarb galicyjski wykonywał aż dotąd faktyczne posiadanie na calem terytoryum aż do tegoż grzbietu :

¹

)    Oba akty w Haus- Hof- u. Staatsarchiv, Staatsrath. 1769, 1770, pełne cytaty oryginalne u C z oł o w s k i e g o 30, 31.

²

)    Dass er nicht in meinem Namen, sondern lediglich im Namen des Cornitats miterscheinen und operiren soll. Najw. pismo gabinet, z 9. sierpnia 1770.

³

)    Die Ansprüche... sind wenigstens noch dermalen sehr illiquid und grösstentheils unerwiesen. Pelacya z 18. kwietnia 1771, Arneth VIII. str. 589 uw. 395.

⁴

)    A mon grand regret d’apès ce qui me revient de toutes parts de la valeur de nos titres, j’ai bien peur que cet homme n ait que trop raison d’appeler conquête ce que l’on a cru pouvoir entreprendre. Pelacya z 31. października 1771, Arneth VIII. 299 i 588.

⁵

) Die Staatsherrschaft Neumarkt wurde durch mehrere Jahre im ganzen Körper, als noch vom Verkaufe keine Rede war, geometrisch vermessen und berechnet, und erst 1818, als solche zur Veräusserung bestimmt worden ist, wurde die Sectionirung derselben auf den Brouil-lons-Sectionen bewerkstelligt. Relacya Schneidera do Zarządu dóbr skarb, galic. z 29. stycznia 1828.

⁶

) Por. tabelkę na str. 131.

⁷

Bis an die Karpathen, welche zwischen Galizien und dem Königreich Ungarn die Grenze ausmachen.

⁸

) Por. o tych szczegółach trafne wywody RA-go.

gdyby bowiem cześć sporna była podówczas w posiadaniu Pa-locsayów (dominium Frydman), nie byłoby potrzeby z ich strony wnosić protestów w tej sprawie; owszem, raczej zarząd skarbowy nowotarski, roszcząc sobie pretensye do tegoż terytoryum, byłby musiał z protestami wystąpić, lub spór sądowy o posiadanie jego wytoczyć. Również zwrot „granica iść powinna“ stwierdza powyższą tezę ; gdyby bowiem terytoryum owo było podówczas w posiadaniu Palocsayów, byłby Dydyński wyraził się raczej: „granica idzie“ i byłby z pewnością nie omieszkał podyktować do protokołu osobnego zastrzeżenia z powodu naruszenia posiadania, za jakie podówczas uchodzićby musiało rozgraniczenie Nerunowicza. Trafnie ocenia tę sprawę wywód galic. Pro-kuratoryi skarbu z r. 1844, stwierdzając, że w proteście Dydyń-skiego faktyczny stan posiadania kamery galicyjskiej, sięgający aż do grzbietu Żabiego, wcale zaprzeczonym nie został.

Stwierdzona właśnie okoliczność, że w całym okresie czasu od zajęcia Galicyi przez Austryą aż do r. 18:24 skarb austrya-c k i był nie tylko p r a w ny m właściciele m ter y t o-ryum spornego, ale zarazem wykonywał tu faktyczne posiadanie, przedstawia szczególne znaczenie dla oceny kwestyi spornej. Rzuca ona przedewszystkiem znamienne światło na stosunki posiadania, jakie tu istniały przed rokiem 1773, i stwierdza pośrednio, ale w sposób stanowczy, że terytoryum owo stanowiło dawniej część składową starostwa nowotarskiego. Skarb austryacki objął bowiem w posiadanie cały kompleks dóbr tegoż starostwa, skąd wypływa, że granice klucza nowotarskiego za rządów austryackich odpowiadać muszą granicom nowotarskiego starostwa w czasach polskich. Nie można przypuścić ani na chwilę, żeby posiadanie skarbu austriackiego rozszerzonein zostało na terytoryum sporne dopiero po roku 1773; wypadek ten byłby zanadto świeży, ażeby o nim przepo-mnieli Palocsayowie, żeby się nań wyraźnie nie powołali, czy to w przytoczonym powyżej proteście Dydyńskiego z r. 1824. czy w rozprawach przed którąkolwiek z mieszanych komisyj granicznych (z r. 1793/4, 1828, 1837. 1858), czy wreszcie w jakimkolwiek innym z licznych aktów, w związku z niniejszym sporem zostających. Takiego powołania nie znajdujemy jednak nigdzie.

Spotykamy się tylko z ogólnikowymi protestami Palocsayów przeciwko posiadaniu obszaru spornego przez kamerę galicyjską. I właśnie te protesty rzucają jaskrawe światło na genezę i charakter sporu, po części nawet na całą jego stronę psy-ekologiczną. Dokładniej znaną nam jest tylko przytoczona powyżej treść protestu Dydyńskiego z r. 1824; stwierdzono tu zarazem, że podobne protesty już przedtem były wnoszone ¹). Spór sięga zatem w czasy przed rokiem 1824, nie posiadamy jednak dostatecznej podstawy, ażeby początkową jego granice ściśle określić. Jedno jest rzeczą pewną: że nie istniał on jeszcze w latach 1791 i 1792; relacye kancelaryi nadwornej austryackiej i węgierskiej z tychże lat stwierdzają bowiem wyraźnie, że w czasie tym istniał jeden tylko spór graniczny polsko-węgierski w tych stronach miedzy dominium Frydman (Palocsayów) a Maniową²), zatem w innej okolicy, w północno-wschodnim kącie Nowotarszczyzny. Pierwsze ślady istnienia sporu napotykamy dopiero, jak już powyżej stwierdziliśmy³), w przytoczonych poprzednio zapiskach Tabeli geometrycznej z r. 1811 —1813, tak że data powstania sporu da sie ogólnikowo tylko określić granicą lat 1792—1811; według trafnego domysłu, na który już przedtem zwróciliśmy uwagę, powstał on prawdopodobnie dopiero wiatach 1811—1813, z okazyi zarządzonych podówczas przez władze skarbowe galicyjskie pomiarów klucza nowotarskiego. Dodać trzeba, że t. z. linia Dydyńskiego, jak ją tenże pełnomocnik Palocsayów określił w protokole z r. 1824, była od razu, mianowicie już r. 1813 linią pretensyjną węgierską; podane w Tabeli geometrycznej z tegoż roku wymiary parcel spornych, przedewszystkiem obu jezior i „głazów“, stwierdzają szczegół ten ponad wszelką wątpliwość ⁴).

Skąd się ta linia wzięła, wytłumaczę poniżej w związku z innymi szczegółami. Na tein miejscu zwracam uwagę na zgoła niezwykły sposób zapoczątkowania i dalszego prowadzenia sporu przez Palocsayów. Żeby liczyć tylko ten okres czasu, przez który spór niewątpliwie trwał (1813—1824), mamy oto całych jedenaście lat, w ciągu których kamera galicyjska znajduje się w faktycznem posiadaniu i użytkowaniu tery-toryum spornego, Palocsayowie zaś, którzy sobie doń roszczą prawo, znoszą cierpliwie, że grunt, rzekomo do nich prawnie na-

') Por. str. 153.

²)    Es besteht zur Zeit zwischen Ungarn und Galizien nur ein Grenzstreit, zwischen Friedmann und Maniów. Pisma kancelaryi nadw. z 11. listopada 1791 i 5. października 1792.

³)    Por. wyżej str. 141.

⁴)    Por. tamże.

leżący, pozostaje w cudzem roku i cudzą wzbogaca kieszeń. Ograniczają sie do teoretycznych protestów, ale nie mogą sio zdobyć na krok. któryby mógł doprowadzić do urzeczywistnienia roszczonych praw — nie wynoszą skargi sądowej, czy to o własność obszaru, czy chociażby o naruszenie posiadania. Nie wyno- ' sza jej nie tylko przed sądami galicyjskimi; nie próbują jej nawet wynieść przed jakimkolwiek sądem węgierskim, którego stronniczości z pewnością nie potrzebowaliby się obawiać. Że nie wynieśli skargi, dowodzi nie tylko przytoczone poprzednio wzmianki o samych tylko protestach, ale bardziej jeszcze ta okoliczność, że we wszystkich późniejszych rozprawach przed komi-syami granicznemi z lat 1828—1858 żadna z obu stron, nawet sami Palocsayowie, nie powołują się na taką skargę, tern mniej na jakikolwiek wyrok czy zarządzenie sądowe, skutkiem skargi wydane. Postępowanie to wprost zadziwia i zastanawia. Wszakże w prawie wszystkich narodów obowiązuje zasada, że osoba, występująca z roszczeniem do pewnego przedmiotu, winna wynieść skargę przeciw jego posiadaczowi. Gdyby zaś nawet — bez rzeczywistej podstawy — chciano tu wciągnąć w rachubę rzekomy związek sporu prywatno-prawnego z kwestyą prawno-polityczną granic węgiersko-polskich, i z tego punktu widzenia wytłumaczyć użycie protestów zamiast skargi sądowej, to i wtedy postępowanie to nie dałoby się usprawiedliwić. Stało ono bowiem w sprzeczności z wyraźnern postanowieniem omówionej poprzednio z innego stanowiska rezolucyi cesarza Józefa łl. z r. 1784 ¹). Kezolucya ta, zarządziwszy w pierwszej części, że granica państwowa Węgier i Galicyi stosować się ma do stanu, istniejącego w chwili t. z. rewindykacyi, orzekła w drugiej, co do sporów prywatnych przy granicy wogiersko-galicyjskiej, że m aj ą b y ć r o z s ą d z a n e przez władze sądowe, na żądanie osób, które mienią sie być pokrzywdzone mi w swein prawie⁵¹). Przy- ¹ 2

poininain, że rezolucya ta wyszła na wniosek kilku władz centralnych, miedzy niemi także kancelaryi nadwornej węgierskiej, i że jeszcze w r. 1828 Zjednoczona Kancelarya nadworna pełna jej zastosowalność stwierdziła¹).

Ta dziwna wstrzemięźliwość Pałocsayów, wymagająca nawet pewnego zaparcia się z ich strony, bo cierpliwego przez długi szereg lat przypatrywania się, jak przeciwnik z przedmiotu spornego użytkuje i w posiadaniu go dzierży, musiała mieć jakąś istotną przyczynę i wypływać z pewnego wyrachowania. Nie umiem dopatrzyć się tu innej pobudki, prócz tej jednej, że sami Paloesayowie nie mieli zaufania do swego prawa, i obawiali się wprost wyniesieni a s k a r g i. Bo skarga byłaby musiała doprowadzić do wyroku, który w braku dostatecznych dowodów byłby był musiał wypaść na korzyść dotychczasowego posiadacza (kamery galicyjskiej), a przez to roszczenie Pałocsayów na zawsze umorzyć; natomiast protesty były rzeczą o wiele wygodniejszą, nie wywołując bowiem stanowczego załatwienia sprawy, utrzymywały przecież roszczenie samo. W tej formie podnoszone roszczenia można było, przy zdarzonej sposobności. poddać pod rozpoznanie pewnych organów, które w sprawie tej odmienne od sądów zająć mogły stanowisko, n. p. komi-syj mieszanych — jak się to stało później w latach 1828. 1837, 1858 — które w najgorszym dla Pałocsayów razie rozchodziły się bez załatwienia sprawy, gdyż delegaci obu stron nie okazują w takich wypadkach skłonności do wzajemnych ustępstw : można też było oczekiwać innej jakiejś pomyślniejszej okazy i, któraby przyniosła korzystne dla nich rozwiązanie sporu: chociażby chwili słabości strony przeciwnej, w której znękana długo wlokącą się walką, zgodzi się ostatecznie na ustąpienie terytoryum spornego za marną zapłatą, jak się to stało ostatecznie w r. 1858.

Jakkolwiekbądź — jedno jest rzeczą pewną: roszczenia, podnoszone przez Pałocsayów w czasie od r. 1811—1824, pozostały w całym tym okresie czasu tern, czem były od początku: pro stem i, n i eu d o wo d n i onem i roszczeniami, jak je trafnie określa wywód lwowskiej Prokuratom skarbu z r. 1844, środkiem najwygodniejszym zaniepokojenia obcego posiadania, do którego uciec się może każdy, choćby nawet żadnej nie miał do tego podstawy prawnej. R ó s z c z e n i a t e n i e z a c h w i a ł y

zatem w niczem ani prawa własności, jakie podówczas przysługiwało kamerze galicyjskiej, ani nie wpłynęły na zmianę faktycznych stosunków posiadania tejże kamery; nie można ich też dzisiaj uważać pod jakimkolwiek względem za uzasadnienie pretensyi węgierskiej. Są one w ogóle zupełnie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy spornej.

Co większa: gdyby nawet podówczas Palocsayowie z roszczeniem swem byli wystąpili przed sądem, gdyby je byli udowodnili i na zasadzie wyroku sądowego posiadanie i własność tery-toryum spornego uzyskali, to i taki obrót rzeczy byłby bez znaczenia dla rozstrzygnięcia zajmującej nas obecnie sprawy spornej ; nie wynikałoby stąd bowiem żadną miarą, że terytoryum sporne jest częścią składową państwa węgierskiego. Galicya i Węgry były już podówczas pod wspólnem berłem c-esarzów austriackich, a zasada powszechnego obywatelstwa austriackiego, ustalona ostatecznie jeszcze za czasów Maryi Teresy, stwarzała możność nabywania dóbr w jakimkolwiek kraju monarchii habsburskiej przez obywateli innych krajów, do monarchii tej należących. Mówi o tern zresztą wyraźnie przytoczona poprzednio rezolucja cesarska z r. 1784 !). W najlepszym razie możnaby zatem było powiedzieć wówczas, że terytoryum sporne należy wprawdzie jako własność prywatna do Palocsayów (węgrów), co jednak nie roz-strzyg a ł o b y wcale, czy ono leży w o b r e b i e W e g i e r, czy też Gal icyi.

Całkiem inaczej przedstawi się ta sprawa, jeśli rozważymy znaczenie udowodnionego poprzednio posiadania i prawa własności kamery galicyjskiej. Nie była to osoba, ani nawet instytucya prywatna; nie nabyła ona posiadania Nowotarszczyzny na zasadzie jakichś tytułów prywatno-prawnych, np. przez kupno. Nowotarski zarząd skarbowy był tylko organem skarbu austryac-kiego. który nabył całe to terytoryum jako n a-s t e ]» ca s k a r b u R zeczypospol i tej poi skie j ; nabył go zaś na zasadzie tytułu prawno-publicznego, t. z. zwierzchnictwa skarbowego (Finanzhoheit): da w n i ej sze polskie do br a k o r onjie s t a ł y się obecnie c z ę ś e i ą a u s t r y a c k i c h dóbr skarbowych. Ponieważ wszystko, co dawniej w obrębie tej części Rzeczypospolitej polskiej leżało, po zniesieniu granicy Törökowskiej i w myśl rezolucyi cesarskiej z r. 1784, uznano za

*) Por. wyżej str. 150. przyp. 2.

terytoryum galicyjskie, przeto p o s i a d a 1 a k a m e r a c a 1 y t e n obszar, licząc tu także terytoryum obecnie sp orne, j ak o c z ę ś ć Ga 1 i c y i, nie zaś jako część państwa węgierskiego.

Sarn tedy stwierdzony powyżej fakt wykonywanego przez kamerę galicyjską posiadania i przysługującego jej prawa własności, jest zarazem d o w ode m prawno-poli t y c z n e j p r z y-należności terytoryum spornego do Galicy i w c a-ł y m okresie czasu o d r. 1773—1824.

Przynależność tę stwierdzają ponadto inne jeszcze dowody:

Najpierw opodatkowanie terytoryum spornego przez władze galicyjskie. W wykazie posiadłości sołtysich trzeciej (biał-czańskiej) sekcyi dóbr skarbowych nowotarskich z r. 1818 stwierdzono, że trzej sołtysi Nowobilscy uiszczają ze swych polan i pastwisk rocznego podatku 22 zł. 37 kr. do kasy obwodowej sądeckiej, zatem galicyjski ej. Szczegółowego wyliczenia owych pastwisk i polan nie podaje przytoczony wykaz, nie wymienia zatem także pastwiska na terytoryum spornem (parc. 2539 katastru z r. 1846); stwierdza tylko ogólnie, że opodatkowanie odnosi się do posiadłości, które należą do sołtysów na zasadzie przywileju króla Augusta III. z 25. stycznia 1749 r. Przywilej ten jest znany, i został już poprzednio omówiony¹); jakkolwiek zaś i on szczegółowo posiadłości sołtysów białczańskich nie wylicza, to jednak zawiera potwierdzenie dawniejszych przywilejów królów polskich z r. 1637, 1661 i 1669. które między mnemi nadały sołtysom pastwisko Nad Rybim Stawem (penes fundum Rybi Staw). Pastwisko to, jak wykazaliśmy²), jest identyczne ź rzeczoną parcelą 2539; w r. 1818 było ono tedy opodatkowane w Galicy i.

Toż samo da się wykazać co do spornej parceli lasowej. W sumaryuszu podatkowym (Summarium der Grundertragsmatri-kel) gminy Białki z r. 1820 stwierdzono, że z parceli katastru (z 1820 r.), oznaczonych liczbami 4276—4286, obejmujących razem 1794 m. 282 s. kw., uiszczanym jest w tejże gminie podatkowej roczny podatek 28 zł. 43 kr. Przytoczone liczby porządkowe obejmują w katastrze z r. 1820 cztery „lasy pańskie“: Rybie, Roztoka, Wołoszyn i Filipiński, a łączny ich wymiar, jaki

!) Por. wyżej str. 70.

²) Por. wyżej str. 71 i u.

tamże podano, daje najdokładniej te same cyfrę 1704 m. 282 s. kw. Między inneini odpowiadają liczby porządkowe 4276 — 4280 właściwemu lasowi pańskiemu Rybie wraz z czterema wyodrębnio-nemi z niego polanami dworskiemi o łącznym wymiarze 532 m. 886 s. kw.*) Ponieważ las ten, jak okazaliśmy ³). obejmował także sporną parcelę lasową (2538 katastru z r. 1846), przeto wynika stąd, że i ta parcela była w r. 1820 opodatkowaną w Galicy i.

Zatem: pastwisko i las, jedyne dwie produktywne parcele, jakie leża na terytoryum spornem, zarazem jedyne, które można było opodatkować, opłacają w tym czasie podatki w Gali cy i.

Że w t. z. starej T ab ul i krajowej galicyjskiej, wprowadzonej na zasadzie patentu z 4. marca 1780 i\, nie ma osobnej wzmianki o parcelach spornych, tłumaczy się sposobem urządzenia owej Tabuli, w której poprzestawano na ogólnikowem wymienieniu nazwy dóbr, bez podania ich części składowych, nazwiska właściciela i ogólnego dochodu rocznego W każdym razie wsie Białka, Brzegi i Bukowina wpisane tu były jako własność skarbowa, okoliczność zaś, że wpisy tabularne odnosiły się do ksiąg katastralnych Józefińskich, w których Las pański Rybie podany jest jako część składowa wsi Białki, jest pośrednim dowodem na to, że sporną parcelę lasową uważano za przynależną do dóbr kameralnych galicyjskich ³).

Stwierdzone co dopiero fakty opodatkowania i wpisu w starej Tabuli krajowej, są zarazem wskazówką, iż władze galicyjskie w y k o n y w a ł y w t y m c z a s i e c z y n n o ś c i u r z ę-d o w e w odniesieni u do t e r y t o r y u m s p o r n ego. Poza-tem istnieją jeszcze inne na to dowody. Tak przy założeniu katastru z r. 1787 przedsięwzięto tu pomiary geometryczne ze srony władz galicyjskich, i to mianowicie także co do Lasu pańskiego Rybie, obejmującego sporną parcelę lasową, skoro las ten do katastru wsi Białki wciągnięto. Należą tu również pomiary geometryczne z r. 1811—1813, podjęte przez dyrekeyą do zdejmowania map (Mappirurujsdirection) państwa kameralnego nowotarskiego,

J) Por. wyżej str. 132. r) Por. wyżej str. 135.

³) Gruntowne wyjaśnienie sprawy wpisu w starej Tabuli krajowej por. w relacyi sadu obwodowego nowosądeckiego /. 10. września 1895 r.

pod kierownictwem starszego leśniczego Schneidera¹); pomiarów tych dokonano w charakterze urzędowym, z ramienia publicznej władzy galicyjskiej. W końcu akt oddania sprzedanej r. 1824 sekcyi białczańskiej dóbr skarbowych w posiadanie Homolacza, który według przytoczonego powyżej protokołu ²) objął także całe terytoryum sporne, dokonany został przez galicyjskiego funkcyo-naryusza sądowego, w asystencyi przedstawiciela urzędu obwodowego sądeckiego ⁸).

Należy dodać, że wszystkie te czynności dokonane zostały bez jakiegokolwiek sprzeciwienia się czy protestu ze strony władz węgierskich, nawet już w tych czasach, kiedy dominium Frydman podniosło roszczenia prywatne do terytoryum spornego. A przecież czynności te, że tu wspomnę tylko o obu pomiarach z r. 1787 i 1811—1813, były tego rodzaju, że władze węgierskie niewątpliwie o nich wiedzieć musiały; toż samo dotyczy także aktu oddania sekcyi białczańskiej z r. 1824, skoro, jak wykazują zachowane po dziś dzieii dowody, wszystkie sąsiednie dominia węgierskie zostały o nim przedtem urzędowo zawiadomione. Brak jakiegokolwiek protestu ze strony władz węgierskich przeciw wszystkim tym czynnościom urzędowym władz galicyjskich jest zatem dowodem, że one same nie uważały terytoryum spornego za c z ę ś ć składową k r ó 1 e s t w a w ę g i e r-skiego. Stwierdzić ponadto należy, że z całego okresu czasu od r. 1773 — 1824 nie da się przytoczyć jakikolwiek fakt wykonania czynności urzędowej przez władze węgierskie na temże terytoryum.

Zwracam się do rozpatzenia świadectw, zawartych w literaturze i inapografii z całego wspomnianego właśnie okresu, ostrzegając, że pomijam tu z umysłu publikacye polskie, ażeby się nie narazić na zarzut przytaczania wiadomości stronniczych.

Żeby wyczerpać ogół świadectw literackich z roku 1773—1824, przypomnieć muszę najpierw trzy prace, na które, dla związku, powołałem się już raz poprzednio ⁴), mianowicie artykuł w Almanach von Ungarn z r. 1778 i dzieło Luki⁵), które

x) Por. wyżej str. 127.

²)    Por. str. 150.

skieh

³)    O opodatkowaniu i czynnościach urzędowych władz galicyj-por. też trafne zestawienia w RA.

⁴)    Por. wyżej str. 78.

⁵)    Lu ca, Geogr. Handbuch IV. r. 1791.

11

O Morskie Oko.

wyliczają szczegółowo jeziora węgierskie, ale nie wspominają pośród nich ani Czarnego ani Rybiego Stawu : przedewszystkiem zaś pracę Melzera ¹), w której podano wyraźnie, że „wielkie polskie Jezioro Rybie“ i „wielki Czarny Staw“ znajdują się już po stronie polskiej czyli galicyjskiej.

Z innych ówczesnych dzieł podają granice polską aż do Polskiego Grzebienia Windisch ²), w ustępie, zaczerpniętym z znanego nam opisu dwu oficerów sztabu Seegerowskiego ; natomiast do Grzbietu Żabiego ciągną ją Haquet⁸) w przydanej do swego dzieła mapce, jako też Bredetzky w obszerniejszym ustępie, sprawie granicznej poświęconym⁴). Świadectwa te pochodzą wyłącznie od Niemców lub Węgrów, przedewszystkiem od tych ostatnich ; myśl jakiejś stronniczości na korzyść Galicyi należy tu zatem bezwarunkowo wykluczyć.

Znamienną jest pewna sprzeczność, jaka się tu po raz pierwszy pojawia w określeniu granicy polsko-węgierskiej. O ile wszystkie dawniejsze, z przed roku 1773 pochodzące świadectwa literackie granicę tę ciągnęły aż do Polskiego Grzebienia⁵), o tyle teraz już tylko jeden autor, piszący r. 1780, określa ją w ten sam sposób, natomiast dwaj inni, z r. 1796 i 1807 podają jako granicę już tylko pasmo Żabie. Ponieważ, jak zaraz niżej wykażemy, mapy z koiica w. XVIII. mniej więcej do r. 1796 prowadzą granicę polsko-węgierską przeważnie także szczytem Polskiego Grzebienia, przeto zdaje się stąd wypływać, że stara, polska granica państwowa w tych stronach utrzymała się faktycznie aż do czasu ok. r. 1796, a dopiero odtąd, zapewne skutkiem zaniedbania ze strony zarządu skarbowego nowotarskiego, nastąpiło częściowe jej cofnięcie aż do Żabiego, a przez to zarazem posunięcie granic węgierskich na terytoryum dawniej polskie.

Z dzieł i prac kartograficznych uwzględniam tu wszystkie, przedłożone urzędowo z obu stron, o ile odnoszą się do okresu czasu 1773—1824 r., między niemi niektóre, omówione dla związku już poprzednio; pomijam na razie tylko mapę Niko-rowicza z r. 1793, o której później z osobna mówić będę.

x) Csaplovits, Archiv d. Königr. Ungarn 1821 str. 59.

²) Geographie des Königr. Ungarn 1780, I. 178. II. 4, 5.

:!) Neueste physikalisch-politische Reisen 1796, t. IV.

⁴)    Neue Beiträge zur Topographie und Statistik des Königr. Ungarn 1807, 238: pełny cytat u Czołow skiego str. 60—(H.

⁵)    Por. wyżej str. 82 i n.

Przypominam przedewszystkiem kilka n i e u r z ę d o w y e h map z końca XVIII. w., jako to: Sehraembla (1788), Fadena (1792), Reillyego (1796) i Mii 11 era (1796) l), które granicę polską ciągną aż do Polskiego Grzebienia. Do tej kategoryi zaliczyć można niewątpliwie (mimo przeciwną, wierutnie mylną opinią Archiwum ministerstwa wojny) wydaną r. 1803 w Wiedniu Mapę zachodniej Galicyi²); wschodnia linia graniczna u południowego cypla Nowotarszczyzny posuniętą jest tu daleko ku wschodowi poza linię Uj-Beli, skutkiem czego też nakreślona granica mokra nie może być uważaną za Potok od Rybiego, lecz musi się schodzić z Białą Wodą (Potokiem Podupłaz-kim), i prowadzi w ten sposób aż ku grzbietowi Polskiego Grzebienia ³).

Z innych map nieurzędowych prowadzi granicę polsko-węgierską wzdłuż grzbietu Żabiego, prócz wspomnianej przed chwilą mapki Haqueta (1796)⁴), nadto także mapa Lipskiego, Węgra, wydana w Peszcie r. 1806, poświęcona palatynowi arcyksięciu Józefowi, używająca w Węgrzech przez dłuższy czas wielkiego znaczenia, i jeszcze w opinii archiwum ministerstwa wojny określona jako „uwagi godna“ (bemerJcenswerth) ⁵). U ściany wschodniej Nowotarszczyzny podaje ona zrazu granicę suchą, która zatem nie może schodzić się z Rybim Potokiem, lecz musi odpowiadać grzbietowi górskiemu (Żabie): dopiero dalej ku północy poczyna sie granica mokra, i to w miejscu spływu dwu rzek. zatem w miejscu, gdzie Potok od Rybiego łączy się z Białą Wodą. Również linia Uj-Beli jest wobec południowo-wschodniej linii granicznej Nowotarszczyzny przesunięta zanadto ku zachodowi, ażeby tu można myśleć o rozgraniczeniu w duchu dzisiejszych roszczeń węgierskich (i).

') Przytoczone, według pełnych tytułów, i omówione wyżej, w rozdz. IV. str. 84.

²)    Karte von Westgalizien nacli Metzburg u. Rizzi Zanoni, Wien, Kunst- n. Industrie-Comptoir, 1803. Por. RA. nr. 16.

³)    Archiwum ministerstwa wojny twierdzi mimo to w swej opinii, jakoby granica ta nie sięgała nawet do Rysów! Trafnie wykazuje mu mylność tego zapatrywania RA.

⁴)    Por. wyżej str. 162.

⁵)    Lipszky Ioannea, Mappa generalis regni Hungariae, Peszt 1806. RA. nr. 18.

⁶)    Mimo to archiwum minist, wojny twierdzi w swej opinii, że z mapy tej nie da sie nic pewnego wywnioskować (?).

Do tej grupy zaliczyć wreszcie należy trzy omówione poprzednio *) mapy Schneidera, które całkiem wyraźnie prowadza granicę polską grzbietem Żabiego; przypomnieć zaś trzeba, że są to już m a p y u r z ę d o w e.

Na innem stanowisku stoi kilka współczesnych map urzę-d o w y c h, wykonanych przez o r g a n y w o j s k o w e. przede-wszystkiem dwie, nawzajem się uzupełniające, t. j. mapa Galicyi podpułkownika Mieza z r. 1779—1782²). i mapa królestwa węgierskiego pułkownika Neua (porucznika Schirndinga von Brechain-viIle) z r. 1782—1784³). Pierwsza z nich, określając granicę galicyjską barwą czerwoną, prowadzi ją Rybim Potokiem, przyczem oba jeziora (Czarny i Rybi Staw) pozostawia w całości po stronie węgierskiej. Druga, znacząc granicę galicyjską barwą czerwoną, a węgierską barwą zieloną, prowadzi obie Potokiem od Rybiego, wyłącza jednak oba jeziora poza rzeczone linie graniczne, skąd zdawałoby się wypływać, że nie zalicza ich do żadnego z obu królestw; prócz tego jednak, pomiędzy obu temi liniami grani-cznemi pociągniętą jest jeszcze trzecia, kreskowana, wykonana atramentem, która oba te jeziora pozostawia po stronie węgierskiej, zatem zgadza się w tej mierze zupełnie z mapą Mieza. Obie mapy opierały się oczywiście na wcześniejszy oh zdjęciach Seegera, skąd tłómaezy się, że uwzględniły także linię pretensyjną Seegerowską, idącą wzdłuż Potoku Rybiego, jako rzekomą linię graniczną polsko-węgierską; zdarzył jednak los, że co do jezior przyjęto tu nową wersyą, nieuzasadnioną wzorami dawniejszymi, przysądzając je w całości Węgrom. Takim to sposobem, w krótkim bardzo czasie po dokonaniu pierwszych urzędowych zdjęć austryackich, do dawniejszych czterech rozmaitych wersyj⁴), przyłączyła się nowa, z kolei piąta, różniąca się od tamtych wszystkich, jako nowy, jaskrawy dowód, co sądzić należy o wiarogodnośei tych urzędowych zdjęć wojskowych. Jeżeli bowiem niniejsze dwie mapy odpowia-

!) Por. wyżej str. 127.

²)    Original-Aufnahmen des Königr. Galizien, bearbeitet unter der Direction des Oberstlieutenants Miez aus dein Generalstab, 1779—1782 (w Arch. Min. Wojny). RA nr. 8.

³)    Original-Militäraufnalnne des Königr. Ungarn, aufgenonnnen unter der Direction des Oberst Neu; Theile des Liptauer u. Zipser Coinitats, aufgenonnnen unter der Direction des Obcrstlieutenant Motzel, reducirt v. Oberlieutenant Rar. Schi rn ding von B r e cha i n v i 1 le 1782—1784 (w Arch. Min. Wojny). RA. nr. 7.

⁴)    Por. wyżej str. 107.

dają rzeczywistym stosunkom posiadania, to wszystkie dawniejsze są biedne; a jeśli którakolwiek z dawniejszych stwierdza prawdę, to błędne są obie mapy niniejsze: w czasie między r. 1773—1784 nie zaszło bowiem nic, co by zmieniło było stosunki posiadania obu krajów w tych tu okolicach nadgranicznych.

Żeby na rozmaitości wersyj ówczesnych map urzędowych niczego już nie zabrakło, przytacza oto obrona węgierska jeszcze jedno „zdjęcie wojskowe“ z r. 1822 ł), które zalicza Czarny Staw w całości, a Eybi Staw mniej więcej w połowie do Węgier, t. z. prowadzi granicę, odpowiadającą linii Dydyriskiego (por. niżej), zwłaszcza że i tutaj dukt graniczny zaczyna się od punktu, w którym u południowej rubieży Nowotarszezyzny schodzą się granice komitatów liptawskiego i spiskiego. Mamy tedy szóstą z kolei, od wszystkich poprzednich odmienną urzędową wersyą, nowy dowód ścisłości i dokładności ówczesnych zdjęć wojskowych, i nowe ostrzeżenie co do ich wiarogodności w kierunku ustalenia rzeczywistej prawdy.

Pół u rzędowy charakter przyznać można mapie Galicyi Liesganiga, wydanej r. 1790 ²) ; opracowanie jej nastąpiło bowiem na wyraźne zlecenie, wydane autorowi jeszcze przez cesarzowe Maryą Teresę. Kie można więc wątpić, że Liesganig uzyskał przystęp do archiwów wojskowych w Wiedniu, ażeby tamże zużytkować dawniejsze zdjęcia urzędowe, dokonane z polecenia rządu austryackiego. Stąd tłumaczy się, dla czego przyjął linie preten-syjną Seegera wzdłuż Rybiego Potoku jako rzekomą linię graniczną między Galicyą a Węgrami w tych stronach; tylko co do obu jezior nie da się z jego mapy wywnioskować, czy je zalicza do Galicyi, czy do Węgier, czy też może dzieli je pomiędzy oba kraje, okoliczność, którą w protokole reambulacyjnym z r. 1894 przyznano nawet ze strony węgierskiej.

Tę sarnę co Liesganig granicę wzdłuż Rybiego Potoku, z pozostawieniem tych samych wątpliwości co do przynależności obu jezior, prowadzą dwie mapy prywatne, wolnoręcznie wykonane :

G Militäraufnahme von Ungarn u. Galizien 1822, mapa przedłożona dopiero w toku procesu; RA nr. 52 miał o niej tylko pośrednią wiadomość.

²) Liesganig, Régna Galieiae et Lodoineriae, Lwów 1790.

RA nr. 38.

W gorszeni jeszcze świetle przedstawia sie siła dowodowa trzech innych map prywatnych. Jedne z nich wykonał inżynier Liii r. 1800³ 4) na prywatne zamówienie Palocsayów, podaje zatem obszar posiadłości według wskazówek interesowanego właściciela, które za dowód żadną miarą uchodzić nie mogą. Zresztą nie ma w tej mapie zaznaczonej granicy politycznej, i jak trafnie podniesiono już w wywodzie starosty obwodowego sądeckiego z r. 1839, określono tu granice jedynie tylko słowami : ,,Grünst am Fischsee“ bez szczegółowego przeprowadzenia jej za pomocą rysunku. Dochowała sie kopiatej mapy, wykonana r. 1809 przez Ullmanna, leśniczego Palocsayów (herrschaftlicher Waldmeister), dziwnym zbiegiem okoliczności, niecałkiem zgodna z pierwowzorem; przedstawiono na niej tylko teren lasowy jako też skrawek graniczny aż do Rybiego Stawu, z dopiskiem: „Gränset an Galizien längs dem Wasser Białka“. W końcu zaliczyć należy do tej grupy mapę Karola Reissa, zarządcy dóbr Palocsayów, z r. 1810—1813 ⁵), w której linia Dydyńskiego podaną jest jako granica polsko-węgierska, a zarazem jako granica posiadłości Palocsayów wobec dóbr skarbowych nowotarskich. Że innej linii granicznej nie mógł przyjąć funkcyonaryusz, zostający w służbie Palocsayów, rozumie sio samo przez się, ale nie mniej jasną jest rzeczą, że zarówno niniejsza, jak i obie poprzednie mapy, z polecenia Palocsayów wykonane, nie mogą przedstawiać

Metzburga z r. 1799 !) i Triesneckera z r. 1815 ²) ; samodzielnej wartości dowodowej nie posiadają one żadnej, gdyż nie polegały na osobnych badaniach i dochodzeniach, lecz oparły sie : pierwsza na Liesganigu, a druga na Liesganigu i zależnym odeń Metz-burgu³).

*) Metz burg, Karte v. Westgalizien 1799, w „Albertina“. Wzmianka w RA nr. 65.

nr. 66.

²) Tries neck er, Karte beider Galizien 1815; wzmianka w RA

jakiejkolwiek wartości jako dowody bezstronne. Co do samej mapy Reissa zauważyć jeszcze należy, ze względu na datę jej powstania, że zawdzięcza snąć początek podniesionym w tym czasie roszczeniom Palocsayów przeciw kamerze nowotarskiej, z okazyi dokonywanych przez nią równocześnie pomiarów dóbr skarbowych, i jest jak gdyby odpowiedzią na wygotowaną w tych samych latach (1811—1813) mapę Schneidera.

Zgoła bez wartości i nie do użycia w prowadzeniu dowodu na rzecz którejkolwiek strony są dwie inne mapy. Jedną jest mapa obwodu sądeckiego, wykonana w r. 1790 przez inżyniera obwodowego Moscheroscha¹). Według opinii dyrekcyi archiwum Ministerstwa wojny ma ona odpowiadać wersyi Motzla ²), w czem jednak dyrekcya niewątpliwie błądzi, jak słusznie bowiem zarzucono w RA, nie ma w niej wcale narysowanych obu jezior, a bieg rzeki Białki, którą tu podano jako graniczną, nie odpowiada nawet wersyi węgierskiej ; wreszcie przytykająca do południowego cypla Nowotarszczyzny granica komitatów liptawskiego i spiskiego podaną została całkiem bałamutnie, tak że nie można nawet przypuścić, żeby autor miał dokładniejsze wyobrażenie o konfiguracyi terenu i stosunkach granicznych w tych tu okolicach. Jeszcze gorzej przedstawia się wartość dowodowa „Mapy topograficznej Galieyi wschodniej“ z czasu między r. 1795 a 1809, pochodzącej ze zbiorów ks. Chastelera ³). Mapa ta podaje wprawdzie oba jeziora i przepływający je Rybi Potok na granicy wę-gi ersko-gal i cyj sk i ej, ale źródło Rybiego Potoku przesuwa aż wgłąb Węgier, poza terytoryum sporne; co większa, niedaleko za Mor-skiem Okiem każe Rybiemu Potokowi chować się jakoby w ziemie, i odtąd na pewnej przestrzeni prowadzi granicę suchą aż do miejsca, gdzie natyka na bieg właściwej Białki. Cóż począć z tego rodzaju mapami, kiedy chodzi o dowody na seryo?

’) Karte des Sandecer Kreises von Ph. Mo s ch e r osc h, kgl. Kreisingenieur. Por. RA. nr. 9.

²)    Por. wyżej str. 106.

³)    Topographische Karte von Ostgalizien aus der Verlassenschaft des General - Feldzeugmeisters Marquis Chasteler. Por. RA. nr. 41, gdzie przydano jej mylną datę 1820 r. Skoro mapa ta zalicza Nowo-tarszczyznę do Galieyi wschodniej, to widocznie powstała w czasie, kiedy do Austryi należał udział, zyskany w trzecim rozbiorze Polski (1795) pod nazwą Galieyi Zachodniej, ustąpiony r. 1809 na rzecz Księstw a W a r sz a w s kiego.

1(38

Zamykam niniejszy przegląd prac kartograficznych przytoczeniom mapy urzędowej, wykonanej u samego schyłku zajmującego nas tu bliżej okresu. Jest to mapa Galicyi i Lodomeryi, opracowana na podstawie Liesganiga przez austryacki generalny sztab kwatermistrzowski w r. 1824 x). Mapa ta u południowo-wschodniego cypla Nowotarszczyzny podaje na dłuższej przestrzeni granicę suchą, a dopiero w dalszym ciągu prowadzi ją biegiem wody (Białki). Nie ulega więc wątpieniu, że przy terytoryum spornem granica ta szła grzbietem górskim. Blizkie stosunkowo sąsiedztwo szczytu Łomnicy, zaznaczonego na przylegającem terytoryum węgierskiem. mogłoby nawet przemawiać za tein, że linia graniczna schodziła się tu z grzbietem Polskiego Grzebienia⁶ 7); gdyby ten wniosek wydał się za śmiałym, należy przyjąć conajmniej grzbiet Żabiego jako granicę. Mapa ta zasługuje na szczególną uwagę. Gdyby była poprowadziła granice wzdłuż Rybiego Potoku, nie byłoby w tern nic dziwnego: wszak opierała się na mapie Liesganiga, która granicę taką podawała, wszak zużytkowała niewątpliwie cały szereg dawniejszych zdjęć urzędowych, poczynając od Seegerowskich, które ją również zawierały. Byłby to tylko błąd, powtórzony po raz niewiedzieć który, dawniejszą urzędową i półurzędową praktyką kartograficzną au-stryacką usprawiedliwiony. Tymczasem stało się wprost przeciwnie. Wbrew dawniejszym zdjęciom urzędowym, i wbrew samemu Liesganigowi, podano przy terytoryum spornem granicę suchą. Musiał istnieć ważny powód, przemawiający za tą poprawką, i nie można wątpić, że było nim uwzględnienie rzeczywistych stosunków posiadania obu krajów. W ten sposób udało się nareszcie także organom wojskowym dojść do poznania i przedstawienia prawdy; sama zaś mapa, ze względu na to, że z umysłu zerwała z dawniejszemi wersy ami, a przeto polegać musiała na samoistnej informacyi i osobnych dochodzeniach, nabiera przez to szczególnego znaczenia jako środek dowodowy, przemawiający bardzo poważnie za wersyą polską.

Przegląd prac kartograficznych z okresu 1773—1824 wykazał tedy dwie grupy map, z których jedna zdaje się popierać ro-

szczenię węgierskie, inna przemawia za roszczeniem polskiem. Sa w obu grupach zarówno mapy dawniejsze, jak i późniejsze, urzędowe i prywatne; co do ilości rozkładają, sie one mniej więcej równomiernie na obie strony. Ale jeżeli z grupy węgierskiej usuniemy trzy, przez interesowana stronę prywatną wykonane mapy, nieprzedstawiające żadnej wartości jako środek dowodowy, a nadto dwie inne, które ze względu na wierutne bałamuctwa rysunku również żadnego dowodu dostarczyć nie mogą. okaże się w grupie polskiej znaczna przewaga liczebna nad grupą węgierską. Co większa, stwierdziliśmy, że wszystkie pozostałe mapy grupy węgierskiej, nie tylko prywatne, ale i urzędowe, powtarzają tylko nieświadomie i bez samoistnego zbadania rzeczywistych stosunków granicznych, zasadniczy błąd, właściwy już także niektórym mapom dawniejszym, t. j. przyj-m u j ą mylnie linię p r e t en s y j n ą S e e g e r a j a ko rzec z y-wista linię g r a n i c z n ą polsko- w ę g i e r s k ą. W reszcie nawet pod tym względem nie ma pomiędzy niemi zupełnej zgodności : w niektórych szczegółach, zwłaszcza co do określenia przynależności obu jezior, są one m i ę d z y s o b ą s p rzec z n e, i n a-w z a j e m o s ł a b i a j ą swoje si ł ą d o w odo w ą. Jednem słowem, cały materyał kartograficzny grupy węgierskiej nie przedstawia wartości jako środek dowodowy. Natomiast mapy, należące do grupy polskiej, polegają bądź to na doli r y c li w zora c h d a w n i e j s z y c h, b ą d ź t eż na sa m o-i s t n y c li p o m i a r a c h i i n f o r m a c y a c h co do stosunków granicznych; odliczając tu jedyną różnicę, jaka zachodzi między mapami dawniejszemi (granica do Polskiego Grzebienia), a późniejszemu (granica wzdłuż grzbietu Żabiego), która wypłynęła z dokonanej tymczasowo zmiany faktycznych stosunków posiadania, są one m i ę d z y s o b ę zu p e ł n i e z g o d n e. N ie ma też pośród nich żadnej, której wiarogodność możnaby ze względów wewnętrznych poddać wątpliwości; wszystkie wykonane zostały przez obcych, częściowo nawet przez samych Węgrów. Materyał kartograficzny grupy polskiej zasługuje zatem pod każdym względem na miano poważnego środka dowodowego.

Oto szereg momentów, wykazujących przynależność teryto-ryum spornego do Galicyi w czasie od r. 1773—18:24. Niemożna całemu temu materyałowi dowodowemu zarzucić niczego ani pod względem jakości, ani obfitości, ani wszechstronności. Jest tu szereg autentycznych aktów urzędowych i wiarygodnych informa-cyj prywatnych ; są księgi katastralne i podatkowe, opisy granic,

akty dotyczące pomiarów urzędowych, akty oszacowania wartości i dochodów, świadectwa dotyczące opodatkowania i wykonywania czynności urzędowych na terytoryum spornem, wiadomości podane w poważnych pracach literackich, i prace kartograficzne, prywatne i urzędowe. Przeciwko temu przytłaczającemu materya-łowi dowodowemu przytaczają Węgry z swojej strony (po raz pierwszy dopiero w ciągu niniejszego procesu) dwa tylko rzekome dowody samoistne, mające stwierdzać ich prawo do terytoryum spornego w okresie, którym się obecnie bliżej zajmujemy. Rozpatrzmy wartość tych dowodów.

W początkach XIX. stulecia zdarzyło się, że jeden z arcy-książąt austryackich, wybrawszy się do Galicy i, postanowił zwiedzić Morskie Oko i przyległe doń terytoryum górskie. Sprawa ta odbiła się pewnem echem na zgromadzeniu komitatu spiskiego, które, pod nieobecność ówczesnego podżupana tegoż komitatu, Almassyego, zebrało się na krótko przed zamierzonym przyjazdem arcyksięcia: pobudkę do zajęcia się sprawą dał list, przysłany na zgromadzenie komitatowe przez Almassyego. Urzędowy protokół opisuje przebieg zgromadzenia w sposób następujący (przytaczam istotne słowa i zwroty protokołu): Lectae sunt in congregatione comitatus litterae Almassy... quibus significat, se per cana-lim Sta dnie sity, comitis Neoforensis, rescivisse archiducem... venturum (dla zwiedzenia Morskiego Oka) ...eens endo, ut si-quidem la eu s hic in limite r e g ni, in amhitu dominii haronum Horvath de Palocsa situs est... i t. d. (przeto należałoby wysłać deputacyą komitatu spiskiego dla powitania arcyksięcia — treść dalszego ustępu protokołu). Wspomniany tu Stadnicki, to zastępca ówczesnego prezesa sejmu ziemskiego galicyjskiego (stanów galicyjskich) r). Według mniemania RW-go stwierdzono w protokole wyraźnie, iż sam Stadnicki przyznał, jako Morskie Oko leży w obrębie królestwa węgierskiego. Gdyby ta interpretacya była trafną, niewątpliwie byłby to poważny dowód, przemawiający za roszczeniem węgierskiem. Niestety polega ona na gruntownem nieporozumieniu. Nie wchodzę już w rozbiór dziwacznej i niemożliwej tytulatury Stadnickiego, gdyż jakkolwiek był hrabią (cornes), nie mógł się żadną miarą nazywać hrabią nowotarskim (cornes Neoforensis), nawet w tym wypadku, gdyby miał był posiadłości w Nowotarszczyźnie, o których zresztą nic niewiadomo : nie może

w Br. Łozińskiego

0 Por. kilkakrotne o nim wzmianki Galicyjski sejm stanowy.

to być także nazwa żadnego dostojeństwa czy urzędu Stadnickiego; nie sprawował on bowiem żadnej godności w Nowotarszczyźnie. a gdyby ją był nawet sprawował, nie byłby był mógł z tego tytułu nosić nazwy cornes. Usprawiedliwiając całą tę fantastyczną tytułaturę mylną informacyą Almassyego, zwracam się do rozpatrzenia właściwej treści zapiski protokolarnej. Zaznaczam tedy przedewszystkiem, że zapiska stwierdza wprawdzie, iż Morskie Oko leży w obrębie posiadłości Palocsayów (in ambitu dominii baronum Horvath de Palocsa), co wytłumaczyć można podnoszonemi już podówczas roszczeniami Palocsayów do terytoryum spornego, ale nie stwierdza bynajmniej, jakoby leżało w obrębie królestwa węgierskiego; podaje ona wyłącznie, że jezioro to leży na granicy, przy granicy tegoż królestwa (in limite regni), wyrażenie, które snadno można wyjaśnić, przyjmując nawet zupełną przynależność Morskiego Oka do Galicyi. Zestawienie obu określeń miejscowych zdaje się nawet przemawiać za tein. że w duchu owej zapiski przyjąć należy przynależność galicyjską jeziora; gdyby bowiem mieściła się w niej myśl, że Morskie Oko leży na terytoryum węgierskiem, to już sam ten fakt byłby wystarczył do uzasadnienia wniosku o wysłanie osobnej deputacyi komitatu spiskiego naprzeciw arcyksięcia; jeżeli mimo to dodano jeszcze określenie, że jezioro leży w obrębie posiadłości Palocsayów, to widocznie dla zaznaczenia, że jakkolwiek jezioro to położone jest tylko przy granicy węgierskiej (na terytoryum galicyjskiem), należałoby przecież wysłać deputacyą komitatu, ile że leży już w obrębie dóbr magnata węgierskiego. Gdybyśmy wszelako nawet słowa in limite regni tłumaczyć chcieli w znaczeniu, przyjętem przez RW. (w obrębie królestwa węgierskiego), to przecież wniosek, jaki stąd wyprowadza strona przeciwna, żadną miarą utrzymać by się nie dał. Twierdzi ona mianowicie, jakoby z zapiski wynikało, że sam Stadnicki przynależność Morskiego Oka do królestwa węgierskiego wyraźnie tu przyznał ; domyślnym podmiotem do censendo byłby tu zatem wspomniany w poprzednim ustępie zdania Stadniccy. Proszę mi wybaczyć, że muszę sięgnąć do elementarnych reguł gramatycznych, ażeby całą bezpodstawność tego zapatrywania wykazać. Censendo jest imiesłowem: każdy imiesłów musi zależeć od jakiegoś czasownika. Otóż w bezpośrednio po-przedniem (w zapisce protokolarnej) zdaniu (mieszczącem także nazwisko Stadnickiego), są tylko dwa czasowniki : signifient ...se rescivisse; podmiotem obu tych czasowników jest Almassy, censendo zależy od significat. Myśl zdania jest zatem taka: Almassy

donosi zgromadzeniu komitatowemu. że dowiedział się od Stadnickiego o zamierzonem przybyciu arcyksiecia, i dla tego sądzi (on, Almassy), że skoro Morskie Oko położone jest na grarticy Węgier, przeto należałoby wysłać deputacyą. Stadnickiego podmiotem tego ostatniego zdania, bezwarunkowo, ze względów gramatycznych, robić nie można! Jeżeli te moje uwagi nie wystarczają, to śmiem prosić o przesłuchanie znawey-filologa, który je niewątpliwie potwierdzi '). A w takim razie całe znaczenie zapiski zasadniczo się zmieni : okaże się bowiem, że przyznanie nie wyszło od Stadnickiego, że wyrażona tu jest tylko opinia Almassyego. Otóż gdyby nawet Almassy chciał był stwierdzić, że Morskie Oko leży w obrębie Węgier, opinia ta, wychodząca od urzędnika węgierskiego, w sprawie tej stronnego, w czasie, kiedy Palocsayowie wystąpili już z swojemi roszczeniami, nie może przedstawiać jakiegokolwiek znaczenia dowodowego. Tak więc protokół niniejszy, do którego RW. zdawał się przywiązywać wielką wagę — sprowadza się do znaczenia zera, jako dowód pretensyi węgierskiej : staje on raczej w szeregu dowodów, przemawiających za roszczeniem polskiem, jak bowiem wykazałem przed chwilą, nawet Almassy przeciwstawiał przynależność polityczną Morskiego Oka (do Galicyi) roszczonej przynależności prywatnej (do dóbr Paloesayów).

Bez porównania poważniejsze (na pozór) znaczenie przedstawia drugi (jedyny obok poprzedniego) dowód (rzekomy) z owego okresu, przytoczony na poparcie roszczeń węgierskich : RW. przywiązuje do niego największą wagę i uważa go wprost za rozstrzygający. .Test to oświadczenie, złożone przez zastępcę skarbu galicyjskiego Nikorowicza przed mieszaną komisyą graniczną węgiersko-galicyjską z r. 1793/4, według którego granica obu krajów miała w tych stronach iść od szczytu Hruby (Miedziane) ku jezioru Rybi Staw i źródłu {caput, orif/o) rzeki Białki, a następnie korytem Białki aż do ujścia jej do Dunajca²). Rozumiejąc przez caput (origo) fluvii Białka Rybi Potok⁸), widzi RW. wtem wyrażeniu urzędowe przyznanie ze strony galicyjskiej, iż granica węgierska szła w tych tu stronach przez Rybi Staw i Potok od Rybiego. Poparcie tego zapatrywania daje mapka, przedłożona

') Dla sądu polubownego wywód ten zupełnie wystarczył, i dla tego p. prezydent Winkler oświadczył natychmiast, iż nie widzi powodu zasięgania zdania znawcy.

²) Cytaty niżej str. 175.

*) Por. wyżej str. 17 i n.

przez Nikorowicza i wyraźnie przezeii w protokole powołana, zachowana po dziś dzień jako dodatek do oryginalnego egzemplarza protokołu, i w toku niniejszego procesu po raz pierwszy przedstawiona; na mapce tej rzeczywiście granica węgiersko-polska pociągnięta jest przez Rybi Staw. a następnie Potokiem od Rybiego aż do ujścia jego do Pi alki.

Żeby dowodność tych szczegółów należycie ocenić, musimy najpierw zdać sobie dokładną sprawę, jakie znaczenie, w toku rozpraw przed komisyą z r. 1793/4, przywiązywano, zarówno po stronie węgierskiej, jak i galicyjskiej (Nikorowicz), do nomenklatury: Rybi Staw. Znajdujemy o niej liczne wzmianki w obu protokołach komisyjnych. Delegaci węgierscy, określając dukt graniczny między Nowotarszczyzną a komitatem liptawskim i orawskim (zatem w kierunku ku zachodowi), wyrażają się dwukrotnie : a loco Rybisław... ad Furkarska Skala (II. 1. V) ; Nikorowicz używa o tej samej granicy następujących zwrotów: penes locum Rybisław... ad Furkarska Skała (II. 7); a Rybisław... ad Furkarska Skała (II. 7); a loco Rybisław... ad Furkarska Skała (II. 18) ¹). Rybi Staw podany tu zatem albo bez bliższego określenia, albo z dodatkiem locus, który sam dokładnego wyjaśnienia co do znaczenia tej nomenklatury nie daje. Są wszelako określe-ślenia jeszcze bardziej ścisłe. Gdzieindziej wyraża się Nikorowicz: ad cac unten montis Hrubon, Gruby Wierzch, Ryb i stau- sese vertat (II. 13'). Jest tu już mowa o szczycie górskim, skąd nasuwa się wniosek, że nazwa Rybi Staw oznacza górę. Gdyby zaś jeszcze zachodziła wątpliwość, czy słowa cacumen montis odnoszą się tylko do najbliższej obok nich nomenklatury (Hruby), czy też do wszystkich tu podanych, zatem także do Rybiego Stawu, przytaczam oto, dla jej usunięcia, jeszcze kilka innych zwrotów, zawartych w protokole komisyi z 19. lipca 1793. pochodzących znowu od Nikorowicza. Wyraża się on tutaj: penes ntoutem Rybisław (1. 14'); montent Rybisław (z dodatkiem, że znajduje się na granicy węgiersko-galicyjskiej w punkcie, w którym się zbiegają granice komitatów liptawskiego i spiskiego I. 10); a praefato monte Rybisław (I. 10).

') Cyfra I. oznacza protokół obrad z 19. lipca 1793, cyfra II. takiż protokół z 21. września 1798, przydane do nich cyfry arabskie: stronice obu protokołów w odpisach, mieszczących się w aktach sporu Minist. Spraw wewn.

W yrażeń liybi Staulocus liybi Staw, nie można tedy uwa-wać za nazwę jeziora: jest to nazwa szczytu górskiego, i to takiego, który leżał w miejscu, gdzie u rubieży nowotarskiej schodziły się granice komitatów spiskiego i liptawskiego. Szczyt ów otrzymał rzeczoną nazwę od jeziora Rybiego Stawu, nad którym się wznosił, tę sarnę, która po dziś dzień jeszcze utrzymała się w nomenklaturze niemieckiej jako Fischseespitze, podobnie jak po dziś dzień także najbliższy zaraz ku wschodowi szczyt górski, wznoszący się nad Czarnym Stawem, zwanym po węgiersku Mor-skiem Okiem, nazywa się Meer augespitze.

Że w istocie szczyt górski, wznoszący się nad Jeziorem Ry-biem, nosił jeszcze później użytą przez Nikorowicza nazwę polską, dowodzi urzędowa mapa Schwarza z r. 1842 ’), określająca go wyrazami: „Nad Rybi Staw“. Wtem samem znaczeniu używa tej nomenklatury (Nad Rybie) jeszcze komornik Nerunowicz w opisie granic z r. 1824-), podobnież także Dydyński w proteście, wniesionym do protokołu z powodu rzeczonego opisu granie Neruno-wicza³); wreszcie także opis granic gminy Brzegi, zawarty w katastrze z r. 1S47 ⁴).

Wracając do wywodów Nikorowicza z r. 1793/4, stwierdzam tedy, że określił on tamże południową granice Nowotarszczyzny wobec Węgier w dwu kierunkach : ku zachodowi i ku wschodowi. Określenia ku zachodowi (wobec komitatu liptawskiego i orawskiego) dotyczą przytoczone poprzednio ustępy o granicy, ciągnącej się od szczytu (jak już obecnie stwierdziliśmy) Rybi Staw aż do Furkarskiej Skały. Z kolei przystępuje Nikorowicz do wyjaśnienia granicy ku wschodowi, wobec komitatu spiskiego. Sprawy tej dotyczy kilka ustępów, zawartych w protokole, w których RW. dopatruje się niewątpliwego dowodu, popierającego roszczenie węgierskie. Ustępy te brzmią jak następuje:

*) Uebersiehtskarte der vereingten Herrschaft Kościelisko u. Lu-dziinierz, gez. in der Forstsystemisirungskanzlei des Sandecer Kameral-oberfórsters Schwarz 1842 u. 1843. Por. RA. nr. 19.

²)    ...idzie granica grzbietem gór lub skał nad Mnichem aż na wierzchołek Góry nad Rybie zwanej, od której... na górę nad Czarnym Stawem i t. d.

³)    ...granica ...Galicyi od Węgier z wierzchołka Góry nad Rybie zwanej nie na dalsze wierzchołki Tatrów iść, lecz na środek Stawu Rybnego spadać ...powinna.

⁴)    ...zu dem höchsten Puncte der Felsenwand Nad Rybie... Bei dieser Felsenwand wird die Grenze mit Ungarn streitig.

1.    Jfodie litten granicialis infer Scepusium et Galiciam prîtes montent Rybistaw cum flnvio Białka descendit, in fluvium Dunajec incidit (J. 14').

2.    A praefato monte Rybistaw progreditur limes erga septen-trionem usque ad caput fluvii Białka, quem Hungari Bela nuncu-pant (I. 16).

3.    Quae (linea granicialis) et actualiter a monte Gruby Wierzch ad Rybistaw et originem fluvii Białka et cum hoc ad ostium suum in fluvium Dunajec ducta fuit (II. 14).

4.    Granica węgiersko-galicyjska winna iść : a monte Gruby Wierzch ...ad caput fluvii Białka et cum decursu eiusdem fluvii usque ad locum ilium, ubi idem fluvius in fluvium Dunajec cadit. (II. 22).

Opierając się wyłącznie na ustępie 3. w którym Rybi Staw podany jest bez bliższego określenia, przyjmuje RW., że miane tu było na myśli jezioro Rybi Staw, że zatem granica winna iść jego środkiem, aż do połączenia z Potokiem od Rybiego, który w rozumieniu RW-go jest początkiem Bi alki. Interpretacya ta nie liczy się z wykazanem poprzednio na podstawie wszystkich wzmianek protokołu znaczeniem nomenklatury Rybi Staw, jak ją pojmował nie tylko Nikorowicz, ale sami nawet delegaci węgierscy przed koinisyą z r. 1793/4; rozumiano tu szczyt górski, nie jezioro. Nie liczy się, co gorsza, z kilku innemi, w tymże samym protokole zawartemi identycznemi określeniami tejże samej granicy, w których Rybiemu Stawowi przydano już wyraźnie nazwę nions (ustęp 1 i 2). Wobec tego jezioro Rybi Staw należy tu zupełnie wyłączyć z rachuby, a liczyć się jedynie tylko ze szczytem nad Rybim Stawem.

Badając dalej treść przytoczonych ustępów, można przyjąć jako rzecz pewną, że według wywodów Nikorowicza granica No-wotarszczyzny wobec komitatu spiskiego biegła od szczytu Hruby (Miedziane) do szczytu Nad Rybiem (Rybistaw). Dalszy dukt, jaki podał, od tego ostatniego szczytu aż do źródła Białki, wymaga osobnego wyjaśnienia; niewiadomo bowiem, czy za początek Białki mamy tu. w myśl RW-go, uważać Potok od Rybiego, czy też należy go szukać gdzieindziej.

Pożądaną sposobność do wyjaśnienia tej wątpliwości daje nam inna okolicznościowa wzmianka Nikorowicza, wyliczająca kilka, w różnych stronach rozrzuconych szczytów górskich, które zastępca galicyjski p r z y t a c z a jako p u n k t y grani-c zne m i ę d z y W ę g r a m i a G a 1 i c y ą.

Wzmianka ta brzmi jak następuję:

In playa Neoforensi, ubi limites (między obu krajami) per montes Grzebienie, Mały Wierzch, Pięć Stawy, Gruby Wierzch, Wysoka etc. sese extendunt (II. 12').

Rozbierzmy treść tej wzmianki.

1.    Grzebienie nie może tu oznaczać nic innego, jak tylko Polski Grzebień, posiadający właściwie dwa szczyty, i dla tego dzisiaj jeszcze określany nieraz w ustach ludu nazwą w liczbie mnogiej : Polskie Grzebienie¹).

2.    Mały Wierzch. Nazwy tej na granicy nowotarsko-węgierskiej nie znajdujemy nigdzie, niezależnie od tego. czy uwzględnimy wersyą polską, czy węgierską. Niewątpliwie jednak rozumianą tu była Mała Wysoka, gdyż „wierzch“ znaczy tyle co „szczyt“, zatem to samo, co „wysoka“; obie nomenklatury są pojęciowo identyczne. Prawdziwość tego zapatrywania potwierdza wydana w r. 1870 przez Instytut wojskowo-geograticzny mapa Węgier²), na której Wielka Wysoka określona jest jako „Wysoki Wirch “.

S. Mons Pięć Stawy nieznany jest dzisiaj pod tein imieniem; z samej nazwy wynika, że musiał to być szczyt, położony nad Pięciu Stawami, wzgl. nad jednym z nich. Najprawdopodobniej należy tu rozumieć szczyt Czarny, wznoszący się nad Czarnym Stawem, należącym do grupy Pięciu Stawów; szczyt ten leży w istocie na granicy polsko-węgierskiej.

4.    Gruby Wierzch oznacza oczywiście szczyt, noszący dziś nazwę Hruby (Miedziane), leżący również na granicy wę-gi ersko-ga I i cyjsk i ej.

5.    Wysoka oznaczać musi Wielką Wysoką, skoro pod 2 wymienioną już została Mała Wysoka. Gdybyśmy zaś nawet nie przyjęli interpretacyi pod 2, należy tu w każdym razie rozumieć jeden z obu tych szczytów, t. j. albo Małą, albo Wielką Wysoką, nie ma bowiem w tych okolicach innych szczytów, któ-reby tę nazwę nosiły.

Porządek, jakiego się trzymał Nikorowicz w wyliczeniu tych pozycyj topograficznych, jest bałamutny: są tu częste przeskoki od zachodu ku wschodowi i na odwrót. Nie wzrusza to jednak

r) Wiadomość tę zawdzięczam uprzejmości dra St. Eliasza Radzi

kowskiego.

²) Special-Karte v. Ungarn, 1870.

ani wiarogodności podanych przezeń szczegółów, ani trafności dołączonych wyjaśnień; w odnośnym ustępie nie chodziło bowiem Sikoro wieżowi o nakreślenie pewnego duktu granicznego, jeno o przykładowe wyliczenie niektórych szczytów górskich, znajdujących się na granicy węgiersko-polskiej ; mógł je tu zatem przytaczać w dowolnym układzie. Uporządkowawszy je według położenia topograficznego od zachodu ku wschodowi, otrzymamy następujący szereg: Czarny, Hruby, Wielka Wysoka, Grzebienie, Mała Wysoka.

Wypływa stąd wniosek pierwszorzędnej doniosłości dla oceny całej zajmującej nas tu sprawy, a zwłaszcza dla wyjaśnienia pytania, gdzie w rozumieniu Nikorowicza leżał początek (źródło, origo, caput) rzeki Hi alk i. Niewątpliwie nie był nim Potok od Rybiego, bo gdyby Nikorowicz potokiem tym poprowadził był granicę, n a ó w cz a s ca ł a p r z e s t r zeń z i e m i, m ieszcząca Wielką W y s o k ą, Polski Grzebień i Ma ł ą Wysoką, byłaby już w całości węgierską, i szczy-t ó w o w y c h nie m o ż n a b y było pod a w a ć j a k o g r a n i-cznych między Węgrami a Galicyą. Musimy tedy, w myśl wywodów Nikorowicza, pociągnąć dukt graniczny rzeczonymi trzema szczytami, a dopiero po za ostatnim z nich szukać początku Białki. W tym zaś razie początkiem tym może być tylko Biała Woda (Potok Podupłazki), ten sam potok, który według zgodnego świadectwa licznych źródeł uważany był ze strony polskiej zawsze za górny bieg Białki¹) Granica Nikorowicza jest zatem starą granicą państwową polską, sięgającą daleko poza terytoryum obecnie sporne, utrzymaną jeszcze w pierwszych czasach po zajęciu Galicyi przez Austryą³). Że granica ta wytyczoną jest punktami częściowo znaczniej od siebie oddalonymi, że linie, które je ze sobą łączą, nie są zawsze, nawet schematycznie rzecz biorąc, proste, owszem gdzieniegdzie łukowato zakrzywione, nie wpływa w niczern na ocenę poprzednich wywodów; wszak jedyne dwa punkty wytyczne, wymienione przez Nikorowicza dla oznaczenia granicy ku zachodowi (szczyt Rybi Staw i Furkarska Skała) są od siebie bez porównania jeszcze więcej oddalone, a linia, która je łączy, bardziej jeszcze zakrzywiona, tworzy bowiem część południowej i całą zachodnią ścianę Nowotarszczyzny. W y w o d y N i k o r o w i c z a nie p o-

12

O Morskie Oko.

pie rają zatem w niez ein dzisiejszego roszczenia w ę g i e r s k i e g o. o w s z e m, z b i j a j ą j e w c ał o ś c i, i s t a n o-w i ą n o w y, w a I n y d o w ó d roszczenia polskie g o.

Pomiędzy tymi wywodami, a dołączoną do protokołu komisyjnego z r. 1793/4 mapką Ni koro wieża, która zdaje się prowadzić granicę węgiersko-polską od Rysów przez Potok od Rybiego aż do ujścia jego do Białki. z a c li o d z i s p r z e c z n o ś ć. Należy tedy wyjaśnić jej przyczynę, a zarazem ustalić, która z obu wyłączających się nawzajem wersyj zasługuje na pierwszeństwo pod względem wiarogodności i dowodności. Jest rzeczą jasną, że Ni-korowicz, wybierając się ze Lwowa do Ofalu, gdzie odbywać się miały posiedzenia komisyi z r. 1793/4, musiał, obok zbadania całego materyału dowodowego, przygotować sobie także mapkę, jako podstawę informacyjną, przy której użyciu mógłby wyłożyć komisyi zapatrywania swoje na rozmaite kwestye topograficzne i graniczne. Czy mapkę te wykonał sam, czy też kto inny dla niego, nie przesądzam stanowczo, jakkolwiek nie brak pewnej wskazówki, przemawiającej raczej za tern. że on sam nie jest jej autorem. W wywodzie swoim przed komisyą używa Nikorowicz dla oznaczenia nazw topograficznych bądź to (wyjątkowo) pewnych utartych form łacińskich (n. p. districtus Neoforensis), bądź też-w ich braku, nomenklatur polskich; przyjąć można, że w ten sam sposób byłby postąpił, kreśląc mapkę : tymczasem tutaj nomenklatury, gdzie się dało, podane są w języku niemieckim. Prawdopodobnie więc mapkę tę wykonał kto inny, może któryś z jego kolegów w urzędzie fiskalnym, może jakiś urzędnik techniczny ówczesnego gubernium. Ktokolwiek był jej autorem, choćby zresztą i sam Nikorowicz, pewną jest rzeczą, że był to laik w tych sprawach. Urzędnicy fiskalni i gubernialni nie są kartografami z zawodu; gdyby zaś nawet znalazł się pośród nich zawodowy znawca, pewną jest rzeczą, że nie jeździł na miejsće, ażeby tu przeprowadzić samoistne pomiary i zdjęcia. Mapka Nikorowicza musiała się tedy oprzeć na jakimś gotowym wzorze; wzór ten nasuwał się zaś sam z siebie: była nim jedyna za czasów panowania -austryackiego sztuką rytowniczą ogłoszona, półurzędowa mapa Galicy i Liesganiga, wydana na kilka zaledwie lat przed zebraniem się komisyi, r. 1790. Na mapie Liesganiga dukt graniczny przy terytoryum obecnie spornem jest właśnie taki sam. jak na mapce Nikorowicza ’). Na podstawie tego wzoru, widocznie bez

dalszych dochodzeń i sprawdzań, wykonano prosty szkic or y enta cyjny, który sam nie może uchodzić za mapę we właściwem tego słowa znaczeniu; taki sam, jaki obie strony przedkładały niejednokrotnie później przed komisyami granicznemu czy obecnym sądem polubownym, nie ostatni, na którym wykazać się dadzą omyłki kartograficzne. I jak te późniejsze szkice nie mogą być przytaczane jako dowody, przemawiające za prawdziwością jednego czy drugiego roszczenia, tak nie można tego znaczenia przypisywać także szkicowi Ki korowi cza. Zapatrywanie to wygłaszam tern śmielej, że tak samo ocenia znaczenie tego szkicu nasz znawca procesowy, prof. Becker; zdaniem jego nie ma on żadnej siły dowodowej (keine Beweiskruft). Błędy szkicu tego dadzą się ponadto usprawiedliwić pewhemi, szczególnemi jego właściwościami, jako też warunkami, wśród których przyszedł do skutku. Najpierw podziałka jest tu stosunkowo bardzo mała, i dla tego też całe, sporne dzisiaj terytoryum, podobnie jak na mapie Liesganiga, niewyraźnie nakreślone. Powtóre, przedmiotem sporu przed koinisya z r. 1793/4 nie był tylko skraw ziemi przy Morski ein Oku, jak dzisiaj, jeno cały obwód Törökowski, zatem kwestya przynależności całej Nowotarszezyzny i Sądeezezyzny do Węgier, wzgl. do Galicyi. Terytoryum przy Morskiem Oku było nic nieznaczącą, znikającą drobnostką wobec tego wielkiego obszaru; stąd wytłumaczyć łatwo, dlaczego Nikorowicz nie zwracał szczególnej uwagi na sprostowanie błędu kartograficznego, jaki co do tego szczegółu znajdował się na jego szkicu. Podnoszę zresztą z naciskiem, że jeśli między oświadczeniem■protokolarnem Nikorowicza, jak je poprzednio wytłumaczyłem, a jego szkicem rysunkowym zachodzi sprzeczność, to taka sama sprzeczność da się wykazać między tymże szkicem a treścią oświadczenia, pojętego według interpretacyi węgierskiej. Gdyby Nikorowicz był stwierdził, że granica idzie od góry Nad Rybiein (Fischseesj:itze) ku początkowi Rybiego Potoku (rzekomemu źródłu Białki), a potem wzdłuż niego aż do spływu z Białą Wodą, to określona w ten sposób wschodnia linia graniczna byłaby musiała tworzyć z poprzednią linią południową kąt mniej więcej prosty; tymczasem na szkicu południowa linia graniczna wysunięta jest znacznie ku wschodowi, a poczynająca się odtąd linia wschodnia łączy się 2 nią pod kątem wybitnie ostrym, i biegnie widocznym nawrotem ku zachodowi. Punkt styczny obu linij musi zatem oznaczać inną pozycyą topograficzną, aniżeli górę Nad Rybie, conajmniej Rysy (Mee r augesj) i tze). Tak czy owak, szkic Nikorowicza nie zgadza się

tedy z jego wywodami przed komisją. Na wszelki zaś wypadek trzeba tu dać pierwszeństwo oświadczeniu jego protokolarnemu, «o nie w przygodnie nakreślonej, na gotowym, niesprawdzonym wzorze opartej mapce informacyjnej, ale w tern, co przed koni i s y ą wyraźnie stwierdził, co przez szczegółowe wymienienie punktów granicznych bliżej i ściśle określił, szukać n a 1 e z y wyraz u z a p a t r y w a ń X i k o r o-wieża na k we s t y ą granicy węgiersko-polskiej; tu zaś, jak wykazałem przeciw twierdzeniu RW-go, podał on wyraźnie, że granica ta sięgała aż do Małej Wysokiej i Polskiego Grzebienia.

sza z r.

Na tle przedstawionych tu wywodów można wyjaśnić niepo-ruszone dotąd przez nikogo pytanie, skąd się wzięła i w jaki sposób po w s t a ć m o g ł a linia preWsyjna węgierska, oznaczana pospolicie nazwą linii 1) y dyń skie go. Wiadomo, że różni się ona od wszystkich innych linij pretensyjnych węgierskich, mianowicie także od tej, która ma być przedmiotem rozpoznania ze strony niniejszego Sądu polubownego. L i n i a p o s p o 1 i t a (dzisiejsza) idzie od szczytu Rysów szczeliną na stoku tej góry znajdującą się do Czarnego Stawu, przecina go mniej więcej w połowie i wychodzi wypływającym stamtąd Potokiem Rybim aż do ujścia jego w Morskie Oko, odcina następnie mniejszą część tego jeziora ku stronie węgierskiej i bieży znowu wypływającym zeń Rybim Potokiem aż do ujścia jego w Białkę, odkąd poczyna się już granica niesporna. Natomiast linia Dydyńskiego bierze początek na górze Nad Rybiem (Fischseesjńtse) i spada w prostym idealnym rzucie aż do punktu, w którym Potok Rybi wypływa z Morskiego Oka, poczem dopiero jak poprzednia, bieży Potokiem Rybim aż do ujścia jego do Białki. Skutkiem tego cały Czarny Staw, oraz przyległe doń od Zachodu głazy, jako też połowa Morskiego Oka, jednem słowem przestrzeń ziemi o wiele znaczniejsza, aniżeli w poprzednim wypadku, zaliczone są do terytoryum węgierskiego. Linii tej nie można uzasadnić ani dokumentem Koko-1320, nawet gdybyśmy go tłumaczyli według pojmowania egierskiego: wtedy bowiem należałoby przyjąć linię pospolitą¹). Nie można jej także odnieść do map Seegera i zdjęć Józefińskich, te bowiem, mylnie interpretując dokument Kokoszą, przyjęły właśnie linię pospolitą, z rozmaitemi tylko modyfikacyaini co do

jezior¹). Nie można jej także tłómaczyć dokumentami węgierskimi z XVI. i początków XVII. stulecia, wtedy bowiem linia ta musiałaby być przesuniętą daleko bardziej ku zachodowi, wzdłuż koryta Leśnicy²). Nie można jej, jednem słowem, wyjaśnić jakimkolwiek z poznanych dotąd dokumentów czy też dzieł kartograficznych. A jednak, skoro twierdzenie o istnieniu takiej linii zostało postawione, to przecież nie mogło być z palca wyssanein, i musiało się opierać na jakiejś podstawie. Gdzież tedy należy jej szukać?

Jest to pewna krzywda moralna, która wyrządzamy nawet tak nieznaczącej osobie, jaką był Dydyński, jeżeli linię tę oznaczamy jego nazwiskiem, i przez to pośrednio zrzucamy nań ciężar odpowiedzialności autorskiej za jej ustalenie. Wykazałem poprzednio, że tę sarnę linię podała już mapa Eeissa z r. 1810—1813, i że według niej określili swe żądanie Palocsayowie przy pomiarach geometrycznych, zarządzonych przez kamerę nowotarską w latach 1811—1813 ³). Zaszczyt autorstwa przypada tu właściwie samym Palocsayom czy też ich rządcy Reissowi; Dydyński, określając tę linię szczegółowo w proteście z r. 1824, dał tylko wyraz zapatrywaniu, które już od dawna przyjęto na dworze panów z Landoku. Dukt graniczny, w proteście podany, zawiera się w ustępie protokołu, który przytaczam w dosłownem brzmieniu: „granica... z wierzchołka Góry nad Rybie... na środek Stawu Rybnego spadać, i tak przez środek tego Rybnego Stawu, co teraz Morskiem Okiem nazywają, a dalej ku wschodowi tym, co się od tego Stawu poczyna, potokiem precz na dół aż do miejsca, gdzie się ten potok z potokiem Biała Woda zwanym łączy, iść powinna“. Dydyński przyjmuje oczywiście, zgodnie z wer-syą węgierską, że górnym biegiem Białki jest Rybi Potok. Ale sam Rybi Potok nie rozpoczyna się u niego, jak się to dzisiaj przyjmuje po stronie węgierskiej, i jak przyjmował już Seeger oraz późniejsi kartografowie austryaccy, ani w szczelinach na stoku Rysów powyżej Czarnego Stawu, ani nawet w miejscu, w którem z teg'oż Stawu wypływa. Początkiem Rybiego Potoku (zatem w rozumieniu węgierskiem Białki) jest dla Dydyńskiego dopiero to miejsce, gdzie on wypływa z Jeziora Rybiego (por. ustęp w powyższym cytacie rozstrzelonemi czcionkami podany).

o 0/ o?

-X -N 'S

£ £ É

^    ^    *H

o o o CL, Za O,

-\

*-*    50

£ £ £ Ui Ul W

— Ol —

o ^ ^ o

Przypomnijmy teraz dukt graniczny, określony przez Niko-rowicza przed komisyą z r. J 793/4: linea granicialis... ad llybi-staw et originem fluvii Białka et cum koc ad ostium suum in fluvium Dunajec duda fuit.

Porównując oba dukty, otrzymamy zestawienie następujące:

A. Linia Nikorowicza.

B. Linia D y d y ń skie g o.

1. ad montera R y b i s t a w

2. et originem fluvii Białka

3. et cum hoc (fiuvio Białka) ad ostium suum... ducta fuit.

1.    z wierzchołka Góry Nad R y b i e

2.    tym, co się od... Stawu (Ry

bnego) poczyna Potokiem (Rybim, t. j. w rozumieniu węgierski em    od począt ku

B i a ł k i)

3.    aż do miejsca, gdzie się ten Potok (Rybi) z potokiem Biała Woda... łączy (t. j. w rozumieniu wegierskiem : g ó r-nym biegiem Bi alk i).

W obu wypadkach przyjęto zatem trzy punkty wzgl. linie wytyczne dla określenia granicy; wszystkie trzy te same (w odpowiedniem rozumieniu), i wszystkie w tym samym po sobie następujące p o r z ą d k u. G r an i c a D y d y ń s k i e g o (Palocsayów) jest zatem dosłowne m p o w t ó r z e n i e m gr a-nicy Ni koro wieża. Widocznie już w początkach XIX. stulecia miano w Landoku dokładną wiadomość, w jaki sposób Nikorowicz określił rzeczoną granicę przed komisyą z r. 1793/4; posiadano zapewne odpisy tych samych protokołów rozpraw przed taż komisyą prowadzonych, którymi i my dzisiaj rozporządzamy. Na tej podstawie urobiono sobie nową teoryą graniczną, która miała przynajmniej tyle za sobą, że zdawała się polegać na wyraźnem przyznaniu zastępcy galicyjskiego, odmienną od tej, jaką wyznawano przy zdejmowaniu map przez Seegera (linia pospolita), przyjętą tein chętniej, że była dla Palocsayów (i Węgier) korzystniejszą od dawniejszej. Niestety, studyum protokołów komisyjnych było zgoła niedokładne; nie zwrócono uwagi, czy też zwrócić jej nie chciano na ten ustęp wywodów Nikorowicza, w którym w szeregu punktów granicznych między Węgrami a ziemią polską wy-

mienia Wielką i Małą Wysoką oraz Polski Grzebień. Nie doceniono, że skutkiem tego w pojęciu Nikorowicza początkiem Białki nie mogło być nic innego, jak tylko Biała Woda; przyjęto najwygodniejszy ze wszystkich pogląd, że początek Białki stanowi Bybi Potok, i to dopiero od tego miejsca, w którym wypływa z Morskiego Oka. Na zewnątrz, formalnie, przyjęto i d e n t y c z n ą z N i k o r o w i c z e m g r a n i c ę, ale po d s u w aj ą c mylne znaczenie je d n e m u z podanych przeze ń p u n k-t ó w w y t y c z n y e h, s t w orzono z a r a z e m z g o ł a b ł ę d n ą t e o r y ą g r a n i c z n a. L i n i a D y d y ii s k i e g o pole g a z a t e m n a prostem pomieszaniu poję ć, n a — umyślnem czy przy-padkowem — nieporozumieniu. Teraz już wiemy, na jakiej podstawie opierał się Dydyński, kiedy w proteście z r. 1824 twierdził, że granica oznaczoną przezeń linią ,.iść powinna“. Po usunięciu błędu, jaki w pojęciu takiej granicy tkwił, możemy teraz my, na tej samej podstawie (wywody Nikorowicza), powiedzieć, że granica polska „iść powinna“ aż do Polskiego Grzebienia.

Jako wynik nieporozumienia jest tedy linia Dydyńskiego prostą niedorzecznością. Można się radować, że strona przeciwna już dzisiaj przy niej się nie upiera; jakkolwiek niepodobna nie wyrazić ubolewania, że ta niedorzeczność mogła przez tak długi czas, bo prawie aż do końca XIX. w. znaleść autory-zaeyą w całym szeregu map urzędowych. Dodam zresztą, że jakościowo linia Dydyńskiego nie jest ani lepszą ani gorszą od innej, linii pospolitej (Seegerowskiej), o którą dzisiaj walczy strona przeciwna; bo i ta linia wynikła z nieporozumienia. Oto, jak powstawały linie pretensyjne węgierskie !

Dobiegłem do kresu wywodów o stosunkach granicznych w czasie od r. 1773—1824. Okazało się z nich, na podstawie całego szeregu wiadomości autentycznych, przeciw którym nie dał się przytoczyć ani jeden istotny dowód przeciwny, że granica polska sięgała w tych tu stronach eon aj mniej do r. 1794 aż do Polskiego Grzebienia, wnet potem (od roku ok. 1796) eon aj mniej do grzbietu Żabiego. Wyniki te odpowiadają w zupełności temu, co poprzednio udowodniliśmy w odniesieniu do okresu czasu 1625—1772. Przez całe dwa wieki, od 1625 — 1824. tery tory u m obecnie sporne nie było zatem ani w faktycznem posiadaniu Węgier, ani też nie nabyły Węgry jakiegokolwiek doń p r a w a. Jeżeli tedy dzisiejsze roszczenie węgierskie być usprawiedliwione, to należy wykazać, że dopiero po roku 1824 strona przeciwna nabyła oso-

1) n y, nowy t y t u ł p r a w n y d o p o s i a d a nia ter y t o r y u m spornego; inaczej roszczenie to trzeba będzie uchylić jako z g o ł a nieuzasadnio n e.

Stąd wynika potrzeba rozpatrzenia dalszego (po roku 1824) rozwoju stosunków granicznych.

¹

)    Por. wyżej str. 121.

²

)    Damit aber liiedurch den Privatgerechtsamen kein Naehtheil zugefügt werde, so würde jeder Private, ohne Unterschied, ob er ein Hungar oder Galizier ist, unerachtet dieser provisorischen Grenzbestimmung in seinem derzeitigen Besitzstände insolange ruhig zu erhalten sein, bis sein Recht in Zweifel gezogen und ein Streit darüber entstellen würde, welchen falls sodann diese Streitsache bei der gehörigen Gerichtsstelle dieses Landes anhängig zu machen wäre, in welchem nach der vorbesagten provisorischen Grenzbestimmung der strittige Grund gelegen sein würde.

³

)    Co do mapy Triesneckera, stwierdzono też wyraźnie, że zamierzona jej publikacya została zaniechaną, ze względu, że była tylko reprodukcyą Liesganiga i Metzburga.

⁴

)    Karte des Priidiums Javorina vom Schmöllnitzer Cameral-Ingenieur Liii, 1800. Przedłożona dopiero wtoku procesu. Wzmianka w RA nr. 45.

⁵

) Mappa generalis dominiorum Dunajec et Landok per Carolum Raisz, przechowana w archiwum Palocsayów w Lewoczy. Wzmianka w RA nr. 61.

⁶

)    Königreich Galizien und Lodomerien, nach Liesganig bearbeitet vom k. k. oesterr. Generalquartiermeisterstab 1824. RA. nr. 21.

⁷

)    Tak przyjmuje Wydział krajowy w swoim wywodzie, alternatywnie także RA. nr. 21.

VIII.

Terytorynm sporne jako część składowa Oalicyi w prywa-tiicm posiadaniu Homolaczów 1824—1858.

Próbę pozbycia t. z. trzeciej czyli Białczańskiej sekcyi dóbr skarbowych nowotarskich podejmowano ze strony tamtejszego zarządu kameralnego trzykrotnie: w r. 1818, 1822 i 1824. Dopiero za trzecim razem znalazł się odpowiedni nabywca w osobie Ho-molacza.

Zaraz przy pierwszej próbie (1818 r.) dokonano oszacowania sekcyi, nie wyłączając oczywiście znajdujących się tamże lasów, przyjmując za podstawę przeciętny dochód roczny, jaki przynosiła cała sekcya. Oszacowanie miało na celu ustalić sumę, którą przy licytacyi należało podać jako cenę wywołania; wynosiła ona 41.395 złr. Sprzedaż nie doszła jednak tym razem do skutku, podobnie jak i w r. 1822, w którym zgłaszał się nabywca, ofiarujący cenę 62.406 złr.; oferty tej nie uwzględniono podówczas. Wreszcie przy licytacyi z r. 1824 przyjęto właśnie tę ostatnią sumę jako cenę wywołania; kiedy zaś zgłosiła się większa ilość licytantów, którzy ją stosownie podwyższyli, sprzedano wreszcie całą sekcya Homolaczowi, jako dającemu cenę najwyższą.

Chodzi o wyjaśnienie pytania, czy i o ile cena wywołania, wzgl. uiszczona przez Homolaeza cena kupna stoi w jakimkolwiek stosunku do wartości spornego lasu pańskiego Rybie, czyli innemi słowy, c z y 1 a s te n u w zględ miony z o s t a ł p r z y oszacowaniu, a zatem także czy można go uważać za sprzedany Homolaczowi.

1S6

Co sie tyczy oszacowania z r. 1818, nie ulega wątpieniu, że las ten uwzględniono przy ustaleniu ceny szacunkowej. Szczegół ten wykazano najdokładniej w sposób bystry i przekonywujący w znakomitym wywodzie austryackiego ministerstwa skarbu z 11. maja 1895. opierając się na szczegółowem zestawieniu cyfr i aktów¹). Odsyłając do tych uwag, dodaję jeszcze, że omawiana już kilkakrotnie tabela oszacowania i klasyfi kacy i lasów sekcyi Białczań-skiej z r. 1818, ułożona właśnie w tym celu. ażeby wynaleść i stwierdzić ich wartość, podała także las sporny pod Bybiem, o wymiarze 211 rn. 805 s. kw. Przytoczono go tu wprawdzie przy samym końcu, już po zsumowaniu wszystkich poprzednich niespornych pozycyj, z czego po stronie węgierskiej (już r. 1837) starano się wysnuć wniosek, że las ów nie stanowił podstawy do ustalenia ceny wywołania; zapatrywanie to nie da się jednakowoż utrzymać, a to z następujących powodów:

1.    W Tabeli podano co do lasu spornego, podobnie jak co do innych pozycyj niespornych, wysokość dochodu rocznego, jaki przynosi ( 82 sagów drzewa) ; obliczenie to nie mogło mieć innego celu, jak tylko oznaczenie stosunkowej jego wartości przy oszacowaniu całej sekcyi.

2.    W uwadze, zamieszczonej przy końcu Tabeli przez starszego leśniczego Schneidera, podano, że niektóre części lasów: Pod Koszystą, Roztoka, Pod Rybim czyli przy Morskiem Oku (Pod Rybim oder nächst dem Meeraug) o łącznym wymiarze 114 m. 519 s. kw. uznano za nieużytki, i skutkiem tego nie uwzględniono przy ustaleniu ceny szacunkowej. Zatem: część lasu spornego nie została tu uwzględnioną, nie dla tego, że był spornym, tylko dla tego, że był nieużytkiem, i to część widocznie nieznaczna, skoro razem z takimiż nieużytkami lasów Pod Koszystą i Roztoka obejmowała razem powierzchnię 114 m. 519 s. kw., która w całości równa się zaledwie połowie zupełnego obszaru Lasu Rybie. Wynika stąd, że cała reszta tegoż lasu była przedmiotem oszacowania i — w odpowiednim stosunku — podstawą ustalenia ceny wywołania. Dalszy ciąg uwagi Schneidera stwierdza zresztą powyższy wniosek ponad wszelką wątpliwość. Podano tu mianowicie, że cena drzewa, pochodzącego z lasu Rybie, musiała być przy oszacowaniu, ze względu na znaczną odległość lasu i trudności komunikacyjne, przyjętą w bardzo niskim wymiarze

*) Streszczenie tego wywodu por. w referacie JE. dra Tchorz-nickiego str. 16.

(po 20 kr. za sag). W każdym tedy razie las ów był oszacowany, a zarazem dochód .jego, lubo bardzo niski, uwzględniony przy ustaleniu ceny sprzedaży sekeyi Białczańskiej.

8. W Tabeli oszacowania i klasyfikacji lasów sekeyi II. dóbr nowotarskich (sekeya Ostrowsko) las Pod Kluczkami o wymiarze 415 m. 615 s. kw., sporny między wsiami Ostrowsko i Łopuszno (obie w Galicyi), podany został również przy końcu, już po zsumowaniu wszystkich niespornych pozycyj (zupełnie tak samo, jak i las Rybie), a jednak, jak zaraz zobaczymy '), stanowił on przedmiot sprzedaży.

4. W akcie, określającym cenę wywołania sekeyi Białczańskiej (Kaufschillingsanschlag) z r. 1818 uwzględniono Las pod Rybim, przyjmując tu dochód roczny w wysokości 27 złr. 38 kr., co dowodzi, że zarówno las ten wciągnięto w rachubę przy ustaleniu ceny kupna, jak niemniej, że go przeznaczono do sprzedaży.

Cena wywołania 62.406 złr., przyjęta przy licytacyi z r. 1824, jak trafnie zaznacza wywód Ministerstwa skarbu, nie stała w bezpośrednim stosunku do ceny, ustalonej na podstawie oszacowania; na wysokość jej wpłynęła czysto przypadkowa okoliczność, że taką właśnie cenę ofiarowywano zarządowi skarbowemu już r. 1822. Ponieważ jednak oferta z r. 1822 opierała się właśnie na oszacowaniu z r. 1818, przeto nie można tu zaprzeczyć przynajmniej pewnego pośredniego związku ceny wywołania z r. 1824 z ceną szacunkową z r. 1818; skąd wypływa, że i tutaj sporna parcela lasowa musiała wchodzić w rachubę. Ministerstwo skarbu w przytoczonym poprzednio wywodzie z r. 1895 podnosi co do tej ostatniej kwestyi pewne wątpliwości, a to na podstawie odszukanego w swein archiwum ogłoszenia licytacyjnego z r. 1824, z którego nie miałem możności korzystać. W ogłoszeniu tern zarówno w odniesieniu do sekeyi II. (Ostrowsko) jak i III. (Białka) dóbr skarbowych nowotarskich miano wymienić tylko niesporne parcele lasowe jako przedmiot sprzedaży, nie wspomniano natomiast ani o lesie Pod Kluczkami (415 m. 615 s. kw.) przy sekeyi II., ani o lesie Pod Rybim (211 m. 305 s. kw.) przy sekeyi III. Ministerstwo skarbu widzi w tein pewną sprzeczność, oświadcza się jednak ostatecznie za tein, że przecież Las Rybie został sprzedany Homolaczowi. Ten wniosek, wyprowadzony drogą argumentacyi, potwierdzają wyraźnie akta urzędowe. Powodzi go

l) Por. str. 188.

mianowicie podpis Homo lac za jako nabywcy (als Übernehmer) na akcie, określającym cenę wywołania sekcyi II. z r. 1824, w którym, między innymi, wymieniony jest także sporny las Pod Kluczkami o wymiarze 415 m. 615 s. kw.; jest to właśnie ten sam las, który jako sporny pominięty został milczeniem w ogłoszeniu licytacyjnem z r. 1824, i który tamże postawiony został na równi z lasem spornym Pod Rybim przy sekcyi III. Co się odnosi do lasu spornego w sekcyi IL, musimy też rozumieć o lesie spornym w sekcyi III.: jeżeli pierwszy był przedmiotem sprzedaży, to był nim i drugi ; gdybyśmy zaś, opierając się na ogłoszeniu licytacyjnem, twierdzić chcieli, że las Pod Rybim nie został sprzedany Homolaczowi, to musielibyśmy to samo twierdzenie postawić także co do lasu Pod Kluczkami, co nie odpowiadałoby rzeczywistemu, aktem urzędowym stwierdzonemu stanowi rzeczy. Wniosek ten popierają nadto inne ówczesne akta urzędowe. Tak zaświadcza starszy leśniczy skarbowy Schneider w piśmie swem do zarządu dóbr skarbowych z 4. grudnia 1827 r., że Homolacz nabył w r. 1824 w sekcyi II. 537 m. 530 s. kw. lasu niespornego, a 415 m. 615 s. kw. lasu spornego (t. j. las Pod Kluczkami), w sekcyi zaś III. 4695 m. 1380 s. kw. lasu niespornego, a 211 m. 305 s. kw. lasu spornego (t. j. las Pod Rybim). Ten sam szczegół potwierdza także guberniuin galicyjskie w piśmie z 26. lutego 1828 r.

Ponad wszelką wątpliwość stawia całą tę sprawę przytoczony już poprzednio w dosłownem brzmieniu *) akt oddania sekcyi III. Białczańskiej w posiadanie Homolacza, dokonany r. 1824 przez komornika granicznego Nerunowicza: granice zakreślone przez niego obejmują także terytoryum sporne. Prawda, że owo oddanie dokonane zostało przy równoczesnym proteście Dydyń-skiego, jako pełnomocnika dominium Frydman (Palocsayów) : należy jednak stwierdzić, że przeciw owemu protestowi wniesiono z miejsca reprotest gminy Bukowina²), który uważać należy co-najmniej za oświadczenie równej z protestem Dydyńskiego wartości, i które całe jego znaczenie i doniosłość niweczy. Zresztą protest Dydyńskiego nie wywarł żadnego wpływu na sam akt

D Por. wyżej str. 150.

²) Die Gemeinde Bukowina behauptete dagegen (t. j. przeciw Dydyńskiemu), es sei hier seit jeher die Grenze durch den Rücken der Gebirge, welche sich längst des angeführten Wassers östlich erheben, geschieden, und in diesem Ort bisher ruhig besessen worden.

oddania nabytych dóbr w posiadanie Homolacza, nie wpłynął mianowicie w tym kierunku, żeby n. p. terytoryum spornego nie przekazano Homolaczowi: posiadamy bowiem obszerny i dokładny protokół całego aktu oddania, który o tern ani słowem nie wspomina. a przecież wzmianka taka byłaby sie tu musiała znaleść koniecznie, gdyby protest Dydyńskiego był pociągnął za sobą jakiekolwiek następstwa praktyczne.

Wreszcie zwracam uwagę na to, ze w protokole 1 icytacyi z r. 1824, dotyczącym sprzedaży wszystkich trzech sekcyj dóbr skarbowych nowotarskich, zatem także sekcyi Białezańskiej, stwierdzono, iż zostały sprzedane nowonabywcy „tak, jak je obecnie fundusz kameralny posiada“, a na innem miejscu, że „to państwo (Herrschaft) zostało sprzedane tak, jak było posiadane“ ; te same dwa ustępy powtarza dosłownie sam kontrakt kupna-sprzedaży z r. 1824. Ponieważ, jak wyżej okazaliśmy, w posiadaniu kamery nowotarskiej znajdowało sie aż dotąd terytoryum sporne (las), przeto wynika stąd, że obecnie terytoryum to zostało sprzedane i oddane Homolaczowi r).

Tego samego zdania są także wszystkie władze galicyjskie, o ile miały sposobność wypowiedzieć swą opinią o tym przedmiocie, n. p. starostwo obwodowe sądeckie w relacyi z r. 1889, lwowska prokuratorya skarbu w relacyi z r. 1844, starostwo powiatowe nowotarskie w piśmie z r. 1891 i t. p. Co tu jednak na szczególną zasługuje uwagę, to zdanie władzy korni tat o w ej spiskiej, wypowiedziane w piśmie z 18. lipca 1858 r. : i ona uznaje wyraźnie, iż terytoryum sporne oddane zostało Homolaczowi ²).

Inaczej zapatruje sio na tę sprawę przedłożony obecnie RW . Zdaniem jego Homolacz nie nabył posiadania rzeczonego terytoryum ; dowodzić tego mają następujące okoliczności:

1. Gdyby Homolacz był nabył posiadanie, byłby Palocsay musiał wystąpić przeciw niemu ze skargą, czego nie uczynił. Ze Palocsay nie wyniósł skargi, jest rzeczą pewną; znane nam są je-

Seiten der galizischen

*) O sprzedaży i oddaniu dóbr Homolaczowi por. szereg trafnych wywodów w RA., na których częściowo opiera sio także wywód niniejszy.

²) Da die fragliche Waldparcelle von Kammer dem Käufer der Section Białka... E. Homolacz zwar als streitig (controvers), jedoch nach vorliegender juridischen Ansicht in Besitz übergeben wurde.

dnak pobudki, dla których tego nie uczynił '), te zaś leżały gdzieindziej, nie w oddaniu posiadania Homolaczowi. Po tein sprostowaniu cennem jest dla mnie przyznanie, zawarte w samym RW-im, że Palocsay powinien był wynieść skargę przeciw posiadaczowi t e ry t o r y u m spornego.

2.    W r. 1834 miał Homolacz — według RW-go — wynieść skargę przeciw Palocsayowi, co ma dowodzić, że Palocsay był w posiadaniu terytoryum spornego. O akcie z r. 1834 mówić będę niżej obszernie²); uprzedzając wynik późniejszy, stwierdzam tu tylko tyle, że nie była to skarga, jeno zażalenie z powodu naruszenia posiadania, wniesione do władzy administracyjno-policyjnej (starostwa obwodowego); takie zażalenie wynosi właśnie ten. kto jest w posiadaniu przedmiotu spornego.

3.    RW. twierdzi, jakoby akt wwiązania Homolacza, dokonany przez Nerunowicza r. 1824, dotyczył nie tylko terytoryum aż do Żabiego, ale także i dalszej przestrzeni ziemi aż do Polskiego Grzebienia, która w czasie od r. 1824 znajdowała się notorycznie w posiadaniu Palocsayów; jeżeli tedy co do niej akt Nerunowicza nie stanowi dowodu o stosunkach posiadania, to nie może być także dowodem co do takichże stosunków w odniesieniu do terytoryum między Morskiem Okiem a Żabiem. Wniosek ten byłby całkiem usprawiedliwiony, gdyby prawdziwą była przesłanka; cóż, kiedy akt Nerunowicza prowadzi granicę grzbietem Żabiego, nie zaś Polskim Grzebieniem.

4.    W ugodzie p. Homolaczowej z nieletnimi spadkobiercami Palocsayów z r. 1858, w którym terytoryum sporne ustąpiono tymże Pnlocsayom³), znajduje się wyrażenie: dass dieselbe Strecke das ausschliessliche Eigenthum der minderjährigen Erben... Palocsay verbleibe. Na podstawie słowa verbleibe wnioskuje RW., że terytoryum sporne musiało być poprzednio w posiadaniu Palocsayów: miano tu niejako stwierdzić myśl, że dawniej istniejący stan rzeczy ma być utrzymany i nadal. Ubolewam, że mnie RW. wyzywa do ciągłych wywodów lingwistycznych: muszę jednak sięgać do nich z konieczności, tym razem, jak się zdaje, nawet bez potrzeby odwoływania się do zdania znawców. Ho o tern chyba każdy z nas wie, iż słowo verbleiben może się odnosić nie tylko do stanu, który istniał dawniej, ale także do stanu stworzonego w chwili

G Por. wyżej str. 155 i n. -) Por. str. U*2 i n.

³) Por. rozdz. IX.

obecnej : w obu wypadkach chodzi jedynie o stwierdzenie, iż stan ten trwać ma¹ nadal w przyszłości. Mogę sprzedać czy darować komuś rzecz należąca do mnie. i zastrzec, że odtąd ma ona pozostać (verbleiben) w posiadaniu czy własności nabywcy; ale nikt stąd wnioskować nie będzie, żeby rzecz ta jeszcze przed aktem sprzedaży czy darowizny należała do nowego właściciela.

Po rozpatrzeniu wszystkich dowodów za i przeciw, możemy tedy stwierdzić, że tery tory urn przy Morskiem Oku (las) zostało Homo łączowi w r. 1824 sprzedane i oddane. Zostało mu wprawdzie oddane jako sporne; nie zmienia to jednak w niez ein istoty faktycznego ani p r a w ii e g o p o s i a d a n i a H omolacz a. A1 b o w i e m z e strony do m i n i u m węgierskiego podniesiono p r z y tej sposobności znowu tylko proste roszczenie, k t ó re sa m o przez się ani faktycznego stosunku p o-ś i ad a n i a nie z m i e n i ł o, a n i p r a w n o w o n a b y w c y nie w zruszało ; b y ł o te ra z rzec z a P a 1o cs a y ó w. p o d o b n i e jak przedtem, kiedy tery tory urn owo należało do k a m e r y. u d o w o d nić i w y k a z a ć s w ó j t y t u ł p r a w n y, ażeby tą drogą u z y s k a ć posiadanie fakt y c z n e, a 1 b o p r z y n a j m n i e j d o t y c h czas o w e posiadanie H orno] a-c z ó w zmienić w n i e p r a w n e. I z n o w u Palocsayowie n i e podjęli tego krok u.

W faktycznem i prawnein. a zarazem spokojnem i nienaru-szonern posiadaniu terytoryuin spornego pozostali Homolaczowie, (co do pastwiska Nowobilscy) aż do r. 1881. Dopiero wtedy nastąpiły pierwsze wypadki naruszenia posiadania ze strony Pa-locsayów. Co tu dało najbliższy assumpt do tego, nie rozstrzygam; chodzą wieści, że wydalony właśnie podówczas ze służby Homo-laczów leśniczy (Franciszek Sochor), którego wygórowanych roszczeń nie zaspokojono, prżyjąwszy następnie obowiązki u Pa-locsayów. z zemsty przeciw dawniejszemu panu przypomniał obecnie Palocsayom ich dawniejsze roszczenia do terytoryuin spornego i nakłonił ich do pierwszych aktów gwałtu ¹). Gwałtów tych dotyczą następujące dokumenty urzędowe:

1. 1). (i. sierpnia 1831. Dominium Zakopane (Homolaczów) wnosi do starostwa sądeckiego zażalenie, że gajowy dominium Landok (Palocsayów) zagrabił przy granicy spornej wypasane tamże konie dwu poddanych zakopaiiskich Babiarza i Halkocza.

*) Por. Czołowski, str. 40, 41.

2.    I). 15. sierpnia 1831. Tenże Babiarz wystawia Palocsayom rewers, w którym stwierdza, że za wydzierżawione sobie przy granicy polskiej „od Ribneho“ prawo paszy zapłacił Palocsayom 12 złr. czynszu dzierżawnego.

3.    D. 13. lipca 1833. Maciej i Błażej Nowobilscy. sołtysi Białezańscy, wystawiają Palocsayom rewers, w którym stwierdzają, że na terytoryum od Morskiego Oka (w rozumieniu węgierskiem, t. j. od Czarnego Stawu) i Jeziora Rybiego ku Żabnemu, poło-żonem na prawym brzegu Bi alki, i należącem do Palocsayów, bezprawnie bydło pasali, i że, gdy im je z tego powodu zagrabiono, złożyli za to 20 złr.; zarazem przyrzekają szanować na przyszłość prawa Palocsayów na teinże terytoryum.

4.    D. 30. listopada 1834. Dominium Zakopane wnosi zażalenie do starostwa sądeckiego, iż poddani Palocsayów przekroczyli granicę przy Żabiem, i w lesie spornym bezprawnie wyrąbali 17¹/2 sagów drzewa.

5.    D. 1. grudnia 1834. Dominium Zakopane wnosi zażalenie do starostwa sądeckiego w tejże samej sprawie, z dodatkiem, że już raz (29. listopada t. r.) polecono przepędzić ludzi Palocsaya z terytoryum spornego.

6.    D. 18. lipca 1835. Sołtysi Białezańscy stwierdzają, że 25 chłopów z Jaworzyny (Palocsayów) pod wodzą dyrektora dóbr Hamersky’ego, napadło na nich w lesie spornym Żabie celem zajęcia wypasanego tamże bydła, że jednakowoż gwałt ten odparli gwałtem i bydła zająć nie dali.

Jeśli się przypatrzymy bliżej tym niezwykle ciekawym i charakterystycznym dokumentom, nasuną się nam z konieczności następujące dwa spostrzeżenia:

1.    Zażalenia, podnoszone po stronie galicyjskiej stwierdzają bez wyjątku nieprawne naruszenie posiadania przez Palocsayów, ich służbę lub poddanych, i zmierzają do uzyskania obrony władz przeciwko tym gwałtom i nadużyciom.

na odwrót

2.    Palocsayowie nie wnoszą żadnych zażaleń przeciwko stronom galicyjskim; dają oni sobie tylko wystawiać rewersy przez górali, którym zagrabili bydło. W rewersach tych nie brak ustępów, które niejako w sposób zasadniczy orzekają o kwestyi własności terytoryum spornego (por. zwłaszcza nr. 3). Przytem są to rewersy jedyne w swoim rodzaju : poświadczają one zapłatę odszkodowania, wzgl. uiszczonego czynszu dzierżawnego, a jednak nie wystawia ich odbiorca na rzecz płacącego, jeno płacący na ręce odbiorcy; nie u płacącego też, ale u odbiorcy

rewersy te zostają zachowane! Nie można wątpić: poświadczenie zapłaty, w rewersach tych zawarte, nie było celem ich wystawienia; był to tylko płaszczyk, pod którym przemycono inne cele. Chodziło o to, ażeby uzyskać piśmienne, in perpétuant rei memo-riam dowody, stwierdzające rzekomą własność Palocsayów co do terytoryum spornego. Przechowane następnie z wielką troskliwością w archiwum rodzinnem Palocsayów, rewersy te przedkładane były każdej komisyi granicznej, które zajmowały się sporem niniejszym (po raz pierwszy już r. 1837), przedłożono je także obecnemu sądowi polubownemu, a RW., wspominając o nich, mieni je wprost jaskrawymi dowodami (éclatante Beweise), poświadczającymi zasadność roszczenia węgierskiego.

W rzeczywistości — są one pierwszą., zgoła nieudolną próbą zyskania jakiegokolwiek dowodu na poparcie roszczeń Palocsayów. Pierwszą, bo nie było dotąd dokumentów, któreby to prawo jasno i wyraźnie stwierdzały. Nieudolną, bo sam sposób, w jaki owe dowody zdobyto, wzrusza doszczętnie całą ich wiarogodność i siłę dowodową.

za-

w rewer-

13

Nie królewskie to już dokumenty, w rodzaju tych, które omówiliśmy poprzednio (z XIV. iXVI. wieku); i nawet nie dokumenty jakichkolwiek władz czy urzędów. Prości górale są ich wystawcami. Wystawcy ci nie są nawet piśmienni ; podpisy ich nazwisk, umieszczone na rewersach, zaopatrzono znakiem krzyża św. Nie wątpię ani chwili, że je tu umieszczono za ich wiedzą i zgodą; sumienność ofieyalistów landockich, którzy ich podpisywali, starczy tu za dostateczną gwarancyą prawdziwości. Dokumentów samych nie układali zatem także sami górale ; ułożono je za nich, w zarządzie dóbr Palocsaya, gdzie się zgłosili po odbiór zagrabionego bydła. Stąd też rewersy owe spisano w języku słowackim (por. n. p. wyrażenia zań, gmeno i t. p.), widocznie bowiem nikt z obecnych ofieyalistów tamtejszych nie posiadał dostatecznej znajomości polszczyzny, ażeby w tym języku zredagować akty. Nie przypuszczam, żeby tych aktów nie odczytano góralom uprzednio, zanim je podpisali. Przyjmuję, że pod względem formalnym odbyło się wszystko w najlepszym porządku. Jedno, w związku z omówionymi szczegółami wolno mi jednak stwierdzić: że podpisanie (znakiem krzyża św.) rewersów przez górali było ceną wydania zajętego bydła, może nawet ceną jedyną, miast fikcyjnie w rewersach wymienionej ceny pieniężnej; że, gdyby górale nie byli uczynili zadość temu żądaniu, nie byliby odzyskali bydła. I)la tego to Palocsayowie mogli sobie

O Morskie Oko.

sacli dać potwierdzić rozmaite szczegóły, na których im zależało. Wiec najpierw: nie tylko, że pastwisko samych górali, ale nawet las sporny, należący do Homolacza, w ogóle całe, linią Dydyń-skiego odcięte terytoryum, jest własnością Palocsayów ; w rewersach górali rozstrzygnięto więc za jednym zamachem kwestyą sporną między osobami trzeeiemi. Homolaczem i Paloesayami! Nawet inny szczegół, pozornie naprzód niewysunięty, niby to mimochodem wspomniany, a jednak dla Palocsayów bardzo cenny, bo dla interpretacyi innych dokumentów szczególnie ważny, został tu wyraźnie stwierdzony: że potok, przepływający oba jeziora (Potok od Rybiego) nazywa się Białka. Można się dziwić wstrzemięźliwości Palocsayów, że na tem poprzestali i nie kazali sobie poświadczyć czegokolwiek innego; poświadczenie takie byliby zapewne otrzymali także. Kto zna wysoką wartość, jaką góral przywiązuje do skotu, głównej podstawy swojego bytu gospodarczego, nie zdziwiłby się, gdyby wystawcy rewersów, działając pod przymusem psychologicznym, poświadczyli tu nie tylko własność Palocsayów, ale i samego Belzebuba ¹).

Podnoszono później niejednokrotnie ze strony węgierskiej, i tak samo twierdzi obecny RW., że owe rewersy stwierdzają prawo, zdawna przez Palocsayów na terytoryum spornem wykonywane; mają one mianowicie dowodzić, że Palocsayowie już dawno przedtem wydzierżawiali tu galicyjskim góralom prawo pa-szenia bydła. Jeżeli tak, to trzeba zapytać, dla czego to w ich

z r.

den Rechten der Herrschaft

!) Por. jeszcze trafne uwagi o wartości tych rewersów i stwierdzonych w nich faktów w relacyi starostwa obwodowego sądeckiego 1889: Weil ferner die galizischen Unterthanen, wenn sie auch wirklich die Viehweide in dem Controverswalde von der ungarischen Herrschaft pachteten, in der Unkenntniss gewesen sein konnten, dass dieser Wald nicht der ungarischen Herrschaft zugehöre, und weil sie endlich, wenn sie auch dieses gewusst hätten, doch lieber vorgezogen haben mochten einen billigen Viehweidezins an die ungarische Herrschaft zu bezahlen, als sich der Gefahr auszusetzen, dass ihnen von dort das Vieh nach Ungarn hinüber weggepfändet werde, in welchem Falle sie dann noch grössere Auslagen gehabt hätten das Vieh zurück zu erhalten, da es bekannt ist, wie schwer es hält im Auslande Gerechtigkeit zu finden. Allein angenommen, dass die galizischen l nter-thanen durch diese Pachtung der Viehweide wirklich die ungarische Herrschaft als die rechtmässige Eigentümerin des heutigen Controvers-waldes anerkannt hatten, so kann doch dieses, nämlich die Handlung oder Anerkennung durch einen Dritten Kościelisko auf keinen Fall den geringsten Eintrag tliun.

archiwum rodzinnem nie zachowały sio jakiekolwiek późniejsze czy wcześniejsze kontrakty dzierżawne, skoro niniejsze rewersy przechowywali tu z takim pietyzmem; i dla czego zaszedł tyle dziwny przypadek, że oba te akty, jedyne, jakie się dochowały, nie są zwykłymi, w prawidłowy sposób zawartymi kontraktami dzierżawy, za zgodnem i ni e wy mus zone m oświadczeniem woli obu stron, bez jakichkolwiek uprzednich faktów naruszenia rzekomych praw Palocsayów? Owszem, w obu rewersach ten fakt rzekomego naruszenia nie tylko jest wyraźnie stwierdzony, ale widocznie wysuwa się na pierwsze miejsce, i w drugim z nich (rewers Nowobilskich) daje assumpt do stypulacyj dzierżawnych. Jeżeli i to nie wystarczy, to przytaczam jeszcze, że właśnie równocześnie z wystawieniem owych rewersów pojawiają się pierwsze zażalenia dominium kościeliskiego z powodu naruszenia jego praw przez Palocsayów, a mianowicie z powodu zagrabienia bydła wystawcom rewersów. Gdybyśmy więc już nawet przyjęli, że dawniejsze dowody Palocsayów, dotyczące wydzierżawiania te-rytoryum spornego, zaginęły przypadkowo, to musielibyśmy twierdzić nadto, że przez taki sam przypadek zginęły również dawniejsze zażalenia kościeliskie; jeżeli bowiem Homolaczowie protestowali przeciw uroszczeniom Palocsayów w latach 1831—1834. to tak samo byliby protestowali i poprzednio, gdyby rzeczywiście Palocsayowie już dawniej byli tu wykonywali jakiekolwiek prawa. Eównoczesne pojawienie się rewersów góralskich i pierwszych protestów Homolacza nie może być przypadkowem ; dowodzi ono, że wtedy dopiero po raz pierwszy Palocsayowie dopuścili się gwałtów na terytoryuin spornem. Tak pojmują rzecz nie tylko ówczesne władze galicyjskie, jak guberniom lwowskie w piśmie z r. 1835 i starostwo obwodowe sądeckie w relacyi z r. 1839, ale co ważniejsza, układ z r. 1858, zawarty między Homolaczami a Palocsayami, w którym stwierdzono wyraźnie, że terytoryum owo sporne było między obu stronami od r. 1834').

Nakoniec jeszcze jedna uwaga. Jeżeliby miało być prawdą, że Palocsayowie już przedtem wydzierżawiali terytoryum sporne, to stosunki nie mogły się ułożyć inaczej, jak tylko, że wydzierżawiali je albo Babiarzowi, Halkoczowi, czy sołtysom Białczańskim, albo też komukolwiek innemu. W pierwszym wypadku nie byliby mogli zajmować bydła owych górali na rzeczonym gruncie, ani też żądać od nich odszkodowania za nieprawną spaś, wtedy bo-

l) Seit dem Jahre 1834... strittig.

13*

wiem górale, jako dzierżawcy, mieli pełne prawo wypasania tu swego bydła; w drugim wypadku również nie byliby mogli Pa-locsayowie uczynić tego, gdyż w takim razie wypas bydła byłby tylko naruszeniem prawa owego innego, bliżej nam nieznanego dzierżawcy, i tylko on, nie zaś Palocsayowie, byłby był mógł bydło owo zająć, żądać odszkodowania i dać sobie wystawiać rewersy, o których mowa. I tak znowu rzekomy dowód roszczenia węgierskiego, po bliższem rozpatrzeniu, zwraca się wprost — przeciw niemu.

Od r. 1831 zaszła tedy zmiana o tyle, że faktyczne i nieza-niepokojono dotąd żadnym aktem gwałtu posiadanie, jakie na te-rytoryum spornem wykonywali Homolacz i sołtysi Białczańscy, zostało naruszone przez Palocsayów. Bardzo trafnie charakteryzuje ten stosunek starszy leśniczy Schwarz w zeznaniu swo-jem przed komisyą starostwa sądeckiego z r. 1832 0, przeciwstawiając nienaruszone (ungestört) posiadanie tęrytoryum niespornego rewiru bukowińskiego, posiadaniu tej części, która była sporną z Palocsayami. Co do k w e s t y i p r a w ji e j nie n a s t ą p i ł a skutkiem tego żadna zmiana: posiadanie, naruszane przez drugiego od wypadku do wypadku, nie przestaje być posiadaniem faktycznem, i nie zmienia się, przez sam fakt naruszenia, w posiadanie nieprawne. Jak dawniej, tak i teraz było rzeczą Palocsayów wywalczyć swoje prawo do tęrytoryum spornego przez proces sądowy, co jednak nie nastąpiło.

O jakiejkolwiek zmianie istniejącego stosunku prawnego nie można mówić tern bardziej, że zarówno dominium kościeliskie jako też sołtysi Białczańscy, równocześnie z dokonywanymi przez Palocsayów gwałtami, poczynili z swojej strony odpowiednie kroki, ażeby bronić swego posiadania. Były to albo: 1) akty obrony własnej, zastosowane według zasady: vint vi repellere licet, jak przepędzenie służby Palocsaya przez służbę Homolacza r. 1834, kiedy wyrębywała drzewo w lesie spornym, lub odebranie przemocą przez sołtysów Białczańskich zajętego im w r. 1835 przez też służbę bydła; albo też 2) zażalenia, które dominium kościeliskie po każdym akcie gwałtu ze strony sąsiada węgierskiego wnosiło do władzy, stojącej na straży bezpieczeństwa publicznego, jak zażalenia z r. 1831, 1834 i 1835.

Pod jednym względem gwałty Palocsayów odniosły przecież pożądany skutek. Ażeby zapobiec dalszym naruszeniom po-

’) Por. wyżej str. 145.

koju, nakazano obu sąsiadom wstrzymać się dopóty od użytkowania spornego lasu, dopokąd spór eo do własności nie zostanie rozstrzygnięty w drodze sądowej. Tego rodzaju nakazy wystosowywało starostwo obwodowe sądeckie czterokrotnie do Homolacza. dwa razy w r. 1834, raz w r. 1835 i raz w r. 1838; do Palo-csaya miała się zwrócić z takimże nakazem, z polecenia węgierskiej kancelaryi nadwornej, spiska władza komitatowa w r. 1835. Zrazu nie chciał Homolacz poddać się temu rygorowi, i jeszcze w r. 1838 pozwolił swym poddanym na wyrąb drzewa w lesie spornym; kiedy jednak zakaz zaostrzono, ustąpił. W r, 1847 stwierdza samo dominium Zakopane, że nie wykonywa użytkowania lasu spornego, dodając, że tak samo postępuje również i strona przeciwna. Ten ostatni szczegół odpowiada rzeczywistości: w r. 1857 poświadcza Palocsayowa, że nie wykonywa żadnych praw posiadania w tymże lesie, a w protokole komisyi granicznej wę-giersko-galicyjskiej z r. 1858 stwierdzono, powołując nieznaną bliżej umowę obu stron z r. 1837, że od zawarcia jej aż do ostatniej chwili, zatem w czasie od r. 1837 do 1858 obie strony wstrzymały się od wykonywania jakichkolwiek praw posiadania w lesie spornym r).

Jakież znaczenie mają owe zakazy? Czy na zasadzie ich nabyli Palocsayowie jakiekolwiek prawo, albo też może prawo Homolaczów zostało tu wzruszone lub w czemkolwiek uszczuplone? Nie mam potrzeby wywodzić szeroko, że nie nastąpiło ani jedno, ani drugie. Były to tylko zarządzenia policyjne, wydane przez władze administracyjne w interesie utrzymania porządku i bezpieczeństwa publicznego ; w k w e s t y i p r y w a t n o - p r a w n e j nie zmieniły one niczego, ani też zmienić nie mogły. Tytuły prawne posiadania pozostały te same co dawniej, tylko samo wykonywanie praw, jakie stąd płynęły^zawieszono aż do sądowego załatwienia sporu; że zaś tytuły owo przysługiwały poprzednio Homolaczom, przeto pozostały przy nich in thesi także w całym okresie czasu od r, 1834 do 1858.

Z szczególnym naciskiem powołuję tu uchwałę spiskiej władzy komitatowej z r. 1838, potwierdzoną przez węgierską kancelaryą nadworną, przyjętą do wiadomości przez Zjednoczoną

r. 1834 nie odniósł

x) Zatem twierdzenie RW-go, że zakaz z żadnego skutku, gdyż oba dominia nie zostały o nim zawiadomione, nie odpowiada rzeczywistości.

kancelaryą nadworna, i udzieloną w odpisie guberniom galicyjskiemu, w myśl której P a 1 o c s a y z roszczeni a m i s w o j e m i co do lasu spornego odesłan y z o s t a ! na d ro g e prawa¹). Zatem władza węgierska uznała wyraźnie, iż Palocsay winien wytoczyć proces Homolaczowi, i swoje prawo własności co do rzeczonego lasu wykazać przed sądem. Uchwała ta pochodzi z czasu, w którym istniał już zakaz użytkowania lasu przez obie strony; dowodzi ona, że w czasie tym same nawet władze węgierskie uzna w a ł y in thesi p r a wo p o s i a d a n i a H o m o-1 acz ów, gdyż wedle ogólnie obowiązujących zasad prawnych, skarga o własność wyniesioną być może tylko przeciw posiadaczowi rzeczy. Dołączam do tego dalszą uwagę, podkreślając ją znowu z naciskiem. Mimo wyraźnego polecenia swojej własnej (węgierskiej) władzy, nie odważyli się Palocsayowie znowu, przez okres lat dwudziestu (1888—1858) wytoczyć skargi przeciw Ho-molaczom, podobnie jak nie wytaczali jej w czasie od r. 1811 do 1838; woleli znowu przez tak długi przeciąg czasu wstrzymać się od posiadania i użytkowania przedmiotu spornego, choć twierdzili, że mają do tego prawo; woleli nawet w r. 1858 zapłacić p. Ho-molaczowej umówioną sumę pieniężną, byleby tylko za wyraźną zgodą strony przeciwnej przyjść w posiadanie gruntu spornego. Wszystko to byłoby się okazało zbytecznem, gdyby w drodze procesu byli wywalczyli roszczone prawo własności. Kto w tein postępowaniu nie zechce dopatrzyć się zbytniej uprzejmości wobec sąsiada, znajdzie tu może objaw rozumnej polityki gospodarczej: spór sądowy, jak już wspomniałem, przedstawia poważne niebezpieczeństwa; kto roszczenia swojego udowodnić nie potrafi, może ie utracić na zawsze.

Omówione powyżej zakazy władz odnosiły się wyraźnie i wyłącznie tylko do lasu spornego; nie dotyczyły bynajmniej pastwiska, położonego na terytoryum spornem. Co do niego da się stwierdzić, że już po omówionych gwałtach Palocsayów (t. j. po roku 1831) prawo sołtysów Białczańskich było tu wielokrotnie uznawane, i posiadanie przez nich wykonywane. W r. 1832 rozstrzygała delegowana przez starostwo sądeckie komisya spór między dominium kościeliskiem a sołtysami Białczańskimi co do rozmaitych hal, polan i pastwisk; dominium zaprzeczało sołtysom

j) Da nun die Eigenthumsfrage strittig ist, u Paloes a y auf den Rechtsweg gewiesen wurde...

prawa własności i użytkowania co do kilku togo rodzaju gruntów, przyznało jednak wyraźnie, że Hala nad Bybim o wymiarze 60 m. 32 s. kw., zatem, jak okazaliśmy poprzednio ¹), pastwisko na terytoryum spornem, należy do nich jako własność ²), a komisya wydała orzeczenie, które to prawo potwierdziło¹). W' r. 1835 (w którym wydane już były zakazy co do użytkowania lasu) wypasają tu sołtysi swoje bydło, i przepędzają służbę Palocsąya, która im je zabrać chciała²). Wreszcie w protokole nowotarskim z r. 1891 stwierdzili świadkowie naoczni, że w czasie miedzy r. 1847 —1858 sołtysi pastwiska tego używali. Tak więc da się wykazać, że nawet w owym okresie, w którym obaj sąsiadujący właściciele z powodu wydanych zakazów nie wykonywali swych praw posiadania co do parceli lasowej, przecież inna cześć terytoryum spornego nie tylko w posiadaniu górali galicyjskich pozostała, ale nawet górale ci tamże swoje prawa posiadania wykonywali.

Żeby wyczerpać wszystkie kwestye, dotyczące stosunków posiadania w⁷ tym okresie, dodaję jeszcze, że wpis katastru stałego z r. 1846, zawarty w księdze gminy Brzegi, w którym co do wszystkich pięciu parcel (nr. 2537—2541), składających się na terytoryum sporne, podano jako w s p ó ł w ł a ś c i c i e 1 i (Miteiyen-thiimer) p. Klementynę Homolaezową i br. Palocsaya, nie może być żadną miarą tłómaczony w tern znaczeniu, jakobyśmy tu mieli do czynienia z współwłasnością we właściwem tego słowa znaczeniu. Wpis ten opierał się na wyraźnym przepisie §. 211 in-strukcyi dla pomiarów katastralnych z r. 1824, w którym orzeczono, iż grunt, sporny pomiędzy dwiema osobami, ma być w katastrze zapisany na imię obojga jako współwłaścicieli. Zastosowanie tego paragrafu w niniejszym wypadku stwierdzono wyraźnie w piśmie zarządu krajowego archiwum map (Provinzial - Mappen-Archiv) we Lwowie z r. 1847. Niniejszy wpis miał zatem tylko szczególne znaczenie w zakresie manipulacyi katastralnej, polegał na pewnego rodzaju fikcyi, nie zrodził jednak tytułu współwłasności obu stron, nie dotknął w ogóle w niczem istniejących przedtem tytułów prywatno-prawnych, ani też niczego co do nich nie zmienił. Nabycia jakiegoś prywatno-prawnego tytułu współ-

Prywatno-prawna kwesty a posiadania i własności nie przedstawia już w tym okresie tego znaczenia, jakie miała poprzednio, aż do roku 1824, albowiem obecnie mamy do czynienia, już także po stronie galicyjskiej, z własnością prywatną. Ta własność (Ho-molacza) nie dowodzi sama przez się, że terytoryum sporne było częścią składową Galicyi, podobnie, jak i własność Palocsayów, gdyby ją podówczas byli nabyli, nie dowodziłaby, iż terytoryum to stało się częścią składową państwa węgierskiego. Poświęciliśmy wszelako tej sprawie bliższą uwagę dla innych względów. Skoro bowiem Homolaczowie nabyli tu dobra od kamery nowotarskiej, to wolno z omówionych stosunków posiadania wysnuć wniosek co do rozmiarów dawniejszego posiadania samej kamery, zyskując w ten sposób nowe potwierdzenie poprzednich wywodów co do przynależności terytoryum spornego do dóbr skarbowych galicyjskich; zarazem też okazało się, że w czasie od r. 1824—1858 nie zmieniło się w tych stosunkach nic na korzyść Palocsayów, tern mniej zaś na korzyść państwa węgierskiego.

własności przez Palocsayów w tym czasie nie powołuje nawet strona przeciwna.

W ten sposób wykazałem, że znowu w całym okresie czasu od r. 1824—1858 tery tory urn sporne zostawało w faktycznem i prawnem posiadaniu Homolaczów tudzież sołtysów Białczańskich, że także zakazy władz z lat 1834—1838 niczego pod tym względom zasadniczo nie zmieniły, i że wreszcie Palocsayowie p r a w swoi c li p r z e c i w n i k ó w w n i c z e m n i e w z ruszyli, tern mniej zaś posiadania p r a w n ego, nie m ó w i ą c już o prawie własności, na tery tory urn tern nie nabyli.

Zwracam się do innych dowodów, które dotyczą już wprost p r z y należności polityczne j rzeczonego terytoryum.

Rozpatrzę przedewszystkiem znaczenie wpisów w katastrze stałym z r. 1846, jako też w łączących się z nim opisach granic, prowizorycznym z r. 1844 i ostatecznym z r. 1846. Prowadzą one granicę według wersy i galicyjskiej (grzbietem Żabiego); wszelako, stosując się do przepisu, ażeby wszędzie uwzględniać także sporne granice przyległych gmin czy właścicieli, podają drugą linię graniczną jako pretensyjną, t. j. linię Dydyńskiego, przejętą prawdopodobnie z zawartego w protokole r. 1824 protestu Dydyńskiego. RW. pojmuje rzecz w ten sposób, że mamy tu (w katastrze) podaną linię pretensyjną nie własności prywatnej (Palocsayów), ale polityczną (królestwa węgierskiego). Kataster sam kwestyi tej nie rozstrzyga jakakolwiek wyraźną wzmianką; przy parcelach 2537—2541 podaje tylko krótką zapiskę „sporna“ (strittig), nie dodając, z kim: Pa-locsayami czy królestwem wegierskiem. W obu opisach granic z r. 1844 i 1840 jest zrazu mowa o Grenzstreit zwischen der Gemeinde Brzegi und rücksichtlieh dem Dominium Kościelisko mit Ungarn, co znowu nie wyjaśnia, czy miano tu na myśli Węgry jako państwo, czy Węgrów jako interesowane osoby prywatne (Paloesay). W dalszym ciągu opisu użyto jednak zwrotów : Prätensionslinie der Ungarn (nie: Ungarns!), wollen die Ungarn (nie: will Ungarn), z czego wypływa niewątpliwie, że chodziło tylko o zaznaczenie linii pretensyjnej prywatnej. Przemawia za tem także wyrażenie: spór graniczny między gminą Brzegi wzgl. d o m i n i u m Kościelisko a Węgrami (por. wyżej tekst niemiecki) ; gdyby chodziło o linię graniczną polityczną, należałoby zestawić: między Gal i cyą a Węgrami. Uwzględnianie linij pretensyjnych własności prywatnej wchodziło w zakres czynności organów katastralnych ; nie było natomiast ich rzeczą zaznaczać w księgach roszczeń politycznych jednego kraju wobec drugiego. Słusznie tedy za linię pretensyjną prywatną uważa rzeczoną linię opinia starostwa obwodowego sądeckiego z r. 1847, i co ważniejsza, relacya naczelnej władzy dla spraw katastralnych, Dyrekcyi centralnej pomiarów katastralnych (Catastral-Vernies-sungs-Central-Direction) w Wiedniu, z tegoż (1847) roku¹). Jeżeli BW. wbrew tym opiniom upiera się przy twierdzeniu prze-ciwnem, to niechże mi będzie wolno uczynić uwagę, że nawet najbardziej wyszukana obrona nie ma prawa podawać w wątpliwość autentycznej intcrpretacyi czynności urzędowych pewnych organów, podanej przez odnośne władze, zwłaszcza naczelne, którym organy te są podporządkowane. Go do linii granicznej, poprowadzonej tu grzbietem Żabiego, nie ulega natomiast wątpli-

x) Ebenso dürfte... die eigentliche Landesgrenze wohl nach dem bezeich ne.ten Gebirgsrücken gehen und selbst dann, nls der ungarische Baron Polodschay gegründetes Recht auf die innerhalb dieser Grenze liegenden und angesprochenen Grundtheile hätte, dies die Anerkennung der natürlichen Grenz läge nicht beirren, da der von einem ungarischen Unterthan angegebene Besitz von Grundstücken auf g a 1 i z i s c h e m B o d e n nicht auch die Folge haben müsse, dass diese letzteren dem Territorium des Königreichs Ungarn wirklich angehören.

wośei, że była rozumianą nie tylko jako pretensyjna linia prywatnej własności Homolaezów (wobec Palocsayów), ale zarazem jako niesporna granica polityczna Galicyi, ile że całe te-rytoryum sporne stało się przedmiotem wpisu w katastrze galicyjskim. Tak więc stwierdzić można, że w katastrze z r. 1840 nie ustąpiono wobec roszczeń węgierskich ani na jotę co do granicy politycznej.

r.

Ważne poparcie roszczenia polskiego podaje także bliższy rozbiór kwestyi opodatkowania spornego terytoryum w całym bliżej nas tu zajmującym okresie. R. 1855 wnosi p. Homolaczowa prośbę do starostwa obwodowego sądeckiego, ażeby przedsięwzięło kroki celem załatwienia sporu o las pod Żabiem. gdyż z powodu znanych zakazów z lat 1834—1838’) nie może ciągnąć żadnych pożytków z tegoż lasu. mimo że płaci zeń podatek od lat trzydziestu. Twierdzenie to odpowiada najzupełniej rzeczywistości. Przez cały bliżej nas tu zajmujący okres rozpisywano i wybierano podatek na podstawie metryki z r. 1820, nawet już po zaprowadzeniu katastru stałego z r. 1846, który podówczas jeszcze nie służył za podstawę opodatkowania (stało się to dopiero od tym opodatkowywano zatem przedmioty, zapisane w katastrze z r. 1820; podatek płaciły te osoby, na których nazwisko przedmioty owe były tamże zapisane, chyba że w ewi-dencyi katastru uwidoczniono jakiekolwiek zmiany, co w odniesieniu do terytoryum spornego nie nastąpiło³ 4). Ponieważ tedy w metryce z r. 1820 Las pański Rybie, obejmujący także sporną parcelę lasową, zapisany był jako część składowa dominium galicyjskiego (podówczas kamery nowotarskiej), przeto wynika stąd, że później opłacało zań podatek dominium Kościelisko (Zakopane), do którego owa część byłych dóbr skarbowych należała. Opodatkowanie parcel, na terytoryum spornem leżących, łącznie z Lasem pańskim Rybie, stwierdza wyraźnie pismo gubernium galicyjskiego z r. 1828 i relacya starostwa obwodowego sądeckiego z r. 1839; ponadto zachowały się inne dowody z lat późniejszych, poświadczające ten sam szczegół w sposób bezpośredni. Są to 'Fabele wpłaty podatku gruntowego i domowego (Einzahlungstabellcn der Grund- und Häusersteuer) z lat 1847, 1848 i 1849, podające

wykaz przypisanych rozmaitym dominiom nowotarskim kwot podatkowych, między innemi także w rubryce „Białka“ przypisany dominium zakopańskiemu podatek 26 złr. 88 kr. z powołaniem pozycyi 9. Powołanie odnosi się do omówionego już poprzednio¹) wyciągu z metryki gruntowej z r. 1820, gdzie pod pozycyą 9 stwierdzono, iż zapisany w katastrze z r. 1820 pod i. top. 4276 (w katastrze z r. 1788 pod i. top. 4828) Las pański Rybie opodatkowany został w wysokości 12 złr. 94 kr. Ponieważ las ten obejmował także sporną parcelę lasową, przeto wynika stąd, że w latach 1847—1849 była ona opodatkowaną w Galieyi. Rzeczone tabele nie zawierają poświadczenia, że podatek przypisany został w istocie zapłacony, nie zawierają go jednak nie tylko co do pozycyi „Białka“, ale także i co do jedenastu innych dominiów, zajmujących znaczną przestrzeli Nowotarszezyzny. Nie można więc stąd wnioskować, jak to twierdzi EW., jakoby do rzeczywistej wpłaty podatku z parceli spornej nie doszło; w tym bowiem razie musielibyśmy przyjąć konsekwentnie, że cała niemal Nowo-tarszczyzna nie płaciła podówczas podatków; brak odnośnych zapisek w tabelach tłómaczy się okolicznością, że poświadczenia wpłaty zapisano w księgach likwidacyjnych, które nie dochowały się do naszych czasów ²). Posiadamy zresztą inny akt, stwierdzający wyraźnie, iż podatek ów rzeczywiście został zapłacony; jest to wykaz, sporządzony przez dominium Kościelisko dla nowotarskiego urzędu podatkowego w przedmiocie wpłaconego i temuż urzędowi podatkowemu oddanego podatku gruntowego za pierwszy kwartał r. 1848; miedzy innemi wymieniono tu, pod pozycyą „Białka“ kwotę 6 złr. 89 kr., zapłaconą przez samo dominium. Kwota ta jest czwartą (za jeden kwartał przypadającą) częścią wymienionego powyżej podatku rocznego 26 złr. 38 kr. ³). Zwracam jeszcze uwagę na to, że kiedy w r. 1858 przyszła do skutku ugoda co do terytorymn spornego, przenosząca własność tegoż terytorymn na Palocsayów, prokuratorya skarbu krakowska w piśmie z r. 1862 zapowiedziała przeprowadzenie stosownej poprawki w katastrze i w przypisaniu podatku gruntowego (na na-

T) Por. wyżej str. 159.

z r.

²)    Por. trafne wyjaśnienie w relaeyi Namiestnictwa galicyjskiego 1892.

³)    Właściwie czwarta część wynosi 6 złr. 59 kr.; prawdopodobnie w wykazie (może przy przepisywaniu) umieszczono przez omyłkę, podobieństwem cyfr łatwo usprawiedliwić się dającą, liczbę 6 złr. 39 kr.

zwisko Palocsayów) ; wynika stąd a contrario, że przedtem z tery toryuin owego płacili podatek Homolaezowieł).

Z tego wypływa, że jakkolwiek w katastrze z r. 1846 Pało es ay zapisany był jako współwłaściciel parceli spornych, to jednakowoż nie opłacał z nich w okresie od r. 1846—1858 stosunkowej części podatku. Stwierdzam tę okoliczność nie dla tego, żeby poprzeć roszczenie galicyjskie ; z mojego bowiem stanowiska byłoby owszem korzystniej wykazać, że Palocsay opłacał podówczas podatek w Galicyi. Podnoszę ją tylko dla tego, ażeby zaznaczyć, że jeżeli mimo rzeczonego wpisu katastralnego Palocsay nie uiszczał podatku, to nie można się powoływać na ten szczegół w tern rozumieniu, jakoby on osłabiał pretensyą galicyjską. Przyczyna nieopłacania podatku przez Palocsay a w Galicyi nie leżała bowiem w tern, że terytoryum sporne należało do Węgier; stało się to dla innych, zgoła z kwestyą przynależności jego politycznej w żadnym związku niestojącycli powodów, a mianowicie dla tego, że kataster z r. 1846 nie stał się jeszcze podówczas podstawą opodatkowania w Galicyi. Dodaję, że przez cały niemal okres niniejszy, bo aż do r. 1853, nie było założonego katastru węgierskiego, i nie ma jakichkolwiek dowodów na to, żeby Palocsayo-wie aż do tego czasu opłacali z terytoryum spornego jakikolwiek podatek, chociażby w Węgrzech. Kataster wprowadzono tu dopiero w r. 1853, i odtąd też dopiero możnaby przyjąć opodatkowanie jego w Węgrzech. Obie mapy katastralne węgierskie z r. 1853 ⁵ 6) i 1857 ⁷) uwzględniają już także owo terytoryum według linii Dydyńskiego, przy równoczesnem zresztą podaniu (w pierwszej z nich) linii pretensyjnej galicyjskiej (wzdłuż grzbietu Żabiego). Dla oceny kwestyi głównej nie przedstawiałaby zresztą okoliczność ta żadnego znaczenia: znaczyłoby to tylko tyle, że część ziemi, zdawna do Polski i Galicyi należąca, co do której nie da się wykazać żaden prawny tytuł nabycia po stronie W ęgier, mylnie i samowolnie w katastrze węgierskim uwzględniona, została tu

vom Grundsteuer-

bezpodstawnie opodatkowaną, a ciężar podatkowy nałożony na właściciela, który występował do niej z roszczeniami prywatnemi. Wszelako nawet i z czasów po zaprowadzeniu tegoż katastru (1858—1858) nie przedkłada strona przeciwna jakichkolwiek dowodów, wykazujących, że podatek z terytoryum spornego rzeczywiście został przypisany Palocsayom, tein mniej, iżby przez nich został uiszczony.

Podobnie jak las, tak też i pastwisko sporne sołtysów Białczańskich opodatkowane było w tym czasie w Galicy i. Dowodzi tego wystawiony d. 9. grudnia 1829 r. przez reprezentanta dominium szaflarskiego Arkusz indywidualny dochodu gruntowego (Individueller Grundertragsbogen), gdzie między innemi wymieniono także pastwisko Żabie nad Rybim o wymiarze 60 m. 82 s. kw. (zatem pastwisko sporne), z dodatkiem, że od wszystkich tamże podanych hal, polan i pastwisk (a więc i od niniejszego) sołtysi opłacają podatek w wysokości 16 złr. 94 kr. Opodatkowanie tegoż pastwiska w Galicyi stwierdzone zostało także przez samych sołtysów Białczańskich w rozprawie przed komisyą starostwa obwodowego sądeckiego z r. 1882, a zeznaniu temu nie zaprzeczono ze strony dominium zakopańskiego ¹).

Stosunki opodatkowania przema w i a j ą zatem znowu za przynależnością terytoryum spornego do Gali cyi.

Co do czynności urzędowych, jakie tu wykonywano, zwracam się przedewszystkiem do rozpatrzenia zakazów użytkowania lasu spornego z r. 1884—-1888, o których już poprzednio była mowa²). Cztery zakazy, skierowane do Homolacza, z r. 1884, 1835 i 1838, wydane zostały przez starostwo ob w o d o w e sądeckie; co do Palocsaya, jak już wspomniałem, poleciła w r. 1835 węgierska kancelarya nadworna spiskiej władzy komitatowej, ażeby wydała podobny zakaz, wszelako, jak wynika z treści aktu, stało się to tylko na rekwizycyą starostwa sądeckiego³). W łja-

zu

x) Die Białkaer Sołtyssen haben das Eigenthum... der Huttung Żabie nad Rybim 60 J. 32 Kl., wofür dieselben die Steuern bezahlen... Żabie nad Rybim... für welche die Steuern von uns (Sołtyssen) gezahlt werden... Żabie nad Rybim mit 60 J. 32 Kl... welche die Sołtyssen versteuern haben (ostatni ustęp pochodzi od zastępcy dominium zakopańskiego). O protokole niniejszej komisyi por. wyżej str. 145, przyp. 1.

²) Por. wyżej str. 196.

⁸) Bezüglich den von dem Sandecer Kreisamte in Galizien an gezeigten Umständen... wird... dem Zipser Comitate d z a k o m 11 a t o w a s p i s k a w y s t e p o w a 1 a tu z a t o in t y 1 k o w z a s t e p s t w i e s t a r o s t w a sądeckiego, ile że chodziło o zaintyrnowanie zakazu magnatowi węgierskiemu, zamieszkałemu w obrębie komitatu spiskiego. Że w ten sposób sprawo niniejszą podówczas pojmowano, że mianowicie wszystkie czynności, dotyczące wykonania zakazu i utrzymania porządku na terytoryum spornem, leżały av zakresie działania starostwa sądeckiego, nie zaś urzędu komitatowego spiskiego, zatem av ręku władz galicyjskich, nie węgierskich, dowodzi już pismo gubernium galicyjskiego do Zjednoczonej kancelaryi nadwornej z 8. lipca 1885, wspominające Avyłącznie o czynnościach urzędowych starostAva sądeckiego¹). Ważniejsze są inne akty. Oto samo zgromadzenie komitntoAve spiskie, na wiadomość, że Homolacz nie stosuje się do - zakazu użytkowania lasu spornego. zAvraca się ay piśmie z d. 9. marca 1838 do starostAva sądeckiego, i uprasza je, ażeby aż do rozstrzygnięcia spraAvy zakazało dominium zakopańskiemu tego samowolnego postępowania, i wzbroniło poddanym galicyjskim dostępu do lasu spornego. W piśmie Avegierskiej Kancelaryi na-dwornej do Zjednoczonej Kancelaryi z 26. kwietnia 1838 r. stAvier-dzono też wyraźnie, jako komitat spiski AYystąpił z prośbą, ażeby br. Palocsay aż do oczekhvanego sadoAvego rozstrzygnięcia sporu o t r z y m a ł ochronę ze s t rony starost av a sądeckiego przed (rzekomymi) gwałtami Homolacza²) ; toż samo stAvierdza także pismo Zjednoczonej Kancelaryi do gubernium galicyjskiego z 4. czerwca 1838. Zatem: same Avładze węgierskie odwołują si ę do ochron y p raavnej wła dz gal i-aufgetragen der ungarischen Herrschaft Landok alle Gewalttätigkeiten und die einseitige Benützung des streitigen Waldes... streng zu untersagen. Pismo Kanc. węgier. nadwr. z 6. sierpnia 1835.

¹ ) Betreffend die Gränzstreitigkeiten zAvischen der ungarischen Herrschaft Landok mit der Herrschaft Kościelisko Sandecer Kreises hat man dem b e t r e f f e n d e n K r e i s a m t e die vorschriftsmässige Amtshandlung hierüber aufgetragen; dass der Anlass zu dieser Streitigkeit von der genannten ungarischen Herrschaft ausgegangen ist, und dass zur Vermeidung weiterer Streitigkeiten die nöthigen Verfügungen bereits vom Sandecer Kreis amte getroffen w-Orden sind.

2) ...stellt der Zipser Com i tat das Ansuchen, dass Br. Palocsay durch das Sandecer Kreisamt bis zur gerichtlichen Entscheidung der Streitfrage gegen die Eingriffe der Herrschaft Kościelisko geschützt... werde.

c y j s k ich. u z n a j ą ich w ł a ś c i w o ś ć do w y k o n y w a n i a czynności u rz ę d o wy ch, o c zy wi ś ci e nie dla innej przyczyny, jak tylko dla tego, że uważały rzeczone tery-toryum za cześć składową Galicyi.

EW. nie umie tych faktów wytłumaczyć inaczej, jak tylko przypuszczeniem, że mamy tu do czynienia „z niewłaściwym sposobem wyrażania się, z którego nic pewnego wywnioskować się nie da“. Widzimy, że nawet w metodzie dowodzenia możliwe są różne skoki; ten sam EW., który z jednego, jedynego słówka verbleibe, użytego w ugodzie z r. 1858, wysnuł całą teoryą o przynależności terytoryum spornego do Węgier od czasów dawniejszych, nie przywiązuje już teraz żadnego znaczenia do wyrazów. I gdyby tylko o wyrazy chodziło, nie polemizowałbym z tern zapatrywaniem; w rzeczywistości jednak przytoczone pisma rozstrzygają rzecz same, z całej bowiem ich treści wynika, że uznawano nawet po stronie węgierskiej kompetencją władzy galicyjskiej do przedsięwzięcia czynności urzędowych na terytoryum spornem.

Wcześniejszym jeszcze, co do czasu, dowodem urzędowania władz galicyjskich jest orzeczenie wspomnianej kilkakrotnie przedtem komisyi, wydelegowanej r. 1832 przez starostwo obwodowe sądeckie; komisya ta orzekła między innemi także o prawach sołtysów do pastwiska Żabie pod Eybiem. Do czasów późniejszych odnoszą się pomiary urzędowe terytoryum spornego, dokonane przez organy galicyjskie z okazyi założenia katastru stałego z r. 1846. W prowizorycznym opisie granic z r. 1844 stwierdzono, że organy owe dokonały obchodu całego terytoryum, z wyjątkiem tylko niektórych miejsc, do których z powodu trudności dostępu nie było się. można przedostać.

Wobec tego, że od r. 1838 — 1858 obie strony, galicyjska i węgierska, zastosowały się ściśle do zakazu użytkowania spornego lasu ⁸), nie było snąć powodu do przedsięwzięcia jakichkolwiek dalszych co do niego czynności urzędowych, w czerń leży snąć powód, że nie znajdujemy już o nich wzmianek w aktach urzędowych. Na wszelki wypadek stwierdzić trzeba, że wszystkie z całego okresu 1824—1858 omówione dotąd szczegóły nie tylko stwierdź a j ą wykon y w a n i e czynności u r z ç d o w y c h przez władze galicyjskie, ale poświadczają zara-iż władze węgierskie zupełną w tej mierze

k o ni petencyą w I a d z galicyjskich u z n a w a ł y. Przez cały niemal przeciąg tego czasu nie ma natomiast śladu, żeby tu urzędowały władze węgierskie. Dopiero rok 1853 przynosi pierwszy wyłom pod tym względem : organy katastralne węgierskie dokonywają pomiaru terytoryum spornego celem założenia katastru węgierskiego. O tym akcie urzędowym powtórzyć mogę to samo. co poprzednio powiedziałem o samym katastrze¹): że był saino-wolnem naruszeniem praw Galicyi, uzurpacyą. Z całego bowiem wywodu poprzedniego wypływa, że terytoryum sporne od dawnych czasów należało do Polski, wzgł. Galicyi, i że Węgry nie nabyły aż dotąd żadnego doń prawa, a mianowicie nie nabyły go także w czasie od r. 1838, kiedy same jeszcze władze tamtejsze przynależność jego do Galicyi i wyłączną kompetencyą władz galicyj-. skich do wykonywania czynności urzędowych wyraźnie uznawały.

1833 ³) ; obie stwierdzają, że zarówno

z r.

Niezbyt liczne są z tego okresu świadectwa literackie, sprawy niniejszej dotyczące: ale te, które są, popierają również roszczenie polskie. Mam tu na myśli prace Szepeshazy’ego z roku 1825 ²) i Thielego „wielkie polskie Jezioro Rybie“ jako też i „wielki polski Czarny Staw“ leżą po stronie galicyjskiej⁴). Wzmianka, zawarta u Reinholda (1842)⁵), wspominająca o tern, że większa część Morskiego Oka należy do Homolacza, nie dowodzi niczego na korzyść Węgier, liczy się bowiem w najlepszym razie z prywatnem roszczeniem Palocsayów do części tegoż jeziora, i nie przesądza wcale kwestyi granic politycznych ; w dodanej do swej książki mapce rzeczonego terytoryum nie zaznaczył też Reinhold wcale granicy krajowej między Galicyą a Węgrami⁶).

Z m a t e r y a ł u karto g raficznego pomijam, jak dawniej, mapy prywatne, wykonane przez autorów Polaków, dla uniknięcia zarzutu przytaczania dowodów stronniczych. Niemniej też nie rozbieram tu szczegółowo mapy katastralnej galicyjskiej z r.

') Por. wyżej str. 204.

²) Szepeshńzy, Merkwürdigkeiten des Königr. Ungarn 1825.

1. 95-96.

³)    Thiele, Das Königr. Ungarn V. 96—97 (u Czołowskiego, 61, mylny cytat).

⁴)    Pełne cytaty u Czoło w ski ego 61.

r>) Reinhold, Vierzehn Tage in den Centralkarpathen 1842.

⁶) Por. o Reinholdzie trafne uwagi w RA.

1846 ¹) i opartego na niej bezpośrednio szkicu rysunkowego, przechowanego w archiwum wojskowego Instytutu geograficznego w Wiedniu, z r. 1855 ²), jako też wspomnianych poprzednio dwu map katastralnych węgierskich z r. 1858 i 1857 ³), ile że nie sa one samoistnymi środkami poznania prawdy, jeno ilustracyami odnośnych wpisów katastralnych, których wartość omówiłem poprzednio. Przypominam, że obie grupy, galicyjska i węgierska, przyjmują jako granicę polityczną odnośne linie pretensyjne (grzbiet Żabiego wzgl. linię Dydyńskiego), podają jednak równocześnie linię pretensyjną sąsiedniej gminy katastralnej. Biorąc rzecz ze stanowiska czysto formalnego, możnaby powiedzieć, że dowodnośó ich wzajemnie się znosi, gdyby nie okoliczność, wyjaśniona poprzednio⁹), że tylko linia graniczna katastru galicyjskiego odpowiada stosunkom faktycznego posiadania i rzeczywistym prawom obu krajów; w ślad za czem przyznać też należy pierwszeństwo mapom katastralnym galicyjskim.

Przed komisyami granicznemi z r. 1887, wzgl. 1858 przedłożono ze strony węgierskiej kilka map, na okres niniejszy przypadających, które miały podawać granicę węgiersko-polską według wersyi Dydyńskiego, jako to : mapę sztabu generalnego z r. 1827/8 ¹⁰ 11), węgierską mapę dróg z r. 1832°), galicyjską mapę dróg z czasu przed r. 1837 ¹²), tudzież mapę komitatu spiskiego, wydaną przez sztab generalny r. 1856 ¹³). Map tych nie przedłożono obecnie, i dla tego nie mam ani powodu ani możności zajmować się niemi bliżej. Dodaję, źe ze względu na niedokładne wzmianki, jakie podają o nich dochowane akta dawniejsze, niepodobna nawet wyrobić sobie co do niektórych należytego wyobrażenia o ich pochodzeniu, wiarogodności i t. p.; co większa, nie można nawet twierdzić na pewno, żeby przydana im podówczas ze strony węgierskiej interpretacya była zupełnie trafną : tak co do węgier-

14

skiej mapy dróg z r. 1832 stwierdza relacja starostwa obwodowego sądeckiego z r. 1839, że podawała nie wersyą węgierską (linia Dydyńskiego), ale wersyą polską (granica grzbietem Żabiego). Wobec tego całemu temu nieistniejącemu zresztą mate-ryałowi dowodowemu niepodobna obecnie przypisywać jakiegokolwiek znaczenia.

Po wyłączeniu tych map zostanie jedna, jedyna z całego okresu 1824 — 1858, wykonana rysunkiem wolnoręcznym, która podaje granicę według wersyi węgierskiej (linia Dydyńskiego)¹). Niestety, nie zawiera ona żadnych dat, któreby bliżej charakter i pochodzenie jej określały; nie wiemy, w którym roku została wykonaną, kto ją narysował, czy była mapą urzędową czy prywatną, do jakich celów służyć miała. Trudno wobec tego wyrobić sobie jakikolwiek sąd o jej znaczeniu dowodowem. Najprawdopodobniej jest to szkic rysunkowy, przedłożony w celach oryenta-cyjnych przez delegatów węgierskich przed komisyą graniczną z r. 1828 lub 1837, ile że obok Morskiego Oka zaznacza on szczyt górski określony nazwą locus Rybi Staw, przejętą dosłownie z protokołu r. 1793/4²), na który delegaci owi podówczas się powoływali: okoliczność, że na mapce owej uwzględniono jeszcze linię graniczną Törökowska, przemawiałaby raczej za rokiem 1828. Jeżeli przypuszczenie to jest uzasadnione, to upada zarazem cała dowodność mapki, była ona bowiem wykonana przez stronę interesowaną, i to właśnie w celu wykazania jej roszczeń przeciw Galicyi. Możnaby z nią zestawić, a zarazem przeciwstawić jej inną mapę galicyjską, również wolnoręcznie wykonaną, o której z napisu wiemy tylko tyle, że przedłożoną została przez dominium zakopańskie (może także komisyi granicznej z r. 1828 albo 1837), podającą wersyą polską, przy równoczesnem zresztą zaznaczeniu linii pretensyjnej Palocsayów ³). Dla tych samych powodów, które wyłuszczyłem co do mapki węgierskiej, nie przywiązuję także do niniejszej galicyjskiej żadnego znaczenia.

Inaczej ma się rzecz co do całego szeregu innych map z tego okresu, z których wszystkie bez wyjątku podają wer-s y ą polską (granica grzbietem Żabiego).

’) RA. nr. 37.

²)    Por. wyżej sfcr. 173.

³)    Fragmente der Gutssection Białka, von der Gutsinhabung Zakopane beigebracht. RA. nr. 44. Słowo beigebracht zdaje się przemawiać za wyrażoną w tekście hypotezą o przedłożeniu tej mapy komisyi z r. 1828 lub 1837.

Należy tu z map ii i e u r z e do wy cli najpierw jedna, wykonana wolnoręcznie w Księdze pamiątkowej turystycznej, przechowywanej obecnie w Bukowinie ¹). W szeregu rozmaitych wier-szów, aforyzmów, notatek i t. p., zapisywanych przez przejezdnych podróżników, znajdujemy tu na osobnej karcie rysunek obu jezior wraz z przyległem terytoryum, ujętych od wschodu granicą Żabiego ; rysunek wykonali dwaj inżynierowie niemieccy podczas zwiedzania Tatr, zatrzymawszy. się na krótko w Bukowinie. O ja-kiemkolwiek uprzedzeniu autorów na korzyść Galicyi mowy być nie może.

Z map prywatnych, wykonanych litograficznie, podają wer-syą polską: mapa Nordmanna z r. 1830, jedna z najstaranniejszych i najdokładniejszych, jakie się z tych czasów dochowały, o dużej podziałce ²), mapa Weilanda, wydana przez Instytut geograficzny weimarski r. 1846 ³), mapa Schediusa i Blaschneka, z których pierwszy był profesorem uniwersytetu w Peszcie, a drugi inżynierem tamże, wydana r. 1847, z wyraźnem stwierdzeniem, iż odpowiada obecnym stosunkom terytoryalnym Węgier¹⁴), wreszcie mapa Zuccheriego, oparta na wzorach węgierskich, mianowicie na Lipskim, z r. 1853 ¹⁵).

Drugą grupę stanowią mapy, których wprawdzie nie można jeszcze nazwać urzędowemi, które jednak wykazują wysoki stopień wiarogodności, ile że pochodzą od osób, które mogły się opierać na źródłach urzędowych lub w ogóle zajmowały stanowisko, umożliwiające im zasięgnięcie dokładnych i autentycznych wiadomości o kwestyi granicznej. Należą tu: Plan Nowotarszczyzny, wykonany wolnoręcznie (po roku 1824) przez leśniczego kameralnego Ignacego Gärtlera Blumenfelda⁰), i wielka, w 60 sekcyach w latach

1855—1868 ogłoszona mapa administracyjna Galicji kapitana Karola Kummersberga, wyższego urzędnika zarządu katastralnego ’). Obie podają wersyą polską.

Takaż same wersya zawieraia wreszcie dwie mapy urzędowe, jedna wolnoręczna, wykonana r. 1842/3 przez starszego leśniczego skarbowego Schwarza²), i druga ogłoszona przez Instytut wojskowo-geograficzny w Wiedniu, w opracowaniu Schedy, r. 1856 ³).

Jeśli tedy wyłączymy mapy katastralne, które zresztą co do ilości rozkładają sie równomiernie na grupę polską i węgierską, to pozostanie, na ogólną ilość przytoczonych tu jedenastu map, tylko jedna podająca wersyą węgierską, i to bez żadnego znaczenia dowodowego ; pozostałych dziesięć zawiera wersyą polską. Są zaś pośród nich, prócz 6 map prywatnych, dwie półurzędowe, i dwie urzędowe, w szeregu tych ostatnich jedna, wydana przez Instytut wojskowo-geograficzny. Samo zestawienie cyfr stanie tu za wszystkie argumenty.

Eozpatrzone tu dowody wykazały zatem, co do całego okresu czasu 1824—1858, nie tylko faktyczną i p ra w n ą p rz y n a1eż n o ś ć t e r y t ory u m s p ornego do kompleksu dóbr galicyjskich, ale zarazem takąż s a m ą przynależność jego p o 1 i t y czną do Gali c y i, p o-świadczoną ca ł y m szeregiem wiadomości p r y w a-t n y c li i u r z ę d o w y c h , u z n a w a n ą przez d ł u ż s z y c z a s przez same nawet władze węgierskie. Wobec tego pierwsza próba naruszenia owej przynależności politycznej, podjęta r. 1853 przez władze węgierskie, stojąca zresztą w ścisłym związku z podnoszonem równocześnie prywatnem roszczeniem Palo-csayów, nieuzasadniona jakimkolwiek faktem, któryby zrodził tytuł prawny Węgier do posiadania owego terytoryum, przedstawia się jako akt samowoli, i nie zmienia niczego co do istoty stosunków prawnych, jak się one tu przedtem były ułożyły.

do jednej z barw: Vorhin bestandener Neumarkter Cameralverwaltungs-bezirk, jako też wzmianka o dominium Kościelisko.

von

J) Kummersberg Karl, Hauptmann, Administrativ-Karte Galizien in 60 Blättern, Wien, Artaria 1855—1863. BA. ni⁻. 23.

²)    Uebersichtskarte der vereinigten Herrschaft Kościelisko u. Lu-dzimierz, gezeichnet in der Forstsystemisirungskanzlei des Sandecer Cameral-Oberforsters Schwarz 1842 u. 1843. EA nr. 19.

³)    Generalkarte des oesterr. Kaiserstaats, hgg. v. dem militür. geograph. Institut in Wien, bearbeitet v. Joseph Scheda. 1856. EA. nr. 22.

¹

) Por. wyżej str. 145.

²)    Die Herrschaft Kościelisko macht... den Sołtyssen die Huttung... auf Żabie nad Rybiera mit (50 J. 32 Kl. nicht strittig.

³)    O protokole komisyi por. wyżej str. 145, przvp. 1.

²

)    Por. wyżej str. 192.

³

)    Por. wyżej str. 196.

⁴

)    Por. relacye Kraj. Dyrekoyi skarbu i starostwa nowotarskiego, obie z r. 1891.

⁵

)    Cały niniejszy ustęp o opodatkowaniu oparty na gruntownym wywodzie RA-go.

⁶

)    Originalkarte der Gemeinde Jurgo-Javorina provisorium r. 1853. Wzmianka w RA nr. 56.

⁷

3)    Uebersichtskarte d. Kaschauer Districts aus den für das Grundsteuerprovisorium zu Stande gebrachten \ ermèssungsbehelfen zusammengestellt durch Mappirungsinspector Lokarner 1857. Wzmianka w RA nr. 57.

⁸

) Por. wyżej str. 197.

⁹

) Copie der Kotastralmappe der Gem. Brzegi nach der Vermessung a. d. J. 1846. BA. nr. 64.

²)    Uebersichtskarte der Katastralgemeinden im westlichen Galizien, vorgelegt vom Militärgeographischen Institut, 1855, RA. nr. 73.

³)    Por. wyżej str. 204, 207.

⁴)    Por. wyżej str. 205.

¹⁰

)    Generalstabskarte 1827/8. Wzmianka RA. nr. 50.

¹¹

°) Ungarische Strassenkarte 1832. Wzmianka RA. nr. 48.

¹²

)    Galizische Strassenkarte. Wzmianka RA. nr. 47.

¹³

)    Zipser Comitatskarte, vom Generalstab herausgegeben 1856. Wzmianka RA. nr. 49.

O Morskie Oko.

¹⁴

) Przedłożona w toku obrad przed sądem, dostarczona mi przez lir. Zamoyskiego.

²)    Carte du ci-devant royaume de Pologne par Nordmann, Wiedeń, Artaria 1830 (nieuwzgl. w RA).

³)    Das Königreich Galizien, entworfen von Weiland, Weimar, Geogr. Institut 1846. Wzmianka w PA. nr. 72.

⁴)    Sehe dius, Univ.-Prof. in Pest, u. Blaschnek, Ingenieur in Pest, Karte des Königr. Ungarn, ...dem gegenwärtigen Zustande des Landes entsprechende Ausgabe, 1847. RA. nr. 20.

¹⁵

)    Zuccheri, Carte generale et postale du royaume de Hongrie, (według Lipszky’ego), Wiedeń, Artaria 1853. RA. nr. 42.

°) Plan der Neumarkter Gegend, von dem Ivameral-Förster Ignaz Gärtler de Blumenfeld. Nieuwzględniony w RA. Mapa nieopa-trzona datą ; że powstała po roku 1824, dowodzi wyjaśnienie przydane

14*

IX.

Ugoda prywatna z r. 1858 i dalszy rozwój stosunków granicznych przy tery tory um spornem do r. 1890.

Przy końcu r. 1858 przyszła do skutku, za pośrednictwem zebranej właśnie w tym czasie mieszanej komisyi granicznej we-giersko-gaiicyjskiej, ugoda pomiędzy ówczesną właścicielką Zakopanego, p. Homolaczową, a zastępcą małoletnich spadkobierców bar. Palocsaya. Celem jej było zakończyć ostatecznie spór pry-watno-p r awny, ciągnący się od szeregu lat pomiędzy obu sąsiadującymi właścicielami ziemskimi. Za stosownem odszkodowaniem pieniężnem zrzekła się p. Homolaczowa na rzecz Palocsayów posiadania i własności wszystkich pięciu parcel katastru z r. 1846 (nr. 2537—2541), składających się razem na te-rytoryum sporne.

Na tej krótkiej wzmiance o rzeczonej ugodzie mógłbym właściwie poprzestać, ile że dojście jej do skutku nie przedstawia, zasadniczo rzecz biorąc, żadnego zgoła znaczenia dla oceny zajmującej nas tu sprawy granicy politycznej ; przez zawarcie ugody zmieniły się stosunki tylko o tyle, że w tym samym kraju, do którego terytoryum sporne zdawna należało, nowy właściciel, w miejsce dawniejszego, nabył możność wykonywania swoich uprawnień p rywatno-pr a w n y c h. Ponieważ jedn ak ze strony węgierskiej ugodzie z r. 1858 przypisywano już niejednokrotnie wielkie znaczenie w sprawie rozwiązania spornej kwe-styi granicy politycznej (węgierskie ministerstwo spraw wewnętrznych w pismach z r. 1891 i 1892), ponieważ nawet w przedłożonym obecnie BW-im, ku wielkiemu mojemu, jako prawnika,

zdziwieniu wyczytałem, jakoby treść tej ugody zawierała inijtlicite przyznanie przynależności politycznej terytoryum spornego do Węgier ’), przeto zmuszony jestem omówić ja tu nieco dokładniej.

Ugoda ta zawartą została z pominięciem obowiązujących przepisów ówczesnego prawa. Chodziło w niej o podział jednolitego dawniej ciała tabularnego, do czego wymagano podówczas zatwierdzenia ze strony władz. Wymóg takiego zatwierdzenia postawiono w całym szeregu dawniejszych patentów, dekretów kancelaryi nadwornej i t. p., z lat 1798, 1804, 1811. 1813, 1814, 1850. Nie przytaczam wszystkich tych postanowień szczegółowo²); ograniczam się do powołania ostatniego z nich, z 30. czerwca 1858³), wydanego zaledwie na pół roku przed dojściem ugody do skutku. Zarządzono tu, „celem spowodowania jednolitej praktyki w całej Austryi (in ganz Oesterreich)“, że do każdego podziału (Zerstückelung) dóbr tabularnych wyma-ganem jest przyzwolenie politycznej w ł a d z y k r a-jowej.

T ego przyzwolenia nie zasiągnięto ani pr z y z a w a r c i u u g o d y, ani później. Znaj duj ąca się na akci e ugody klauzula nowotarskiego urzędu powiatowego (jako sądu powiatowego) nie jest takiem przyzwoleniem, jeno tylko legaliza-cyą podpisu p. Homolaczowej, druga zaś umieszczona tamże klauzula sądu krajowego w Peszcie zawiera tylko poświadczenie, iż sąd ten, jako władza nadopiekuńcza małoletnich Palocsayów, przyjął rzeczoną ugodę do wiadomości. Obie klauzule pochodzą zresztą od władz sądowych, podczas gdy według powołanych przepisów wymagano tu przyzwolenia władzy politycznej, i to krajowej, zatem namiestnictwa galicyjskiego, lub, gdybyśmy tu nawet stanęli na stanowisku wegierskiem o przynależności rzeczonego terytoryum do Węgier, zatwierdzenia wydziału namiestniczego (Statt-haltereiàbtheilung) w Koszycach.

]) Denn als die Privatpartheien in diesem Vergleich über die Grenzen ihrer Privatbesitzthümer übereinkamen, eikannten sie damit offen an, dass alles, was sich westlich der im Vergleich acceptirten Grenzlinie befindet, zu Galizien gehöre, was östlich derselben, schon ungarisches Gebiet sei. RW. (druk) str. 52. O analogicznem zapatrywaniu ministerstwa węgierskiego wyraża sic austryackie ministerstwo spraw wewn. w piśmie z 6. października 1891, że jest mylnem (irrtümlich), a w piśmie z 18. maja 1892, że jest niezwykłem (befremdlich).

²)    Zestawienie u Ko złows ki ogo, Interpellation 42, 43.

³)    Reichsgesetzblatt z 1858 nr. 100.

Krakowska Prokurator ja skarbu oświadczyła sic wprawdzie co do niniejszej sprawy w r. 1862 w tym kierunku, iż ugoda z r. 1858 nie wymagała zatwierdzenia politycznej władzy krajowej, a to z tego powodu, że nie chodziło tutaj o pozbycie (Veräusse-rung), jeno o zrzeczenie sie (Verzichtleistung) spornej części dóbr tabularnych. Zapatrywanie to, zgoła nieuzasadnione, nie da sie jednak utrzymać. Zdaje sie, iż na opinią Prokuratoryi wpłynęła myśl, ażeby przez wytoczenie trudności formalnych nie wznowić przypadkiem dawnego sporu prywatnego, który rządowi przysporzył już tyle kłopotów i kosztów (kilkakrotne komisye graniczne), a obecnie narazić go mógł na koszta nowe. Logicznie i ze stanowiska prawniczego zapatrywanie to było mylnem: najpierw dla tego, że w rozporządzeniu z r. 1858 nie ma mowy jedynie tylko o pozbyciu części dóbr tabularnych, lecz w ogóle o podziale (Zerstückelung) ich, niezależnie od tego, na jakich tytułach prawnych podział ów opiera się ; powtóre dla tego, że część dóbr tabularnych nie przestaje nią być i w takim wypadku, jeśli się stanie przedmiotem sporu; skoro tedy jedna strona, do której kompleksu dóbr owa cześć dotąd należała, ustąpi ją drugiej, to mamy tu do czynienia tak samo z podziałem dóbr, jak w jakimkolwiek innym wypadku. Możnaby tu zresztą wprost przyjąć nawet fakt pozbycia, ile że p. Hoinolaczowa otrzymała wynagrodzenie pieniężne za ustąpione terytoryum. Nie rozwijam już szczegółowo myśli, że zacieśniająca interpretacja Prokuratoryi skarbu mogłaby nawet podać sposobność do uchylenia się z pod przepisów rzeczonego rozporządzenia; w każdym bowiem wypadku, w którym stronom chodziłoby o tego rodzaju transakcyą, na którą nie spodziewałyby się znaleść zgody u politycznej władzy krajowej, mogłyby przez uprzednie rozpoczęcie pozornego sporu uchylić potrzebę jej zatwierdzenia.

Przy ugodzie z r. 1858 nie zastosowano zatem obowiązujących przepisów prawnych, a Palocsayowie nie mogli się nawet powoływać na okoliczność, że to były tylko przepisy obowiązujące w Galicyi. To samo prawo, któremu podlegała Galicya, obowiązywało podówczas także na Węgrzech. Wiadomo, że austryacki Kodeks cywilny, wraz z wszystkiemi dodatkowemi i uzupełniają-cemi rozporządzeniami, wprowadzony został na Węgrzech jeszcze r. 1853, i że zastosowalność jego usunięto tu dopiero w r. 1860. W czasie zawarcia ugody (1858) obowiązywały tu zatem wszystkie rozporządzenia austryackie o podziale dóbr tabularnych, a rozporządzenie z r. 1858 zostało też wyraźnie wydane „dla całej

Austryi“, t. j. w rozumieniu ówczesnem także dla Węgier, które uważano za prowincją austryacką.

Dodaję, że nie nastąpiła także inta bulący a rzeczonej u g o dy w g a 1 i c y j s k i e j T a buli k rajo w ej, n i e uwidoczniono tu zatem zmiany, jaka zaszła co do osób właścicieli w odniesieniu do tery tory um spornego. Ozy się to stało dla tego, że Paloesayowie nie uznawali właściwości Tabuli galicyjskiej, uważając terytoryum sporne za część państwa węgierskiego, czy też dla innych powodów, jest rzeczą obojętną. Ważnym jest inny moment: że intabulacya tanie b y ł a n a wet m o ż 1 i w ą ze w z g 1 e d ó w przed m i o-towych. W myśl powołanego rozporządzenia z r. 1858 wymagano bowiem, w razie podziału dóbr tabularnych, uprzedniego zatwierdzenia umowy ze strony władzy politycznej krajowej, jako warunku koniecznego do uwidocznienia odnośnych zmian co do własności w księgach tabularnych. Brak zatwierdzenia był zatem nie tylko pominięciem przepisanych formalności, ale pociągnął za sobą pośrednio także najdonioślejsze następstwa pod względem prawa cywilnego, stojące w związku z zasadą jawności i zaufania do ksiąg publicznych. O skutkach, jakie stąd wynikły w praktyce, mówić będę niebawem.

Gdybyśmy wszelako nawet — posito, sed non concesso — przyjęli, że ugodzie z r. 1858 nio brakowało niczego pod względem prawnym, to jednak zaznaczyć należy z szczególnym naciskiem, iż ugoda ta sama przez się nie mogła wywrzeć żadnego wpływu na kwestyą granicy politycznej polsko-węgie r s k i ej.

Bardzo trafnie i logicznie zapatrywały się na tę sprawę przedewszystkiem same strony, zawierające ugodę, zatem także strona węgierska. W tekście aktu przeciwstawiają one wyraźnie granicę pomiędzy posiadłościami prywatnemi granicy politycznej obu krajów ]). Przyznają zatem wyraźnie, że oba pojęcia są czeinś odrebnem i rożnem. Także władza komitatowa spiska stoi na tern samem stanowisku w piśmie, wystosowanem do starostwa

’) Wird die Grenze zwischen den beiden Herrschaften derart festgestellt (wzdłuż Potoku Rybiego); a w dalszym ciągu, mówiąc o granicy od spływu Rybiego Potoku z Białą Wodą, wyraża się akt, że odtąd Białka die weitere Grenze nicht n u r z w i-schen den beiden Herrschaften, sondern zugleich auch zwischen U ngarn und Galizien bildet.

sądeckiego wśród przygotowań do odbycia komisyi granicznej, d. 18. lipca 1858; zaznacza ona wyraźnie, iż są tu dwie odrębno sprawy do rozpatrzenia : kwestya własności prywatnej i kwestya granicy politycznej. Najważniejsze są tu wreszcie wynurzenia samej komisyi granicznej, która ugodę doprowadziła do skutku, i w której zasiadał przedstawiciel węgierski; w protokole z 27. września 1858 zaznacza ona, że spór prywatny nie stoi w związku z kwestya sporną granicy politycznej, i że koinisya rozpatrywała obie sprawy osobno ¹) ; że mimo załatwienia sporu prywatnego nie mogła sobie wyrobić dokładnego poglądu na kwestya granicy politycznej, i dla tego jej nie rozstrzygnęła, pozostawiając załatwienie sprawy innym czynnikom²); wreszcie wypowiada przekonanie, iż byłoby może rzeczą najwłaściwszą, ażeby przyjętą obecnie granicę prywatną uznać także za polityczną³). W tein rozróżnieniu obojga rzeczy zastosowano tylko ogólnie uznaną zasadę, której jeszcze w r. 1790, z okazyi innego sporu granicznego, dała wyraz Kancelarya nadworna w ę g i e r s k o-s i e d m i o g r o d z k a, inaczej sprawę tę oceniająca, aniżeli dzisiejsze ministerstwa węgierskie : że granica polityczna nie stoi w żadnym związku z własnością prywatną¹).

Na tein samem stanowisku stoją też wszystkie władze galicyjskie i austryackie. Starostwo obwodowe sądeckie popiera w r. 1859 przytoczony wniosek komisyi granicznej, ażeby przyjętą przez strony prywatne granicę ich posiadłości uznać także za granicę polityczną, stwierdza zatem pośrednio, że ugoda z r. 1858 nie stworzyła jeszcze granicy politycznej. Ta sama myśl zawarta jest

Otwartością, chwytającą za serce, wyróżnia się opinia, przedłożona w tej sprawie przez koszycki oddział namiestniczy r. 1860³). Węgierska ta władza popiera również wniosek komisy i granicznej z r. 1858, ażeby umówioną pomiędzy obu stronami granicę prywatną uznać zarazem za polityczną, w tym bowiem wypadku Węgry zyskałyby 899 m. 301 s. kw. (terytoryum spornego). Żeby osłabić doniosłość tego wynurzenia, sięga EW. do argumentu, że w owych czasach Węgry nie były uważane za odrębne państwo i nie miały swoich własnych urzędników (Węgrów), jeno obcych (Niemców), którym interesy kraju nie leżały na sercu, którzy zatem w taki, interesom tym uwłaczający sposób wyrazić się mogli. Niechże mi będzie wolno stwierdzić, że Galicya od czasów zajęcia przez Austryą aż do lat sześćdziesiątych XIX. stulecia posiadała również narzuconą, przeważnie obcą sobie hierarchią urzędniczą, dla spraw kraju często obojętną, nieraz nieprzyjazną, a przecież nawet z owych czasów, kiedy hierarchia ta wykonywała tu rządy, zachowało się tyle od niej pochodzących, niewątpliwych dowodów przynależności terytoryum spornego do Galicyi ! Rzeczywistość i prawda, to rzeczy, których nie uda się zaćmić nawet najgorszej biurokracyi, które wydobedą się na wierzch chociażby nawet wbrew jej woli. Może więc lepiej nie sięgać do tego rodzaju argumentów, tern bardziej, że trzebaby równocześnie zapytać, czy ci panowie, jeśli to byli Niemcy, którzy wchodzili podówczas w skład koszyckiego oddziału namiestniczego, mieli znowu jakiekolwiek powody zagrzewać się do interesów Galicyi. Wreszcie chciałbym stwierdzić, że EW. posądzeniem swojem wyrządza tu niezasłużoną krzywdę urzędnikom koszyckim; przedłożony przez nich wniosek o dalsze przesunięcie granicy węgierskiej, wyrażone życzenie, żeby się Węgry przez to powiększyły o blizko tysiąc morgów, stwierdzają właśnie, że byli najlepszymi patryotami węgierskimi. Ja z mojej strony pątryotyzm ten rozumiem i szanuję; proszę tylko, żebym akt sam mógł przytoczyć na dowód, że jeszcze w r. 1860 same władze wę-

także w dwu pismach krakowskiego oddziału namiestniczego z r. 1863 i 1864 ; wreszcie Ministerstwo stanu zaznacza wyraźnie r. 1863, że mimo ugody granica polityczna p o z o s t a ł a spor n ą.

’) Opinia la z 8. maja 1860 powołana w relacyi krakowskiego oddziału namiestniczego do ministerstwa stanu z 12. marca 1863.

gier skie, i to wyższe, nie uważały tery tory um spornego za cześć s k ł a d o w ą p a ń s t w a w ęgierskiego.

Omówiony tu dowód przeciwstawiam innemu, p r z e c i w n e m u, na pozór tej samej jakości i treści, w rzeczywistości jednak zgoła podrzędnej siły dowodowej. R. 1871 urzędowała w Zakopanem pod przewodnictwem komisarza powiatowego Michla, miejscowa komisy a serwitutowa celem orzeczenia o wykupnie wszystkich służebności, przysługujących sołtysom Białczańskhn na gruntach pańskich. Kiedy przyszła kolej na pastwisko Nad Rybi em na terytoryum spornem (parc. 2539), oświadczyli dwaj zastępcy tychże sołtysów, iż sprawa ta nie nadaje się do omówienia przed komisyą, ile że pastwisko owo położone jest w obrębie królestw a węgierskie g o. Zastępca prawny ówczesnego właściciela Zakopanego, bar. Eichhorna, bankiera berlińskiego, przyłączył się do tego oświadczenia, poczem komisya, załatwiwszy inne kwestye, odesłała sołtysów z roszczeniami co do rzeczonego pastwiska do władz węgierskich. Orzeczenie komisyi zatwierdziła w całości, zatem i co do ostatniego punktu, komisya serwitutowa namiestnictwa lwowskiego r. 1872. Gdyby Węgry chciały się powołać na to urzędowe oświadczenie, to musiałbym najpierw przytoczyć, że toż samo namiestnictwo lwowskie r. 1892 stwierdziło, jako nie miało zamiaru orzeczeniem swem z r. 1872 przesądzać kwestyi przynależności politycznej terytoryum spornego, a zwłaszcza położonego na niein pastwiska sołtysów Białczańskich. Mamy tu więc dwa, od tej samej władzy pochodzące oświadczenia, które się nawzajem znoszą, i dla tego żadno z nich, samo przez się, nie może służyć za dowód twierdzenia. Żeby jednakże nie powoływać się wyłącznie na momenty czysto formalnego znaczenia, zastanowię się jeszcze bliżej nad samą treścią sprawy.

Nie zaprzeczam, że przy nieco ściślejszem a mniej biurokra-tycznem traktowaniu sprawy przewodniczącego komisyi miejscowej komisarza, jako też kilku wniosek jego na ślepo podpisujących radców namiestnictwa, orzeczenie to byłoby mogło wypaść odmiennie; na usprawiedliwienie jednego i drugich można od biedy przytoczyć tyle, że komisya serwitutowa, mająca rozstrzygać pytania ściśle prywatno-prawnej treści, nie ma obowiązku rozpatrywać kwestyi granic politycznych; skoro tedy obie interesowane strony oświadczyły, iż rzeczone pastwisko leży na terytoryum wę-gierskiem, mogła tern oświadczeniem zadowolnić się, nie wchodząc w szczegółowy rozbiór samej sprawy. Główny nacisk spoczywa tu zatem na oświadczenia stron. Co się tyczy oświadczenia bar. Eichhorn a, wzgl. jego zastępcy, jest ono zupełnie zrozumiałem. Tery-toryum sporne należało już podówczas, na zasadzie ugody z r. 1858. do Palocsayów; komu na niem przysługują służebności, i w jaki sposób mają być wykupione, było dla niego rzeczą zupełnie obojętną. Jakkolwiek byłby się oświadczył co do przynależności politycznej terytoryum, kwestya prywatno-prawna, interes jego majątkowy, nie wchodziły tu zupełnie w grę; dla tego nie miał powodu zaprzeczać oświadczeniu sołtysów. Byłby miał powód zaprzeczyć, gdyby go zagrzewała kwestya prawno-publiczna, gdyby mu zależało na utrzymaniu rzeczywistej granicy galicyjskiej. O ile jednak wiadomo, warowanie granic krajów nie leży w zakresie interesów bankiera, już zaś najmniej warowanie granic Galicyi w zakresie, interesów bankiera — berlińskiego,

Jądro całej sprawy tkwi zatem ostatecznie w oświadczeniu samych sołtysów Białczariskich. Od r. J 883 występują tu oni po raz wtóry w roli paladynów roszczenia węgierskiego. I. jak przedtem, tak i teraz nie nauczyli się jeszcze podpisać swojego nazwiska: na protokole komisyi z r. 1871 umieścili znowu tylko znak krzyża św. To smutne; ale zatajać tego nie można, zwłaszcza że wydobywa się stąd promień światła, pozwalający ocenić nie tylko ich stopień wykształcenia, ale zarazem wartość oświadczenia samego. Nieoświeconemu chłopu nie łatwo odróżnić kwestya prywatnej władzy właściciela, wykonywanej nad pewnemi dobrami, od kwesty i przynależności tych dóbr pod względem prawnopolitycznym. Od szeregu lat (1858) widzieli oni, że na terytoryum spornem gospodaruje magnat węgierski i jego służba; co się tu dziwić, jeżeli się im zdawało, iż należy ono do Węgier. Nadto wchodziła tu zapewne w grę inna okoliczność. Kto zna duszę chłopa w ogóle, a duszę chłopa galicyjskiego w szczególności, temu wiadomo, że ma nieprzeparty lęk przed wszelakiem urządzeniem swoich stosunków majątkowych przez władze, obawia się bowiem, żeby przy tej sposobności czego nie stracił. Chodziło więc może o to, żeby wynaleść jakiś pozór, za pomocą którego przynajmniej kwestya wykupna służebności na pastwisku spornem dałaby się usunąć z pod orzeczenia komisyi serwitutowej, zwłaszcza że co do innych parcel, niewątpliwie galicyjskich, sołtysi niełatwą mieli sprawę z komisyą. Pozór znalazł się, przez wytoczenie zarzutu, że pastwisko owo położone jest na terytoryum wę-gierskiem. zatem nie podlega orzecznictwu komisyi. Może więc niedaleko odbiegniemy . od prawdy, twierdząc, że jak w r. 1838 źródłem przyznania sołtysów były zastosowane wobec nich vis ac metus, tak obecnie pobudką przyznania stał się umyślny ich dolus.

Dodaję, że przeciw orzeczeniu komisyi serwitutowej wniesiony został rekurs ze strony wszystkich sołtysów Białczańskich, którzy w rozprawie komisyjnej nie brali udziału; wnet potem, 1875 r. ciż sołtysi wystąpili z prośbą do łaski monarszej, w której podnoszą, że obaj ich zastępcy przed koinisyą przekroczyli udzielone sobie pełnomocnictwo, i między innemi wyraźnie także stwierdzają, że podana przez pełnomocników w czasie rozprawy serwitutowej granica polityczna jest mylną. Tak więc przyznanie sołtysów zostało przez nich samych odwołane, i z całej tej sprawy nie pozostało ostatecznie nic dla utwierdzenia pretensyi węgierskiej.

Jak tedy żaden inny fakt, tak też i owo przyznanie nie dowodzą, żeby w całym tym okresie (1858—1890) nastąpiła prawnie jakakolwiek zmiana co do granicy politycznej. Co większa, nawet sto s u n k i p o s i a d a n i a p r y w a t n ego nie u ł o-żyły się zupełnie zgodnie z treścią ugody z r. 1858, a to głównie z tego powodu, że, jak wspomnieliśmy, nie została ona zapisaną w księgach publicznych tudzież ewidencyi katastru.

Tak przy reambulacyi z r. 1879 zapisano w protokole parcelowym (Parzellen-Protocoll) gminy Brzegi, jako też w odnoszącym się do niego arkuszu posiadłości gruntowej (Grundbesitz-bogen) bar. Eichhorna, do którego podówczas należało Zakopane, jako właścicieia parc. 2537 i 2538 (połowa Morskiego Oka i Las Rybie), a Bartłomieja Nowobilskiego wraz z 40 towarzyszami (sołtysi Białczańscy) jako właścicieli parć. 2589 — 2541 (pastwisko, Czarny Staw, głazy).

Przy założeniu nowej księgi gruntowej r. 1888 zapisano parc. 2537 i 2538 jako części składowe dóbr zakopańskich, parć. 2539 i 2541 jako własność Nowobilskiego z towarzyszami, wreszcie parc. 2540 (Czarny Staw) jako „dobro publiczne“.

Przy wwiązaniu hr. Zamoyskiego w dobra zakopańskie roku 1889 oddano mu w posiadanie parc. 2537, 2538 i 2540, te ostatnią, mimo że na rok przedtem wpisaną została w księdze gruntowej jako dobro publiczne, dla tego, że według edyktu licytacyjnego z r. 1889 nabywca Zakopanego miał otrzymać w posiadanie wszystkie parcele, wymienione w operacie szacunkowym tychże dóbr; operat ów pochodził jeszcze z r. 1885, zatem z czasów przed założeniem księgi gruntowej, i podał, na podstawie

Wreszcie r. 1889 Galicyjskie Towarzystwo tatrzańskie, nabywszy przez kupno cześć praw, przysługujących Nowobilskim, zaintabulowane zostało jako właściciel V₆ części parc. 2539 i 2541 ¹).

ówczesnych faktycznych stosunków posiadania, Magnusa Pełza, do którego podówczas należało Zakopane, jako właściciela tejże parceli.

Nie mam zamiaru ani powodu rozpatrywać tu szczegółowo strony prawnej owych stosunków posiadania prywatnego, jak się one ułożyły po roku 1858, nie będę też z osobna przytaczał licznych dowodów, poświadczających, że jeszcze po roku 1858 zarówno właściciele Zakopanego jako też Nowobilscy wykonywali faktycznie prawa posiadania na terytoryum spornem² 3 4 5 6 7). Stwierdzam tylko tyle, że terytoryum owo, jak przedtem, tak też i od r. 1858 aż po dzień dzisiejszy pozostało przedmiotem wpisu galicyjskich ksiąg gruntowych jako też galicyjskiego katastru. Jeżeli tedy parcele sporne zapisano od r. 1853 w katastrze węgierskim, a od r. 1859 w księgach gruntowych węgierskich, to oba te fakty, gdybyśmy je oceniać chcieli wyłącznie ze stanowiska formalnego, należałoby conaj-mniej uznać jako równorzędne z tamtymi i nawzajem znoszące się co do skuteczności. Jeżeli jednak pytanie to ocenimy rzeczowo, okaże się, że można tu uznać tylko zasadność wpisów galicyjskich ksiąg publicznych, nie zaś węgierskich. Sama bowiem ugoda z r. 1858 określiła wymieniony tamże przedmiot sprzedaży (terytoryum sporne) liczbami porządkowemi katastru galicyjskiego, i wyraźnie też kataster ów powołała, a ponadto terytoryum sporne było przedmiotem wpisów w⁸ galicyjskich księgach publicznych dawno przed r. 1858 i 1853, zaczem też trzebaby udowodnić, że w latach 1853 czy 1858 stało się coś, co tu właściwość ksiąg galicyjskich usunęło, a zarazem właściwość ksiąg węgierskich uza-

sadniło. Ten dowód nie został przeprowadzony, ani też przeprowadzić się nie da, zwłaszcza że sama ugoda z r. .1858, jak wykazaliśmy, za dowód taki służyć nie może.

W podobny sposób ułożyły się także stosunki, dotyczące opodatkowali i a terytoryum spornego. Z stwierdzonego poprzednio faktu¹), że aż do reambulacyi z r. 1879 podatki wybierane były w Galicyi na podstawie metryki katastralnej z r. 1820, wypływa, że także i w tym czasie (1858 — 1879) z parc. 2538 (las) jako części zapisanego tamże Lasu pańskiego Eybie opłacali podatek właściciele Zakopanego²). Prócz tego dochowały się trzy tabele wpłaty (Einzahlungstabellen) podatku gruntowego z roku 1863, 1864 i 1870. wystawione na imię p. Homolaczowej, w których poświadczono nie tylko przypisanie, ale i uiszczenie rzeczonego podatku. Ponieważ zarówno ilość (30) jako też i nazwy poszczególnych niw (Fluren) zgadzają się tu zupełnie z wyciągiem z r. 1820 ³), w którym wymieniono wyraźnie Las pański Eybie, przeto wynika stąd, że p. Hoinolaczowa, już nawet po ustąpieniu terytoryum spornego Palocsayom, płaciła zeń podatek w Galicyi conajmniej w okresie czasu od r. 1863—1870. Toż samo da się wykazać także co do lat 1883—1895. Według potwierdzonego urzędowo r. 1895 arkusza posiadłości gruntowej (Grundbesitzbogen) gminy Brzegi nr. 159, opiewającego na nazwisko właściciela Zakopanego, wynosił roczny dochód z parc. 2537 i 2538 : 1051 złr. 68 ct. Odnosząca się do tegoż numeru tabela reparty-cyjna stwierdza, że od czystego dochodu rocznego 1051 złr. 68 ct. przypisany był temuż właścicielowi w latach 1883—1895 podatek gruntowy. Tak samo przedstawia się rzecz co do parc. 2539 — 2541. W arkuszu posiadłości gruntowej nr. 372 podano tu jako właścicieli Nowobilskich z dochodem rocznym 164 zł. 26 ct., w odpowiedniej zaś tabeli repartycyjnej stwierdzono, że w tymże samym okresie czasu wymierzono Nowobilskim od rocznego dochodu 164 złr. 26 ct. odpowiedni podatek gruntowy. Że w obu razach podatek nie był tylko przypisany ale i rzeczywiście wpłacony, poświadczają pisma starostwa nowotarskiego z r. 1890 i 1892 tudzież tamtejszego urzędu podatkowego z r. 1895.

G Por. wyżej str. 202.

²)    Por. pisma galic. Dyrekcyi skarbowej z 16. września 1891 i starostwa nowotarskiego z 23. września 1891, które szczegół ten wyraźnie stwierdzają.

³)    Por. wyżej str. 159.

Zatem: pod względem opodatkowania nie nastąpiła po roku 1858 żadna zmiana po stronie galicyjskiej. Jeżeli tedy terytoryum sporne, po rzeczonej ugodzie, zostało opodatkowane także i w Węgrzech, to oceniać należy fakt ten w taki sam sposób, jak sprawę równorzędnych wpisów w węgierskim katastrze i tabuli. Dodaję zresztą, że ze strony przeciwnej nie przedłożono żadnych dowodów, poświadczających, w odniesieniu do tego okresu czasu, przypisanie czy też wpłatę rzeczonego podatku w Węgrzech.

li a

Co się tyczy wykonywania czynności urzędowych na terytoryum spornem, należy stwierdzić, że jakkolwiek ugoda z r. 1858 nie miała, zasadniczo rzecz biorąc, żadnego znaczenia w sprawie ustalenia granicy politycznej, to jednakowoż od zawarcia jej stosunki zmieniły się faktycznie na niekorzyść Galicyi, ile że terytoryum owo, przeszedłszy obecnie w posiadanie magnata węgierskiego, mogło być łatwo wciągnięte w zakres urzędowania władz węgierskich¹). Mimo to w całym okresie czasu aż do r. 18ö9 dadzą się tu wykazać tylko dwa wypadki wykonania czynności urzędowych przez też władze, oba stojące znowu w najściślejszym związku z faktem posiadania prywatnego, i niejako wprost zeń wypływające : założenie księgi gruntowej, która terytoryum sporne uwzględniła, dokonane ostatecznie r. 1859, jako też założenie stałego katastru węgierskiego w r. 1876, w miejsce dawniejszego, prowizorycznego z r. 1853. Ze strony władz galicyjskich można z tego samego okresu czasu wykazać znacznie więcej wypadków urzędowania, i to bardziej różnorodnej treści. Prócz omówionych poprzednio szczegółów, dotyczących reambulacyi i wprowadzenia nowego katastru, założenia nowych ksiąg gruntowych, uwzględniających terytoryum sporne, jako też prócz poświadczonych wyraźnie faktów opodatkowania tegoż terytoryum, przytaczam tu następujące jeszcze dowody wykonywania władzy urzędowej z naszej strony. R. 1871, według zeznania dwu świadków, urzędowała samem terytoryum wspomniana powyżej nowotarska komisy a serwitutowa. R. 1889 komisya sądu obwodowego nowosądeckiego, wwiązując hr. Zamoyskiego w dobra zakopańskie, oddała mu zarazem w posiadanie terytoryum sporne, dokonawszy obejścia jego granic i objechawszy łódką jezioro. We wrześniu r. 1890 delegat nowotarskiego sądu powiatowego dokonał tu bez przeszkody oględzin parc, lasowej 2538. W październiku tegoż roku znalazł się na terytoryum spornem w charakterze urzędowym wysłaniec sta

*) Trafne spostrzeżenie RA-go.

rostwa nowotarskiego wraz z galicyjskimi żandarmami, ażeby za-pobiedz grożącym ze strony ks. Hohenlohego gwałtom. Żeby częściowo wy biedź poza granice omawianego tu okresu, dodaje jeszcze, że w r. 1891 sąd powiatowy nowotarski wydał zakaz dopuszczania się gwałtów na terytoryum spornem, a następnie, w tymże samym roku, orzeczenie, skazujące ks. Hohenlohego i jego pełnomocnika Kegla na karę pieniężną z powodu naruszenia rzeczonego zakazu. Wreszcie w lipcu 1895 r. delegat starostwa nowotarskiego, w asy-stencyi żandarma galicyjskiego, dokonywa tu oględzin urzędowych ¹).

W ogóle zatem stwierdzić można, że w rozlicznych kierunkach, w których na zewnątrz przejawiać się mogą prawa zwierzchnictwa państwowego (zakładanie i prowadzenie ksiąg publicznych, opodatkowanie, orzecznictwo sądowe, zarządzenia administracyjne), władze galicyjskie praw tych nie tylko w zasadzie przestrzegały, ale w rzeczywistości je także wykonywały, i że, jeżeli równolegle i w konkurencyi z niemi także władze węgierskie podjęły w tym czasie pierwsze próby wykonywania rzeczonych praw, to jednak istniejące z dawna i stale tu przedtem wykonywane prawa Galicji nie mogły skutkiem tego doznać jakiegokolwiek uszcze r b k u p o d w z g 1 ę d e m pra w n y m. Zini ana taka dałaby się usprawiedliwić tylko w tym razie, gdyby po stronie przeciwnej zdołano wykazać, iż Węgry nabyły tymczasem tytuł prawny do wykonywania zwierzchnictwa państwowego na terytoryum spornem. Dowód ten nie został przeprowadzony, i dla tego w y koli y w a n e t u w współzawodnictwie z Galie y ą c z y n n o-ści urzędowe władz węgierskich uznać należy za b e z p r a w ne u'roszczeni e.

Zwróćmy się teraz do rozpatrzenia zabytków literackich i kartograficznych z tego okresu.

Ponieważ Węgry w okresie tym wystąpiły już wyraźnie z roszczeniami do terytoryum spornego, przeto nic dziwnego, że w szeregu utworów literackich, wychodzących z pod pióra węgierskiego, spotkać się można tu i ówdzie z twierdzeniem, że terytoryum owo wchodziło w skład państwa węgierskiego (n. p. Weber, r. 1880) ²). Tego rodzaju wzmianki, jako stronne, nie

D Ustępy o opodatkowaniu i czynnościach urzędowych oparte przeważnie na wyczerpujących wywodach RA-go.

²) Weber, Zipser Geschichts- und Zeitbilder, Lewocza 1880, str. 325 i n.

15

O Morskie Oko.

przedstawiają żadnego znaczenia dowodowego, podobnie jak nie przedstawiają go twierdzenia, zawarte w licznych pracach nowszych autorów polskich, zaliczających terytoryum owo do Gali-cyi, które tu z umysłu pomijam. Na szczególną natomiast uwagę zasługują te świadectwa literackie, które pochodzą od Węgrów, lub obcych, a jednak terytoryum sporne ^zaliczają do Galicyi; zarzut jakiejkolwiek stronniczości należy tu z góry uchylić. Pod tym względem zwracam przedewszystkiem uwagę na dzieło Fuchsa (Węgra) z r. 1863, który Morskie Oko umieszcza już po stronie galicyjskiej¹), jako też na artykuł Berzeviczego, również Węgra, osiedlonego w komitacie spiskim, jeszcze z r. 1902, który je mieni „polskiem Morskiem Okiem“ ²). Z szczególnym jednak naciskiem wymieniam tu świadectwo Kolbenheyera. Uczony ten, zmarły prawie w przededniu zgromadzenia się niniejszego Sądu polubownego, należał do najznakomitszych znawców Tatr, i uchodzi po dziś dzień za powagę co do tego przedmiotu; książka jego o Tatrach ³) doczekała się dziewięciu wydań. Ogłosił on ją z polecenia węgierskiego Towarzystwa tatrzańskiego i był członkiem wydziału tegoż Towarzystwa. W dawniejszych wydaniach określał on tu granicę sporną według wersyi węgierskiej, począwszy jednak od wydania ósmego (1891) zmienił dawniejsze zapa-tr y w an i e i przy j ą ł g r a n i c ę w e d ł u g wersyi polskie j (grzbietem Żabiego). Na tę zmianę, która go przyprawiła o utratę członkowstwa w wydziale węgierskiego Towarzystwa tatrzańskiego, a podobno nawet w Towarzystwie samem, wpłynęły naoczne oględziny terytoryum spornego, których dokonał z okazyi obrad komisyi granicznej z r. 1883; tem większego znaczenia i wartości nabiera sąd tego wytrawnego i z pewnością bezstronnego znawcy niniejszej sprawy.

Z d o w o d ó w k a r t o g r a f i c z n y c h przytaczam przedewszystkiem trzy m ap y k a t a s t r a 1 n e węgierskie, przedłożone w toku obecnej rozprawy, jedne mierniczego Marka z r. 1867⁴),

U Oben angelangt hat man eine vortreffliche Aussicht auf die galizische Seite des Tatragebirges. Tief unten erblickt man... das Meerauge. Fuchs, Die Central-Karpathen 1863 str. 274.

²) Berzeviczy E. Die Hohe Tatra, w Reichs wehr z 10. kwietnia 1902.

³)    Kolbenheyer, Die Hohe Tatra.

⁴)    Katastral-Landes-Vermessungs-Triangulirungs-Aussteckungs- und Observations-Skizze vom Trigonometer Marek 1867. Wzmianka w RA. nr. 58.

drugą i trzecią jako dodatki do opisu granic Jaworzyny, z r. 1871 a) i 1879 ²) ; pierwsza i trzecia prowadzą granice linią l)y-dyńskiego, druga według wersyi pospolitej węgierskiej (środkiem Czarnego Stawu i Rybim Potokiem). Ponieważ mapy te są tylko objaśnieniem odnośnych wpisów katastralnych węgierskich, których wartość dowodową omówiłem już poprzednio⁹), same zaś znaczenia dowodów samoistnych nie przedstawiają, przeto nie rozpatruję ich już szczegółowo, stwierdzając tylko, że jak sam kataster węgierski, tak i one do uzasadnienia roszczeń strony przeciwnej wystarczyć nie mogę. Z osobna zwracam tylko uwagę na sprzeczność, jaka co do podawanych przez nie wersyj granicznych zachodzi, szczególnie zastanawiającą w dwu odpowiadających sobie opisach granic Jaworzyny; wyraźne świadectwo, że aż do najnowszych czasów urzędowa kartografia węgierska nawet pod względem ustalenia swojej własnej granicy pretensyjnej nie zdołała usunąć cechującej ją z dawna chwiejności i niepewności. Formalnie rzecz biorąc, oba sprzeczne przekazy, gdyby im nawet przyznać jakiekolwiek samoistne znaczenie, znosiłyby się nawzajem.

Niemniej też prywatna mapa obszaru Jaworzyny, wykonana w r. 1864 przez inżyniera Pazera¹⁰ 11 12 13) na zamówienie Pa-locsayów, nie wchodzi tu w rachubę jako środek dowodowy, i to dla wielu powodów: najpierw dla tego, że podaje tylko granice posiadłości prywatnej, nie zaś granicę polityczną, powtóre dla tego, że wykonaną została z polecenia interesowanej strony prywatnej. wreszcie dla tego, że i co do samej granicy Jaworzyny zachodzi tu znowu chwiejność: zrazu nakreślono bowiem mapę z granicą według wersyi węgierskiej pospolitej, a następnie, dodatkowo, pociągnięto tu ołówkiem linię Dydyńskiego.

Przechodzę do najważniejszego działu m a p u r z ę d o w y c h, w y d a n y c li przez wiedeński I n s t y t u t w ojskowo-ge o-graficzny w okresie czasu od r. 1861 —1888. Z przedłożonych

nr. 59.

nr. 60.

w toku procesu należą, tu - zdjęcie wojskowe Galicy! z r. 1861 ¹)7 mapa dróg królestwa Galicyi z r. 1868²), mapa szczegółowa Węgier z r. 1870³), mapa ogólna królestwa Galicyi z r. 1872¹⁴), mapa Galicyi z r. 1880 ¹⁵), mapa wysokich Tatr z r. 1881¹⁶), mapa szczegółowa Galicyi z r. 1881 ¹⁷), inna (kolorowana) mapa z r. 1881 ¹⁸), i wreszcie mapa Galicyi z r. 1888, przerysowana z mapy z r. 1880¹⁹). Na pierwszej z wymienionych tu map teren sporny jest jeszcze szrafowany, co odpowiadałoby wersyi polskiej ; umieszczono tu już wszelako także i na niej (może dodatkowo) linię Dydyńskiego; wszystkie inne podają w tych tu stronach granicę polsko-węgierską w e d ł u g tejże w e r s y i I) y d y ri s k i e g o.

Dziewięć urzędowych map, i to z czasów nowszych, przemawiających za roszczeniem wegierskiem, oto, co już nazwać można dowodem poważnym! Nie wiem, czy nie znalazłoby się ich więcej, gdyby podjąć dokładniejsze poszukiwania. Na pewno twierdzić można, że gdyby zbyt wydawnictw Instytutu wojskowo-geografi-cznego był w owym czasie większy, i okazała sio potrzeba częstszych edycyj, byłoby można doprowadzić do kilkunastu, a choćby nawet kilkudziesięciu map urzędowych, poświadczających zasadność linii pretensyjnej węgierskiej. Jakże ten fakt wytłómaczyć, i jakie stąd wnioski wyprowadzić dla oceny kwesty i spornej?

Przypomnijmy tedy, że ostatnia, wymienioną tu grupę wyprzedzająca mapa urzędowa z r. 1856, wydana również przez Instytut wojskowo-geograficzny, podawała jeszcze wersyą polską; że zaś wersya węgierska (Dydyńskiego) zawarta jest już w mapie z r. 1861, i odtąd przez lat blizko trzydzieści powtarza się w późniejszych publikacyach Instytutu, przeto wynika stąd, że przyczyny zmiany szukać müsiiny w jakiemś zdarzeniu z czasu między rokiem 1856 a 1861, które spowodowało omówione tu przesunięcie granicy. Najbliższą byłaby myśl. że wpłynęła na to ugoda z r. 1858; przyjmuję wszelako, że jeżeli nawet w Instytucie miano o niej jakąkolwiek wiadomość urzędową, zdawano tu sobie przecież dokładną sprawę z tego, iż układ co do granic posiadłości prywatnych nie może przesądzać o granicy politycznej. Dla tego ugody tej nie można uważać za powód dokonanej zmiany, tern bardziej, że w takim razie granica byłaby tu musiała być przeprowadzona, według wersyi węgierskiej pospolitej, nie zaś linią Dydyńskiego. Pozostają zatem tylko plany katastralne, które zmianę tę spowodować mogły. I rzeczywiście, według wyjaśnienia krakowskiej komendy korpusu z r. 1890, Instytut wykreśla na swych mapach granice krajów według przesłanych sobie planów katastralnych. Twierdzenie to popiera okoliczność, że w archiwum Instytutu znalazły się w istocie plany katastru galicyjskiego z r. 1846. opatrzone tu datą (może nadesłania) 1855 r.]) One to stanowiły snąć podstawę, na której oparła się mapa z r. 1856, podająca wersyą polską. Widocznie nieco później, w każdym razie przed r. 1861. otrzymał Instytut plany prowizorycznego katastru węgierskiego z r. 1853, i przystępując do opracowania mapy z r. 1861. dał im pierwszeństwo przed galicyjskimi, przyjął bowiem jako granicę polityczną linie, zawartą w planach węgierskich (Dydyńskiego), która w mapce katastralnej galicyjskiej wykreślona była tylko jako linia pretensyjna sąsiedniej od strony Węgier posiadłości prywatnej²).

Linie Dydyńskiego powtórzono już czterokrotnie w publika-cyaeh Instytutu (1861, 1868, 1870, 1872), kiedy się tu objawiły jeszcze pewne wahania i wątpliwości. Najlepszym tego dowodem zachowane w aktach sporu szkice rysunkowe (Schrift-Oleaten), o których mówiłem już przy innej sposobności³), wykonane roku 1876/77 przez funkcyonaryuszów Instytutu, wśród przygotowań do wydania nowej mapy. Autor pierwotnego szkicu (rysunek czarnym atramentem) poprowadził tu granicę według wersyi polskiej. wzdłuż grzbietu Żabiego. Szkic ten poddany został rewizyi dwu innych oficerów, o których nadmieniłem już wyżej, że byli Węgrami. Jeden z nich sprostował rysunek w ten sposób, że dodał tu (czerwonym atramentem) nową linię graniczną wzdłuż Rybiego Potoku (wersya węgierska pospolita) i podpisał pod nią słowa: „Prätensionslinie mit UngarnI tego jeszcze było za mało drugiemu; przekreślił więc (znowu czerwonym atramentem)

oo jo m

hi -c h: o o o i-i j-i J-s

•S? '57 'o? £ £

-Ü -Ö -3

w u: m

wymienione co dopiero słowa niemieckie, i dodał, wzdłuż Potoku Eybiego, używane w szkicu na oznaczenie granic politycznych znaki (szereg krzyżyków) ; linia pretensyjna, jak ją pojmował jeszcze pierwszy poprawiający, zmieniła sie w linię graniczną stanowczą. Stąd przeszła znowu do całego szeregu późniejszych publikacyj Instytutu (1880, 1881. 1888) z tą jedynie zmianą, której przyczyn nie umie zresztą bliżej wytłumaczyć, że i w owych publikacyach późniejszych przyjęto, zamiast zaznaczonej w szkicu wersyi węgierskiej pospolitej, linię Dydyriskiego, jak dawniej.

Po krótkiem wahaniu została tu zatem sprawa niniejsza po raz wtóry rozstrzygnięta stanowczo na niekorzyść strony polskiej, jak ją już raz rozstrzygnięto w r. 1861. Był to także Sąd polubowny sui generis, zgromadzony na wiele lat przed tym, zdawałoby się pierwszym, który się zebrał obecnie. Tylko, że był to sąd samozwańczy: nie uczyniły nań zapisu obie strony, przynajmniej nie uczyniła go strona polska. Nie dano też stronie polskiej sposobności obrony i przeprowadzenia dowodu swych roszczeń, wydano wyrok in contumaciam. Wydano go bez zbadania sprawy przez sam. sąd : nie podjął on trudu przestudyowania owych 100 kilo aktów, nad któremi my musieliśmy ślęczyć, ażeby zdobyć sobie odpowiedź na zawiłe pytanie sporne. Dwie mapy katastralne, galicyjska i węgierska, stanowiły jedyny materyał dowodowy, na którym się oparto. Że zaś obie w kwesty i granicy politycznej były ze sobą sprzeczne, a sąd uwzględnił wyłącznie jedne, więc nie można nawet wyroku jego nazwać Salomońskim. Zechciejmy się porozumieć: Skoro Instytut miał do rozporządzenia tylko mapy katastralne, i na nich miał obowiązek opierać się, te oczywiście nie można było żądać odeń. żeby przeprowadził granicę grzbietem Żabiego: byłoby to, formalnie biorąc, takie samo jednostronne rozstrzygnięcie sprawy na korzyść Galicy i. jak ją rozstrzygnięto jednostronnie na korzyść Węgier, przyjmując linię graniczną mapy katastralnej węgierskiej. Jedyną właściwą, w o b e c obu k r a j ów 1 o j a 1 n ą dróg ą post ę p o w a n i a b y ł o : podać w mapach obie linie graniczne, węgierską i polską, jako pretensyjne, i pozostawić w ten sposób w zawieszeniu całą kwestyą granicy politycznej, dopóki ona przez powołane czynniki, po szczegół o wem zbadaniu sprawy, nie z o s t a nie r o z s t r z y g n i ę tą o s t a t e c z n i e. N ależy ubolewać, że Instytut, używający zresztą najlepszej, i najlepiej zasłużonej sławy nie tylko w Austryi, ale w całym świecie. załatwił sie z tą sprawą tak lekko i dorywczo, i uświęcił swą powagą szczegół kartograficzny, dla którego niema dostatecznego uzasadnienia, i który nie odpowiadał rzeczywistości. Przyjęcie linii Dydyńskiego jako granicy polsko-węgierskiej było tu ostatecznie tylko nieporozumieniem, ile że linia pretensyjna uznaną została za rzeczywistą linię graniczną; że zaś sama linia Dydyńskiego zrodziła się znowu tylko z nieporozumienia, t. j. mylnej interpretacji wywodów Xi koro w i cza r), przeto spiętrzyły się t u ze so b ą d w a nieporozu mieni a, którym niestety dano sankcyą w publika-cyach urzędowych.

Nie moglibyśmy się dziwić wcale, gdyby z okresu, którym się obecnie zajmujemy, dał się wykazać cały, chociażby najliczniejszy szereg map prywatnych, podających rzeczoną granicę według wersyi Dydyńskiego. Tego rodzaju mapy opierają się pospolicie na najnowszych publikacyach urzędowych, nie dochodząc, ani nie sprawdzając samoistnie podanych przez nie szczegółów. Przejęcie rzeczonej wersyi z map Instytutu tłumaczyłoby się tedy samo przez się. W zebranym przez austryackie Ministerstwo spraw wewnętrznych materyale, jako też w pracach kartograficznych, przedłożonych przez stronę przeciwną, znajduję wszelako tylko dwie tego rodzaju karty. Jedną jest mapa prof. Kofistki, wydana w Pradze r. 1863²). Druga — to mapa Kummersberga w nowem wydaniu z r. 1880, ogłoszonem niewiadomo przez kogo, w każdym razie nie przez samego Kummersberga, który już wtedy nie żył, wydana nakładem Artarii w Wiedniu³). Do tej ostatniej publikacji użyto klisz wydania pierwszego, które jak wiadomo²⁰), zawierało granicę według wersyi polskiej, skutkiem czego i tutaj rysunek kartograficzny zapełniony (szrafowany) jest aż do grzbietu Żabiego; dodatkowo jednak wybito na nim jeszcze linię Dydyńskiego jako granicę polsko-węgierską, pozostawiając resztę wycie-niowanego terytoryum już po stronie węgierskiej. O sile dowodowej obu tych i jakichkolwiek zresztą innych map prywatnych z tego okresu, jakieby się, jeszcze odszukać dały, wystarczy powiedzieć t\ le, że powtórzenie urzędowo stwierdzonego błędu nie jest dowodem jego prawdziwości.

Na zakończenie tego przeglądu austriackich map urzędowych i prywatnych przytaczam wreszcie jeszcze jedne — mapę wysokich Tatr, w y d a n ą przez Instytut wojsko w o-g e o g r a f i c z n y, tak samo urzędową, iak wszystkie inne z lat 1861—1888, i najnowszą, bo z r. 1899 pochodzącą¹). Dokonała się na niej niespodziewana metamorfoza. Linia Dy dyń skie go, jako linia graniczna polsko-węgierska znikła; granica idzie tu grzbietem Żabiego, zatem według wersy i polskiej. Stojąc na stanowisku, które określiłem poprzednio, zaznaczam, że ta zmiana granic na korzyść Galicyi, przeprowadzona przez Instytut, była pod pewnym względem przedwczesną. Skoro bowiem podstawą jego publikacyj były mapy katastralne, a w r. 1899 żaden jeszcze powołany czynnik nie rozstrzygnął, którą z obu roszczonych granic uważać należy za uzasadnioną, to było rzeczą wskazaną podać tu tak samo dwie linie pretensyjne, węgierską i polską, jak je podawać należało we wszystkich mapach dawniejszych z okresu 1861 — 1888. Całkiem inaczej jednak trzeba będzie ocenić tę mapę, jeśli zajmiemy stanowisko, na któ-rem stanęła strona przeciwna. Odwoływała się ona z szczególnym naciskiem do map Instytutu jako publikacyj urzędowych, przytaczała je jako oczywisty, niewzruszalny dowód swojego twierdzenia. Jeżeli tak, to mapa niniejsza obala doszczętnie cały gmach dowodowy strony przeciwnej. Pochodzi bowiem od tego samego organu. który wydawał mapy poprzednie, jest tak samo urzędową, jak tamte, jest wreszcie najnowszą, daje zatem wyraz tym zapatrywaniom, które w Instytucie przyjęto obecnie jako urzędowo prawdziwe. A na mapie tej uwzględnioną jest — wersya polska !

I nie tylko na niej ; ale także w kilku poważnych publika-cyach kartograficznych węgierskich, na krótko przedtem ogłoszonych. Mam tu na myśli mapę wysokich Tatr z r. 1870 i drugie jej wydanie z r. 1874, obie odbite w węgierskiej dru-k a r n i p a ń stwo w ej w B u d a p e s z c i e ²). Obie pod aj ą wersya graniczną polską (wzdłuż grzbietu Żabiego). Nic bliższego, jak przypuszczenie, żęto urzędowe mapy węgierskie, skoro je wydano w drukarni państwowej. Węgierskie ministerstwo skarbu w osobnem piśmie zapewniło, że tak nie jest, że

) Die Hohe Tatra 1899; nieuwzgl. w RA.

!) A Tatra hegyesćg Tćrkepe 1870 i 1874. RA. nr. 27.

wydawnictwo tych map jest tylko prywatnem przedsiębiorstwem drukarni; nie dato tylko wyjaśnienia, w jaki sposób drukarnia rządowa, mająca służyć celom państwowym, mogła się podejmować przedsiębiorstw prywatnych na zysk obliczonych. Przyjmując do wiadomości to oświadczenie Ministerstwa, mamy przecież prawo stwierdzić, co zresztą same mapy w nagłówku podają, że ułożone zostały „według pomiarów oryginalnych“, a nadto, rozpatrując się w ich właściwościach dodać jeszcze, że cały rysunek jest nowy, niepowtórzony z jakiejkolwiek dawniejszej mapy węgierskiej czy austryackiej, że hypsometrya jest tu zupełnie oryginalna, w sążniach, nieprzejęta również zpublikacyj kartograficznych dawniejszych¹). Jeśli to więc nawet mapy prywatne, to w każdym razie na podstawie dat urzędowych i przy pomocy rządowych sił urzędniczych wykonane. Przytem pochodzą one w każdym razie od autora czy autorów węgierskich, których z pewnością posądzać nie można, żeby przepomnieli lub przepomnieć chcieli o interesach swojego kraju : nie powstały one in contumaciam Węgier, jak n. p. karty Instytutu wojskowo-geografieznego, które wydawano in contumaciam Galicyi. A jednak i te karty węgierskie stwierdzają jeszcze, w czasie od 1870—1874 r., istnienie g r a n i c y w e d ł u g w e r s y i p o 1 s k i e j.

I — last not least: żeby obok rzeczy wielkich i znaczniejszych przytoczyć jeszcze małe,, choć zresztą z innego względu ważne, pozwalam sobie przedłożyć tu mapkę, pochodzącą widocznie z atlasu, który na osobnych kartach przedstawiał poszczególne komitaty węgierskie ; karta, którą posiadam, wyobraża komitat liptawski. Napis w nagłówku karty określa ją jako „mapę administracyjną Liptowa, na podstawie dat urzędowych, nakreśloną przez Ignacego Hatseka, królewskiego węgierskiego kartografa“ ²) ; wszystkie napisy są tu węgierskie. Pochodzenie węgierskie mapy nie może ulegać wątpieniu. Nie ma tylko podanej daty jej wydania; ze względu na techniczne właściwości odbicia należy ją odnieść do ostatniego mniej więcej dwudziestolecia wieku XIX. Charakter karty zdaje się wskazywać na to, że atlas, z którego pochodzi, przeznaczony był albo do użytku szkolnego,

rj Uwagi o właściwościach tych map zawdzięczam uprzejmości d-ra St. Eliasza Radzikowskiego.

²) Liptó megye kôzigazgatâsi térképe hivatatos adatok alapjńn rajzolla Hatsek Ignacz m. k. térképész. Mapy tej udzielił mi dr. St. Eliasz Radzikowski.

albo też był publikacyą popularną dla szerszych warstw społeczeństwa węgierskiego. U północno-wschodniej rubieży liptaw-skiego komitatu zaznaczono tu jeszcze osobnymi, wyraźnymi znakami część sąsiedniej granicy galicyjskiej. I otóż rzecz uwagi szczególnej godna: Czarny Staw (Tengerszem) i Morskie Oko (Hałas tó) narysowane tu są w środku terytoryum galicyjskiego, nieprzeciete żadną linią graniczną; granica Galicyi bieży w zna-czniejszem ku wschodowi oddaleniu od obu jezior. Zatem znowu w er sya p o 1 s k a n a j e d n e j z no w szych m a p w ę g i e r-skieh. Pozwólcież Panowie, żeby za rzeczywistość uznać to. czego sami uczycie swoje dzieci!

X.

Zatarg Oalicyi z Węgrami 1890 — 1902.

Zatarg Galicyi z Węgrami, wzgl. rządu austriackiego z węgierskim z lat 1890—1902, zapoczątkowany gwałtownem zajęciem terytoryum spornego przez Węgry, omówię tu już możliwie krótko. Nie chodzi mi o szczegółowe rozpatrzenie poszczególnych wypadków i stadyów zatargu, ani o streszczenie licznych pism, jakie z tego powodu wymieniły między sobą ministerstwa austryackie i węgierskie x). Nie będę też z osobna omawiał gwałtów, jakich się w toku zatargu niejednokrotnie dopuszczano, zaznaczając tylko ogólnie, że gwałty stron prywatnych były obustronne, choć rzeczowo różne: raz jako zaczepka, innym razem jako konieczna obrona; jednostronnymi natomiast były gwałty władz rządowych; tych jednak nie dopuszczano się po stronie galicyjskiej czy au-stryackiej.

Na tein miejscu chodzi mi tylko o przypomnienie i wyjaśnienie dwu pytań zasadniczych: 1) jakie stanowisko, pod względem oceny całego zatargu, zajęły oba rządy; 2) o ile i w jakim kierunku zajęte przez nie stanowisko wpłynąć może na rozstrzygniecie sprawy spornej.

W pismach, do zatargu niniejszego odnoszących się, twierdzi rząd węgierski (ministerstwo spraw wewnętrznych) :

¹) Dokładny przegląd wypadków z tego okresu tudzież szczegółową treść odnośnych pism podają RA. oraz wywód JE. dr. Tchorz-nickiego, str. 27—39.

1.    że układ prywatny z r. 1858 wpłynął także na kwestyą granicy politycznej, że mianowicie granicę własności prywatnej należy przyjąć na razie, aż do stanowczego załatwienia sporu, jako granicę polityczną;

2.    że terytoryurn sporne stanowiło od niepamiętnych czasów część składową państwa węgierskiego, i że, jakkolwiek obecnie jest przedmiotem roszczeń ze strony polskiej, przecież faktycznie nie wyszło z posiadania Węgier :

3.    że skutkiem tego Węgrom przysługuje prawo posiadania rzeczonego terytoryurn, tudzież prawo wykonywania na niem aktów zwierzchnictwa państwowego aż do ostatecznego rozstrzygnięcia kwestyi spornej ;

4.    że więc władze austryackie winny aż do tego czasu wstrzymać się. z wykonywaniem takichże praw na temże terytoryurn ; wreszcie :

5. że wobec tego o uznaniu obszaru spornego za neutralny, mowy być nie może¹).    x

Punkt !., jak sądzę, nie nadaje się nawet do merytorycznego rozpatrywania przed niniejszym Trybunałem; powołuję się zresztą na to, co o ugodzie z r. 1858 nadmieniłem powyżej²). Punkt 2. polega na omyłce, którą mi niełatwo wytłumaczyć : wszystko, co poprzednio o dawniejszym rozwoju stosunków posiadania dało się wykazać, dowodzi, że z wyjątkiem krótkiego okresu w drugiej połowie XVI. i początkach XVII. stulecia, jako też okresu od r. 1770—177.2, terytoryurn sporne, poczynając od niepamiętnych czasów, znajdowało się stale nietylko w faktycznem ale i prawnem posiadaniu Polski, a po zajęciu Galicji w posiadaniu Austryi. Twierdzenia dzisiejszego rządu węgierskiego stoją zresztą w rażącej sprzeczności z twierdzeniami samych władz węgierskich jeszcze z początku drugiej połowy XIX. w., które wspominają dopiero o możliwości przyłączenia terytoryurn spornego do Węgier, i obiecują sobie stąd powiększenie obszaru państwowego, zatem wyraźnie stwierdzają, iż Węgry aż dotąd nie wykonywały na niem faktycznego posiadania.

Co do punktu 3—5 stwierdzam, że według powszechnie obowiązujących zasad prawa międzynarodowego obszar sporny po-

M Zapatrywania te wyłożone w całym szeregu pism węgierskiego ministerstwa spraw wewnętrznych, zwłaszcza w pismach z 20. lipca i 6. października 1801, tudzież' 6. kwietnia i 18. maja 1892 r.

²) Por. wyżej str. 216 u.

między dwu państwami należy uważać za neutralny aż do rozstrzygnięcia sporu, zatem albo wstrzymać się obustronnie od wykonywania na nim aktów władzy państwowej, albo też wykonywać ja tam przez mieszane organy obu państw. Tę zasadę uznało przedemną — węgierskie ministerstwo spraw wewnętrznych w najnowszych jeszcze czasach (1886), prawda że w innym sporze granicznym, przy granicy bukowińsko-siedmiogrodzkiej : różnica polegała tylko na tein, że faktyczne posiadanie Austryi (Bukowiny) od niepamiętnych czasów nie dało się tu nawet pozornie zaprzeczyć, zaczerń też nieuznanie terytoryum spornego za neutralne byłoby w tym wypadku wyszło na niekorzyść Węgier t). Ja z mojej strony mogę tylko wyrazić ubolewanie, że powołana przez rząd węgierski zasada, jakkolwiek ją wtedy określono jako „powszechnie obowiązującą“, nie została właśnie z tamtej strony zastosowaną w niniejszym praktycznym wypadku.

Wobec zajętego przez rząd węgierski stanowiska, rząd au-stryacki nie uciekł się wprawdzie do jakichkolwiek aktów gwałtu, do których w zasadzie był uprawniony; nie omieszkał wszelako przy zdarzonych okazyach występować przeciwko postępowaniu strony przeciwnej z przedstawieniami, zarzutami i protestami. Przytoczę tu tylko kilka z nich.

1861, 1. stycznia, austryackie Ministerstwo spraw wewnętrznych zakłada protest przeciwko czynnościom urzędowym, przedsięwziętym na terytoryum spornem przez sąd węgierski w Ofalu, jako też przeciwko gwałtowi, jakiego się dopuściła żandarmerya węgierska na delegacie sądu powiatowego nowotarskiego, wzbraniając mu tamże wykonania poruczonych czynności urzędowych ;

.1801, 20. czerwca, toż, żąda od węgierskiego ministerstwa spraw wewnętrznych usunięcia umieszczonego na terytoryum spornem węgierskiego posterunku żandarmeryi ;

we-

T) W piśmie z 15. sierpnia 1886, odnoszącem się do tej sprawy, węgierskie ministerstwo spraw wewnętrznych powołuje następujące „allgemein gütige internationale Rechtsprinzipien“ : dass eine Grenzfeststellung, sei es die Grenze eine rechtliche oder faktische, zu welcher die andere Staatshälfte ihre Zustimmung nicht ertheilt, für die andere Staatshälfte ungiltig und nicht bestehend sei, dass sonach das zwischen die beiderseitigen „Forderungslinien“ fallende Terrain der österreichisches noch ungarisches, sondern bis zur Austragung der Frage streitiges Gebiet bildet, welches weder in die Competenz eines k. k. österreichischen, noch in jene eines königlich ungarischen Gerichtes gehört.

1891. 0. października, toż, z tein samem żądaniem po raz

wtóry ;

1892, 18. maja, toż. stwierdza wobec węgierskiego ministerstwa spraw wewnętrznych, że dopokąd spór ostatecznie rozstrzygniętym nie zostanie, żaden z obu rządów nie powinien tu wykonywać aktów zwierzchnięzych ;

1895, 80. maja, toż, z tern samem żądaniem po raz wtóry ; —

i t. d.

Z uwag tych wypływa:

1.    że, skoro się okazało, iż terytoryum sporne od niepamiętnych czasów należało faktycznie i prawnie do Polski, a następnie do Austryi (Galicyi), przeto fakt zajęcia go przez Węgry jeszcze przed 'rozstrzygnięciem sporu był tylko jednostronną bezprawną o k u p a c y ą, k t ó r a żadnego t y t u ł u p r a-w n e g o zrodzić nie m o gł a ;

2.    że ta okupacya dokonaną została w sposób gwałtowny, z użyciem siły i przemocy przeciw austryackim (galicyjskim) organom rządowym, i przeto tern mniej zdolną była zrodzić jakikolwiek tytuł prawny po stronie wę-gie rskiej;

3.    że dokonaną została przy równoczesnych, ciągle powtarzanych protestach ze strony rządu austriackiego, które stwierdzają same przez się, iż A u s t ry a w z g 1. Galicy a nie z r z e-k ły s i e p r a w swoich do te ry t o r y u m s pornego;

4.    że wykonywanie czynności urzędowych na terytoryum spornem przez władze węgierskie i niewykonywanie ich przez organy austryaekie (galicyjskie) było tylko wypływem gwałtu, użytego przez jedne stronę wobec strony drugiej, i dla tego nie mogło dla jednej z nich stworzyć tytułu prawnego, ani też usunąć tytułów prawnych strony drugiej.

Zatem i ostatni okres (1890—1902) nie zmienił w niczem dawniejszych stosunków prawnych: przy Galicyi (Austryi) p o z o s t a 1 o d a w u i e j s z e p r a w o, a W ę g r y, j a k p r z e d tein, tak też i po dzień dzisiejszy nie nabyły żadnego t y t u 1 u d o p o s i a d a nia ter y t o r y u m s p orne g o.

¹

) ...die privatrechtliehe Streitfrage ...mit jener der strittigen Landesgrenze nicht... im... Zusammenhänge steht... hat sich die Commission dahin geeinigt diese beiden Fragen ganz abge-sonde rt z n b e h an d e1n.

²)    ...ist die Commission einerseits nicht in der Lage eine entscheidende Ansicht (o granicy politycznej) auszusprechen, andererseits hält sie dies nicht für unbedingt nothwendig, weil mit Rücksicht auf den beendigten Privatstreit die Grenzfrage nur mehr eine geographische und administrative Frage ist, deren Entscheidung in Ermangelung entscheidender Behelfe dem Hohen Ministerium überlassen werden muss.

³)    Uebrigens erlaubt sich die Commission zu bemerken, dass ...es vielleicht angedeutet erscheinen würde diese Herrschaftsgrenze auch als Landesgrenze in Zukunft festzusetzen.

⁴)    ...dass die Landesgrenze mit dem Privateigenthum in keiner Verbindung stehe. Pismo tejże Kancclaryi do austr. Kancelaryi nadwornej z 26. marca 1790.

²

)    O stosunkach posiadania prywatnego od r. 1858 por. RA., a zwłaszcza także referat J. E. dra Tchorznickiego str. 64 — 65, oparty częściowo na nowym materyale. niezużytkowanym jeszcze w RA.

³

)    Tak n. p. orzeczenie sądu obwodowego nowosądeckiego stwier

⁴

dza, że jeszcze przed nabyciem Zakopanego przez lir. Zamoyskiego parc,

⁵

2537, 2538 i 2540 były w⁸ posiadaniu masy konkursowej Pełza ; po

⁶

siadanie Nowobilskich co do parc. 2539 stwierdzają n. p. zeznania

⁷

świadków przed komisyą graniczną galicyjsko-węgierską z r. 1883,

⁸

jako też protokół wwiazania hr. Zamoyskiego w dobra zakopańskie z r. 1880.

⁹

1864. Wzmianka w RA. nr. 62.

¹⁰

) Grenzbeschreibung d. Geni. Jarocina 1871. Wzmianka RA.

¹¹

²) Grenzbeschreibung d. Gem. Jarocina 1879. Wzmianka RA.

¹²

³)    Por. wyżej str. 222.

¹³

⁴)    Authenticirte Mappe der zum Paloesayschen Priratbesitz gehörenden Gemeinde Jarocina, aufgenommen ron Karl Paz er Ingenieur,

¹⁴

) Militäraufnahme v. Galizien, 1861. Wzmianka w RA. nr. 53.

²)    Strassenkarte des ivönigr. Galizien, 1868. RA. nr. 31.

³)    Specialkarte von Ungarn, 1870. RA. nr. 43.

⁴)    Generalkarte cl. Königr. Galizien, 1872. Platt 5. RA. nr. 40.

¹⁵

)    Zone 9 Col. XXII., 1880. RA. nr. 28.

¹⁶

)    Karte der hohen Tatra, 1881. RA. nr. 29.

¹⁷

)    Specialkarte von Galizien, 1881. Wzmianka w RA. nr. 55.

¹⁸

)    Por. RA. nr. 30.

¹⁹

)    Zone 9 Col. XXII. 1888. RA. nr. 28.

²⁰

) Por. wyżej str. 180 n.

²) Terrain- und Höhen-Karte... auf Grundlage der k. k. Mappi-rung entworfen von Prof. C. Kofistka, Prag 1863. Wzmianka EA. nr. ' 63.

³)    Administrativ-Karte von dem Königreich Galizien u. Lodome-rien, von Kummersberg, neue Ausgabe, Wien. Artaria 1880; Blatt 35: Umgebung von Zakopane. EA. nr. 39.

⁴)    Por. wyżej str. 212.

XI.

Wywody i wnioski końcowe.

Spór graniczny, zbliżający się obecnie do końca, jest tylko cząstką, albo raczej pozostałością dwu innych sporów granicznych, które należą już do przeszłości, i których rozmiary sięgały o wiele dalej, aniżeli w sporze niniejszym. Walka o granice, jaka się między Polską i Galićyą z jednej, a Węgrami z drugiej strony wywiązała u rubieży nowotarsko-spiskiej, sięgająca początkiem swoim drugiej połowy XVI. w., wykazuje w całym swoim rozwoju trzy fazy, trzy zamknięte i ściśle od siebie odgrodzone okresy, z których każdy przedstawia osobne właściwości, wyróżnia się od innych pewnemi szczególnemu znamionami, dotyczy wreszcie rozmaitych przedmiotów sporu. Przypatrzmy się bliżej tym poszczególnym stadyom rozwoju całej sprawy.

W okresie pierwszym, w drugiej połowie XVI. stulecia, rodzi się spór za sprawą magnata węgierskiego, dążącego do rozszerzenia swoich posiadłości prywatnych kosztem sąsiadującej kró-lewszczyzny polskiej, i stosownie do tego wykazuje też przedo-wszystkiem znamiona walki o uprawnienia prywatno - prawne. Tylko że stosownie do ówczesnych pojęć i zasad prawnych, łączących prawo posiadania ziemi z indygenatem właściciela w dauern państwie, musiał on koniecznie połączyć się także z kwestyą prawno-polityczną, kwestyą granic państwowych. Stwierdzić jednakże można, że charakter prawno-pol i tyczny sporu cofa się tu bardziej na drugie, podrzędniejsze miejsce. Władcy obu sąsiadujących państw mieszają się w spór przedewszystkiein jako opie-

kunowie i zastępcy interesów swoich poddanych ; na interes państwowy nie ma położonego szczególnego nacisku. Przyczem inter-wencya obustronna obraca się ściśle w granicach uznanych powszechnie zasad prawnych ; państwa (w przeciwstawieniu do interesowanej osoby prywatnej) unikają starannie jakichkolwiek aktów gwałtu wobec siebie, ograniczają się do przyjacielskich przedstawień i wyjaśnień, albo pozostawiają rozstrzygnięcie sprawy mieszanym koinisyoin. Przedmiotem sporu jest w tym czasie cała wschodnia połać Nowotarszczyzny między Leśnicą i Białka, obejmująca przestrzeń dzisiejszych wsi Leśnicy, Białki, Brzegów i Bukowiny, łącznie z calem obecnie spornem terytoryum.

Ten okres walki trwał do początków XVII. stul., poczeih spór przycicha i ustaje na przeciąg całego półtora wieku. Dopiero przy końcu sześćdziesiątych lat stulecia XVIII. odradza się na nowo. Tym razem wywołał go moment czysto politycznej natury, dążność do rozszerzenia granic politycznych; interesy państwowe wysuwają się tu na pierwsze miejsce. Rozpoczęto walkę pod ha-

słem „rewindykowania“ — jak tę rzecz

wstydliwie

za-

on

określano — tego, co w w. XVI. stanowiło przedmiot sporu prywatnego. Przypadek zdarzył, że kierownictwo całej sprawy zdano w ręce ograniczonego i w środkach nieprzebierającego osobnika, skutkiem czego spór przybrał całkiem niespodziewanie obrót, nieprzewidziany nawet przez rozstrzygające czynniki rządowe: miast części Nowotarszczyzny między Leśnicą i Białka, objął całą ziemię nowotarską, łącznie z sądecką i czorsztyńską. Podjęta myśl rozszerzenia granic politycznych wywołuje zresztą równorzędnie i równocześnie u interesowanych osób prywatnych dążność do rozszerzenia granic swoich posiadłości ziemskich: stąd poszło, że w czasie tegoż sporu między Węgrami a Polską jako państwami, wyłaniają się zarazem roszczenia prywatne sąsiadującego magnata węgierskiego do leżących tuż obok jego posiadłości gruntów polskich.

WÊtfZ

Ten drugi okres trwał niezwykle krótko. Położyło mu koniec dokonane wnet potem zajęcie Galieyi przez Austryą i połączenie „rewindykowanego“ poprzednio dla Węgier obszaru z całą nowo urządzoną prowincyą państwa Habsburskiego. Ale wnet potem, w początkach w. XIX. powstaje nowy, trzeci z kolei spór graniczny, którego źródłem: rozbudzone w czasie poprzedniego sporu pożądania osób prywatnych, ażeby rozszerzyć granice swoich posiadłości. Terytoryalnie — przedstawia on daleko mniejsze znaczenie, aniżeli oba spory poprzednie; dotyczy niewielkiego przę

ważnie nieurodzajnego pasma ziemi po wschodniej stronie Morskiego Oka i Czarnego Stawu. Co do swej istoty i charakteru wykazuje najwięcej podobieństwa ze sporem z okresu pierwszego : i tym razem chodzi o granice posiadłości prywatnych. I jeśli rzecz ocenimy ze stanowiska zasadniczego, można dodać, że jest to spór wyłącznie prywatno-prawny, odpowiednio bowiem do zmienionych warunków i nowo wytworzonych norm prawnych, kwestya posiadłości prywatnej nie stoi już w żadnym związku z kwestya granic państwowych czy krajowych, i nie oddziaływa na nią pod żadnym względem. Tylko nienaturalne tłumaczenie sprawy i nierozważne jej rozdmuchanie mogło jej przydać znaczenie sporu prawno-politycznego, o granice państwowe. Przytem zauważyć tu możemy zjawisko osobliwe : że właśnie w czasie, kiedy istniał pierwotny spór o prawa prywatne, kwestya prawnopolityczna albo całkiem nie wchodziła w rachubę, albo przynajmniej stała na uboczu; dopiero kiedy spór prywatny, zażegnany na jakiś czas ugodą z r. 1858, odnowił się w ostatnich latach, wysunął się zgoła niespodziewanie moment polityczny na czoło całej sprawy, i doprowadził do pożałowania godnego zatargu obu interesowanych rządów.

Każdy z    tych sporów,    o ile    późniejszy, urastał    z poprzedniego, a to    w tym sposobie, że pewne dokumenty,    jakie po

wstały w czasie sporu poprzedniego, poddawano mylnej interpre-tacyi, i na jej podstawie nowe, zawsze mylne, opierano wnioski i roszczenia. Wszystkie trzy razy stroną zaczepioną była Polska, wzgl. Galicya; stroną zaczepiającą poddani węgierscy lub same Węgry. Dwa razy utrzymała się Polska przy swojem prawie: pierwszy raź,    kiedy jeszcze    była    dość silną, ażeby    się bronić,

przez objęcie    w posiadanie    tego,    co jej bezprawnie    odebrano;

drugi raz przez objaw woli tego samego czynnika, który na krótko przedtem przyłączył był terytoryum sporne do Węgier. Za trzecim razem ma w tej sprawie orzec Sąd polubowny. Możemy wyroku oczekiwać z otuchą, jeśli już nie dla innych przyczyn, to chociażby dla tego, że dzisiejszy spór jest ze względu na przed miot tylko cząstką dwu dawniejszych, na szersze rozmiary zakrojonych sporów, i że to, co dwukrotnie już przedtem ostało się jako słuszne i sprawiedliwe w odniesieniu do całości, winno też znaleść zastosowanie co do części.

Osobne, poczesne miejsce w historyi wszystkich sporów należy się rodzinie Palocsayów. Oni to zapoczątkowali pierwszą walkę o granice w w. XVI.; oni byli spiritus niovens rogulacyi

16

O Morskie Oko.

Törökowskiej, i łącznie z akcyą polityczną Töröka rozwinęli też działalność celem rozszerzenia swych posiadłości na terytoryum nowotarskie, prawda, że wtedy w innej, północnej stronie (Ma-niowa); oni wreszcie podjęli na nowo walkę w okresie trzecim, i prowadzili ją aż do znanej ugody z r. 1858. Zda się, jak gdyby w tej rodzinie żądza walk granicznych z Polską i Galicyą przechodziła dziedzicznie z ojca na syna w najdalsze pokolenia. I gdy wreszcie po kilkuset latach osiadłośei u rubieży nowotarskiej wyzbyli się dóbr w tych tu stronach, zdarzył los, że w jednym z prawonabywców znaleźli godnego siebie następcę, który ich w niejednem nawet prześcignął.

W r.

Jednakże środki, do których się w tej walce uciekali Palo-csayowie, nie zawsze były jednakowe. W wieku XVI. używali gwałtu; w XIX. weszli na drogę przezornej polityki. TJbi vis non sufficit, dolus adhibeatur. Jeśli się przypatrzymy dokładniej całemu przebiegowi ostatniego sporu, dojrzymy rzecz zgoła osobliwą. Żeby tu uwzględnić tylko pierwszą, pewną wiadomość o jego istnieniu (1811), widzimy, że spór ten ciągnie się niezwykle długo, aż do r. 1858, zatem bezmała pół wieku. Gdzie zachodzi spór o prawa prywatne, tam też zwykle powstaje proces, który o nim rozstrzyga. Tutaj procesu niema. W r. 1811 podnoszą Palocsayo-wie protest z okazyi zarządzonych podówczas przez kamerę nowotarską pomiarów geometrycznych, występując z roszczeniami do terytoryum spornego. Potem spoczywa rzecz przez lat trzynaście. W r. 1824, przy wwiązaniu llomolacza w nabyte przezeń dobra kameralne, wynoszą oni po raz wtóry protest, bez podania nawet motywów. 1 to im znowu wystarcza. Nie spieszą sie z odzyskaniem ziemi, która ma do nich należeć; są cierpliwi.

1834 wychodzi znany zakaz używania terytoryum spornego, skie-rowany nie tylko do llomolacza, ale i do Palocsayów. Zakazowi temu poddają się, i wolą przez całą jeszcze ćwierć wieku wyrzec się posiadania i użytkowania terytoryum, aniżeli wytoczyć proces. W końcu, żeby procesu nie rozpoczynać, płacą w ugodzie z r 1858 stosowną sumę pieniężną p. Homolaczowej, ażeby ostatecznie przyjść w posiadanie spornego gruntu. A jednak wytoczenie procesu nie tylko było tu od samego początku samą istotą rzeczy wskazane; było ono nawet nakazane wyraźnymi przepisami i zarządzeniami władz. Ogólnie dla sporów granicznych w tych stronach przepisywała je rezolucya cesarska z r. 1784: ponadto same władze węgierskie, urząd komitetowy spiski i węgierska kancela-rya nadworna przykazały wyraźnie Palocsayom (1838), ażeby dla załatwienia sprawy wytoczyli skargę przeciw Homolaczowi. A jednak i teraz jeszcze Palocsayowie nie mogą przezwyciężyć wstrętu

do procesu.

z coraz

z r.

misy a z r. 1858, choć jeszsze ściśle odróżnia kwestyą granic prywatnych od państwowych, wyraża przecież życzenie, żeby na podstawie ustalonej granicy prywatnej orzec także o granicy politycznej. Kiedy wreszcie od r. 1858 Palocsayowie uzyskali posiadanie terytoryum spornego, rzecz była już dojrzałą, ażeby ją zacząć pojmować jako kwestyą granic politycznych. Na terytoryum spornem urzędują i opodatkowują je władze węgierskie, zrazu wprawdzie w konkurencyi z gal i cyj sk i ein i przeminęło kilka dziesiątek lat, i wywiązał się nowy spór prywatny, zapatrywanie o przynależności terytoryum spornego do Węgier tak się wżyło w tamtejszem społeczeństwie i u tamtejszych władz, że mogły się posunąć do twierdzenia, jakoby ten stan czy trwał tu od czasów niepamiętnych, i nie zawahały się uciec

Ta roztropna polityka unikania procesów i wynoszenia protestów nie pozostała jednak bez skutku. Uporczywe, tyloletnie podnoszenie roszczeń, nietylko niewywalczonych, ale nawet ni-czem niepopartych, oddziaływa przecież suggestywnie i prawie że oślepiająco na coraz szersze koła. Oddziaływa przedewszystkiein na organy i władze galicyjskie. Pretensyą Palocsayów zapisuje urzędowo Tablica geometryczna z r. 1811 i stojąca z nią w związku mapa Schneidera. Wspomina o niej urzędowo akt wwiązania z r. 1824. Zapisuje ją także kataster stały z r. 1846. Później ulegają jej wpływowi władze węgierskie: komitat spiski, kancelarya nadworna węgierska, nawet arcyksiążę-palatyn podejmują kroki w tej sprawie. Nawet centralne instytucye nie mogą się otrząść z pod jej wpływu: wiedeński instytut geograficzno-wojskowy przejmuje linię pretensyjną Palocsayów do swych publikacyj kartograficznych. Dochodzi, przy znacznych kosztach, do zwołania trzech mieszanych kornisyj granicznych celem rozstrzygnięcia tej sprawy, jakkolwiek w rzeczywistości mogła ona i powinna była być rozstrzygniętą w drodze zwykłego sporu prywatnego przed zwykłą władzą sądową. Stosy aktów, jak się sarno przez się rozumie, zostają przytem zapisane. Wśród tego wyłania się powoli, ale większą siłą i naciskiem, zapatrywanie, że ten spór, w istocie swojej czysto prywatny, należy może połączyć z kwestyą granic politycznych obu sąsiadujących krajów. Już przed komisyą 1837 daje tej myśli wyraz zastępca Palocsayów; już też ko-

a kiedy w takim stanie rzeczy rze-do gwałtów przeciw urzędnikom galicyjskim, ażeby im tu przeszkodzić w wykonywaniu władzy urzędowej.

Ważną jest dla nas rzeczą przejść jeszcze raz ogólnie tytuły prawne, do których odwołują się Węgry, które uzasadniać mają ich prawa zwierzchnicze do terytoryum spornego, jako też usuwać tytuły prawne, służące tu Polsce wzgh Galicy i. Żeby rozważyć rzecz chronologicznie, przytaczam najpierw dokument z r. 1320, pierwszy co do czasu, który ma uzasadniać roszczenie węgierskie. Okazało się, że dokument ten nie stanowi dowodu rzeczonego roszczenia: zawarta w nim wzmianka, iż posiadłości węgierskie rozciągają się aż do źródła Białki, znaczy tylko tyle, iż sięgają do Białej Wody (potok Podupłazki). Następuje z kolei grupa dokumentów z drugiej połowy XVI. i pierwszej ćwierci XVIT. w., które stwierdzają wprawdzie, że magnat węgierski zajął podówczas w faktyczne posiadanie całą wschodnią połać Nowotarszczyzny między Leśnicą i Białka, łącznie z terytoryum spornem: Okazałem wszelako, że stało sio to przy równoczesnych protestach ze strony Polski, i że posiadanie było nieprawne i gwałtem nabyte ; albowiem, żeby już nie uwzględniać pośrednich dowodów, wskazujących, iż terytoryum sporne należało do Polski jeszcze przy końcu X. stulecia, wykazać można, na podstawie wyraźnych wzmianek dokumentowych, że wschodnia część doliny leśnickiej była przedmiotem darowizn książąt polskich jeszcze w połowie XIII. w., a w w. XV. cała połać Nowotarszczyzny między Leśnicą i Białka stanowiła część składową terytoryum polskiej wsi Waksmundu. Od końca pierwszej ćwierci w. XVII. udało się Polsce odzyskać posiadanie całej wschodniej Nowotarszczyzny, łącznie z terytoryum obecnie spornem, które się z nią organicznie łączyło. Liczne odtąd lustracye stwierdzają, że Białka, Brzegi i Bukowina, zatem także terytoryum przy Morskiem Oku, należą do starostwa nowotarskiego, a władcy polscy rozporządzają kilkakrotnie w w. XVII. i XVIII. gruntami przy Morskiem Oku położonymi. Właściwa, nieuprzedzona interpretacya aktu z r. 1320 i późniejszych dokumentów węgierskich z w. XVI. wykazała, że nie ma żadnego powodu, ażeby wspomniane w przywilejach królów polskich terytoryum przy Morskiem Oku ograniczać tylko do tej jego, dziś także niespornej części, która położoną jest na zachód od tegoż jeziora. Mapy i liczne świadectwa literackie z w. XVIII. wykazują ponadto, że obszar starostwa nowotarskiego rozciągał się w owym czasie nie tylko na terytoryum obecnie sporne, ale sięgał jeszcze dalej, aż do Małej Wysokiej i Polskiego Grze-

bienia. Przez półtora wieku utrzymuje sie Polska w faktycznein, a zarazem nienaruszonem posiadaniu tegoż terytoryum ; powstające w owym czasie spory graniczne dotyczą przedmiotów gdzieindziej położonych.

Kiedy przyszło do t. z. regulacyi Törökowskiej, terytoryum to, łącznie z całym obwodem Törökowskim, zostaje prowizorycznie, i zgoła bezprawnie, bo tylko na zasadzie jednostronnego zajęcia, połączone z Węgrami na krótki przeciąg czasu trzech lat 1770—1772, poczem zaraz w r. 1772 przechodzi w posiadanie kamery austrya-ckiej, jako cześć składowa Galicyi ; a to w ten sposób, że kamera, jako organ skarbu austryaekiego, stała sie, na zasadzie przysługującego mu zwierzchnictwa skarbowego, prawonabywcą wszystkich posiadłości, wchodzących poprzednio w skład dóbr koronnych polskich. Kamera galicyjska prowadzi tu gospodarstwo, ona terytoryum owo oszacowuje, zarządza na niein geometryczne pomiary i zdjęcia map; stanowi ono przedmiot dwukrotnego wpisu w galicyjskim katastrze z r. 1788 i 1820, podatki zeń pobierane są w Galicyi, galicyjskie władze urzędują na niein, wreszcie taż sama galicyjska kamera, która je po rozbiorze Polski objęła w posiadanie. przenosi jego własność przez kontrakt kupna-sprzedaży z r. 1824 na prywatnego nowonabywcę. Prócz licznych świadectw literackich i map, stwierdzających zrazu przynależność do Galicyi całego terytoryum aż po Polski Grzebień, a od końca w, XVIII. aż do grzbietu Żabiego, wykazuje kilka urzędowych opisów granic, że terytoryum owo (po Żabie) nie tylko było w posiadaniu kamery, ale stanowiło zarazem część składową Galicyi. Jakże inaczej wyglądałoby roszczenie węgierskie, gdyby na jego poparcie przynajmniej jeden taki opis granic dał się przytoczyć!

r.

samo prawo

ani uszczuplenia, i utrzymuje się aż do r. 1858, w którym w ugodzie prywatnej, formalnie wadliwej, nastąpiło zrzeczenie się jego Palocsayów. W galicyjskim katastrze stałym z r. 184(>

Sprzedane Homolaczowi wraz z całą sekcyą białczańską w 1824. pozostaje rzeczone terytoryum w użytkowaniu jego aż do r. 1834, w którym z powodu wiadomych gwałtów Palocsaya wychodzi urzędowy zakaz wykonywania tu praw posiadania przez którąkolwiek ze stron spór wiodących; wszelako i wtedy jeszcze własności Homolacza nie doznaje żadnego uszczerbku

na rzecz

terytoryum to zapisano wprawdzie jako sporne miedzy dwiema stronami prywatnemi, ale jako niesporną część Galicyi. Jak przedtem, tak i teraz jest ono opodatkowane w Galicyi, galicyjskie

władze wykony wuja tu czynności urzędowe. Mapy, pośród nich kilka urzędowych, poświadczają, jego przynależność do Galicy i.

Żeby na razie przerwać na roku 1858, stwierdzam z naciskiem, że dowody posiadania polskiego wzgl. galicyjskiego nie są bynajmniej odosobnione, że na poparcie naszego roszczenia przytoczyć się dadzą świadectwa bardzo liczne, najrozmaitszego rodzaju i treści. Dokumenty królów polskich, lustracye, wpisy katastralne, księgi i arkusze podatkowe, dokładne, urzędowe opisy granic, tabele pomiarów geometrycznych, akty oszacowania i kla-syfikacyi lasów, protokoły licytacyjne i rozliczne inne akta urzędowe składają na każdym kroku wymowne świadectwo przynależności tego terytoryum do Polski, a później do Galicyi. Niemałe znaczenie przedstawiają pod tym względem także liczne mapy i prace literackie, w przeważnej części niezależne od siebie, a przecież w stwierdzeniu tego faktu zgodne ze sobą, i to wszystkie takie, których autorami nie byli Polacy, ale obcy, po części sami Węgrzy: oświetlają one jaskrawo słuszność i zasadność roszczenia polskiego.

Temu wszystkiemu — cóż zdołała przeciwstawić obrona węgierska? Co do całego okresu rządów polskich, poczynając od drugiej ćwierci w. XVII., nie przytoczyła ani jednego dowodu, wykazującego przynależność terytoryum spornego do Węgier, nie tylko prawną, ale choćby tylko faktyczną. Co do całego okresu posiadania przez kamerę galicyjską — pomijając mapy Seegera i zdjęcia józefińskie, o których później mówić będę z osobna — nie dostarczyła również żadnego dowodu. Rozdzielający oba te okresy epizod „regulacyi“ Törökowskiej nie wchodzi tu w rachubę, albowiem według wyraźnego orzeczenia czynników, które regula-cyą zarządziły, przyłączenie terytoryum spornego do Węgier miało wówczas tylko znaczenie tymczasowo, i nie przesądzało istniejącym tytułom prawnym. Dopiero kiedy posiadanie przeszło w ręce Homolaczów, pojawiają się tu. w czwartym dziesiątku w. XIX., pierwsze rzekome dowody dokumentowe roszczenia węgierskiego, wymuszone na sołtysach Białczańskićh rewersy, w których stwierdzono, iż terytoryum to stanowi część składową majątku Palo-csayów. Gdybyśmy owe rewersy brali nawet na seryo, możnaby je uważać co najwięcej za dowód istniejącej własności prywatnej magnata węgierskiego, ale żadną miarą za dowód przynależności państwowej terytoryum spornego do Węgier. Pierwszy chronologiczny fakt, który w tym ostatnim kierunku dałby się przytoczyć jako dowód, to wpis terytoryum do prowizorycznego katastru wę-

gierskiego z r. 1853. Zatem: od r. 1G25 —1831 nie ma ani jednego dowodu na poparcie posiadania czy własności prywatnej po stronie węgierskiej, a od r. 1625—1853 ani jednego dowodu na poparcie przynależności terytoryum do państwa węgierskiego. Są to okresy 206 i 228 lat! Starajmy się na chwilę zapomnieć o wszystkiem, co się dało przytoczyć na dowód posiadania polskiego w całym tym długim okresie czasu; zajmijmy stanowisko, na którem obecnie stanął rząd węgierski, wygłaszając teoryą o nieprzerwanej ciągłości posiadania węgierskiego od czasów niepamiętnych. Jakże tu wytłumaczyć, że tak olbrzymi przestwór czasu przeszło dwu stuleci nie dostarczył ani jednego, choćby pośredniego dowodu posiadania węgierskiego? Jeśli ich może nie przechowywano w węgierskiem archiwum państwowem czy archiwum kapituły spiskiej, lub jeżeli te dowody, złożone tam niegdyś, przypadkowo zaginęły, to z pewnością nie mogłoby ich brakować w archiwum rodzinnem Palocsayów, które w takiej pełni zachowało rzekome dowody swoich roszczeń z w. XVI. i z w. XIX., poczynając od lat trzydziestych tego stulecia, w którem wszystko, cokolwiek tylko na uzasadnienie roszczenia dało sie przytoczyć, gromadzono jakoby drogocenne relikwie, równą pieczołowitością i pietyzmem otaczając dokumenty cesarza Rudolfa II. i marne świstki sołtysów Białczańskich. A przecież żaden tego rodzaju dowód nie dał się nawet tutaj odszukać. Zjawisko to nie może być przypadkowem : wykazuje ono samo przez się, że w całym rzeczonym okresie dwu wieków powstanie takich dowodów było rzeczą niemożliwą, z tej prostej przyczyny, że nie stało się, ani nie istniało nic, coby w tym duchu mogło być poświadczonem : że jednem słowem terytoryum sporne ani nie stanowiło części składowej dóbr Palocsayów, ani też nie było objęte granicami państwa węgierskiego. Jeśli temu zupełnemu brakowi dowodów po stronie węgierskiej przeciwstawimy pełnię i wszechstronność dowodów polskich i galicyjskich, to już nie będzie można mieć żadnych wątpliwości, jak się tu w tych stronach, w rzeczonym okresie, ukształtowały stosunki posiadania prywatnego i kwestya granicy państwowej.

w czasie istnienia Polski,

Skoro się tedy okazało, że ani ani za rządów austryackich, aż do połowy XIX. stulecia, Węgry nie nabyły ani faktycznego posiadania, ani tytułu pia\\nogo do terytoryum spornego, przeto wynika stąd, że roszczenie węgieiskie będzie można uznać za uzasadnione tylko w takim razie, jeżeli z okresu późniejszego, z drugiej połowy XIX. stulecia, da się \\y-

kazać jakiś fakt, któryby zrodził tytuł czy tytuły posiadania po stronie węgierskiej. W ogóle zaznaczam, że jest to punctum sa-liens całej kwestyi wskazać owo zdarzenie, skutkiem którego, i owe chwile, w której powstało prawo Węgier do terytoryum spornego. Szukałem — powiedzmy raczej : szukaliśmy, ja i mój szanowny adwersarz, p. obrońca węgierski, szukaliśmy bardzo skrupulatnie takiego zdarzenia, i — szukaliśmy go nadaremnie. Czy jest niem ugoda z r. 1858? Nie; bo jest to układ prywatny, który żadnego wpływu na sprawę granic krajowych wywrzeć nie mógł; zresztą jeszcze po tym układzie stwierdzają same władze węgierskie, że terytoryum sporne nie stanowi części składowej Węgier. Czy jest niem wykonywanie czynności urzędowych ze strony władz węgierskich po roku 1858? Nie, gdyż do wykonywania tych czynności, o ile mogłyby uchodzić za prawne, potrzebnem było właśnie nabycie tytułu prawnego przez Węgry, tego zaś tytułu szukamy i nie możemy go znaleśó; zresztą owe czynności urzędowe węgierskie są tu wykonywane w konkurencji z władzami galicyjskiemu, które bynajmniej nie zrzekły się prawa urzędowania na terytoryum spornem, jak w ogóle ani Austrya jako państwo, ani Galicja jako kraj, nie zrzekły się praw swoich, jakie im doń zda-wna przysługiwały. Jestże niem wreszcie objęcie w wyłączne posiadanie faktyczne ze strony rządu węgierskiego, począwszy od r. 1890? Nie, gdyż był to jednostronny zabór gwałtowny, dokonany przemocą, przy równoczesnym proteście ze strony rządu austriackiego i zastrzeżeniu praw, przysługujących Austryi i Galicji. Tak więc, im dokładniej rozpatrujemy fakta, znaczenie „tytułu prawnego“ Węgier, i w ogóle węgierskiego „prawa“ do terytoryum spornego, topnieje i rozpływa się w wielkie nic, w istne ze'o.

Dwu tylko stronników w udokumentowaniu swoich roszczeń miała strona węgierska: sołtysów Białczańskich i do niedawna wojskowo organy kartograficzne austryackie; nie moja wina, że wypadło tu takie zestawienie. A i pośród nich — pierwsi, to tylko stronnicy poniewolni ; jakie zresztą znaczenie przywiązywać można do ich poświadczeń, wyjaśniłem już poprzednio, i nie sadze, żeby istniała potrzeba wracać jeszcze raz do tego drobiazgu bez znaczenia. Kilku uwag i wyjaśnień wymagają jeszcze mapy, wykonane przez organy wojskowo-geograticzne. Można je podzielić na dwie grupy: starszą, którą słuszna określić jako grupę Seege-rowska, a która oprócz właściwych map Seegera obejmuje nadto polegające na nich zdjęcia Józefińskie, tudzież na grupę nowszą, składającą się z szeregu map, wykonanych w geograficznym In-stytucio wojskowym w ostatniem czterdziestoleciu w. XIX. Obie grupy oddzielają sio od siebie nie tylko chronologicznie, ale i rzeczowo: grupa Seegerowska prowadzi granice wzdłuż Potoku Rybiego, z rozrnaitemi odmianami co do obu jezior, grupa nowsza zużytkowuje t. z. linie graniczną Pydyńskiego. Uderza tu przede-wszystkiem, że obie grupy nie podają rzeczywistej granicy obu krajów, jeno, jak okazałem, linie pretensyjne węgierskie. Sam ten moment odbiera wszystkim tym mapom znaczenie jakiejkolwiek dowodności. Nie od rzeczy jednak będzie przypomnieć, w jaki sposób po stronie węgierskiej powstało i utrwalić się mogło samo przeświadczenie o liniach pretensyjnych. Linia pretensyjna See-gera czyli pospolita oparła się na dokumencie z r. 1320, do którego przydano mylną interpretacyą co do wspomnianego tamże początku Białki. Linia pretensyjna Dydyńskiego polega na zgoła mylnem wytłómaczeniu wywodów Nikorowicza z r. 1793, w związku z mylnem znowu, a odmiennem od poprzedniego pojmowaniu początku Białki. Gdyby tych mylnych tłómaczeń nie było, nie byłoby sporu. Na samych nieporozumieniach i na po-mieszaniu rzeczy opiera się całe roszczenie węgierskie. Nie dość na tern; nieporozumienia potęgują się tu w dalszym stopniu. Linia Seegera, z nieporozumienia zrodzona, podaną była na jego mapach przecież tylko jako linia pretensyjna Węgier; przez nieporozumienie wyższego rzędu przyjęto ją w zdjęciach Józefińskich jako rzeczywistą linię graniczną. Linia Dydyńskiego, również tylko z nieporozumienia zrodzona, uwzględniona w katastrze z r. 1846 jako linia pretensyjna posiadłości prywatnej, przeszła skutkiem dalszego nieporozumienia do map geograficznego Instytutu wojskowego jako rzeczywista linia graniczna, i to państwowa ! Nieporozumienie piętrzy się tu na nieporozumieniu; a nie zapominajmy, że to, co na podstawie tych skombinowanych nieporozumień stwierdzono w szeregu map urzędowych, to jedyne dowody roszczenia węgierskiego, które, formalnie rzecz biorąc, możnaby uważać za dowody poważniejsze !

Mówi się pospolicie o dwu liniach pretensyjnych węgierskich: dzisiejszej, pospolitej (Seegerowskiej) i t. z. linii Dydyńskiego. Poprzednie wywody wykazały zgoła co innego. Żeby już nie uwzględniać linii Törökowskiej, która była rzucającą się w oczy niedorzecznością, i szczęśliwie przeszła już do historyk znajdujemy na omówionych tu mapach urzędowych obu grup, prócz tamtych dwu, nadto jeszcze pięć innych, zatem razem s i e d m różnych 1 i n i j pretensyjnych węgierskich;

dotyczą one rozmaitego rozgraniczenia jezior, po jednym lub drugim brzegu, albo też środkiem, i to w rozmaitych kombinacyach ze sobą. Otóż dostatek i bogactwo, z jakiemi gdzieindziej na mapach urzędowych nie łatwo sie spotkać. Ale w tym dostatku i wzajemnych sprzecznościach leży też grób ich dowodności. N i e uwzględniały one widocznie rzeczywistego stanu posiadania, w takim bowiem razie byłyby mogły podać tylko jedne linie graniczna, jakąkolwiekby ona była, choćby najkorzystniejszą dla Węgier. Te granice zrobiono dopiero w m a-pach, a zrobiono je na podstawie pewnych danych dokumentowych, które uważano za wystarczające. „Nasze granice polegają na dokumentach“, pisał Kaunitz w jednej z relacyj swoich, przedstawionych cesarzowej Maryi Teresie, kiedy mu przyszło mówić o granicy Törökowskiej ; wyrażenie to odnieść można w całości do omawianych tu map urzędowych. Trzeba tylko dodać jedno zastrzeżenie. Bo granice, wytyczone na podstawie dokumentów, mogą i powinny nawet odpowiadać rzeczywistym stosunkom posiadania; trzeba tylko, żeby dokument dobrze zrozumiano, i żeby wszyscy rozumieli go jednakowo. Tutaj zaszedł wypadek odmienny; przydano dokumentom mylną interpretacyą, przyczein każdy tłómaczył je według tego, jak mu sie wydawało najlepiej. Quot capita, tot sensus; nie dziw więc, że różni autorowie map, zbłądziwszy wszyscy w jednem, t. j. przyjmując Rybi Potok za początek Białki, różne potem podawali wersye co do granicy przy jeziorach, w których gubi się ów potok; że nawet nie wszyscy zgadzali się miedzy sobą co do miejsca, od którego liczyć należy początek potoku, jako rzekomego źródła Białki. Dziwny przypadek chciał przytem, że nawet w jednej głowie w różnych czasach powstawały różne pomysły: stąd zdarzyć się mogło, że kilka map samego Seegera różni się między sobą co do rozgraniczenia obu jezior. W ten sposób ów bogaty rejestr rozmaitych wersyj granicznych staje przed nami jako odstraszający przykład, ile nieprawdy wtłoczyć da się w akty urzędowe, jeśli się do tej pracy przystępuje z niedostatecznem przygotowaniem do właściwej, trafnej in-terpretacyi dokumentów. Tak więc od początku aż prawie do końca błądzono tu ciągle po omacku, szukano, z pewnością nieraz w dobrej wierze, prawdy, ale nie umiano jej znaleść. To też, jeżeli rzecz uwzględnimy nie ze strony czysto formalnej, ale rzeczowo, merytorycznie, według istotnych jej właściwości i znamion, możemy w liniach granicznych tych map urzędowych widzieć tylko wyraz prywatnych, najczęściej różnych, zapatrywań autorów, nie zaś stwierdzenie rzeczywistych s t o s u n k ów p o s i a-d a n i a o b u k r a j ó w, t e m m n i e j zaś d o w ó d i c h p r a w, a raczej prawa Węgier do terytoryum spornego.

Tej kompromitującej rozmaitości wersyj węgierskich przeciwstawiamy my z naszej strony tylko dwie wersye graniczne, z których każda ma swoje uzasadnienie historyczne i żadna nie wyklucza i nie sprzeciwia sie drugiej, jak tamte: dawną linię graniczną polską, sięgającą do Polskiego Grzebienia i doliny Białej Wody, utrzymaną do końca istnienia Rzeczypospolitej i czasowo jeszcze nieco później, już po zajęciu Galicyi przez Austryą, aż do schyłku w. XVIII.; a następnie z kolei drugą, od Rysów wzdłuż grzbietu Żabiego aż do wpływu Rybiego Potoku do Białki, jak ona powstała przy końcu w. XVIIL, i której zasadność ma się stać przedmiotem rozpoznania niniejszego Sądu polubownego. I gdybyśmy na chwilę zapomnieli o wszystkich dowodach, które poprzednio w tak znacznej ilości dały się zgromadzić na poparcie jednego i drugiego naszego roszczenia, już sama ta okoliczność, że podawane przez nas w odniesieniu do każdego z tych okresów wersye graniczne są jednolite, zgodne, i zawsze te same, byłaby — i jest — poważną wskazówką, że odpowiadają one rzeczywistości, że przedstawiają faktyczny, od niepamiętnych czasów istniejący, zatem także i prawny stan posiadania.

Przechodzę do ostatecznych wniosków, nawiązując przede-wszystkiem do pewnego zastrzeżenia, jakie strona przeciwna zamieściła w (drukowanym) RW. Strona przeciwna nie ograniczyła się wyłącznie do żądania, ażeby jej przysądzić terytoryum sporne, odcięte dzisiejszą linią pretensyjną węgierską (od Rysów wzdłuż Rybiego Potoku aż do wpływu jego do Białki); opierając się na tein, co według jej (mylnego) mniemania poświadczać mają dokumenty z końca XVI. i początków XVII. stulecia, umieściła ona tu zastrzeżenie, że utrzymuje swoje roszczenia do ziemi na zachód od Białki położonej, i od r. 1625 z Polską połączonej, i że nie zrzeka się prawa, nieulegąjącego żadnemu przedawnieniu, przyłączenia tej ziemi w przyszłości do państwa węgierskiego ¹). Wykazałem poprzednio całą bezpodstawność roszczeń węgierskich do wschodniej części Nowotarszczyzny na zachód od Hi alk i (ku Leśnicy i Dunajcowi), to też, jak przeciw samemu głównemu żądaniu węgierskiemu, które ma być rozstrzygnięte w niniejszym sporze, tak też tein bardziej przeciw temu, co do treści dalej jeszcze idącemu zastrzeżeniu, podnoszę, ze względów czysto rzeczowych, najusilniejszy protest. Wykazałem natomiast, na podstawie całego szeregu wiarygodnych dowodów, że aż do końca w. XVIII. granica polska sięgała dalej, poza dzisiejszą nasze linię pretensyjną, i że tylko skutkiem nieprawnego wdarcia się Węgier i poniechania ze strony kamery galicyjskiej tudzież władz austryaekieh, cofniętą została do linii, której bronimy w obecnym procesie. To też tern bardziej, idąc nie tylko za przykładem i zachętą strony przeciwnej, ale wprost ze względów rzeczowych, uważam sobie za obowiązek, niezależnie od wniosku dalszego, który będę miał zaszczyt przedłożyć Wysokiemu Trybunałowi, zgłosić tu, imieniem moich mocodawców, t. j. Galicyi i rządu austryackiego, podobne, choć w przeciwnym kierunku sformułowane zastrzeżenie, upraszając o zapisanie go w protokole rozpraw: że Galicy a utrzymuje swoje roszczenie do terytoryum, rozciągającego się na wschód od Grzbietu Żabiego aż do Polskiego Grzebienia i do Białej Wody, i że nie zrzeka się praw swych, żadnemu n i e p o d 1 e gaj ą c y ch przedawnieniu, do odzyskania tegoż terytoryum. Rozumiem dobrze — zgadzając się tu co do stanowiska formalnego z RW-im — że Wysoki Trybunał, przyjąwszy mandat „ustalenia granicy między Galicyą a Węgrami przy Morskiem Oku“ w sporze, jak się on obecnie ukształtował, skupiając się około dwu linij pretensyjnych, węgierskiej pospolitej i galicyjskiej wzdłuż Żabiego, nie może się czuć powołanym wydawać wyroku co do tego zastrzeżenia; dla tego nie ująłem go w formę wniosku, poddanego rozpatrzeniu Wysokiego Trybunału ; chodzi mi na razie o zastrzeżenie, któreby uwidocznione zostało w protokołach rozprawy ¹).

') Zastrzeżenia tego nie cofnąłem też w dalszym toku rozpraw. Sąd polubowny w wyroku swoim poświecił mu osobny ustęp, i uznał, że należy je oddalić. Samo zgłoszenie zastrzeżenia, o ile z jednej strony spotkało sic z gorącem uznaniem, o tyle z drugiej ściągnęło na mnie zarzuty. Dla czego je uważałem nie tylko za rzeczowo usprawiedliwione i pożądane, ale zarazem za formalnie dopuszczalne, wyjaśniają uwagi, co dopiero wr tekście podane. Pośrednim skutkiem mojego zastrzeżenia było, iż p. arbiter węgierski, JE. Lehoczky oświadczył z miejsca wyraźnie, że nie drukowany, jeno tylko litografowany jego

Poza zastrzeżeniem pozostaje mi jeszcze do sformułowania sam wniosek o wydanie wyroku. Jakim ten wniosek jest i być musi, wypływa z całego poprzedniego wywodu: chodzi o przyznanie Galicy i całego terytoryum spornego, aż do linii Żabiego. Stawiam go nie tylko dla tego, że otrzymałem stosowny mandat od moich mocodawców, ale zarazem z wewnętrznego, ni-czem niezachwianego przekonania, według najlepszej wiedzy i sumienia. I to tak, że odsuwam zarazem myśl jakiegokolwiek podziału. oderwania chociażby najmniejszej cząstki tegoż terytoryum na rzecz Węgier. Wyrok Salomonowy uchodzi powszechnie za szczyt dowcipu sędziowskiego ; gdyby go jednak wykonano, byłby był przeszedł do historyi jako wzorzec wyroku najbardziej niesprawiedliwego pod słońcem: bo byłby jednolity organizm, bez winy i przyczyny, przepołowił na dwoje. Taką jednolitą całość tworzy całe terytoryum sporne z resztą przylegającej doń od zachodu ziemi polskiej; gdziekolwiek je przetniemy, oddzielimy część, łączącą się bezpośrednio z całością, i przyłączymy ją do innego kompleksu terytoryalnego, z którym samo organicznej łączności nie wykazuje. Podział — jakikolwiek — terytoryum spornego sprzeciwiałby się zatem przyrodzonym jego właściwościom, stworzyłby linię graniczną na wskroś sztuczną, w rodzaju tych, jakie nieraz spotkać można w Nowym Świecie. Ponadto — i to rzecz najważniejsza — przemawiają przeciw podziałowi względy, na które z istoty rzeczy przedewszystkiem zwrócić -należy uwagę, i które są tu rozstrzygające — momenty prawne. Szereg dowodów, poprzednio przytoczonych, wykazał, zarówno w odniesieniu do całego terytoryum. jako też poszczególnych, w skład jego wchodzących parcel, że każda z osobna i wszystkie razem należą prawnie do Polski wzgl. Galicyi. Tak n. p. przynależność parceli bisowej nr. 2538 (katastru z r. 1846) udowadniają katastry z roku 1787 i 1820, tudzież jej opodatkowanie w Galicyi; przynależność pastwiska, parc. 2539, dokumenty królów polskich, poronińska księga podatkowa i opodatkowanie w Galicyi; przynależność Morskiego Oka, parc. 2537, nazwy Polskie Jezioro Rybie i dokumenty królów polskich, rozporządzające gruntami dokoła tegoż jeziora ; przynależność całego terytoryum, wszystko inne, co zresztą jeszcze przytoczyłem : pomiary, opisy granic, katastry, wykonywanie wywód, w którym zastrzeżenia węgierskiego co do terytoryum na zachód od Białki nie było, ma znaczenie urzędowej enuncyacyi ; zatem urzędowo całe zastrzeżenie węgierskie cofnął.

władzy urzędowej, świadectwa literackie i dzieła kartograficzne, pośród tych ostatnich także liczne i najnowsze mapy urzędowe, nie wyjmując urzędowych map węgierskich.

I ten ostatni moment — dowody prawne — wystarczy sam przez się, ażeby wniosek mój w całości poprzeć i uzasadnić. My u tego Wysokiego Trybunału, który się zgromadził, ażeby orzec, co komu z prawa należy, nie prosimy o nic więcej, ale też i nie oczekujemy niczego mniej, nad — prawo i sprawiedliwość.

Stosownie do tego mam zaszczyt przedstawić wniosek:

W y s o k i T r y b u n a ł racz y u z nać, że całe obecnie miedz y Galicy ą a W e g r a mi sporne t e r y t o r y u m, o g r a-n i c z o n e Potokiem od Rybiego, szczytem Rys ó w i Grzbietem Żabiego, obejmujące parcele 2537, 2538, 2539, 2540, 2541 katastru stałego galicyjskiego z r. 1846, stanowi część składową królestwa Galicy i i do niego p r a w nie należ y.

Polegając w pełni na poczuciu prawa tego Wysokiego Trybunału, ufni w pomoc Boga — Sprawiedliwego, oczekujemy z otuchą i spokojem wyroku, na który teraz kolej.

'ttm

.    V~

y

. 0 ■

fit)

S. 92

S. 8S 5?

/oj/

V

/^c/S

Biblioteka Głowna PK

II-323848

Pol i technika KrakoMSka

Biblloteka Główna

100000169549

¹

) ...es (Ungarn) seine (mylnie ihre) Ansprüche und sein (mylnie ihr) Anrecht auf diese Gebiete (westlich der Białka) aufrecht erhält, und auf seine ( mylnie ihre), auf die Wiedervereinigung dieser Gebiete mit Ungarn bezüglichen, nie verjährenden Rechte nie verzichtet. RW. (druk) str. 17.