M0 *

%

■

i I

m

JS

Ér

Ä- «5

»V

' •*•

T

ir/

Jkt

-

• v

mm

,>

$

wr M é

„dk

'Sis^r    '*

i

$

f-À if*

st.

r&r

M.

J

J

V*

P

%

4HS

V.,

AF f ' i

*-.

(

m>

m Jr

yr>

S

a->

f%3

M

••

J

-f

>#

&

-

4

t

#

r 1

*f

V.

Ś

El

f A

*5

1

I

■

.3

-»r

*

SR

|f

.j?

>•

f 4

f

ir ^

4.

üur

#

>

s

■ «

*

t

lapv,.

k’ , «•*

- -w I jg ■ "i "*" .

.»•iî, f*

U ■

■araB -«s.

3K i

HtW

■

P

«

$ji.

r'

Mïp

■I I ;

J?⁹ P$L

*■

* $►

i ■.,

^TW^jt r h

b

i*

r y

»-

■'

Sfr?#

3»M

4

-

.9» ^

%

%

4m

mt*k

-

.. *■*, aM|r

9

■

śt

m—

f-

£

™g:.

ą

i

HP

■

*

M

?

4*

•-■x

£

P

■

v

m

*ssf $> *»é0

'*N|C -->•

>

‘0-

^*''Srà

$

SP

JF

m

49tK^ .

jf,**

*Ç

*

S%

}

***■-

r

^ à

■ y

■

I

i

ii

O

1

/

%

»

%■

i

!

.

•7

■i

\

Ś,

ł

I

0

i

,

;

Biblioteka Politechniki Krakowskie)

%

f|

100000278506

--

.

••

\

/

U

/

~r"

\

♦

V

V

>:

4

\

/

V

”n*

:K

■I

/

♦

I

I

ï

t

\

fi

■

■

y

j.

Ś

ARCHIWUM NAUKOWE

WYDAWNICTWO TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ.

DZIAŁ I. — TOM V.

ZESZYT 1.

STANISŁAW TOMKOWICZ

PRZYCZYNKI

KULTURY

DO _H ISTORYI

KRAKOWA

W PIERWSZEJ POŁOWIE XVII W.

Z 31 TABLICAMI

11

aa

\T

inus

WE LWOWIE

NAKŁADEM TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ DRUKARNIA UNIWERSYTETU JAGIELL. POD ZARZĄDEM J. FILIPOWSKIEGO.

1912

Skład główny wydawnictw Towarzystwa utrzymują: we Lwowie Gubrynowicz i Syn, w Krakowie Księgarnia Spółki Wydawniczej Polskiej, w Warszawie E. Wende i Sp., w P oz-n a n i u W. Tempłowicz.

WYCIĄG ZE STATUTÓW

TOWARZYSTWA dLa POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ WE LWOWIE.

§.    2. Celem Towarzystwa jest: udzielanie pomocy materyalnej badaniom nau

kowym polskim, podejmowanym przez osoby lub mstytucye w jakiejkolwiek gałęzi wiedzy ludzkiej.

6. Towarzystwo składa się z członków:

.. \ a) czynnych ;

b) wspierających.

Członkowie czynni dzielą się nk:

aj założycieli;

b) zwyczajnych.

Członkowie wspierający dzielą się na:

a)    dożywotnich;

b)    zwyczajnych.

§.    7. Członkiem czynnym założycielem, na stałe, staje się:

a)    kto uiści jednorazową wkładkę w kwocie 200 kor. (80 rub.),

b)    kto \#:ładkę 200 kor. uiści w czterech bezpośrednio po sobie następujących ratach rocznych po 5Ó kor. (20 rub.), po uiszczeniu ostatniej z tychże rat.

§.    9. Członkiem czynnym zwyczajnym staje się osoba, która uiści mdT cele To

warzystwa roczną wkładkę 8 kor. (8‘50 rub.). Na żądanie wkładka roczna może być rozdzielona na cztery równe raty ćwierćroczne po 2 kor. z góry płatne.

§. 10. Każdy członek czynny Towarzystwa, zarówno założyciel jak i zwyczajny, ma prawo :

a)    zabierania głosu i głosowania na Zgromadzeniach Walnych;

b)    wyboru i wybieralności;

c)    przedkładania i popierania wniosków, zmierzających do urzeczywistnienia celów Towarzystwa, w granicach statutem dozwolonych;

d)    otrzymywania, po zniżonej cenie, publikacyj, co do których Towarzystwo zniżenie takie dla swych członków uzyska (§. 44 lit. a);

e)    z nakładów własnych Towarzystwa, lub z nakładów obcych, czę-- ściowo na jego własność ustąpionych (§. 41 lit>ó, c), w jakimkolwiek czasie wydanych, o ile starczy zapas, bezpłatnego, według wyboru, otrzymywania publikacyj za ebne księgarską 8 kor. corocznie.

§. 11. Członkiem wspierającym dożywotnim staje się osoba, która uiści na cele Towarzystwa jednorazową wkładkę w kwocie 50 kor. (20 rub.).

§. 12. Członkiem wspierającym zwyczajnym staje się osoba, która uiści na cele Towarzystwa wkładkę roczną 2 kor. (1 rub.).

§. 18. Członkom wspierającym dożywotnim i zwyczajnym przysługuje prawo z nakładów, wymienionych w §. 10 lit. e, bezpłatnego, według wyboru, otrzymywania publikacyj za cenę księgarską 2 kor. corocznie.

Adres Towarzystwa: ^ LWÓW, ARCHIWUM BERNARDYŃSKIE.

(

, %, ^ ¹ )lV

i

\ H

\

>*

\

A

■

7iL._

i

»

<

:/

ARCHIWUM NAUKOWE

WYDAWNICTWO

TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ

DZIAŁ I. - TOM V. - ZESZYT 1.

STANISŁAW TOMKOWICZ

PRZYCZYNKI DO HISTORYI KULTURY KRAKOWA

W PIERWSZEJ POŁOWIE XVII WIEKU.

WE LWOWIE.

NAKŁADEM TOWARZYSTWA Dl A POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ. 1912.

PRZYCZYNKI DO HISTORYI

KULTURY KRAKOWA

W PIERWSZEJ POŁOWIE XVII WIEKU

NAPISAŁ

STANISŁAW TOMKOWICZ

Z 31 TABLICAMI.

r-r “OT

ff

3H.g. v 3ŁJŁ

WE LWOWIE.

NAKŁADEM TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ.

1912.

L°

-î*

"jć-

à?' 03

if£j

il - ^4/1 'btâ

<sr

09>

Z drukarni Üniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie pod zarządem J. Filipowskiego.

Przyczynki do historyi kultury Krakowa

w pierwszej połowie XVII w.

Według źródeł, archiwalnych.

Napisał ..

Stanisław Tomkowicz.

Wstęp.

Praca niniejsza powstała głównie z zapisek zebranych przy przeglądaniu do innego celu ksiąg Archiwum aktów dawnych m. Krakowa z lat 1600—1650 L

¹ Mianowicie przejrzałem:

1)    Consularia Crac. Inscriptiones (r. 1600—1650). — Skrócenie: w cytatach: Cons.

2)    Scabinalia Crac. Inscriptiones (r. 1600—1650). — Skrócenie: Scab. i numer tomu.

3)    Revisiones quartualiensum Crac. (r. 1600—1650). — Skrócenie : Rev. quart.

4)    Consularia Crac. Controversiae (r. 1600—1650).— Skrócenie Contr. cons. i numer tomu.

5)    Advocatialia Crac. (r. 1600—1650). — Skrócenie: Adv. i numer

tomu.

6)    Bruliony ’o uonsularia Crac. Controversiae (r. 1600—1650 z przerwami). — Skrócenie: Prot. Cons.

7)    Consularia Kasimiriensia Inscriptiones (r. 1600 —1650 z przerwami), tylko co do niektórych szczegółów. — Skrócenie: Cons. Kazim.

8)    Libri juris civilis Crac. (r. 1600—1650) a w szczególności:

a) Tom zawierający rzekomo lata 1555—1601. Ten rok końcowy mylnie na okładce podany, bo zapiski dochodzą do r. 1611. — Skrócenie: L. j. c. r. 1555 i n.

b)    Tom obejmujący lata 1612—1633. — Skrócenie: L. j. c. r. 1612 i n.

c)    Liber civium Crac. I ordinis obejmujący lata 1634—1794.— Skrócenie: L. j. c. I ord.

Archiwom nauk. A. V. 1.

Jak wiadomo, niektóre z tych ksiąg miał już w rękach zasłużony badacz starożytności krak., Ambroży Grabowski, i zużytkował je w swoich dziełach odnoszących się do przeszłości tego miasta; ale czynił on swoje wypisy nieco pobieżnie, i ogłaszał je zwykle bez przytoczenia źródła, nieraz i bez należytej ścisłości i poprawności co do dat i nazwisk. Prace jego są nieoszacowanym zbiorem wiadomości, wymagają jednak uzupełnień i sprostowań, a korzystanie z nich utrudnia brak systemu tudzież rozrzucenie należących do siebie wiadomości po najrozmaitszych wydawnictwach książkowych lub nawet peryodycznych. Inny skrzętny pracownik, Wilhelm Gąsiorowski, ogłosił wypisy z aktów cechu malarzy krak., nie znajdujących się w Archiwum miejskiem. Wincenty Wdowiszewski w Sprawozdaniach akademickiej Komisyi historyi sztuki umieszczał na kilka zawodów zapiski archiwalne o budowniczych krak. z XVI wieku, przyczem podał też nieco wiadomości z początków wieku XVII, korzystał jednak głównie tylko z aktów cechu mularzy krak., znajdujących się obecnie w Archiwum miejskiem, a tylko tu i ówdzie posiłkował się innemi księgami tego archiwum.

Ale księgi krakowskiego Archiwum aktów danych stanowią nieprzebraną kopalnię wiadomości o kulturalnych stosunkach Krakowa w dawnych wiekach. Zapewne, że najważniejszemi są te, które odnoszą się do najświetniejszej epoki rozwoju miasta, tj. do wieków XV i XVI. Wszakże i wiek XVII, zwłaszcza pierwsza jego połowa, nie jest bez interesu dla historyka kultury. Wiele postaci i spraw z końca wieku XVI spotykamy jeszcze w pewnych dziesiątkach lat wieku następnego, które przynoszą nam ich historyi dalszy ciąg i epilog. Granice epok dziejowych zwykle nie są wyraźne i nagłymi skokami zaznaczone i niekoniecznie schodzą się z granicami wieków według rachuby kalendarzowej. W historyi kultury i historyi miast przejścia te bywają wolne i łagodne, niejako zatarte. Początek nowej epoki zachodzi na końcowe lata poprzedniej, a w jednej dziedzinie przewrót odbywa się raźniej, w drugiej wol

lt) Liber civium Crac. I ordinis obejmujący lata 1634—1668. Nieliczbo-wane karty. — Skrócenie: L. j. c. II ord. Strony podaję licząc od pierwszej zapisanej.

e)    Liber civium Crac. III ordinis, obejmujący lata 1635—1691. — Skrócenie: L. j. c. III ord.

f)    Liber juris civilis obejmujący rachunki z datków składanych przy przyjęciu do prawa miejskiego. — Skrócenie: L. j. c. r. 1631—1649.

niej. Tak też było w przeszłości Krakowa. Bardzo trudno oznaczyć ściśle kiedy tutaj kończy się doba późnego renesansu, a zaczyna barok; kiedy kończy się złoty wiek Zygmuntowski, a zaczyna upadek wieku Wazów, tem więcej gdy i chwila przesunięcia się rezy-dencyi królewskiej do Warszawy — z czem łączy się przyćmienie blasku starej stolicy Piastów i Jagiellonów — ściśle oznaczyć się nie da. Od końca XVI w. coraz rzadziej przebywał dwór w Krakowie, aż wreszcie zaglądał tutaj tylko na krótką gościnę, głównie w dniach koronacyj i pogrzebów królewskich. Zwolna też i stopniowo dawne to ognisko polityki, życia umysłowego i ruchu handlowego traci cząstkę po cząstce swej świetności, do drugiej połowy wieku XVII żyje jeszcze resztami nagromadzonych przez kilka stuleci zasobów zamożności, kultury i znaczenia, aż dopiero najazd szwecki Karola Gustawa zadał miastu cios, który na długie lata podciął korzenie i zamknął źródła jego żywotności, spychając Kraków do stanowiska miast drugorzędnych. I doszło do tego, że w końcu XVIII w. zdawało się, iż grozi mu zupełne zamarcie.

powozy

kowie organy i inne narzędzia muzyczne. Kwitnęło papiernictwo i kartownictwo; wreszcie wielką rolę odgrywało drukarstwo, idący wr jego tropy handel księgarski; całą Polskę zaopatrywał je-Kraków pięknemi drukami, wTśród których literatura polemiczna i heretycka niemałe miejsce zajmowała, jakkolwiek tę ostatnią ścigały karami władze kościelne i świeckie.

Do tych wszystkich rodzajów produkcyi starałem się wyzyskać materyały zawarte w księgach miejskich. Znajdują się tu wia niejednej budowli krakowskiej i prowincyonalnej, i o ich

1*

Choć jednak Kraków głównem ogniskiem politycznem być przestał w epoce objętej niniejszą pracą, przodował Polsce jeszcze przez kilka lat dziesiątków życiem artystycznem i kulturalnem, które podtrzymywała tradycya, ułatwiały utarte od wielu pokoleń drogi. Przebywało tu sporo wybitnych mistrzów sztuki, Polaków i cudzoziemców, budowniczych, malarzy, rzeźbiarzy, snycerzy i muzyków; powstawały dzieła sztuki niepośledniej miary; w pełnym rozwoju były złotnictwo i hafciarstwo prowadzone nawet na wywóz, również rękodzieła, jak stolarstwo, kamieniarstwa, mularstwo; żywił Kraków zastępy szpalerników co wyrabiali tkane obicia i makaty na ściany, pasamoników czyli szmuklerzy, kurdybaników, co tłoczyli malowane i złocone skóry do pokrywania ozdobnych mebli, wytwarzano piękne i lektyki. Rozchodziły się stąd po kraju wyrabiane w Kra-

oraz

szcze zawsze domości o wewnętrznej ozdobie, o kościele ś. Marka, prałatówce P. Maryi, o kaplicach kościoła Maryackiego i kościoła ś. Krzyża, o budowie gimnazyum nowodworskiego ś. Anny, o rozszerzeniu klasztoru na Gródku i dobudowie części klasztoru zwierzynieckiego, o fundacyi ołtarza w Kalwaryi Zebrzydowskiej, o klasztorach w Staniątkach i Starym Sączu, o stallach u Dominikanów krakowskich, o pałacu pod Baranami i wielu innych domach prywatnych, o robotach na Zamku wawelskim i około wiejskich rezydencyj możnowładców. Zebrałem daty biograficzne i genealogiczne odnoszące się do kilkuset budowniczych, rzeźbiarzy, malarzy, złotników, snycerzy, drukarzy, księgarzy i mistrzów ważniejszych rękodzieł. Wypisałem testamenty pewnej liczby ważniejszych między nimi osobistości, lub spisy rzeczy po nich pozostałych i opisy ich pracowni.

Niektóre z tych szczegółów są dopełnieniem wiadomości rozrzuconych po dziełach dawniejszych badaczy przeszłości Krakowa; bardzo wiele jest całkiem nowych i dotąd nieznanych. Między artystami lub rękodzielnikami znajdujemy wielu Włochów, są Niemcy i Niderlandczycy, ale jest też niemało Polaków, nawet wybitnych. Żeby tylko wymienić budowniczych: Zatorczyk przebudowuje Prałatówkę P. Maryi i stawia kaplicę przy kościele ś. Krzyża, Ga-wronek stawia część kościoła paraf, w Bolechowicach pod Krakowem i restauruje arkady Zamku krak., Augustyn Litwinek odbudowuje Jatki szewskie i robi przeróbki w Sukiennicach, Ja-strząbek odnawia baszty miejskie, Że łask o stawia wieżę i kru-chtę u ś. Marka, Swiętkowicz rzeźbi nagrobek figuralny Ronen-berga w kościele P. Maryi, Wawrzyniec Cieszyński dekoruje figuralne wnętrze kościoła PP. Klarysek w Starym Sączu, snycerz Balcer Kunc z wykonywa do tegoż kościoła wielki ołtarz z architekturą, ornamentyką i rzeźbą figuralną; Mikołaj Sr eter stolarz robi stalle do katedry krak., zapewne te, które są do dziś dnia, i w których znaczne uszkodzenia tylko dopełniono w czasie ostatniej restauracyi; stolarze Gruszczyna i Wojciech stawiają słynne niegdyś rzeźbione i wykładane barwnem drzewem stalle w kościele Dominikańskim i t. d. Wśród liczby artystów swoich i obcych spotykamy tu niektóre nazwiska nowe, całkiem dotąd nieznane; co do innych już zkądinąd znanych przybywają wiadomości nowe i ważne (Laitner, Santi Gucci, Augustyn Litwinek, Meazi), a jak widzimy z powyższego szeregu samych tylko Polaków, z nazwiskami dały się nieraz połączyć i dzieła znane, po części dziś jeszcze istniejące

Tab. 1.

g» |asïp jtîâ «»nj ta <s.*n

m ■ u'- '

*1, —.w." «*»■

JG

[f

■Sgiga

•■'*& h&m

m

4;

«ygra*

--

IIUJâ

L-_

m.

--ii

a!

■i

rt*⁸⁸^*

î«a

lig

um

’tm

CE|

-ir_

fc.1 îT^

*

•-ÈS <*.■

.    h AU

4 ...

<*» *•

£- |

'*■    #*^5,

ISP

a«f

»à

%0m

vTI *“ 'i'

g?;, Ł. JS «!

.«i.sr-L. i|

*di

il il

Fig. 1. Sukiennice krakowskie przed restauracyą 1879 r. Widok od wschodu (do str. 9).

Archiwum nauk. A. V. 1.

Jl

pjg

Sf!

i,

fi

Mi

Sf. Tomkoivicz.

Spisem budowniczych objąłem dla kompletu również dużo mularzy i kamieniarzy, może prostych robotników, co do których działalności lub życia drobne tylko niekiedy dały się zebrać przyczynki. (Podobnie postąpiłem z malarzami). Jeszcze bowiem w owej epoce trudno często odróżnić artystów od rękodzielników, oraz architektów od zwyczajnych pracowników budowlanych, gdy jednym i drugim bez różnicy dawano predykat: architectus, murator, lapicida, stametz. Policzyłem do budowniczych i mularzy także 2 inżynierów (Trevano i Wolff), bo obaj trudnili się też architekturą i ciekawe o nich znalazły się szczegóły. Wreszcie wspominam także o kilku w XVII w. już nie żyjących, gdy zapiski z początków tego wieku o ich rodzinach lub sprawach majątkowych rzucają światło na ich własną dawniejszą działalność (np. Santi Gucci).

Jakkolwiek według tytułu przedmiotem niniejszej pracy byłoby zestawienie całego odnośnego materyału znalezionego w przytoczonych źródłach archiwalnych — w niektórych wszakże punktach wypadło poczynić w tej mierze wyjątki. I tak np. opuszczam tu wszystko co odnosi się do muzyków lub wyrabiaczy narzędzi muzycznych, gdyż zebrałem te wiadomości w osobnej rozprawie: Do historyi muzyki w Krakowie, pomieszczonej w r. 1907 w tomie IX Rocznika krakowskiego. Podobnie co do obrazu działalności znakomitego architekta Wawrzyńca Senesa i kilku jeszcze mniejszego znaczenia budowniczych krak. poprzestaję na odesłaniu czytelnika do monografij dawniej już przezemnie ogłoszonych.

Dla dokładności wreszcie zaznaczyć muszę, że lubo celem tej pracy jest podzielić się z czytającą publicznością wynikami wyłącznie moich poszukiwań w źródłach rękopiśmiennych, jednak w wielu miejscach (np. w artykule o Janie de Simon, w rozdziałach o malarzach, o drukarzach i księgarzach itd.) krótko zwracam uwagę i na podobne prace poprzedników, zwłaszcza na luźne przyczynki rozrzucone po wydawnictwach niełatwo przystępnych, mniej powszechnie znanych.

Cały tutaj zgromadzony materyal rozłożony jest na działy, odpowiadające różnym rodzajom zajęć. Wiadomości biograficzne w każdym z działów podano w porządku abecadłowym nazwisk. Tę formę obrałem, materyał to bowiem z jednej strony zbyt obfity i różnorodny, z drugiej znów nie dosyć kompletny, aby już dziś moje przynajmniej siły starczyły do nakreślenia na jego podstawie jednolitego obrazu.

W każdym razie sądzę, że zbiór ten odnośnych wiadomości systematycznie ułożonych, daje wcale wyczerpujące o przedmiocie wyobrażenie i późniejszemu pracownikowi, któryby je uzupełnił jeszcze źródłami przezemnie nie wyzyskanemi, może ułatwić pracę około obrazu kulturalnych stosunków Krakowa w pierwszej połowie XVII w.

Każde twierdzenie poparte jest cytatem z dokładnem podaniem źródła archiwalnego. Liczby ksiąg przytaczam według liczbowania dawniejszego; przed końcem tej pracy wprowadzono liczby nowe. Wyjątkowo je podaję w kilku miejscach, zaznaczając wyraźnie, że liczba jest nową.

1. Do historyi budynków miejskich i publicznych.

A. Budynki miejskie krakowskie.

Pożar ratusza krak. w r. 1632. W nocy z d. 2 na 3 stycznia wybuchnął w ratuszu krak. ogień, który część budynku zniszczył. Zaraz następnego dnia rajcy zebrali się dla badania przyczyny i wyśledzenia kto spowodował klęskę. Wiadomość pobieżną o tym pożarze ogłosił jeden tylko A. Grabowski¹. Według niego pożar wybuchnął między spichrzami miejskimi, i spłonęły wtedy ważne akty i księgi, jak prawa dawniejsze, depozyty prywatnych dłużników złożone dla zabezpieczenia wierzycieli. Poniżej podajemy protokół śledztwa, opuszczając powtórzenia lub mniej ważne szczegóły.

— 1632 3/1 »Dni Consules Crac, graviter ferentes conflagra-tionem praetorii nocte hodierne circa nonam horam in integro ho-rologio factam, ut authorem ejusdem investigare possint, ex nobili officio suo ad inquisitionem accesserunt, vocataque omni familia praetoriana examen ipsius iuxta interrogatoria haec«.

Na pytanie, zkąd się ogień wziął, jeśli w szałasie swym hajducy albo ich żony miewały ogień, odpowiadają świadkowie:

Pierwszy hajduk nie był obecny, przyszedł kiedy bramę miasta otworzono, gdy już gwałtowny ogień opanował ratusz. Słyszał, że od Szewskiej ulicy ukazał się ogień. Hajducy nie miewali ognia w szałasie ani razu, okrom świecą.

Drugi hajduk. Wartę odprawiwszy do 4 godziny położył się w izbie ceklarskiej. W szałasie hajduckim żaden nie spał. Dowiedział się dopiero, gdy ogień ogarnął ratusz.

Piąty hajduk zeznaje: »Leżałem w izbie ceklarskiej«; po 8ej wyszedł na wartę z drugim, i teraz usłyszał będąc pod kościołem P. Maryi koło bud, właśnie koło 9 godziny wrzask, że »na sżewcej ulicy gore«; pobiegł do burmistrza i opowiedział stróżowi nocnemu p. burmistrza, aby to oznajmił burmistrzowi, i poszedł ku ratuszowi, w którym już ogień wielki wypadał »a naprzód nad świnią piwnicą¹ obaczyłem, że ogień oknami się wydawał, okry z boku od maslnych jatek«. Wie tylko »że Tomaszowa żona i Szpytkowskiego (tak) i Matyaszowa, co z solą siadają na rynku, składały więc do szałasu sprzęty wieczorem«.

Thomas Szurmac². »Naprzód kiedy spostrzegłem ognia, tedy widząc że przeciwko p. Gyglerowi dym srogi się począł walić, i zaraz na dochod³ począłem trąbić na ogień«.

Podoliński hajduk: »Koło 9ej byłem na warcie z Wojciechem Kleparskim ⁴ pod budami kościoła P. Maryi, usłyszałem a gnoiek (sic) bieżąc (sic) ku kościołowi i począłem wołać na trębacza aby trąbił, mówiąc że gore na Szewcej ulicy; Kleparski poszedł dawać znać burmistrzowi; przypadszy do ratusza, obaczyłem dym szkaradny w szałasie i uderzyłem w kłótkę kijem i wszedłem do szałasu i porwałem katankę i suknię; chciałem drugi raz wpaść, a już nie mogłem«... »Widziałem, że od wschodu⁵ ogień wypadał, a jam miał pod filarem łóżko; pod wschodem swoje schowanie miała Tomaszowa żona, a schodzie (sic) Niklusz, a ku schodowi chowały się Tomaszowa żona i Matyaszowa żona« te hajduczki sobie zawsze otwierały kiedy chciały, biorąc klucz, który zawsze wisiał w ceklarskiej izbie do szałasu.

Famulus Illmi ducis de Zasław: »Kiedy szedłem do P. Burmistrza tej nocy około 9ej, prosząc, aby bramę otworzono dla Xcia JMci, idąc mimo ratusz widziałem światło wielkie w szałasie, ale

¹ Oczywiście świdnicka piwnica. Byîa ona od XIV w. w ratuszu, w podziemiu pod narożnikiem północno-wschodnim. W XVI w. pospólstwo nazwało

ją Indyami.

⁵ Od schodów.

niemogąc się nikogo dokołatać poszedłem«; »nazad idąc od Burmistrza juzem obaczył ogień wypadający oknem, i wołałem na trębacza, aby trąbił, a niemogąc się dowołać strzeliłem z pistoletu i czeladź w ratuszu pobudziłem«.

W ceklarskiej izbie spał też Cechmagister kiedy się pożar zaczął.

Famulus praetorii: Odebrawszy klucze od więźniów, poszedłem na górę spać i spałem, aż kiedy cechmistrz począł wołać na nas, że gore«.

Inny famulus opowiada: »usłyszawszy trzask, już obaczyłem wypadający ogień ze wszystkich okien«.

Inny zeznaje, że był ogień wielki.

Inny, że naprzód zobaczył ogień jak »rozświecił się w oknach szpichlerzowych«.

Rothmagister, rotmistrz zamkowy zeznaje: »chodziłem w nocy po mieście, przestrzegając tych hałasów nocnych; potem kiedy mi się uprzykrzyło, poszedłem na ratusz do ceklarskiej izby ogrzać się, zastałem czeladź na ratuszu trzeźwą. O piątej poszedłem ztąd na zamek. Dziesiętnik mój kiedym wychodził z ratusza powiedział mi że dwu potkał sługów ratusznych z Szewczej ulicy idących pijanych«.

Decurio castrensis opowiada, że potkał dwóch sług ratusznych pijanych, »za którymi ja też na ratusz przyszedłem... i widziałem tychże pijanych na ratuszu a oni się kluczami bili, a potem poszliśmy«.

Hayduczki i przekupki zeznają, że nigdy ognia do szałasu nie wnosiły. (Contr. Cons. 658 p. 479—482).

Przyozdobienie i urządzenie wnętrza ratusza krakowskiego. Ok. r. 1630 prawdopodobnie pracowano około urządzenia wnętrza ratusza, przynajmniej zamierzano coś robić. W testamencie bowiem rajcy krak., dra med. Daniela Zajdlica, spisanym w r. 1630 a wciągniętym w księgi ławnicze w r. 1646, znajduje się pozycya: »Rzeczypospolitej¹ na ozdobę Izby radzieckiej daję 130 zł.« (Scab. 1170 p. 750).

R. 1643 5/1 wciągnięto opis mieszkania »Hetmana krak.«⁵ 6 sporządzony przez wiertelników przy rewizyi urzędowej w r. 1642 4/12. Mieszkanie to znajdowało się na górnem piętrze. »W sieni albo na sali nad izbą Pańską posadzka była napsowana, błony złe

wszystkie. Także w izdebce posadzka i okna złe. Szafa fladrowa przy oknie, listwy przybite, szafa dla naczynia stołowego i antfos. Podlepienie papierowe pod powałą w izbie. Do drugiej izby nad sklepem drzwi niedobre; w izbie nad sklepem skarbowym błony i ramy złe. Piec nowy ze wszystkiemi potrzebami do niego, blachami, sankami, prętami. Podłoga nowa na kobylicach postawiona. W alkierzu obok listwy i półki do koła nowo przybite. Dalej gmach nade cłem«. Wreszcie kuchnia, w niej »kraniec« dla komina, i wychodek. (Rev. quart, p. 129—130).

Sukiennice (fig. 1). Niżej będzie mowa o przybudowie, t. z. później Langerówki, dokonanej ok. r. 1601, nakładem Joachima CiepielowskiegoŁ. Prowadzono tam roboty i potem. R. 1611 na powód p. Ciepielowskiego starsi cechu mularzy oglądają i szacują przybu-dowę Sukiennic, »mianowicie wchodząc do Sukiennic nad krzyż⁷ 8 9 gdzie teraz nowo nadbudowano mieszkanie nad tym krzyżem«, ukazano im »3 brantmury nowo murowane« (Cons. p. 906).

Nad sklepami niektórymi były piętra, nawet mieszkalne. R. 1613 wspomniane nad Sukiennicą p. Cyrusa »piętro albo komora« do

której wejście jest z postrzygalni miejskiej

»przez wierzch Sukiennice miejskiej do postrzygalni należącej, gdzie mieszka JMP. Bełza rajca krak.« (Rev. quart. II p. 201).

R. 1624 zapisano: »Miejsce Sukiennice, kędy napisano hic Pax, od królów JMc. z dawna uprzywilejowane jest, vilipendium wzięło« przy najściu gwaltownem na sklep w Sukiennicach (Contr. Cons. 654 p. 541). Gdzieby było to miejsce uprzywilejowane, dziś nie wiadomo. Napis nie zachował się.

Waga większa bvł to osobny budynek, stojący luźno na

rynku, naprzeciw domu »pod obrazem ciecha. Na tem miejscu w XIX w. znajdował się od wach wojska austr., rozebrany w drugiej połowie XIX w.

W r. 1620 zapisano, że »in pensa maiori« znajdują się mię-

«, w

pobliżu kościółka ś. Woj-

dzy innemi:

Dwie szale na łańcuchach, jedna mała, druga większa.

I9Y2 centnarów (tj. miar wagi) spiżanych ćwierć jedna od cetnara achtel od cetnara stolik

skrzynia z dziesięciną od ołowu na kościół P. Maryi1 ławka do siedzenia

fassa kupca wrocławskiego aresztowana od JMP. celnika mieszkanie na górze, które krawiec trzyma (Adv. 526 p. 1156). Różne kramy i jatki na Rynku krak. i Smatruz. Jatki szewskie patrz niżej w rozdziale 2. Architekci, mularze itd. pod: Augustyn Lit winek. Rogate kramy był to podwójny szereg kramów murowanych, równoległy do całej wschodniej strony Sukiennic i tylko wązkim przesmykiem od nich oddzielony. Zburzono je dopiero w drugiej połowie XIX w. Między Bogatymi kramami a Szarą kamienicą w pobliżu kościółka ś. Wojciecha i Sma-truza część rynku nazywała się »forum judaicum«¹⁰ 11. R. 1625 zapisano zeznanie mieszczki krak. która sprzedaje »institam suam opulentam a foro judaico in crucem pannicidiorum eundo, acialiter tergo ad idem forum judaicum a sinistris penes aliam institam opulentam Rndorum Patrum Canonieorum reguł, conventus Cazimirien-sis ad Gracoviam circa eccl. Corporis Christi« (Cons. p. 568).

Do Bogatych kramów przytykały Jatki żelazne. R. 1645 czytamy: »institam opulentam tergo ad institas ferramentarias«

(Scab. 1170 p. 582). Zdaje się, że był to jeden rząd kramów drewnianych równoległych do kramów bogatych, tak długi jak połowa Sukiennic i zwrócony ku tej połaci Rynku, w której jest kościół Maryacki. W Jatkach sadelnych, arvinarii czyli »bracia z sa-delnych jatek« sprzedawali w r. 1602 »sadło, smołę twardą, sadło rybie« (Contr. cons. 648 p. 95). Jatki sadelne razem z Garne a r-skiemi i Piernikarskiemi, drewniane, szły rzędem równoległym do zachodniej strony Sukiennic, od tychże środka ku Postrzy-galni. Krupnicze jatki w r. 1603 określono jako leżące w Rynku przeciwko kamienicy p. Wesselinowej czyli późniejszego Spiskiego pałacu (Contr. adv. 521 p. 1262). Były one połączone z innemi jak Olejne, Owsiane, Powroźnicze, Śledziowe itd. Przekupnie towaru litewskiego, »Lituanici«, albo »Institarum lithuanicarum mer-cium venditores« w Kramikach lite wskich w pół rynku krak.,

z r. 1621, 663 p. 831

cechą tki, a gólnie rzy

synów Fr. Rogaiica krawca nosi znak W tymże roku jatka solna »sub signo szkowiców (Contr. cons. 520 nowy p. positorium salinarium in circulo Crac. situm, signo należy do Groszyka (Scab. 1170 p. 610). W roku wciągnięto, że w r. 1646 Anna Pieliszowa prasołka

mniej więcej gdzie dziś pomnik Mickiewicza, sprzedawali niektóre specyalne wyroby rymarskie (Contr. cons. i z r. 1628, 656 p. 781, p. 795). Te kramiki miały zapewne budynki stałe, gdyż bywały w spadku przekazywane. W testamencie Boguckiego z r. 1637 czytamy: »Kram litewski, który jest małżonce mojej zapisany« (Scab. 1169 p. 46). Były jeszcze Jatki szklane, wspomniane w r. 1649 (Scab. 1170 p. 1359). Rzędem bud drewnianych wciskały się one między Jatki krupnicze i inne a Sukiennice. Pod r. 1637 jest mowa o Jatce piekarskiej pod (Scab. 1168 p. 1368). Takie cechy miały i inne ja-także kramy w Sukiennicach lub gdzieindziej. Szcze-dużo zachowało się zapisek o znakach Jatek sola-czyli prasołów, salicidarum. R. 1644 »instita salinaria«

db

(Scab. 1170 p. 260). gladii« należy do Pie-1655). R. 1645 »de-notatum« 1648 zapisała

jeszcze inne towary prócz wymienionych. R. 1646 starsi cechu złotniczego po zwali wdowę Reginę Skalskę „ratione fibularum per ipsam extra Smatterhaus divenditionis“ i uzyskali na przyszłość zakaz. Urzędowi miejskiemu chodzi o o to, by nie stały pustką „loca in Smetterhaus, ex quibus proventus ad aera-rium civitatis“ się płaci (Contr. cons. 521 nowy p. 79).

spadkobiercom swoim »skład Wacławowicowski pod znakiem i skład Oplarowski pod znakiem o »herbie« męża swego: słup własnym: grabie. (Scab. 1170 p. torium salinarium, jak z opisu widać to samo, które cztery lata temu należało do synów Rogalica, zmieniło znak na leży do Jakuba Groszyka, który je sprzedaje (tamże p.

«, i mówi ona tam i strzała, i swoim 1273). W r. 1648 deposi-

i na-

1163).

pni-

Jatki solne mieszczące się w jednym ciągu z kru czerni śledziowemi itd. zajmowały spory drewniany budynek, z przejściem po osi podłużnej, jakby miniaturę Sukiennic, i były w r. 1647 oświetlone »latarnią« z góry. Podobne latarnie czy kopułki oświetlające miały też i inne drewniane jatki, np. Garncarskie (połączone z sadelnemi itd.), Chlebne i Pi ek ar skie (stojące między garncarsko - sadelnemi a Sukiennicami), wówczas »niedawno stawiane« (Rev. quart. III p. 256). Czytamy jeszcze wzmianki o różnych innych jatkach i kramach. R. 1665 jatka krupnicza stoi »podle budy, gdzie natenczas sklenice przedawają, przed kościołem ś. Wojciecha, przeciwko kamienicy nieb. p. Mikołaja Firleja« (Cons. p. 795). W początku XVII w. do Mikołaja Firleja, a potem do rodziny jego należał dom w Rynku dziś pod 1. 9 na w skos naprzeciw kościółka ś. Wojciecha stojący.

Prócz jatek zbiorowych, były różne kramy przyczepione do większych budynków na środku rynku stojących, do domów i luźne.

R. 1620 wspomniana »instita in foro carbonario, sub gradu quo itur in Smaterhaus« (Contr. adv. 526 p. 1166). Forum carbona-riurn, rynkiem węglowym nazywano część południową rynku krak. 0 Smatruzie była mowa wyżej ¹.

Były też różne kramy chwilowo rozkładane na rynku i na noc zwijane. R. 1607 zapisano zeznanie świadka, że »na trecie¹² 13 przed kościołem P. Maryi dwaj kowale sprzedawali od lat 50 robotę swoją kowalską na stołeczkach siadając, jako ruszty, rożenki i rurki, skobliki i wrzeciążki. (Cons. p. 1200).

Top nia srebra na Rynku. Od czasów Kazimierza W. miasto posiadało własną szmelcernię srebra, zwaną »crématorium argenti«, conflatorium argenti«, »conflatorium argenti«, »Bremgaden«.

Tab. II.

<iA|

ï’fc'

■■■■

j'

y ?

tej

».•,

«05 S\

If

:m

I âp

W&*>WF

)Y

te

\r

~X

<y<

J»

«y.

gflHP

ri rr

i i

%£

n

î 1K •

iii.

IŁ ; '

I

!li «J

m\

fi i

ms

»f'n

pl«»

mu

m;

».    JP'’?

^ii-

■>;

yi j

H'i r

[j; 1?,

i]

i><

éU

f»«R

'iL-^ô

«w^*a«r5^^

—y

aâ

XI*.

fe

Fig. 2. Kaplica im. Jezus przy kościele ś. Barbary w Krakowie (do str. 14).

Archiwum nauk. A, V. 1.

*r-r i Us.r '

St. Tomkowicz.

Stała na rynku krak. w pobliżu Sukiennic i Smatruza. Pod nią w r. 1541 było stanowisko sprzedających stare źelaziwo¹. R. 1645 czytamy w zapisie ksiąg miejskich: »in instita opulenta aciali et cela-rio subtus existente ex opposite Crematorii argentei, alias Brendga-den (sic) in foro seu circulo Crac. consistentis« (Srab. 1170 p. 593).

Jatki rzeźnicze za kościołem N. P. Maryi. Na dzisiejszym Małym rynku, zwanym w średnich wiekach Wendetą, później Forum scrutarium, Forum antiquarium. Venditorium, Tendetha, były główne jatki rzeźnicze krak., kramy drewniane, o których wzmianki znajdujemy od XIV w. aż do r. około 1820, w którym je zburzono².

R. 1626 czytamy zapiskę o »maceilum laniarium Cracoviae acialiter e regione scholae B. V. Mariae, tergo ad domum profe-ssam PP. Soc. Jesu situm« (Scab. 1167 p. 332).

Rząd jatek rzeźniczych znajdował się w pierwszej połowie XVII w. w miejscu, gdzie dziś stoi dom funduszu i urzędu paraf, kościoła N. P. Maryi, między placem Maryackim a Małym rynkiem. R. 1646 zapisano, że na instancyę Andrzeja Guccego odbyła się re-wizya jatek rzeźniczych krak. między Wendetą a cmentarzem kościoła P. Maryi w Rynku krak.; mianowicie oglądano jatkę od końca w ul. Mikołajskiej w liczbie szóstą »a tergo cmentarza pro-mienionego stojącą« (Rev. quart, p. 228).

B. Kościoły i klasztory krakowskie.

za-

Przy szczegółach o architektach, mularzach i rzeźbiarzach mówię niżej o ich robotach w kościołach krak.³. Inne szczegóły podaję w rozdziałach o malarzach i o snycerzach krak.⁴ Tu

¹ Ambroży Grabowski, rękop. Starożytności m. Krakowa. Cz. I. W po

Ambroży Grabowski, Kraków i okolice wyd. 5 str. 27 i 331. Tenże Tenże, Dawne zabytki str. 38. — Tenże rękop.

siadaniu rodziny.

Starożytn. wiadomości str. 8.

Kraków 4t0 tom I. — Tenże rękop. Starożytności m. Krakowa. Cz. I. Tenże, rękop. Cracoviensia. Rękopisy będące w posiadaniu rodziny.

mu-

Tre-

³ Katedra, patrz: Meazi kamieniarz, Świętkowicz mularz; k. ś. Piotra, patrz: Trevano architekt; k. N. P. Maryi, patrz: Świętkowicz mularz; k. i kl. ś. Marka, patrz: Kępski i Żelasko mularze; k. i kl. ś. Jędrzeja, patrz: Petrini larz; k. ś. Krzyża, patrz: Zatorczyk mularz; kl. Zwierzyniecki, patrz, P.etrini,

yano, mularze.

⁴ K. Dominikanów, patrz: Gruszczyna stolarz, Wojciech stolarz. K. katedralny, patrz: Sreter stolarz.

mieszczam wiadomości, przy których brak nazwiska artysty lub wykonawcy.

Klasztor ś. Agnieszki z kościołem dziś opustoszałym, należący niegdyś do zakonnic Bernardynek. R. 1610 starsi cechu malarzy szacują ołtarz mniszek ś. Agnieszki, z opisu widocznie tryptyk. Jest w nim »tablica średnia, skrzydeł czworo, na których hi-storyj dwanaście, tablica zwierzchnia«. Razem obliczono zł. 152, nie wiadomo, czy to ma być wartość na sprzedaż, czy też koszt restauracyi (Cons. p. 602).

Kościół ś. Anny dawny przed nową budową z lat 1689 do 1703.

R. 1646 była przy tym kościele kaplica Przemienienia Pańskiego zw. Bryknerowską. Były pod nią groby tej rodziny. Ołtarz i grob fundował Stanisław Brykner, na co dał 878 zł. 12 gr. 1 szel.; rodzina wyłożyła 4000 zł. Tenże Stanisław Brykner zapewnił dochód roczny 35 zł. od kapitału 500 zł. (Scab. 1170 p. 718, p. 823).

R. 1617 Walenty Krupka alias Baioł karczmarz krak. w testamencie napisał: »Legowałem też do kościoła ś. Anny lichtarzów 6 na wielki ołtarz mosiądzowych, na którem zadał zł. 12 do No-rymberku, które, gdy przywiozą, powinni ich potomkowie moi dopłacić i oddać je na służbę Bożą« (Scab. 1165 p. 864—866).

Kościół ś. Barbary i dom Jezuitów przy nim.

Kaplica im. Jezus (fig. 2), dziś zamknięta, jest małą barokową przybudową zewnętrzną po stronie południowej, mającą ładnie profilowane kamienne obramienie wejścia i dwa po bokach okna eso-wato zakratowane. Nad drzwiami na tablicy kamiennej wyryty napis brzmi:

D. O. M.

Qvo stvdio viventes animae qvaerebant reqvië perhennem in caelis, eodem corporibvs locvm procv-rantes in tris hoc monvmentv in qvo Iesv Chri. adven-tv cv svis expectatvri extrvxervt insignes pietate Georgius Więckowie et Martinvs Raysik cives Crac, et amici praeterevteq. alloqvvntvr A. D. MDCVI Viximvs vt qvoq. tv petimvs quod tv tibi posc[ches] dici: rex positis hic miserere Devs ¹⁴

Do kapliczki tej odnoszą się następujące zapiski.

R. 1608 Jerzy Więckowicz kupiec krak. wraz z żoną, oraz Marcin Raysig passamantarius¹ z żoną Katarzyną zapisują zł. 200 na nabożeństwa doroczne, odprawiać się mające 4 razy na rok w święta ich patronów, »capellae ad ecclesiam B. M. V. et S. Barbarae in cymeterio B. M. V. in circulo Cra. sitae, penes fores altari maiori ejusd. ecclesiae propiores a dextris penes viam qua itur ad portulam ad macella laniaria², propriis sumptibus et im-pensis recognoscentium extructae et erectae sub titulo SS. Nominis Jesu«. Kaplica ta miała wówczas swego kapelana seu altaristam. Czynsz roczny wynosi 8 zł. płatnych kwartalnie (Scab. 1163 p. 653).

Ten Marcin Raysig w r. 1623 jest pisarzem miejskim (Contr. Cons. 654 p. 21). R. 1625 5/3 »Martinus Raisig aerarii civilis Crac, publici protunc notarius, uti et tanquam capellae Smi Nominis Jesu Salvatoris nostri circa eccl. s. Barbarae in cimiterio templi paroch. Bmae Virginis Mariae jacentis sitae erector« aktykuje przywilej per-gam. podpisany przez biskupa krak. a dany w Krakowie d. 5 grudnia 1608 r., w którym czytamy:

jem

zł. 200 »venerabili Sebastiano Zieloncio actu presbytero capellae

...»Itaque cum famati Georgius Więczkowicz et Martinus Raisig, cives Crac, capellam ad eccl. divae Barbarae in cimiterio eccl. paroch. B. V. Mariae a fundamentis excitassent dotisque nomine ipsi in vien census tabulis publicis civitatis Crac. 200 fl. insinuassent... capellam praedictam in titulum ecclesiastici beneficii erigen-dam, divinaque officia in ea ordinanda decrevimus«. Mowa, że zapewnione jest potwierdzenie król. Dalej zapis dochodów kaplicy w tabuli uczyniony: »Actum in judicio opportuno bannito 1608 28/11. Coram iudicio praesenti civili Crac.« Jerzy Więczkowicz (sic) kupiec z Małgorzatą żoną i Marcin Raisig passamentarius w imieniu swo-i nieobecnej żony Katarzyny zeznają, że wieczyście darowali

żony przez dodanie liter przez nas zaklamrowanych, które psują nawet jego symetryę, przechodząc poza długość wiersza poprzedzającego. — Nad tablicą są jeszcze dwa kartusze prostokątne jeden nad drugim, ze śladami liter z napisów zatartych i już całkiem nieczytelnych.

¹ Por. niżej w rozdziale Hafciarze, szpalernicy, pasamonicy itd.

pod Raysig.

² Jest to istniejące do dziś dnia sklepione przejście z placu Maryackiego na Mały rynek. W miejscu domu funduszu i urzędu paraf, kościoła N. P. Maryi (plac Maryacki 1. or. 5) stały wówczas jatki rzeźnicze.

ad eccl. s. Barbarae — propriis sumptibus et impensis recognoscen-tium extructae et erectae sub titulo seu invocatione Smi Nom. Jesu« i zapisują, każda para małżeńska po 100 zł. na kramach bogatych zapewnionych, z czego czynsz po 2¹/i zł. kwartalnie będzie pobierał altarysta, za co raz w tydzień będzie odprawiał mszę ś. »pro peccatis fundatorum, post decessum autem praefatorum, pro defun-ctis missa requiem, et in die Smi Nominis Jesu celebretur«; Prócz tego msze w dniach śś. Jerzego, Marcina, Małgorzaty i Katarzyny... Et actorum Scab. Crac. protocollo. Potwierdzenie Zygmunta III w Warszawie 28/2 1609. Potwierdzenie biskupa Piotra Tylickiego ze świadkami 5/12 1608 (sic, zapewne miało być 1609) (Gons. p. 475—477).

Kaplica Ogrojca (fig. 3), należąca do kościoła N. P. Maryi. R. 1626 »Altäre tituli s. Stanislai seu montis Oliveti, alias Ogrodziec vulgariter nuncupatum, in coemeterio eccl. paroch. B. V. Mariae in circulo Crac, jaeens« miał zapis 100 zł. uczyniony przez Jakuba Kępika, mieszcz. Samborskiego w r. 1624 (Cons. p. 708).

Dom Profesów T. J. przy ś. Barbarze.

R. 1635 Elżbieta Goldsmidówna zapisuje Jezuitom u ś. Barbary obraz wielki N. P. Maryi, i drugi ś. Stanisława Kostki (Scab. 1168 p. 993-996).

R. 1641 czytamy w testamencie: »Leguję bractwu ś. Barbary na Górę, gdzie się kongregacya bracka odprawuje, na ochędóstwo kaplicy kongregacyi... « (Scab. 1169 p. 950).

Kościół Bożego Ciała. Były przy nim przed r. 1618 zakonnice. R. 1618 czytamy: »Religiosae virgines ad caenobium Ber-nardinorum Stradomiae degentes, sui et monialium regulae ejusdem ad aedem Smi Corporis Christi Cazimiriae antea, nunc vero ad invicem manentium nomine. (Contr. cons. 652 p. 596).

Kościół Dominikanów. Kaplicę przy nim ś. Jacka ok. r. 1625 kryto miedzią. R. 1625 Andrzej Szyngler z żoną, na mocy testamentu Walentego Sobola konwisarza krak. odstępuje OO. Dominikanom pozostały po Sobolu majątek ruchomy, z wyjątkiem legatów wynoszących 4200 zł., »ad usum nimirum capellae S. Hiacyn-thi pro comparanda desu per tegula aerea« (sic). (Scab. 1167 p. 756-757).

Klasztor ś. Ducha, patrz niżej kościół ś. Krzyża i klasztor ś. Ducha przy nim.

Kościół i klasztor Franciszkanów. R. 1618 zapisano: » w kościele ś. Franciszka przed ołtarzem wielkim w grobie 00. Franciszkanów prowincjała« (Scab. 1165 p. 927).

R. 1612 Ludwikowa Biffina wdowa testamentem czyni zapis: »bractwu Compassionis przy kościele ś. Franciszka obraz ś. Hieronima i Sądu Pańskiego« (Scab. 1164 p. 531). Bractwo to było założone w r. 1595 i od drugiego dziesiątku lat XVII w. miało swoją kaplicę, przy kościele Franciszkanów.

Kaplica Męki Pańskiej, czyli bractwa Męki Pańskiej. Według rozpowszechnionej wersyi wybudował ją z gruntu ok. r. 1620 Marcin Szyszkowski, który był biskupem krak. 1616—1631. Nowsze badania wykazały, że ma ona mury aż do samego wierzchu średniowieczne i że w epoce gotyckiej stanowiła właściwie boczną północną nawę kościoła, później odeń oddzieloną, którą biskup Szyszkowski zapewne tylko w tym celu adaptował i urządził¹. Ale z zapisek archiwalnych wynikać się zdaje, żę już przedtem, na samym początku XVII w. była w tem miejscu kaplica, należąca do cechu mularzy krak., którzy w r. 1604 odstąpili ją Szyszkowskiemu, naówczas jeszcze biskupowi nominatowi łuckiemu ² — Zapewne do tej kaplicy odnosi się zapiska z r. 1630, według której »do kościoła ś. Franciszka przed Smutek³ koronę albo lichtarz mosiężny« leguje Justyna Delencowa, wdowa po Antonim Delencu waźniku krak. (Scab. 1167 p. 1459).

Kaplica złotnicza znajdowała się przy południowem ramieniu krużganków klasztornych, w części klasztoru bliskiej narożnika wschodnio południowego⁴. R. 1612 testament Jana Walaskiego złotnika krak. wspomina o grobie Walaskich w tej kaplicy (Scab. 1164 p. 416).

Kaplica muzycza, albo bractwa Muzyków. Bliższe o niej szczegóły ze źródeł archiwalnych podałem w pracy »Do hist. muzyki w Krakowie« ¹⁵.

Kaplica bractwa włoskiego była malowana w latach 1629—1630¹⁶.

¹    Sprawozdania kom. hist. sztuki tom VIII szp. CXIX.

²    Patrz niżej we wstępie do rozdziału 2, o Architektach, mularzach

i t. d.

³    Smutkiem nazywano zdaje się ołtarz w kaplicy Męki P., lub obraz czy też rzeźbę Męki P.; według niektórych zaś obraz M. B. bolesnej.

⁴    Patrz niżej w rozdziale 4, Złotnicy, kotlarze, lu dwi sarze i t. d.

we wstępie.

Kościół śś. Filipa i Jakuba na Kleparzu, dziś nieistniejący. Stał w okolicy kościoła XX. Misyonarzy wystawionego w drugiej połowie XIX w. przy ul. ś. Filipa. R. 1635 w jednym z testamentów czytamy zapis: »na budowanie kościoła ś. Filipa i Jakuba« (Scab. 1168 p. 1044—1046).

Kościół ś. Gertrudy, dziś nieistniejący, stał za nową bramą w okolicy narożnika ulic ś. Gertrudy i Starowiślnej. Była to prebenda. Kościół restaurowano już w r. 1545. Przy nim grzebano ściętych. (Z ksiąg Consuiarn. r. 1603 Rękop. A. Grabowskiego, Wiadomości o m. Krakowie, w posiadaniu rodziny). R. 1639 w testamencie Jana Moliera mieszczanina i kupca krak. czytamy; »Do kościoła ś. Gertrudy przed Nową bramą, na fundus do kaplicy, którą z pracy swej zmurował[em], aby się chwała Boża za mnie i rodzice moje odprawowała leguję 1000 zł. (Scab.« 1169 p. 364—365).

Klasztor na Gródku. Wiadomo, że przerobiony z dawnego wójtostwa krak., potem pałacu Tarnowskich kosztem Anny Lubomirskiej kaszt. wojn. Zakonnice wniosły się tam w r. 1621. Przeróbki nie musiały być skończone. Budowano bowiem jeszcze w r. 1628. Pod tym rokiem czytamy w księgach radzieckich: »W tyłach karczmarskich domów idąc do Brony nowej ku Gródkowi, gdzie publiczna droga z dawna idzie, na założenie murem gruntu¹ od zakonnic ś. Dominika natenczas w środku mieszkających, wykopano teraz świeżo głęboką przykopę i na to ujęto gruntu miejskiego wystąpiwszy na drogę publiczną w szerz na łokci 3, a przykopy świeżo wybranej wzdłuż na łokci 14, potem idzie stajnia. Gruntu owego wszystkiego od końca do końca jest wzdłuż na łokci 58. Na inszem zaś miejscu, gdzie cele i refektarz pomienione PP. zakonnice nowo murują, widzieliśmy, iż mur miejski własny tam. zdawna dla obrony miasta stojący, świeżo rozebrany, na wyż łokci 13, na dłuż łokci 23, którego rozebranego zakonnice na swą potrzebę obracają« (Cons. p. 950).

Kościół ś. Jakuba na Kazimierzu niedaleko bramy Skawińskiej, w samym zakręcie Wisły naprzeciw ujścia Wilgi niegdyś stojący, w r. 1628 był parafialnym. (Rev. quart. III p. 447). W r. 1785 stał jeszcze, ale już nie było przy nim parafii¹⁷ 18.

Kościół ś. Jana, nosił tytuł dwóch śś. Janów i byli przy nim kapłani gracyaliści. R. 1639 uczyniono zapis: »Ven. Praesby-teris gratialistis domus ss. Johannis Apostoli Evangelistae et Bapti-stae Cracoviae, ad capellam in platea sanctorum eorundem consi-stentem sitae« (Scab. 1169 p. 342—343). Klasztor Prezentek dopiero w XVIII w. tu przeniesiono.

Kościół ś. Jędrzeja. R. 1607 Adam Łączyński przez pełnomocnika protestując się w sprawie o spadek i opiekę nad córką zmarłego Adama Bernka z Olkusza, zeznaje, że między ciężarami na majątku zmarłego »jest 200 zł. na stolec kaznodziejski do kościoła ś. Jędrzeja, przez tegoż nieboszczyka fundowanych i na jego dobrach zapisanych« (Gons. p. 1162). Osobliwego pomysłu i pięknie wykonana drewniana ambona kształtu łodzi, którą widzimy w tym kościele, ma być z r. 1693 \ Zapiska powyższa może świadczy, że jest dawniejszą, a w każdym razie już na początku XVII w. myślano o sprawieniu nowej ambony.

Klasztor Koletek na Stradomiu, dziś nieistniejący; na

miejscu jego jest dom Tow. Dobroczynności. Były to zakonnice III reguły Bernardynek, od założycielki ś. Kolety zwane Koletkami. Jak ich nazwę przekręcano, świadczą zapiski z XVII w. Pod r. 1645 czytamy »conventus Kletki nuncupatus Stradomiae« (Scab. 1170 p. 572). A w r. 1644 w testamencie Amendównej między legatami zapisano: »do Klepek 00. Bernardynów na Stradomiu 100 zł.« (tamże p. 414).

Kościół ś. Krzyża i klasztor ś. Ducha. Często mię-szano te dwa tytuły, co przychodziło tem łatwiej, że w pobliżu parafialnego kościoła ś. Krzyża (fig. 4) był mniejszy kościółek klasztorny ś. Ducha z kaplicą, zburzony w końcu XIX w. dla zrobienia miejsca teatrowi miejskiemu. Kościołem paraf. ś. Krzyża zawiadywali OO. Duchacy. W r. 1646 czytamy zapiskę: »w kościele Ducha ś. farnym« (Scab 1170 p. 661).

Kaplica ś. Andrzeja jest to przybudowa obok wieży na lewo wejścia głównego. Stanęła ona w końcu XVI w. lub na początku XVII w. W testamencie Andrzeja Węgrzyna rzeźnika zmarłego w r. 1603¹⁹ 20 czytamy: »Na kaplicę moję przy kościele ś. Krzyża, w któ-rejem żonę swoją miłą pierwszą i dziatki moje pochował, oddawam

2*

i leguję 300 zł. na nabożeństwo doroczne. Do tej kaplicy na ornaty 100 zł. na antepedium 30 zł. Credenc jeden oddawam na kielich do mojej kaplicy i na patynę.

P. Antoniemu Franczkowicowi 100 zł., za które ma zbudować epitaphium nad grobem nieb. brata mego doktora Galusza«. (Scab. 1162 p. 107—109).

Browar klasztorny i granice posiadłości klasztornej. R. 1608 wójt i rajcy m. Krakowa pozywają przełożonego klasztoru ś. Ducha, iż »aream certam seu locum publicum ad civitatem Crac, spectan-tem et transitum cuivis liberum inter murum eivilem et braseato-rium conventus hic versus templum s. Spiritus iacentem, in longitu-dinem ulnarum 62, in latitudinem vero ex una parte 5 ulnarum ex altera vero 3 ulnarum, violenter occupasti, atque ibidem stabula porcorum sordida atque alia aedificia muro civitatis nociva propter quae multa eveniri (? czy emergi) possunt commoda (sic) et pericula, extruxisti, parietique braseatorii tui adiunxisti et applicasti« — żądają zniesienia tych przybudówek i przywrócenia wolnego przejścia (Contr. Cons. 650 p. 987—8). Przeorem był wtedy Maciej Krzysztof a Żarnów albo de Żarnowiec (tamże p. 1043) a w r. 1613 prowin-cyałem i przeorem klasztoru krak. Mikołaj Poganowski (sic) (Scab. 1194 p. 644).

Kościół ś. Marcina na ul. Grodzkiej i klasztor Karmelitanek bosych przy nim założony na początku XVII w. (Patrz niżej, na str. 25, pod: Klasztor ś. Teresy, zakonu karmeli-tańskiego).

Klasztor ś. Marka »fratrum de poenitentia beat. Marty-rum ad eccl. s. Marci conventus« w Krakowie. W r. 1626 określony jako stojący od ul. Sławkowskiej między kamienicą Szymona Res-pondowskiego, a drugą kamienicą klasztorną, i tam się wówczas buduje na tyłach tych kamienic, ale robota jest niewielka, jakaś dobudowa, bo pokazano komisyi miejskiej »grunt wybrany na łokci 13 w głąb, społeczny z p. Respondowskim, a na szerz łokci lł/₂, na dłuż 2¹/i łokcia«. Potrzeba na tę robotę orcli 200, kamienia drobnego półsztuszków 4, cegły 7000«. (Cons. p. 658).

W r. 1629 Mazurkowicowa wdowa w testamencie zapisuje 60 zł. »do ś. Marka na pozłocenie obrazu P. Maryi, teraz nowo postawionego« (Scab. 1167 p. 1204).

Kościół Maryacki i Szkoła P. Maryi. W testamencie Elżbiety z Soszyców Godorowskiej, mieszczki krak., z r. 1640 czy-

fi

mmi.

tdd-m

■ • -. i-i

■d

ïàfcrnA

rr

-    ' I .

A ... .

Bi

mm

BI

T-

mi

ft*A

wr,i

ii

Billi

ÄI

- ^śi*sa(

.■

yr^jßw-

■'/ £':£ .:f::f vV. .. .„,. .. , W. ^

ISp!

-c

A.jjN

.1

li

-i

■gfi

Fig. B. Kaplica Ogrojca przy kościele ś. Barbary w Krakowie (do str. 16).

St. Tomkowicz.

v

V.

■

■

' J -V-

•V ,

-

tamy: »Chcę, aby obraz P. Maryi rzezany w Rynku krak. w kościele na środku wiszący w słońcu²¹, żeby go dali pp. egze-kutorowie odnowić... i aby litanią o N. Pannie Maryi w każdy piątek od śmierci mojej do roku przed obrazem P. Maryi, który jest na szkole tejże P. Maryi studenci tameczni śpiewali« (Scab. 1169 p. 839).

Prywatne ławki kobiece w kościele. R. 1605 »nob. Nicolaus Rinoldus Chiszowski in Chiszowa haeres², atque nob. Catherina Gen. Joachimi Sławek consors, olim nob. Nicolai Romer in Chiszowa filius et filia«, stanąwszy osobiście w urzędzie radzieckim krak. zeznają z powodu zaszłego sporu i uciążliwości, iż w 1594 ojciec ich Mikołaj Romer odstąpił Elżbiecie Nagottowej »subsellium mu-liere in eccl. R. V. Mariae in circulo Crac, inter nob. olim Annae He-ctorowa Ludovici Cromer civ. Crac. notarii consortis demortuae ab una et haeredem olim Niski ab altera parte sita« i to ustępstwo z wiedzą dzieci uczynione potwierdził archipresbiter X. Powodowski oraz edylowie kościoła (Cons. p. 685).

R. 1609 w pobliżu kaplicy niegdyś Turzonowskiej a teraz Gutteterowskiej, przy drzwiach, któremi wychodzi się ku ulicy Flo-ryańskiej, miała ławkę własną, »scabellum seu sedile muliebre«, Urszula Gliwiczowa, z domu Morstin, a po niej syn jej Stanisław Gliwicz przekazał je Jadwidze żonie Krzysztofa Hercza mieszczanina krak. (Cons. p. 438).

sce

R. 1609 wskutek sporu zeznaje pewna sługa, że służąc u pani Anny wdowy po Pawle Won-Wacie, 2° voto Ludwikowej Cromero-wej, rajczyni krak., wiedziała, że ta pani będąc za wtórym małżonkiem »pozwoliła była wolne siedzenie pani Danielowej Zaydlico-wej w ławce swej, która jest w kościele P. Maryi w Rynku, przeciwko kaznodziejskiemu stolcowi«, i widziała jak siadywały razem przez jakiś czas, lecz potem pani Cromerowa, gdy się były z sobą poróżniły, wzięła klucz od Zaydlicowej do tej ławki, a na to miej-siadała Pani Gerstmanowa z pannami swemi, kiedy do Krakowa

przybyła (Cons. p. 466). A w r. 1610 na żądanie tejże Gerstma-nowej świadkowie zeznają, że jak od starych ludzi słyszeli »w kościele P. Maryi w Rynku krak. w ławkach białogłowskich takie z dawna zachowanie, zwyczaj i postępek był, że córki po babach i matkach swych w używanie ławek następowały, także wnęczki i prawnęczki, bez wszelakiego przenagabania i podziś dzień bardzo wiele osób białej płci tych ławek po babkach i prababkach swych są w używaniu bez przekazy« (Cons. p. 608).

R. 1611 zapisano inne podobne do powyższej cesye ławek niewieścich »scabellum, scamnum, sedile muliebre«, w kościele P. Maryi, dokonywane przez jedną mieszczkę drugiej (Cons. p. 821, p. 837).

Zegar na wyższej wieży Maryackiej. Zapiski o reparacyach jego w księgach miejskich z lat 1638, 1641 itd. nazywają go »an-tiquum horologium turris eccl. paroch. B. V. M.« (Cons. A. 9 przytacza A. Grabowski w rękop. Wiadomości o m. Krakowie, w posiadaniu rodziny. Cytat, z powodu zmiany sygnatur i zatracenia dawnych, obecnie sprawdzić się nie dał). Tarczę zegarową na II piętrze wieży widać jeszcze na litograf, widoku rynku krak. z I połowy XIX w., rys. z natury C Bschor, wyd. Piller we Lwowie (Bi-bliot. ces. w Wiedniu).

Kaplica śś. Aniołow Stróżów nn piętrze nad wejściem bocznem do kościoła od strony południowej¹. R. 1609 wypłacono sumę fundacyjną 100 zł. zapisaną przez Jana Gliwicza »ad altare Compas-sionis B. S. Mariae in capella Walthconum vulgo Gliwiczowska dicta, in eccl. B. V. M. in circulo Crac.« (Cons. p. 344—345). R. 1634 czytamy: »ad capellam Valthonum seu familiam(s) Pernusiorum nuncupatam, in eccl. B. V. M. in circulo Crac. (Scab. 1198 p. 621).

Kaplica ś. Antoniego w przyziemiu wieży wyższej, i kaplica więźniów. R. 1625 »capella ex foro Gallinario in eccl. paroch. B. V. M. intrando a leva parte sita et foribus ad capellam captivorum annexa« z grobami rodziny Słowikowskich (Cons. A. 9 p. 351)²² 23.

Kaplica Bonerowska dziś ś. Jana Chrzciciela, pierwotnie ś. Ducha,¹ w zachodnim końcu rzędu kaplic przystawionych wzdłuż nawy północnej. W r. 1631 kaplica Bonerowska, w której jest sarkofag Krzysztofa Kochanowskiego, ma ołtarz »ss. Christophen et Georgii martyrum« (Cons. p. 311).

Kaplica M. B. Loretańskiej. R. 1635 Stanisław Szembek sekret, król. przerabia ją oraz ma pod nią budować grób rodzinny, odnowić ołtarz i kratą kaplicę otoczyć (Cons. A. 9)²⁴ 25.

Kaplica Salomcnowska w przyziemiu wieży niższej. W testa mencie Erazma Danigiela z r. 1624 czytamy: Ciało będzie pochowane » w kaplicy mojej, gdzie przodkowie moi leżą«. O nagrobku z płytą bronzową nie wspomina. Co do prawa mianowania altary-sty w kaplicy rodzinnej »przypadam w tej mierze do zdania nie-boszcz. p. Piotra Salomona pradziada mego. fundatora tej kaplicy«, by po wygaśnięciu rodziny prezentowała go Rada m. Krakowa. »Ołtarzyk ze wszystkimi aparatami oddaję do kaplicy swej, który ma być na ołtarzu tamtym, czternastom auxiliatorom postawiony, starego nie ruszając« (Scab. 1166 p. 1150—1158).

Kaplica ś. Wawrzyńca. R. 1607 zapisano: »capella Guttete-rowska, antiquitus Turzowska dicta« (Cons. p. 1339).

Kościół P. Maryi na Piasku. R. 1612 Ludwikowa Bif-fina wdowa testamentem zapisuje do kościoła tego opony i obrazy; »efigies moja malowana, conterfet nieb. małżonka mego, konterfet nieb. X. Radziwiłła bisk. krak.. obraz Charitas« (Scab. 1164 p. 531).

R. 1635 zapewne stawiano którąś z kaplic; w jednym z testamentów czytamy bowiem zapis uczyniony »do kościoła N. P. Maryi na Piasek, na budowanie kaplicy« (Scab. 1168 p. 1044—1046).

Kościół ś. Maryi Magdaleny na placu ś. Magdaleny» dziś nieistniejący. R. 1629 w pewnym sporze jedna ze stron czyni drugiej zarzut: »jakoby miała ślub brać w kościele ś. Maryi Magdaleny, a tego kościoła nie otwierają tylko raz w rok, w święto Maryi Magdaleny, a ślub tam brać mogła tylko za licencyą X. ofi-cyała i praesente kapłana (sic) od W W. Świętych«. Strona przeciwna odpowiada że »X. Wolbram był prof. jurisprudentiae w Collegium juristarum, a do tego kaznodzieją u W W. Świętych, wolno mu było kościół Magdaleny otworzyć« (Contr. cons. 657 p. 507—508).

Kościół i klasztor Karmelitów bosych ś. Michała i Nowicyat Karmelitów bosych na Wesołej. Nieistniejący dziś klasztor znajdował się w zabudowaniach obecnego sądu karnego przy ul. Poselskiej i Senackiej, która to ostatnia w XVIII w. nazywała się w tej części aż do ul. Grodzkiej »ulicą ś. Michała« \ Kościół, który zaczęto stawiać r. 1611²⁶ 27, nosił tytuł śś. Józefa i Michała. R. 1624 czytamy: »conventus PP. Discalceatorum ord. B. M. V. de Monte Garmelo, ad ecclesiam ss. Josephi et Michaelis noviter extructam jacens« (Scab. 1166 p. 1050).

Nowicyat mieścił się w XVII w. osobno w miejscu gdzie dziś zabudowania szpitala ś. Łazarza przy ul. Kopernika. Był to właściwie pierwszy klasztor Karmelitów bosych w Krakowie. Przybyli oni tutaj w r. 1605, i otrzymali plac za bramą ś. Mikołaja nad Wisłą (tj. niedaleko zasypanego dziś koryta starej Wisły, która płynęła blisko ul. Grzegórzeckiej) tj. ogród obszerny z rzeczką i sadem przy dworze pani Jadwigi »Przechcowskiej«²⁸ kasztelanki oświęcimskiej. Pierwszy tu mieli kościółek drewniany pod wezwaniem Poczęcia N. Panny. Tu pozostał nowicyat, gdy wkrótce stanął klasztor tychże Karmelitów bosych w śródmieściu²⁹. Pod r. 1629 znajdujemy o nim dwie wzmianki: klasztor Karmelitów bosych z nowicyatem »in suburbio Crac, extra ecclesiam s. Nicolai, circa fluvium Istulam jacens« (Cons. p. 634) i nowicyat XX. Karmelitów bosych »extra moenia civitatis juxta fluvium Istulam« (Cons. p. 1030). — W r. 1646 posiadłość ta doznała powiększenia. Pod d. 24 listopada zapisano odbiór »przez 00. Karmelitów bosych ogrodu przy Strzelnicy, w którym dissidentes in religione pogrzeby swe odprawowali, który ogród JMć tymże zakonnikom przywilejem pewnym darować raczył«. Ogród ten »jest pod juryzdykcyą miejską«. Ma mur graniczny, którym obmurowany wkoło był przed laty, który mur od końca do końca wzdłuż, wedle drogi z miasta ku Proszowicom idąc z tej strony od Strzelnicy, ma łokci lOl¹/^? a na drugiej stronie przy drodze pospolitej przeciwko ogrodom miejskim na dłuż łokci 56. Szerokość tego ogrodu jest na łokci 175. (Rev. quart, p. 241).

Kościół ś. Norberta. R. 1638 »na instancyę JMPanny Doroty Kąckiej Xieni Zwierzynieckiej wiertelnicy wyszli na Wiślną ulicę, gdzie taż JMP. Xieni kościół buduje«. Tam wymierzyli plac pusty, który JMP. kupiła u p. Grygiera Paprockiego introligatora. Od ściany p. Zielogórskiego mierząc aż do ściany drugiej p. Molendy na szerz ł. 15, a na dłuż 1. 11 od ściany murowej aż ku parkanowi. »Item pokazały nam ścianę tylną począwszy od ściany p. Molendy aż ku narożnej kamienicy, która chodzenie ma z prze-czniczki od muru miejskiego« (Rev. quart, p. 6).

Kościół ś. Piotra na Garbarach, gdzie dziś klasztor XX. Zmartwychwstańców; nieistniejący. R. 1647 »na Garbarzach za miastem, przy cmentarzu kościółka akademickiego ś. Piotra« (Rev. quart, p. 250).

na

Klasztor Reformatów pierwotny aż do r. 1655 w okolicy. gdzie dziś stoi klasztor Kapucynów. R. 1636 zapisano: za furtą ś. Anny klasztor 00. »Bernardynów Reformatów«; obok są sadzawki dwie » przeciwko Rudawue« (Rev. quart, p. 594). R. 1644 Zuzanna Amendówna w testamencie leguje »Reformatom przy kościele ś. Kazimierza obraz mój N. Panny w kamienicy mojej będący ze wszystkimi klejnotami i aparatami do kaplicy, kędy leżeć będę«, tudzież dokończenie kaplicy mojej i ozdobę tam, kędy leżeć będę zł. 1200« a na skupienie placu przyległego zł. 6000 i 2000 zł. na potrzeby (Scab. 1170 p. 412—414).

Kościół śś. Szymona i Jud y na Kleparzu, gdzie dziś kościół i klasztor SS. Miłosierdzia przy ul. Warszawskiej. R. 1635 w jednym z testamentów znajdujemy zapis »na budowanie kościoła ś. Symona i Judy« (Scab. 1168 p. 1044—1046).

Klasztor ś. Teresy zakonu karmelitańskiego. Pierwotny klasztor Karmelitanek bosych znajdował się na ul. Grodzkiej przy kościele ś. Marcina, który to kościół istniał tu podobno

od końca XIII w.¹ Na początku XVII w. był przy nim dom XX. Emerytów, fundacyi Bernarda Maciejowskiego, bisk. krak. i kardynała. W r. 1618 Karmelitanki objęły kościół, a wykupiwszy dom XV. Emerytów oraz otrzymawszy w darze kilka sąsiednich realności, założyły swój klasztor. Przebudowa i rozszerzenie istniejących domów nastąpiły w latach 1619—1621. Budowniczym był Jan Tre-vano, Włoch, mularz król. Kościół potem z grantu przebudowano w latach 1638—1641². W r. 1626 w klasztorze »ś. Teresy« zakonu karmelitańskiego są księża zakonnicy (Scab. 1167 p. 441).

Kościół W W. Świętych (fig. 5) na placu WWSwiętych przed Magistratem, dziś nieistniejący. Fundacya jego miała sięgać bardzo dawnych czasów. W końcu XIII w. na miejscu budynku drewnianego zbudowano murowany. Był parafialnym. W r 1832 parafię przeniesiono do kościoła pojezuickiego śś. Piotra i Pawła. Budynek rozebrano w r. 1838, przenosząc ołtarze, nagrobki i sprzęty do innych kościołów Krakowa i okolicy³.

R. 1609 zapisano fundacyę ołtarza w kolegiacie WWSwiętych »in parte sinistra ex opposito ciborii« (Cons. p. 362).

C. Kościoły i klasztory po za Krakowem.

Pewną ilość szczegółów podaję niżej w rozdziałach o architektach malarzach i kamieniarzach³⁰, o malarzach³¹ i o stolarzach i snycerzach ³².

Kałwarya zebrzydowska, kościół klasztorny. R. 1620 generös. Hieronimus Strzała de Sosnowice testamentem funduje »altare

¹    Łętowski, Katalog t. III str. 365.

²    Kronika klasztoru Karmelitanek w Krakowie, bezimienne wydanie w r. 1904 str. 18—24 i 46—49.

⁸ Szczegółowy opis i historyę kościoła podaje Teofil Zebrawski w wydawnictwie Nasze Zabytki, zesz. I, Kraków 1865. Por. także A. Grabowski, Kraków i okol. wyd. 5 str. 211.

Balcer Kuncz snycerz.

cum imagine B. V. Mariae noviter factum, puerum Jesum in ulnis tenen-tis; quatuor imagines patronum (sic) meorum a lateribus ś. Mariae faciatur (sic): s. Hieronimi, s. Mariae Magdalenae et s. Catherinae, desuper imago Salvatoris mei crucifixi. Pro corona B. M. manile aureum lego, crucem vero aurearn hierosolimitanam loco cat-henae ad colum (sic) B. M. appendant«. Ten ołtarz ma stać nad grobem jego (Scab. 1156 p. 32). Hieronim Strzała był to dworzanin Mikołaja Zebrzydowskiego, którego fundator klasztoru kalwaryjskiego wysłał był do Ziemi ś. dla wzięcia ztamtąd wzoru i planu góry kal-waryjskiej i kaplic tamtejszych, upamiętniających chwile Męki Pańskiej.

Klasztor Staniątecki. R. 1515 murowano tam cele na piętrze i stawiano czy sklepiono salę refektarza. Starsi cechu mularzy krak., Augustyn Litwinek, Krzysztof Żelaskowicz, Matys Kępski i Jan Bapt. Castoll, na żądanie ksieni staniąteckiej wysłani na rewizyę, piszą w relacyi: »Tamże nam ukazano naprzód mury na których budowano celle tj. na tym murze podłużnym; potem nam ukazano mur poprzeczny od sadzawki, który jest stary, przy którym murze stoją 4 filary, piąty na urcie, z których filarów dwa odrostały (tak) od 'wierzchu muru, znać iż ich w mur nie włamano. W tymże murze widzieliśmy rysę od wierzchu muru aż do spodku, podłużnym (tak). Potem nam ukazano refektarz, którego jest wzdłuż łokci 34, a na szerz 12, zasklepiony, który sklep porysował się środkiem i zniżył się na ćwierć, którego własnego cerklu miało być sześć łokci, a niemasz go jedno pięć łokci i ćwierć, którego ujęto ćwierci trzy, który jest podstęplowany i w oknach porysowały się bugi i antslagi(? czy antffagi) na niektórych miejscach, który sklep niebezpieczny, musi go rozbierać. Potem nam ukazano dwie cegle w miąższ, która ściana murowana na dębkach, które leżą wzdłuż po tramiech, które tramy położono nad sklepieniem refektarza; tamże na tej ścianie posklepiono celle i dormitarz, które sklepy posklepiono na pół cegły, które się porysowały tak ściany jak sklepy, które potrzebują rozbierania prędkiego, których jeśliby nie rozebrali tak prędko a upadły, tedyby obaliły ściany, na których refektarz stoi. Potem pokazano nam na górze pod dachem nad te-miż cellami szyny żelazne, na których tydeby ³³ zawieszono do tra-

mów, na których tramach dach stoi, które szyny się połamały od wielkiego ciężaru«. (Cons. p. 460).

Kościoły w Starym Sączu zniszczały w pożarze miasta r. 1611. Pod tym rokiem zapisano protestacyę rajców starosądeckich, że bez niczyjej winy spaliło się całe prawie miasto Stary Sącz »tota pene civitas conflagravit, ac funditus cum omnibus suis aedificiis templis, curribus, armamentariis, cellis, fornicibus deleta est« przyczem popaliły się akta, rejestra, rachunki, księgi itd. (Cons. p. 918).

2. Architekci, mularze, kamieniarze i rzeźbiarze.

o gimnazyum ś. Anny powtarzają, że on budował w r.

ozdobiła kościół ś. Salwatora pod Sikornikiem \ a

sams (sic), na tym murze drugi kapzam (sic) do poł

4. Złotnicy, pieczętarze, kotlarze, ludwisarze, blacharze, ślusarze, szyfterze.

Jędrzej Sobkowie »laminarius, blacharz«, r. 1625 p

6. Hafciarze, szpalernicy, stafirze, pasamonicy i kordybanicy.

bony do Contr. cons. z r. światło na zwyczaje i st

n_m~ijnj~ljŁji_ri_rTj-ij-Ln

¹

Dawne zabytki m. Krakowa str. 18.

²

   Zamiast: surmacz czyli trębacz wieżowy.

³

   Może: na zbiegowisko?

⁴

   Był to piąty hajduk z przesłuchanych powyżej.

⁵

   Tj. gminie miejskiej.

⁶

   Hetmanem albo hutmanem miejskim nazywano w Krakowie starszego ceklarzy, zbirów, czyli sług miejskich, spełniających obowiązki policyantów. Wyraz pochodzi albo od niem. Hauptmann, albo od górniczego wyrazu niem. Hu tmann.

⁷

   Patrz niżej w rozdziale 2 Architekci, mularze itd. pod. Augustyn Litwinek.

⁸

   Tak zwano przejście poprzeczne od ul. Szewskiej ku Siennej.

⁹

   Był to dom piętrowy stanowiący w pobliżu wieży ratuszowej zakoi -czenie zachodniego rzędu sklepów Sukiennic. Zniesiono go w r. 1877 i dziś na jego miejscu jest pawilon narożny od strony ul. Brackiej.

¹⁰

   R. 1610 zapisano „iż od wszelkiego ołowiu, który jedno na skład krakowski złożono, od każdej sztuki po haku tj. po małym kawałku wycinano na blachę do przykrycia kościoła P. Maryi... Nawet odcinano i od tego ołowiu, który był na potrzebę króla JMci“ (A. Grabowski, Staroż. wiad. str. 82—33).

¹¹

   A. Grabowski, Starożytn. wiadom. o Krakowie str. 293. — Smatruz było to miejsce sprzedaży towarów płóciennych. Prócz tego mieli tam siedzibę swoją białoskórnicy, barchanicy, kartownicy, iglarze. Sprzedażą płótna zajmowały się głównie kobiety i od gwaru ich podobno poszła nazwa, spotykana również w miastach niemieckich, np. we Wrocławiu: garrulatorium, Schmet-terhaus (Schmettern dawniej = gwarzyć, hałasować, plotki robić). Według innych wyraz Schmetterhaus powstał z Schetterhaus (od Schetter, w narzeczu norymberskiem = płótno glancowne) i oznaczało miejsce sprzedaży płótna. (Grimma Słownik niem.). Jest prawdopodobnem, że etymologia żartobliwa wpłynęła na przekształcenie nazwy na Schmetterhaus. Przez pewien czas w Krakowie Smatruz mieścił się w sali I piętra w Sukiennicach. W XVII w. nazywano Smatruzem budynek osobny, murowany, niezbyt wielki, luźno stojący na północ od kościoła ś. Wojciecha (gdzie była też Waga mniejsza), i o tym tutaj mowa. Ten Smatruz zburzony został r. 1801. W Smatruzie sprzedawano

¹²

   Patrz wyżej str. 10 nota 2.

¹³

   Tret = ścieżka, droga, ganek okrętowy, targowisko, tandeta, rynek (Lin-de) = dół do deptania gliny (Żebrawski, Słownik wyrazów technicznych itd.) Sądzę, że tu wyraz ten użyty jest w znaczeniu chodnik drewniany, trottoir.

¹⁴

Napis błędny, zapewne zepsuty przy jakiejś restauracyi, przepisany tu jest wiernie z błędami. Wiersz przedostatni widocznie później został przedłu-

¹⁵

   Rocznik krak. tom IX str. 187 i n.

¹⁶

   Patrz niżej w rozdziale o Malarzach, pod Marcin Proszowski.

Archiwum nauk. A. Y. 1.

¹⁷

   Tj. fundamentu.

¹⁸

   Por. pracę: St Tomkowie z, Kołłątajowski plan Krakowa z r. 1785. Rocznik krak. tom IX str. 169—170.

¹⁹

   Wal. Eljasz, Kraków dawny i dzisiejszy, str. 227.

²⁰

   Mieszkał on na ul. Szpitalnej (Contr. adv. 521 p. 1869—1870).

²¹

Wizyta kanon, z r. 1711 wspomina o zawieszonej w środku kościoła u sklepienia figurze N. Panny w promieniach, w kształcie owalnym (A. Grabowski, Skarb. arch. str. 168).

* Romerowie h. Jelita, jako dziedzice na Chyszowie czy Chyszowej, pisali się niekiedy Chyszowskimi.

²²

   W. Gąsiorowski, Kościół Archipr. N. P. Maryi, Kraków 1878, str. 17, nazywa ją »kaplicą Waltkonów lub Zarębów«, a Grabowski, Kraków i okol. wyd. 5-te str. 130, kaplicą Pernusów.

²³

   Cytat A. Grabowskiego, jak wyżej. Według Gąsiorowskiego, op. cit. str. 38 sama kaplica ś. Antoniego zwała się »capella captivorum«.

²⁴

   W. Gąsiorowski, kościół arcbipr. N. P. Maryi, Kraków, 1878, str. 41.

²⁵

   Według A. Grabowskiego, jak wyżej.

²⁶

   Por. plan śródmieścia Krakowa z r. 1785 w Roczniku krak. tom IX.

²⁷

   Łętowski, Katalog tom II. część II str. 245.

²⁸

⁸ Sic! Może tu mowa o Jadwidze Sierzchowskiej żonie Krzysztofa Myszkowskiego, kasztelana oświęcimskiego w latach 1568—1569, potem kaszt, rawskiego. Tylko że nie wiadomo, czy żyła jeszcze w r. 1605; a gdy po śmierci Myszkowskiego wyszła za Łysakowskiego kaszt, chełmsk. (Niesiecki), więc nie-prawdopodobnem, by ją w XVII wieku tytułowano kasztelanką oświęcimską.

²⁹

Dzieło : Kronika klasztoru Karmelitanek bosych w Krakowie, wyd. bezimienne w Krakowie r. 1904, str. 206.

³⁰

   Bielany, patrz : Andrzej Castelli; Bolechowice, patrz: Andrzej Gawronek; Częstochowa, patrz: Zywort; Krosno, patrz: Łukasz Reitino; Proszowice, patrz: Augustyn Litwinek; Staniątki, patrz: Zywort; Stary Sącz, patrz: Jan de Simon.

³¹

   Stary Sącz, patrz: Wawrzyniec Cieszyński.

³²

   Częstochowa, patrz: Fabian Molier stolarz;

Stary Sącz,

³³

Wyraz, którego nie znajdujemy w Lindem ani w Zebrawskiego Słowniku wyrazów technicznych tyczących się budownictwa.

2. Architekci, mularze, kamieniarze i rzeźbiarze.

Tworzyli oni w dawnych wiekach razem jeden cech. Właściwie nie można tu mówić o architektach i o rzeźbiarzach w znaczeniu dzisiejszem. Architektów nie odróżniano od mularzy, a rzeźbiarzy od kamieniarzy h Mówiono w ogóle: muratores, lapicidae albo sztamece; w XVII w. zaliczono tu też sztukatorów. Wyrazu architector albo architectus używano dla oznaczenia cieśli¹ 2. Dopiero w drugim dziesiątku lat w. XVII zaczyna zmieniać się znaczenie wyrazu architector lub architectus, i stosowane bywa niekiedy dla oznaczenia architekta². Podobną jest i historya polskiego wyrazu budowniczy. Początkowo budowano »budy« lub domy drewniane, a budulcem do dziś dnia nazywamy materyał drzewny na budowle. Z czasem dopiero rozszerzyło się znaczenie wyrazu budować i budowniczym zaczęto nazywać kierownika wszelkich robót budowlanych, a więc nietylko ciesielskich, ale mularskich i na-

nT

mi!

[;ll

W&

'• ' I

W,\

rm

_ia

P|

JS

. .1,

i

iüi i

S|8§»

v- g 1

IIS ł Ig"

sap

§jfe

■'W',.

sr /

lltÄK r.Z~1k

i

* ł U te i......i«

gggr-«^::

WĘggfil-

fi

fJĘi

Sk- * '-    *

tr%

f ; PB

\ %iüä

Fig. 4. Widok kościoła ś. Krzyza w Krakowie od północnego zachodu, (do str. 19).

St. Tomkowicz.

wet kamieniarskich ³. Wogóle w czasie, o którym tu jest mowa, te pojęcia nie były ściśle zróżniczkowane, a razem z niemi mięszano ze sobą i nazwy. Jeszcze w trzecim dziesiątku iat XVII w. archi-tector oznacza raz cieślę, to znów budowniczego, a zapiska z r. 1627 nazywa naczelnego architekta król. Jana Trevano »geometra sive architector S. R. M.« (Scab. 1167 p. 577—578).

zem z

Najstarsza znana ustawa cechu mularzy i kamieniarzy pochodzi dopiero z r. 1512. Dozwala ona mistrzom trzymać uczniów tylko dwóch. Senatus consultum z r. 1539 wprowadziło nowość, że towarzysze wybierają z pośród siebie 2 do zarządu cechu obok starszych wybieranych z pośród mistrzów. Ci dwaj towarzysze spe-cyalnie mają prawo doglądania funduszów cechowych administrowanych przez starszych cechu. Senatus consultum z r. 1540 reguluje coroczny wybór starszych mistrzów cechowych i dozwala mistrzom trzymać 4 uczniów. R. 1552 Zygmunt August zatwierdza nowy statut, po polsku spisany. Według niego mistrzowie obierają co roku 4 starszych. Reguluje obowiązki towarzyszów. Ustanawia schadzki zwyczajne cechowe co 2 tygodnie, a kto je opuści, płaci karę 1 funt wosku. Wkłada też obowiązek chodzenia na schadzki nadzwyczajne »obesłane«, »pod winą 1 grosza«, który płaci również ten, co się spóźni. Warunkiem mistrzowstwa jest złożenie 10 zł. do skrzynki i sprawienie kolacyi, przy której odbywa się rodzaj egzaminu. Mistrzowi wolno naraz brać nie więcej niż »2 robocie« i może on trzymać 6 uczniów. Ale ten ostatni punkt nie był zachowywany i wilkierz radziecki z lutego 1554 znowu przypominał poprzednie ograniczenie liczby uczniów do 4. Wilkierz z lipca tegoż roku ustanowił, że towarzysze wybrani do zarządu cechu mają ra-mistrzami mieć klucze od skrzynki, w której przechowywano fundusze i księgi cechowe. R. 1571 uchwała dodatkowa cechu wpisana do ksiąg radzieckich mówi o starszych i młodszych mistrzach i dozwala towarzyszom do zarządu cechu wybierać 4 starszych towarzyszów. Jeszcze dokładniej określa to uchwała dodatkowa cechu z r. 1572, która mówi już o starszych i młodszych mistrzach oraz starszych i młodszych towarzyszach. Do zarządu cechu mistrze wybierają 4 starszych, a towarzysze 4 towarzyszów z pośród siebie.

Starsi mistrze według niej mają mieć 2 klucze od skrzynki cechowej a starsi towarzysze 2 klucze. Towarzyszom starszym »gdy siedzieć będą przy skrzyni«, t. zn. zapewne tym, co mają klucze, wolno wotować na zebraniach cechowych. Dodatkowa uchwała cechu z r. 1678 znosi nadużycie, które się zakradło, że dopuszczano do mi-strzowstwa bez tradycyjnych warunków i formalności, i ustanawia, że każdy, kto chce mistrzem zostać, Polak, Włoch czy Niemiec, musi nadal »dwa obyczaje czynić«. Nie wiemy, czy to odnosi się do sztuk mistrzowskich, czy do daniny i kolacyi. Stefan Batory potwierdzając w tymże roku statuta ustanawia, że kto chce »mistrzować« tj. korzystać z praw mistrza i brać roboty w Krakowie i obrębie 10-mi-lowym — musi wstąpić do cechu. Wilkierz radziecki z r. 1586 ustanowił statut towarzyszów i zmniejszył do 2 lub 3 liczbę uczniów, których wolno trzymać mistrzowi. Zygmunt III w r. 1598 zatwierdził ten statut towarzyszów, a w r. 1591 zniósł częściowo ustawę cechową Batorego z r. 1578 i nadał cechowi nowy statut, według którego co roku starsi mistrzowie wybierają 2 starszych z pośród mistrzów młodszych, a młodzi mistrzowie z pomiędzy dotychczasowych starszych wybierają 2, którzy mają »zostać na miejscu« tj. na drugi rok urzędować. Towarzysz chcący zostać mistrzem musi przyjąć prawo miejskie. Określono bliżej »sztuki«, które ma wykonać chcący zostać mistrzem, mianowicie mularz musi wykonać 4 sztuki, a kamieniarz 3 sztuki odmiennego rodzaju. Wreszcie wilkierz radziecki z r. 1618 wprowadza nowy statut. Według niego do cechu należą: »murarz, sztamiec, także sculptor albo stucator«. Zarówno Polak jak cudzoziemiec do osiągnięcia mistrzowstwa musi » odprawo wać porządki«.

Przytoczyłem to streszczenie najważniejszych nas tu obchodzących ustaw i układów cechowych, ogłoszonych drukiem w Pie-kosińskiego Prawach, przywilejach i statutach m. Krakowa, gdyż na tern tle zrozumialszemi stają się różne zapiski ksiąg miejskich o sporach i zatargach, które niżej podaję. Wynika z nich, że cech a nawet rajcy nie zawsze trzymali się ustaw, przez władzę najwyższą królewską zatwierdzonych, ale jedni i drudzy dążyli do autonomii, a prócz tego nieraz wbrew pisanym ustawom długo bronili praw zwyczajowych.

R. 1601 starsi i młodsi mistrzowie cechowi wytoczyli starszym i młodszym towarzyszom sprawę o to, że ci w wykonaniu

dekretu króla Zygmunta III wydanego feria 5-ta antę domin. Invocavit r. 1600 \

contra privilegium contubernii« pozwalającemu

oraz

mistrzowi 6 a nie trzech uczniów do robót swych chować, przeszkody im czynią i już w r. 1598 akcyę prawną rozpoczęli. Żądają oni odszkodowania 1000 zł. (Contr. Cons. 647 p. 796). Ignorowali oni tutaj wilkierze radzieckie z drugiej połowy XVII w., a nawet przywilej Zygmunta III z samego końca wieku XVI ograniczający liczbę uczniów do 3. To też urząd radziecki rozstrzygnął sprawę na korzyść towarzyszów, a król Zygmunt III, do którego widać apelowano, zatwierdził to rozstrzygnienie radzieckie⁴ 5. Z czasem jednak znów o tern w praktyce zapominano i jeszcze w r. 1645 towarzysze cechu mularskiego widzieli się zniewoleni pozwać mistrzów o swoje krzywdy z powodu nieobserwowania ustaw cechowych. Wobec czego urząd radziecki w orzeczeniu swem stwierdza »eo attento, quoniam publiciter interest, ne muratores fabricas per discipulos sed per se sociosque suos statuant, quo et fabricae firmiores sint et il~ larum statuitio celerior deceptionibusque quae pałam committuntur occurrant, cum magistri mercedes pro discipulis, quae sociis solis de-bentur, exigunt. Deinde quoniam et privilégie S. R. M. Anni 1598 et decreto officii praesentis anni ejusdem 1598 super transactione mu-tua partium seu antecessorum ipsarum partium cautum est ne magistri ultra très discipulos plures habere praesumant. Ideo oficium adinvenit citatos memoratis juribus contravenisse«. Właściwie podpadli karze przewidzianej w przywileju, ale »ex benignitate« na ten raz karę im darowano, z tein zastrzeżeniem, że gdyby na przyszłość na nią zasłużyli, ma być podniesiona na mocy tej już uchwały do grz. 14. Obie strony rekurowały do sądu król. (Contr. cons. 520 p. 1950—1).

W r. 1604 wybuchnął spór między mistrzami a towarzyszami w sprawie wynagrodzeń za roboty mularskie i w sprawie ilości robót, które mistrzowi naraz brać wolno. Spór rozstrzygnęło rozporządzenie radzieckie, dotąd nigdzie nie publikowane. Między innemi czytamy tam: »quod si aliquis civium vel dominorum fabricantium de aedificio in toto vel in parte murando... cum aliquo magistrorum convenire... voluerit de integro, alias ut vulgo dicitur ogółem, vel ad îaborem diurnum,... tune hoc in arbitrio ipsius civis vel domini

fabricants, quo in modo facere vellet, situm erit, tale vero pactum seu intentum murator sive lapicida ab eo suscipere absque ulla contradictione debet«; — dalej »quod nullus magistrorum murato-rum sive lapicidąrum... plures quam très suscipere debet labores... quibus tandem finitis — alios labores suscipere poterit, et non aliter, idque sub poena marcarum 14«. (Contr. Cons. 648 p. 1018).

Ze sporu między Janem Zatorczykiem a cechem, toczonego w r. 1607 \ przekonywamy się, że przepis statutu Zygmunta III z r. 1591 o sztukach mistrzowskich nie był ściśle wykonywany w początkach XVII w. Mianowicie zakradł się zwyczaj omijania go przez wykupywanie się odeń pieniądzmi składanemi do cechu. Urząd radziecki sposób ten otrzymania mistrzowstwa uznawał, a tylko pilnował, żeby mający zostać mistrzem istotnie się wykupił cechowi, albo w przeciwnym razie wykonał »specimina artis muratorie«.

Do obyczajów cechowych należały nietylko ze zwyczaju ale z urzędowego przepisu poczęstunki. Szła na nie część pieniędzy składanych do skrzynki cechowej przez mistrzów i towarzyszów. Przestrzegano tego pilnie, a gdy z tego właśnie powodu wybuchnął spór między mistrzami i towarzyszami cechu mularskiego, urząd radziecki w r. 1610 d. 14 lipca wydał orzeczenie normujące obowiązki towarzyszów i określające szczegółowo przeznaczenie daniny przez nich składanej. Czytamy tam: »Magistros artis muratoriae et stametoriae ex his flor. 8 poi., quos vigore privilegii sui a quolibet socio creando percipunt,... divisionem talem seu dispositionem facere teneri. Quod nimirum respectu convivii celebrandi sociis vel familiae suae ex his flor. octo, flor. 3 participare debent. Qui quidem socii alteram medietatem sibi pro convivio praeparando, alteram vero hocce est sesquialterum flor. ad cistam suam skrzynka czeladna nuncupa-tam imponere, ex eisdemque duobus contubernii magistris rationem seu calculum quolibet anno reddere tenebuntur, qui in congrega-tione eorum adesse soient. Ipsi vero, hoc est magistri, flor 5 ad cistam contubernalem magistrorum appellatam deponere et ex his nécessitâtes contubernales absolvere, atque rationem dispositionis suae Magistratui civitatis hujus, dum ab illo requisiti fuerint suffi-cientem facere tenebuntur«. (Contr. Cons. 651 p. 143).

Wkrótce potem znów toczył się spór inny. Chodziło o kom-petencyę. Był zwyczaj, że do odbioru i szacowania robót budowla-

nych w razie sporu lub na życzenie stron interesowanych używani byli jako rzeczoznawcy starsi lub delegaci cechu mularskiego. Ale właściwa policya budowlana należała do burmistrza, którego zastępował hutman miejski, zwany też czasem hetmanem. Gdy więc trzeba było z urzędu orzec o zaniedbanym i złym stanie budynku, szedł na komisyę hutman z przybieranymi jako rzeczoznawcami wiertelnikami czyli przedstawicielami różnych cechów, dobieranymi według potrzeby. W XVII w. zwykle wychodzili »na rewizyę ruin« sami wiertelnicy, i składali potem relacyę na ratuszu, zapisywaną w księgach miejskich. Zdaje się, iż działy się przytem niewłaściwości, i o budynkach orzekali często rękodzielnicy różnych zawodów o technice budowlanej nie mający dobrego pojęcia; albo też delegowano mularzy nie należących do cechu. 0 to pomijanie cechu mularzy upominali się przedstawiciele cechu. W samym początku r. 1611 zapisano w księgach miejskich, iż starsi cechu murarskiego i sztameckiego skarżą wiertelników i proszą urząd radź. »aby WM. raczyli między nami ordynacyę uczynić, aby każdy swoim urzędzie przestawał. PP. Wiertelniki nie wiemy z jakiej przyczyny uporno wdzierają się w nasz urząd, że mury rewidują, grunty i ruiny rozmaite uznawają na tern się nie rozumiejąc, ani się tego ucząc, a my też inaczej tego się ucząc i lata swe aż do starości trawiąc na tern uznawaniu, jako się to często trafia, iż różna bywa PP. Wiertelników od naszej relacya. Przeto my... kłopotów ludzkich i nienawiści uchodząc prosimy, aby WM. wejrzawszy w to iż się siła ludzi na ich relacyach myli, co uznawają dobre i wspólne mury nie rozumiawszy się na nich, jeśli też złe mury zeznawają, to zkądby to pochodziło przyczyny i rozsądku o tern dać jakoby to ratować, nie umieją, w czem się wielka szkoda ludziom dzieje.... między nami jaką ordynacyę raczyli uczynić, jakoby każdy na swoim urzędzie bez przekazy jeden drugiego przestawał, abyśmy wiedzieli co my mamy uznawać a co PP. Wiertelnicy. Co jeśli być nie może, prosimy aby nas WM. wolnymi od takiego rewidowania uczynić raczyli« (Contr. Cons. 651 p. 233).

na

Zażalenie odniosło skutek i urząd radziecki d. 16 marca tegoż roku wydał orzeczenie rozgraniczające atrybucye spornych stron. Mianowicie odtąd do mistrzów mularzy należeć ma szacowanie wartości budynków murowanych, ocenianie dobroci budowy i materyału, badanie błędów i ich powodu, dochodzenie czy mur graniczny jest wspól

Archiwum nauk. A V. 1.

zaś wiertelników rzeczą będzie przedsiębrać pomiary i rozgraniczenia własności sąsiadów lub współwłaścicieli, mierzenie parcel, dróg i ich szacowanie, badanie rynien, ścieków, szczegółów służących dobru publicznemu, wreszcie »rewizye ruin« jedynie dla. informacyi urzędu radzieckiego bez ich szacowania (Contr. cons. 651 p. 268). Orzeczenie to zasadnicze bez podania źródła autentycznego, ogłosił drukiem Piekosiński² z odpisu niepoświadczonego w aktach cechu mularzy.

nym lub nie, określanie absaców¹ muni granicznego i ocenianie szkód

Widać, że także nie zawsze przestrzegano przepisu statutu Zygmunta Aug. z r. 1532 co do ilości robót naraz branych, a zwłaszcza przekraczali go starsi mistrze. W r. 1613 zapisano skargę młodszych mularzy, którzy przypominają: to mamy wyraźliwie (sic) w przywileju, »żeby każdy mistrz nie przyjmował więcej jedno 2 robocie« (Contr. cons. 651 p. 488). Zwłaszcza starsi cechowi snąć korzystali ze swego stanowiska wpływowego, aby i sami wyłamywać się z pod krępujących ich przepisów ustawy i dla pewnych względów ludzkich przez palce patrzeć na nadużycia rękodzielników lub artystów cudzoziemców protegowanych przez dwór królewski tudzież możnych panów. Śladem tego spory zapisane w księgach miejskich wkrótce po wydaniu nowej ustawy z r. 1618, która także zajmuje się unormowaniem obowiązków cudzoziemców. W r. 1619 czytamy, że »zapozwani są panowie starszy murarze krak. na powód towarzyszów starszych i młodszych rzemiosła murarskiego o to, iż oni contra praescriptum ordinationum z przywilejów swych acto-ribus danych po 6 chłopców rzemiosła uczą, nie mogąc podług przywilejów tylko 3 uczyć, w czem wielkie praejudicium towarzyszom dzieje się przez (sic) robót u nich mieć nie mogą. Nadto iż podług dekretów urzędu niniejszego między niiniż samymi a actorami uczynionego (sic) od mistrzów młodych, których nowo czynią, pieniądze od każdego, tj. po zł. 3 przychodzących do skrzynki czeladniej należące, ⁶ 7

dotychczas zatrzymali. Trzecia iż podług tychże porządków ich panowie mistrzowie robót które na 5 zł. wynoszą się, dawać im nie chcą, ale mając tak wiele chłopców tę robotę na się obracają, a chłopcu na tydzień myta groszy 12 dawają... towarzysze cudzoziemscy dla następowania przez PP. Mistrze na ordynac-ye aktorów niniejszych, do żadnego porządku przystąpić nie chcą, i owszem ciż cudzoziemcy co chcą przemogą, gdyż roboty wszelakie tak walne jako i mniejsze odprawując jako towarzysz myta po zł. 5 na tydzień biorąc, a ubogi towarzysz Polak rad nierad przestrzegając porządków swych musi się tylko groszy 24-ma kontentować« (Contr. Cons. 652 p. 744/5).

Zażalenia towarzyszów były zupełnie prawne i urząd radziecki słuszność im też całkowitą przyznał (tamże p. 763).

Nie wiele pomogło rozstrzygnienie powyższe, bo w roku następnym 1620 ponawia się skarga starszych i młodszych towarzyszów, że starsi cechu »na mistrzostwo przyjmują takowych, którzy towarzyszami nie byli, złote które nam powinni dawać gdy mistrzami zostawają, nie dają, na Boże Ciało świece i achtel piwa co powinni dać, nie dają, wędrownych towarzyszów do gospod nie przyjmują. Chłopców przyjmują i po sześci, co nie powinni według privilegium tylko dwu a trzeciego na spuszczeniu, przez co mamy szkodę wielką, bowiem my odprawujemy zamkową i miejską robotę a dla tak chowania wiele przeszkoda jest wielka, bo P. Mistrz woli chłopca niźli towarzysza« (Contr. Cons. 653 p. 5).

I znów tym razem urząd radziecki przyznaje zupełną słuszność

skarżącym (tamże p. 106).

szcze

czów osłaniając swoją opieką i powagą, a sam stoi nietykalny pod ochroną mandatów królewskich¹. Druga sprawa była z Janem de

Z tego samego r. 1620 pozostał w księgach miejskich ślad dwóch innych jeszcze sporów na tle stosunków cechu mularskiego. Powód do nich dała ożywiona działalność cudzoziemców, którzy wbrew świeżym nawet ustawom i przywilejom wciąż wyłamywali się od obowiązków względem cechu miejscowego i najlepsze roboty mistrzom krakowskim zabierali. Gdzieindziej mówię o takim zatargu z Janem Trevano, budowniczym królewskim, który jak się skarżono, do cechu należeć nie chce, po kilkanaście robót naraz bierze i je-buntuje czeladź, opornych cechowi towarzyszów, czyli parta-

Simon, także Włochem. Skarżył go cech podobnież o wykonywanie robót, do których uprawnionym jakoby nie jest, i zaprzeczał mu specyalnie prawa do robót kamieniarskich, powołując się na ustawę z r. 1618, która nakazuje wykonanie »sztuk« ubiegającym się o mi-strzowstwo. Urząd radziecki odrzucił skargę, twierdząc, że statut nowy w tył obowiązywać nie może, de Simon zaś jest od dawna mistrzem cechowym na podstawcie przywileju króla Stefana (z r. 1578), w którym to przywileju ani o wykonaniu »sztuk« ani o osobnych warunkach do mistrzowstwa w »sztuce sztameckiej mowy, więc do wykonania sztuk kamieniarskich zmuszonym być ie może¹. CiekawTem jest zeznanie świadka obrony. Był nim Augustyn Litwinek, budowniczy Jatek szewskich. Świadczy on, że według dawnych zwyczajów, aż do ustawy z r. 1618 obowiązujących, nie było wymaganem wykonanie »sztuk«, »tylko dawszy 10 zł. a ko-lacyę sprawiwszy przyjmowanie (sic, zam. przyjmowano) każdego za mistrza do cechu i ja sam także według tego przywileju jestem do tegoż cechu za mistrza przyjęty i każdy na on czas, gdy za mistrza był przyjęty, oboje to, tak mularstwo jako i sztamostwo (sic) robił«. (Contr. cons. 653 p. 161).

niema

W r. 1623 wybuchnął spór zasadniczy na tle formalistyki wyborczej cechowej. Z powodu jakichś niesnasek wewnątrz cechu nie wybrano w przeznaczonym czasie starszych cechu; urząd radziecki orzekł, że »quilibet eorum senior poenam per marcas quin-que« złożyć ma i nakazał im dokonać wyboru (Contr. cons. 654 p. 200). Wkrótce dokonano wyboru ale skutkiem niezgody było, że nie zastosowano się do przepisu ustawy Zygmunta III r. 1591 nor-mującego sposób wTyboru. Zastęp mistrzów starszych i młodszych »przy prawach i privilegiach stojących« pozwał przed urząd radziecki tak nowo wybranych starszych cechowych jako i ich adherentów" iż oni »z uporu wielkiego zszedłszy się obrali między sobą 4 starszych, co nie miało być, gdyż tak privilégia i porządki nasze uczą, aby pp. starsi na starzectwo z młodszych dwóch obrali, ażeby młodsi ze czterech starszych dwóch na starzectwo zostawili, co sprawiwszy msza o Duchu ś. według zwyczaju czytana miała być. Co gdy się opak i przeciwko porządkom cechowym stało, apelowali actorowie na dzień sobotni przed świętem ś. Jana Chrzciciela do urzędu WM. (rajców)« ale tamci »nie czekając soboty w piątek

Tab. V.

ÜWX

/V-,    “

CO

' ;₄ ⁴—-j

• X!

s ^

j|S

g

IBJjp ■

XX v X

sût *

X-:

jhgg-g SÄr“

x- f

b.

tn

«t: T?

» »«Xi

|X .

‘ -srr

*5 J —»■à,

gg If

b. Widok od kościoła Franciszkanów.

Ute* ■!:•;

- XiXtfX'ÄiL:

vi

'■T

y

I '***$/ i~:: ; y^zs&sssn *i

js-, : B r;

If    ------PC

f‘ ■

'~1 \ ‘L-rà

-J

mssf:

0hr% C»â"—^ - ibiil

«SST*/

/>■--f -...........—y----_;■    ; y '    •

,iî n- r —/

r ••, ji ■ jj i    i    t

X,

a.

Archiwum nuuk. A. V. 1.

iv

ÉS tf% i;

fi

pt | «

~X___ÿ

-L

xf//

I-

.L

Fig. 5. Kościół Wszystkich Świętych w Krakowie, rozebrany w r. 1838 (do str. 26). o. Widok od ulicy Grodzkiej.

.vssr'

Ęej£; y_XL

St. Tomkowicz.

dzień przedtem jakoby na oszukanie przyszedłszy do urzędu WM. przysięgę na starzectwo oddali« (Contr. cons. 654 p. 269—270).

Mistrz cechowy, który nie stawił się na wezwanie do cechu, nietylko że karę musiał płacić, ale narażał się na dochodzenia prawne. R. 1633 zaszedł taki wypadek z Maciejem Litwinkow-iczem. Skarży go o to do urzędu radzieckiego w imieniu cechu Franciszek Mocini, przyczem opowiada, że pozwany zuchwale się stawił i miał rzec: »nie boję się niczego wszystkiego; pójdę do pana Dębińskiego, tedy panowie bracia mistrzowie wszyscy nie będą wiedzieć, co z tym rzecz« (sic) (Contr. cons. 659 p. 251)\

Cech mularzy miał sw⁷oją kaplicę. Ustawy cechowe nakładają członkom cechu obowiązki składek na utrzymanie kaplicy, na nabożeństwa, a także na procesye, w⁷ których gremialnie i urzędo-wnie udział brać byli obowiązani. Kaplica ta znajdowała się przy kościele Franciszkanów i zdaje się początkowo była tam, gdzie dziś kaplica Męki Pańskiej, której to ostatniej fundatorem był Mar ein Szyszkowski, biskup krak. i która zajmuje miejsce dawnej nawy bocznej kościoła². Jako rok fundacyi kaplicy Męki Pańskiej podają powszechnie r. 1620. Przekonywamy się jednak, że Szyszkowski znacznie wcześniej i nawet zanim został biskupem krak. zaczął myśleć o tern i czynił przygotowania. Oto w r. 1604 zapisano w księgach radzieckich, że mularze krak. dla większej chwały Bożej i ozdoby kościoła zrzekają się praw swoich do ołtarza i kaplicy w kościele ś. Franciszka, gdzie ich nabożeństwa się odprawiały, i za to X. Marcin Szyszkowski, biskup nominat łucki dał im 20 zł. (Cons. p. 467). Albo tedy wykupił w ten sposób od cechu mularzy ich kaplicę, w której potem urządził kaplicę dla bractwa Męki Pańskiej, albo — co też możebne — wynajął ją niejako na czas pewien dla użytku bractwa Męki Pańskiej, aż do chwili kiedy kaplica bracka została urządzoną, poczem dawna kaplica mularzy mogła być napowrót oddaną cechowi. Faktem jest, że mimo układu z biskupem Szyszkowskim cech mularzy i nadal jakąś kaplicę posiadał

¹ W r. 1632 w sprawie Jerzego Bryklera mieszczanina krak. czytamy zeznanie: »prosit mię, żebym z nim dla tłumaczenia — ponieważ po polsku nie dobrze mówi — szedł do JWP. Dębińskiego* (Contr. cons. 658 p. 888). — Był w XVII w. Stanisław Dębiński sędzią ziemskim krak.; czyby o nim tu była mowa?

² Patrz wyżej w rozdziale Kościoły i klasztory krak. pod: Kościół i klasztor Franciszkanów.

i jednemu z członków powierzano opiekę szczególną nad nią pod karą pieniężną w razie zaniedbania. Dowodzi tego zapiska z r. 1618, według której starsi cechu skarżą Andrzeja Gawronka mularza »ra-tione inobedientiae quod nimirum capellam eontubernii in suam curam et provisionem juxta decretum eontubernii, quo ejusdem capellae provisio sub paena offy marcarum quinque eidem commissa est, suscipere recuset« (Contr. Cons. 652 p. p. 489).

W r. 1620 zapisano, że mularze schodzą się raz na kwartał na »sacrum funerale pro defunctis in capella SSmae Trinitatis tum dum fieri solitum, alias na żałomszę¹ (Contr. cons. 653 p. 24).

Mieli też cechowi obowiązek w miarę potrzeby składać się na chorągiew cechową, pod którą występowali tak w obronie miasta jak i na procesyach. W r. 1632 z powodu zatargu Franciszka Mociniego mularza z cechem, urząd radziecki orzekł, że wszyscy cechowi mają obowiązek składać się na sprawienie lub odnowienie chorągwi cechowej »eo attento quod contubernium muratorum nu-merosam familiam habet et aequaliter cum aliis contuberniis sub vexillo ad omnem necessitatem civitatis et ad ornamen-tum ejusdem se sistere in numéro frequentium pt (prout) actor pro officio suo... tam in processionibus Corp. Christi, quam octa-vae ejusdem et aliis temporibus quibus id nécessitas civitatis po-stulaverit« (Contr. Cons. 658 p. 947).

Cechowi mularzy powierzoną była w XVII w. obrona baszty miejskiej, zwanej Poselską, na wylocie ulicy Poselskiej. W XV w. baszta ta należała do złotników⁸ 9.

Abundius Joseph, Bemensis¹⁰ natione lapicida, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. civ. II ord. p. 46). Zdaje się, że był dwojga imion, nie zapisano zaś nazwiska.

Kasper Arconi (Arcon, Archon, Arkon, Arcani?) mularz, Włoch z kraju Gryzonów, osiadły w Krakowie w końcu XVI w.¹¹ Urzędu w cechu nie piastował.

W r. 1601 pracował razem z drugim Włochem około budowy wieży t. zw. Zygmunta 111 na Zamku krak., ale zdaje się. że ograniczyli się oni tylko do fundamentów i zużytkowania ciosów do dolnej jej kondygnacyi. D. 5 czerwca 1601 zapisano: »Z rozkazania JMC. P. wielkiego rządcę zamku krak. my starsi mistrzowie rzemiosła murarskiego i sztameckiego wyszlichmy na Zamek krak.

ku szacowaniu roboty, którą począł był robić Kasper Arconi y z Baptystą Włochem, tj. wieżę pod Kurzą nogą, jako mianowicie grunty, które poczęli kopać i łomać w skale i mury, które na tem miejscu byli aż do prawej celizny skały, także i ziemie toczenie, także też stamcze, którzy około kwadratu ciosali, górnicy którzy skałę łamali. Pomocnicy co ziemię toczyli, rumowali. Grontarze co grunty brali, kowala, żelazo, stal i z robotą, także też naczynie co do tej roboty należało, także też i mistrze same za ich pracę; oszacowalichmy sumę tego wszystkiego kosztu złotych półczwarta sta, kopa i dziesięć groszy« (Cons. p. 848). Współpracownikiem Włochem był zapewne Jan Bapt. Petrini¹, a obaj pracowali może według planów Jana Trevano, o którego jednak kierownictwie robotami zamkowemi wiadomości zaczynają się o kilka lat później².

na

R. 1603 Arconi miał sprawę z ks. Januszem Ostrogskim z powodu bliżej nie oznaczonej naprawy w domu »pod Barany« w Krakowie, której rzekomo nie dopełnił, wziąwszy na nią 1000 zł. Oskarżonego, który bronił się, że robotę umówioną wykonał, uwięziono nawet na ratuszu, ale po kilku tygodniach na żądanie oskarżyciela wypuszczono (Contr. Cons. Nr. 648 p. 678 i 907). W r. 1604 miał sprawę z Mikołajem Thano handlarzem form do robienia szpalerów uwięzionym w Krakowie za długi, o należytość 100 zł. Thano oddał mu za nie z masy upadłości formy drewniane

wzory

649, 657). A jeszcze w r. proces o jakąś dalszą należytość (Cons. p. 698). W r. 1607 staje w urzędzie Anna z Burettów żona Kaspra Arcon muratoris, pod nieobecność męża (Cons. p. 1237), a w r. 1610 już nazwana jest

»szpalerów włoskich« wartości ok. 150 zł. (Cons. p. 647, 1605 toczył się między nimi dwoma

»Caspar Arcon murator de Mesoco oppido Rhaetorum« albo »de Mesonchi«. Mesocco albo Misocco znajduje się w południowo zachodnim cyplu kantonu Gryzonów, niedaleko Splügen i Bernhardinpass.

¹    Patrz niżej.

²    Patrz niżej.

wdową po Kasprze Archon mularzu. Z inwentarza rzeczy jego pozostałych w kamienicy na ul. Grodzkiej, obok kamienicy Mączyń-skich, widać że w domu było tam ubogo, jak u prostego robotnika (Contr. adv. 524 p. 1061, 1466—1467).

Bachoń, patrz niżej: Baier.

Mikołaj Baier (Beier, także Bachoń). Był mularzem i kamieniarzem. R. 1619 wspomniany »Nicolaus Baier alias Bachoń lapicida Crac.» syn Marcina Baiera białoskórnika i Helżbiety, mieszczan krak. (Cons. p. 974), przyjął prawo m. Krak. (Lib. jur. civ. r. 1612 n.. p. 128), a r. 1631 występuje Mikołaj Beier mieszczanin i malarz (sic, zapewne zamiast mularz) krak. (Scab. 1168 p. 16).

Jan Baretto (także Bratto). Był mularzem. R. 1633¹ Joannes Baretto murator przyjął prawo miejskie (L. j. c. r. 1612 i n. p. 296). R. 1633 8/1 zapisano genealogię Carbonarii et Baretto mura-torum. »Primus testis nob. et fam. Joannes Treuani architectus S. R. M. recognovit: Znałem dobrze Hieronima Carbonari i Zofią Me-dyolańczyków, także i Jana Baretto ï Gertrudę Włochów, rodziców tych to aktorów, na których instancyę to świadectwo zeznawam, którzy to przyprowadziwszy się tu już w stanie świętym małżeńskim postanowieni, tu miejskie przyjąwszy spłodzili tych to synów swoich, Hieronima Carbonari i Jana Bratto« (sic). Drugim świadkiem był Simon Muty (Cons. p. 596).

Melchior Bazzo (Barro?), mularz, r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1639, p. 20).

Jan Behem. Rzeźbiarz albo rytownik kamieni. R. 1626 Jan Behem »Schteynschnayder« z Wrocławia przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 220)¹² 13.

Paweł Białobrzeski, mularz, r. 1621 jako »artis murato-riae socius« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n., p. 165).

R. 1624 Paweł Białobrzeski »murator civis Crac.« sprzedaje Janowi Zatorczykowi mularzowi krak. realność na Kawiorach pod Krakowem (Scab. 1.166 p. 1194). Druga wzmianka o nim jest z r. 1628, ale odnosi się też do r. 1624 i może do tej samej sprawy (Scab. 1167 p. 1006).

Bianchi, patrz niżej: Piotr Blank.

Andrzej Bianco (de Bianco, Bianko, de Biank, także Blanchi, de Blanchis) i syn jego Stanisław. Mularz, Włoch rodem z Brieni pod Como w kcńcu XVI w. osiedlił się w Krakowie¹. Było w tym czasie wt Krakowie kilku mularzy i kamieniarzy Włochów tegoż lub podobnego nazwiska¹⁴ 15, lecz różnych imion, byli też mieszczanie innych zawodów¹⁶.

W księdze miejskiej, w tomie w którym rozpoczynają się zapiski z wieku XVII, wpisano następujący akt odnoszący się do końcowych lat wieku poprzedniego: R. 1599. »Ja Andris de Bianko mularz mieszczanin krak. zeznawam, żem robił z czeladzią swą w kamienicy potomków sławn. nieb. p. Sebestyana Przybylka, kuśnierza krak. ¹⁷ w r. 1598, naprzód mur przedni, który się był schylił do podła, aie pod samą rynnę, od spodku aż do wierzchu bardzo popadamy... tedy począwszy z gruntu filarowego aże pod sam dach podjeżdżałem, i one rysy szkodliwe będące ponaprawiałem, do tego podjeżdżałem ort w piwnicy pani Antoniowej, także i rysy, które w tej piwnicy byłem (sic) ponaprawiałem, odrzwie nowe, okna etc. Za którą robotę wziąłem zł. 70«.

W latach 1600 i 1601 Andreas de Biank obrany był jednym z czterech starszych cechu (Cons. p. 531, p. 770). W r. 1602 miał burzliwe zajście o zniewagę urzędu swego, skarżył go woźny ziemski generał, Wawrzyniec Chrzanowski; a w r. 1603 skarżył go cech

mularski o lekceważenie ustaw i zwyczajów cechowych i wybryki jakieś. Mimo tego był jednak potem obierany starszym cechu w latach 1605, 1606 i 1609 (Cons. r. 1605—1606, p. 699 i 1027; r. 1609 p. 473). W r. 1606 był kwartalnikiem (Cons. p. 960).

W r. 1603 podejmował różne roboty wspólnie z Bartłomiejem Quadrim, z którym się potem poróżnił. W skardze do urzędu radzieckiego Quadri wylicza robotę w Wieliczce za l¹/^ złotego, drugą w kamienicy falerowskiej, którą ma pani podlaska, zapewne żona Jana Wodyńskiego h. Kościesza, kasztelana podówczas podlaskiego za 10 złotych, trzecią robotę u Kosika za 7 złotych, czwartą żydowską robotę za 120 złotych, piątą u X. Gurcina (zap. Gorczyna) za 6 złotych, szóstą u p. Rotermunda, siódmą u zięcia p. Koryciń-skiego za 120 zł. Za wszystkie przeszkody, podejścia i szkody, przy tych robotach poniesione, Quadri rości sobie pretensyi 150 zł. (Contr, cons. p. 665—666).

Jest możliwem, że Andrzej Bianco w latach 1603 i 1604 wykonywał w klasztorze i około kościoła ś. Andrzeja pewne roboty, które okazały się lichemi, tak że do ich ocenienia przywołano potem starszych cechu, a dalszą robotę powierzono komu innemu h

R. 1604 »Andreas de Bianco Italus« wraz z żoną Anną nabył od Jana Fiery pasamonika dom drewniany, zrujnowany i pusty przy ul. Wiślnej między kamienicami narożną spadkobierców Kotlickich, a Marcina Przybyło krawca (Cons. p. 550, p. 586, Scab. 1162 p. 420, Rev. quartual. p. 781). Z okazyi różnych spraw i sporów spotykamy w aktach miejskich wzmianki o Andrzeju Bianco w latach 1605 (Cons. p. 854, p. 870, p. 878); 1610 (Cons. 549; Contr. cons. 651 p. 52); 1614 (Adv. 525 p. 269, p. 1028). W r. 1607 jest ślad, że Andrzej Bianko trudnił się jakimś handlem i miał kram na Rynku krak. pod Wagą mniejszą, na miejscu z dawna zajmowanem przez stół mixtatnikôw², który to kram z urzędu polecono mu usunąć (Cons. p. 1174).

W r. 1615 ugodził się do pewnych robót w kamienicy cechu krawieckiego na ul. »Szpitalskiej« na rogu przeciwko Zborowi (1.16 or.) mianowicie w »indermachu« miał dać odrzwia i ramy kamienne nowe, nad drzwiami wybić okno, ale umowy nie dotrzymał (Rev. quartual. p. 218), a spór stąd powstały stał się pośrednio przyczyną

¹    Patrz niżej, pod Petrini.

²    Mixtatnikami, baiulatores, nazywano tragarzy, wynajmujących się do noszenia ciężarów (Linde).

jego śmierci, która nastąpiła 10 kwietnia t. r. Już 14 kwietnia 1615 rozżalona wdowa po nim Anna wniosła w swojem i czworga dzieci imieniu przed urząd wójtowski skargę przeciw cechowi krawieckiemu, w której opowiada całe zajście i uwięzienie męża za niedotrzymanie umowy, twierdzi, że on nie był winien, a nawet robotę właściwie wykonał, tylko były jeszcze jakieś braki, które nawet chciał dopełnić; ale cech zamiast mu je wskazać, zdradziecko go wtrącił do więzienia, co miało spowodować śmierć jego i krzywdę całej rodziny, którą sobie szacuje na grzywien 2000, gdyż właśnie miał teraz wielkie roboty do wykonania. Skarży się na bezprawie, gdyż uwięziono go bez uwiadomienia cechu mularskiego, i o bezwzględności z jaką przez kilka tygodni obchodzono się z nim w więzieniu, a nawet po śmierci ciało jego poniewierano (Adv. 525 p. 1325—1328). Majątek został po nim w złym stanie. Zaraz po śmierci tej zaszłej »w dłużnicy« wystąpił wierzyciel jeden ze skargą o należytość »za towar dziany« zaległą od r. 1612 (Adv. 525 p. 1329).

wa-

652 p. 924, p.

Po Andrzeju Bianco została kamienica jednopiętrowa przy ul. Wiślnej, narożna obok spadkobierców Kotlickich. Gdy w r. 1618 wMowa sprzedała ją, wystąpił z prawami do niej dziedzicznemi Stanisław Bianko »artis muratoriae socius« syn Andrzeja Bianko. Był on może z pierwszego małżeństwa, gdyż we wspomnianej wyżej skardze o śmierć Andrzeja, nie figuruje w liczbie dzieci jego pozostałej żony i całkiem jest pominięty (Rev. quartual. p. 286, Scab. 1165 p. 997, Adv. 526 p. 1229). Sprzedaż wogóle była za-kwestyonowana, nowonabywea jeszcze w r. 1619 nie mógł objąć kamienicy w posiadanie, a skarżona przezeń Anna, obecnie już żona Stanisława Kunickiego, broni się, że nowonabywea nie spełnił runków umowy; między nimi wymienia, iż »obiecował, gdzieby za mąż nie szła, obiady na każde święto dawać, jeśli by zaś szła inakszy sposób nagrodzenia naleźć« (Contr. cons.

930—932).

wne

Rafał de Bianco (Biank, także Debiankowicz), mularz, zape-Włoch, a przynajmniej pochodzący z rodziny włoskiej. Nie wiadomo, czy był krewnym poprzedniego. O robotach jego i o życiu

niewiele znajdujemy wiadomości.

W r. 1605 ma podjąć pewne roboty dla p. Adama Nagota, około murowania ściany w tyle kamienicy narożnej na ul. Sławkowskiej, zdawna Biała-Janowska zwanej, i obowiązuje się, że gdyby ściana, którą w »ulicy albo przecznicy« postawił miała się psuć> naprawi ją swoim kosztem, równie jak sklepienie, które budował w tym domu (Cons. p. 868). Z zapisu w tymże roku w urzędzie radzieckim uczynionego wynika, że żoną jego była Barbara Ostrow-szczanka (Cons. p. 896). Ta Barbara trudniła się handlem, miała kram w Sinatruzie i w r. 1609 była tam wmieszana w burzliwe zajście, w którem jej o mało z dziecięciem nie zabito (Cons. p. 359).

R. 1605 »Rafał de Bianco murator civis Crac.« za 1000 zł.

nabył od Barbary wdowy po Kasprze Sraga zw. Paszto, piekarzu, kamienicę narożną na ul. Żydowskiej, między Jaskółczyńską a Kor-wusowską położoną (Scab. 1162 p. 805—806). Kamienica była zrujnowana i w r. 1606 miano w niej sklepić dolne izby (Rev. quartual. p. 842). Jako właściciel wspomnianej kamienicy występuje w latach 1610 i 1612 (Cons. p. 622 i Adv. 524 p. 1224).

Starszym cechu wymieniany jest w latach 1608 i 1609 (Cons. p. 36, p. 228, p. 324), a w r. 1613 podpisuje się na jakimś akcie urzędowym między młodszymi mistrzami rzemiosła murarskiego i sziameckiego (Contr. Cons. 651 p. 488).

Z zapiski z r. 1612 wynika, że Rafał de Bianco miał rachunki pieniężne z mularzem Bartłomiejem Quadrim, być może wynikające z jakiejś w poprzednich latach wspólnie prowadzonej roboty¹. W r. 1623 już nie żył. Wdowa po nim Barbara była za Wojciechem Zegarkiem albo Zegarowicem muzykiem, a syn Rafała de Bianco, Wawrzeniec »Raphałowic« był muzykiem (Contr. Cons. 654 p. 77— 78; por. St. Tomkowicz: Do hist. muzyki w Krakowie, Rocznik krak. IX, pod: Rafałowie i Zegarek).

Blanchi, patrz wyżej: Andrzej Bianco.

Piotr Blank (Bianchi, Byanko, Byank, Blanki, Blankini?). Według Wdowiszewskiego¹⁸ 19 był mularzem, Włochem, mieszczaninem krak., pochodził z Tradati w Medyolańskiem; w Krakowde pojawił się w samym końcu XVI w., a zwano go też Pietro Byank, Blanki, Byanko²⁰.

Jedyna o nim zapiska w księgach miejskich XVII w. wspomina, że razem z żoną miał »zapisaną od JMP. Radziec krak.« na mieszkanie wieżę leżącą na ul. Gołębiej, którą w r. 1604 poddzier-

'TA ’WA

5

B

i'4t/ lxî~-

*

rr ■    .    -

t, ■

‘ «

1===|

|r*

" V.    *

HÜ

HBBB

«

I

Archiwum nauk. A. V. 1.

v

Fig. 6. Epitafium Mikołaja Wolskiego w kościele klasztornym na Bielanach pod Krakowem (do str. 49).

'% K%

; 13

i

>

\

W% «ri»*;

Uv:"^

&

; - ’

1

i

i

<> < - •' ■«> rs‘- . ćfjs* r>M'

, : . .

~'tr *1?

m

'M

I liii |

^=KS;2C/Ét!Blt^ S|S.

w

r

j

»

jw>v >*%• 1- **■

1

J».

v;^ -

■ - -

-

,4

' V

*

St. Tomkowicz.

.

źawił Tomaszowi Ostrawskiemu za czynszem rocznym 5 grzywien (Cons. p. 502)²¹.

Jan Bosakowski. R. 1649 Jan Bosakowski, mularz mieszczanin kazimierski, prosi o rewizyę domu Daniela Małyszy, rajcy kazimierskiego »in foro Scrutario² sitae, ad taxandum parietem sumptu suo ut asserit proprio extructum« (Contr. cons. 663 p. 1794).

Bratto, p. Baretto.

Jan Brzeski (Brzyski. Bryski, także Stephanik). R. 1622 Jan Bryski jest młodszym mistrzem mularskim (Contr. Cons. 653 p. 964). W r. 1623 między »juniores muratores Crac.« wymieniony jest Joannes Stephanik (Contr. cons. 654 p. 269—270). W r. 1625 znów Joannes Brzeski lub Bryski jest starszym cechu mularskiego (Cons. p. 537). Zdaje się, że te zapiski odnoszą się do jednej i tej samej osobistości, gdyż w r. 1627 występuje »Joannes Stephanik alias Brzyski murator, civis Casimiriensis« (Contr. Cons. 656 p. 17). Był może synem Stefana Brzeskiego, o którym niżej.

Stefan Brzeski (Bryski). R. 1619 występuje »Stephanus Bryski murator civis Casimiriensis ad Cracoviam« (Contr. cons. 652 p. 881). W tymże roku Stefan Brzeski jest starszym cechu mularzy krak. (tamże p. 849), a także w r. 1620 (Contr. cons. 653 p. 111).

Andrzej Bula. R. 1603 z powodu skargi Augustyna Litwinka mularza przeciw Andrzejowi Buli mularzowi o fundamenta jakiegoś wspólnego muru granicznego nakazano pozwanemu »ne jam prava et adulterina materia laboret, hoc est ne terram loco cineris calci inmisceat, unde actor damnum successu temporis in suo pariete vel domo vicina pateretur« (Contr. Cons. 648 p. 688).

Rodzina Canavesi (Canevesi, Canevesius, Kanawazy, Kana-waczy, czasem: Cavanesi, Cavenezius). Rzeźbiarz Hieronim Canavesi, Medyolańczyk, należy do w. XVI³. W r. 1601 czytamy, że Bartłomiej Groicki posiada dom na ul. Floryańskiej »inter domos Martini Urbankowie cons. Crac. ex una et haeredum olim Hiero-nymi lapicidae parte ex altera sita« (Cons. p. 876) a niżej przekonamy się, że kamienica ta długo jeszcze w XVII w. należała do potomków Hieronima Canavesi.

Kilka ciekawych o nim i rodzinie jego szczegółów podaje nam genealogia syna jego Jana Andrzeja Canavesi, zapisana pod r. 1610, w której czytamy zeznanie świadka: »Ego Andreas Cellary Birkow et Promnik dominus (sic) nec non consul Crac. ... indubiam lidem facio me... optime novisse quondam nob. Hieronimum Canevesium Mediolanensem, qui régnante Sigismundo Augusto rege in Polonium se contulit ab eoque in numerum servitorum suorum receptus fuit. Quo in famulatu ita se gessit, ut ejus virtus et industria ipsi régi inprimis et ejus aulae maxime probaretur, eoque factum est ut non paucis favoribus et gratiis ipsum complexus fuerit¹. Cum autem ci-vitate Cracovien. donari cuperet, id ei libentissimi (sic) fuit conces-sum. Post modo hortatu amicorum suorum qui ipsius consuetudme ac virtutibus perpetuo frui cupiebat (sic), uxorem duxit nob. dnam Juliam Bozetam ²² 23 lombardam, ex qua aliquot suscepit filios, et in eis nob: Joannem Andream Caveneziurn (sic), qui nunc inservit Illmo dno baroni Austerlicensi in Moravia, equorum domatorem...« (Cons. p. 679—680). Po owdowieniu, była ona w r. 1605 żoną Wawrzyńca Ardenti (Cons. p. 735) kupca krak., którego nazywano też Lorencem, a nawet już w r. 1604, tylko że łacińska zapiska odnośna, nie wolna od innych jeszcze pomyłek, mężowi jej daje tu mylnie imię »Georgius« zam. Laurentius (Cons. p. 619). Jak dalej zobaczymy, ten Wawrzyniec Ardenti umarł ok. r. 1610, a pani Julia, dwa razy owdowiała, dożyła jak się zdaje do początku r. 1616.

Z różnych zapisek ksiąg miejskich wynika, że majątek pozostały po Hieronimie Canavesi musiał być dość znaczny a rodzina jego zaliczała się do wcale zamożnych.

W r. 1605 syn Andrzej Canavesi doszedłszy do pełnoletności poświadcza, że matka jego Julianna obecnie Ardentowa, zdała mu majątek i ruchomości pozostałe po ojcu »in auro, argento, clenodiis, pecuniis paratis, vestibus, aere, cupro, stanno, debitis quoque et su-pellectili domestica« (Cons. p. 735). Być może, iż ten Andrzej jest identyczny z Janem Andrzejem, wyżej wspomnianym, a także znowu z Janem Canavesim, synem Hieronima Canavesi, po którego wczesnej śmierci pani Julianna jako matka odziedziczyła część majątku. Mówi o tern jej testament spisany w r. 1607, złożony w zapieczętowaniu w urzędzie miejskim krak. r. 1608, a otwarty, oczywiście po jej śmierci, i wpisany do aktów miejskiego urzędu w r. 1616 na mocy nakazu pisemnego króla Zygmunta III z daty 18 kwietnia 1616 (Acta testamentorum I, p. 693 i p. 706—708). Nazwisko pierwszego jej męża brzmi tam »Cavanesius«.

R. 1618 Weronika córka Hieronima Canavesi, zamężna za Jerzym Ardenti kupcem sprzedała bratu swemu Karolowi Canevesi wójtowi kleparskiemu, części swoje dziedziczne kamienicy rodzicielskiej na ul. Floryańskiej, leżącej między kamienicami spadkobierców Krzysztofa Bełzy i śp. Bartł. Groickiego (Scab. 1165 p. 1068—1071). Do Krzysztofa Bełzy należała kamienica dziś pod 1. 45, zatem kamienicą o której mowa mogła być albo ta, która ma 1. 43, albo 1. 47. Inne zapiski z tego czasu nazywają ją wprost kamienicą niegdyś Hieronima Canavesi (Adv. Nr. 526 z r. 1618, p. 1234). Miał on tu może swoją pracownię; w każdym razie był tu przez jakiś czas skład marmurów i rzeźb z pewnością po nim pozostałych. W r. 1618 zapisano zeznanie, że przed 8 laty po śmierci p. Lorenza Ardentego ojczyma swego, p. Carolus Canawezy z kamienicy swej na ul. Floryańskiej posprzedawał »kamienie pewne, które w kamienicy było (sic), tj. naprzód kamieni białych wielkich, jako drzwi kilka sztuk mularzowi jednemu na ul. Żydowską. Marmuru 3 sztuki, każda osobno bardzo wielkich, na których były osoby całe wyryte, trumnę marmurową wielką i piąty kamień biały, na którym także była osoba białogłowska cała, to przedał p. Jastrząbkowi mularzowi za Nową bronę« (Adv. 526, p. 593).

O tym Karolu Canavesim spotykamy pod r. 1602 zapiskę świadczącą, że nazywano go także »Karłem Cavanesi alias Sziwiń-ski« (Contr. Adv. 521 p. 1388). W r. 1608 posiadał on i sprzedał część nabytą kamienicy na ul. Szewskiej (Scab. 1163 p. 555). R. 1620 był »consul et advocatus Clepardiensis« (Cons. p. 1195—1196). Żył jeszcze w r. 1624 i był »proconsul Clepardiensis« (Contr. Cons. 654 p. 832). W r. 1630 już nie żył, gdyż kamienica na ul. Floryańskiej należy do spadkobierców »olim Caroli Kanawazy« (Scab .

1167 p. 1377). R. 1641 zmarła jego (i żony Anny) córka Zofia, żona Adama Szwandrowieza, która razem ze swym bratem Stanisławem Canavezym rajcą kleparskim, posiadała kamienicę, perły, klejnoty, sygnet i szablę złocistą. Mężowi uczyniła zapis 1000 czerw, złoi (Scab. 1169 p. 1100—1103).

Druga córka Hieronima Canevesi lapicidae była w r. 1620 zamężna za Andrzejem Binioty mieszczaninem krak. (kopia z aktów kleparskicb, Cons. Crac. p. 1195 — 1196).

Tak więc z ksiąg miejskich XVII w. widzimy, iż Hieronim Canavesi rzeźbiarz miał 2 córki: Weronikę żonę Jerzego Ardenti i drugą, która była żoną Andrzeja Binioty, oraz 2 synów: Jana Andrzeja młodo zmarłego, i Karola.

Niektórzy przyjmują, iż Hieronim C. Medyolańczyk miał także jeszcze syna Hieronima, równie rzeźbiarza, i że jego dziełem są posągi apostołów przed kościołem ś. Piotra w Krakowie \ Nie są nam znane źródła, na których to ostatnie twierdzenie, powtarzane za Siarczyńskim, się opiera. Grabowski² twierdzi, że w XVI w. żył w Krakowie drugi Hieronim C., mularz i kupiec. W każdym razie w dwóch miejscach podana przezeń wiadomość o Hieronimie Cana-vesim, który rzekomo w r. 1617 miał kamienicę na ul. Floryańskiej³, polega na niedokładności. W zapiskach ksiąg miejskich z XVII w. spotykamy tylko same wzmianki o kamienicy na ul. Floryańskiej należącej nie do Hieronima lecz do spadkobierców Hieronima Canavesi. W tej kwestyi najbardziej na uwagę zasługuje to, co mówi Wdowiszewski⁴ na podstawie aktów cechu mularzy krak., że w r. 1573 został mieszczaninem krak. a w r„ 1574 przyjętym jako towarzysz do cechu mularzy i kamieniarzy syn Hieronima starszego Hieronim C. młodszy; o dalszej jednak działalności i życiu jego w XVII w. nic nie powiada.

W XVI w. żył w Polsce jeszcze jakiś Jerzy Canavesi mularz i kamieniarz⁵ a w XVII w., w Krakowie, starszym szkoły P. Maryi

¹ Siarczyński, Obraz wieku panowania Zygmunta III. Tom I str. 59— 60. A. Grabowski, Kraków i okol., wyd. 5, str. 140. Tenże, btarożytnicze wiadomości o Krakowie, str. 264. Łuszczkiewicz, tekst do Klejnotów Krakowa, K. ś. Piotra.

* Kraków i ok., wyd. 1866 r. str. 140, nota.

³    A. Grabowski, Skarbniczka arch. 73 i Staroźytnicze Wiadom. 264.

⁴    Spraw. Kom. hist. szt. t. IV, str. LXIII, por. str. LXX.

⁵    A. Grabowski, Skarbn. archeol. 73; Wdowiszewski, Sprawozd. Kom hist. szt. t. IV, str. LXIV.

był Tomasz Canavesu dr. teol. i proboszcz kollegiaty Jarosławskiej¹. Nieznany nam jest stosunek pokrewieństwa jego z Hieronimem Ga-navesi rzeźbiarzem, i nie wiemy, na czem opiera się twierdzenie Siarczyńskiego, że Tomasz był synem Hieronima.

Hieronim Carbonari (Carbonarius, Karbunał). Mularz. Rodzicami jego byli Hieronim Carbonari i Zofia, oboje Medyolańczycy. W r. 1633 przyjął prawo miejskie w Krakowie². R. 1643 Hieronim »Karbunał« wymieniony między starszymi przysięgłymi cechu mularzy - kamienników (Rev. quart., p. 154); żył jeszcze w r. 1650 (Contr. cons. 663 p. 2438—2439).

Andrzej Castelli. Nazwisko Castelli i jego waryanty lub nazwy podobne: Castello, Castillio, Castellis, Castolli, Castolt, Castold, Kasztolt, Castani, pojawia się często w Polsce XVI i XVII w. i odgrywa rolę niemałą w dziejach sztuki u nas⁸. W latach 1632 i 1633 występuje w Krakowie Santi Castelli albo Castellis²⁴, nego-ciator, civis Crac. (Contr. Cons. 659 p. 143). Zdaje się, że wszyscy oni pochodzili z Lugano.

R. 1630 czyni zeznanie przed urzędem radzieckim krak. Andreas Castelli, Luganensis, lapicida (Cons. p. 156). W rok później wykonał on do kościoła na Bielanach pod Krakowem ozdobne epitafium złożone z tablicy marmurowej w obramieniu bogato rzeźbio-nem ze stiuku z wkładkami marmurowemi (fig. 6) dla Mikołaja Wolskiego zmarłego w r. 1630 ⁵.

R. 1633 starsi cechu mularskiego skarżą Andrzeja Castelli »quia non suscepto jure civitatis Crac, artificium suum artis mura-toriae exercet« (Contr. Cons. 659, p. 191).

¹ Siarczyński, Obraz wieku panów. Zygm. III, tom I, 59—60.

³ Patrz wyżej pod: Baretto.

³    We Lwowie był w XVI w. mularz Petrus Castilio, a w XVII w. pracowali: Matteo Castello architekt król. i Zaccaria Castello de Lugano. Tomasz Castelli miał być architektem stałym książąt Ostrogskich (Łoziński, Sztuka lwowska, wyd. 1898 r. str. 40, 70—72, 80).

⁴    Żył może jeszcze w r. 1642, w którym świadkowie zeznają, że r. 1682 podpisał cyrograf na 1200 złp., które był winien Janowi Zyboni, sekretarzowi król. Przynajmniej w zapisce tej nie dodano »olim« przed jego nazwiskiem, co czyniono, gdy była mowa o nieboszczykach (Contr. eons. 520 (nowy) p. 581).

⁵    Zarewicz, Zakon Kamedułów w Polsce i na Litwie. Kraków 1871, str. 220 (nota), 223 (nota) i 225 (nota); por. St. Tomko wic z, Inwentarz zab. pow. Krakowskiego, Teka konserw. Gal. zach. tom II, 30.

Antoni Castelli (Castello, Castolli). O robotach jego nic nie wiemy, w księgach XVII w, znajdujemy tylko wzmianki biograficzne, świadczące, że byl rzeźbiarzem. Mieszkał i umarł w Krakowie.

R. 1623 Antoni Castello czynił zeznanie w urzędzie radzieckim (Cons. p. 273). Tego samego roku zapisano, że osobiście stanęli przed urzędem ławniczym »honestus Antonius Castelli lapicida Italus, in-cola Crac. atque hon. Anna Boczkowska, olim Jacobi Kopowic pel-łionis primi relicta, ad praesens ejusdem Antonii consors légitima« i zeznali, że ze względu na bezdzietność czynią zapis wzajemny na przeżycie. Akt spisany w kamienicy »pod Elephanty« na ul. Grodzkiej, gdzie widać było ich mieszkanie, bo wspomniano, że pani Anna jest chorą (Scab. 1166 p. 797—798).

Ale Antoni Castelli miał dzieci nieślubne. R. 1625 »Hedvigis Łetowska de villa Łętownia (sic), fam. Antonii Castolli sculptons in-colae Crac. famula (w dalszym tekście pisownia jego nazwiska poprawiana na »Castelli«) zeznaje, że nie rości sobie praw »ex parte amicitiae modo privato cum ipso initae, prolisque exinde ex illegi-timo thoro subsequentis liberorumque duorum, nempe Joannis Bapt. et Magdalenae, filii et filiae extra ritum s. rom. cath. ecclesiae sine matrimonii vinculo cum ipso susceptorum hucusque superstitorum (sic)« i przyrzeka wieczne milczenie. Dzieci te są jeszcze małoletnie, a Castelli czyni im zapis (Scab. 1167 p. 271).

Jan Baptysta Castolli, o którym niżej mowa, nie jest synem Antoniego i nie wiadomo, czy w jakiem z nim pozostawał pokrewieństwie.

Jan Baptysta Castold (Castoll, Castoldus, Castolt, Kasztolt, Castani). Mularz, Włoch. R. 1608 świadkowie »Bartholomeus Kwadra¹ civis et murator Crac.« i »Fortuny (sic) Gaubo, d. nuncii apost. moderni famulus« zeznają, że znają »ex Dominico Kasztolt de Bisów patre et Catherina matre, legitimis coniugibus... Baptistam Kasztolt procreatum« (Adv. 523 p. 1417). W tymże r. przyjął »Bap-tista Castoldus murator Italus« prawo m. Krak. (Lib. jur. civ. r. 1555—1601 K. 1053 v.). Czy on to, jako Jan Baptysta Włoch pracował już w r. 1601 razem z Kasprem Arconim około budowy wieży Zygmunta III na Zamku krak.²⁵ 26, nie możemy powiedzieć; mógł to być równie dobrze Petrini, o którym niżej będzie mowa.

Również nie wiemy, czy właśnie jego mniemają w r. 1607 starsi cechu mularskiego i sztameckiego, gdy przybierają do siebie p. Jana Baptystę na miejsce interesowanego p. »Bartosza Kwadrego«, by razem szacować pewne roboty tego Quadrego (Cons. p. 1313—1314).

R. 1612 Bartłomiej Quadri w testamencie notuje, że Jan Baptysta Castani mularz winien mu jest 43 złote (Scab. 1164 p. 525— 526). Ta zapiska odnosi się zapewne nie do kogo innego, jak do Castolda; podobnie jak i następująca. W tymże r. 1612 p. Jan Baptysta mularz i mieszczanin krak. posiada dom drewniany na ul. Srotarskiej¹ będący w bardzo złym stanie i podparty (Rev. quart, p. 185 i p. 192) — a dom ten w r. 1615 zapisano wyraźnie jako należący do Jana Bapt. Castolla; stoi dom ten »wedle słodowni Sołtysa« (Rev. quart, p. 221).

R. 1613 Baptista Castold podpisuje się jako młodszy mistrz rzemiosła mularskiego i sztameckiego (Contr. Cons. 651 p. 488). W r. 1615 należy Baptista Castol do starszych cechu (Contr. Cons. 651 p. 627) i jako Baptista Castoll i Castolt z innymi starszymi szacuje 2 kamienice — na ulicy Grodzkiej, »pod Murzyny« ²⁷ 28 i »pod Elephanty«²⁹ (Cons. p. 334), oraz roboty w klasztorze Staniąteckim ³⁰.

Cavanesi, patrz wyżej: Rodzina Canavesi.

Czapnik, patrz niżej: Gronowski.

Andrzej Damian. R. 1643 Andrzej Damian, mularz, ma sprawę o zwymyślanie matki, Doroty Damianowej (Contr. cons. 52G (nowy) p. 1055). Jedyna to o nim wzmianka, jaką znaleźliśmy w księgach miejskich.

Wojciech Drumla. Mularz. R. 1631 »Albertus Drumla nun-tius contubernii muratorum« w Krakowie (Contr. Cons. 658 p. 443). Był on Kleparzaninem i r. 1632 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 290). R. 1643 Wojciech Drumla wymieniony między »murarzami kamiennikami starszymi przysięgłymi« (Rev. quart.,

jeszcze wmurowana rzeźba przedstawiająca słonia.

⁴ Patrz wyżej w rozdziale III Kościoły i klasztory po wem. pod Klasztor Staniątecki.

p. 134). I w tymże roku jako wiertelnik wychodzi na rewizyę nowo zbudowanych przez Laytnera Classes (por. Laytner).

Debiankowicz, patrz wyżej Rafał de Bianco.

Roch Dybel (Dibell, Dybol, Dybek, Dybok). Mularz, Włoch. R. 1602 Roch Włoch mularczyk miał sprawę o zelżenie i pobicie Tomasza Samborczyka rymarza (Adv. 521 p. 27). Niewątpliwie jest to ten sam, o którym mowa pod r. 1610. Mianowicie miał wtedy »Rochus Dybol Italus murator« spór ze starszymi cechu mularskiego, którzy bronili mu trzymać i uczyć swej sztuki chłopca, póki nie wypracuje i nie przedstawi cechowi »specimen artis muratoriae« czyli sztuk mistrzowskich (Contr. Cons. 651 p. 52). Warunek ten musiał potem spełnić, gdyż w r. 1613 podpisuje się na akcie urzędowym między młodszymi mistrzami rzemiosła mularskiego i szta-meckiego (Contr. Cons. 651 p. 488). W r. 1615 występuje on już jako »civis Crac.« (Adv. 525 p. 463). W r. 1619 ma spór z Wa-leryanem Gutteterem o 3 zł. (Contr. Cons. 652 p. 790) i w tymże roku oraz 1620 r. jest »Rochus Dibell« starszym cechu mularzy (Contr. Cons. 852 p. 744, p. 849 i Contr. cons. 653 p. 5).

Bartłomiej Fontan dictus Kaydasz (Kardasz, Guy das). R. 1620 między starszymi cechu mularzy wymieniony jest Bartholomeus Kardasz (Contr. Cons. 653 p. 460). Niezawodnie o nim czytamy zapiskę pod r. 1621: Bartholomeus Fontan dictus Kaydasz, civis mu-ratorque Crac.« (Contr. Cons. 653 p. 794), a zapewne ten sam występuje w r. 1629 jako »Bartholomeus Guydas murator Crac.« i jak się zdaje zwany potem bywa: Bartholomeus Paryzny (Contr. Cons. 657 p. 657, p. 659).

Andrzej Gawronek (Gawron). Krakowianin. Osobistość to zagadkowa, był razém mularzem w Krakowie i przekupniem »krupnikiem«. Mimo tej nieco wątpliwej kwalifikacyi zawodowej powierzono mu roboty dość ważne na zamku krak. około ganków dziedzińca z kolumnadą i w pokojach królewskich. Przy tem dopuścił się niesumienności. O robotach jego innych, prywatnych w Krakowie nie można się w księgach XVII w. doczytać; jest tylko wzmianka, że robił coś około kościoła w Bolechowicach. Także nic prawie o jego życiu i stosunkach rodzinnych; ale z procesów, których miał kilka, widać, że był próżniakiem i z wadliwym.

W latach 1602 i 1609 Gawronek wspominany bywa jako »artis muratoriae socius« (Cons. z r. 1602 p. 1447; Cons. z r. 1609 p. 1098). Ostatnia z tych wzmianek mówi o sporze, który miał z pi-sarzera na Garbarach o taksy w sprawie procesów prowadzonych od lat dziewięciu. W r. 1611 przyjęto go do prawa ra. Krak., przy-czem zapisano, że był synem Mikołaja Gawronka krupnika (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1077 v.). Od r. 1615 akta nazywają Gawronka »murator«, był więc mistrzem.

Na zamku krak. pracował naprzód jako towarzysz w r. 1602 \ a potem już jako mistrz prowadził roboty zamkowe około r. 1611. Były one niezadowalniające. Wskutek wytoczonej skargi odbyła się w r. 1615 rewizya »poprawy pewnych gmachów i ruin na żądanie Stanisława Witowskiego administratora wielkich rządów krak. króla JMe., które to gmachy Andrzej Gawronek poprawiał«. Jeden ze służby zeznał, »że opowiedział p. Andrzeja Gawronka krupnika krak., aby przybył do tej rewizyi«, ale on zdaje się nie przybył, bojąc się stanąć na oczy. Wiertelnikom przybyłym pokazują zamek, za wskazaniem administratora: Andrzej Oczkowski podrzęczy zamku krak., Wojciech Kury? (czy Kuzy) i »Dziani Trewan mularz króla JMc.« Oto co znaleziono. »Naprzód w zamku w dziedzińcu z tej strony od Kazimierza przy gankach balasy kamienne, pod którymi hałasami miały być folunki kamieniem stosowane, a miasto folunków wapnem zapluskane. Tynki poodpadały na murze około ganków, które robił ten Gawronek. Frambugi pinezowskiego kamienia nad skarbem u ganku, które jako nam sprawę dano ten Gawronek (sic), kamienie z nich powypadały pod balasami. Widzieliśmy też w tym dziedzińcu filar przy wrociech, w którym jest dziurek 6 co blachą żelazną ten filar u spodku ujęto, do których dziurek zalania, także i na rynienkę maluszką miedzianą na wyższym ganku nad filarem jako nam sprawę dano wziął ten Gawronek na zalanie tych sześci dziurek i rynienki ołowu trzy sztuki wielkie sklepu (sic) króla JMc Tynk na wschody idąc na ganki na murach tenże Gawronek, jako nam sprawę dano, popsował, obiecując lepszy naprawić, który teraz, szpetny bardzo. Na ganek idąc u pierwszych drzwi odrzwie kamienne nie wystosował jako obiecał ten Gawronek. Na pierwszym ganku widzieliśmy niemało balasów kamiennych złych, które balasy widzieliśmy cegłą folunkowane, a wapnem bez żywicy zapluskane, na co jako nam sprawę dano wziął żywicy dostatek. Wiersze² po-

¹ Patrz: St. Tomko wic z, Wawel, Teka Grona konserw. Gal. zach. tom

IV, str. 346.

* Zapewne napisy ryte nad drzwiami.

zafarbowane wszędzie nade drzwiami pokojowemi króla JMc. W sieni przed pokojem królewica JMe., gdzie komin jest na kilku miejscach, jest posadzka łamana, w której... jakośmy widzieli ołowu nie masz, który jako nam sprawę dano, że był przedtem tak w starej jako i w nowej posadzce, który ołów mienią być, że go ten Gawronek pobrał. Na meluzinie w pokoju ¹ widzieliśmy posadzkę naprawianą przez tego Gawronka... pod którą posadzką ołowu żadnego nie masz. Tenże p. podrząnczy ukazał nam ołowu niemało w koszyku, które znaki pokazują, że był pod posadzką« (Rev. quart, p. 237 — 238).

Innego dnia w tymże r. 1615 Ga wronek stawił się przed sądem ławniczym i zeznał: »Jest temu lat 4, za nieboszczyka jeszcze p. wielkiego rządcę p. Płazy, jakom na zamku krak. w dziedzińcu wchodząc po lewej stronie pod. kagańcem tamże filarze (sic) narożnicę tj. blacha żelazna (sic) z sześcią klembier³¹ zrobiłem i swym własnym ołowiem zalewałem i mnie też samemu zapłacono z skarbu K. J. M.« (Adv. 525 p. 1103). — Z dalszego przebiegu sprawy wynika, że Gawronek był oskarżony o szacherki i kradzieże popełnione przy tej robocie; przesłuchiwano świadków. R. 1617 »Simon Perek murator incola Crac.«, który razem z nim pracował na Zamku, zeznaje »Rok temu podobno, albo cztery(!), jako zjednał był zamkową robotę Andrzej Gawronek i tam on w zamku na górze robił, a jam robił pod gankiem, gdzie teraz rysie, gdzie tatarowie siadają przed piwnicą«. — Drugi świadek Jan Byczek »artis muratoriae socius zeznaje »kiedy był zjednał robotę zamkową Andrzej Gawronek, począłem się był uczyć u niego, i tak mi rozkazowa! krok wy rzezać. I sam je ze mną rzezał i kazał mi nosić do domu, i gdy mnie raz albo dwa potkał przystaw, chciał mię bić, a on mu mó-

¹ Meluzyna, był to pokój zwany takie Syreny, na drugiem piętrze z głównych schodów wyszedłszy, drugi na prawo, który miał 2 okna na główny dziedziniec pałacowy, a 2 na podworczyk ku kościołowi. W środku wisiała u pułapu Meluzyna złocista rzeźbiona. Ztąd wychodziło się na schody kręcone idące przez całą wysokość gmachu (Grabowski: Kraków i okolice, wyd. 5te 1866 r. str. 341).

wił nie bijcie, bo to tylko dla uprania koszul jemu bierze się, a do tego za rozkazaniem jego ze dwie przygartnie ołowu starego, który się zdzierał z posadzki w pokojach J. K. M. zaniosłem do domu« (Adv. 526 p. 587) C

W r. 1618 cech mularzy i kamieniarzy skarży Andrzeja Ga-wronka o nieposłuszeństwo, że mając sobie poleconą opiekę^ i staranie nad kaplicą cechową², pod karą 5 grzywien, wzbraniał się wykonać ten obowiązek (Contr. Cons. 652 p. 489), a starsi i młodsi towarzysze składają bardzo niepochlebne świadectwo »iż nic inszego ten Gawronek nie robi. jedno po ratuszu się włóczy, litigando cum diversis personis, zmyślawszy sobie causas non causas, aby jedno turbował ludzi i molestował niewinnych, jako i teraz tych ubogich towarzyszów, który jest perpetuus litigator« (Contr. Cons. 652 p. 674). Podobnie niekorzystnie wyraża się o nim strona przeciwna w jakimś sporze toczonym w r. 1625, nazywając go »perpetuus li-tigans«, który świadectwa osób poważnych i o charakterze urzędowym w wątpliwość podać nie może (Contr. Cons. 655 p. 536).

Zdaje się, że przez kilka owych lat mało musiał mieć robót mularskich. Księgi radzieckie w r. 1623 nazywają go czasem tylko krupnikiem »pultarius Crac.« (Contr. Cons. 654 p. 282), czasem jednak wymieniany bywa też między »juniores muratores« (tamże p. 269—270) i w tymże roku występuje jedynie w jakimś drobnym sporze jako pełnomocnik innego mularza, Bartłomieja Płacheckiego (Contr. Cons. 654 p. 178). Dopiero w r. 1625 spotykamy późną je-sienią wzmiankę, że w czerwcu czy w lipcu tegoż zapewne roku Andrzej Gawronek »murator et pultarius« »odprawował« robotę bliżej nie określoną po za Krakowem, w Bolechowicach »około murowania kościoła« (Contr. Cons. 655 p. 528 i p. 535).

W r. 1628 już nie żył, a wdowa po nim Regina była już zamężną powtórnie. Stanisław Gawron, nie wiadomo jakiego zawodu i jaki krewny Andrzeja, zaskarżony przez wdowę po Andrzeju Ga-wronku »także Gawronie mularzu«, Reginę, obecnie żonę Alberta Seruckiego, ma złożyć przysięgę »iż on żadnych rzeczy ani naczynia do rzemiosła murarskiego należących, po nieb. Andrzeju Gawronie pozostałych, ani rusztowania od kościoła bolechowickiego, nie prze-dawał ani na swój pożytek nie obrócił« (Contr. Cons. 656 p. 825).

¹ Powyższe zapiski zużytkowano w części w dziele Wawel. * Była ta kaplica przy kościele ś. Franciszka.

Inwentarz kosztowności i paramentów kościelnych klasztoru Dominikanów krak. spisany w r. 1649 ¹ wylicza łańcuch wielki złoty, kielich złoty szmelcowany i łyżek srebrnych 34, które darował »P. Andrzej Gawronek młynarz conwencki sołtyski prądnicki«. Nie mamy pewności, że to nasz mularz i krupnik był ofiarodawcą. Wysoka cena tych przedmiotów świadczyłaby o znacznej jego zamożności.

Franciszek Goyski (Goiski, Groiski, Guiski, Guyski). R. 1618 Franciscus Goyski murator z »Bozantyna« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 99). R. 1619 wymieniony »Franciscus Goiski murator civis Crac.« (Contr. cons. 652 p. 802) w r. 1623 jako Franc. Groiski albo Guiski jest starszym cechu mularzy krak. (Contr, cons. 654 p. 218), ale w tymże roku jako Franc. Goiski dalej należy do młodszych mularzy krak. (tamże p. 269—270). R. 1629 mieszka on »w kamienicy księży zamkowych na ul. Grodzkiej³² 33 przeciw aptece K. J. M. z dawna zwanej narożnej« (Contr. cons. 657 p. 136). R. 1632 Franc. Guyski murował Gładyszowi kamienicę narożną ze szkarpami; robota licha psuła się, o co go skarżono (tamże 658 p. 719; por. tamże p. 737). Dalsze małoważne wzmianki o nim spotykamy do r. 1647 (Contr. cons. 661 p. 1056; 662 p. 475 i p. 1681; 663 p. 618). W pierwszej i trzeciej z nich nazwano go »mer ca tor«, zap. przez pomyłkę zam. murator.

Greczy, patrz niżej: Spadkobiercy Santi Guccego.

Groiski, patrz wyżej: Goyski.

Wojciech Gronowski (Gronkowski, Czapnik). R. 1626 Wojciech Gronowski jest jednym z delegatów cechu mularzy (Contr, cons. 655 p. 1106). W r. 1631 między mularzami krak. wymieniony jest »Albertus Gronowski dictus Czapnik« (Contr. cons. 658 p. 439). R. 1642 występuje Wojciech Gronkowski (sic) w pewnej drobnej sprawie, jako jeden ze świadków mularzy (Rev. quart, p. 117).

Marcin Grzywka. W r. 1628 Marcin Grzywka »murator ci-vis Crac.« ma sprawę z Janem Zatorczykiem, pozwany o zabranie kawału gruntu na Kawiorach (Contr. cons. 656 p. 1092). R. 1629 skarży on Franciszka Mocyna mularza z powodu jakichś robót podjętych wspólnie u p. Marcina Reya (Contr. cons. 657 p. 532,

:

¹

Archiwum nauk. A. V. 1.

Tał). VII.

U"-

J;

ji

jnjrjoiu porno y

'~=i

eąium

PI

.c,

Fi

ÊS§;

%m

DP

.t»r*

HTM

MM

Fig. 7. Rzut poziomy dawnego Gimnazyum ś. Anny w Krakowie, dzieło Jana Laitnera z lat 1639—1648. Zdjęcie z czasu przed dobudową 1855 r. (do str. 73).

St. Tomkowicz.

p. 542). Wymieniony także między mularzami w r. 1631 (Contr, cons. 658 p. 439).

Spadkobiercy Santi Guccego (Greczy). Mylnie przypuszcza jeden z piszących o stosunkach kulturalnych polsko włoskich³⁴, jakoby Santi Gucci rzeźbiarz pomnika Batorego w katedrze krak. umarł dopiero ok. r. 1608. Jak zobaczymy, nie żył on już w r. 1600. Działalność więc jego należy całkowicie do wieku XVI. Ale z ksiąg miejskich krak. XVII w. przybywa nam kilka szczegółów o jego rodzinie i majątku, a nawet pośrednio o nim samym.

Prof. Odrzy wolski² zestawiając architekturę a zwłaszcza ozdobę zamku w Mirowie i pałacu w Baranowie z pomnikiem Batorego, na którym podpisał się rzeźbiarz »Santi Guci«, słusznie podnosi ich pokrewieństwo i uważa, że może ta sama tu pracowała ręka, co także zdobiła kamienicę dziekańską w Krakowie, ul. Kanonicza

1. 21². Wiadomości nasze archiwalne o pobycie rodziny Guccich w Mirowie, w służbie u Myszkowskich, mogłyby pośrednio datami historycznemu poprzeć te dotąd tylko teoretyczne przypuszczenia, na pokrewieństwie form architektonicznych i rzeźbiarskich oparte.

Zamek w Mirowie, jak stwierdzono, nosi cechy stylowe końca u nas XVI w. W którym roku umarł Santi Gucci nie wiemy, ale w r. 1600 wdowa po nim snąć przebywa i przeprowadza sprawy majątkowe w Mirowie. W tym bowiem roku wpisano w księgi radzieckie krak. akt prawny wyciągnięty »ex actis advocat. oppidi Mirów, mocą którego d. 3 lutego 1600 r. przed urzędem wójtowskim tamże stanąwszy uczciwa Katarzyna niegdy małżonka p. Santego Guccego zmarłego«, ustępuje córkom swoim, mianowicie »Annie dziewce pani Santey« a żonie »uczciwego Lenarta Dzinepry« szewca, mieszczanina krak., oraz »pani Marcie dziewce także pani Santey«, a małżonce »szlachetnego p. Stanisława Radomeskiego i obu ich mężom, prawo własności do części kamienicy Habichtowskiej, którą ma własną w ul. Grodzkiej w Krakowie ³, między kamienicami Ma-zurkowską a. Rzadechowską, zachowując sobie tylko dożywotnie gmaszek jeden, indergmach« (Cons. p. 713). Tego Radomeskiego nazywają księgi rozmaicie, Radomyskim, Radominskim, Radymińskim,

str. 227.

Radzimińskim itp. Był on krawcem. Również jeszcze w r. 1600 nastąpiła ugoda między obu szwagrami co do używania dwóch kramów w tej kamienicy, która »prawem przyrodzonem« przypadła na ich żony a między sobą siostry rodzone. W akcie odnośnym spisanym »w kamienicy potomków nieboszczyka p. Santhego Gre-czego« (tak, zam. Guczego), zapisano mylnie, iż mają oni za żony »dwie siestrze rodzone nieb. p. Santhego« (Scab. Suburbii Cerdon. 364 p. 524—528), gdy były to jego córki. W sierpniu tegoż roku Marta Radomyska sprzedaje mężowi swoją połowę powyżej wspomnianej kamienicy. Z aktu sprzedaży dowiadujemy się, że Rado-myski był drugim jej mężem, a pierwszym był nieb. Jan Cieloszka, gdzieindziej znów nazwany Gielątkowskim (Scab. 1160 p. 153— 154). R. 1601 Katarzyna wdowa po Santi Guccim mularzu zeznaje, ile pomiędzy dwie córki rozdzieliła pieniędzy, sreber stołowych, kosztowności. Znać w tem dość znaczną zamożność (Scab. 1160 p. 391). Parę innych zresztą obojętnych tu dla nas zapisek wspomina o Santim Włochu mularzu (Cons. z r. 1601 p. 867), albo nieb. Xantim Włochu mularzu (Cons. z r. 1604 p. 462), jak go widać często zwano krótko. Akt sprzedaży połowy kamienicy z r. 1600 nie musiał wejść w życie, skoro w r. 1607 Marta Radomyska wraz z mężem swoim krawcem zabezpiecza na kamienicy własnej Ha-bichtowską zwanej sumę wziętą od śp. Andrzeja Baptysty Gucziego »incola Pinczoviensi, affine suo« (Scab. 1163 p. 207—208). Istotnie też w r. 1608 owa sprzedaż połowy kamienicy, przez żonę na rzecz męża uczyniona, została urzędownie cofniętą i unicestwioną (Cons. p. 170—171). W tymże roku Katarzyna (z domu) Górska wdowa po Xanti Guczim odstępuje zięciowi, Radymińskiemu posag swój, zapisany jej w r. 1588 przez męża w kwocie 500 zł. (Cons. z r. 1608 p. 197) h Na stosunki rodzinne rzuca światło testament Katarzyny Gucci, czyli jak ją częściej zwano Santowej, wciągnięty do aktów r. 1609; zeznaje ona w nim, że zięć jej Stanisław Rado-meski był dla niej uczciwy i dobry, opatrywał ją przez długie lata odzieniem i żywnością. Przeciwnie drugi zięć Lenart Dzieneprio (sic) po śmierci Xantego Guczego przywłaszczył sobie wszystkie sprzęty i skrzynię, niemi szafował, pobrał też w gotowiznie 1000 zł., potem

¹ Zapiska ta znaną była A. Grabowskiemu, patrz Skarbniczkaarcheol. str. 81, i na niej to oparto przypuszczenie, że Santi Gucci umarł dopiero około tego roku.

100 zł. i 50 czerwonych i nic z tego nie oddał; »a czasu pewnego zaźrawszy cerografów swych, które był nieb. małżonkowi na różne sumy dał, one podrapał i podarł« (Scab. 1163 p. 915—917).

»Nob. Andreas Baptista Gucy«, zwany też czasem Italus, wspomniany już wyżej jako krewny rodziny Santego i mieszkaniec Pińczowa, zapewne będzie jedną osobą z Andrzejem synem Jana Gucci i Golańskiej, a mężem Zofii Olbierzowskiej K Według zapisek ksiąg miejskich krak. był on w r. 1607 w służbie u Zygmunta Myszkowskiego margrabiego na Mirowie, w. marsz. kor. (Cons. p. 1195), a podobno pozostawał w niej od r. 1601—1615³⁵ 36. W r. 1626 był w Krakowie i osobiście złożył w urzędzie miejskim testament swój zapieczętowany, mianując wykonawcami dwóch braci Najmanowiczów, Jakuba dra praw, rektora akad. krak. i Krzysztofa dra ined. (Scab. 1167 p. 314). W tymże samym roku jest on właścicielem kamienicy zrujnowanej dawniej nieb. Trawickiego na Wendecie czyli dzisiejszym Małym rynku³⁷. Podobno w owym czasie przeniósł on się na stały pobyt do Krakowa, gdyż tu w r. 1627 przedstawił do wciągnięcia w księgi miejskie »litteras manumissio-nis«, którem to pismem Ferdynand margr. z Mirowa Myszkowski, star. gródecki na Pińczowie i Książu, syn Zygmunta, poleca go opiece mieszczan krak., jako właściciela »lapideunculae« w Krakowie, człowieka, który był »a multis annis benemeritus in aula piae memoriae 111. parentis nostri, tum et nobis in ejus diligentia et fi-deli ministerio nihil unquam defuit«. Bliżej jednak rodzaju jego służby nie określa (Cons. p. 842). W tym też roku 1627 Andrzej Bapt. Gucy przyjął prawo miejskie, przedstawiwszy genealogię stwierdzoną przez urząd miejski pinczowski i powyższe uwolnienie czyli polecenie dotychczasowego swego pana. (L. j. c. r. 1612 in. p. 238). Dom na Wendecie posiadał on jeszcze w r. 1650 (Scab. 1171

p. 22).

na

W roku zaś 1649 wciągnięto do aktów miejskich opis zrujnowanej, do Andrzeja Bapt. Guccego należącej kamienicy, stojącej Rynku krak. między kamienicami »pod Blachą« a »pod Barany «

(Rev. quart, p. 293—295) \ Gdy wiemy, że ten Andrzej był tylko krewnym ale nie spadkobiercą rzeźbiarza Santi Guccego, przeto odpada przypuszczenie, by ta kamienica przez XVII w. zwykle Gu-cowską zwana, należała kiedykolwiek do twórcy pomnika Stefana Batorego.

Guydas patrz wyżej: Fontan.

Guyski patrz wyżej: Goyski.

Jakub Hanuszek. R. 1602 »fam. Jacobus Hanuszek lapicida« ma sprawę o pobicie (Contr. adv. 521 p. 26). R. 1610 wspomniany »Jacobus Hanuszek murator, civis Crac.« (Cons. p. 568).

Jan Włoch. R. 1627 wpisano wymiar granic na tyle domu Jana Włocha mularza na Stradomiu (Rev. quart, p. 424). Przypuszczam, że »Włoch« nie było to nazwisko, ale raczej apozycya oznaczająca narodowość jego. Żyło w tym czasie kilku Włochów mularzy w Krakowie o imieniu Jan: Petrini, Trevano itd., ale pierwszego z nich zwano pospolicie: Baptystą, drugiego najczęściej: Dziani. Ten Jan Włoch mógł być »Joannes de Laborethae (Laboreto) murator de Laco Logano«, który w końcu XVI w. osiadł w Krakowie i zaczął tu pracować³⁸ 39.

Bartłomiej Jankosz (Jankos), mularz, r. 1617 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 85). R. 1623 wymieniono go między »juniores muratores Crac.« (Contr. cons. 654 p. 269—270).

R.1625 23/6 Matis Litwinkowicz, mularz pozwał Bartłomieja Jankosza mularza, mieszczanina krak. o niedotrzymanie umowy co do roboty X. Plebana kościoła P. Maryi w Krakowie. Chodziło o udział w zarobku za robotę, którą wykonywał Jankosz w zastępstwie Litwinkowicza. Zdaje się, iż pracowano około filaru czyli szkarpy narożnej u plebanii P. Maryi, i że to było na krótko przed datą pozwu, a kończono robotę wkrótce po tej dacie, wszystko w r. 1625. W skardze czytamy: »JMX. Pleban posłał po P. Litwinkowicza pytając się go jeżeli [by] się roboty, którą miał, nie podjął. P. Litwinkowicz więcej robót mając i innych się zapewne spodziewając... za kilka dni dać mu respons obiecał. Stante hoc przyszedł Jankosz w dom p. Litwinkowicza, któremu tę rzecz p. L. oznajmił, mówiąc że trafia mi się robota u JMX. Plebana, ale żem bardzo zatrudniony tedy jej zgoła nie przyjmę. Rzekł na to Jankosz: Panie Mathis nie opuszczajcie tej roboty, zjednajcie ją a mnie puśćcie. Rzekł p. L.: jeżeli tej roboty pragniesz, idź obejrzyj porachuj, cobyś chciał od niej. W krótkim czasie Jankos obejrzawszy i porachowawszy, przyszedł do P. Litwinkowicza, powiadając żeby od tej roboty zarobił półpięta sta złot. ale dadzą li 400 zł., podejmę się robić. Potem p. L. z panem J. targowali u X. Plebana tę robotę, ale wtedy nic nie skończywszy poszli. Wtem niż się ztargowało począł Jankosz około filara tej roboty robić« a zapytany przez L. czy będzie robił czy nie odpowiedział: >Szkoda tej roboty opuszczać, chodzą tu włosy (sic, zap. Włosi) idźcie w Boży czas ztargujcie ją, ale nie odstępujcie od 400 zł. Szedł p. L. i skończył targ za 400, oznajmił Jankoszowi«, a ten rzekł »chvrala Bogu; śli potem do X. Plebana czytali intercyzę, Jankosz wziął zadatku zł. 50 i intercyzę, a przedtem od pana Litw. zawziął zł. 27 gr. 2«. »Jankosz podjąwszy się w ten sposób tej roboty robił ją kilka czasu, czeladzi płacił, a teraz z jakiej przyczyny powinności swej dosyć czynić nie chce? Wziął jeszcze drugi raz 50 zł. od X. Plebana i od Litw. zł. 36, które był winien X. Plebanowi p. Matys«, nie brał od L. po trzy zł. jak twierdzi, »ale brał sumą i czynił z niemi jako ten który robotę przyjął z ręku od p. Matysa« a »szkodę sobie szacuje p. Matys na 200 (sic) zł. przez omieszkanie tej roboty« (Contr. Cons. 655 p. 268— 269). Dający robotę uważał, że do jej wykonania obowiązany jest Litwinkowicz i gdy nastąpiła przerwa spowodowana sporem dwóch mularzy, tego ostatniego pozwał o jej kończenie. 1625 4/7 X. Krzyszt. Trzciński archipresb. P. Maryi staje na termin w sprawie pozwu przeciw Litwinkowiczowi, który oświadcza, iż poddaje się i że gotów zastosować się do propozycyi — ale przedmiot nie jest ozna-

czony, w wyroku powiedziano tylko, że ma »laborem per se ceptum continue perficere« do ś. Michała (tamże p. 292). —

4/7 w dalszym ciągu procesu Jankosz przeciw Litwinkowiczowi zeznaje, że on o tę robotę się nie godził, tylko Litwinkowicz, a potem wziął Jankosza, aby mu »roboty doglądał na jego miejscu czeladzi, i sam też przy nich będąc robił, pozwoliwszy mu myta po 3 zł. na tydzień«... a »gdy pozwany nastąpił do tej roboty, w krótkim czasie actor citato jako principalis onej roboty słowa nie dotrzymał, czeladzi nie posyłał, pieniędzy nie dawał, co bacząc pozwany dał

sus-1625

r*

actionem w cechu mularskim

o czem akt w cechu z nim dtto

ipso die dominico rogationum r. b. toczący się szerzej obmawia«; tam widać przegrał, bo mówi że apelował, »na co deliberatio zapadła officii praesentis, w czem citatus chcąc ukazać swoją powinność a to znowu za przydaniem Jana Zatorczyka przez Actora, a to(?) jej dozierał pozwany i robił z nim« i z tego powodu miał wydatki i straty, które sobie szacuje na 300 zł.

Litwinkowicz przeczy, własnymi argumentami Jankosza zbija, mówi, że była między nimi umowa słowna nie o doglądanie roboty, ale o przejęcie, że przez wzięcie zadatku z rąk X. Plebana, weszła w życie. Przeczy, aby Zatorczykowi »kazał na tę robotę... Prawda był Zatorczyk u Actora mówiąc te słowa: P. Mathis mówił mi Jankos abych mu roboty pomógł u JMcX. P. Actor na to odpowiedział: a mnie co do tego? niech cię przyjmie jeśli chce... Rzekł mu Zatorczyk: To nie każecie? Actor na to rzekł: Ja nie rozkazuję, czyń ty tam co chcesz z nim« (tamże p. 294—296). Ostatnia zapiska w tej sprawie również z r. 1625 zawiera wiadomość, że Urząd miejski kazał Jankoszowi złożyć przysięgę »iż on nie żądał tego..., i jako nie wiedział, że Actor na osobę jego robotę tę przyjmował« (tamże p. 365) h

Ostatecznie dalsze roboty około prałatówki P. Maryi prowmdził

Zatorczyk ⁴⁰ 41.

Najpóźniejsze wzmianki o Jankoszu w księgach miejskich spotykamy pod r. 1631 (Contr. cons. 658 p. 439) i pod r. 1635, w którym to roku miał jeszcze jakiś zatarg z Janem Zatorczykiem, ale podobno nie z okazyi budowy około Prałatówki⁴².

Andrzej i Sebastyan Jarząbkowie, patrz niżej pod: Ja-

strząbek.

Andrzej Jastrząbek (Jarząbek) i syn jego Sebastyan Jarząbek. Andrzej był właściwie kamieniarzem i mieszczaninem krak. i miał stanowisko poważne w mieście. O ważniejszych robotach jego nic prawie nie czytamy w księgach miejskich.

Starszym cechu mularzy i kamieniarzy był w latach 1606 (Cons. p. 1079), 1607 (Contr. cons. 650 p. 445) i 1610 (Cons. p.

622). R. 1608 »Lucretia fam. Ambrosii Meaci lapicidae et hon. oliin Reginae coniugum filia, ad praesens autem fam. Andreae Jastrząbek lapicidae civisque Crac, consors« kwituje ojca i rodzinę ze spadku po matce (Cons. p. 127). W r. 1611 Jastrząbek był razem z Janem Lugano Reytino wykonawcą testamentu wdowy po Jędrzeju Snochu mularzu krak. (Scab. 1164 p. 282—284), a w r. 1612 był razem z Łukaszem Reytino mianowany wykonawcą testamentu Rartłomieja Quadri¹ mularza Włocha, i opiekunem jego dzieci (tamże p. 525— 526). R. 1612 prowadził dla miasta Krakowa jakąś robotę około baszt miejskich. W tym samym bowiem testamencie Rartłomieja Quadri spisanym 13 czerwca pomiędzy naleźytościami ludziom różnym niespłaconemi wymieniono: »Item p. Andrzejowi Jastrząbkowi od trzech okien, które dał robić do baszt po 3 zł. jedno. Te flor. 9 powinno ze cła zapłacić«. Quadri był mularzem i chodziło tu o szczegół roboty wspólnie podjętej; zapewne Jastrząbek robił obramienia kamienne okien. Sądzę, że mowa tu o basztach miejskich, przynajmniej nie ma śladu, żeby Quadri pracował około zamku krak.

Z powyższych szczegółów wynika, że Jastrząbka i Quadrego łączyły bliskie i przyj aźne stosunki. Natomiast z innym kolegą zawodowym, Janem Zatorczykiem mularzem, żył Jastrząbek w niezgodzie i r. 1614 pozywał go nawet o jakieś zelżywości (Adv. 525

p. 280).

Wiemy już, że ok. r. 1610 Jastrząbek nabył zbiór rzeźb i marmurów będących, jak się zdaje, niegdyś własnością Hieronima Canavesego rzeźbiarza⁴³ 44. W r. 1619 juź nie żyje, a ciekawym jest zrobiony po jego śmierci spis pozostałości w materyałach kamieniarskich i przedmiotach z kamienia i marmuru. Spis ten ogłosił A. Grabowski⁴⁵, lecz Jastrząbkowi i tam i w samym akcie rękopiśmiennym mylnie dano imię »Alberta« zam. Andrzeja⁴⁶, a nadto Grabowski nazywa go niewiadomo skąd: »Jastrzębczykiem«. A gdy

spis wydrukowano niedokładnie i z błędnem przytoczeniem źródła, przeto podaję go tu ponownie w dokładniejszem streszczeniu.

Inwentarz rzeczy po Albercie (sic) Jastrząbku i żonie jego Lukrecyi, robiony na żądanie Tomasza Łączko wieża lapicidy i Stanisława Krzemieńczyka stolarza. Wymieniono tam

Stoły marmurowe różnej wielkości.

Grabsztynek marmurowy wiśniowy, chęciński; grabsztyn drugi takiż gładki, trzeci glancowany ¹.

Sztuka marmuru spiskiego.

Tablica marmurowa sadzona nakształt szachownicy »na dłuż po łokci iy₂«.

Tablice marmurowe kwadratowe, owalne, w »cerkiel« sadzone, czerwone, wiśniowe.

Tablice marmuru wiśniowego chęcińskiego.

Tablica marmuru kiecki ego (tj. kieleckiego).

Pilastrzyczek wiśniowego marmuru chęcińskiego, na dłuż łokci 2, na szerz 8 calów.

Sztuka marmuru węgierskiego czerwonego.

Dwie sztuce marmuru pstrego.

Sztuka marmuru wiśniowego na trzy granie.

Sztuki posadzki na 8 grani, trzy ćwierci bez cala.

Salvator po pas, w obłokach.

Kamienie marmurowe do warcabnic.

Kamienie dobczyckie.

Figura marmurowa i skrzynia do tego⁴⁷ 48.

Figura białego kamienia ⁴⁸.

Trzy sztuki szarego kamienia, dwie z niego na kształt węgar-ków, trzecia buxtuka.

Balanser pod stół marmuru wiśniowego itd.

(Adv. 526 p. 1103—1104).

Kiedy kamienie po Canavesim sprzedano Andrzejowi Jastrząb-kowi, mieszkał ten ostatni »za nową broną«⁴⁹ 50 51. Posiadał on tam dom, o którym wspomina zapiska z r. 1626 »extra portam Novam su-

ma

per fluviolo Rudawa domus successorum olim Andreae Jarząbek (sic) muratoris« (Scab. 1167 p. 485). Był to dom drewniany, gdyż kamienice nazywano wówczas zawsze »lapidea«.

W r. 1625 występuje »Sebastianus Jarząbek (sic) murator, olim Andreae Jarząbek muratoris filius« (Scab. 1167 p. 200^—201), oczywiście syn naszego Andrzeja Jastrząbka.

Kanawazy, patrz wyżej: Rodzina Canavesi.

Karbunał, patrz wyżej: Hieronim Carbonari.

Kardasz, patrz wyżej: Fontan.

Kary, patrz niżej: Bartłomiej Quadri.

Kay dasz, patrz wyżej: Fontan.

Kasztolt, patrz wyżej: Jan Bapt. Castolli.

Kąpczyk, patrz niżej Kępski.

Maciej Kępski (Kempski, Kępki, Kąpczyk?), mularz krakowski. R. 1613 Matys Kepkj (sic) podpisuje się między młodszymi cechu mularskiego i sztameckiego (Contr. cons. 651 p. 488). Być może, że był on Kleparzaninem. Przynajmniej pod sam koniec r. 1614 spotykamy zapiskę, według której jakiś »Mathias Kąpczyk« mularz z Kleparza przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 36). W każdym razie już w r. 1614 Maciej Kępski występuje jako mieszczanin krak. (Adv. 525 p. 311—312), a w r. 1615 jest starszym cechu mularzy i kamieniarzy (Contr. cons. 651 p. 627).

R. 1617 murowano około kruchty i wieży kościoła ś. Marka w Krakowie. Do tej roboty zgodzony był »Mathiasz Kempski« mularz krak. i wziął nawet zadatek, lecz potem podszedł go inny mularz i tamten robotę wykonał (Adv. 526 p. 44)⁵². Mimo to, Matys (Kępski?) w r. 1618 znów pracował około budynków klasztoru ś. Marka. Zbudował »w konwencie ś. Marka ścianę nową od ul. Sławkowskiej«. Miał zrobić dwie furtki, lecz zrobił tylko jedną i o to go skarżono (Rev. quart, p. 278).

Maciej Kępski był czy miał być opiekunem dzieci pozostałych po Andrzeju Jastrząbku kamieniarzu krak., a w r. 1619 w pozwie do tej sprawy się odnoszącym nazwano Kępskiego mylnie »mensa-tor« (Contr. Cons. 652 p. 943).

W r. 1621 Kępski zeznał w urzędzie ławniczym testament, zresztą nie zawierający nic dla nas ważnego (Scab. 1166 p. 367), ale śmierć nie nastąpiła prędko. Jeszcze w r. 1625 przy akcie sprzedaży pewnej realności wspomniany jest jako żyjący (Scab. 1167 p. 200—201).

Kwadry, patrz niżej pod: Quadri.

Tomasz Łączko (Łączkowicz, Latkowicz, Łockowicz). Był on właściwie kamieniarzem, ale nazywano go często mularzem. R. 1616 zapisano, że pochodził ze wsi Krzyżanowice i przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 n. p. 58). R. 1616 w procesie Płacheckiego mularza ze starszymi cechu mularzy i kamieniarzy znajdujemy wzmiankę, że około tego czasu starsi przyjęli »sztuki« czyli t. zw. majstersztyki »drugiemu towarzyszowi sztameckiego rzemiosła, Tomaszowi Łockowieżowi, miejskiego (prawa) nie mającemu, przez co za mistrza uznany został (Adv. 525 p. 595—596). Ze skargi wniesionej w r. 1618 wynika, że Tomasz Latkowicz mularz, zwany też w tym procesie: Lacko wicz lapicida, był ożeniony z Barbarą, córką Ambrożego Meazi mularza i żony jego Anny obecnie owdowiałej (Contr. Cons. 652 p. 478) \ Jako spowinowacony z rodziną Me-azich występuje on też w r. 1619 dwa razy, raz żądając spisu inwentarza kamieni pozostałych po drugim zięciu Meazego, Andrzeju Jastrząbku kamieniarzu krak.;⁵³ 54 drugi raz razem ze Stanisławem Krzemieóczykiem stolarzem, pozywając Macieja Kępskiego w sprawie wykonywania opieki nad dziećmi tegoż Andrzeja Jastrząbka i Lukrecyi małżonków (Contr. Cons. 652 p. 943). W tymże jeszcze roku ma on spór z cechem mularzy i występuje jako mieszczanin krak. (tamże p. 932) i zostaje później starszym cechu (tamże p. 849).

Jan Laitner (Laytner, Laystner, Laysner, Lasner). Mularz. Do Krakowa przybył w r. 1622 i w tym roku został przez cech mularzy uznany mistrzem. W r. 1625 przyjął prawo miejskie na Kazimierzu przy Krakowie. Zdaje się, że przybył z Moraw, gdyż z tamtych krajów, głównie z okolicy Przerowa i Ołomuńca, przyjmuje uczniów, i to jak się zdaje samych Niemców. Był wiele razy starszym cechowym, a w latach 1632, 1635 i 1641 przewodniczył cechowi krak. jako primas, a w r. 1642 był ławnikiem kazimierskim. 11 czerwca 1645 już nie żył⁵⁵. Prócz tego piszący

¹

   Przez wyraz sculptores rozumiano snycerzy, rzeźbiących w drzewie, ale według ustawy cechu z r. 1618 sculptorami nazwano sztukatorów i ci też należą do cechu.

²

   W r. 1512 rajcy m. Krakowa ogłosili ustawę dla cechu ciesielskiego, w której mowa o »ars caspentaria seu architectoria« (Piekosiński, Prawa i przy-wil. m. Krakowa, tom I, 404). Podobnie i w początku XVII w. spotykamy zapiski : R. 1611 „seniores architectorum seu carpentariorum“ (Cons. p. 824). R, 1615 Stanislaus Garczarz architector, rozporządza w testamencie narzędziami swemi „ad laborandam artem carpentariam necessaria“ (Scab. 1165 p. 1614— 1615). R. 1628 „Jacobus Gromek architectus civis Crac.“ kwituje Tomasza Chrapko wica „carpentarium«, mimo tego rozróżnienia zdaje się wynikać z treści zapiski, że obaj są cieślami (Scab. 1166 p. 871).

³

Wspomniany w r. 1616 »Joannes Trevano S. R. M. architector« (Scab. 1166 p. 618) był wówczas kierownikiem wszystkich robót około restauracyi zamku na Wawelu; a również architektem król. był w r. 1685 „Adamus Ja-rzębski architectus S. R. M.“ w Warszawie (Scab. Grac. 1168 p. 1050).

⁴

   Taki dekret nie jest znany.

⁵

   Piekosiński, Prawa, przywileje itd., tom II, p. 754—756.

⁶

   Absatz = odsadzka (Żebrawski, Słownik wyrazów technicznych), nagła zmiana grubości muru, schodek utworzony przez różnicę grubości. Ale u nas wyrazem tym zdaje się oznaczano także odstęp murów granicznych, a nawet sam mur graniczny: »insuper etiam inter contendentes vicinos, an murus sit communis sive intermedius nec non, specifice autem de muro cum vicino mutuo, vulgo absacze apellato« (Piekosiński, Prawa i przywil. m, Krakowa tom II, str. 821).

⁷

   Prawa, przywileje itd. str. 821—822.

⁸

   Załomsza wyraz utworzony z niemieckiego : Seelenmesse (Brückner hist, języka polskiego). — Gdzieby zaś była ta kaplica Najś. Trójcy? nie wiemy.

⁹

   A. Grabowski, Dawne zabytki str. 45 i 85. — Skarbniczka str. 2.

¹⁰

   Może miało być: Bernensis.

¹¹

   Patrz : W d o w i s z e w s k i, Sprawozdania Kom. hist. szt. tom IV str. LXIV i Ptaśnik, Gli Italiani a Cracovia. Roma 1909 str. 92. Arconi występuje tam pod nazwami: «Gasparo Arcani de Mesoco v. Masauchi oppido Rhaetarum«,

¹²

   Mylnie Ptaśnik (Gli Italiani à Cracovia) podaje r. 1632; zapiska ta umieszczona jest wprawdzie bez daty między tem samem pismem skreślonemi zapiskami z 4/12 1632 a 15/1 1633. Trafnie późniejsza ręka czarniejszym atramentem dopisała na początku tej samej stronicy r. 1633. Przyjęcie odbyło się niezawodnie w pierwszych dniach tego roku, co potwierdza inna wiadomość o przedłożeniu genealogii, które musiało poprzedzić przyjęcie do prawa miejskiego.

¹³

   A. Grabowski (Skarbniczka str. 106) zdaje się, że miał w ręku tę samą zapiskę. Przytacza ją jednak bardzo niedokładnie i bez podania źródła. Zalicza Behema do rytowników kamieni — lecz w innem miejscu tej samej książki (str, 80) innego artystę tytułowanego »Steinschneider« wylicza między rzeźbiarzami, lapicidae.

¹⁴

   Wdowiszewski, Spraw. kom. hist. szt. tom IV, str. LXIV. Por. Pta-śnik, Gli Italiani a Cracovia str. 94. Między datami biograficznemi tych autorów, zaczerpniętemi z tych samych źródeł zachodzą pewne różnice. Miejsce urodzenia Bianca nazywa się u Ptaśnika Breni.

¹⁵

   Patrz niżej.

¹⁶

   R. 1629 Ludwik Bianchi był rajcą krak. (Contr. cons. 657 p. 641). R. 1630 już nie żył a z podanej genealogii dowiadujemy się, że był on synem Jana Bapt. Bianchi mieszcz. weneckiego i Laury Borgine »nobilis Florentinae«. (Cons. p. 80). R. 1598 żył Grygier Blank a r. 1599 syn jego Antoni Blank, złotnicy krak. (Cons. p. 315).

¹⁷

   Była to kamienica narożna naprzeciw kościoła ś. Trójcy, dawniej na ulicy Szerokiej, dziś plac Dominikański 1. 3.

¹⁸

Por. niżej pod: Bartłomiej Quadri, mianowicie ustęp w testamencie

Quadrego.

¹⁹

Sprawozd. kom. hist. szt. tom IV, str. LXIV.

²⁰

* Według Ptaśnika, Gli Italiani a Cracovia, str. 92 »Petrus Blankini« z Tradati r. 1593 przyjął prawo m. Krak.

²¹

Zapiskę tę bez przytoczenia źródła podał już A. Grabowski w Dawnych Zab. m. Krakowa, str. 58.

J Na dzisiejszym Małym rynku 1. 8 albo 4.

*Wdowiszewski w Spraw. Kom. bist. szt. t. IV, str. LXIII i LXX. Hieronim Canevesi umarł r. 1582. (A. Grabowski, Kraków i okol. wyd. 1886, str. 140, za Monumentami Starowolskiego).

²²

   A. Grabowski w Starożytniczych wiadomościach o Krakowie, str. 264 przytacza ten akt w tłómaczeniu polskiem, ale tylko do tego miejsca.

²³

   Według Monumentów Starów olskiego żoną Canavesiego była wypisana na jego łacińskiem epitafium w kościele Franciszkanów w Krakowie Julia Buzetia. A. Grabowski twierdzi, że ta Julia była córką Laur. Buzzeto, Wlo-oha ogrodnika, który ok. r. 1585 żył w Krakowie (Kraków i okol. wyd. 1866 r. str. 140, nota).

²⁴

rchiwum nauk. A. V. 1.

²⁵

   Oczywiście: Bartłomiej Quadri, mularz, o którym niżej będzie mowa.

²⁶

   Patrz wyżej pod Arconi.

²⁷

Była to uliczka w okolicy dawnego Szpitala ś. Ducha, może na północnej części dzisiejszego placu ś. Ducha, albo też koniec dzisiejszej ulicy ś. Krzyża, w okolicy szkoły ś. Scholastyki.

²⁸

s Tak zwano kamienicę dziś pod 1. or. 34.

²⁹

Była to albo kamienica dziś oznaczona 1. or. 36, albo prawdopodobniej część północna kamienicy dziś narożnej pod 1. 38, w której dziedzińcu jest

³⁰

za Krako-4*

³¹

Wyrazu tego nie podają Linde ani Zebrawski. Klembra zdaje się = dzisiejszemu klamra. W dawniejszym niem. języku był na to wyraz Kłam ber, a w śr. górn. niem. (mhd.) klemberen znaczyło klamrować (Grimm, Wörterbuch pod Klammer, c); dziś jeszcze po niem. używają wyrazu klempern w tern znaczeniu (Kluge, Etym. Wörterbuch d. d. Sprache). Niem. Kłam be jest formą uboczną do Klammer = klamra (Grimm, op. cit.).

³²

   Sprawozd. Kom. hist. sztuki tom VI str. IV, V i VII.

³³

   Jest to dom narożny oznaczony dziś I. or. 44. Apteką król. zwano dom

1. or. 48.

³⁴

Louis Fournier, Les Florentins à Lyon et en Pologne. Paryż 1894

Spraw. Kom. hist. szt. t. V, 246—247, tamże t. VI str. LV11I. Była to jak się zdaje kamienica dziś oznaczona 1. or. 6.

³⁵

Louis Fournier, Les Florentins à Lyon et en Pologne, str. 226—227.

³⁶

* Ibidem.

³⁷

» Jak się zdaje dzisiejsza 1. or. 2, albo część jej przyległa 1. or. 1.

³⁸

   Jest to dom oznaczony dziś 1. or. 28 i zwany od niedawna »pod Jagnięciem«. Znajdują się w nim ciekawe szczegóły a między nimi rzeźby kamienne stylowo należące do końca XVI w.

³⁹

   Ptaśnik, Gli Italiani a Cracovia, str. 13; Wdowiszewski, Sprawozd. Kom. hist. szt. tom IV str. LXIV.

⁴⁰

Zapiski te zostały zużytkowane w pracy Stanisława Tomkowicza: Prałatówka parafii N. P. Maryi w Krakowie, Rocznik krak. tom I r. 1898.

⁴¹

* Patrz niżej pod Zatorczyk.

⁴²

Patrz niżej pod Zatorczyk.

⁴³

   Patrz niżej pod: Quadri.

⁴⁴

   Patrz wyżej pod: Rodzina Canavesi.

⁴⁵

   Skarbniczka arch. str. 82.

⁴⁶

   Myłka pisarza tłómaczy się tem, że bezpośrednio przed Jastrząbkiem o jeden wiersz tylko wyżej wpisywał nazwisko właściciela sąsiedniej kamienicy »Alberti Masłek« i powtórzył potem machinalnie imię jego przy nazwisku Jastrząbka.

⁴⁷

Są to płyty grobowe prostokątne, podano ich wymiary; pierwszy mały

⁴⁸

długości łokci 2 przeszło, większe ok. 3 łokcie; szerokość wszystkich trzech

⁴⁹

ok. 1Vj łokcia.

⁵⁰

* Prawdopodobnie ze zbioru zakupionego po Canavesim.

⁵¹

Patrz wyżej pod: Rodzina Canavesich.

⁵²

Por. niżej : Zielaskowicz. Archiwum nauk. A. V. 1.

⁵³

Por. niżej pod: Meazi.

⁵⁴

³ Patrz niżej pod: Jastrząbek.

⁵⁵

Te wiadomości biograficzne podaje ze źródeł rękop. Wdowiszewski, Spraw. Kom. hist. szt. tom IV, str, LXII.

o gimnazyum ś. Anny powtarzają, że on budował w r. 1643 budynek szkolny naprzeciw kościoła ś. Anny czyli dawną szkołę Władysławsko - Nowodworską, zwaną potem »lyceum«, do której przeniesiono dawniejszą na ul. Gołębiej szkołę średnią, zwaną Classes. Bliższych szczegółów o tem jednak nie podają. W księgach miejskich spotykamy kilka razy jego nazwisko; w r. 1623 wyliczono go między »juniores muratores Crac.« (Contr. Cons. 654 p. 269— 270), w r. 1627 zapisany jest jako Joannes Laytner (Contr. cons. 656 p. 18), r. 1629 był starszym cechu (Contr. cons. 657 p. 657 i p. 659). W r. 1632 ma zatarg z cechem, a w aktach odnośnych nazywano go rozmaicie: Laystner, Laysner, Lasner (tamże 658 p. 756).

Najważniejsze zapiski odnoszą się do samodzielnej roboty, którą Laitner prowadził jako budowniczy, tj. do istniejącego do dziś dnia przy ul. ś. Anny (1. or. 12) w Krakowie budynku szkolnego, z pięknem podwórzem arkadowem. Wynika z nich, że Uniwersytet krak., jako właściciel, zrobił już w r. 1639 ugodę o tę budowę, która miała być w ciągu dwóch lat ukończoną. Budowniczy jednak warunku nie dotrzymał i przez to podpadł konwencyonalnej karze pieniężnej, bardzo znacznej. Pod d. 24/5 1641 r. zapisano, że »Alma Universitas Academiae Crac, pars actorea petiit — contra fam. Jo-annem Laytner muratorem scabinumque Crac.¹ citatum... ratione non perfectionis operis certi alias Classium Novarum, tum ratione vadii intercisa vallati perfectorum praemissorum exinde ad solven-dum succubiti, nec non ratione certarum rerum per eundem citatum receptarum restitutionis, propositione ipsa ejusdem partis actoreae de praemissis latiore instituta expediri et sententiam promulgari«.

Urząd po wysłuchaniu kontrowersyj orzekł: Co do nieukończenia robót »eo attento qucd citatus intercisam convenit in qua se actoribus novam fabricam erigere in decursu duorum annorum obli-gavit, eandem fabricam intra spatium temporis sibi praefixum perfecte non erexit et perficere ex rationibus frivolis non vult... ideo citatum vadium 10,000 flor. pol. intercisa vallatum succubuisse adinve-nit, quo luito nihilominus eandem fabricam perficere decrevit. —

¹ Tak, oczywiście przez pomyłkę; był on mularzem cechu krak., lecz ławnikiem kazimirskim, i inne zapiski z tego roku nazywają go stale: »scabinus Casimiriensis«.

5*

Quantum attinet postes¹ et crates¹ 2 et alias res ferreas in proposition specificatas, eo attento quoniam eaedein res pertinent ad no-vam fabricam prout ex intercisa constat citatus vero easdem nullo jure recepit, ideo ipsum ad restitutionem earundem teneri adinvenit. Quantum attinet residuitatem citato ex intercisa provenientis (sic) teneri citatum prius cautionem per fideiussores possessionatos de proficienda eadem fabrica praestare, si residuum summae ante perfectionem fa-bricae ab actoribus levare voluerit, decrevit, D. p. y.« (Contr. cons. 662, p. 131—132). W związku z tym wyrokiem jest dalsza zapiska odnosząca się do owych przedmiotów żelaznych pobranych do budowy, o której niedopełnieniu wyżej jest mowa. Pozwany Laitner »civis et scabinus Casimiriensis« przyrzekł część ich dobrowolnie zwrócić w 3 dniach, co do reszty, której brak, urząd radziecki orzeka, iż ma za nie zapłacić wartość według szacunku znawców (Contr. cons. 662 p. 296).

W tym samym jeszcze roku i czasie popadł Laitner w zatarg z cechem krakowskim, którego członkowie widać zazdrościli mu korzystnych robót. Skarżą bowiem roku 1641 starsi i młodsi cechu muratorum et stametorum seu lapicidarum Crac. fam. Joannem Laitner scabinum et muratorem Casimiriensem ad Crac., »iż on nie odprawiwszy tylko sztuki mularskie waży się roboty stametskie odprawować, kamienie ocieszywać i czeladź do takowej roboty stametskiej sposobić i umiejętną chować«, żądają ukarania. Pozwany przeczy: »nie bawię się tem, nie robię i robić nie będę roboty stametskiej i żadnego zamszowania³ a tylko prostą robotę górnicą gdy się trafi okazya i poda potrzeba odpra-wuję, a to już od lat dwudziestu kilku, i tego mi actorowie nigdy nie bronili«, przeczy, aby do takiej roboty chował czeladź. Urząd »eo attento, quod actores intentionem suam non probant, operasque rudiores montanicas incidendorum lapidum, in quorum usu continuo facit eidem tacultatemnod adimunt... ideo citatum liberum pronun-

Tał). VIII.

! \

t

m

+ym-£.

m

«V l

: ;v

-

s

i.....

y

1

I

fc-

i

mm*

* s ^

*

Archiwum nauk. A. V.

Fig. 8. Widok pófnocnej ściany dawnego dziedzińca gimnazyum św. Anny w Krakowie (do str. 73).

-v;S:

■

mt i sc,

m

wm

m

%

W

if

f -

St. Tomkowicz.

ciavit« i przyjmuje do wiadomości obietnicę Laitnera na przyszłość, że wstrzyma się od takich robót i od trzymania do nich czeladzi (Contr. cons. nowy 520 p. 292).

Wiemy z wyroku wydanego w sprawie budowy szkoły w r. 1641, że Laitner umowy poprzedniej nie dotrzymał i za to skazany został na karę pieniężną. Snąć myślał, że uniknie jej, jeśli po tym wyroku weźmie się do roboty. Uniwersytet też czekał cierpliwie całe dwa lata. Lecz gdy i teraz jeszcze roboty nie były ukończone, czy też budowniczy w szczegółach budowy nie chciał zastosować się do wymagań zamawiających, przystąpiono do kroków stanowczych. W ich przewidywaniu obie strony postarały się o urzędowe stwierdzenie stanu robót i zbadanie szczegółów, co do których budowniczy rzekomo zawiódł i skrzywdził, albo według zdania drugiej strony, różnic zachodzących między wymaganiami uniwersytetu a rzeczywistością. Rewizyi tych było kilka w czasie między 30 maja a 24 lipca 1643 r. Pierwsza odbyła się na żądanie Laitnera, dwie następne już w czasie procesu na żądanie Akademików, a czwarta » z rozkazania« władzy miejskiej jako instancyi sądowej w tym sporze. Protokuły trzech pierwszych wciągnięto pod d. 10 lipca 1643 r. Ostatni osobno pod d. 24 lipca tegoż roku. Protokuły te, dające wyobrażenie o pierwotnej postaci późniejszego gimnazyum ś. Anny, przytaczam niemal w całości.

»Anno Domini 1643 die 30 Maii z rozkazania Je. Mści P. burmistrza i Rady krakowskiej, a na instancyą P. Jana Laytnera murarza mieszczanina przy Krakowie kazmirskiego my wiertelnicy krakowscy wyśliśmy na rewizyą do Classes nowo wymurowanych w ulicy św. Anny nazwanej stojących. Tamże widzieliśmy od ulice wrota, i odrzwie wygotowane i wystawione porządnie, sień na dole wybrukowaną, wysklepioną i wytynkowaną. Izbę od strony przeczni-czki przy miennicy, i komnatę z tejże izby, na dole wygotowaną i wytynkowaną. Frambugi do szaf, albo dla olmariek ustawienia dla schowania ksiąg albo rzeczy inszych. Izbę drugą na dole przy tejże stronie i z komnatą z frambugami wygotowaną i wytynkowaną porządnie, kuchenkę z ogniskiem i z kapą pod wschodem gankowym, wysklepioną i wytynkowaną porządnie. Item po drugiej stronie od Collegium wielkiego, widzieliśmy izbę na dole i z komnatą i z frambugami wygotowaną dostatecznie. Izbę drugą przy tejże izbie, albo przy tejże stronie, na dole i z komnatą, frambugami wygotowaną i wytynkowaną porządnie, kuchnią

z ogniskiem, i kapą pod wschodem gankowym wysklepioną i wy-tynkowaną. Item na górze widzieliśmy oratorium z okny w ulicę św. Anny nad wszytkiem mieszkaniem dolnym, kamienną posadzką położone, i wytynkowane i zgotowane porządnie, a jakośmy z in-tercyzy zrozumieli pana Laytnerowej, kilka łokci jest szersze, nad opisanie w tejże intercyzie. Nad tymże oratorium szczyty dwa wymurowane, i tenże wszytek budenek dachówką glenianą wypaloną nakryty (która dachówka jako nam Ich MPP. Academici powiadali, że w kilkunastu miejscach przez nię ciecze, i potrzebuje lepszej naprawy, jednak iż ta rewizya nasza w pogodę się trafiła nie widzieliśmy tej niedoskonałości). Potym na drugiej stronie ku tyłowi Classes tych widzieliśmy, szkoły dwie dolne wymurowane y wygotowane porządnie, między którymi sień dolną zasklepioną wyburko-waną i wytynkowaną dostatecznie. Item szkoły dwie na górze, nad pomienionemi dolnemi, ku tyłowi z okny wymurowane i wygotowane porządnie. Między temi górnemi szkołami, nad dolną sienią gmaszek z oknem na tył wytynkowany i piętro, jednak nie skle-pisty. Nad temiź szkołami szczyty dwa wymurowane, i dachówką glinianą wypaloną nakryte (która dachówka jako nam Ich M. PP. Academici powiedali, że w kilkunastu miejscach przemaka), jednak myśmy tego uznać nie mogli bo w pogodę. Item widzieliśmy ganek do koła na podwórzu tychże Classes, od ziemie na kolumnach kamiennych, położony posadzką ceglaną, a poręcza murowane, kamieniem położone, z którego ganku wschody dwa kamienne. Item widzieliśmy na tyle tychże Classes, za tym mianowanym budynkiem przy stronie przeczniczki, kloakę od gruntu wymurowaną porządnie, i wybraną aż do wodnego źródła, co zaś pan Laytner nam opo-wiedał to, że nad opisanie w intercyzie jego murować musiał, muru na dłużą i na mięsz i na głębokość, także i na zwyż, z tym się my wiertelnicy referujemy in toto, do rewizyej P. P. Murarzów krakowskich, eodem tempore et loco, odprawionej.

Anno Domini 1643 die 1 Julii, z rozkazania Je. Mci P. burmistrza i Rady krakowskiej, na instancyą Ich Msciów PP. Acade-mików krakowskich, wyśliśmy na rewizyą do Classes nowo zmuro-wanych, w ulicy św. Anny stojących. Tamże widzieliśmy dachówkę na wielu miejscach, tak nad szkołami, jako i nad inszym budynkiem niedobrą, przez którą w kilkunastu miejscach ciecze, które przeciekanie aż do szkół, i do oratorium, i do inszych gmachów przez piętra się sączy niepomału, także i na ganki, coby szkodę nie małą w krótkim czasie uczyniło, gdyby temu w czas nie zabie-żano, i nie naprawiono.

Anno Domini 1643 die 10 Julii. Z rozkazania Je Mci Pana burmistrza i Rady krakowskiej a na instancyą Ich Mciow PP. Akademików krakowskich, wyśliśmy na rewizyą my wiertelnicy krakowscy do Classes nowo z murowanych w ulicy św. Anny stojących, tamże nam pretensye swoie Ich Mść. PP. Academici powiedzieli, to jest pokazano nam pod dachówką nad gankami tramy okrocone, przez co kiedy deszcz zawiewa, i zamykaią ⁴ ganki. Filary dwa widzieliśmy odkopane głęboko, pod któremi wprawdzie widzieliśmy nie wymurowany grunt z wierzchem, albo z kamieniem filarowego spodku przy ziemi, powiedzieli nam też Ich Msc. że pan Laytner, forztów i tarcic siła zabrał, nad wolą Ich Mciow, bez opowiedzenia się w tym braniu, kapliczki nie wypuścił z oratoryum w tym miejscu kędy ołtarz. Zaczyni powiedzieli Ich Msc., że powinien frambugę z ulice uczynić, dla statuy króla J. Mci w murzê. Pokazali nam, że piwnic nie powywoził rumem zaprzątnionych, ani policzków dla położenia drzwi nie wymurował, ani wschodów do tychże piwnic nie dał, ściany od strony Collegium wielkiego, która iest na frambudze nie podjechał według powieści Ich Mściowej, kominów nie pozasklepiał, ale je tak, jako widzimy odkryto wystawił. Posadzkę w oratorium kamienną, jako Ich Mc. powiadaią na błoto, nie na wapno wsadzono, kamień nad oknem jednym spadany widzimy. Szkoły dolne są niższe, niż burk w dziedzińcu, i przez to z deszcza jako Ich Mc. powiedaią, do tychże szkół zacieka, stopni jeden albo dwa spadanycb, na ganek idąc, w oknach dolnych szkół, jako widzimy od tyłu kamienie nadkładane nie całkowite, odrzwia nie masz żadnego kamiennego do kloaki. Doły nie wyrównane na tyle przed kloaką, i za szkołami tylnemi. To nam też Ich Mc. powiadali, że gruntów na miąsz oszczuplił przeciwko intercizie opisania, kamienie które się znajdują w rumie w przycznicy, te Pan Laytner bierze. Jednak widzimy, że ten rum wywożą, z rozkazania P. Laytnero-wego i z powinności iego. Insze zas te wyżej mianowane pretensye Ich Mciów, iż sobie za szkodę, i niedoskonałość podług inter-cyzy i wizerunku opisanego Ich Mść mają (Rev. quart, pag. 146—149).

Anno Domini 1643 die 24 Julii, z rozkazania Je Mści Pana burmistrza i Rady krakowskiej, my wiertelnicy krakowscy wyśliśmy na rewizyą do Classes nowo zmurowanych, tamże nam Ich Mość. Panowie Academici pretensye swoie pokazali, które zaszły między Ich Mciami, a Panem Laythnerem murarzem, strony niedoskonałości budynku, i wymurowania tych pomienionych Classes. My żeśmy to już przedtym widzieli, i o tym relacyą swoję d. d. 10 Julii anno 1643 wydali, przeto na ten czas to przydawamy, że nad szkołami carazadz⁵ wąski, na którym szufniczki⁵ leżą. Zaczym zacieka w de-szcza do szkół, słup kamienny w kącie nowo odkopany widzieliśmy, że jedną stroną na gruncie nie stoi, rozumieią Ich Msc., że i insze wszytkie tak niewarownie zasadzone są na gruncie. Odrzwie kamienne w górnej szkole odewstały od muru. Progi z kamienia cienkiego, grunty stare w piwnicach powaryowane potrzeba podmurować. Ściana iedna mieszkania PP. mistrzów jako widzimy, zmuro-wana na starym sklepieniu piwnicznym, nie ma gruntu żadnego, Próg i odrzwie wrót w ulice wisi, z gruntu w ulicę. Rumu w przy-cznicy ostatka nie wywieziono. W inszych zas punktach pretensyej Ich Mciów do pierwszej naszej wyżej pomienionej relacyej in toto się referujemy« (tamże pag. 151—152).

Równolegle z tern wznowiono sprawę o ową karę konwen-cyonalną, która miała stanowić kaucyę zapewniającą dokończenie umówionej roboty choć w spóźnionym terminie. 6/7 1643 r. pozwano Laitnera przed urząd radziecki »ratione repositionis vadii 10.000 flor. pol. decreto S. R. M. eidem universitati adjudicati tum et ad continuandum (sic) fabricam Classium sub paena duplicis vadii, prout in termino latius declarabitur agenti« (Contr. cons. 662 p. 1078/9). Zapowiedzianego aktu oskarżenia nie znajdujemy w księgach, musiał jednak być na terminie wniesionym, gdyż 13/7 1643 Laitner w odpowiedzi czyli obronie swej przytacza różne szczegóły skargi, o których skądinąd nie mamy wiadomości. Mówi on tam: »nie kontentują się jako każdy uznać może JMC. Akademicy tem, że citato pro dilatata et ampliata structura classium nad kontrakt spisany zapłaty, jako się obligowali, dać nie chcą, ale jeszcze modos quaerunt jakoby 3 tysięcy zł. p. citato przez Ich Mciów vigore decreti S. R. M. ad sequestrum officii praes. deponowanych nigdy a nigdy nie podniósł, a na ostatek jakoby te pieniądze, które od nich za tę fabrykę Classium wziął, rekuperować znowu a citato mogli, a to per institutionem istius causae repositionis vadii 10.000 flor. poi.... którego vadium citatus non succubuit, ponieważ takowe Classes intra tempus in decreto S. R. M. praefixum wymurował i wystawił dostatecznie, jako o tern relationes jedna muratorum Crac, de data 17/6⁶ a druga quartualiensum Crac, die 10/7 1643 coram officio et actis praesentibus zeznane świadczą, w których Classes jako dostatecznie zmurowanych już pp. studentów uczą i sami mieszkają... Quoad 2 punctum ratione eiusdem continuatio-nis fabricae istarum Classium... et in hoc puncto incompetenter agunt, ponieważ wszystkie a wszystkie gmachy in contractu eo nomine specifikowane citatus doskonale wymurował. A jeśli to sobie JMC. za niedokończenie fabryki Classium poczytają, iż z sale nie jest wypuszczona kapliczka ku ś. Annie, której (sic) wypuszczenie gdy citatus chciał uczynić, tedy JMX Opatovius także JMX. Grigero-wic i insi profesorowie nie kazali, dając przyczynę, żeby się im zasłonił widok do rynku krakowskiego itd.«.

Po wniesionych przez poróżnione strony duplikach, tryplikach i kwadruplikach wyrok został odłożony (Contr. cons. 662 p. 1100— 1102), poczem na jednym z następujących terminów r. 1643 urząd radziecki uznał, że pozwany nie uczynił w całości zadość umowie zawartej i skazał go zarówno na złożenie owego wadyum naznaczonego dekretem król. jak i na »reparationem eorum quae repara-tioni in fabrica, per ipsum muro educta, indigent«, a to w ciągu 6 tygodni (Contr. cons. 662 p. 1136—1137). Jaki był wynik apelacyi, od tego wyroku wniesionej jeszcze przez Laitnera, nie wiadomo.

Gimnazyum ś. Anny, czyli owe novae Classes postawione dla zastąpienia założonych w XVI wieku przy ul. Gołębiej dawniejszych Classes, jedyna to znana nam budowa Laitnera. 2 pewnemi zmianami gmach zachował się do dnia dzisiejszego, i mieści obecnie czytelnie i kancelarye Biblioteki Jagiellońskiej, oraz sale seminaryjne Uniwersytetu. Ze względu na ważność przedmiotu podaję tu rzut poziomy parteru w zdjęciu z r. 1842, tj. przed dobudową z r. 1855 i przeróbkami późniejszemi (fig. 7); tudzież fotograficzny widok arkad północnej strony dziedzińca, które doszły do nas jak się zdaje w pierwotnym swoim stanie (fig. 8).

Prof. Jan Leniek w swej monografii Gimnazyum ś. Anny, osnutej na podstawie archiwalnych źródeł Uniwersytetu i gimnazyum, twierdzi, że już po wybudowaniu gmachu, w r. 1644 Akademia uchwaliła wystawić posąg spiżowy Władysławowi IV nad bramą¹. Według brzmienia podanego wyżej protokułu rewizyi, zamiar musiał być wcześniejszym, skoro już w r. 1643 pamiętano o wnęce w fasadzie na umieszczenie tego posągu i polecono budowniczemu, by miejsce to przygotował.

Ostatnie znane nam wzmianki o Laitnerze pochodzą z r. 1644, jedna dotyczy obojętnej zresztą sprawy z Franciszkiem Guyskim mularzem krak. (Contr. cons. 520 nowy p. 1681). Rzecz dziwna, że obaj procesujący się mularze otrzymali w zapisce epitet: mer-cator. Dwie inne zapiski odnoszą się do zatargu z żydem Samuelem Jakubowiczem z powodu jakiejś szkody w murze jego uczynionej przez Laitnera (Contr. cons. 662 p. 1706 i p. 1718—1719).

Tomasz Latkowicz, patrz wyżej: Łączko.

Augustyn Litwinek (Lithfinek, Litwinkowicz). Postać tę pierwszy na jaw wydobył Łuszczkiewicz². Stwierdza on, że Litwinek był budowniczym Jatek szewskich na rynku krak., po pożarze 1589 r. odbudowanych jeszcze w XVI w., i że przed ich zburzeniem widział jeszcze na nich napis z nazwiskiem budowniczego i datą 1599. Według niego był to budynek wązki podłużny, równoległy do Sukiennic, stojący pomiędzy niemi a Wieżą ratuszową⁸. Środek tego korytarza oświecała z góry latarnia ośmioboczna z oknami po bokach i dachem stożkowatym. Był to budynek skromny ale nie bez wdzięku, zwłaszcza zajmującem było wnętrze »ze sklepieniem becz-kowem, bardzo płaskiem, wyciętem w szereg lunet« bez okien, »o drutach silnie wydatnych«. Najbardziej artystyczną była ta latarnia, pojęta w duchu renesansu, jakby bęben kopuły, którego »ściany zawieszone były na wspornikach renesansowych w węgłach pomieszczonych«. Uzupełnienie tego opisu daje nam notatka J. Łep-kowskiego w kronice Czasu z 19 listop. 1865, ogłoszona z okazyi zamierzonego zburzenia Jatek szewskich. Czytamy tam, że na podniebieniu ośmiościennej kopuły oświetlonej oknami o małych szybkach,

¹    Dr. Jan Leniek, Książka pamiątkowa ku uczczeniu jubileuszu trzech-setnej rocznicy założenia gimnazyum ś. Anny. Kraków 1888, str. LXXX. Rachunek budowy Laitnera podano tam na str. 27—28.

²    Dawni architekci Sukiennic. Kraków 1879, str. 29—30.

³    Zajmował on na długość blisko połowę długości Sukiennic, od których wazką uliczką był oddzielony, zaczynając się równo z ich frontem od strony ul. Brackiej, a dochodząc niemal do przejścia poprzecznego naprzeciw ul. Szewskiej. Por. plan Rynku krak. z r. 1787. Rocznik krak. tom IX str. 177 i n. oraz tablica odnośna.

pozostały szczątki malowań ściennych, jak świadczył napis, ukończonych 10 września 1690 r., gdy jatki restaurowano. Znać tam wyraźnie postać M. Boskiej i Ukrzyżowanego, oraz ślady napisów objaśniających malowanie. Na zworniku zasklepienia wyrzeźbione godło szewców, a dokoła napis: Contubernium fraternitatis 1599. Poniżej rzeźbiony w kamieniu Orzeł polski ze snopkiem Wazów na piersiach, nad nim tabliczka marmurowa, na której wyryty znak kamieniarski według opisu słownego taki magistri Au gust in i Litwinek mu Notatka wspomina o znajdujących się w drewnianych, między któremi niektóre starożytne zasługują na uwagę, i o staroświeckich piecykach, albo raczej narządach kamiennych do zachowania żarzącego się węgla.

i napis: Opus ratoris A. 1598.

Jatkach szafkach

Jatki szewskie rozebrano w czasie odbudowy Sukiennic, około r. 1875. Rzecz dziwna i przykra, że nie zachowały się żadne zdjęcia architektoniczne; posiadamy zaledwie widoki rysunkowe i fotografie, przypominające zewnętrzny wygląd tego zabytku architektury (fig. 9 i 10). Nawet niepostarano się o zachowanie całego ozdobnego napisu ze sklepienia. Jedyną pozostałością jego jest umieszczony w nowszych czasach nad drzwiami sali Muzeum naród, na I piętrze Sukiennic, w pawilonie sąsiadującym z Wieżą ratuszową, a zajmującym miejsce dawnej Postrzygalni, okrągły kartusz kamienny rzeźbiony, ze znakiem cechu szewców- w środku i napisem dokoła: 15 fraternitas 99 contubernii (fig. 11. b).

O Augustynie Litwinku nie wspomina wcale A. Grabowski w tak licznych swoich publikacyach zawierających wypisy archiwalne. Wdowiszewski⁷ z aktów⁷ cechu mularzy krak. ogłosił tylko wiadomość, że był on uczniem architekta Gabryela Słońskiego. Tymczasem w samych księgach miejskich krak. z XVII w. znajdujemy dosyć obfity materyał do historyi jego życia i działalności — nie licząc zapisek, któreby jeszcze zapewne znalazły się w księgach dawniejszych z XVI w.

Augustyn Litwinek występuje jako starszy cechu w latach 1600—1601 (Gons. p. 351, p. 770), 1602 (Cons. p. 11), 1607 (Contr, cons. 650 p. 445) i 1607 (Cons. p. 841).

R. 1600 miał spór z Ludwikiem de Pello mularzem o 6 zł. za pobrany materyał (Contr. Scab. 579 p. 375), a może jest

to w związku ze sprawą budowy Jatek szewskich, o których zaraz na następnej stronie tejże księgi czytamy co następuje.

R. 1600 »Augustinus Litwinek murator civisque Crac.« pozywa starszych cechu szewskiego przed sąd burgrabski »ratione restants debiti florenorum 24 pol. pro laboribus retentorum, multoties-que solvi promissorum«. Szewcy zaprzeczają kompetencyi sądu bur-grabskiego, bo to sprawa publiczna między zbiorem osób a stroną prywatną, a sąd ten jest od sporów prywatnych »inter me et te«¹; tu zaś chodzi o należytość »za latarnię na szewskich Jatkach wywiedzioną«. Sąd uznał się niekompetentnym (Ady. 579 p. 376)

Jak już wiemy, Jatki dawne, zdaje się drewniane, pogorzałe w r. 1589, odbudowano z muru w dziesięć lat potem; ale rachunki odbudowy w ogóle nieprędko załatwiono. Jeszcze w r. 1603 10/3 wciągnięto w księgi radzieckie akt obszerniejszy z obliczeniem kosztów roboty. Akt ten, odnoszący się właściwie do przeszłości, do w. XVI, podaję tu w całej rozciągłości, ze względu, że zawiera sporo szczegółów pomnażających nasze skąpe wiadomości o budynku dość ważnym a niestety dziś już nieistniejącym. Tym razem spór był o jakieś rachunki pomiędzy Józefem Gawłowskim przekupniem (revenditor) jako skarżącym a cechem szewskim jako pozwanym. Cech w obronie swej podał następujący wykaz kosztów.

»Wydatek na budynek Jatek szewczych w rynku krak., w r. 1589 we wtorek przed środopostną niedzielą pogorzałych.

»Od wykopania ogorzelisk, sprzątnienia i schędożenia placu robotnikom fl. 10. — Za dęby na przycieszy, od fury i przywiezienia dębów na plac fl. 130. — Za drzewo na wiązanie z furą fl. 300. — Za krokwy fl. 30. — Za łaty fl. 20. — Za gonty fl. 100.— Za gwoździe łalne i gontowe fl. 70. — Za tarcice fl. 70. — Cieśli z czeladzią od roboty i postawienia Jatek fl. 200. Suma tego fl. 930.

»Po rozrzuceniu tych jatek i potem za dekretem K. J. M. mu-rem też Jatki szewcze postawione, nakład na nie stał się taki.

»Za wizerunek fl. 15⁸ 9. — Za kamienie i orcie fl. 800. — Od zwiezienia na plac fl. 200. — Za cegłę na Jatki i latarnię

Tab. IX.

• f s*'

»fff

- m &

■ ►»■»y a

IL

[V

*r

i.

•Sp"

¹I HP

WÏSSM-l- '±$1»;

- . ;    - *• «X'

!-- fSE

4tX

■ 'i

1b

7?

:J r

I# j

■*

f- ; >

JX ’>

te#»

•*j

■W“*

H-:..

"H

W⁴

r y £5i

Si

Éir

■V

œjfe

:im

w»

*«

Mą

f -**

&M

»M

>■; - ’, j ’tj

i&gp** ’

P*¹» ’    ,f •    •

pg^iv*!G

1, WiM : “ #f.

■,,. ai ■ mm?. ■ —

!;

il

f i-

;1

II

mß

i-fe⁴

vx

t;

S*.

mi

■ts

Archiwum nauk. A. V. 1.

mmmm

■1

ff,

Fig. 9. Sukiennice krakowskie przed restauracyą 1879 r. Widok od północnego zachodu (do str. 75).

Rg»,

Wl| |_ w

,’ïX'jÆ

St. Tomkowicz.

:

fl.' 1500. — Od zwiezienia cegły na plac fl. 400. — Za wapno fl. 600. — Od zwiezienia na plac fl. 160. — Za zwiezienie piasku fl. 100. — Za ankry żelazne fl. 110. — Za kamienie na odrzwie i okna do Jatki i latarnie fl. 600. — Za ramy i okna szklane do latarnie ff. 120. — Mularzom od murowania Jat i latarnie fl. 500. kraty żelazne fl. 120. — Za drzewo na wiązanie fl. 150. — Od zwiezienia go na plac fl. 50. — Za krokwy i do murowania i do dachu fl. 100. — Za łaty fl. 40. — Za gonty fl. 150. — Za gwoździe łatne fl. 40. — Za gwoździe gontowe fl. 60. — Za tarcice i dla sklepienia i na murowanie fl. 80. — Cieślom z czeladzią od roboty wiązania dachu i latarnie fl. 130. — Za ławy na przegrodę Jat fl. 60. Drzwi z zamkami i zawiasami fl. 40. — Suma fl. 5825.— Utraque expensa facit fl. 6755.

Za

»Na to uczynił się nakład nie z samych tylko składków groszowych ale wszelki prowent cechowy cokolwiek go było gotowego przed zgorzeniem Jat i po te czasy, lat czternaście, jako sztuki mistrzowskie, przyjmowanie i wyzwalanie uczniów i inne wszystkie accidentia cechowe, oprócz tego zadłużył sie cech, co sie do tych czasów winno tysiąc złotych, a przetoź ze w tak wielki koszt weszli, co przedtym Jatkę za fl. 100 najdrożej przedawano, teraz po fl. 230, czego sie i zapisami cechowemi próbuje. Z Prussowskiej Jatki zatrzymanych czynszów K. J. M. na Wielkie rządy przed prze-daniem jej zapłacił cech 44 czynszów, facit fl. 16.

Po przedaniu tey Jatki Anno 1587, za lat 16 czynszów 70 facit fl. 23.

»Nakładu na prawa, które się działo strony obrony tych Jatek nim je K. J. M. Dekretem swym murować nakazać raczył, pro sorte tej Jatki przyjdzie fl. 30. Suma fl. 69« (Contr. cons. 648 pag. 504—505).

Lata 1601—1606 w życiu budowniczego Jatek szewskich zaznaczyły się wcale rozległą działalnością zawodową i licznymi interesami wszelakiego rodzaju.

w r.

W lecie 1601 r. zawarł on umowę o jakąś bliżej nieokreśloną robotę z p. Joachimem Ciepielowskim. Był to postrzygacz sukna, rajca i burmistrz krak., człowiek wpływowy i zamożny. Kiedy 1589 równocześnie z Jatkami szewskiemi pogorzały Sukiennice i odbudowane potem zostały na początku XVII w., głównie staraniem

Stanisława Cyrusa¹, Ciepielowski miał zbudować kosztem swoim przystawkę w środku od ul. Szewskiej, czyli tak zwaną później Langerówkę. Łepkowski¹⁰ 11 twierdzi, że było to w r. 1601, i opiera się na wskazówce, jaką daje zachowany do dziś dnia kartusz rzeźbiony (fig. lia), który niegdyś był umieszczony w sklepieniu tego bocznego przejścia ze znakiem mieszczańskim i napisem:

Foro te clausi

et foro me parsi Spïis D. Joachimus Cziepielowski cö sul Crac. sumptu proprio clausit A. D. 1601¹²

Być może, iż do tej budowy odnosi się niejasna zapiska z r. 1602, że Joachim Ciepielowski burmistrz przez substytuta Kaspra Guttetera rajcę krak. protestuje »contra fam. Augustinum Litfinek muratorem civem Crac., quod ipse iuxta contenta intercisae d. 12 Augusti 1601 ex parte certae fabricae quae ipsi ad îaborandum et exstruendum commissa erat, initae, non satisfecit, immo sibi dam-num intulit, taxando sibi damna in intercisa praefata expressa« (Cons. p. 163). Spór po dwóch latach zakończony został, zdaje się, polubownie, przynajmniej zapiska o Litwinku w r. 1604 zapewnia, że »occasione fabricae, quam idem murator Dno Ciepielowski con-struebat« nastąpić ma ugoda (Contr. Cons. 648 p. 1021). Dzieło Ciepielowskiego nie było jednak skończone. Wystawił on bowiem w kilka lat później piętro na »Langierówce«. W r. 1611 starsi cechu mularskiego na powód p. Ciepielowskiego oglądają i szacują przybudowę Sukiennic »mianowicie wchodząc do Sukiennic nad krzyż¹³, gdzie teraz nowo nadbudowano mieszkanie nad tym krzy-

W r. 1602 zapisano, że Augustyn Litwinek ręczył swoim majątkiem, na wypadek gdyby na urząd radziecki spaść miała odpowiedzialność za wydanie kosztownych naczyń srebrnych złożonych w tym urzędzie przez Zuzannę Olszańską w zastaw za dług należny klasztorowi Franciszkanów. Ponieważ przez 4 lata nie uiściła długu, urząd wydał Franciszkanom te przedmioty (Cons. p. 178).

żem«, ukazano »3 brantmury nowo murowane« (Cons. p. 906). Niestety zapiska nie wspomina, czy robotę wykonał Litwinek, czy kto inny.

W tymże czasie rozpoczął się proces o pewną budowę, który Litwinkowi zgotował dużo zachodu. We wrześniu r. 1602 zawarł on umowę pisemną z zamożnym szlachcicem, p. Zbigniewem Brzechwą »de Wraca« (Brzechwowie pisali się z Wrzący) o znaczne dosyć roboty w kamienicy jego w Krakowie za sumę 450 zł. Budowniczy wziął je w przedsiębiorstwo i miał dostarczyć materyału. Ale wypadła nieprzewidziana przeszkoda. Właśnie wówczas prowadzono za Zygmunta III wielką restauracyę zamku krak. po dwukrotnym pożarze r. 1595. Potrzebie królewskiej wszystko musiało ustąpić, cegielnie i piece wapienne nastarczyć nie mogą z dostawami. Z powodu niedotrzymania terminu w sprawie budowy kamienicy p. Brzechwy powstał proces, którego ślady spotykamy w księgach miejskich. Naprzód więc zapisano, że Augustyn Litwinek »murator, civis Crac.« obliguje się zadość uczynić wszystkim warunkom umowy zawartej d. 18 września 1602 r. »et praesertim, że posadzki, gdzieby ją w cegielni palono zmówioną i stargowaną z nią robotą (sic), według intercyzy spisanej z JMCią powinien swym groszem obmyśleć i skupić, a gdzieby więc posadzki dostać nie mógł w cegielni przez niezrobienie jej, tedy tyle z sumy na robotę zmówionej, półpiętuset zł., ma mu być defalkowano, ileby dobrzy ludzie na tem się znający oszacowali« (Cons. p. 162 n.). Trudności pojawiły się niebawem, albowiem zaraz już w r. 1603 Litwinek protestuje: »Jakom się najprędzej dowiedział, iż się tu przed urzędem VYM. na mnie świadczył JMP. Brzechwa żebym mu dosyć nie uczynił w robocie zjednanej to jest strony murowania w kamienicy jego, przeto przyszedłem do urzędu WM. zaprotestować się, żem ja gotów czynić dosyć JM. P. Brzechwie. Ale iż przez ten czas rna-teryą wszytkę na króla JMC. pobrano, i teraz od dwu niedziel com był stargował cegły czternaście tysięcy i wapna sześćdziesiąt skrzyń u Rybki w cegielni, tedy mi tę materyą na króla JMC. pobrano

i inszą we wszytkich cegielniach na Króla JMC. [zapowiedziano... aby na mnie takowey winy JM. P. Brzechwa niekładł, gdyż się nie mną dzieje« (Cons. 32 p. 247). — Na tem urywają się wiadomości o tej sprawie.

Nie brakło w tym czasie Litwinkowi innych zajęć i kłopotów. Nie oszczędzała mu ich i żona. Pani Zofia Litwinkowa snąć nie była łagodnego usposobienia. Jeszcze w samym końcu XVI w. wywołała ona była zbiegowisko na rynku, koło kościółka ś. Wojciecha kłótnią z »aptekarzem« Ardentim, który miał swój kram pod kamienicą pana wojewody (zapewne Mikołaja Firleja), gdzie jej zgniłą cytrynę sprzedano za dobrą. Od słów »ty szalbierzu, machle-rzu, psie włoski« poszło do bitki. Ardenti rzucił się na nią z pięściami i nawet ją pokopał, aż się przewróciła na ziemię, przyczem spadła jej z głowy czapka aksamitna, i z tych uderzeń potem leczyła się przez 3 tygodnie. Wytoczyła ona sprawę kryminalną przeciw zamożnemu kupcowi i obywatelowi krak. — ale wybuchłe tymczasem morowe powietrze wstrzymało bieg spraw sądowych. Dopiero w r. 1602 proces został wznowiony i zakończył się odszkodowaniem w kwocie 20 grzywien, które Ardenti musiał wypłacić za wyrokiem sądowym (Contr. Cons. 648 p. 253—255, p. 315— 318, p. 400—405, p. 450).

Równocześnie prowadził Litwinek transakcye majątkowe i inne interesy. Przed laty odnawiał, zdaje się, kamienicę Masłowskich karczmarzy na ul. Szewskiej. Właściciele pomarli w morowe powietrze nie zaspokoiwszy należytości za tę robotę. Małżonkowie Li-twinkowie w r. 1602 dochodzą swych praw, nabywając od córki Masłowskich Doroty część tej kamienicy za 400 zł., poczem niebawem odkupili też za 300 zł. dwie dalsze części kamienicy z browarem, słodownią i przyrządami do robienia piwa, od Elżbiety z Wesołowskich Kmiciny, mieszczki krak., której ojciec nabył je był od Masłowskiego (Cons. p. 151). Tym sposobem Litwinek (czy małżonkowie Litwinko wie oboje) stał się właścicielem całej tej kamienicy »ex antiquo Masłowska rzeczonej« ¹⁴ i w r. 1603 występuje też jako taki w kilku sporach granicznych (Contr. cons. 648 p. 550—551, p. 557—559, p. 571, p. 688; por. Cons. z r. 1602 p. 114—115; Rev. quart, p. 734). W roku jeszcze 1602 Litwinek daje urzędownie rękojmię za Stanisława Wiślickiego kuryera pocztowego, »tabellarius postae S. R. M.«, którego zaskarżył o zgubione pieniądze poczmistrz Walery Montelupi (Cons. p. 352); działa także w jakiejś sprawie jako »tutor assumptus« Agnieszki, wdowy po Gabryelu Słońskim mularzu, rajcy krak.¹⁵

W r. 1603 w maju podjął się Litwinek roboty około kościoła paraf, w Proszowicach. Gdy zamawiający proboszcz pozwał go o niedopełnienie warunków umowy, na żądanie Litwinka wysłani byli w jesieni mularze dla obejrzenia roboty. Z ich relacyi widać, że dach miał braki i chodziło o przełożenie na nowo starej dachówki (Cons. p. 403; Acta quart, ex 1603, p. 750). Ostatecznie majster zgodził się na przeprowadzenie poprawek czy uzupełnień i w r. 1603 22/10 wpisano następujące jego zobowiązanie: »fam. Augustinus Litwinek murator civ. Crac... sese obligavit, quod decreto Dnorum Proconsulis et Consulum Crac. et contentis inter-cisae cum Rndo D. Adamo Stężycensi canonico Eccl. s. Floriani et plebano in Prossowice sub data 30 Maji Anni currentis 1603 ex parte structurarum certarum seu murationis in Ecla parochiali Prossovicensi faciendarum conscriptae sit iuxta tenorem eiusdem et sonantiąm verborum satisfacturus, laboresque ibidem expressos ad summum pro festo sacri Pentecostes anni imminentis 1604 ąbso-luturus et coeptos contśnuaturus. Idque sub simili ducentorum flor. poi. summa creditori memorąto in defectu satisfactions succumbenda quam super omnibus bonis suis assecurąt. Dictus vero R. D. Pleba-nus prąefato Augustino Litwinek florenos 20 vi praesentiarum dare tenebitur iuxta submissionem suam« (Cons. p. 408). — Jednak widać, że majster zaniedbał dotrzymać zobowiązania, czy też robotę wykonał jeszcze niedość dokładnie, skoro w r. 1604 znowu pozwał go X. Adam Stężycensis. Litwinek stanąwszy na terminie, »submisit et se obligavit inscriptioni memoratae in reliquo satisfacturum, hoc est tectum in eccl. metropolitana Prossoviensi existens, ubi ob rimas aqua fluxerit, reparaturum, et stamina ferrea alias ankry zawlec, idque primo quoque tempore« (Contr. Cons. 649 p. 109). Sprawa wszakże ciągnęła się dalej i nie wiemy nawet, jak się zakończyła, spotykamy bowiem dalsze zapiski z lat 1605 i 1606, według których obie strony upornie stoją przy swoich twierdzeniach: proboszcz, że robota nie jest skończona, a majster według układu powinien zapłacić 300 zł. kary — Litwinek zaś, że zobowiązania dopełnił, a sprawa bezprzedmiotowa; że zresztą nastąpiło przedawnienie a nawet X. proboszcz winien mu został 6 zł. (Contr. Cons. 649 p. 795, p. 910—912).

Prócz kamienicy na ul. Szewskiej, wspomnianej jako jego własność jeszcze w r. 1608 (Rev. quart, p. 41), miał Litwinek kilka jeszcze posiadłości w Krakowie i po za Krakowem. Przedewszyst-kiem dzierżył jedną z wież miejskich w okolicy ogrodu Franciszkanów i ul. Poselskiej¹ tudzież kamieniczkę w tejże okolicy, przy wieży Poselskiej; z aktów zeznanych już po jego śmierci przez spadkobierców w r. 1631 dowiadujemy się, iż r. jeszcze 1577 miasto zapisało mu czyli oddało prawem emfiteuzy do użytku »plac podle baszty zwanej legacką, za konwentem 00. Franciszkanów przy kościele śś. Michała i Józefa« przy murze miejskim, jak świadczą dwie inskrypcye urzędowne, jedna z r. 1577, druga z r. 1598, i tam »Augustyn Litwinkowicz« sobie zmurował kamieniczkę; plac miał długości łokci 25 (Rev. quartual. p. 484; Acta Cons. p. 301). Wieżę zaś sąsiednią albo dostał na czas krótki w używanie, albo też bezprawnie sobie przywłaszczył. Wprawdzie w r. 1605 zapiska urzędowa starszych cechu mularskiego i sztameckiego, którzy wyszli oglądać zrujnowane mury »począwszy od wiślnej brony i przymu-rek ciągnący się przez ogród JMX Kardynała« mówi wyraźnie o »wieży p. Augustyna murarza krąk.« (Cons. p. 751) — ale w r. 1619 cech muląrzy skarżył »Augustyna Litwinko wieża murarza«, iż on bezprawnie zajął na swoje rzeczy wieżę przez Senat¹⁶ 17 krak. daną cechowi na skład broni cechowej ; a urząd radziecki pod karą każe mu się z niej usunąć (Contr. Cons. 652 p. 726). Źe »Litwinkowicz« ten jest tą samą osobą co Augustyn Litwinek, wynika z jego testamentu, z którego dowiadujemy się jeszcze pewnych szczegółów o nim samym, o jego majątku i stosunkach rodzinnych.

Będąc bowiem w wieku podeszłym i czując się schorowanym myślał on w owym czasie o uporządkowaniu interesów. W r. 1608 spłacą dość znaczny dług Abrahamowi Wizembergowi (Cons. p. 121),

a w r. 1614 składa do aktów ławniczych testament (Scab. 1164 p. 826). Niebawem znosi jeszcze pewne zapisy tego testamentu i kwituje syna Macieja z wypłaconych długów (Scab. 1165 p. 17). Następnie w r. 1621 d. 4 września zapewnia sumę 1350 zł. daną przez Zuzannę Gutkowską na poczet kupna »domunculae lapideae in platea legatorum ad muros civitątis consistentis« i 6 września zapewnia 350 zł. danych przez Błażeja Łagodowicza na poczet kupna domu, ogrodu i pola »in suburbio Casimiriensi Podbrzezie dieto« (Scab. 1166 p. 348—349), a w 3 dni później pisze i wnosi do urzędu ponowny testament. Zapiska odnośna wspomina, że Litwinek jest wiekiem i chorobą całkiem wycieńczony i jako przeszło 90-letni starzec mą sobie dodanego z urzędu opiekuna. Z częgo wniosek, że musiał urodzić się około r. 1530; może kilka lat wcześniej, jak bowiem w procesie o jego spadek dzieci własne jeszcze w tymże r. 1621 twierdziły,' w chwili pisania testamentu miałby »lat dziewięćdziesiąt' i kilka«, a nawet liczył »blisko sto lat« (Contr. Cons. 653 p. 885 i p. 903—904). Mieszkał zaś wówczas i leżał chory nie w żadnym z własnych domów, ale w kamienicy spadkobierców Jakuba Niderlanda muzyka na ul. Gołębiej (Scab. 1166 p. 350)¹⁸, i tutaj też umarł w ciągu następnego tygodnia. Już bowiem d. 15 września spadkobiercy przystępują do otwarcia i odczytania w urzędzie testamentu. We wstępie urzędowym, podobnie jak i w zapiskach wyżej wspomnianych z lat 1608 do 1621 testator nazywany bywa Litwinkowiczem. Potem następują właściwe rozporządzenia, które przytaczamy dosłownie:

»Ja Augustyn Lithwinek, mieszcz. krak. czyniąc to z dobrem baczeniem. Od pierwszej żony mojej córce swojej Dorocie odkazuję jej 300 zł. bez wszelakiego kłopotu, także tesz córce (zap. ząmiąst: tejże Doroty córce) Katarzynie, a wnęczce mojej, 100 zł. Synowi Matyssowi 200 zł.; drugiemu synowi zakonnikowi, który jest u Ojców Dominikanów 200 zł., którem już między nie rozdał. Od wtórej żony Zofii córce swojej odkazuję zł. 60, które oddaję z łaski swojej, bo nietylko wzięła równie z drugiemi, ale i więcej przebrała, i 40 zł. na wykupienie jatki maślnej. Tejże córce swojej Zofii aby były oddane bez wszelkiego odłogu 100 zł. odkazuję na pogrzeb i na długi, które są, i dla ubóstwa; Cypryanowi i Jakubowi odkazuję

obiema spólnie 280 zł., które z łaski swojej czynię, bo przebrali dwa razy więcej niźli drudzy, i do tego nie powinienem był tego czynić, boch ja po ich matce żadnej majętności nie wziął. Zosta-wuję opiekuna JM. Pana Targowskiego, co przy dworze Króla JM., drugiego P. Jana Zbikowskiego zięcia mego, także też jest przy dworze Króla JM. Dom ten, który już ztargowano na Kalwaryi, oddaję go córce swojej Dorocie. 9 zł. na Podbrzeziu u krawca za krowę, u Kaszy zł. 4, u Zembeckiego zł. 3 za drwa za to jej od-kazuję, co mię źywieła i pieniędzy na wszystkie potrzeby dawała. Proszę dla Boga, żeby nic żaden nie występował, jeno według testamentu mego. Działo się w dzień w wigilią Narodzenia Najśw. Panny« (Scab. 1166 p. 352—353).

Żałować wypada, że ta wola ostatnia jest tak lakoniczną. Nie ma w niej wcale mowy o kamienicach w Krakowie. Być może, iż testator już za życia niemi rozporządził; za wskazówkę służyć może wzmianka o córce Dorocie, która go żywiła i pieniędzy na potrzeby mu dawała. Starzec niegdyś wcale zamożny, na ostatnie lata widać majątek rozdał dzieciom, mało co tylko sobie zostawiając. Natomiast wspomniana jest »jatka maślna«. Podobnie jak Gawronek obok mu-larki trudnił się krupnictwem \ tak i Litwinek nie gardził ubocznym handlem. Nie należąc do cechu przekupniów przez długie lata handlował masłem. W r. 1605 wywołał tem skargę starszych »ex in-stitis butyraceis«, wskutek której urząd radziecki odebrał mu zapas masła i zakazał sprzedaży tego towaru (Contr. Cons. 649 p. 267). Zapewne wtedy oddał córce ową jatkę.

Z testamentu widzimy, że Litwinek był dwa razy żonaty. Z pierwszego małżeństwa byli: córka Dorota, która jako wdowa już po Adamie Motyczce mularzu stanęła przed urzędem ławniczym żądając otwarcia testamentu. Syn Matys był mularzem, o którym niżej osobno będzie mowa. Nienazwany zakonnik Dominikanin w r. 1631 na akcie urzędowym podpisuje się: »Pater Valerianus Lithua-nides, ord. praedic. ac s. Theol. doctor«; z tego też aktu dowiadujemy się, że pierwszą żoną Augustyna Litwinka była Dorota Wy-gnańska (Cons. p. 303).

Drugą żoną Litwinka była Zofia, w innym akcie z r. 1621 nazwana »hon. Sophia Kruczka« (?) (Contr. Cons. 653 p. 886); podobno nazywała się Krzucka, gdyż w tymże roku zapisano dzieci

¹ Patrz wyżej : Gawronek.

Tal. X.

^>c|--—1p . fl-----------

{£=!'

■ Ü p*jt=S

'■■■' I

dff“ -

i=3l ’

X3

irfla

pj

er

’i

uT.Ji

s rir^L

Sri

io y

gg,

12'

ii-

SS“

rijy

l/g

iSf

C:

Sa

ËSt

(OB

|gyjr;i §=

d! .=. ij Ti j c

laiO-“

yU

pn

i

rrr^=1i

4§§ * p -

Jfezs

r<

' ti

^gfg

Jgm

‘fegTP

śi|

2a$j

3f

=b

p\\

TJ1

Àrchnvum nauk. A. V. 1.

«itf,

TH - -U

Jjf-f îg-Jlpk

CB

ez;

;H

\'~C-

Sr :.Bp

cricri.;

•P

3rpi:t3::;-S^    ,

^«Mggj ! 2 i ■ .i ■

_ ’ *11

Fig. 10. Widok Sukiennic krakowskich z Jatkami szewskiemi od zachodu i części Rynku, jak się przedstawiał na, początku XIX w.; z rysunku, podobno Łukasza Kozakiewicza, w zbiorach po Ambrożym Grabowskim (d<? str. 75).

5#. Tomkowicz.

N

-

'

/

Litwinka z 2-go małżeństwa jako »Litwinkowiczów alias Krzuckich« (tamże p. 885). Z małżeństwa z nią było też kilkoro dzieci, wspomnianych w testamencie: córka Zofia, o której skądinąd wiemy, że w r. 1621 była zamężną i nazywała się Gołkowską (Contr. Cons. 653 p. 885), i dwóch synów; Cypryan Litwinkowicz, o którym zapiska z r. 1631 wyraźnie mówi, że jest synem nieżyjącego Augustyna Litwinkowicza i Zofii w drugiem małżeństwie ojca spłodzonym (Cons. p. 301), i Jakub. Zdaje się, że on to kilkakrotnie występuje w latach 1601—1623 jako Jacobus Litwinek »dictus Litkowic (sic) ci vis, coltrinariusque Crac.«, albo acupictor, lub wreszcie Jacobus szpalernik ¹⁹. Nadto pod r, 1617 zapisano dwa razy nazwisko Wojciecha szmuklerza, syna Augustyna Litwinka murarza i żony jego Zofii. Pominięto go w testamencie. Może już nie żył w r. 1621.

Testament ten Litwinka widocznie niedokładny i pospiesznie spisany, stał się powodem procesu pomiędzy spadkobiercami. Zaraz po śmierci Litwinka, jeszcze w tymże r. 1621 dzieci z drugiego małżeństwa, Cypryan, Jakub i Zofia Gołkowską, pozwały dzieci z pierwszego małżeństwa, Dorotę Motyczynę i Macieja, zarzucając, jakoby ci ostatni nadużyli osłabienia umysłowego ich wspólnego ojca i skrzywdzili swoje przyrodnie rodzeństwo, rozbierając między siebie klejnoty i gotówkę wraz z kapitałem uzyskanym za sprzedaną pani Gutkowskiej kamieniczkę czy kamieniczki »podle wieży muru miejskiego i kościoła ś. Michała« razem w kwocie ok. 5000 zł. (Contr. cons. 653 p. 885), a w duplice twierdzą, że testament był robiony pokryjomu i »nikt słuszny« przy tem nie był, nawet starszy syn własny (może Maciej) go nie podpisał, »sama niewiasta jedna (zdaje się Dorota) znać sobie zapisowała co chciała, drugich wydziedziczając«; że są bałamuctwa w zapisach, a córka wtórego małżeństwa »prawie wydziedziczona, bydło, geradę, sprzęt domowy jej własny, kupiony, p. Matys poprzedał« a pieniądze za nie wzięła Dorota. Skarżą wreszcie wprost o ukrycie rekognicyj, praw, listów i testamentu prawdziwego (tamże p. 903—904).

Końca tej sprawy nie znamy, ale jeszcze w r. 1630 toczył się o kamieniczkę przy ś. Michale proces między miastem a Zuzanną, wdową po »gen. Joannes Gutkowski« pisarzu ziemskim san-dom., w którym pozwana broni swych praw nabytych i przytacza, że za te posiadłości oprócz 1350 zł. złożonych w r. 1598, dodała potem Litwinkowi jeszcze 2000 zł. Syndyk miasta zaś dowodzi, iż kamieniczka jest własnością miasta publiczną, a w układzie z r. 1598, kiedy na gruncie miejskim pozwolono stawiać budynki, wyraźnie zastrzeżono, iż wolno używać ich Litwinko wieżowi niejako »jure emphiteutico«, lecz nie wolno sprzedawać, zwłaszcza osobie stanu szlacheckiego, gdyż byłoby to ze szkodą i niebezpieczeństwem miasta, gdyby budynki należące do murów miasta posiadała osoba wolna od praw i obowiązków miejskich. To prawo miasta zapisane jest w aktach publicznych (Contr. Cons. 657 p. 1143, p. 1199—1200). Ostatecznie w r. 1631 urząd miejski skazał Gutkowską na zburzenie prywatnych dobudówek na gruncie miejskim (Contr. Cons. 658 p. 67), ale sprawa i tak nie była skończoną, bo pozwana jak się pokazało miała w posiadaniu tylko połowę kamieniczki (tamże p. 193, p. 197—199), swoje zaś prawa dziedziczne do reszty synowie Augustyna Litwinka: Maciej Litwinkowicz, Cypryan Litwinkowicz i X. Waleryan Lithuanides w tym czasie odstąpili Krzysztofowi Mojec-kiemu (Cons. p. 279, p. 301 i p. 303).

Prawdopodobnie z majątku Augustyna Litwinka pochodziła jeszcze też cegielnia w Dębnikach, którą jako dziedziczną posiadał syn jego w r. 1619 L

Maciej Litwinkowic (Matys), Jan Litwinek i inni Litwinkowie.

Maciej Litwinkowic, mularz, był synem Augustyna Litwinka mularza, z pierwszego jego małżeństwa z Dorotą Wygnańską². Nazywano go czasem krótko Matys, i dlatego być może, iż do niego odnoszą się niektóre szczegóły przypisane wyżej Maciejowi Kępskiemu, żyjącemu również w Krakowie w pierwszych dziesiątkach lat XVII w. Jako starszego cechu mularzy spotykamy go w księgach miejskich w latach 1605 (Cons. p. 878), 1606 (Cons. p. 1027); 1607 (Contr. Cons. 650 p. 445); 1610 (Cons. p. 622); 1620 (Contr, cons. 653 p. 5); 1629 (Cons. p. 1049—1050) i 1632 (Cons. p. 429). R. 1618 i 1619 był wiertelnikiem (Adv. 526 p. 845; Contr. Cons. 652 p. 118).

O robotach jego mamy nader skąpe wiadomości. Przypuszczam, iż do niego odnosi się następująca zapiska, jakkolwiek było w owym czasie kilku jeszcze Maciejów mularzy w Krakowie, np. Swiętko-

¹ Patrz niżej : Maciej Litwinkowic.

¹ Patrz wyżej: Augustyn Litwinek.

wicz i Kępski, ten ostatni wszakże zdaje się dopiero nieco później zaliczony został do mistrzów, mogących na swoją rękę roboty prowadzić. R. 1610 w kamienicy niegdyś Matysa Czeczotki, a teraz Sasinowska rzeczonej na ul. ś. Jana¹, wedle kamienicy pani Antho-niusowej doktorowej wdowy, Sebastyan Petrycy, opiekun małoletnich spadkobierców Sasina każe murować latarnię dla oświetlenia wnętrza i upiększenia kamienicy, »tak jako latarnie takowe ozdobne w inszych niektórych kamienicach się znajdują«. — Latarnie podwyższone nad klatką schodową stały się modą właśnie wtedy u nas. W r. 1610 wprowadza to urządzenie w swoim domu na Rynku pani Sznukowa (Rev. quart, p. 148), w r. 1614 Tomasz Przyłęcki kuśnierz (Rev. quart, p. 214) a w r. 1616 świeżo »podniesiono« latarnię na kamienicy Piotra Kochanowskiego na Psim rynku (tamże p. 249 i p. 256)²⁰ 21. Na kamienicy Sasinowskiej stawia latarnię mularz Matys. Przy rewizyi urzędowej zarządzonej z powodu jakiegoś sporu kazano ją podwyższyć, albowiem tylko niespełna na łokieć nad brantmury wychodzi. »Przynajmniej zeszła by się wyższa dla kształtu i potrzeby na dobre 2 łokcia... tedyby i okna więtsze były i ozdobniejsza by była tak, jako się to indziej pokazuje«. Mularz miał obiecane 650 zł. Przy rewizyi stwierdzono, że robota wogóle niezbyt była sumienną. Poniszczono przy niej schody kamienne, a kamienne »kapzamsy«²² okien zrobione są źle, przeciw umowie (Rev. quart, p. 140 i p. 144).

Możliwem, choć pewnem nie jest, że Litwinkowic przeprowadził restauracyę wewnętrzną Prałatówki P. Maryi w Krakowie, o której ukończeniu w r. 1618 czytamy na tablicy nad główną bramą (fig. 12), wówczas może też przez Litwinkowica przyozdobioną. Gdy archiprezbiter X. Trzciński w kilka lat potem znów podejmował odnowienie czy upiększenie fasady, zwrócił się o to do Macieja Litwinkowica — zapewne jako do majstra znanego sobie z poprzedniej roboty. Dalszy przebieg opowiadam gdzieindziej²³. Litwinkowic bowiem roboty około fasady ostatecznie nie prowadził. Nie kwapił się jakoś z jej rozpoczęciem. Tymczasem ubiegł go Jan-

kosz i restauracyę rozpoczął. Wyniknął stąd w r. 1625 proces podwójny: X. Trzcińskiego z Litwinkowicem, a tego znów z Janko-szem, a wskutek niego już żadnej ze stron zwaśnionych nie powierzono dokończenia zaczętej roboty, tylko wzięto w r. 1625 innego majstra¹. Oto wszystko, co w księgach miejskich codo właściwego zawodu Litwinkowica mogłem znaleźć. Natomiast czytamy tam niejedno o jego stosunkach rodzinnych i majątkowych.

R. 1614 prowadził on jakiś proces z Andrzejem Bianco mularzem (Adv. 525 p. 269), a w r. 1619 toczyła się sprawa o 800 zł., które małżonkom Litwinkowicom winien był Gerhard Vonzurhuzen. Z aktów dowiadujemy się, że żonie Macieja Litwinkowica na imię jest Katarzyna (Adv. 526 p. 353). Zapewne dla uratowania tej swojej pretensyi Litwinkowic w tymże jeszcze roku nabywca od Gerarda Vonzurhuzen pasamonika kamienicę nad ul. Grodzkiej²⁴ 25 za 5400 zł. (Scab. 1165 p. 1079 i p. 1162), ale właściwe objęcie nastąpiło dopiero w r. 1622 (Scab. 1166 p. 594)²⁶. W tymsamym r. 1619 małżonkowie Maciej i Katarzyna Litwinkowicowie mają dom i cegielnię we wsi Dębniki należącej do wielkorządów krak. (Scab. 1165 p. 1163—1164), a Maciej będąc winien Dominikanom od ś. Trójcy w Krakowie 2200 zł., zapewnia sumę na »laterificium suum haereditarium in villa Dębniki« i oddaje cegielnię z inwentarzem i całą posiadłością w używanie tych swoich wierzycieli, jako zakład, póki suma nie będzie zwróconą (Scab. 1165 p. 1176—1177).

R. 1623 starsi cechu mularzy wnieśli przeciw Litwinkowicowi skargę, z której, o ile była prawdziwą, wynikałoby, że on różne nieprawidłowości popełnia, ucisk wielki wyrządza, ma mularzy cechowych, z którymi wyłamuje się z pod praw cechowych i »których on za kieliszkiem gorzałki kieruje jako chce« na szkodę cechu i in-

nych mularzy (Contr. Cons. 654 p. 218, p. 262). Miał on też spór jakiś z cechem potem w r. 1633 (Contr. Cons. 658 p. 947).

Poczyniwszy jeszcze transakcye majątkowe w latach 1626 (Scab. 1167 p. 355) i 1631 (Cons. p. 279), Maciej Litwinkowic w r. 1640 wmiósł do aktów ławniczych swój testament, który jednak w dwa lata później skasował (Scab. 1169 p. 898—890, p. 1176). Umarł zapewne pierwszych dni maja 1644 r. D. 6 maja bowiem na żądanie spadkobierców wciągnięto do ksiąg ławniczych testament nieb. Macieja Litwinko wica wiertelnika krak., spisany jeszcze d. 8 marca 1642 r. Nie wiele w nim szczegółów ważnych. Mowa tam o żonie Agnieszce—z testamentu poprzedniego skasowanego wiemy, że to była druga żona, — i o Janie, synu z pierwszego małżeństwa z Katarzyną. Majątek zostawił dość ładny. Kamienicę własną na ul. Grodzkiej, tę, o której była mowa wyżej, w niej mieszkanie i stolarnia — dożywotnie zapisuje żonie, a nadto łańcuch, czepiec z perłami za 100 zł., manele złote pancerzowe, manele rogowe, pierścieni parę (»dałem do zrękowin i do ślubu«) z dyamentami, trzeci składany, »dwie nitce« pereł, kubki srebrne, pas staroświecki na tkance aksamitnej. Synowi zaś prócz kamienicy oddaje ruchomości, »geradę jakakolwiek by została, w złocie i srebrze«. Więc naprzód manele złote pancerzowe, które ważą czerw. zł. 20, sygnet pierścień, pierścionek składany z rubinem, pierścionków kilka innych, łyżek srebrnych 13, pas w kłóteczki z nożenkami, czarki 3 itd. (Scab. 1170 p. 289—291).

Księgi miejskie wspominają o kilku jeszcze Litwinkach, których stosunek pokrewieństwa z Augustynem i Maciejem nie jest nam znany. Może wcale nie byli krewnymi, a przydomek »Litwinek« dawano im z powodu pochodzenia z Litwy. Jan Litwinek malarz, nie-żyjący już w r. 1600²⁷ miał syna, Stanisława Jaszkowskiego, Jas-kowskiego »alias Litwinka« (Contr. cons. ex 1600, Nr. 647 p. 679, p. 831; Scab. 28 nowy, p. 663). Może ten sam Stanisław »Litfinek«, choć tu nie dodano »Jaskowski«, miał w r. 1603 kamienicę na ul. Floryańskiej (Cons. p. 412), a w r. 1604 kamienicę na ul. Grodzkiej »e regione domus nuncupatae Podelwie« (Scab. 1162 p. 350). R. 1603 d. 17/7 wpisano akt dawniejszy z 3/7 tegoż roku, w którym jest mowa o śp. » Stanisławie Litfinku alias Jurgiowskim« kotlarzu, mieszcz. krak. (Cons. p. 353).

Jakiś Jan Litwinek podpisuje się r. 1613 między młodszymi mistrzami rzemiosła mularskiego i sztameckiego (Contr. cons. 651 p. 488).— W latach 1637—1645 żył w Krakowie, Hermanowie malarz, zwany też Litwinkiem¹. — W r. 1602 żyje też »syn Carolusa, Jan Karłowicz, którego zwano Litwinkiem« (Adv. 579 p. 34).

Łockowicz patrz: Tomasz Łączko.

Jakub Maderna. Był kamieniarzem i pochodził zapewne z Włoch. W księgach miejskich znalazłem o nim tylko dwie mało-znaczące zapiski.

R. 1628 »hon. Jacobus Maderna lapicida, incola Crac.« ustępuje panu Aleksandrowi Koniecpolskiemu praw swoich do kamienicy Zegarowską zwanej, na ul. Żydowskiej (Scab. 1167 p. 1015). Mimo tego i mimo że w tymże roku Klekorzowic rzekomo całą tę kamienicę nabywa od Jakuba Maderny nazwanego teraz »civis Crac.« i żony jego (Rev. quart, p. 459 i Cons. p. 30), w roku następnym 1629 Maderna »kamiennik« jest jeszcze posesorem cząstki tejże kamienicy, a to na podstawie zapisu Wojciecha Zegarowica muzyka (Contr. Cons. 657 p. 445)².

de Mariabella, patrz niżej: Roch.

Ambroży Meazi i Jakub Meazi. (Meaci, Meatzi, Meacy, Meaczy, Meachyni, Meiazzi, Meraci). Pierwszy, kamieniarz, ur. w Medyolanie, przeniósł się do Krakowa i przyjął prawo miejskie w r. 1584³. Z testamentu jego, który niżej podaję w całości, widzimy, że był synem Bartłomieja Meazi mieszczanina medyolańskiego i pani Lukrecyi de Monte. Był zamożnym i poważanym obywatelem. Działalność jego główna przypada może na wiek XVI. Zapiski ksiąg miejskich z XVII w. zawierają najwięcej wiadomości do stosunków jego rodzinnych i majątkowych. Prócz tego wiemy, że w r. 1603 wykonywał różne roboty marmurowe do zamku krak., między innemi jego dziełem był

¹    Patrz niżej, w rozdziale o Malarzach, pod: Jan Hermanowie.

²    Por. St. Tomkowicz: Do hist. muzyki w Krakowie. Rocznik krak. t. IX

str. 200.

⁸ Wdowiszewski: Spraw. Kom. hist. szt. tom IV str. LXIII. Por. Pta-śnik, Gli Italiani a Cracovia, str. 11, gdzie nazwany jest »Meiazzi«.

istniejący do dziś dnia wielki komin marmurowy (fig. 13) w pokoju król. II piętra koło Kurzej stopy¹, a w r. 1605 rozebrał dawne cy-borium i kraty przy wielkim ołtarzu katedry krak. i stawiał nowe rozszerzone podium marmurowe i stopnie tamże z kamieni przygotowanych przez Tomasza Nykla mularza pinczowskiego²⁸ 29.

W r. 1600 »Ambrosius Meazi murator« obrany jednym z wier-telników (Cons. p. 539). W r. 1601 przed ś. Michałem, gdy Anna wdowa po Piotrze Deboni w czasie »powietrza leżała na śmiertelnej pościeli«, »Ambrosius Meacy lapicida« jako jej powinny naznaczony był opiekunem jej dzieci (Cons. ex 1602, p. 13—14, Adv. 520 p. 1330) i z tej opieki wywiązał się chlubnie (Adv. 521 p. 69).

W tymże roku dwa razy w księgach miejskich wspomniany jest »uczciwy młodzieniec Jakób Meaci, rzemiesła sztameckiego«, »Jakób syn Ambrożego mularczyk« — oba razy w sprawie bitek krwawych (Adv. 520 p. 1044, p. 1301). Był to syn naszego kamieniarza, o którym potem już nic nie słychać. Widać młodo umarł.

Ambroży Meazi ożeniony był 2 razy, i z obu małżeństw miał dzieci. Pożycie rodzinne było jak najlepsze. R. 1604 Meazi aktem zeznanym w urzędzie ławniczym, przez wdzięczność za wydatki i usługi łożone »in elocationem filiarum suarum cum hon. Anna (sic!) consorte sua priori procreatarum« darowuje drugiej, obecnej żonie Annie w dowód miłości małżeńskiej połowę kamienicy swojej za bramą ś. Mikołaja³⁰, a równocześnie na pozostałej drugiej połowie posiadłości zapewnia tejże żonie 300 zł., które »circa sposaliciorum caeremonias dotalicii nomine öenunciaverat« (Scab. 1162 p. 371— 372). W tymże roku Stanisław Krzemieńczyk stolarz krak. i Katarzyna żona jego kwitują Ambrożego Meacy kamieniarza, że zaspokoił ich zupełnie, składając im cały spadek wraz z inwentarzem przedmiotów złotych, srebrnych, klejnotów i sprzętów należnych im prawem naturalnem »post obitum olim hon. Reginae Julliani de Bo-leti consortis, matris vero suae charissimae« (tamże p. 460). Oba te ostatnie teksty zawierają bałamutne pomyłki. Wyjaśnia je zestawienie z innemi zapiskami ksiąg miejskich. W r. 1608, jak już skąd-

inąd wiemy, występuje Lukrecya Ambrożego Meazi i śp. Reginy małżonków córka, żona Andrzeja Jastrząbka¹. W roku zaś 1627 »honorati Stanislaus et Andreas Brzuchański, fam. Stanislai Brzu-chański dicti Krzemieńczyk mensatoris civis Crac, cum honesta Ca-therina Meacówna consorte sua suscepti« (Scab. 1167 p. 748). Krzemieńczyk przeto był zięciem Meazego, a pierwszej żonie Meazego na imię było nie Anna, jak mylnie powiedziano w pierwszej z dwóch powyższych zapisek z r. 1604, tylko Regina. Słowa zaś drugiej zapiski »post obitum olim hon. Reginae Julliani de Boleti consortis« należy zapewne poprawić na »Juliani de Boleti filiae« i w takim razie zyskalibyśmy wiadomość, że pierwszą żoną Meazego była Włoszka, Regina de Boleti. Oprócz wspomnianej wyżej wyraźnie kamienicy za bramą ś. Mikołaja, nabytej, jak z brzmienia przytoczonego niżej testamentu wnosićby można, od żony Jana Trevano (którego zwykle zwano: Dziani, tylko że skądinąd nic nie wiemy o Katarzynie Trevanowej, natomiast znaną jest Elżbieta) posiadał Meazi tamże dom drewniany, o którym jest wzmianka w zapiskach odnoszących się do jakichś spraw pieniężnych z lat 1606 (Scab. 1162 p. 1067; Cons. p. 1069; porównaj z r. 1604 Scab. 1162 p. 364) i 1607 (Cons. p. 1268). W tym samym r. 1607 nasz mistrz występuje jako świadek w pewnym procesie Włochów w Krakowie. Nazwany tu jest przez pomyłkę »Ambrosius Meraci murator« (Adv. 523 p. 1332—1333). Ale istniała podobno w tym czasie rodzina Meracich w Krakowie. Paulus Meraci negociator Crac. wspomniany jest dwa razy pod r. 1607 (Contr. adv. 523 p. 1539 i Cons. p. 1112)³¹ 32.

Na początku r. 1609 zapadł Ambroży Meazi na zdrowiu. Świadczy o tem cały szereg jego aktów i rozporządzeń zaczynających się od formuły »etsi corpore aliquantulum aeger«, »corpore quidem aeger«. Już nie może on stawić się na ratuszu, tylko urząd miejski schodzi do niego, do kamienicy za bramą ś. Mikołaja. W jednym z tych aktów Meazi razem z żoną »hon. Anna Mathiae Bocheński pileatoris³³ civis Crac. filia« zeznają, że gdy trzy córki, Lu-krecyę żonę Wawrzyńca (sic) Jastrząbka »lapicidae« (więc mylnie,

7o6. X/.

*■ J

A/N

.JD,

j*r

* r*

'Vi

mr>e. ^

Sf

feââïL

Architoum nauk. A. V. 1.

ir ł3?e

ssę

\

.

:z p'î :    .

:v

i mo ciAm

O Jk? QŚ

WfgfT.j

r.'<

Ti

a.    Kartusz sklepienia Sukiennic krak. w przejściu od ulicy Szewskiej (do str. 78).

b.    Kartusz sklepienia zburzonych Jatek szewskich w Krakowie, dziś w ścianie jednej ze sal Muzeum Naród.

w Sukiennicach (do str. 75).

Ła-Bi

Sr

ii

Fig. U.

&t. Tomkowie:.

.

bo Jastrząbkowi na imię było Andrzej), Katarzynę Krzemieńczyka stolarza żonę, i Zofię Słabickiego żonę, już postanowili i nakład niemały ponieśli, przeto pozostałym dzieciom swoim: Barbarze, Weronice, Reginie, Stanisławowi i Augustowi małoletnim zapisują sumę 1200 zł. (Scab. 1163 p. 748). Innym razem występuje już »Andreas Jarząbek (sic) lapicida nomine Ambrosii Meaczy protunc decum-bentis« i reguluje interesy wnuków Meazego, a dzieci córki jego Zofii, która owdowiawszy przez śmierć ich ojca Jana Balickiego kuśnierza, poszła drugi raz za mąż za Pawła Słabickiego (Cons. p. 262—263). D. 11 kwietnia tegoż roku Meazi składa testament w urzędzie ławniczym i upoważnia do otwarcia jego Jana Trevano architekta król., tudzież Stanisława Konopnicę (a właściwie Krzy-wokolskiego), mianując ich wykonawcami swej woli (Scab. 1163 p. 752). Wreszcie d. 1 maja czyni jeszcze dodatkowe zeznanie, że z sumy 1200 zł., które na rzecz córek i synów: Barbary, Weroniki, Reginy, Stanisława i Augusta, z drugiej żony Anny, był zapisał i zapewnił na domu na rynku Kleparskim, skoro syn August małoletni zmarł, odpisuje 200 zł. jako część jego, i zapisuje tę sumę żonie swojej Annie (Scab. 1163 p. 781—782). Wreszcie przed 17 czerwca 1609 umiera. W tym dniu bowiem otwierają w urzędzie na żądanie egzekutorów testament, spisany po polsku i wciągają odpis jego w księgi miejskie:

»W imię Pańskie. A. Ja Ambroży Meazi kamiennik i mieszcz. krak. Domini Bartholomei Meacy civis Mediolanensis et D. Lucretiae de Monte filius, widząc, iż na świecie nic trwałego nie masz ale wszystko odmienności i skazie podległo... acz na ciele chory ale na umyśle dobrze zdrowy baczeniem i uważeniem wszytkiego przystojnym rozrządzam i stanowię tę ostatnią swą wolą, prosząc dla P. Boga żony swej i panów opiekunów.., aby ją do skutku przywiedli. Gdy mię tedy P. Bóg z tego świata powołać raczy,... ciało z ziemi wzięte ziemi, a duszę w ręce tego, który ją sam stworzyć raczył oddawam i z tem się oświadczam, iż umieram w wierze ś. powszechnej rzymskiej. Ciało moje grzeszne proszę u ś. Mikołaja na cmyntarzu przeciwko probostwu między filarami aby schowane było, grób sklepisty tam żenie mojej zleciłem zmurować. Pogrzeb żeby był uczciwy wedle stanu mego... Dobra też moje doczesne, których mi P. Bóg na świecie tym za pracą i staraniem użyczyć raczył tak rozrządzam...

Naprzód kamienicę z tyłem i z ogródkiem i dom wedle niej drewniany, którem kupił u pani Katarzyny Dzianowej przed Mikołajską bromą (sic) leżące do których dóbr połowice żonę swą wtorą Annę przypuściłem i zapisał (sic) przed urzędem krak. A na drugiej połowicy tejże majętności zapisałem żenie swej 300 złot. pols. wiana, którą to połowicę... tak onerowaną mnie należącą między dziatki swe: Katarzynę [Stolarskę pierwszey żony i teraźniejszej żony dzieci w równy dział puszczam z tą jednak]¹ kondycyą, aby gdy do działu przyjdzie, 100 zł. p. które z mężem swym odemnie względem wiana albo macierzyzny wzięła, do tego działu znieść była powinna... Drugie dwie córce: Lukrecyą, która jest za p. Andrzejem Jastrząbkiem mularzem i Zofią, która jest za wtórym mężem p. Pawłem Słabiczkiem jużem doskonale odprawił i wyrok uczynili na ratuszu krak., że się już nic więcej z ojczyzny upominać i macierzyzny nie mają. Na też dobra spólnie z żoną swą teraźniejszą wziąłem u PP. Collegiatów z Coli. Juristarum piąciset zł. mon. pols. na widerkauf, którą... sumę daliśmy zastawnym sposobem na jatkę i skład solny p. Obręmbskiemu, który gdyby sumę położył, tedy powinna będzie żona... zaraz od ręki te pieniądze PP. Collegiatom oddać... Kupiłem też dom na Kleparzu Susitalow-ski³⁴ 35 z dawna rzeczony za 1400 zł. i już odliczyłem zań gotowych pieniędzy 800, a iż jeden z tych dziedziców-, których dom ten był... na rozumie szwankuje, a drudzy cohaeredes ludzi osiadłych, którzy by się zań zapisali, że to przedanie ratum habebit, stawić nie mogli, dla tegoż sumy³⁶ 185 złot., która na część jego według rachunku należy, przy żenie mojej Annie zostaje dotąd«, aż albo rozum odzyskawszy sprzedaż zatwierdzi, albo umrze i spadkobiercy toż uczynią za niego... »którego domu usumfructum possessionemque żenie swej do śmierci jej pozwalam, tak że nim będzie jej wolno rządzić, najmować... i czynsz brać do rąk swych, z którego wychowanie i potrzeby dziecinne opatrować będzie powinna, a po śmierci jej w równy dział dziatkom należeć będzie«. Ponieważ dom ten jest obciążony wńderkaufami na 300 zł., przeto zostawia 100 zł. na spłacenie części »aby wszystkiej sumy wynosiło 12.000 zł. (myłka zam.

1200) z którejby dziatkom moim po dwieset się dostało, jakom i drugim pierwszej żony dał, który to dom dziatkom swoim z teraźniejszą żoną Anną spłodzonym oddałem i zapisałem, do którego domu i inszych długów jeśli by się jakie pokazały, przerzeczoną Katarzynę stolarkę i insze córki pierwszej żony mej należeć nie mają, gdyż na wychowanie, wyprawę, na wesela ich siłam nałożył. Wyznawam też, żem winien P. Przezdzieckiemu zł. p. 100... chcę, aby z dóbr moich pozostałych było mu zapłacone. Zeznawam, żem winien na opiekę Lucyi córce Balickiego zł. 20 i czynszu od nich za dwie lecie grzywnę... jest też nieco jej rzeczy, jako naprzód misa jedna wielka cynowa, i półmisek, dwie konewce cynowe, li-chtarzyk cynowy mały, kociełek miedziany, miedniczka miedziana, nalewka miedziana, kabat czamletowy czarny stary, kabat mucha-jerowy lazurowy z pludrami co na okazyę sprawił był (sic); Są też kwity od Sîabiczkiego, jako sama wzięła chust i pościeli Lucyej. Jest jeszcze kord ze srebrem i łyżka jedna srebrna, na niej litery A. C. — Miałem jeszcze w opiekę poruczonego chłopca Wojciecha, syna niejakiego pończosznika, którego mi czasu powietrza matka po śmierci męża swego poruczyła«. Każe mu oddać rzeczy i sprzęty jego, ale jeżeli by żądał według spisanego inwentarza, trzeba odliczyć koszta i wydatki opieki, żywność za 6 lat po 30 złot. na rok rachując, i pamiętać o tem, że przy przenoszeniu tych rzeczy do domu »nie mało pokradziono, bom tego sam dojrzeć nie mógł, gdyż dla nich z domownikami zapowietrzyłem się był i gardła mało nie dał«. — »Wyznawam też, że mam dług mój własny u. p. Mikołaja mularza Włocha de Grepy we włoskiej ziemi złot. 61 gr. 22V₂, na co mam rekognicyę«, i każe się o to upominać. »Wyznawam też to, że skład z jatką solny jest własny żony mej...— Marmury, kamienie i insze rzeczy do rzemiosła mego należące, tak naczynie, oddaję i darowuję żenie swojej, dziatkom na wychowanie, których żadnego inwentarza czynić i nikomu się o nie sprawować nie będzie powinna. — Dziatkom tedy swym miłym i dobrom pozostałym wzwyż mianowanym zostawuję opiekuny. Naprzód P. Jana Trewanę, budowniczego króla JM. Drugiego p. Stanisława Krzywokolskiego, mieszczanina krak. tudzież i żonę swą, prosząc jej i napominając, aby je w cnotach i pobożności wszelakiej ćwiczyła i wychowywała ku chwale Bożej i pociesze swej... Dziatek także moich miłych proszę i napominam dla P. Boga, aby gdy dorostą lat swoich, nic przeciwko przystojności a woli i radzie matki i PP-

opiekunów nie czynili, chcą li, aby je P. Bóg błogosławił, a za mię P. Boga prosili. Działo się to przy obecności ludzi tych uczciwych mieszczan krak.... R. p. 1609 d. 3 April. Ego Ambrosius Meatzi Lapicida et civis Crac, mp.« itd.

»Ibidem in continenti post publicam testamenti praefati lectio-nem Joannes Trewano et Stanislaus Konopnicza pellio, ejusmodi executoriae functioni testamentariae abrenuntiaverunt, asserentes se eandem... exequi non posse... Judicium praesens annuendo postu-lato praetactorum ipsos ab ejusmodi executoria liberos et absolutes fecit et pronunciavit« (Scab. 1163 p. 837—843).

Testament ten niestety nie poucza nas o działalności zawodowej Meazego, krótką wzmianką zbywa pozostały zbiór marmurów i przyborów kamieniarskich, natomiast zajmującym jest ze względów obyczajowych i świadczy o wzorowych stosunkach rodzinnych. Widocznie panuje tam wzajemna miłość i zaufanie, rozciągające się nawet na przybranego zięcia. Pięknym jest szczegół o biednym sierocie wziętym w opiekę w czasie morowego powietrza, zapewne w r. 1601.

Zacny duch panował w tej rodzinie i później jeszcze. W r. 1621 wdowa po Ambrożym Meazim czyni zapis na cele dobroczynne (Cons. p. 72).

Z pozostałego majątku, kamienica za bramą Mikołajską należy do spadkobierców jeszcze w r. 1625 (Scab. 1167 p. 262), podczas gdy dom drewniany, na którym wdowa Meazowa miała prawa spadkowe, a jej Matka Katarzyna wdowa po Macieju Bocheńskim zapewniony posag, w r. 1622 nabył jakiś Nachmirowski (Scab. 1166 p. 534-535).

Co do stosunków rodzinnych wynika z zapisek ksiąg miejskich, że z pierwszej żony, prócz młodo zapewne zmarłego syna Jakuba pozostały córki: Lukrecya, żona Andrzeja Jastrząbka kamieniarza, Katarzyna, żona Stanisława Brzuchańskiego zwanego Krzemieńczy-kiem, i Zofia 1° v. Janowa Balicka kuśnierzowa, 2° v. Pawłowa Słabicka. Z drugiego małżeństwa były córki: Barbara, która ok. r.

1612    wyszła za Tomasza Lackowicza mularza (Contr. Cons. z r.

1613    Nr. 652 p. 478), Weronika w r. 1624 jeszcze panna (Contr. Cons. 654 p. 585), która w r. 1637 występuje jako żona Feliksa Konstantego Bracławskiego (Scab. 1168 p. 1295). Z dwóch synów tego drugiego małżeństwa Stanisław w r. 1633 był w klasztorze u 00. Bosaków, czyli Karmelitów bosych, pod imieniem Bonawen-

tury (Contr. Cons. 659 p. 256) i żył jeszcze w r. 1637 jako »Pater Bonaventura Meacy« (Scab. 1168 p. 1295).

Aleksander Michałowic. Znany jest Jan Michałowicz, za czasów Zygmunta Augusta budowniczy kaplicy Róźyców przy katedrze krak. i może twórca rzeźbionego pomnika biskupa Padniewskiego tamże. Zapewne jego krewnym był Aleksander Michałowic »lapi-cida«, który w r. 1601 posiadał kamienicę w Krakowie na ul. Grodzkiej, obok kamienicy w części należącej do Fryderyka Moschamera, kupca (Cons. p. 750). Podobno było to w sąsiedztwie domu do dziś dnia zw. Podelwie.

Franciszek Mocini (Mocyn, Mucini, Mucyni, Mucyn), mularz. Księgi miejskie zawierają nieco wiadomości o jego życiu i rodzinie, o jego zaś działalności zawodowej zaledwie parę małoznaczących wzmianek.

R. 1622 »Franciscus Mocyn murator deducta genealogia sua Vallis Yersache magistratus in Helvetia sub data die 31 mensis marcij anni praesentis 1622« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 n. p. 167). W tymże r. 1622 wspomniana żona Franciszka Mocyn mularza, była córką śp. Jakuba Kura (Contr. Cons. 653 p. 964); wdowa po owym Kurze, Anna już w tym roku nieżyjąca, wyszła była za Krzysztofa Górnego, który podobno przywłaszczył sobie majątek ruchomy dość znaczny po pierwszym jej mężu pozostały, a gdy potem w czasie powietrza umarł, jakaś Barbara Mogilańska wdowa wszystko po nim zabrała, o co ją w r. 1623 skarżą dzieci pozostałe: Anna Kurówna, nienazwany brat, i w zastępstwie niedawno zmarłej swej pierwszej żony Doroty Franciszek Mocyn mularz (Contr. 654 p. 47—48, p. 145).

Mocini niekiedy, jak się zdaje bezprawnie, brał się też do ka-mieniarki, o co w r. 1627 ⁵/io miał zajście w cechu z Janem Za-torczykiem (Contr. cons. 656 p. 505).

R. 1628 Franciszek Mucin murator obejmuje nabytą w r. 1627 za 3000 zł. od Wawrzyńca Cieszyńskiego malarza i żony jego kamienicę na ul. Sławkowskiej między kamienicami Bednarza a Duki (Scab. 1167 p. 1002). W tym samym roku i następnych spotykamy zapiski o drugiej kamienicy Fr. Mucyniego mularza miejskiego i mieszczanina krak. na ul. Sławkowskiej, między kamienicami nieb. Go-lińskiego a Wacława Wolskiego »dzierżawcy zamku Pieskowej Skały« (Rev. quart, p. 446, 453, 455). Tę jedną kamienicę posiada Mocini jeszcze r. 1634 (Scab. 1168 p. 680) a prawdopodobnie

Archiwum nauk. A V. 1.

R. 1632 i zdaje się także 1633 był Mocini (»Mucini«) starszym cechu (Cons. p. 429; Contr. cons. 659 p. 251). W r. 1635 prowadził drobne roboty w domu Samuela Dzierźyca, chirurga krak. i pozywał tegoż o zapłatę 127 zł. za »frambugę nad kloaką, mur nad nią, wy wiedzenie muru wyżej na dwa łokcia«, prócz jeszcze jakiejś należytości nieoznaczonej bliżej za ostatnią tę pozycyę (Contr, cons. 660, p. 233). W r. 1636 pozywał Wojciecha Witosza mularza krak. o niezastosowanie się w jakiejś sprawie do wyroku cechu (Contr. cons. 661 p. 45). W r. 1641 miał nieznany nam bliżej spór z Jerzym Rezlerem (Contr. cons. 662 p. 32 n.).

do niej odnoszą się wzmianki z lat 1642 r. (Rev. quart, p. 117) i 1647 (Contr. cons. 663 p. 1159). W latach znów 1648 i 1650 znajdujemy zapiski o widermachu jakiegoś domu nabytym przez Muciniego od Kuzalika [Contr. cens. 663 p. 1591—1593, p. 2298, p. 2338, p. 2342, p. 2475).

R. 1629 skarży Mociniego Marcin Grzywka mularz z powodu jakichś robót wspólnie podjętych u p. Marcina Reya³⁷ i w tymże roku Mocini układa się z Janem Zatorczykiem o jakąś niedopełnioną robotę za 5 zł., którą miał wykonać Zatorczyk (Contr. cons. 657 p. 2).

D. 12 lipca 1642 zapisano w księgach miejskich, że testimo-nia pro parte fam. Franc. Mucini civis et muratoris Crac, exstant in prothocollo (Contr. cons. 662 p. 639); niestety jednak w tych protokołach czy brulionach przechowanych w Arch. m. Krakowa jest właśnie luka w odnośnem miejscu, tak że tych zeznań czy re-lacyj nie znajdujemy. W tym czasie Mocini owdowiał. R. 1642 ¹²/9 z okazyi pewnego procesu stwierdzono w urzędzie radzieckim, iż Mocini nie stawił się z powodu żałoby po świeżo zmarłej żonie Znajdował on się w tych latach zapewne w kłopotach pieniężnych. I tak w r. 1643 pozywany był o niepłacony od lat kilku czynsz widerkaufowy na rzecz kaznodziei kościoła ś. Anny (Contr.

cons. cons.

Mociniego mylnie Marcinem (tak jak w pierwszej z r. 1643 dano błędny epitet »mercator Crac.« zam. murator), do czego powód dała prawdopodobnie następująca zaraz potem wzmianka o Marcinie Feście. W r. 1644 skarży go o inny dług żyd kazimierski

662    p. 1091). a sprawa toczyła się jeszcze w r. 1647 (Contr.

663    p. 700 i 794), przyczem w ostatniej zapisce nazwano

mu

Wiktor (Contr. cons. 662 p. 1497, p. 1508). W tymże r. 1644 poczęły się dwie sprawy podobne, które ciągnęły się potem przez lat kilka: skarżą go Dominikanie krak. o należny czynsz widerkau-fowy (Contr. cons. 662, p. 1650) i uzyskują wyrok intromisyi na kamienicę Mociniego na ul. Sławkowskiej, między piekarzy i Skalskiego kamienicami leżącą (Contr. Cons. 662, p. 1655). Z tą sprawą, która jeszcze w r. 1650 nie była zakończoną, równocześnie toczy się proces większego znaczenia. Tomasz Dolabella malarz król. mając do Mociniego pretensyę z tytułu bliżej nieokreślonego o 1700 złp., odstępuje ją Andrzejowi Rogowskiemu, który jako cesyonaryusz skarży Mociniego. Pozwany zaprzecza wysokości sumy, przyznając tylko, że winien jest 800 złp. (Contr. cons. 662, p. 1567—1568). Spór toczy się do końca grudnia 1647 r., w którym to czasie pozywający uzyskawszy dekret król. zażądał wykonania go (Contr. Cons. 663, p. 533 i p. 1275). Jeszcze i w r. 1649 spotykamy zapiskę, że Mucini zaręczywszy za swego ziomka, Jerzego Catarattę, pozwany był potem o zapłacenie zań jego długu (Contr. cons. 663, p. 1967).

roz-

O robotach Mociniego dwie tylko znajdujemy zapiski, obie z r. 1644. Ze sporu z Marcinem Woźnicką mularzem krak. wynika, iż Mocini ok. r. 1642 podjął się jakiejś większej roboty mularskiej u ksieni staniąteckiej, a więc albo w klasztorze Benedyktynek w Staniątkach, albo, co może jeszcze prawdopodobniejsze, w Krakowie w realności ksieni Staniąteckiej, między ulicami ś. Krzyża, ś. Marka i plantacyami, niedaleko kościoła ś. Krzyża, tam gdzie dziś są dwie szkoły, zwane ś. Scholastyki. Zgodzony przezeń do doglądania za dobrą zapłatą ten Woźnicką, w trzecim roku, tj. w ostatnim czasie przed procesem, podszedł swego pryncypała i sam na siebie robotę objął; z czego wyniknął zatarg i proces¹. Niestety z przebiegu jego nie dowiadujemy się bliżej, jakiego to rodzaju była budowa. W tymże roku Mocini w księgach miejskich kwituje zapłatę otrzymaną za robotę mularską »pro medietate parietis inter-medii in lapidea Forbesowska dicta« (Scab. 1170 p. 483).

Nie wiemy, skąd Grabowski³⁸ 39 zaczerpnął wiadomość, że w r. 1647 występuje »Fr. Mucini murator civilis«. Wreszcie dla dokładności notuję, że z zapisek o sporze między starszymi śledziowników

krak. a jakimiś Piotrowskimi czy Piotrowiczami wynika, iż w r. 1650 Franc. Mocini był starszym śledziowników krak. (Contr. cons. 663, p. 2301, p. 2342—2343), tudzież, iż w tymże roku toczył się między Michałem Krauz a Mocinim spór o pewną bliżej nieokreśloną budowę zakontraktowaną (Contr. cons. 663, p. 2251).

Adam Motyczka. R. 1621 dwa razy wspomniany jako już nieżyjący »murator, civis Crac.« Wdową po nim była Dorota, córka Augustyna Litwinka (Scab. 1166 p. 350, p. 352) \

Rudolf Negroni. R. 1602 świadkowie w pewnej sprawie karnej zeznają, że r. 1601 »wedle Bożego Ciała« był w Krakowie Rudolf Negroni, mieszczanin i mularz lubelski (Adv. 521 p. 1194—95).

Paryzny patrz Fontan.

I.    Paweł, patrz Rygwicz.

II.    Paweł. R. 1631 na ul. Stolarskiej dom czy realność »Pauli murary« (Scab. 1168. p. 15). I. Paweł już w tym czasie nie żyje.

Ludwik de Pełło. R. 1574 żył w Krakowie »de Pelo Alois Italus« ⁴⁰ 41, wspomniany też w r. 1594⁴² — oba razy bez wymienienia zawodu. W r. 1600 »Ludovicus de Pello murator, civis Crac.« ma sprawę z Augustynem Litwinkiem mularzem o 6 zł. »pro materia percepta« i być może, iż jest to w związku z prowadzoną przez Litwinka budową Jatek szewskich⁴³.

Szymon Perek. R. 1617 »Simon Perek murator incola Grac.« zeznaje, że »rok temu podobno albo cztery« pracował pod Andrzejem Gawronkiem około zamku krak. »pod gankiem, gdzie teraz rysie, gdzie Tatarowie siadają przed piwnicą« ⁴⁴.

Jan Baptysta Petrłni, (Petrino, Petryn, Peryn, de Petrini, Pe-treni, Jan Baptysta, Baptysta) — ojciec i syn. R. 1581 »Joannes Battista socius Italus« zgłosił się do cechu mularskiego o mistrzostwo. Był on mieszczaninem kazimierskim, i jedynie akta radzieckie kazimierskie przechowały nam jego nazwisko: Petrini. Był on w latach 1581—1613 jednym z naj czynniej szych i poważanych mistrzów. Łączyły go stosunki zawodowe i przyjaźni z Janem Luganem Rei-

a«

rt-

"N

l ir h -    !..

liii

r    •==

;    33

fî (    ■ ‘ «. :-Jmmdnimż.

ni

ÎMJ»

mà

mm

II

4:

>!

S^pg»

,. , „ . .Ædssas⁸^ '; . ^ .

■

•œ«*¹™ «ailB    •.    > .».■—    .    .

f. m

'rM

.'''v'

i»»;*; ^':

:•«

Fig. 12. Widok fasady Prałatówki N. P. M. w Krakowie, od strony kościoła Maryackiego (do str. 87).

St. Tomkowicz.

I

tino, Janem de Limonis i Janem Trevano. Po r. 1613 o nim głucho. Syn jego, także Jan Baptysta, był mularzem¹.

Z powodu, że starszego Petriniego nazywano zwykle tylko krótko Janem Baptystą, a było w tym czasie kilku innych jeszcze Janów i nawet drugi Włoch Jan Baptysta Castold, przeto nie zawsze można wiedzieć, jakie wzmianki o Janie Baptyście łączyć z nazwiskiem Petriniego.

Zdaje się wszakże, iż on to jako Baptysta Włoch pracował w r. 1601 razem z Arconim przy zakładaniu fundamentów pod wieżę Zygmunta III na zamku krak.², a w r. 1607 w miejsce Qua-drego być może przybranym został przez starszych cechu mularskiego i kamieniarskiego do szacowania pewnych robót tego Qua-drego ⁸.

na

Pewnym za to jest udział jego w dość znacznych robotach, jakie przedsięwzięto w kościele i klasztorze ś. Andrzeja w Krakowie w latach 1606—1610. Mistrz, który je rozpoczął, nie jest wymieniony. Może był nim Andrzej Bianco, skoro w r. 1606 przy oglądaniu tych robót w miejsce jego przybrali starsi cechu do siebie Bartosza Quadrego, tak jak gdyby Bianco był przy tern stroną interesowaną⁴⁵ 46 47 48. Stanął był parę lat przedtem nowy mur graniczny między klasztorem ś. Andrzeja a obejściem kościoła ś. Marcina, przy którym wówczas zdaje się właśnie dom XX. Emerytów dye-cezyi zakładano, dalej zmurowano w klasztorze samym ś. Andrzeja sklepienie na filarze przed refektarzem, wreszcie przy kościele nową sklepioną kruchtę (fig. 14). Niektóre z tych nowych robót zaczęły się rysować. Zawołano więc rzeczoznawców do wydania opinii. W r. 1604 starsi cechu mularskiego złożyli sprawozdanie z oględzin robót w klasztorze i kościele ś. Andrzeja. Znaleźli jeden mur nowo-wybudowany między ś. Jędrzejem a ś. Marcinem, wys. łokci 14, gruby łokcia otynkowany na dłuż łokci 24, »od transitu, który dworcu ś. Jędrzeja stoi aż do muru miejskiego«. Drugi mur długi 44 łokcie zaczęty, od dołu na iy₂ łokcia kamienny, wyżej ceglany. — »Zaś w refektarzu pokazano nam sklepy tak rok sklepione, porysowane szkodliwie i filar, na którym te sklepy stoją

bardzo pognieciony i porysowany. To już pierwsze na dole z filarem sklepienie. Zaś na górze tak w sieni jako i w izdebce tak też i w kownacie ściany i sklepy porysowane szkodliwie«. Te trzeba będzie rozbierać, ale gdyby się obeszło, to jeszcze lepiej. »Wchodząc do kościoła kruchta nowo murowana i zasklepiona, na której dachu nie masz«. Mur, w którym drzwi są gruby lŁ/a łokcia, poboczne mury, w których okna na lx/₄ łokcia. Radzą, by drzwi do kruchty postawione dać niżej o jeden stopień, żeby wchodzący głową nie uderzali o drzwi kościelne (Cons. p. 327).

Na razie zapewne nic nie zrobiono, i aż w dwa lata później powierzono dalsze roboty i naprawę poprzednich Janowi Baptyście, mistrzowi cechu mularskiego, który widać miał opinię zręczniejszego majstra. Dodane określenie »mieszczanin kazimierski« wskazuje, że to był Petrini, a nie Jan Baptysta Castold, który był mieszczaninem krak.

W jesieni, po skończeniu fabryki, starsi cechu, przybrawszy Bartosza Quadri na miejsce Andrzeja Bianca, idą d. 21 listopada 1606 r.« do klasztoru Panien ś. Jędrzeja, na żądanie uczc. Jana Baptysty mistrza tegoż cechu, mieszczanina kazimierskiego. Tenże Baptysta ukazał im ścianę murowaną, wymurowano nowo od klasztora aż do muru miejskiego na dłuż łok. 44, wzmies⁴⁹ półtora —tamże miejski mur nie jest oprawny, jako insze stare miejskie mury, które nie są tynkowane«. W samym klasztorze, przed refektarzem widzieli sklep na filarze zasklepiony — ma rysy. Na tym dolnym sklepie na górze w tych gmachach nowo zmurowanych i zasklepionych, widzieli rysy tak w starych ścianach jako i w nowych, które to nowe sklepy i stare ściany ankrami ujęto, których ankrów nie było, gdy tam pierwej starsi chodzili. W piwnicy pod spiżarnią dobrze grunt i sklep stoi. W spiżarni na tej piwnicy, dobrze sklep zasklepiony. Tylko w tej ścianie, która idzie oknami ku murowi miejskiemu i w tej, która idzie przeciwko niej drzwiami do klasztoru, tynk trochę odpadł. Także na górze nad tą spiżarnią drugi sklep tymże sposobem zasklepiony, są w nim rysy, ale dadzą się zaprawić (Cons. p. 1079).

Czy to, że ostatnie roboty były nielepsze od poprzednich, czy też budynek w swoich posadach był wadliwy, w kilka lat znowu te same mury zaczynają się rysować. R. 1610 w klasztorze ś. Andrzeja starsi cechu mularzy oglądają »w sieni przed refektarzem sklep na filarze zasklepiony, który filar jest zrysowany i potrzebuje poprawienia; także też i w sklepie rysy w kącie w starej ścienie rys (sic), który się okazuje, w drugiej stronie, i drugi rys w środku ściany podle drzwi w refektarzu, także w tej starej ścienie. Slichmy potem do górnych sklepów, gdziechmy widzieli rysy, co się teraz otwierają za tym filarem, który się wyżej namienił w tych górnych sklepach i ścianach, slichmy potem do spiżarni i widzielichmy w poprzecznej ścienie stary w kącie rys począwszy z górnego sklepu aż na dół do drugiego, także i w drugim kącie, bo ta ściana średnia stara między sklepami postąpiła« (Cons. p. 640).

W tych samych latach przeprowadzał Petrini podobne wewnętrzne roboty w klasztorze zwierzynieckim, ale nie sam, tylko wspólnie z Janem Trevano. Jaki był ich wzajemny stosunek? Nie umiem stanowczo wyjaśnić. Petrini był starym, doświadczonym i znanym budowniczym. Wszakże Trevano, zapewne znacznie odeń młodszy, miał stanowisko wyższe; już w r. 1603 zdaje się, że kierował robotami na zamku krak.,¹ w r. 1604 tytułowano go »murator S. R. M.«, a w r. 1607 był nawet naczelnym architektem zamkowym⁵⁰ 51. Trudno przypuścić, by którykolwiek z nich chciał być podwładnym drugiego, i nie ma śladu, by tak było. Owszem w aktach procesu czytamy kilka razy zapewnienia, że dwaj mistrzowie byli wspólnikami, obaj na Zwierzyńcu pracowali i obaj w równej mierze ponoszą odpowiedzialność. Mimo tego nie sądzę, by między starszym praktykiem mularzem a młodszym bardziej teoretycznie wykształconym »geometrą i architektem« bezwzględna zachodziła równorzędność. Trevano może dawał tylko plany i opinię, a Petrini był wykonawcą. Ostatecznie Trevano, o którym w aktach nieraz jest mowa, jako o »towarzyszącym« Petriniemu i współodpowiedzialnym, nie był, przynajmniej przez urząd miejski kazimierski, pociągniętym do odpowiedzialności, a proces toczył się tam jedynie przeciw Petriniemu.

znana

Ksienią na Zwierzyńcu była podówczas Dorota Kątska, z przedsiębiorczości i zapału do budowania. Ona to ok. r. 1600 wystawiła budynek szkoły w klasztorze, ona restaurowała i przy

str. 847.

¹

Podwoje, boki, drzwi, ramy boczne drzwi; tu może jakieś żelazne części okucia drzwi.

²

* Zamknięcie, krata.

³

Według Zebrawskiego Słownika budownictwa zamszami nazywane bywają zewnętrzne przystawki budynków, soboty, podścienia. Linde zna tylko zamsz w znaczeniu skóry białej i miękiej, tudzież z am szyć w znaczeniu pokryć mchem. Tu prawdopodobnie mowa jest o delikatniejszej robocie kamieniarskiej.

⁴

Tak; zapewne miaîo być: »zamakają«.

⁵

Tak. Nie udało mi się dojść znaczenia tego wyrazu technicznego.

⁶

Tej relacyi nie znalazłem w księgach miejskich.

⁷

Rozprawa: Gabryel Słoński, Spraw. Kom. hist. szt. tom V, str. 14.

⁸

   W akcie powyższym sprawa niejasno jest przedstawioną. Sąd burgrabski jest właściwie sądem ławniczym pod prezydencyą burgrabiego. W tej formie zwoływany bywał w pewnych specyalnych sprawach, do których załatwienia nie wystarczał zwykły sąd ławniczy.

⁹

   Oczywiście za projekt rysunkowy.

¹⁰

A. Grabowski, Starożytn. wiad. str. 60.

¹¹

*    Z przeszłości. Rozdział Sukiennice str. 101—109. Ten Ciepielowski był w r. 1608 starszym bractwa postrzygaczów »fraternitatis pannicidarum Crac. senior« (Cons. Crac. 650 p. 922).

¹²

*    Kartusz ten umieszczono mniej więcej w tern samem miejscu w przebudowanych w latach 1875—1879 Sukiennicach (Wład. Łuszczkiewicz, Sukiennice. Biblioteka krak. Nr. 11. str. 43).

¹³

»Krzyżem« nazywano pospolicie poprzeczne przejście przez Sukiennice, od strony ul. Szewskiej prowadzące ku ul. Siennej.

¹⁴

Byt to dom na ul. Szewskiej oznaczony dziś 1. or. 18 albo 22.

¹⁵

W notatce odnośnej cytat nie został bliżej oznaczony; wzięto go z którejś z ksiąg miejskich.

Archiwum nauk A. V. 1.

¹⁶

   Była to wieża t. zw. Legacka na końcu ul. Poselskiej. Obrona jej należała do cechu mularzy, i jeden z nich miewał ją sobie oddaną pod osobną opiekę. (Por. Senatus consultum de defensione civitatis z r. 1575. Prawa i przywileje m. Krakowa, tom I, 812).

¹⁷

   Tak nazywano ściślejszą Radę miasta, a nawet czasem pełną Radę.

¹⁸

Była to kamienica dziś oznaczona 1. or. 16. (Por. St. Tomkowicz, Do historyi muzyki w Krakowie, Rocznik krak. tom IX, str. 195).

¹⁹

Będzie o nim mowa niżej, w rozdzielę 6 o hafciarzach i szpalernikach krak.

²⁰

   Byt to dom oznaczony dziś 1. or. 14.

²¹

   Był to dom oznaczony dziś 1. or. 7 na placu WWŚwiętych, albo przytykająca doń część domu sąsiedniego 1. 6.

²²

   Gzemsy występujące poziome ponad oknami.

²³

   Patrz pod: Bartłomiej Jankosz.

²⁴

   Patrz pod: Zatorczyk. — Por. moją rozprawkę: Prałatówka parafii N. P. Maryi w Krakowie, Rocznik krak. tom X, str. 55—55. Tam też przytoczono odnośne źródła archiwalne.

²⁵

   Był to dom oznaczony dziś 1. or. 5.

²⁶

* Sprawa tego kupna była zawikłaną. W r. 1(520 wniesiono przeciw Litwinkowicowi skargę o nieprawne nabycie kamienicy, do której pretensye rościli sobie Olszowscy stąd, że miała ona czy część jej należeć do zmarłej już Anny Paprockiej 1° v. Hermanowej Zurchusowej a 2° v. Olszowskiej (Contr. cons. 653 p. 382). Dalsze ślady sporu z Olszowskimi i rodzinami z nimi spokrewnio-nemi ciągną się przez lata 1636, 1639, i 1640 (Contr. cons. 661 p. 378—379» p. 1667, p. 1756—1758, p. 1784, p. 1817, p. 1819, p. 1962, p. 1966). W r. 1639 miał Litwinkowic jakąś sprawę ze Stanisławem Krzeczowskim (tamże p. 1700).

²⁷

Ten Jan malarz w r. 1568 nazwany jest »Litwin de Vilno« (A. Grabowski, Skarbniczka archeol. str. 43). W r. 1602 spadkobiercy jego mają kamienicę na ul. Grodzkiej, kolo doktora Grzegorza Skrobkowica, dalej jest kamienica Bylinska (Cons. p. 174).

²⁸

   St. Tomkowicz: Wawel, Teka konserw, gal. zach. tom IV, str. 350.

²⁹

   Wojciechowski, Kościół katedr, krak. str. 43, gdzie nazwany jest Ambrożym Meachyni.

³⁰

   Meazowie mieli posiadłość za bramą mikołajską przy ulicy dążącej ku kościołowi ś. Mikołaja (Scab. ex 1625 Nr. 1167 p. 262).

³¹

   Patrz wyżej pod: Jastrząbek.

³²

   O nim to, znów mylnie zapewne, mówi A. Grabowski: »Paweł Meazzi r. 1607a (Starożytn. wiadom. str. 230).

³³

   P i le a to r = czapnik.

³⁴

   Ustęp zaklamrowany widocznie skrobano i tem samem pismem wpisano, Stolarskę można czytać Stolarkę.

³⁵

   Zap. Switalowski lub Smitalowski.

³⁶

   Może miało być: tego z sumy.

³⁷

Patrz wyżej pod: Grzywka.

³⁸

   Patrz niżej pod : Woźnicką.

³⁹

   Staroż* wiadom. str. 281.

⁴⁰

Por. wyżej pod: Augustyn Litwinek.

⁴¹

* A. Grabowski, Starożytn. wiadom. str. 231.

⁴²

   Komunikat Wdowiszewskiego, Spraw. Kom. hist, szt, t. IV str. LXIV.

⁴³

   Patrz wyżej pod: Aug. Litwinek.

⁴⁴

⁶ Patrz wyżej pod: Gawronek.

⁴⁵

   Komunikat Wdowiszewskiego, Spraw. Kom. hist. szt. t. IV str. LXIII.

⁴⁶

   Patrz wyżej pod: Arconi.

⁴⁷

   Patrz wyżej pod: Jan Bapt. Castold.

⁴⁸

   Patrz niżej w dalszym ciągu tego artykułu.

⁴⁹

Tj. w miąższ, na grubość.

⁵⁰

Patrz: St. Tomkowicz, Wawel, Teka konserw. Gal. zach. tom IV

⁵¹

Patrz niżej pod: Trevano.

ozdobiła kościół ś. Salwatora pod Sikornikiem \ a w Krakowie założyła kościół i klasztor ś. Norberta². Gdy w klasztorze Zwierzynieckim okazała się potrzeba przebudowania i rozprzestrzenienia starych gmachów, wezwała do tego dwóch majstrów Włochów Pe-triniego i Trevana. Miano wystawić nowy refektarz i szereg cel zakonnych na piętrze. Umowę zawarto d. 4 maja 1608³. Opiewała ona na sumę wcale znaczną. Zdaje się, że robotę miano ukończyć do lata czy też do końca lata 1609. Atoli nietylko nie ukończono jej na termin, prowadzono ją nieudolnie i z przerwami, ale nadto wykonanie było niedbałe i liche. Nie nakryte dachem budynki rysowały się, a w końcu część sklepień się zapadła.

Winę za to obie strony starały się zrzucić wzajemnie na siebie. Powstał stąd zatarg rozpoczęty stwierdzeniem stanu rzeczy. Rzecz dziwna, proces prowadzono z początku, czy też zamierzano prowadzić równocześnie w Krakowie i na Kazimierzu, może ze względu, że sądzono, iż jeden z majstrów mularskich należał do kompetencyi urzędu miejskiego krakowskiego, a drugi do kazimierskiego. Atoli w krakowskich księgach zapiski urywają się wkrótce, zapewne dla niemożności poszukiwania pretensyj na Trevanie, stojącym jako mularz królewski pod osłoną powagi króla.

Pierwszy ślad zatargu spotykamy w księgach kazimierskich.

D. 12 czerwca 1609 r. »Ex instancia famati Joannis Baptistae Muratoris civis Casimiriensis suo et nomine famati Joannis S. M. R. Muratoris agentis« ławnicy kazimierscy w towarzystwie innych jeszcze delegatów urzędowych złożyli relacyę następującą z odbytej rewizyi: »Na żądanie P. Baptysty mularza i towarzyszącego beliśmy

¹ 0 tem wszyslkiem patrz Stanisław Tomkowicz, opis zabytków powiatu krak. Teka konserwatorów Gal. zach. tom II.

* A. Grabowski, Kraków i okol. wyd. 5te.

»Łuszczkiewicz (Rozprawa: Romański portal w kościele klasztoru na Zwierzyńcu, spraw. Kom. hist. szt. t. IV str. 7) twierdzi, że ksieni Kątska w końcu XVI w.(?) przebudowała na nowo klasztor wraz z kościołem. Wdowi szewski (Komunikat. Spraw. Kom. hist. szt. tom IV, str. LXXI) podaje treść kontraktu z d. 4 maja 1608, którym Petreni (sic) i Trevani zobowiązali się, że wszystkie budynki klasztorne »wywiodą i wymurują z gruntu, warownie, mocno, ochędożnie i bez rys« a to za 1500 zł. i umówione leguminy, »pod przepadkiem 1550 zł. i pod odłożeniem 200 zł. szkód, gdzieby się rysy czyniły«. Wyprowadza stąd wniosek, że wówczas »budowa całego claustrum dokonaną została«. Z aktów procesu niżej przytoczonych zdaje się wynikać, iż ok. r. 1608 nie budowano »całego claustrum«, ale jedynie jakieś części budynku klasztornego.

z urzędu posłani do klasztoru zwierzynieckiego, gdzie nowo sklepy, izby różne, cele dla mieszkania pannom budują, których widzieliśmy część więtszą z niedomurowanych i widzieliśmy podle kuchnie izbę sklepistą; na dole nad tąż izbą wkoło mur jest, w którym murze trzy okna, czwarte drzwi dla ganku; na tymże murze przykrycia żadnego także i nad sklepem izdebnym niemasz, które wymurowani izby i tych murów już jest pięć niedziel jako stanęło, jako powie-dał Jan Baptysta. Item nad sklepem drugim długim przez wszytek refektarz, który Baptysta z gruntu nowo zbudował z towarzyszem swym, dachu sztuki niemasz od wierzchu do dołu podle szczytu od pola, którą dziurą ciecze na to sklepienie nowe; na drugiej stronie od refektarza sztuki także dachu niemasz, którą dziurą także ciecze na sklepienie. Item około komina nowego dachu nie masz kędy także ciecze, zaś około drugiego komina dachu także niemasz, kędy na sklepienie także ciecze. Item pod tymże dachem trzy drzwi zostawione w sklepie na ankry, których tak prędko dać nie chce, dla których ankier sklepienia kończyć nie może i muru wzdłuż przez to postawić nie może dla niedostatku materyej tak z wapna, piasku, cegły, dla której materiej niedostatku sztuki sklepu zasklepić nie mogą. Widzieliśmy też i czeladź próżnującą, która przed nami po-wiedała, że materyej niemasz, i pomocników wedle intercyzy J. M. Panna Ksieni do tejź roboty nie dała, którą wisią¹ i defekt wszytek Stanisław Snopek generał zamkowy w klasztorze opowiedział księdzu Tomaszowi w niebytności X. Proboszcza, aby to JM. Pannie Ksieni zwierzynieckiej o to wszytko (sic). Item gdzie była jaka szkoda w tych murzech przez nieprzykrycie tych sklepów i murów stała (sic), on w tym mieć nie będzie, ale J. M. Panna Ksieni przez nieopatrzność dobra klasztornego, także i w tern sol-lemniter instans protestuie się i przez to szkodę niemałą ma i omieszkanie wielkie, które sobie szacuje na złotych pięćset, gdy tę czeladź na robotę inszą mógłby obrócić i pożytek z niej sobie uczynić, których dla niej przy sobie z wielką szkodą swą zatrzymać musiał, czekać z nią, o to czynić tak niedosyćuczynienie intercyzie tak w nie-dokładaniu dostatku materiej tak też pomocników do takowej roboty należących postawienie iako o szkody i omieszkanie swe ut supra taksowane in foro fori tempore et hora competenti czynić« (Cons. Casimir. Nr. 780 p. 1206—1207).

Druga rewizya urzędowa, odbyta d. 8 lipca tegoż roku na żądanie strony przeciwnej, tj. »na powód P. Doroty Kąckiej, Ksieni Zwierzynieckiej« stwierdza, że »panowie mularze Jan Baptysta i Jan Trevano, na robocie tej, którą zmówili z JMP. Ksienią, mimo kontrakt i intercyzę... uczniów dwu, Baptystę i Jakuba miasto towarzyszów... do roboty tej dają...« Stwierdzają dalej przysiężnicy kazimirscy, że z winy majstrów wiele czasu się traci i materyału psuje, i wogóle nie dotrzymano umowy co do liczby i rodzaju robotników, »i to, że cel dziewięć zasklepionych sklepem walnym² nie rokoszą², jako byli powinni według intercyzy« (Cons. Casim. vol. 780 p. 1441—1442). Wśród tego jednak sytuacya wciąż się pogorszała, nowe mury zaczęły się rozsypywać. D. 30 września na powód P. ksieni odbyta przez przysiężników kazimirskich rewizya stwierdza, że widzieli »izbę refektarz, wzdłuż łokci 24 a w szerz łokci 14, w której izbie sklepienie upadło z ścianą od ogrodu. Nad tymże refektarzem cztery cele sklepione upadły z odrzwiami, z oknami, z kratami na z wyż pod sam dach; kurytarz między celami sklepiony też upadł« (Cons. Casim. vol. 780 p. 1442). Podobną rewizyę odbyli w tymże czasie starsi cechów krak., mianowicie na żądanie mularza Jana Baptysty (Petriniego) d. 2/10 1609 starsi cechu ślusarzy opisują » w klasztorze zwierzynieckim oglądalichmy ankry w refektarzu, gdzie się ściana z dwiema sklepoma obaliła«, gdyż trzy ankry liche »tego budynku strzymać nie mogły« (Cons. Crac. p. 458), a d. 10/10 1609 starsi cechu mularzy zdają sprawę z re-wizyi odbytej po ś. Michale na żądanie ksieni: »wyszlichmy na oglądanie do klasztoru na Zwierzyniec tej ruiny, którą robił p. Jan (Trevano) mularz królewski z polecenia z p. Baptystą« i stwierdzają, że w refektarzu, którego sklepienie się obaliło, były »4 okna w tej śeienie, na której stał sklep, których okien było na szerz 2 łokcia i pół ćwierci a na zwyż 3 łokcie i ćwierć. Zasklepienie tego sklepu było na cegłę jednę, na którym było wzięto ścianę wdłuź na 2 cegle na środku, na której ścienie były cele zasklepione i te się poobalały. Ankry szły drzewiane i żelazne po sklepie dolnym po refektarzu, które prze wielki ciężar i opadek muru połamały się. Dynsty³ nie mogły zdrzierżeć takiego ciężaru i musiały się obalić«... a dalej jeszcze wyjaśniono: »dynsty między okny trzy nie były warowne tym sposobem, że jeno były po 4 łokcie na" szerzą, mało co więcej. A dwa łokcia na miąższ jako mur wzmiąższ szedł, a potrzeba było filary murować, przeciwko tymże dynstom, i ścianę miąższą, któreby były mało co albo nic zasłoniły światła, inaczej ten sklep nie mógł stać, bo te dynsty same nie mogły inaczej zdzier-źeć«. Ankry były źle dane. »Item sklep ten miał być na l³/, cegły najmniej murowany, który jeno cegłą był zmurowany, na którym ściana szła we dwie cegle« (Cons. 468).

W najbliższych tygodniach odbył się w urzędzie miejskim ka-zimirskim dzień po dniu szereg terminów na powód ksieni Zwierzynieckiej, na których pozwany Petrini (zwany tam to Janem Baptystą, to Petrenim) nie stanął. Przedstawiciel klasztoru powoływał się tam na umowę z d. 4 maja 1608 i na zapis co do kary kon-wencyonalnej i zwrotu kosztów w razie wadliwej roboty uczyniony przez budowniczego, w słowach następujących: Baptysta Petreni mularz, tuteczny mieszczanin, objednał robotę konwentu zwierzynieckiego z szlachetną i P. Bogu poślubioną panną Dorotą Kącką pomienionego konwentu ksienią i wszytkim konwentem z pewnego umówionego myta zapłaty albo summy w kontrakcie albo zapisie ręcznym podpisanym i pieczęcią utwierdzonym po spółce i nieroz-dzielnie z niejakiem Janem Trewany towarzyszem swym, przeciwko któremu na tenczas actio seorsiva zachowuje się de data w con-trakcie zwierzynieckim etc. pultorą tysięcy złotych i z legumin wymówionych, której sumy już dwanaście set fi. wybrał i leguminą wynoszącą na 400 fl. też wybrał, iż takowe budynki z gruntu we woroście(?) materyą JM. Panny Ksieni wywieść, wymurować całe warownie ochędożne zawarte bez rysy obiecał i mocno pod przepadkiem fl. 1550, także i pod odłożeniem fl. 2000 szkód, gdzieby sie rysy czyniły albo upadek (czego Boże zawaruj) budowanie intra decursum trium annorum immédiate se sequencium mocno się zapisał, tak gdzieby takowe budowlanie upaść albo się rysować miało, swym groszem zaprawić i budowanie znowu nieodwłócznie wystawić jest powinien« (Cons. Casim. vol. 780 p. 1456).

Pozwany, przez pełnomocników i przez żonę Reginę wnosił różne przedstawienia i sprzeciwy, kwestyonując formalną stronę pozwu i tłómacząc się, że osobiście stanąć na terminach nie może, gdyż wstrzymuje go pilna robota w Lanckoronie u wojewody krak.⁴ (Cons. Casim. vol. 780 p. 1472). Po różnych dylacyach i pro-testacyach d. 11 października 1609 urząd radziecki kazimirski wydał wyrok, skazujący zaocznie Petriniego na zadośćuczynienie zapisowi uczynionemu klasztorowi zwierzynieckiemu co do odszkodowania i kary konwencyonalnej, a w razie oporu na zajęcie jego majątku i na areszt osobisty (Cons. Casim. vol. 780 p. 1480). Pozwany stawił się ostatecznie przed urzędem radzieckim i wniósł merytoryczny sprzeciw przeciw wyrokowi, starając się wykrętami winę za ruinę zrzucić na ksienią, która rzekomo przeszkody w robocie czyniła i co do dostarczania materyału i pomocy umowie nie uczyniła zadość, owszem samowolnemi dyspozycyami swemi i uporem przy nich wpłynęła na złe wykonanie robót. Nawzajem strona pozywająca winę całą zrzucała na majstra, nie szczędziła mu nawet przykrych. ogólnikowych zarzutów: »nie nowina to Baptyście źle murować, bo nigdzie pochwały z roboty swej nie odniósł, z nikim się dobrze w tej mierze nie obszedł, aż z prawa musiał« (Cons. Casim. vol. 780 p. 1531—1532). Jest w tern twierdzeniu zapewne przesada, zwykła w polemicznym ferworze adwokackim, atoli sądząc z braków stwierdzonych przy tej i poprzedniej także budowie u ś. Andrzeja, zdaje się, iż na starsze lata Petrini istotnie musiał się w robocie opuścić. Wielkorządca jako sędzia wyższej instancyi zmodyfikował pierwszy wyrok o tyle, że zwolnił pozwanego od zwrotu kosztów i od kary pieniężnej, a tylko nakazał mu usunąć gruzy i swoim kosztem na nowo wystawić zwalone mury. Gdy Petrini wykazał się majątkiem i całym tym majątkiem ręczył, że do wyroku w sposobnym czasie się zastosuje, a protestował jedynie przeciw zbyt krótkiemu terminowi, gdyż w zimie robót prowadzić nie może, zniesiono zawieszony nad nim areszt, a tylko na razie d.

•Lin. r

■ ç. * .■

’r

**

*■ -:.,>

b'

■ ?*k

-, V¹

V,

17^

•Lit y

• -J

M '

v-*:' sc ^

: «**

* ü-- .V

5 -Va»,

>i

hk]

:■

w* -

'1

l*j

il

'V *

sj

RMM

». *

l'

-VpP?

J*rv

tM

;•

■a|

2L>.

—■

*?.i

!SL*a=ś

nffT

4pii

■;

>• •

V. * Ä

fswiJ'i'fnpr'*

«r^r-

*»

-,y

>.

(ET ' ,

il

fe s?

•ł

vf

--

1» ,*!

JA 1

SJ:

JF

i v*

> i.

:‘ji

• ji

i«

*v ■>

il

J.- •?

.t

g*»**

'U'

Wi

wV

LA

-T ' v

riJ

î‘ «ru,

<pr T- •*

:iJ

Fig. 13. Komin marmurowy z h. Wazów w sali II piętra zamku na Wawelu, dzieło Ambrożego Meazi z r. 1603. (do str. 91).

St. Tomkowicz.

7 stycznia 1610 r. utrzymano termin wyroku co do usunięcia gruzów (Cons. Casim. vol. 780 p. 1482, p. 1499—1501, p. 1504, p. 1505, p. 1508—1511, p. 1522—1536, p. 1536, p. 1539—1540; vol. 781 p. 4—7).

Petrini zapewne w najbliższym sposobnym czasie odbudował zwalone mury, gdyż w aktach już więcej o tej sprawie" mowy nie ma.

Z Trevanem w tym czasie i potem jeszcze łączyły Petriniego rozliczne stosunki. W r. 1609 występuje jako ręczyciel w sprawie pieniężnej między Janem Trevano, kupcami weneckimi Janem Maryą Trevano i Bartłomiejem Macerati, a Antonim Tornel (Scab. Crac. 1163 p. 878 — 879); a w r. 1611 »Joannes Baptista Petrino« zeznaje, iż wespółek z p. Janem (zapewne Trevano) mularzem zjednał był wywieść »brantmaury« z obu stron w kamienicy Zygmunta Alantsego na ul. ś. Jana (Cons. p. 881)⁵.

Starszym cechu mularzy i kamieniarzy był Petrini w latach 1609, 1610, i 1611 (Cons. p. 307, 583, 638, 780, 781).

Posiadał realności na Kazimierzu przy Krakowie. R. 1604 nabył za 800 zł. dom na Kazimirzu przy ul. Żydowskiej, a r. 1605 dokupił część tego domu od Pawła Stemackiego. R. 1605 nabył plac od Anny Niedzieliny, zdaje się obok poprzednio wspomnianego domu, za 70 zł. (Cons. Casim. z r. 1609 vol. 780 p. 1533). W r. 1609 dom ten stał między posiadłościami Niedzielińskie a Mieńcza-rowskie (Scab. Crac. 1163 p. 878—879), a być może, miał tam drugi dom, gdyż w r. 1610 dom Jana Baptysty na ul. Żydowskiej na Kazimirzu opisano jako stojący między realnościami Leszczyńskiego i Walentego Mączki (Cons. Casim. vol. 781 p. 44).

Kilka razy w aktach z r. 1609 wymieniono żonę Petriniego Reginę (Cons. Casim. vol. 780 p. 1472, p. 1539; Scab. Crac. 1163 p. 878—879), nie podano jednak czyją ona była córką.

Zapewne synem Petriniego był »hon. Joannes Peryn (sic), S. R. M. servitor« wspomniany razem z żoną Lukrecyą Karasiówną pod r. 1627 (Scab. Crac. 1167 p. 606). Nazwisko jego przekręcono prżez pomyłkę. W r. 1629 spotykamy zapiskę, według której »Lu-krecya Karasiówna Petrynowa« występuje w akcie sprzedaży kamienicy na rynku krak. (Scab. 1167 p. 1057). Zapewne o nim jako

również mularzu wspomina Wdowiszewski¹, lecz w księgach m. Krak. nie znalazłem wzmianki o tym jego zawodzie.

Bartosz Piencius. R. 1643 wymieniony między świeżo obranymi starszymi »mularzami-kamiennikami przysięgłymi« (Rev. quart, p. 154).

Bartłomiej Płachecki, (Płachetka, Szlachetka, Szlachecki). Kamieniarz. Był on synem Szymona Płachetki krupnika krak. (pultarii), jak dowiadujemy się z genealogii przedłożonej urzędowi radzieckiemu w r. 1606 zapewne w sprawie przyjęcia prawa miejskiego krak. (Cons. p. 1077). Tutaj i potem wiele razy nazywano go w zapiskach »lapicida*. Istotnie r. 1606 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555—1601 K. 1037 v.).

Żoną Płacheckiego była Magdalena, córka Pawła Czarnego⁶ 7 i żony jego Anny Wolskiej. Czytamy o tem w aktach procesów, które toczyły się w latach 1608 i 1609 o kamienicę przy ul. Szewskiej zwaną Szczerbińską a leżącą między Temberkowską a narożną Latoszyńską⁸. Bartłomiej Płachecki zwany tam czasem bywa Bartoszem Sztachetką (Contr. Cons. 650 p. 1105). Kamienica ta należeć miała poprzednio do rodziców Magdaleny Płacheckiej, ale pewne prawa do niej rościli sobie wykonawcy testamentu ks. Wolskiego kanon, warsz., wuja Płacheckiej; do innych znów części mieli prawa dziedziczne »ks. Paweł Wierzbicki, zwany Czarny«, brat Magdaleny Płacheckiej, tudzież jakiś Stanisław Dzierżanowski. Prawa te od nich wreszcie Płacheccy wykupili (Contr. cons. 650 p. 906—911, p. 1105, p. 1186—1187; Cons. ex 1609 p. 390— 391); mimo to jeszcze w latach 1621 i 1626 występują jako właściciele nie całej kamienicy, tylko jej części (Scab. 1166 p. 400; Cons. p. 695) i do tej nawet ich części mają pewne prawa małżonkowie Chaonschildowie. Zdaje się, że Płacheccy będąc w złych interesach, nieraz zaciągać musieli długi, a sumy wzięte zapewniali na domu swym, lub jego pewnych mieszkaniach (Scab. 1165 p. 771, p. 785). W r. 1609 Bartłomiej Płachecki, »lapicida« posiada też dom (drewniany) za murami miasta »in platea cingulatorum, eundo in Kawiory⁹ penes horturn Thomae, acialiter« (Cons. p. 506).

0 robotach Płacheckiego głucho w księgach miejskich. Że jednak je miał w następnych latach, świadczy spór z cechem mu-larsko-kamieniarskim w Krakowie w r. 1613. Cech nazywając go jakby lekceważąco »Płachetką«, skarżył go do urzędu radzieckiego, że nietylko nie należąc do cechu podejmował roboty, ale nadto wyuczywszy się jedynie kamieniarstwa, porywał się zuchwale na-stawianie budynków. Urząd orzekł, że »Płachecki« powinien przede-wszystkiem starać się o przyjęcie do cechu jako kamieniarz i w tym celu okazać ma »specimina« sztuki kamieniarskiej, której się uczył; a jeżeli chce podejmować i fabryki mularskie, ma przedewszystkiem uczyć się mularki według obyczaju i przepisów cechu, a potem wykonać także »specimina« sztuki mularskiej (Contr. Cons. 651 p. 471).

W r. 1615 Płachecki wymieniony jest urzędownie między młodszymi cechu (Contr. Cons. 651 p. 627). Widocznie jednak nie-dopełnił złączonych z mistrzostwem formalności, gdyż spór poprzedni odnawia się jeszcze w r. 1616, a mistrze cechowi robią Pła-checkiemu przykrości »molestując, aby według zwyczaju i praw ich zachował się« i doprowadzają do tego, że aż on ich skarży. Występuje już teraz z pewną dumą »jako mieszczanin i patricius tu-teczny« i oświadcza, że gotów jest »tak sztuki pieniądzmi gotowemi zapłacić jako mu naznaczyli, miasto robienia ich, jako i kolacyę wedle praw cechu i zwyczaju odprawić«, tylko musi mieć »czas do odprawienia tego wszytkiego co przynależy na mistrza młodego«. Żali się, że już raz, gdy na termin naznaczony »z kosztem niemałym przygotował się wT gospodzie« oni sztuk »zbraniali się przyjąć i do szkody niemałej przywiedli« a co gorzej, jemu na złość przyjęli takowe sztuki »drugiemu towarzyszowi sztameckiego rzemiosła, miejskiego niemającemu« nawet. Zarazem energicznie oświadcza, że już teraz do spełnienia tych wymagań przyniewolić się nie da, a szkody przez szykany cechu sobie wyrządzone likwiduje w kwocie 50 zł. (Adv. 525 p. 595—596). Na tein urywają się wiadomości o tym zatargu.

Za to spotykamy jeszcze kilka innych zapisek. W r. 1619 Płachecki nie dotrzymał umowy Kasprowi Rotekranc chirurgowi

w. razem ze

kowa, nie umiem objaśnić. Kawiorami do dziś dnia nazywa się okolica za placem wyścigowym, między częścią Błoń za drogą poprzeczną prowadzącą od Zwierzyńca do Łobzowa a od północy polami zwanemi Gramatyką, które w XVIII »Świnią krzywdą« przytykały do Łobzowa.

o jakąś robotę mularską, a gdy nie złożył kary umówionej 400 zł., zatrzymano go w areszcie (Contr. cons. 652 p. 710). Dalsze drobne zapiski mówią o nim w latach 1623, gdzie występuje jako pełnomocnik jego Andrzej Gawronek, znany nam już mularz (Contr. Cons. 654 p. 178) i w r. 1632, gdzie zwany jest, jak dawniej, »lapicida« (Contr. Cons. 658 p. 640). Wreszcie w r. 1643 wymieniono go między starszymi przysięgłymi cechu mularzy i kamieniarzy (Rev. quart, p. 154) i w tymże roku d. 10 lipca wciągnięto w księgi miejskie podpis jego jako »Bartosz Szlachecki« pomiędzy wiertelnikami, którzy robili rewizyę nowo przez Laitnera zbudowanych Classes czyli gimnazyum ś. Anny (Rev. quart, p. 146—149).

Jest to ostatnia o nim zapiska z pierwszej połowy XVII w.

Z dawniejszej zapiski z r. 1621 dowiadujemy się, iż z żony Magdaleny miał dwoje dzieci: Łukasza i Annę (Scab. 1166 p. 400).

Jan Popiołek. Wiemy o nim tylko, że w latach 1605 (Cons. p. 878) i 1609 jest starszym cechu mularskiego w Krakowie (Cons. p. 307, p. 324), a w r. 1614 występuje już wdowa po nim pozostała (Contr. cons. 651 p. 593).

Krzysztof Podelwik i Samuel Podelwik. R. 1628 Krzysztofa Podelwika mularza pozywa Jerzy Cromer rajca krak. jako ręczy-ciela za Samuela Podelwika mularza, który od pozywającego kupił był za 20 zł. »lapides vulgo orolo (sic)¹ dictas (sic)« (Contr. Cons. 656 p. 1367). Więcej o nich obu nie spotykamy wzmianki.

Maciej Przędkowic. R. 1621 Matias Przędkowic lapicida przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. 1612 n. p. 161).

Bartłomiej Quadri, (Kwadry, Kary). Był mularzem. Nazwisko Quadri albo Quadro jest bardzo częste wśród mularzy i kamieniarzy Włochów pracujących w Polsce zwłaszcza w XVI w. Znamy Jana Baptystę, budowniczego ratusza poznańskiego, Gabryela, Franciszka, zwanego »Krotochwila«, Marcina (»Quadrio«). Czasem pisali się »de Lugano«. Władysław Łoziński, zapewne słusznie przypuszcza, iż nie było rodziny Quadro, tylko że to byli ludzie należący do różnych rodzin z miejscowości Cadro, pod miastem Lugano w kantonie te-styńskim dzisiejszej Szwajcaryi włoskiej. Okolica ta była ojczyzną wielu kamieniarzy, mularzy, rzeźbiarzy i architektów¹⁰ 11. Czy Bartło-

miej pojawiający się w Krakowie od końca XVI w. był z którym z powyższych w pokrewieństwie, źródła nasze nie mówią.

Bartłomiej Qaadri »Italus, murator« przyjął prawo m. Krak. w r. 1597

Najwcześniejszą wzmiankę o nim z w. XVII znalazłem z r. 1603. D. 17 lipca »Bartolomeus Quadri civis Crac, murator« pozywa Andrzeja de Bianco o szkody, które poniósł z jego przyczyny. Podejmowali oni wspólnie różne prace, zestawione w pozwie w 6 punktach. Oprócz drobniejszych, wykonanych w Wieliczce i w Krakowie, wymieniono tam z ważniejszych roboty »w kamienicy Fale-rowskiej, którą JMc. Pani Podlaska ma« (za 10 zł.) i robotę u zięcia JMc. P. Korycińskiego za 120 zł. Tę ostatnią miał sam prowadzić, ale podszedł go Bianco i pozbawił go spodziewanego zarobku¹² 13.

Jako starszy cechu występuje Quadri po raz pierwszy w r. 1606 i odtąd rok za rokiepi spotykamy go z tym tytułem aż do r. 1610 włącznie (Cons. z r. 1606 p. 1079; z r. 1607 p. 1128; z r. 1608 p. 36; z r. 1609 p. 307 ¹⁴; z r. 1610 p. 660).

W r. 1607 prowadził jakieś przeróbki w kamienicy Wincentego Schildera kupca, na ul. Szewczej¹⁵. Z powodu, że wykonał on tam pewne roboty »nad intercyzę«, na własne jego żądanie przychodzą je szacować starsi cechu »przywziąwszy do siebie p. Jana Baptystę¹⁶ cechu mularskiego i sztameckiego na miejsce p. Bartosza Kwadrego« jako interesowanego. Taksują robotę »z kamieniem, z cegłą, wapnem, piaskiem, rusztowaniem, wybieraniem gronthów, wywożeniem ziemi na takach, pomocniki, czeladzią, naczyniem, posadzką, szczytami, nadstawianiem ścianki, krom krat do których nie należym, krom frambug pod sklepem« i krom wywodzenia komina, bo to było według umowy — na 151 zł. 4 gr. (Cons. p 1313—1314).

Około r. 1611 zapewne prowadził robotę w Bursie paupe-rum⁰, a przynajmniej dostarczał do niej materyału. Na żądanie

Quadrego¹⁷ zeznaje Bartosz Czayko z Łobzowa, »żem zimy przeszłej woził z towarzyszem swym orczle od Bartosza Kary (sic, zap. żarn. Kwadry) do Bursy pauperum i odwieźliśmy ich półpięta sta«, właściwie miało ich być 500, ale woda ich zaszła, gdy Wisła puściła. więc wszystkiego nie mogli zabrać (Contr. adv. 524 p. 931— 932). Może to za tę robotę senior Bursy pauperum pozostał winien 63 zł., o których niżej mowa w testamencie Quadrego.

Była to już jedna z ostatnich robót Quadrego. Jeszcze tylko w tym lub następnym roku prowadził fabrykę około 3 baszt miejskich, tudzież panu Bidermanowi w Sukiennicy i w sklepie. Dowiadujemy się o nich z testamentu, który wobec urzędu ławniczego zeznał na łożu śmiertelnem d. 13 czerwca 1612 r. Mieszkał wtedy w domu miejskim na dzisiejszej ul. Jagiellońskiej. Mieni się w nim być Włochem, wspomina o żonie Justynie i o dzieciach bliżej nie wyszczególnionych. Testament ten, który rzuca światło na jego położenie majątkowe, na stosunki z różnymi współczesnymi majstrami mularskimi i na związki osobistej przyjaźni z mistrzami: Łukaszem Reitino tudzież Andrzejem Jastrząbkiem, przytaczam w całości.

»In domo civili quae in vico ex pl. s. Stephani versus plateam sutorum tendentem consistit inter lapideas aciales Miernikowska et Laszinska ex antiquo appellatas. Coram hocjudicio (necessario ban-nito) personaliter exislens in lecto aegritudinis fam. Bartholomaeus Kwadry Italus murator Civis Crac.... testamentum suum ultimae dispositionis suae in hunc condidit modum, idque in praesentia con-sortis suae Justinae personali. Inprimis anima sua in manus Dei commendata, recognovit se consorti suae Justinae circa contractio-nem matrimonii denominasse flor. 100 in moneta, cui in vim auctio-nis huius dotalicii ascribit per praesentes flor. quinquaginta poloni-cales. Quod tale dotalicium cum augmento ex bonis suis videlicet testatoris prae aliis quibusvis personis post mortem suam nimirum testatoris perpetet et levabit.

Deinde recognovit se personis infrascriptis debere ut sequitur.

P. Raphaelowd de Bianco murarzowi zł. 50 i do tego, co się na karbie pokaże.

It. pani Annie Bonikowskiej wdowie zł. 4 i gr. 5¹⁷/₂.

It. P. A n d r z e j o w i J a s t r z ą b k o w i murarzowi od trzech okien, które dał robić do baszt po 3 zł. jedno. Te flor. 9 powinno ze cła zapłacić (sic).

Sobie też te długi być powinne opowiedział:

Jakub Cygan zł. 10.

Jan Studniarczyk zł. też 10.

Piotr murarczyk kopę.

P. Jerzy Biderman reszty zł. 10 i falendiszu na ubranie, któremu jeszcze powinien położyć proch¹ w sukiennicy i dwie ławce w sklepie przed okny. Miał też położyć posadzkę na dole, ale on na górze kazał, do tego i rum ciągnąć.

Winien mu też Kasper Dymek złoty i gr. 5.

Stanisław Górnik złoty.

P. Paweł Wieloszek mularz¹⁸ 19 z małżonką swą zł. 200. P. Jan Owcik karczmarz takież flor. 200 pols.

P. Senior z bursy Pauperum zł. 63.

P. Kristina Piotrowa Szczęcinowa²⁰ piekarka zł. 42.

P. Jan Baptista Castani mularz²¹ zł. 43.

P. Stanisław stolarz ²² zł. 1.

P. Janowa Alantsowa wdowa pożyczonych zł. 100 polsk.

P. Dawid Appell zł. 4.

co

Nakoniec zeznał, że czynszu z tego mieszkania na ratusz winien pro festo praeterito Paschae flor. 17 i do tego za materye, się regestry miejskiemi pokaże. A z skarbu też miejskiego nieco być sobie winno za robotę powiedział.

gano

itidem muratorem civem Crac, similiterque in tutores liberorum suo-

In executores vero testamenti hujus sui fam. Luc ani Lu-Keytino muratorem S. M. R., Andream Jastrząbek

rum

constituit« (Scab. 1164 p. 525—526).

Wkrótce umarł Quadri, a wdowa pozostała prosi dwóch wymienionych przyjaciół na opiekunów dzieci (Contr. Cons. 651 p. 422).

Obowiązku egzekutora testamentu Andrzej Jastrząbek nie przyjął widocznie, skoro spis inwentarza przeprowadzono na żądanie

tylko Łukasza R e y t i n o, w akcie nazwanego przez skrócenie »Lucas Reith«. YV r. 1612 zapisano: »Ad instantiam fam. Lucae-Reith civis et muratoris Crac. olim fam. Bartholomei Kwadry ci-vis et muratoris Crac. testamentarii tutoris seu executoris una cum familia sua in domum lapideam in platea seu vico transversali con-sistentem civitatis huius propriam, ad inventandas res morte illius derelictas descendit.

Naprzód nalazł się sygnet złoty

łyżek srebrnych dwanaście, marcas quatuor et scottos decem kubeczki dwa białe srebrne valoris zł. trzynaście groszy dwa

dzieścia

pieczęć mosiądzowa para kapeluszów starych

délia brunatna falendyszowa podszyta kirem czerwonym druga brunatna kitajką starą czerwoną podszyta żupan brunatny stary czerwonym kirem podszyty kołpak sukienny brunatny kuną podszyty drugi lisem krzyżowym podszyty stary albo cząbrem trzecia (sic) brunatna stara podszyta slamami nożenki srebrne złociste (Contr. adv. 524 p. 1550).

W r. 1601 jakiś Jan Quadri barchannik był właścicielem domu-drewnianego w Krakowie, za nową bramą, być może krewny Bartłomieja (Cons. p. 439).

Grzegórz Regulski. R. 1635 Grygier Regulski mularz przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 10; L. j. c. Ii ord. p. 10).

Jan Reitino Lugano (Reytyno, Reytino, Ritino, Retin, Lugan Reytinensis, Luganus Raytinus, Lugeno Aretinus de Lagano). R. 1609 »feria 3tia postridie festi ss. Petri et Pauli Apost. Joannes Luga-nus Raytinus murator deducta genealogia sua dtta Lugani a. MDXCVI jus civitatis in pleno numéro DD. Consulum juxta senatus consul-tum praestito juramento suscepit flor. quinque pol., bombardam et pulverem contubernio daturus« (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1058 r.). Ta niezwykła forma zapiski zdajé się wskazywać uroczystsze od innych przyjęcie w grono mieszczan krak. Starszym cechu mularzy i sztameców był obierany w latach: może 1607 (zapiska późniejsza z r. 1620, Cons. 1235); 1611 (Cons. p. 841); 1615 (Cons. p. 334); 1617 i 1619 (Cons. p. 655, p. 685—686 \ p. 1235).

¹ Tu nazwano go: Joannes Lugan Reytinen.

I

+

ÖÜlsLij

« ~

WH

r -■

t ■

-

|_>

ii

,

] j

ÉÉÊfe:

..

£3

j

i

*

Hi

-m«

•s;*!V

:A4

> < r if . ‘

MW

••

J “T

li

I ^

*

i

W.

1

li

.

HM

w

4

p'

■*• S?i

*-Kżt

iT

y

mr,

m

Fig. 14. Widok kościoła ś. Andrzeja w Krakowie, od północy (do str. 101).

St. Tomkowicz.

O robotach jego księgi miejskie nie przynoszą wiadomości; występuje tam jedynie jako świadek lub pośrednik w kilku sprawach i sporach WJochów w Polsce osiadłych. Bvł w bliższych stosunkach z Janem Trevano budowniczym król. i z Bartłomiejem Quadri — a podobno też z Petrinim K Był może krewnym Łukasza Reitino², w każdym razie dodatek »Lugano« do nazwiska wskazuje, że oba pochodzili z Lugano albo jego okolicy.

R. 1604 Jan Trevano, budowniczy, miał sprawę z panną Katarzyną Baranowską, służącą swoją. Zaspokoił ją przez pełnomocników' swoich: Ambrożego Meazzi i »Jana Lugano Retin«, których ona potem kwituje (Scab. 1162 p. 296). Znowu w r. 1607 toczył się jakiś proces o sprzedawanie rhumbarbarum sprowadzonego z We-necyi. Skargę wniósł Jan Trevano, a świadkiem jest »Joannes Lu-geno Aretinus de Lagano« (Cons. p. 1112); w innej sprawie w tymże roku zapisano go jako »Joannes Ritino de Lugano diocesis Comen-sis« Adv. 523 p. 2139). W tym samym roku występuje Joannes Lugano Rytino razem z Trevanem jako zastępca strony w sprawie o dług Hieronima Belon Wenecyanina toczonej z Waleryanem Montelupi i Janem Bapt. Peregrino (Adv. 524 p. 1158).

I jeszcze w r. 1611 przywiedziony on jest jako świadek do sprawy pewnego długu w testamencie Elżbiety wdowy po Jędrzeju Snochu, mularzu krak. (Scab. 1164 p. 282—284).

R. 1620 zapisano, że Regina sławn. niegdyś Jana Lugana Rei-tyna wdowa, jest córką pani Jadwigi, szlachetn. niegdyś Hermo-zyusza Juliana medycyny doktora wdowy (Contr. Cons. 653 p. 70).

Łukasz Reitino Lugano (Reytino, Reith). On zapewne wykonał do kościoła Franciszkanów w Krośnie okazały pomnik z różnobarwnych marmurów, 4 75 m wysokości mierzący i piękną rzeźbą ozdobiony, Jadwigi z Włodków Firlejowej, kasztelanowej zawichoj-skiej, zmarłej 1609 (fig. 15). Nad cokołem wzdłuż całego frontu pomnika wykuty tam piçknemi literami napis: LVGAN0 REITINO DE LVGANO ITALIANO. FECIT. AD 1611 CRACOVJAE. — Zagadkowy nieco pierwszy wyraz niewątpliwie jest myłką kamieniarza, albo też przy jakiej późniejszej restauracyi zepsuty został z Luc a. Jakie było pokrewieństwo Łukasza z Janem Reytino, nie wiadomo.

¹ To ostatnie twierdzi Wdowiszewski (Spraw. Kom. hist. szt. t. IV str. LXIII), bliżej twierdzenia swego nie udowadniając.

* Patrz niżej: Łukasz Reitino.

R. 1612 Bartłomiej Quadri w testamencie swoim mianuje z Andrzejem Jastrząbkiem »Lucam Lugano Reytino muratorem S. R. M.« wykonawcą ostatniej woli i opiekunem swoich dzieci (por. Quadri). Zgodnie też z tern na żądanie wdowy zostaje Łukasz Reytino Lugano »murator Crac.« opiekunem małoletnich dzieci Qua-drego (Contr. Cons. 651 p. 422), a gdy potem przeprowadza spis inwentarza po zmarłym, zowią go w akcie przez skrócenie »Lucas Reith, civis et murator Crac.« (patrz wyżej pod: Quadri).

R. 1619 znajdujemy zapiskę, że »Regina olim famati Lucae Reytino muratoris civis Crac, relicta, kwituje Bartłomieja Stopan v. Stupan, kamieniarza z Olkusza z wypłaty 45 zł., które był winien jej mężowi (Cons. p. 1032).

Zwraca uwagę, iż imię Reginy nosiły żony obu Reitinów żyjących u nas na początku XVII w. — ale jeszcze dziwniejsze, iż tak mało znajdujemy wiadomości o artyście tej miary, co twórca pomnika, którego widok podaję obok, i że rzeźbiarza twórcę tak wspaniałego dzieła zapiski stale nazywają tylko mularzem.

Roch de Mariabella. R. 1803 »Rochus de Mariabella Italus, murator« z Lugano przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n.

k. 1013 recto).

Jan Rosmus (Rozmusek, Rozmuskowicz, Zróbek). mularz. Jedyne o nim wzmianki spotykamy r. 1623 w sporze »inter seniores antiquos muratores Crac. ab una et... Joannem Rosmum etc... juniores muratores Crac. citatos« ; w dalszym tekście nazywany bywa Janem Rosmuskowicem (Contr. cons. 654 p. 269— 270). W tymże jednak roku i w tej samej księdze jest o nim mowa jako o Janie Rozmusku alias Źróbku (tamże p. 273) i w tymże jeszcze roku nazwany jest starszym mistrzem cechu (tamże p. 218).

Paweł Rygwicz. Należy do XVI w., wspomniany już w r. 1566 b W r. 1600 czytamy »olim Sophiae, Pauli Rygwicz muratoris, civis Crac. consortis« (Scab. 1159 p. 817). W r. 1605 słodownia Szołtyszka na ul. Szrotarskiej ² leżała »między słodownią Ogórko-wską a domem drewnianym nieb. Pawła mularza (Rev. quart, p. 792). Być może, iż tu mowa o domu niegdyś Pawła Rygwicza,

¹ Komunikat dra Karbowiaka, Spraw. Kom. bist, sztuki tom IV,

str. XXV.

* Byïa to zapewne ulica poprzeczna od ul. Szpitalnej koło dawniejszego kościoła ś. Scholastyki, albo koło szpitala ś. Ducha.

bo inny »Paweł mularz« w Krakowie należał w tym r. zapewne jeszcze do żyjących ²³.

Sebastyan Sala (Scala, Szala), Był kamieniarzem, Włochem. R. 1623 Sebastianus Scala (sic) świadczy w Krakowie w sprawie genealogii Ludwika Gretsi, Włocha z Lukki (Cons. p. 273). Być może, iż ta zapiska odnosi się do Sali, którego tylko nazwisko mylnie napisano. Pewną wiadomość o jego pobycie w Krakowie znajdujemy dopiero pod r. 1630. Wciągnięto bowiem do ksiąg miejskich genealogią jego. Mianowicie Jan Treuano S. R. M. servitor i Andreas Castelli² luganensis lapicida, świadczą, że Sebastyan Sala »lapicida Grac.« jest prawym synem Antoniego Sala i Franciszki, urodzonym w Lugano³. W tym jeszcze roku Sala przyjętym został do prawa m. Krakowa (L. j. c. r. 1612 i n. p. 261). Przypuszczać można, iż albo przybył do nas ze Ślązka, albo brał tam roboty po osiedleniu się w Krakowie; naprowadza na to zapiska z r. 1637, według której Jan Winter imieniem »Illustr. D. Comitis de Ospersdorff (sic)« pozywa Sebastyana Szalę (sic) lapicidę krak. »ad satisfacien-dum ei. Citatus defectu aliarum probationum offert comprobationem juratoriam«. Urząd radziecki orzekł, iż uwolni pozwanego od odpowiedzialności, o ile tenże złoży przysięgę »że ta góra alabastrowa, w której miał citatus dostać kamienia alabastrowego na robotę actoris, zawaliła się była, i iż dlatego... nie mógł tej roboty actori dostawić na czas obiecany« (Contr. cons. 661, p. 690). Rodzina początkowo baronów w jednej linii od r. 1626, w drugiej zaś od r. 1635 hrabiów Oppersdorfów, o której tu oczywiście mowa, jest z dawna osiadłą na górnym Ślązku, Morawii, w Czechach i dolnej Austryi. Zdaje się, że już na początku XVII w. należał do nich Górny Głogów w księstwie Opolskiem, na którym w r. 1642 ufundowany został ich majorat. W bliższej okolicy Krakowa wprawdzie nie ma i nie było łomów alabastru. Ale jest alabaster w Busku koło Pińczowa w Królestwie polskiern, mniej więcej o 70 kilom, na północny wschód od Krakowa. Być może, iż pan ślązki zamówił jakieś przedmioty alabastrowe od kamieniarza, który mat ery ał miał sprowadzić z pod Pińczowa, a w Krakowie obrobić. W latach następnych kilkunastu spotykamy dość często nazwisko naszego Sali w księgach miejskich krak.; zapiski przynoszą jednak tylko mniej ważne wiadomości o jego życiu i stosunkach majątkowych. W r. 1639 i następn. był »Sebastianus Sala murator civis Crac.«, razem z jakimś Wojciechem Dylążkiem karczmarzem, opiekunem małoletnich dzieci Jana Zywerta albo Zyworta, mularza krak. (Contr. cons. 661 p. 1667, p. 2053; 662 p. 286; 663 p. 2134). Por. też niżej, pod Zyworth. Zapewne do Sali odnosi się zapiska z r. 1641 o »la-pidea Sebani lapicidae in platea Slaukoviensi sita« (Scab. 1169 p. 977). Sebanus jest skrócenie imienia Sebastianus, które w owym czasie częściej w pismach spotykamy¹. Może w tejto kamienicy mieszkał potem Bartłomiej Birtułtowicz (sic) drukarz i o niedopełnienie umowy najmu miał ze Salą proces w latach 1642—1643²⁴ 25. W r. 1643 Sebastyan Sala był starszym cechu mularzy i kamienników krak. (Rev. quart, p. 154). Z zapiski z r. 1645 dowiadujemy się, że żonie Sebastyana Sali było na imię Zuzanna (Contr, cons. 662 p. 2470). Musiała Zuzanna umrzeć niedługo potem, gdyż pod r. 1650 zapisano, iż Regina 1° v. Marcinowa Ogorzałkowicowa piekarka a teraz 2° żona Sebastyana Sali lapicidy pozywa małżonków Smołkowiców o dwie należne jej sumy (Contr. cons. 521 nowy p. 2404, p. 2420—2421, p. 2425, p. 2427—2428). W tymże roku nieco później Sala razem z drugim mularzem krak. delegowany był do jakiejś rewizyi domu i szacunku (Contr. cons. 521 nowy p. 2438—2439). Kiedy umarł Sala, nie wiemy, w każdym razie nieścisłą jest wiadomość, bez powołania się na źródło, podana przez A. Grabowskiego²⁶, o zapisce jakoby pochodzącej z pierwszej połowy XVII w. »Regina, hon. olim Sebastiani Sale lapicide Crac. uxor«.

Wawrzyniec Senes (Laurentius demereto de Santo, Meretor de Sene). Mularz z Gryzonii ²⁷, był budowniczym wspaniałego zamku.

czyli raczej pałacu ufortyfikowanego Ossolińskich, Krzyżtopor w Sando-mirskiem, który stawiał w latach 1631—1644 ¹ (fig. 16). W Krakowie pojawia się w r. 1632, w r. 1633 przyjmuje prawo m. Ożeniony z Zofią Trelpa Warszawianką, zwaną czasem Radziszewszczanką, posiadał w Krakowie z kolei kilka kamienic. Jedną od r. 1632 na ul. Sławkowskiej, stojącą narożnie naprzeciw bramy Sławkowskiej, a obok kam. dawniej Szymona Rzanki, teraz zaś Bieńkowica i tę w r. 1645 sprzedał Kłoskowicowi. Równocześnie posiadał kamienicę należącą dawniej do Stanisława Baryczki sekretarza król., ożenionego z Barbarą 1° v. Giszową, na ul. Brackiej stojącą obok Bursy węgierskiej narożnie przy ul. Gołębiej ²⁸ 29. W roku zaś 1645 dla syna swego Jana Baptysty nabył od rodziny Giszów inną kam. na ul. Brackiej przy drugim rogu ul. Gołębiej, a obok domu dawniej zboru ewangelickiego stojącą³⁰. Zapewne z powodu posiadania pierwszej z tych dwóch kamienic miał jeszcze w r. 1649 proces z Baryczką³¹. Z zapisek tych widać, że Senes był człowiekiem zamożnym, operującym znacznemi sumami. Księgi miejskie nazywają go stale »murator«.

De Seny. R. 1602 »Pan de Seny, królewski mularz za broną Mikołajską« (Contr. adv. 521 p. 1207). Jedyna to wzmianka o nim jaką spotkałem. Czy pochodziłby ze Sieny? Była florencka znakomita rodzina de Segni, która przeniosła się w XVII w. do Polski; znany jest w Krakowie w r. 1605 Karol Segni³².

Jan de Simon (de Symon). Z dawniejszych publikacyj źródłowych wiemy, że zwano go: Giovanni di Simonis, murator. Był w Krakowie mistrzem w r. 1590 i starszym cechu w r. 1595. Łączyły go ściślejsze stosunki, może wspólnie podjęte roboty z Ambrożym Meazzim³³. Musiał być budowniczym samodzielnym, jego Mziełem jest arkadowy portyk przed wejściem do furty

klasztornej w Starym Sączu (fig. 17). Najwcześniejszą wzmianką o nim w XVII w. jest właśnie wiadomość o robocie w klasztorze Klarysek w Starym Sączu, zaczerpnięta z rękopisu Archiwum kościoła paraf, starosądeckiego. Czytamy tam:

R. 1603 został zbudowany (może przebudowany) istniejący dziś klasztor w Starym Sączu staraniem ówczesnej ksieni Katarzyny Tuszowskiej, za poruczeniem X. Bernata Maciejowskiego bisk. krak. przez Jana de Simon murarza krak. Murowanie ugodzono w 3 in-tercyzach, osobno do każdej części klasztoru. Pierwszych dwóch umów nie ma, trzecia zawiera ugody o ³⁴/₃ część roboty. Objęte w niej: Ambit ukończyć, równie refektarz na 30 łokci, żeby był sklepisty warownie. W nim piec ziemny przy ścienie, a c-hodzanie do niego sklepiste pod ziemią z zamurza. Przed refektarzem sień na 16 łokci zasklepić, z sieni wchód do piwnice i na strych. Podle sieni komnatę sklepistą dla panien świeckich, podle niej izbę skle-pistą, do której drzwi z arnbitu. Spichlerz podle, na 11 łokci sklepisty, a pod tern trojgiem zabudowania trzy piwnice głębokie zasklepi. Portyk z arkadami i parlatorium. Arkady mają być z kolumnami i z kamieniem dobrym. Mury z fundamentu, nie na framugach. Na tern wszystkiem budowaniu niźszem aż do spichlerza wymuruje dormitarz. Okna i drzwi wszystkie ma dąć ciosać z kamienia dobrego, szarego, mocnego i grubego. Kraty, haki itd. Pawi-menta w piwnicy mają być z głazu, w refektarzu z kwadratu, w innem budowaniu dolnem także i na górze z posadzki dobrze wypalonej... Dan 13/3 r. 1604(!)³⁴

W r. 1605 rozpoczął de Simon szereg sporów i procesów w Krakowie, które długo się ciągnęły, i nie wszystkie w korzystnera świetle stawiają jego charakter.

R. 1605 Urszula, wdowa po Hieronimie Mazza Włochu, skarży »Joannem de Simon muratorem et eivem Crac.«, że on mając sumę 400 zł. zapewnioną na jej domu na Psim rynku², tę kwotę odebrał w roku zeszłym i miał pokwitować, ale ją zaraz

oddał Simonowi Mutemu, który miał jej kwit oddać, — ale dotąd tego nie uczynił, a wziętego w zakład domu, jej zapewne — dalej jak swojego używa (Contr. Cons. 649 p. 527).

Ten Simon Muti był zięciem pani Urszuli (Scab. 1159 p. 775). Jan de Simon i teraz nie uczynił zadość jej żądaniu, i w r. 1606 spotykamy zapiskę, świadczącą, że zafantował on i ma urzę-downie oddany sobie »domek« na Psim rynku po Hieronimie Mazza, z którego czynsz wynosi 36 czy też 30 zł. (Contr. cons. 649 p. 850 i 858). Gdy pokrzywdzona wdowa dalej dochodzi swych pre-tensyj, broni się Jan de Simon tein, iż pozew nie był mu doręczony, »bo od lat blisko siedmiu do Sącza Starego z żoną i z dziećmi, także z czeladzią przeniósł się, zaczem złe były pozwy, zaczera nulhtati subiacent« (Contr. cons. 649 p. 971). W r. 1611 proces wszedł w nową fazę, gdyż czytamy, źe Jan de Simon kładzie areszt na dom drewniany wdowy po Hieronimie Mazza (Adv. 524 p. 1715, p. 1723). Jeszcze w r. 1619 sprawa toczy się dalej; Jan de Simon sprzedaje teraz sumę 400 zł. zapewnioną mu r. 1599 przez wdowę po Hieronimie Mazza Wenecyaninie, a za nią i za pożyczone sobie nadto 2000 zł., które wierzycielowi zapewnił dając w zastaw dom dawny Mazzowski, ustępuje — zdaje się na własność — dom ten Mikołajowi Wolskiemu z Podhnjec, marsz. w. kor. (Cons. p. 1030). Biedna wdowa nie doczekała się rozwikłania tej przykrej sprawy. W tymże samym r. 1619 pisząc testament, z goryczą wspomina o tern, że gotów'kę jaką miała powierzyła p. Janowi de Symon mularzowi, ale ten zmówił się z jej niedobrym zięciem Simonem Muti i dotychczas ani pieniędzy oddać ani rewersu zwrócić nie chce na należytość spłaconą — i na domiar domu jej przypadającego używając, przez pięć lat nie poprawował (Scab. 1165, p. 1269 i n., p. 1286, p. 1287 i n.).

Aie i z cechem mularzy miał de Simon zatargi. Wspomina o nich Wdowiszew'ski \ i twierdzi, że rozpoczęły się w maju 1620 r., właśnie gdy był znów' obrany starszym. Według zapisek ksiąg miejskich początek sporu był dawniejszy. Już w r. 1619 starsi cechu skarżyli Jana de Simon »occasione inobedientiae contubernio« i żądali nań kary 15 grzywńen (Contr. cons. 652 p. 910); a w r. 1621 urząd miejski potwierdził wyrok skazujący Jana de Simon na karę za nieposłuszeństwo cechowi (Contr. cons. 653 p. 753)

¹ Loco citato.

Wśród tego zatargu zaszedł w r. 1620 i drugi, w którym starsi cechu zarzucili Janowi de Symon, iż nieprawnie prowadzi swoje rzemiosło, a zwłaszcza nie wolno mu uprawiać na swoją rękę kamieniarstwa, gdyż »sztuk« kamieniarskich dla zostania mistrzem nie odprawił. Świadkowie zeznali, że de Simon od lat około 30 do cechu jest przyjęty na podstawie ustawy króla Stefana, która odprawow?ania sztuk nie wymagała, a tem mniej o osobnych sztukach kamieniarskich nie wspomina, i odtąd bez przeszkody rzemiosło swoje wykonywał, a nawet kiikakroć mistrzem (zap. starszym) w cechu był obieranym. Urząd miejski załatwił spór na korzyść de Simona, orzekając, że prawo w? tył obowiązywać nie może (Contr, cons. 653 p. 161). Zapewne więc to ten drugi spór Wdowiszewski ma na myśli.

W tymże czasie w r. 1620 Jan de Simon pozywał Flaminiusza Ruskiego chirurga w Krakowie o zapłatę za roboty w domu jego podjęte, a mianowicie za »świeżo jako i trochę przedtem pomuro-wane pewne mieszkania, sklepik i kram sklepisty«. Przypadająca na Ruskiego »połowdca« (bo drugą połowę ceny miała zapłacić pani Kopowicowa, w któiej też interesie te roboty były prowadzone) wynosiła 14 zł. Urząd miejski skazał Ruskiego zaocznie na zapłatę (Contr. cons. 653 p. 229, p. 412).

W r. 1623 Jan de Simon wymieniony jest między starszymi mistrzami cechu mularzy krak. (Contr. cons. 654 p. 218) a nieco później między młodszymi mularzami krak. (tamże p. 269—270).

Według Wdowiszewskiego³⁵ umarł na początku r. 1627. Istotnie w r. 1628 występuje kilkakrotnie »Anna Joannis de Simon re-licta vidua«; między innemi ma ona spór z Franciszkanami krak. o »mieszkanie konwenckie«, które wespół z mężem nieboszcź. za intercyzą trzymała czas niemały (Contr. cons. 656 p. 744, p. 843).

Krzysztof Siwert (Siuert). R. 1616 Christopherus Siuert mularz, zaopatrzony w pismo »libere civitatis Plemy (sic)² superioris Germaniae« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 62).

Jan Skalski (Tatarczuch). Parę o nim wzmianek w księgach miejskich do połowy XVII w.: R. 1630 »Joannes Skalski alias Tatarczuch, murator, civis Crac.« sprzedaje za 403 zł. Janowu Zator-

VS

wp

Tgg]

Xfd*

m;

fsL

Il 11

sSTc7>

MM

-i

Sm

11

bf

!■

m

rww-

4$ | 4

J ,1

te» JL: Üt

jg-^'rSag---^

'rrr-sg'-zsmrrrir

fl -,

gÉ’-"

|fe j Yfi |

>>łi

v-ai

'M :■;

,m 12

i?

F3

\mmm

Fig. 15. Pomnik Jadwigi z Włodków Piotrowej Firlejowej w kościele Franciszkanów w Krośnie, dzieło Łukasza Quadri z Lugano (do str. 117).

St. Tomkowicz.

czykowi mularzowi, dom drewniany i ogród na Kawiorach ¹ nabyty w r. 1627 od spadkobierców Alberta Skutka (Scab. 1167 p. 1348). R. 1631 wymieniony Joannes Tatarczuch murator (Contr. cons. 658 p. 443).

patrz niżej w rozdziale

Hans Smid (Schmiedt) rzeźbiarz Stolarze i snycerze: Hans Smid, snycerz.

Andrzej Snok (Snoch, Sznok, Swost). R. 1601 wybrany starszym cechu mularzy krak. »Andreas Swost« (sic) (Cons. p. 770). Zwany to Snok, to znów Snoch albo Sznok, był starszym jeszcze w latach 1606 (Cons. p. 1079); 1607 (Contr. cons. 650 p. 445); 1610 (Cons. p. 622). W r. 1611 umarł, a wdowa po nim Elżbieta wykonawcami testamentu mianuje mularzy: Jana Lugano Reitino i Jędrzeja Jastrząbka (Scab. 1164 p. 282 — 284).

Andrzej Stangreth (Stangretowicz, Xiędzowicz). R. 1621 wspomniany jest w Krakowie »Andreas Stangreth murator« (Scab. 1166 p. 214). Nazywano go też Stangretowicz Xiędzowicz, i był synem jakiegoś Jana Xiędza albo Stangreta³⁶ 37, jak wskazuje zapiska z r. 1624 »u Jana Xiędza alias Stangretha, ojca pozwanego Andrzeja Xiędzowicza Stangretowieża mularza« (Contr. cons. 654 p. 631). W zapisce z r. 1623 nazwano naszego mularza krótko Andrzejem Xiędzowicem (Contr. cons. 654 p. 21).

R. 1625 »Andreas Stangretowicz Xiędzowicz murator, civis Crac.« zeznawał różne akta przed urzędem ławniczym i uczynił zapis kolegiacie ś. Floryana (Scab. 1167 p. 171, p. 206); a w r. 1628 sprzedał Ziarnickiemu swój dom na ul. ś. Jana (Scab. 1167 p. 803).

Stefanik, patrz wyżej: Jan Brzeski.

Bartłomiej Stephano (Stephanus, Stopan, Stopanno, Stupan), kamieniarz z Olkusza. R. 1614 16/6 Matys Kępski i Bartosz Pła-checki mieszczanie i mularze krak. zeznają, że w r. 1613 ugodzili Bartosza Stephano, kamiennika (także Stopanno zwanego), że wy-obi kamień olkuski³⁸ na studnię w kamienicy »J0 Xiążęcia

pana krak.« pod Barany nazwanej w Krakowie³⁹, kamień do Krakowa zwiezie i studnię na łokci 20 postawi z tego kamienia. Stephano przyjechawszy do Krakowa, z kamienia przez się wyrobionego studnię stawiać zaczął, lecz »w sobotę przeszłą (tj. 14/6 1614) od roboty odbieżał« i kończyć me chce. Więc pozywający protestują się, by nie mieć kłopotu ze strony właściciela domu (Adv. 525 p. 311—312).

Ten Stephano sprowadzony był z Olkusza, w roku bowiem 1619 czytamy zapiskę, jako Regina wdowa po Łukaszu Reitino mularzu krak. kwituje z odbioru 45 zł., które jej wypłacił »Bartholo-meus Stopan (czy Stupan) lapicida, civis Ilkussiensis«, a które był jeszcze winien jej śp. mężowi (Cons. str. 1032). Musiał potem osiąść w Krakowie, gdyż w r. 1620 »Stephanus« wymieniony jest między starszymi cechu mularzy krak. (Contr. cons. 653 p. 5).

Adam Strzechowicz. Jedyna o nim znana mi wzmianka: r. 1619 »Adamus Strzechowicz murator civis Crac.« (Scab. 1165 p. 1133).

Maciej Swiętkowicz (Swiętek, Swiechowic) i Stanisław Swię-tkowicz. Obaj byli właściwie kamieniarzami. Matys Swiętek mieszczanin i mularz kleparski w r. 1601 robił bramki z marmuru chęcińskiego do katedry krak. (fig. 18), do dziś dnia istniejące między pre-zbiteryum a bocznymi ambitami². Jest to zapewne ten sam, którego potem nazywano Swiętkowiczem lub Swiechowicem, i który robił inne jeszcze przedmioty marmurowe w Krakowie. Być zresztą może, iż Swiętkowicz. o którym spotykamy zapiski w księgach miejskich z XVII w., był synem owego Swiętka. W r. 1623 Mathias Swiętkowicz należy do mularzy krak. mających zatarg ze starszymi cechu (Contr. cons. 654 p. 218).

W r. 1626 występuje Maciej Swiechowicz (sic) jako starszy cechu mularzy krak. (Contr. Cons. 655 p. 979).

R. 1629 pod d. 14 lutego wciągnięto przez pomyłkę relacyę rewizyi, którą przedsięwziął starszy cechu mularzy krak, Maciej Litwinkowicz. w imieniu kilku towarzyszów cechowych, treści na

stępującej:

»A. D. 1629 dnia 15 (sic) lutego. Na żądanie p. Matysa Swięt-kowicza murarza albo kamiennika mieszcz. krak. my starsi przy-

sięgli rzemięsła murarskiego i stametskiego wyśliśmy do kościoła P. Maryej w rynek ku oglądaniu roboty t. j. epitaphium, które zrobieł tenże to p. Swiętkowicz paniej Agnieszce Abraamowej mieszczce krak. natenczas pozostałej wdowie po zmarłym p. Abraa-rnie Ronemberku rajcy krak., któremu pani Abraamowa daje naganę, a mianowicie osobom powiadając, iżby były małe. a adorna-menta przymuje. My tedy starsi przypatrując się dobrze tej robocie także i tym posągom albo figurom, tedy to najdujemy, iż te figury, jako są porobione byłyby chędogie, ale iż uczyniono same czarne a twarzy białe, tedy je to samo szpeci, kiedyby były abo czarne wszytkie abo białe, tedy je to samo szpeci (sic), y byłyby chędogie. ale ta ich sarna odmiana szpeci y zdadzą się nie do miary« Wyroku nie ma¹ (Cons. p. 1049—1050).

W r. 1632 między starszymi cechu mularzy wybrany został Mathias Swiętkowicz (Cons. p. 429)⁴⁰ 41.

R. 1625 Stanisław Swiętkowicz »lapicida«, syn mieszczanina krak. przyjął prawo m. Krakowa (L. j. c. r. 1612 i n. p. 210). Nie wiadomo nam, czy był krewnym Macieja Swiętkowicza.

Sebastyan Szydłowski (Sydelkowicz, Szydełko, Szydełkowic). Mularza tego różnie nazy wano. W d o w i s z e w s k i⁴² twierdzi, że Sebastyan Szydłowski był uczniem mularza Andrzeja Bianchi⁴³. W r. 1606 Seb. Szydłowski »artis murariae socius« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1034). W r. 1619 starszym cechu mularzy krak. był Sebastyan Szydełko wic (Contr. cons. 652 p. 744), w innych zapiskach zwany Szydłowskim »murator, civis Crac.« (tamże p. 849 i p. 1044). W r. 1620 występuje znów starszy cechu Sebastyan Szydłowski (Contr. cons. 653 p. 24) a w innem miejscu »Sebastianus Sydelkowicz murator, civis Grac.« (tamże p. 164).

* Spraw. Kom. hist. sztuki tom IV str. LXIV. ⁴ Por. wyżej : Andrzej Bianco.

W r. 1621 Sebastyan Szydełko miał sprawę o pobicie Jana Zator-czyka podczas kolący i w cechu mularzy (tamże p. 802). W r. 1622 Seb. Szydełkowic, mularz, ma przed urzędem radzieckim złożyć przysięgę w sprawie o jakieś dostawy materyału budowlanego przeciw Piotrowi Sosnowskiemu, słudze X. Oborskiego sufragana krak. (Contr. cons. 653 p. 972). Wreszcie w r. 1623 Sebastyan Szydełko wymieniony między »juniores muratores Grac.« (Contr. cons. 654 p. 260—270). Wszystkie te zapiski odnoszą się zapewne do jednej i tej samej osoby.

O robotach Szydłowskiego nie mamy bliższych wiadomości, z wyjątkiem zapiski z r. 1638, w której jest mowa, że Szydłowski (bez imienia) pozywa pana Stanisława Hallera o naleźytość 26 złp, 25¹/s gr. za robotę około »kotliny« czyli komina i około naprawy sztuki muru obalonej przez komin (Contr. cons. 519 nowy p. 1059— 1561). Nie mamy zresztą pewności, czy to ten sam był Szydłowski i czy on sam robotę wykonywał.

Józef Tarnowczyk (Tarnawczyk). Jedyne o nim wiadomości spotykamy w księgach miejskich już po jego śmierci.

R. 1611 wpisano genealogię nieboszcz. Józefa Tarnowczyka, mularza krak. (Cons. p. 908) i w tymże roku zapiskę w sprawie procesu o spadek, z której wynika, że Józef Tarnowczyk mularz umarł przed 2-ma laty, i zostawił z 1-go małżeństwa z Justyną: syna Krzysztofa mnicha u Franciszkanów i córkę Annę zamężną Godecką; z drugiego zaś małżeństwa z Krystyną: pięcioro dzieci małoletnich (Contr. cons. 651 p. 243). Wreszcie pod r. 1612 zapisano, że Józef Tarnowczyk mularz w latach 1595 i 1603 posiadał dom w Krakowie za bramą Mikołajską (Scab. 1164 p. 405—406). Ze wzmianki pod r. 1610 zdawałoby się, iż miał on prawo der części tylko domu i że żył wtedy jeszcze (Rev. quart, p. 119).

Tatarczuch — patrz Skalski.

Jan Trevano (Trevani, Treuani, Treviani, Trewano, Trewany,. Trewan, Dziani). Architekt. Kilka dat do jego życia się odnoszących spotykamy w dziełach A. Grabowskiego¹ i Sprawozd. Kom. hist. szt.⁴⁴ 45 Większą ilość wiadomości zebrałem w dziele Wawel⁴⁶.

Był on Włochem z Lugano, w służbie króla Zygmunta III. Sprowadzony był zapewne do restauracyi zamku na Wawelu, i mamy pozytywne dowody, że prowadził tam roboty już w r. 1603, a potem w r. 1615 był urzędownie przy rewizyi robót zamkowych wykonanych w latach 1611 i następnych¹. Tytułowano go od r. 1607 »S. M. fabriearum praefectus« i z rachunków dworu król. wynika, że w tym czasie istotnie on był kierownikiem przebudowy i ozdoby pałacu królewskiego, zniszczonego dwukrotnym pożarem w r. 1595. On także, jak wszelkie jest prawdopodobieństwo, kończył budowę kościoła ś. Piotra w Krakowie⁴⁷ 48 wznosząc jego kopułę (fig. 19). Prócz tego powierzano mu także roboty różne w mieście, i używał niemałej powagi jako budowniczy zawodowy, tak, że aż tern drażnił mularzy cechowych, do których jako sługa królewski nie należał. Miał też liczne stosunki z całą kolonią włoską w Krakowie, a Polacy i cudzoziemcy prosili go często na wykonawcę testamentu i opiekuna dzieci.

W księgach miejskich najwcześniejszą w XVII w. wzmiankę o nim znalazłem pod r. 1604. Miał wówczas zatarg jakiś z panną Katarzyną Baranowską, nazwaną tam »fam. Joannis Trewan quon-dam famula«. W jego imieniu zaspokoili jej pretensye dwaj jego pełnomocnicy: Ambroży Meazzi kamieniarz i Jan Reitino Lugano, płacąc jej 70 zł. zasług i odprawy, a nadto 20 zł. »per se (Baranowską) ad servandum datos« Janowi Trevano (Scab. 1162 p. 296).

na

W r. 1607 Trevano wmięszany jest aż w trzy sprąwy, rodzinne i majątkowe, a zawsze wspólnie z Janem Reitinem. I tak »ad instantiam Joannis Trewano de Lugano, et Joannis Ritino de Lugano, diocesis Comensis«, urząd miejski spisuje inwentarz po Jakubie Puczku (Contr. adv. 523 p. 2139) i następnie obaj Włosi przyjmują oświadczenie w sprawie Waleryana Montelupiego przeciw Janowi Bapt. Peregrino o dług Hieronima Belon Wenecyanina w spadku po Jakubie Pocioli (Contr. adv. 524 p. 1588). Wreszcie żądanie »Joannis Trevano Itali, S. R. M. fabriearum praefecti« w sprawie wytoczonej o niedozwoloną sprzedaż po wygórowanej

cenie rhumbarbarura sprowadzonego z Wenecyi, świadkami są trzej Włosi mularze krak., a między nimi Jan Reitino, który wspomina o Piotrze Trevano de Lagano (sic), który był »praetacti inducentis frater germanus«, i Ambroży Meazzi (Gons. p. 1112).

W r. 1608 wspólnie z Janem Bapt. Petrinim podjął robotę około przebudowy czy rozszerzenia klasztoru Zwierzynieckiego, ale potem zdaje się Petrini głównie roboty prowadził a przynajmniej on za niedokładności pociągany był do odpowiedzialności¹. Akta tego procesu, ciągnącego się przez r. 1609 i częściowo jeszcze 1610, nazywają Trevana »S. M. R. murator« »mularz królewski«. W r. 1609 występuje Jan Trevano jako pełnomocnik Jana Maryi »Tre-wano Dilugano« i Maceratego, kupców weneckich w sprawie długu należnego Antoniemu Tornel od Fladrowicza, i kwituje z odebranej kwoty (Scab. 1163 p. 878—879). Ten Jan Marya był bratem rodzonym naszego budowniczego, jak wskazuje zapiska z r. 1621 o pozwie, który wniósł Jan Trevano »tamquam procurator D. Joan-nis Mariae Trevani, fratris ejus germani, Venetiis rnercaturam agen-tis« (Adv. 526 p. 737). Por. podobną zapiskę z r. 1625 (Contr. cons. 655 p. 67). Także w r. 1611 Trevano i Petrini wspólnie podejmują robotę mularską w domu p. Alantsego w Krakowie⁴⁹ 50.

Obok wspólnictwa z mularzem Petrinim, stosunki bliższe łączyły widać Trevana z kamieniarzem Ambrożym Meazzim. Przynajmniej ten ostatni testamentem z r. 1609 mianuje Trevana opiekunem swoich dzieci, a dalszym śladem tej styczności jest zeznanie Anny wdowy po Meazzim. wpisane r. 1616, iż winna jest 200 zł. »nob. Joanni Trevano S. R. M. architectori«⁵¹ (Scab. 1165 p. 618).

Stanowisko zaszczytne i wpływowe architekta królewskiego dawało Trevanowi niemałe prerogatywy i korzyści tak w mieście jak w kraju. Nic dziwnego, że wziętość jego budziła zazdrość wśród kolegów. Świadczy o tem wytoczona przed urzędem radzieckim krak. sprawa, której przebieg podaję w streszczeniu, gdyż rzuca światło na stosunki ówczesne.

R. 1620 majstrowie mularze krak. wnieśli skargę na czeladź »swowolną«, nad którą władza wymyka im się z rąk >a osobliwie cudzoziemce Włochy, którzy tak u Bidermana w rynku¹ publice roboty odprawują, jako i po inszych robotach miejskich«, a do cechu nie należą i nikomu nie podlegają. W imię swoich praw i przywilejów żądają ukarania winnych i zabronienia im dalszych takich praktyk (Contr. cons. 653 p. 176—177). Niebawem w dalszym ciągu procesu pozywający wskazują palcem winnego podżegacza i mówią, że ta czeladź cudzoziemska »niewiedzieć cuius protectione muniti, zaszczycili się protectorem p. Janem Trewany (sic) murarzem zamkowym, który jeżeli dobrze albo źle tą protekcyę na się przyjął WM. ex rationibus rozsądzić mają«. A on »stawił się przed WM. i zastępuje czeladź, którzy bez porządku są, i nic do nich względem robót miejskich mieć nie może. Lecz, iż go WM. do tej probacyej przypuścili ... wiedząc, iż nas już w niwecz obrócić chcą, musimy jako najkrócej zmoczyć (!) się z nim, aby się to partactwo... wykorzeniło. Broni się tem, iż ma mandat K. JMci, fiat ... ale prawo określiło, że mandata non derogant privilegiis publicis ... to non potest obesse actoribus, bo zaraz skoro obaczyli, iż p. Jan roboty wielkie w mieście przyjmuje, jako kościoły, kamienice, sklepy, w jeden rok kilkanaście robót trzyma, a nic miastu ani cechowi nie podlega, a aktorów w niwecz obraca, bo się cechowemu według przywileju nie (?) tylko dwie robocie przyjąć, a o trzecią się starać, gdy mu która expiruje, a p. Jan ma ich kilkanaście na mieście, bo go przywilej nie ciśnie. Ma dostatek czeladzi, które więc przerabia i na wsze miasteczka posyła, ma groźbę, bo powie, że na K. J. M. robotę potrzeba, a on indziej wyprawi, a chłopcami których niedouczonych 1611 czytamy nawet wyraźnie »seniores carpentariorum seu architectorum« (Cons. p. 821). Podczas gdy nazwany w r. 1635 Adamus Jarzębski architectus S. R. M. w Warszawie (Scab. 1168 p. 1050) byï rzeczywiście budowniczym. Niżej z tekstu widzimy, że Trevana zwano też czasem »geometra sive archi-dector«.

¹ Jest to dom dziś oznaczony 1. or. 5.

9*

... bez wiadomości PP. mistrzów starszych, w których to mocy jest obracać chłopce zapisane, upornie bierze, przyjmuje i na robotę zamkową obraca... Do tego ma materyę, bo kiedy powie, iź na JK. Mci robotę potrzeba, to żaden nie dostanie, ina kamień ciosany, którego się żadnemu mistrzowi nie godzi kupować ani przywozić na inszą bracią swoje (?) i tego wszystkiego, że mu wolno pod pretekstem roboty K. J. Mci co chce czynić, to go każdy woli użyć. A cech tak ladajako waży, bo się ma bardzo dobrze, jurgielt K. JMci z roboty trzyma, choć robi i nierobi, i czeladzi dosyć ma ...przeto mu dobrze idzie«. Proszą więc urząd o ochronę praw swych (Contr. Cons. 653 p. 187—188).

Jasno stąd wynika, że jeszcze około tego czasu, z którego-rachunki budowy Zamku się nie przechowały — Trevano prowadził na Wawelu znaczne roboty. Byłoby ciekawą rzeczą, jakie to były, prócz wspomnianych wyżej robót na Zwierzyńcu i przy kamienicy p. Alantsego, owe liczne budowy w mieście, o których mówi skargą. Niestety nic bliższego o nich nie wiemy.

Trevano nie pozostał dłużnym odpowiedzi na zarzuty. W księgach miejskich z r. 1620 wpisano o paręset kart dalej jego replikę-Oto stawa on sam »imieniem pozwanej czeladzi« i odpowiada mistrzom cechowym zasłaniając się protekcyą króla, iż »nie mogą jako czeladź jego tak i onego samego w tej mierze turbować ani molestować, albowiem ma po sobie prawo, albo raczej mandat K. J. M. do urzędu tutecznego dany ddto Varsoviae die 11 Aprilis 1613, którym Król JM. daje wolność odprawowania wszelakich robót mularskich tak jemu samęmu jako i czeladzi jego, rozkazując urzędowi niniejszemu, aby w tern żadnej impedicyej nie dopuszczał mu czynić, który mandat jest przyjęty przez pany rajce krak. i ręką p. pisarza podpisany. W ozem iż pars naonczas nie była contiadi-cendo ani żadnej manifestącyej nie czynili... i owszem przez tak długi czas pozwalając jemu odprawować roboty takowe, tedy już de fącto abusi sunt juribus suis in quantum by jakie mieli«. Zresztą czelądź jego spełnia obowiązki względem cechu, co im sam nakazuje. »A jeśli że też roboty takowe odprawuje, tedy jednym czyni to ex gratia sua, dla zachowania, drugiemu zaś jeżeli że tam jakiego salarium tedy bardzo małego, w czem jego voluntatem, która jest ambulatoria nie mogą zatrzymawać i bronić mu robót« (Contr.. Cons. 653 p. 441—442).

Tab. XVI.

41

Sr

&fL0 *

iy

li" ? :

W «m

i ■ * «•»'"._*4j ■ a *mf -.-*■ « >-\

f*

■ '■

**

ŁSSft

£*

Su

J- «F,

;£

•;TÜ

ààïii(£

$«»

v4 .... Ü3

gl il

ŚŁ>3|

ii)M

Äs

as*

<f.

Wf i

fc*

. «_

rjk

><«rs

*W

j! .-W*⁻¹

T-i

v*?' «

2SS®j

i BI

l/J

■Wh

męm

mm lii

■Æ

Fig. 16. Widok ruin zamku Krzyztopor w Sandomierskiem, z akwareli Kaczorowskiego z r. 1850

(do str. 121).

Archiwum nauk.

St. Tomkoivicz.

W latach 1619—1621 Trevano podobno prowadził przebudowę starego kościoła ś. Marcina na ul. Grodzkiej, objętego w posiadanie przez Karmelitanki bose¹.

Wiemy już o zeznaniu Trevana uczynionem w r. 1623 w sprawie genealogii Ludwika Gretsi z Lukki⁵² 53.

Według Grabowskiego⁵⁴ ślub Trevana przypada nar. 1624 i odbył się w Krakowie. Mowa to chyba o powtórnem małżeństwie, skądinąd bowiem wyniką, że w r. 1627 miał już córkę zamężną. W tym roku zapisano, że »Paulus Seschi, Italus, apothecarius« zapewnia posag żonie, »nobili Concordiae Joannis Treviano, geometrae sive architectoris S. R. M. et Helizabeth coniugum filiae« (Scab. 1167 p. 577—578).

W r. 1630 »Joannes Treuano S. R. M. servitor« świadczy w sprawie genealogii Sebastyana Sali kamieniarza z Lugano⁵⁵ i w tymże samym występuje jako egzekutor testamentu Melchiora Wyżyn⁵⁶ »genensis aurificis Galii« (Cons. p. 219). W roku zaś 1633 świadczy wraz z Simonem Muti, kupcem krak. zwanym »Gallus« w sprawie genealogii Hieronima Carbonari mularza Medyolańczyka i Jana Bratto czyli Bâretto mularza Włocha⁵⁷.

W r. 1635 w początku lutego Trevano zajmował się dozorem przy stawianiu katafalku na pogrzebie królewicza Aleksandra w Krakowie, a to z polecenia brata jego, króla Władysława IV, który w liście do wielkorządcy krak. zwie go »Trevianim, architektem

naszym« ⁵⁸.

W r. 1636, Antoni Nozeni, zapewne ten sam, który znany jest jako malarz krak.⁵⁹, doszedłszy do pełnoletności, kwituje z admini-stracyi spadku po rodzicach »Joannem Treuani architectorem S. R. M.«, jako jednego z współopiekunów swoich (Scab. 1168 p. 1129).

Wreszcie r. 1641 nobilis et famatus Jan Treuani pozywa jakiegoś Byczka o 100 zł. »pro farina« (Contr. cons. 662 p. 90).

W r. 1648 występuje w pewnej sprawie spadkowej »nob. et hon. Maria Aegiptiaca Treuanowna« wdowa po Janie Gselsofferze (albo Gselhofferze, Kselhofferze, Xelofferze) kupcu krak., aromata-ryuszu, w asystencyi może brata swego Franciszka Treuano (Contr, cons. 663 p. 1590, p. 1596), który ożeniony był z Anną Gronko-wską (Contr. cons. 663 p. 1609, p. 1617). Był on kupcem krak. (Contr. cons. 663 p. 1893). W jakim stosunku ci dwoje byli do Jana Trevano, nie wiadomo.

Jan Tropaczek. Był mularzem w Krakowie, czeladnikiem u Jana Zatorczyka. Jedyna o nim wzmianka, zresztą mało ważna, jest z r. 1626 K

Andrzej Vaccano. R. 1627 »fam. Andreas Vaccano, archite-ctor Jll. et Rmi D. episcopi Vilnensis« nazwany w jakimś kwicie urzędowym (Cons. p. 762). Jedyna to wzmianka, z której na pewne nie wiadomo, czy to był cieśla czy budowniczy. To ostatnie wydaje się prawdopodobniejszem.

Paweł Wieloszek. R. 1612 Paweł Wieloszek mularz czy też malarz wspomniany w testamencie Bartłomieja Quadrego².

Wojciech Witos (Witosz). R. 1623 Albertus Witos wspomniany między młodszymi mularzami krak. (Contr. cons. 654 p. 269—270); ten sam jest starszym cechu krak. w r. 1625 (Contr. cons. 655 p. 537). W zapisce z r. 1630 zapewne też o nim jest mowa, tylko przez pomyłkę dano mu inne imię: »Bartolomeus Witos murator civis Crac. (Contr. cons. 657 p. 736). W r. 1636 Franc. Mucyni mularz skarżył Wojciecha Witosza, że nie zastosował się w jakiejś sprawie do wyroku cechu mularzy krak. (Contr. cons. 661 p. 45),

Włoch patrz: Jan.

Jan Szymon Wolff. Inżynier, Niemiec. Jedyną wiadomością jaką o nim znalazłem, jest jego testament, wciągnięty do ksiąg miejskich krak. w roku jego śmierci 1636. Nazwany tam jest inżynierem ks. Janusza Wiśniowieckiego na Wiśniowcu i Zbarażu koniuszego w. kor. W inwentarzu jego książek jest zbiór piękny dzieł włoskich o architekturze, szczególnie o fortyfikaeyi. Być by mogło, że użytym był przy dokończeniu lub fortyfikaeyi zam-

¹ Patrz niżej pod: Zatorczyk.

* Patrz wyżej pod: Bartłomiej Quadri.

k ó w w Wiśniowcu czy Zbarażu, zwłaszcza tego ostatniego. Historya budowy jego jeszcze pozostawia wiele punktów niewyjaśnionych. Czytamy w Tece konserwatorskiej¹, że Scamozz* w samym końcu XVI w. robił znany z dzieła jego Idea dell’ar-chitettura universale projekt, który jednak nie został wykonanym. Budowę rozpoczęto około r. 1620 za Krzysztofa Zbaraskiego, a może w związku z tern było sprowadzenie do Polski architekta flamandzkiego Henryka von Peene². Ale budowy dokończyć miał Jerzy Zbaraski, który f 1631, fundator klasztoru Bernardynów w Zbarażu s. Po Zbaraskich Zbaraż przeszedł na Wiśniowieckich, a ks. Dymitr (f 1682) opatrzył go w potrzeby wojenne i urządził wspaniale⁴. Ale ostatecznie kto wie, czy fortyfikacya nie była dziełem jeszcze ojca jego ks. Janusza, koniuszego w. kor., który umarł 1636 r., poprzedzony w tymże roku do grobu przez tego swego inżyniera Wolffa. Budowa i fortyfikacya według Teki konserwatorskiej ma być »pomysłu włoskiego«. Wprawdzie Wolff był Niemcem, nawet testament spisał po niemiecku, lecz ze spisu książek w inwentarzu dodanym do testamentu widać, że w zawodzie swoim kształcił się na Włochach i włoskiemi dziełami fachowemi prawie wyłącznie się posługiwał. Ciekawe rozporządzenie to z dołączonym spisem rzeczy podaję niżej, opuszczając tylko kilka mniej ważnych ustępów.

wraz

1636 ¹²/u Ad judicium et acta praesentia Scab. Crac. personaliter veniens Generosus Joannes Różycki testamentum olim Joan-nis Simonis Wolff, Illmi Ducis in Zbaraż et Wiśniewiec (sic) etc. in-genieri... aperiri, legi et actis praesentibus ingrossari petiit, quod ... obtinuit. Cuius testamenti tenor sequitur talis. ... Diss ist mein letzter Will... mein Armuth bey lebens Zeit zur verordnen und zur(s) disponieren. Zur welchenn ich erbitte Meinen Gnedig und gebietendt fürsten und herren herren Janus fürst zur Wiśniowec zum Execu-torr oder wem Ihr F. Gnd (Gnade) an seine stedt zur Verordnen mochte und ihr Gnade herren Stanisław Dembinsky und ihr Gnade herren Johann Rosiczky.

ł Rocznik Kola c. k. Konserwatorów starożytnych pomników Galicy wschodniej. Lwów 1892, str. 125—127.

²    Spraw. Kom. hist. szt. tom III, str. IV.

³    Herbarz Niesieckiego.

⁴    Teka konserwatorska, loco cit.

1)    Vor erstnemblich herren Jost Scholtz I. K. Mayst. Zeyg-wardt vor seine Wolthat und allem Guthen willen so er an mir beweiszet verordne ich Eine Polnische Kolasz sampt zurgehor zur Pferdte. Drey hauptkuszen samt was zum behet gehörig. Ein langes Vogelirohr. Ein Pistol, ein degen, eine beschlagen Skatul.

2)    Zu s. Johanni Kirchen verordne ich geben Zwanzig Gulden polnisch. Die drey Kistenn sampt allen was drinnen ist beyliegen-dem Inventario sollen nach D (dorf) Wielkanoc gefürht (sic) werden und daszelbst den Eltestenn der Kirchen Zurgesteld werden. Soll auch aida auff begehren oder befehl I. F. Gnade geöffnet und vorerst die buch’ so J. F. Gnaden gehörig ihnen zugesteldt werden. Die anderen bûcher aber samt allen Instrumenten sollen daszelbst im Verwahrung verbleiben bisz etwa sich ein armer weisze oder turftigh Jüngling so eines guten Ingenium auch lust zu solchem studio haben mocht als den ihm mochten geben werden.... Geschehen in Crackaw Anno 1636 (znak niezrozumiały) 30 Octobris. Ihre fürstliche Gnaden fürstz Wisniowecky Januszowi (sic) in Zbaraż und Cron Polen Stallmeisters meines Gnädigen herrens Untthonig (unterthonig) diener Johan Simon Wolff Ingeniewrh pp. manu.

Eidem testamento involutuin erat inventarium librorum rerumque ejusdem olim Wolff...

1.    Architect. di M. Jacomo Barozio da Vignela (sic)

2.    Architi. (sic) et Anton, lobacca

3.    et varie antichi di Toma. Archit. (sic)

4.    V. gwaltsam beweg wasz Kunst und krothen (?) worek Salomon di Cause.

5.    Archit. Vitruvii tausch (?) gedrucket

6.    Archit. d. Jaques francart

7.    Archit. Sebastian Serii (s) 2 buch unterschiedlich sampt

8.    hansz blumens v. fünf SeulenJ

9.    Archit. Petri Catanei v. Hansz blumensz 5 seulen.

10.    Archit. oder fortif. Caroli theti in Cataneo begriffen.

11.    Fortif. Daniel Sveckke.

12.    Fortif. Bon Juli lorini sechstes buch ohn gebund.

13.    Oeconomia M. Coleri.

14.    Schatzkamer Merc-hanischer(s) Künste d. Rahiellis.

15.    Perspect. Henrici Alberti cum fortif. Hondi.

16.    fortif. di Giacomo lanteri all Viesz (vierth) Zanco und Del misuror con la vista di Silvio Bel Io auch

17. Instrumenta Matheml faulhaberi.

Dalej 17 tytułów dziel matematycznych, astronomicznych i geometrycznych między niemi parę o magii,

35.    Fortif. sive thésaurus meus scriptus

36.    Manuale leonis Imperatoris Bellico apparatus

Kilka tytułów dzieł filozoficznych, klasyków łacińskich, » Phy-siognomia et chyromancia deutsch« nowy testament francuski

52.    Icônes staturarum (s) antiquarum urbis Romae

52 (s). Archit. ell (?) fortif. Jaques Perelli

53.    Archit. Vincent Scamozzÿ, sechsten Buch Niederlandtsch und hochteutsch beschrieben, diesze Zwe Xa J° Mczy. In der Schublade diesser Kist drei rollen allerhandt Abrisze sampt anderen vielen Abriszen und geschriebenen Sach.

54.    De usu Dioptriae.

55.    Horologia Palladium.

56.    Scammozzij sechstes buch Niederlandtsch und hochteutsch

beschrieben

— Ein mesziges Perspectif — Jungfraw Pargament — Ein horn tolch — Persilien sszane (? spane) Zwey — Meszinge lange liniał — Allerhand rein Real papier

— Różne ubiory i kosztowności, kołnierze koronkowe, »alle-modo und gemeine halszuberschiege«, jedwabne czerwone szelki (hoszenbredel). jedwabne chustki, hafty kosztowne, złocone ostrogi. — Instrumenta geometryczne.

57. Archit. Vitruvii Italice

59.    Della expugnat. et difesa di Gabrielo Busko

60.    Kriegsordnung zuszelben Mirian (czy Merian) Udul(?) De-leciae Batavorum⁶⁰

Biblia latina

a)    Cosmographia Munsteri allerhand alte Kuperstiche

b)    Astrologia Frewi

c)    Niederlandtsche historien in hoch teutsch

d)    Descriptio del Italia »die 4 buch (zdaje się: a, b, c, d) gehören X. J° Mscy«.

— 5 hemden so teutseh als polnische (Scab. 1168 p. 1228—

1231).

W r. 1648 występuje »generosus Fromholdus Wolph, vicecolo-nellus pedestris custodiae corporis S. R. M.«, zwany dalej »Fromholdus a Ludingskauzen, nuncupatus Wolph« (Contr. cons. 663 p. 1289, p. 1291). Wątpliwe atoli, by on był krewnym inżyniera Jana Szymona Wolffa.

Wojciech Woreczek. R. 1605 był starszym cechu murarskiego i stameckiego (Cons. p. 878). Jedyna to o nim wzmianka.

Marcin Woźnicka. O nim jedną dość ciekawą znajdujemy wzmiankę. Oto w r. 1644 ⁵/₇ »Martinus Woźnicka murator, civis Crac.« pozywa Franciszka Mucyni mularza krak., że sprzeciwił sig przyjęciu jego do cechu krak. i nadto go obraził. W obronie pozwany odpowiada: »Zasadziłem był actora i zostawił na swem miejscu, aby mi roboty doglądał u JMC. Panny Ksieni Staniąteckiej, przydawszy mu do tygodniowego salarium zł. 1 swój własny. A iż mię na trzeci rok podszedł i odstrychnął od tej roboty, przez ca odjął mi sztukę chleba, wymawiałem mu to, że się ze mną ... po złodziejsku obszedł. Skoro mi moje szkody nagrodzi, nie będę bronił, żeby go do cechu przyjąć«. Urząd miejski jednak nie uwzględnił tego zarzutu, wychodząc z założenia, że pretensyi swojej może Mocini dochodzić na drodze prawnej, owszem polecił przyjąć Wo-źnickę do cechu, Mociniego zaś za obrazę skazał na karę (Contr, cons. 520 p. 1710—1711).

Xiçdzowic — patrz wyżej: Andrzej Stangreth.

Adam Zapis. R. 1604 Adam Zapis mularz ma w posesyi mieszkanie w kamienicy narożnej na ul. Wiślnej, Moschamerowska zwanej, którą ma od nieboszcz. Jana Moschamera od pięciu lat we zł. 60 sobie puszczoną i pozwoloną (Contr. cons. 648 p. 1264). R. 1606 odbyła się na żądanie Adama Zapisa mularza, rewizya kamienicy Moschamerowskiej, na ul. Wiślnej na rogu, nad drogą pospolitą przeciwko bursie Pauperum (Rev. quart, p. 843).

Adam Zapis starszym cechu był w latach 1608 i 1609 (Cons. p. 228, p. 324), wspomniany także w r. 1608 w jakiejś sprawie pieniężnej (tamże p. 149).

Paweł Zapisz (Rybcowicz). R. 1611 wspomniany jest nieb. Paweł Zapisz, rzeczony Rybcowicz, mularz mieszczanin krak. (Cons. p. 839). Może był synem Rybki, właściciela cegielni wspomnianego r. 1603 w procesie Augustyna Litwinka z p. Zbigniewem Brzechwą ł.

Jan Zatorczyk (Zatorski)². Był przez długie lata mularzem w Krakowie. Wiemy o jednej większej robocie jego, przebudowie prałatówki P. Maryi i nadaniu jej postaci, którą do dziś dnia zachowała. Zresztą spotykamy wzmianki o samych drobnych pracach, ale za to znaczną liczbę zapisek o sporach i procesach, z czego wynika, że był swarliwy i usposobienia pieniackiego; lubił się napijać, a wtedy szukał zaczepki i nie cofał się nawet przed bijatyką.

Najwcześniejsza wzmianka w księgach miejskich jest z r. 1607. W tym roku bowiem przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1042 v.). W tymsamym czasie Zatorczyk nie dopełnił warunków wymaganych do mistrzostwa, a gdy mimo to zaczął na swoją rękę brać roboty mularskie, doznawał utrudnień ze strony cechu. Zaskarżył więc starszych cechu, że czeladnikom zakazują pracować u niego. Na to odpowiadają zaskarżeni, że sam sobie winnym jest Zatorczyk, albowiem nie chce zastosować się do przepisów i własnych zobowiązań, gdyż »obligationis suae in facie totius contubernii, ad cuius rationem fl. 15 dédit, factae non satisfecit, imo satisfacere nempe artis huius specimina redimere récusât«. Urząd radziecki orzekł, że »actore specimina praefata laborare se submittente, nec eadem redimere volente« — starsi mają mu przedłużyć termin do

wykonania zobowiązania (Contr. cons. 650 p. 445).

Kiedy Zatorczyk spełnił warunki, nie wiemy, zdaje się że nie prędko, skoro dopiero w r. 1615 po raz pierwszy wymieniono go między młodszymi mistrzami cechu (Contr. cons. 651 p. 627).

Zanim to nastąpiło, miał w r. 1609 »Jan Zatorski mularz« zajście, w którern ciężko został pobity (Adv. 523 p. 2043); prowadził w r. 1612 »Jan Zatorczyk mularz« proces z Bryknerami o zapłatę za kamienne obramienia do okien, zrobione w kamienicy bliżej nie oznaczonej (Adv. 524 p. 1218), a w r. 1614 pozywał go mularz Andrzej Jastrząbek o zelżywości (Adv. 525 p. 280).

I potem, już jako mistrz nie zmienił się co do kłótliwego uspo-

¹ Patrz wyżej pod: Augustyn Litwinek.

* Znaczną część zapisek tego ustępu zużytkowałem w pracy : Prałatówka parafii N. P. Maryi w Krakowie i jej architekci. Rocznik krak., tom I str. 63-58.

sobienia. W r. 1621 podczas »kolacyi odprawowanej w cechu« miał zajście, w którem uderzył go Sebastyan Szydełko mularz (Contr, cons. 653 p. 802), w r. 1622 wiódł spór z cechem mularzy (tamże p. 964, p. 973, p. 990, p. 996), a i później jeszcze do starości kłótnie i procesy zabierały mu dużo czasu.

W r. 1620 wreszcie został starszym cechu (Contr. cons. 653 p. 111). Zdaje się, że potem jeszcze tylko w r. 1623 urząd ten piastował.

Majątkowo musiało mu się wieść nie źle. W r. 1622 posiadał dom za bramą Szewską niedaleko cmentarza kościoła ś. Piotra (Rev. quart, p. 338), zatem było to na Garbarach, w okolicy początku ul. Łobzowskiej; a wkrótce potem kupił od mularza Biało-brzeskiego posiadłość na Kawiorach (Scab. 1166 p. 1194) i przy tym akcie po raz pierwszy nazwany jest »civis Crac.« Zdaje się, że realność tę nabył nie od razu, albo niecałą na raz, gdyż w r. 1627 zapisano ponownie, że kupił dom na Kawiorach (Scab. 1167 p. 699), a jeszcze i w roku następnym regulował sprawę zapisu Stanisława Wysockiego na rzecz wikarych ś. Anny, który jeszcze Białobrzeski zapewnił był na domu swoim (tamże p. 1006).

Ale najważniejszymi zapiskami z owych lat, odnoszącemi się do Zatorczyka, są te, które mówią o budowie prowadzonej na Pra-łatówce P. Maryi w Krakowie. Zestawione z dzisiejszym stanem budynku, który od owego czasu mało się zmienił, a należy do najbardziej charakterystycznych zabytkówr architektury świeckiej w naszem mieście, dają nam one wyobrażenie o umiejętności i niepoślednim smaku Zatorczyka.

Prałatówka, czyli kamienica narożna wychodząca frontem na plac Maryacki a bokiem na ul. Szpitalną, powstała z dwóch kamienic, z których jedna już od wieków średnich stanowiła plebanię paraf. Maryackiej, drugą w r. 1591 dokupił X. Hieronim Powodo-wski, archipresbiter. Dla połączenia w jedno dwóch kamienic okazała się potrzeba przedsięwzięcia przebudowy, której dokonał następca Powodowskiego, X. Krzysztof Trzcieński. Jak świadczy napis na tabliczce marmurowej wewnątrz sieni dziś będący, a zapewne przeniesiony tu z zewnątrz z nad bramy głównej, piękny portal tejże bramy z h. Sulimą X. Trzcieńskiego, sklepienia wnętrza i w ogóle przebudowa cała, dokonane zostały w r. 1618. Kto był wówczas architektem? Na pewne nie wiemy. Ale zdaje się, że Ma-

* I /£m

■p §(-—*'—■

lïjdi

=ÂM

*{■ ^

Jfëj

tßi

g&g

MH

K’

SRas#^

* * ,»"t

llî

f^SSf

J®

~e Ł ■

1Ü

fe€S7^'”\„,

t» j

3K

i*

•:

mm

ÎM**»***«?

i&

r-7J

M#

Fig. 17. Klasztor Klarysek w Starym Sączu. Portyk, dzieło Jana de Simon (do str. 121—122).

St. Tomkowiez.

!

;

i

:

!

ciej Litwinkowicz \ Jego może dziełem był cały parter z pięknem sklepieniem sieni i kamiennemi obramieniami okien. Nie zgadzają się z tym parterem górne części fasady, zwłaszcza okna I piętra, odmienne od dolnych i niefortunnie na portal zachodzące.

Już mówiłem wyżej², jaka w dalszej przebudowie była rola Bartłomieja Jankosza, który z wiosną r. 1625 zaczął murować szkarpę narożną i tej roboty nie dokończył, narażając się na proces ze strony pracodawcy. Archiprezbiter X. Trzcieński snąć zniechęcony zarówno do Jankosza, jak i do Litwinkowicza, który tę robotę był zgodził, a potem odstąpił ją Jankoszowi, dalszy ciąg restauracyi fasady oddał teraz Zatorczykowi, który już z Jankoszem około owego filaru pracował. A gdy budowa postąpiła, nawet niemal ukończoną została, Zatorezyk postarał się o urzędowe przez starszych cechu oględziny i oszacowanie. Prawdopodobnie powodem tego kroku był zatarg z pracodawcą o koszta; zdaje się wskazywać to zapiska z r. 1626, z której dowiadujemy się, że Stanisław Brożek w kłótni z Zatorczykiem zawołał: »złodzieju, gdziekolwiek robisz, każdego kradniesz, u ks. Plebana (zapewne Maryackiego), u p. Sławęckiego* (Contr. cons. 655 p. 1037). Akt powyższy, wciągnięty pod dniem 14 sierpnia 1625 r., brzmi:

nam

kampsamsie³, którego jest na dłuż łokci 30 bez ćwierci, tegoż szczyta na szerz łokci półczwarta. W tym szczycie jest filarków z gałkami 10, który oehędożony i porysowany, ale nie wszytek, tylko do połowice. W tyle od Szpitalskiej ulice tamże nam ukazał na dłuż łokci 36. W tym murze na dole jest wella⁴ i kap-

»Z rozkazania JMCP. Burmistrza i Rady krak. my starszy cechu murarskiego i sztameckiego wyszliśmy na żądanie p. Jana Zatorczyka ... do JMG ks. plebana Maryackiego kamienice. Tamże okazał p. Jan Zatorezyk na przodku od kościoła szczyt na

muru

¹    Por. wyżej pod Maciej Litwinkowicz.

²    Por. wyżej pod Bartłomiej Jankosz.

zna-

³    Kamzans, gzyms okapowy nade drzwiami lub nad oknem (Żebrawski Słownik wyrazów technicznych); nadedrzwie (Linde). Jest jeszcze drugie czenie nieco odmienne: niem. Kaffsims, w jęz. kamieniarzy gzyms obiegający budynek popod oknami (Otte, Archäol. Wörterbuch), a zatem rodzaj kordonu;

i w tern

drugiem znaczeniu zdaje się wyraz być użytym niżej, w dalszym ciągu tego tekstu.

* Niem. Welle = Rimleisten, część gzymsu o okroju zakreślonym lukiem podwójnie wygiętym, wyżej wklęsłym niżej wypukłym (Otte, Archäo 1 Wörterbuch).

¹

Może tyle co zwłoka, wstrzymanie, albo przerwana robota. Wisz — urwisko (Linde).

²

Zdaje się tyle co »sklepienie beczkowe«, od Welle — wał, walec.

* Wyraz dziś nieznany, oznaczy jakiś rodzaj czy kształt sklepienia. Być może, iż wyraz pochodzi od »rogoż«, co w niektórych językach słowiańskich oznacza kobiałkę, i że tym zwrotem określano sklepienie po łuku przytłoczonym, niem. Korbbogen.

³

Niem. Dienste = półsłupy, wałki wzdłuż słupów lub ścian podtrzymujące żebra sklepień średniowiecznych (Otte, Arch. Wörterbuch). Podżebrza (Zebr a ws ki, Słownik wyrazów technicznych tyczących się budownictwa). Tutaj jednak użyto widocznie tego terminu technicznego dla oznaczenia zgrubienia ścian, rodzaju szerokich pilastrów wewnętrznych danych jako opór popod stopami sklepień lunetowych czy krzyżowych.

⁴

Mikołaja Zebrzydowskiego.

⁵

Dziś oznaczona 1. or. 12.

⁶

   Loco citato.

⁷

   »Czarny« był to tylko przydomek albo przymianek; nazwiskiem jego było zapewne: Wierzbicki. Przynajmniej, jak zobaczymy, o synu jego jest mowa jako o księdzu Pawle Wierzbickim zwanym Czarnym.

⁸

   Nie umiem bliżej jej oznaczyć.

⁹

   Cingulator = paśnik. Gdzie była ulica Paśników na przedmieściu Kra-

¹⁰

   Oczywiście powinno być »orcie«. Tak nazywano kamienie łamane na fundamenty (Linde).

¹¹

   Władysław Łoziński, Sztuka lwowska 1898 str. 80—31.

¹²

   Ptaśnik, Gli Italiani à Cracovia, str. 94

¹³

   Por. wyżej pod : Andrzej Bianco.

¹⁴

   Tę jedyną zapiskę o Quadrirn zna A. Grabowski (Starożytn. wiad. str. 231).

¹⁵

* Byï to dom stanowiący część domu oznaczonego dziś 1. or. 4, mianowicie dawniejszy dom 1. 335 Gm. III.

¹⁶

Zap. Petriniego.

« Obecnie jest na jej miejscu dom na ul. Wiślnej 1. 7, róg Gołębiej. Archiwum nauk. A. V. 1.

¹⁷

Tak zapisano w urzędowym łacińskim wstępie i na marginesie.

¹⁸

Zap.: próg.

¹⁹

*    Niewyraźnie napisano, może : malarz.

²⁰

*    Można czytać także: Szczęlinowa.

²¹

   Zap. Gastold; patrz wyżej pod: Jan Baptysta Castold.

²²

   Może stolarz Stanisław Brzuchański, zwany Krzemieńczykiem, zięć Me-azzego, patrz wyżej pod : Meazzi.

²³

Por. wyżej : Paweł.

*    Por. wyżej: Andrzej Castelli.

*    Streszczenie tego aktu z zapisek Zarewicza ogłosił p. Pagaczewski w Sprawozd. Kom. bist. szt. tom VI p. XXXII.

²⁴

   Np. por. niżej w rozdziale Malarze pod: Sebastyan Woytowicz.

²⁵

   Patrz niżej w rozdziale Drukarze, miedziorytnicy i księgarze, pod : Bertutowicz.

²⁶

* Skarbniczka arch. str. 81—82.

²⁷

Władysław Łoziński, Sztuka lwowska, wyd. z r. 1898 str. 80 nota 4, zapewne trafnie przypuszcza, że pochodził on ze Sent koło Muretto w Alpach gryzońskich (w Szwajcaryi) i że właściwie powinien się nazywać: Laurentius de Muretto de Sent. — Według Ptaśnika, Gli Italiani à Cracovia zapiska o nim w L. j. c. m. Krakowa z r. 1688 powinna byt; czytaną Laur. Meretor de Senc, nie de Sene.

²⁸

   Dla bliższych szczegółów o tej budowie i o samym Senesie patrz: Stanisław Tomkowie z, Krzyżtopor, twierdza magnacka XVII w. i architekt jej Wawrzyniec Senes. Sprawozd. Kom. hist. szt. tom V, str. 205 i n.

²⁹

   Kam. tę nazywano wówczas od dawnych właścicieli »Chroberską«, dziś

nosi 1. or. 9.

³⁰

* Kam. tę nazywano wówczas »Porębską«, dziś nosi 1. or. 7.

³¹

   Zapiski * o tych kupnach i procesach niezużytkowane w monografii o Krzyżtoporze: Contr. cons. 520 nowy p. 2190 — 2191 i 521 nowy p. 18/3.

³²

   Grabowski, Starożytn. wiad. str. 231.

³³

« Komunikat Wdowiszewskiego, Spraw. Kom. hist. szt. tom IV str. LX11 .

³⁴

Czas z r. 1856, nr. 223 z 27/9. Odcinek podpisany literami K. G. zawiera streszczenie tych aktów. Podając wiernie główne jego punkta, pozostawiam autorowi odpowiedzialność za ścisłość jego pracy. Niezgodność daty 1603 na początku a 1604 na końcu tłómaczę sobie tern, ie pierwsza odnosić się ma do robót poprzednich objętych zapewne dwoma zagubionemi intercyzami.

J Tak nazywano w średnich wiekach i później część dzisiejszego placu

WWŚwiętych.

³⁵

Loco citato.

* Miasto Plemy znane jest we Francyi, dep. Côtes du Nord. O niem. mieście tej nazwy nie wiem. Może nazwa przekręcona.

³⁶

   Patrz wyżej str. 111 nota.

³⁷

   R. 1602 »Joannes Stangroth (tak) alias Xiadz, braseator« przyjął prawo miejskie krak. (L. j. c. r. 1555—1601 p. 908—909).

³⁸

s Być może, iż kamieniem olkuskim nazywano marmur albo raczej pół-marmur z Dębnika pod Krzeszowicami, por. St. Tom ko w i cz, Komunikat o Zielaskich, kamieniarzach w Dębniku, Spraw. Kom. hist. szt. tom VIII.

³⁹

Kaszt. krak. był wówczas Janusz ks. Ostrogski.

³ Wojciechowski, Kościół katedralny w Krakowie str. 43.

⁴⁰

Wpisujący miał widocznie roztargnienie. Nietylko wyrazy »tedy je to samo szpeci« przepisał drugi raz niepotrzebnie, ale nadto pod ogólny nagłówek z datą d. 14 lutego zaciągnął odpis aktu przyniesionego dopiero dnia następnego. Zaraz też potem zaczynają się dalsze zapiski pod nagłówkową datą: »actum die 15 Februarii«.

⁴¹

Porównaj także wyżej: Maciej Kępski i Maciej Lilwinkowicz, niektóre

⁴²

zapiski tam przytoczone, gdzie mowa o »Matysie mularzu«, mogłyby się bowiem odnosić do Swiętkowicza, choć zdaje się, iż jego zwykle nie nazywano krótko

⁴³

Matysem.

⁴⁴

   Skarbniczka archeologii, str. 95.

⁴⁵

   Komunikaty Wdowiszewskiego, tom IV str. LXIII i LXXI.

⁴⁶

   Stanisław Tomkowie z, Wawel. Teka Grona Konserw. Gal. zach. tom IV str. 346—347, 356, 423. Tam także dowody, że Trevana nazywano czasem Dzianim.

⁴⁷

   Patrz wyżej pod: Andrzej Gawronek.

⁴⁸

   Świadczy pośrednio o tem dokument współczesny w r. 1619 włożony w gałkę nad latarnią pod krzyżem wieńczącym całą budowę, znaleziony w r, 1899 w czasie restauracyi tej kopuły. W tym dokumencie wymieniono go jako »budowniczego bazyliki, lombarda, król. mistrza mularskiego« (Kalendarz Czecha z r. 1900, str. 76).

Archiwom nauk A. V. 1.

⁴⁹

   Patrz wyżej pod: Petrini.

⁵⁰

   Patrz pod: Petrini.

⁵¹

   Wyraz architector, architectus miai w owym czasie u nas nieustalone znaczenie. Tu niewątpliwie oznacza on architekta w dzisiejszem rozumieniu wyrazu. Ale w tym samym czasie często dawano tytuł architekta cieślom; to zdaje się być dawniejszem znaczeniem. Podobnie po polsku »budowano« początkowo budy lub domy drewniane, kamienice zaś murowano. Dopiero z czasem zaczęto używać wyrazu »budowniczy« w znaczeniu architekt. W księgach miejskich krak. z XVII jeszcze w. spotykamy zapiski o wielu »architektach«, którzy z pewnością byli tylko cieślami. R. 1623 »Jacobus Gromek architectus civis Crac.« kwituje Chrapkowica »carpentarium«, zdaje się kolegę swego (Scab. 1166 p. 871). Cieślami zdają się być »Joannes Hamulecz architector inc. Crac. wymieniony r. 1603 (Adv. 521 p. 484) i »Adamus Rędzina architector, civis Varschoviensis« wymieniony jako nieżyjący w r. 1603 (Cons. p. 324). W r.

⁵²

   Patrz wyżej w rozdziale I,B, Kościoły i Klasztory krak. pod Klasztor ś. Teresy.

⁵³

   Patrz wyżej: Sebastyan Sala.

⁵⁴

*    Loco ci tato.

⁵⁵

*    Patrz wyżej : Sebastyan Sala.

⁵⁶

Zapewne to był Melchior Woyszyn (może Voysin?) złotnik krak. — patrz niżej w rozdziale: Złotnicy, pieczętarze itd. pod: Melchior Woyszyn złotnik-

⁵⁷

*    Patrz wyżej : Baretto.

⁵⁸

Władysława IV króla polskiego listy itd., zebrał Ambroży Grabowski. Kraków 1845 str. 84.

⁵⁹

*    Patrz niżej, w rozdziale Malarze: Nozeni.

⁶⁰

Może Delft albo Delfzyl w Niderlandach.

sams (sic), na tym murze drugi kapzam (sic) do połowice tego muru. Na wierzchu tegoż muru na miąższ półtorej cegły, tegoż muru na szerz i z kapsamsami łokci 7. Tamże nam okazano ściany w tyle do komina łokci 6 i ćwierć, na szerz łokci 4, na miąższ ćwierć. Tamże nam okazano w sieni drzwi przestawione z jednego miejsca na drugie. Tamże nam okazano na górze sień, podmurował łokieć 1 na szerz, na dłuż łokci 7. Na drugiej stronie nam okazano muru na dłuż łokci 4, na szerz 1, na miąższ iy₂ cegły, to wszystko murowanie nie ochędożone było... Obszacowaliśmy tę robotę wszytkę p. Jana Zatorczykowę na zł. 70. Tamże nam okazał kamienia sztuk 6, każda sztuka na łokci 3. Każda sztuka stoi po zł. siedmiu, groszy piętnastu. Uczyni za nie zł. 45. Tamże nam okazał węgle w komorze na tyle, które stoją za zł. półósma. Suma tego wszystkiego zł. 122 gr. 15« (Gons. p. 548).

Na podstawie tego sprawozdania stwierdzić możemy, że górna część fasady Prałatówki zawdzięcza swoją postać Zatorczykowi, on podniósł mury dla zasłonięcia dachu, przyozdobił je gzemsami, a zapewne i wnękami, on attykę uwieńczył filarkami i gałkami, a oczywiście i należącemi do całości esownicami, choć one wyraźnie wymienione nie są. Fasad w tym rodzaju było dawniej w Krakowie więcej; wyraźny był na nich wpływ attyki Sukiennic, danej przez Jana Maryę Padovano w drugiej połowie XVI w. Do początku XIX w. nadawały one nawet właściwą fizyonomię wyglądowi ulic i placów. Niemal wszystkie potem w ciągu czasów zniknęły w obec konieczności przebudowy domów, nadbudowy piątr itp. Pożar 1850 r. przyczynił się do zniszczenia ich reszty. Prałatówka jest jednym z niewielu domów krakowskich, które do dziś dnia zachowały wysoką attykę wnękami rozczłonkowaną, a obok Szarej kamienicy jednym z dwóch, na których jeszcze widzieć możemy górne jej zakończenie z wolutami i słupkami. Nawet restauracya dokonana w r. 1832 przez ks. Łańcuckiego, o której mówi druga tabliczka marmurowa w sieni umieszczona, ograniczyła się zapewne do drobniejszych naprawek i może tylko wprowadziła powiększone okna pierwszego piętra. Około r. 1880 przeprowadzono gruntowne odnowienie fasady, pod kierunkiem p. Tadeusza Stryjeńskiego. Architekt i teraz uszanował dawną attykę, czyniąc w jej zakończeniu drobne tylko modyfikacye, wskazane względami praktycznymi. Główną zmianą było zrównanie i nakrycie poziome szerszych filarów po-

między esownicami, które poprzednio miały także w górnem zakończeniu postumenty z gałkami.

Dodane fotograficzne zdjęcia fig. 20 i 21 okazują fasadę w stanie dzisiejszym i wnętrze sieni.

Dalsze zapiski ksiąg miejskich pouczają nas o kilku jeszcze drobniejszych robotach Zatorczyka i o tern, że z wiekiem bynajmniej nie złagodniało niespokojne jego usposobienie.

Oto w r. 1626 towarzysze mularze skarżyli go, że na zebraniu czeladzi mularskiej będąc delegowanym przez cech, uszkodził złośliwie nożem skrzynkę cechową (Contr. cons. 655 p. 1106). W tymże roku miał Zatorczyk przed urzędem radzieckim sprawę ze Stanisławem Brożkiem o jakąś umówioną robotę, której nie dopełnił, a skarżący zarzuca mu w duplice, że »tylko okazyi szuka, jakoby się mógł od roboty wyśliznąć, co to jemu nie trudno z ludźmi dobrymi warcholić się, gdyż tu niedawno miał też sprawę w sądzie Wasz-mościów, strony murowania kaplicy u ś. Ducha z p. Marcinem Lemieszem, i nie nowina mu to już, gdy wybierze pieniądze za co zjedna, a niedomuruje, to się za leda okazyą chce wyśliznąć« (tamże p. 908). Z dalszej zapiski dowiadujemy się, że wtedy zaczął był sklepić ganki w kamienicy tego Brożka (tamże p. 1037).

O wspomnianym sporze z powodu »kaplicy u ś. Ducha« nie znalazłem wzmianki w księgach miejskich i nie wiem, któraby to kaplica była. W każdym razie nie kaplica ś. Andrzeja na lewo od kruchty wchodowej kościoła ś. Krzyża (często nazywano go błędnie kościołem ś. Ducha z powodu sąsiedztwa szpitala ś. Ducha, w którym był kościół pod tym tytułem). 0 tej kaplicy zbudowanej ok. r. 1603 jest już wyżej mowa w rozdziale: Kościoły i klasztory krak. Oprócz niej są jeszcze dwie kaplice przy tym kościele, i była do niedawna trzecia zburzona w czasie ostatniej restauracyi kościoła. Wszystkich trzech budowa, zresztą nader prosta i skromna mogłaby odpowiadać epoce, o której tu mowa. Był przy klasztorze ś. Ducha mały kościółek ś. Ducha zburzony, gdy stawiano nowy teatr miejski w Krakowie, ale nie może być tu mowy o jego kaplicy, która była gotycka, najpóźniej w XVI w. stawiana.

Trudno wyliczyć spory i kłótnie Zatorczyka, o jakich co krok spotykamy zapiski w księgach miejskich. W r. 1627 czytamy zeznania świadka »gdyśmy cechowe zgromadzenie odprawowali, tam się był opóźnił do cechu Jan Zatorczyk, do którego rzekł Mocin, iżeście nie rychło przyszli panie Zatorczyku, za to odłożycie winę.

Na to jemu p. Zatorczyk odpowiedział: Możesz ty rychlej dać, bo kradniesz. A gdy go pytano dlaczego by to zadawać śmiał, odpowiedział, iż przeciwko temuż to panu Fr. Mocinowi, iż kamień ciesze, co mu nie należy i sztukę chleba nam kradnie« (Contr. cons. 656 p. 505). W r. 1628 Zatorczyk miał zajście z ks. Andrzejem Am-brosiadesem proboszczem ś. Szczepana i skarżono go potem »ra-tione invasionis et verborum inhonestorum« (tamże p. 875). Wspomniałem wyżej o procesie z Marcinem Grzywką mularzem¹, o przywłaszczony kawał gruntu na Kawiorach. Tu może pokrzywdzonym był Zatorczyk. Ale w tymsamym jeszcze r. 1628 podobno nie miał słuszności w innej sprawie. Oto Kasper Kin aptekarz po pożarze jakimś oddał robotę w kamienicy »pod Christophory« ugodziwszy się za 50 zł. Jeżeli mamy wierzyć skardze wniesionej przez Kina, Zatorczyk z góry wziął 50 zł. a po skończeniu czy wśród roboty »65 zł. nad ujednaną robotę nullo jure zawziął, co iże przeciw uczynionemu kontraktowi uczynić się ważył, actor prosi o restitu-tionem«. Nadto actor na dalszą robotę kupił cegły, wapna i piasku, które pozwany ludziom swoim do innych robót zabrać kazał i jeszcze Kina o jakieś urojone pretensye skarżył (Contr. cons. 656 p. 1299). Dopiero pod koniec życia widać złagodniało usposobienie Zatorczyka. W r. 1630 w sprawie pewnej świadek zeznaje, jako słyszał częstokroć »iż Paśnik idąc mimo domu p. Zatorczyka głosem woła: niemasz większego złodzieja nad Zatorczyka, bo mi skrzynkę wyłupał«. A choć to się działo »w kupie między ludźmi«, lżony »skromnie to znosi, co jest mi z podziwieniem« (Contr. cons. 657 p. 1415).

W r. 1629 Zatorczyk całą realność nabytą pięć lat temu od Białobrzeskiego na Kawiorach, mianowicie dom drewniany i ogród sprzedał Zielogórskiemu za 900 zł. (Scab. 1167 p. 1094), a wkrótce potem w r. 1630 kupił inny dom drewniany z ogrodem na Kawiorach od znanego nam już mularza Jana Skalskiego zw. Tatarczu-chem za 403 zł.².

W r. 1635 Bartłomiej Jankosz mularz, dawny wspólnik Zatorczyka przy budowie Prałatówki, przedłożywszy orzeczenie cechu krak. wydane przeciw Zatorczykowi żądał jego wykonania. Z obrony pozwanego dowiadujemy się, iż chodziło o niedostawienie do cechu czy też do jakiejś roboty towarzysza. Zatorczyk w odpowiedzi twierdzi »se non teneri statuere socium eundem, quem sub condi-tione ea statuere se coram senioribus contubernii subniserat, si in officina sua arlein muratoriam exerceret, sed quoniam non exercet« itd. Urząd radziecki jednak nie uwzględni! tego argumentu, uważając, że »res judicata« a wyrok cechu winien być utrzymany, ponieważ wydany był »sine ulla conditione statuitionis socii vel solutionis pro eo« (Contr. cons. 660 p. 314).

Zatorczyk jeszcze i potem prowadził jakieś budowy, jak świadczą dwie zapiski o sporze z Dreznerem z r. 1636; pierwszej przedmiotem wykonane przezeń »columna alias filar i przodkowa robota« (Contr. cons. 661 p. 123), a w drugiej dla uzasadnienia pretensyi pieniężnej Zatorczyk zapewnia, że dla Dreznera nad intercyzę »robił niedziel 6, kamienie ciosał, posadzkę zrobił, łamał odrzwia w ganku, grunt wybierał i murował, rozbierał 4 te piętro, łamał okno i wstawiał do sklepu starego«, za co należy mu się dodatkowo razem 132 złp. (Contr. cons. 661 p. 131).

cons.

Kiedy Zatorczyk umarł, nie wiemy. W każdym razie nie żył już w r. 1644. W tym bowiem roku występuje wdowa po nim Jadwiga, obecnie 3° voto żona Adama Wolskiego, pozywając dwie spadkobierczynie poprzedniego męża: Ewę Figulinę albo Pigulmę i Agnieszkę zwaną to Barzowicową, to znów Szewcowicową, zapewne córki Zatorczyka z poprzedniego małżeństwa jego o wydanie dotalicium zapewnionego jej przez Zatorczyka, a także pewnych ruchomości rzekomo jej należnych (Contr. cons. 662, p. 1860 i p. 1965). Z dalszych w tym sporze zapisek z r. 1645 wynika, że Jadwiga, nazwana też raz mylnie Elżbietą, była już 2° voto zamęzną Zatorczykową, i że ten ostatni przy ślubie miał jej wianować pół-torasta zł., ruchomości zaś rewindykowane były jej własnością (Contr. cons. 662 p. 1955—1956 i p. 2032). Jedna z tych spadkobierczyń, Agnieszka nazwana jest w innej zapisce Zatorczykówną i już w r. 1638 była wdową po Macieju Jędrzejowczyku, za którego wychodząc miała zapewniony na drukarni posag 800 zł. (Contr. 661 p. 1228-1229).

mu-

W r. 1649 pojawia się wiadomość o Stanisławie Zatorczyku mieszcz. krak. — nie wiadomo, czy i jakim krewnym naszego larza (Contr. cons. 663 p. 1830).

Jan Zyworth (Zyberth, Zybert, Zywert). R. 1625 »Joannes

Archiwom nauk. A V. 1.

Zywert murator Italus«, z m. »Flemiana² in superiori Grizeo« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 210).

W r. 1631 był »Jan Zyberth« starszym cechu mularzy krak. {Contr. cons. 658 p. 443).

W r. 1636, zapewne po jego śmierci wciągnięto do ksiąg miejskich testament »Joannis Zyworth muratoris civis Crac.«, z którego dowiadujemy się o kilku jego robotach i że ma kamienicę w Krakowie na ul. Szpitalnej. Czytamy tam między innemi:

»Mam też robotę u 00. na górze Częstochowskiej«, za którą mu przychodzi 260 złp.

»Mam y drugą robotę u P. Ciesliczki za Wiślną bramą, że się nie dorobiła nie moja przyczyna, przychodzi mi jeszcze od niego sto złotych«.

»Mam jeszcze robotę u Panien Staniąteckich², tam czeladź robi, na tydzień przychodzi mi od niej jeszcze 15 zł. i dam im młynarza (sic) na swoje miejsce, z którego one będą kontente« (Scab. 1168 p. 1226/7).

W r. 1637 występuje nienazwana bliżej wdowa po Janie Zy-bercie mieszcz. krak. i wzmianka jest o pozostałych jego dzieciach (Contr. cons. 661 p. 691). Ten Jan Zywert miał był kamienicę na ul. Szpitalnej, Zywertowską zwaną, i pożyczywszy na jej przebudowę 500 (czy 50) zł. od Serwacego Cypsera kupca krak., wkrótce potem umarł. Z tego powodu ciągnie się po jego śmierci proces, o którym zapiski spotykamy w latach 1639—1641 (Contr. cons. 661 p. 1667, p. 2053, p. 2007—2008; 520 nowy p. 2861

Źróbek, patrz wyżej: Rosmus.

Krzysztof Zelasko (Zelaskowicz, Zielaskowicz). Najwcześniejsza wzmianka nazywa go w r. 1604 »Christopherus Zelasko murator civisque Crac.« (Adv. 522 p. 337). Zdaje się jednak, że albo zapiska była nieścisłą, albo potem zaszły jakieś zmiany w przynależności Zelaski, bo w r. 1615 czytamy, że Krzysztof Zelasko a murator« przedłożywszy genealogię z daty Kleparz 1603 r. i zwolnienie z prawa

m. kleparskiego, przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 42).

W r. 1617 stawiał kruchtę (zapewne boczną dziś jeszcze za wejście służącą) przy kościele ś. Marka w Krakowie i wieżę obok niej (fig. 22). Robotę tę dostał podstępnym sposobem. Mathiasz Kępski mularz krak. skarżył go, »iż będąc zgodzony od braci ordinis SS. Mar-tyrum de Poenitentia z konwentu ś. Marka, die ultima februarii, strony wystawienia roboty pewnej z gruntu kruchty i muru, na której (sic) był powinien dzwonnicę wymurować«, na co był wziął zadatku 20 zł., gdy już sobie wszystko przygotował i robotę zacząć chciał, podszedł go ten Zielaskowicz, starszy cechu mularskiego, i robotę zmówioną odjął (Contr. adv. 526 p. 44). Jak się sprawa skończyła, nie wiadomo. Kępskiego używano później jeszcze przy klasztorze ś. Marka, ale już do innych robót¹.

Potem głucho o nim w księgach miejskich przez długie lata. Aż w r. 1623 Christopherus Zelaskowicz występuje między starszymi cechu (Contr. cons. 654 p. 218), a w tym samym roku wymieniono go znów między »juniores muratores Crac.« (tamże p.

269—270).

Jan Zurkowski (Żurek, Zurkowicz). R. 1613 przyjął prawo m. Krak. (L. j. e. r. 1612 i n. p. 16).

R. 1623 wspomniany jest zapewne ten sam jako Jan Żurek mularz (Contr. cons. 654 p. 218). W r. 1652 wytępuje znów jako Joannes Zurkowski, murator civis Crac. (Scab. 1167 p. 200—201). W r. 1629 żył w Krakowie i nazywano Zurkowskim albo Zurko-wicem (Contr. cons. 657 p. 608). W r. 1631 złożył on w urzędzie ławniczym testament (Scab. 1168 p. 28), lecz nie prędko potem umarł, gdyż w r. 1631 miał sprawę z mularzami o ornat cechowy »ornatum contubernalem sericeum (sic) u na cum mappą alias z obrusem« (Contr. cons. 658 p. 347). Jest to ostatnia wiadomość, jaką o nim znalazłem.

3. Malarze.

O malarzach w Polsce stosunkowo najwięcej mamy publika-

Cyj 2) Wydano też kilkakrotnie ustawy ich cechu³ 4 5). Początkowo

ma-

larze, snycerze i szklarze w Krakowie jeden cech tworzyli, który krótko nazywano cechem malarzy. Tak stanowi najstarszy statut cechowy z r. 1490. Statut z r. 1570 i dodatki z XVI w. mówią o cechu malarzy i goltszlegerów, (bractearioruin)¹). Zdaje się jednak, że od dawnych czasów, jeszcze przed zorganizowaniem pra-wnem cechów, goltszlegerzy trzymali się u nas malarzy, a w najstarszym statucie opuszczono ich, uważając może, iż malarze i oni to jedno. W postanowieniu rajców z r. 1427 co do uzbrojenia miasta Krakowa, jest już mowa o cechach, a »moler, glaser, goltsloer« są uważani razem za jedno ciało, jeden cech ²). W XVII w. występują jako należący także do tego cechu kołtryniarze, czyli ci co wyrabiali kołtryny, obicia; zwano ich także szpalernikami³). Ale i to nie była nowość. Dowiadujemy się o tern ze źródeł archiwalnych dotąd nieuwzględnionych. Pod r. 1615 znajdujemy zapiskę, według której urząd radziecki zatwierdza stary zwyczaj, że z połączonych w jedno: malarzy, szklarzy, wykonawców »goltslagerae et cortina-

— Wilhelm Gąsiorowski, Cechy krakowskie. Kraków 1860 (właściwie tylko o cechu malarzy).

— Dzieła Ambr. Grabowskiego, passim.

— Prace prof. Sokołowskiego, Łuszczkiewicza, Leonarda Lep

szego.

— Sprawozdania Kom. hist. szt. Akad Umiej. — passim.

³ (do str. poprzedniej) W Słowniku Rastawieckiego ; w Kod. dypl. m. Krakowa; w Prawach, przywilejach i statutach m. Krakowa; w A. Grabowskiego Starożytnościach histor. sir. 425—436,

¹ Goltslar, co złoto na blaszki bije, z niem. der Goldschläger (Linde). Goldschläger, rozpłaszczyciel złota, fabrykant złota malarskiego (Słownik Mrongoviusa). W średnich wiekach nazywano ich też po łacinie aur i per-cussores. Bractearius właściwie znaczy blacharz. Lecz w księgach m. Krak. często spotykamy wyrażenie »bractearius alias goltslaer«. Zdaje się, że u nas goltslagerami nazywano zarówno tych, co przygotowywali złoto do złocenia, jak i tych co złotem płatkowem złocili rzeźby i tła obrazów. Stąd ich wspólnictwo cechowe z malarzami. Podobnie i snycerze razem z malarzami wykonywali tryptyki kościelne. Takie łączenia się zawodów mających jakąś wspólność było rzeczą zwykłą. We Wrocławiu w r. 1386 malarze ze stolarzami stanowili jeden cech, a niebawem przyłączyli się do nich goltszlegerzy i szklarze (A- Schulz, Urkundliche Gesch. d. breslauer Maler-Innung 1866).

³ Kod. dypl. Krak. str. 410.

³ R. 1607 i 1610 podpisuje się jako starszy cechu malarskiego »Wincenty Zygant szpalernik« (A. Grabowski, Dawne zabytki str. 168, Skarbniczka str. 61), a Bisaldi kołtryniarz był starszym cechu malarzy już w latach 1595, 1596,. 1598 (Gąsiorowski, Cechy krakowskie, str. 2).

:r

MK

&£>

CŁt

I,

li

A;

ii*

---

SI

1 Hf

KSÜ.V-.-’ -

3#rJ

■i»C '

Kf »

i-.

■ "7~

m

sr.

— r!

HK

fi

£89

«à

ff

vl

■M

E<

* |ff

&<*?

È»'

"A"

MHMi

Fig. 18. Bramka marmurowa z prezbiferyum katedry na Wawelu prowadząca ku zakrystyi. Dzieło Matysa Swiętka (do str. 126).

St. Tomkowicz.

riae artis in graemio contubernii pictorum Crac.« co roku jednym starszym powinien być obierany malarz, a drugim starszym należący do któregokolwiek z rzemiosł połączonych w jeden cech z malarzami (Contr. cons. 651 p. 651). Z zapisek o sporze, który w r. 1650 toczył się w łonie cechu, wynikałoby, że w dawniej szychy czasach do cechu malarskiego przyjmowani bywali nie wszyscy szklarze, ale tylko ci co umieli rzeczywiście robić witraże kolorowe. Gdy też cech przyjął jakiegoś zwyczajnego naprawiacza okien i wprawiacza szyb, młodsi malarze pozwali starszych o nadużycie. Urząd radziecki pozywającym przyznał słuszność i orzekł: »eo altento quoniam ex ordination!bus antiquis. quibus hoc contubernium pictorum est constat quod vicarii U pictores, quicunque fuerint,

constitutum

ad hoc contubernium transactis temporibus suscepti noverint picturam, quia pingebant et pennebant (sic) vitra et specimen ingenii sui juxta exigentiam ordinationum exhibebant, hic vero modernus Staszkowie receptus ad cortubernium pictorum, non novit picturam ullara, nec iilam in vitro exercet, sed saltem vitreas parare et repa-novit fenestras«, zatem starsi przyjmując go do cechu prze-

rare

kroczyli ustawy i przywileje cechowe i winni są zapłacić karę, każdy po 5 grzywien (Contr. cons. 663 p. 2434).

Cech malarzy miał sobie w XVII w. powierzoną obronę baszty miejskiej, sąsiadującej z bramą Wiślną od strony południowej t. j. idąc ku Zamkowi.

Jan Adryanowic. R. 1647 wspomniany »Joannes Adryano-wic pictor« — jak się zdaje, krakowski (Scab. 1170 p. 972). Aleksandrin — patrz niżej: Stanisław Cyirin.

Melchior Barnocki. R. 1635 »Melchior Barnocki pictor« z m. Żarek przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 16).

Krystyn Bielicki. Malarz gdański, zamieszkały w Krakowie. R. 1649 Jan Gawęcki mieszcz. krak. pozwał »fam. Christianum Bielicki pictorem gedanensem, inquilinum suum« o to, że wzbraniał się opuścić zajmowane mieszkanie i czynił uciążliwości przez przyjmowanie » plurium commensalium« (Contr. cons. 663 p. 1746). Jedyna to o nim znana nam wzmianka.

m. Krak. (L. j. c. r.

Stanisław Bocheńczyk (Bochencik, Bocheński, Brzeziński?). R. 1602 Stanisław Bochencik malarz rodem z Bochni przyjął prawo 1555 i n. p. 908). Według Gąsioro wskiego

i Sic. Może miało być: vitrarii.

nazywał się właściwie Brzeziński i żył jeszcze r. 1643, a starszym bywał często w latach 1602—1631. Zna go też Rastawiecki. Zapewne identyczny z nim jest Stanisław Bocheński malarz, mieszcz. krak., ożeniony z Jadwigą Bojanowską, siostrą nieb. Jana Bojanow-skiego, rajcy kleparskiego, o której spotykamy wzmianki pod r. 1640 i 1642. (Contr. cons. 661 p. 1912, p. 1965; 662 nowy p. 726). Była w Krakowie kamienica »Bocheńska dicta« na ul. Mikołajskiej, narożna, obok Haberowskiej stojąca (Contr. cons. 662 p. 78). Nie wiadomo, czy przed r. 1641 nie należała do Bocheńczyka.

Stanisław Boja — patrz niżej: Stanisław Wódka.

Stanisław Borgoni (Pauzet). Według Gąsiorowskiego należał do cechu krak., mistrzem został w r. 1614. Rastawiecki twierdzi, że w r. 1621 otrzymał serwitoryat król. jako »Stanislaus Puzeł Borgonius«. R. 1617 Stanislaus Borgoni pictor, patricius Crac. di-ctus Pauzet, ma jakiś spór z cechem malarzy krak. (Contr. cons. 652 p. 82). Prawdopodobnie syna jego Piotra, również malarza, nazywano Puzetowiczem x).

Brachiel — patrz niżej: Frecherus.

Jan Burstyn. Należał do wieku XVI. Na początku r. 1597 już nie żył. Wspominają o nim Rastawiecki i Gąsiorowski. R. 1603 czytamy: »Anna olim fam. Joannis Burstin pictoris civis Crac. relicta, ad praesens Stanislai Węgrzyn (popr. na: Węgrzyski) consors« — w trakcie dalszym nazywają ją stale: »dicta Anna Wierzeyska« (Cons. p. 317).

Franciszek Chmielowicz. R. 1643 żył Franciszek Chmielowicz malarz, mieszczanin krak. (Scab. 1170 p. 111). Może krewny dwóch Samuelów Chmielowiczów, ojca i syna, obu malarzy, o których pisze Gąsiorowski.

Samuel Chmielowicz. R. 1625 Samuel Chmielowicz pictor, syn mieszczanina krak. przyjął prawo m. krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 213). Jest to młodszy z dwu Samuelów, o których wspomina Gąsiorowski.

Wawrzyniec Cieszyński. Według Gąsiorowskiego był uczniem Tomasza Dolabelli. do cechu malarzy krak. należał od r. 1616 mistrzem został 1619 r., starszym był w latach 1630, 1633, 1639, a umarł po 27/1 1650 a przed r. 1651.

¹ Gąsiorowski przypuszcza błędnie, że to mógł być ojciec Stanisława Borgoniego, z czem nie zgadzają się daty biograficzne. Rastawiecki mylnie nazywa go: Puretowiczem.

Skądinąd wiemy o pierwszej jego pracy zawodowej, mianowicie o malarskiej dekoracyi wnętrza kościoła PP. Klarysek w Starym Sączu.⁵ Oto d. 15/6 1617 r. zawartym został kontrakt między ksienią Starosądecką p. Zofią Boczkowską a p. »Lorencem Cieszyńskim malarzem krak. Pomieniony p. Lorenc ma kościół pomalować. Nad w. ołtarzem namiot wielki do ziemi ozdobny i wspaniały. Nad nim św. Trójca... z aniołami w koło. Potem podniebienie ozdobnie i pięknie wydatnemi farbami. We framudze nad krucyfiksem będzie P. Chrystusowa twarz, a od niej pójdą po bokach znaki męki Jego od aniołów trzymane, niżej śś. Piotr i Paweł. Przy chórze śś. Bernard i Ludwik. U drzwi zakrystyi śś. Jan Kanty i Szymon z Lipnicy. Na chórze panieńskim poprawić malowanie... na miejsce herbów w górze albo inne herby, albo co ozdobnego wodnemi farbami. A 12 kwadrów wodnemi farbami wystawione być ma na południowej stronie... śś. Franciszek, Bonawentura, Antoni padew., Klara, Wojciech i Stanisław. A nad obiciem w średnim chórze historya żywota ś. Kunegundy w 6 kwadrach«. Potem mowa o podolejnych obrazach, snąć to są owe »kwadry« (Z Inwentarza bonorum conv. Ant. Sandec. w Archiwum fary w Nowym Sączu, podał K. G. w felietonie Czasu z r. 1856 nr. 223). — Być może, iż to malowanie widział jeszcze w r. 1889 Łuszczkiewicz, i wspomina o ścianach kościoła pomalowanych w figury świętych, obrazach ujętych ramkami barokowemi i połączonych takiemiż

o »

skrętami. Na sklepieniu święci w medalionach i skręty. Wszystko spłowiałe i w stanie zupełnego zniszczenia«x). Dziś niema z tego ani śladu. Przed r. 1891 wnętrze kościoła zostało nieudolnie prze

malowane.

ul. Grodzkiej, zwaną Kotlarzowską,

Dalsze wiadomości o Cieszyńskim znajdujemy w zapiskach ksiąg m. Krak. R. 1626 Mateusz Sapecki balwierz w testamencie pisze: »Córce mej Zuzannie, p. Lorenca Cieszyńskiego malarza małżonce« — a dalej zapisuje temu Cieszyńskiemu kamienicę swoją na ul. Mikołajskiej w Krakowie (Scab. 1167 p. 329—330). R. 1627 Laurentius Cieszyński wymieniony razem z kilku innymi malarzami krak. (Contr. cons. 656 p. 647). W r. 1628 Lorenc Cieszyński malarz, mieszczanin krak. nabył od potomków Jana Dziurki i Barbary Mogilańszczanki kamienicę na albo Dziurzyńską, a także »z dawna rzeczoną Mogilańskich«, stojącą

¹ Spraw. Kom. hist. szt. tom IV str. LXXXV.

między »Apteką rzeczoną królewską«; z drugiej strony jest kamienica Kobusowicza¹); i miał o nią spór z Kasprem Mogilańskim kotlarzem, dotychczasowym posiadaczem jednej jej części (Contr. cons. 656 p. 878 i p. 976; Rev. quart, p. 447), i w tymże roku oddał w posiadanie Franciszkowi Mocini kamienicę na ul. Sławkowskiej, która była własnością jego i żony ²).

Ze Cieszyńskiemu powierzano też robotę obrazów sztalugowych, i nawet pewne pretensye artystyczne rościć sobie mogących, dowodzi sprawa następująca.

Pod r. 1628 spotykamy zapiskę: »Pozwany jest do urzędu WM. (radzieckiego) sławmy Lorens Cieszyński malarz, mieszczanin krak. ad instantiam szlachetnego p. Justa Schulca, Caygwarta i sługi króla JMci⁶) o to naprzód. Iż on obraz nowy Ogrojca Pańskiego przez Rombaita Uiemberga⁷) sławnego na on czas malarza bardzo pięknie i atrificiose wymalowany, w czarnych ramach miejscami złocistych, które kosztowały złotych dwadzieścia cztery na 6 łokci długi a na 3 łokcie szeroki pożyczanym albo powierzonym sobie sposobem na odmalowanie takiego drugiego obrazu od actora wziąwszy, miał był na odwdzięczenie tej uczynności obraz jeden z niego odmalowmć i darować, a przy nim i on powierzony... oddać, a on ard ręką swą odmalowanego darował, ani owego sobie powierzonego oddał... ale na swoje używanie obróciwszy, jako ma o tem actor wiadomość, popsował, którego za 100 talerów twardych nie dałby actor«. Skarżący żąda 100 talarów i obiecanej kopii obrazu a nadto upomina się o różne przedmioty, np. »pendzlików niderlandz. kich do malowania należących tuzinów 20, tuzin na onczas po gr, 24, które miał actor od pomienionego Rombalda Uiemberga malarza z Niderlandu sobie posłane, pozwany od actora wziąwszy obiecał

¹ »Apteką królewską« zwano wówczas dom narożny, stanowiący część kam. dziś pod 1. or. 43, zatem kam. kotlarzowska świeżo nabyta przez Cieszyii-skiego byłaby częścią 1. or. 43, później z tą ostatnią złączoną w jedno. Mogi-lańscy byli spadkobiercami Jana Mogilańskiego kotlarza, i stąd nazwa kam. »kotlarzowska«.

² Patrz w rozdziale Architekci, mularze, kamieniarze i rzeźbiarze pod:

Mocini.

mu był za nie obraz jako najforemniejszy namalować i dać, a nie namalował (Contr. Cons. 656 p. 1143). R. 1630 zapisano, że »Lo-rentius Cieszyński pictor patritius« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 255).

W dalszych latach spotykamy w księgach miejskich dużo wzmianek mniejszego znaczenia odnoszących się do Wawrzyńca Cieszyńskiego.

1 tak dowiadujemy się z zapiski z r. 1640, że w r. 1631 kupił on od księdza Mogilańskiego część kam., w której obecnie mieszka (Contr. cons. 661 p. 1961- 1962). Była to może część kam. sąsiadującej z nabytą już na Grodzkiej ulicy w r. 1628 i przypuszczam, że jeszcze dalsze części tej nowej kam. Cieszyński potem skupował, gdyż ma potem długo zatargi z kilku członkami rodziny Mo-gilańskich o jakieś sumy pieniężne. W r. 1640 pozywa go Jan Mo-gilański złotnik krak. w imieniu brata swego księdza (Contr. cons. 661 p. 2119), w r. 1641 urząd radziecki uwalnia Cieszyńskiego z aresztu w wieży ratuszowej, do którego wtrącono go na niesłu-źądanie Stanisława Mogilańskiego (Contr. cons. 662 p. 135 i bru

szne

zwa-

liony z tegoż roku p. 295). R. 1643 znów pozywany był przez Jana Mogilańskiego złotnika o jakąś nową należytość (Contr. cons. 662 p. 1137), a wreszcie r. 1644 procesuje się z nim wdowa po Stanisławie Mogilańskim złotniku krak. (Contr. cons. 662 p. 1847). W r. 1628 była mowa o nąbyciu kam. na ul. Grodzkiej między dwoma innymi domami stojącej. Obecnie zapewne wskutek tych dokupów rzecz się zmieniła. Już w r. 1639 kamienica Cieszyńskiego na Grodzkiej ulicy jest narożną od przecznicy, obok kam. świeżo kupionej przez Molera (Rev. quart, p. 31). Należy ona jeszcze r. 1647 do Cieszyńskiego (Scab. 1170 p. 1052); a kiedy w r. 1628 stał się on właścicielem kam. kotiarzowska zwanej, później w r. 1635 i 1636 jest mowa o jego kamienicy na ul. Grodzkiej » Węglarzowska nej« (Contr. cons. 660 p. 33; 661 p. 403). Posiadamy zaś inną wiadomość, że w r. 1637 kam. Węglarzowska stała obok narożnej »Królewskiej Apteki«, którą wtedy Jan Wizemberg sprzedał Janowi Molierowi (Arch. m. Krak. Nr 188, Vol. inscript, hospit. S. Spint. p. 49 i Scab. 1169 p. 364—365). Z tych niezupełnie ze sobą zgodnych zapisek wynika, że na kamienicę narożną zw. Apteka Król.

składało się z jednej dawnej większej, potem rozdzielonej.

kilka mniejszych kamieniczek, które może powstały

Wiemy już, że żoną Cieszyńskiego była Zuzanna Sapecka. Wzmiankę o niej spotykamy jeszcze w r. 1635 (Contr. cons. 660 p. 173). Od r. 1642 występuje jako jego żona Anna (Contr. cons. 662 p. 480, p. 1847). W r. 1649 zapisano zapewne przez pomyłkę »Lucas (zam. Lorenc) Cieszyński pictor et Anna coniuges« (Contr. cons. 663 p. 2049). Zdaje się więc, że po r. 1635 owdowiawszy ożenił się nasz malarz powtórnie z jakąś Anną. Występująca w r. 1646 Zuzanna Cieszyńska jest może jego córką lub krewną (Contr. cons. 663 p. 307—308).

Ostatnia wiadomość, jaką o Cieszyńskim znalazłem, odnosi się do sprawy toczącej się w latach 1648 i 1649. Wskutek sporu o jakieś złośliwe uszkodzenie muru granicznego należącego do Stanisława Badowica mieszcz. krak. Cieszyński został uwięziony, a mimo protestu żony, urząd radziecki nie chciał go uwolnić, aż szkody nie będą naprawione (Contr. cons. 663 p. 1587, p. 1803—1804, p. 1920-1921).

Sebastyan Cymerman. Według Gąsiorowskiego mistrzem został w r. 1593, a wzmianki o nim ustają w r. 1605. — Prawo m. Krak. przyjął w r. 1600 (L. j. c. r. 1555 i n. p. 880).

— 1604 fam. »Sebastianus Cymerman pictor ci vis Crac.« syn dra Joachima Cymermana i Doroty Miączyńskiej sprzedaje część swoją kam. »in foro scrutario¹) inter Christophen Schober et Mansiona-riorum B. Marie Virg.²)« siostrze swojej Dorocie Zagrzebskiej za 220 złp. (Cons. p. 569³).

Być może, iż ten Sebastyan był krewnym Hansa Czimermana z Wrocławia lub Berlina, snycerza, który w XVI w. pracował około zamku król. na Wawelu⁴). Kamienicę na Małym rynku zwano Cy-mermanowską jeszcze w r. 1606 (Scab. 1162 p. 884), a w r. 1612 spadkobiercy Cymermanów odstępują ją Wacławowi Kardynałowi (Scab. 1164 p. 1565).

¹ Tak nazywano Mały rynek w XVII i XVIII w.

⁸ Nie dobrze wiadomo, gdzie umieścić dziś dom len, gdyż według innych zapisek kam. Krzysztofa Schober w początku XVII w. stała bezpośrednio obok kamienicy Mansionarzy Maryackich albo obok Altacystów P. Maryi, dziś Mały rynek 1. 7 (Penitencyarzy Maryackich). Więc może kamienica Cymermana weszła potem w skład jednego lub drugiego z sąsiadujących dziś domów, prawdopodobnie w skład domu opatrzonego obecnie 1. or. 6.

⁸ Powyższą zapiskę przytacza Rastawiecki niedokładnie i bez podania

źródła.

* Patrz: Tomkowie z, Wawel, tom I str. 284 i 309.

Stanisław Cytrin (Alexandrin). Rastawiecki zna tylko Stanisława Alexandrowicza malarza lwowsk. z początku XVII w. W księgach miejskich krak. znajduje się następująca zapiska: R. 1645 »Stanislaus Cytrin alias Alexandrin« malarz mieszczanin lwowski pozywa Jana Porucznika mieszczanina krak. i żonę jego o wydanie ruchomości pozostałych po śmierci siostry swej Elżbiety Tereskowi-cowej wdowy. Rodzicami obojga byli Stanisław Cytryn i Anna Strzelcówna zamieszkali, zdaje się, w Wiślicy. Gdy »po rzemiośle« syn ich Stanisław osiadł we Lwowie, dano mu przymianek: Alexandrin (Contr. cons. 520 nowy p. 2368—2369, p. 2307).

Daniel — patrz niżej pod: Daniel Frecherus.

szone o

Tomasz Dolabella (Dolobella. Della Bella). Wiadomości o nim i jego dziełach ogłaszał A. Grabowski¹), a zestawił je Rasta-wiecki⁸ 9 10). Dopełniali je potem Gąsiorowski⁸), L. Zarewicz¹¹) Łuszczkiewicz¹²) i inni¹³). Według Grabowskiego przybył Dela-bella z Wenecyi do Polski ok. r. 1600 i zaliczony w poczet sług król. osiadł w Krakowie, gdzie mieszkał w domu należącym do 00. Dominikanów na ul. Stolarskiej, długi czas potem zwanym Dolabel-lińskim (jak dodaje Łętowski, był to domek przerobiony z kościółka filialnego ś. Tomasza); ożenionym był z Agnieszką, córką Andrzeja Piotrkowczyka drukarza, i umarł 27 stycznia 1650 r. Według Gą-siorowskiego wszedł do cechu krak. 1614, ale potem odmawiano mu uznania i ostatecznie przyjęto go w r. 1641. Wiadomości ogło-jego dziełach malarskich są przeważnie z lat późniejszych

jego życia.

Najwcześniejsze zapiski o pracy jego zawodowej znajdujemy w rachunkach budowy i dekoracyi zamku król. na Wawelu z r. 1602, gdzie nazwany jest tylko Tomaszem malarzem ¹⁴). Z tegoż roku jest w księgach miejskich zapiska, jako »Thomas Dolobella pictor

S. R. M.« mając pretensye do niejakiego »Paulum Feolicium«x), kładzie areszt na tegoż skrzynię złożoną u Ryszarda Ubera (Adv. 521 p. 1406). P. Pagaczewski ogłosił według zapisek śp. Zarewicza z Consularyów krak. pismo prymasa Jana Wężyka z r. 1630 zaciągnięte do Gons. Crac., mocą którego Dolabelii, nazwanemu tutaj Della Bella, za zasługi około dekorowania kościołów w dyecezyi gnieźnieńskiej oddanym został dożywotnie na zamieszkanie pałac Prymasowski w Krakowie, oraz drugi akt z 1631 do tejże sprawy się odnoszący¹⁵ 16 17.

R. 1638 Dolabella był wdowcem i toczyła się sprawa o spadek po jego zmarłej żonie Piotrkowczykównie (Contr. cons. 661 p. 1259). W latach 1644—1647 toczył się spór o znaczną sumę. według jednej strony wynoszącą 1700 zł., a według drugiej tylko 800 zł. i o jakieś czynsze, którą to pretensyę Dolabella mając do Fr. Moci-niego mularza, ustąpił ją Andrzejowi Rogowskiemu (Contr. cons. 662 p. 1567—1568; 521 nowy p. 533, p. 570, p. 1276)⁸).

Jakub Drossel. Według Gąsiorowskiego malarz znakomity, pochodził z Norymbergi i był w Krakowie już w r. 1609, a umarł tu w r. 1621. Podpisywał się »Droschel«. R. 1611 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1075 r.

Dzwonowski, patrz niżej: Zacharyasz Zwonowski.

Waleryan Fioł. Wspomina o nim Gąsiorowski. — R. 1609 »Valerianus Fioł pictor, patricius«, zapewne Krakowianin, przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1057 r.).

Daniel Frecherus (Brachiel). Twórca świetnego portretu biskupa krak. Trzebickiego z r. 1644 w krużgankach klasztoru Franciszkanów w Krakowie, malowanego pod wpływem szkoły antwerpskiej, prawdopodobnie Van Dycka, wyszedł może ze szkoły uczniów i następców Jakóba Mertensa w Krakowie¹⁸). Zresztą wiemy o nim tylko, że w Krakowie wyzwolił się na towarzysza sztuki malarskiej w r. 1621 ¹⁹). — W księgach miejskich krak. spotykamy następującą zapiskę z przyczynkiem do jego biografii. R .1623 »hon. Dorothea Żardecka, hon. Danielis Frecheri dicti Brachiel, pictoris consors legit. cum assistentia ejusdem mariti sui« staje osobiście i ustępuje sumy

:s

-Æ

f"

V*

m\

y-

"i

•rA'

yyfflbs

*T «

•;-■ 'i

s.....■

■y-y*.

' • ' _____ y^-^feryp

« :^r^^L-:-\~^ÆLf7\-. xT^rSSgi^rr-'-g^- -~ «——”".• »

HBflKgSBMP

•iS«rK, J

~fSl •

r:

v-

|J

ipS

P

\\

r- \* "■

Y'i

f-:

Fig. 19. Kopuła kościoła ś. Piotra w Krakowie (do str. 129).

St. Tomkowicz.

\

200 zł. Mikołajowi Wolskiemu marsz. w. k. (Scab. 1166 p. 801). Może też do Frechera odnosi się wzmianka o »Danielu« wymienionym w r. 1627 między malarzami krak. (Contr. cons. 656 p. 647).

Jan Fyoł (Fioł). R. 1609 Kasper Kurcz malarz krak. zeznaje: »znałem nieb. Jana Fyoła malarza, mieszcz. krak. (Cons. p. 316). Zapewne mowa tu o Janie Fiolu z XVI w., o którym wspomina Rastawiecki.

Baltazar Gałęzowski. Wspomina o nim Gąsiorowski pod r. 1622 i twierdzi, że umarł między r. 1643 a 1645. R. 1611 Baltazar Gałęzowski nie należący do zgromadzenia malarzy krak., zatem przeszkodnik, sturer lub stuler, zobowiązuje się wobec urzędu radzieckiego pod karą 20 grzywien, że malarzom cechowym krak. nie będzie w ich zawodowem zajęciu w drogę wchodził ani nie malował w Krakowie, na Kazimierzu i na Kleparzu, »nec se poterit tueri domibus sacerdotum, seu spectabilium personarum, nobilium, Dominicanorum vel alterius cujusvis jurisdictionis« (Cons. p. 925)²⁰). R. 1627 wymieniono Baltazara Gałęzowskiego jako »partacza« nie należącego do cechu (Contr. cons. 656 p. 636).

Jan Grabisz (Grabys, Krabis?). Według Gąsiorowskiego Jan Grabys pochodził z Li banc w Czechach nad Bystrzycą, był w Krakowie r. 1610 i w tym roku został mistrzem malarskim. Starszym był w latach 1612, 1615, 1617. Pracował w kościele ś. Marka w r. 1614. Rastawiecki wspomina o Janie Grabiszu mularzu krak. pod r. 1612. Wcześniejszą wiadomość zawiera zapiska w księgach m. Krak. Pod r. 1607 czytamy tam: »Joannes Grabisz civis pictorque« bez bliższego określenia (Contr. cons. 650 p. 366). Był on tu już wcześniej, jeśli do niego odnosi się zapiska z r. 1605, według której »Joannes Krabis pictor« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 n. k. 1027 V.).

Zacharyasz Haberman. R. 1632 Jan Kunc »orgielmacher« z Regensburga, mieszczanin krak. w testamencie po polsku pisanym i złożonym do aktów ławniczych krak. wspomina o siostrzeńcu swoim » Zachary aszu Habermanie malarzu, młodzieńcu«, nie mówiąc gdzie on przebywa — być może iż w Polsce (Scab. 1168 p. 362—366).

Stanisław Haller. Według Gąsiorowskiego był rodem

z Krakowa, gdzie występuje w latach 1638, 1646 i 1649. R. 1649 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II. ord. p. 109).

Jan Hermanowie (Hermankowicz?, Litwinek?). Według Gą-siorowskiego nazywano go też Hermankowiczem albo Litwin-kiem. Pracował w Krakowie od r. 1637 i miał malować ołtarz

w kościele Jezuitów ś. Piotra. Umarł przed 1/5 1645. — R. 1640 Jan Hermanowicz »pictor« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 45).

Inderland — patrz niżej: Jakub Mertens.

W księgach m. Krak. znajdujemy na-

Mateusz lngerman (lngenraen). Według komunikatu Jerzego hr. M y c i e 1 s k i e g o Mateusz lngerman, Belg rodem z Antwerpii, w Rzymie bawiący miał ok. r. 1639 malować obrazy do kościoła Karmelitów w Wiśniczu²¹)-stępującą zapiskę pod r. 1641 20/12: »Mattfchus(?) lngenraen (sic) pictor IUmi D. D. comitis in Wiśnie palatini Crac, servitor exhibi-tis(s) legittimi ortus sui testimonio ex baptismali registro Antverpiensi ddto 2 may anno currenti descripto et sigillo episcopatus Antver-piensis tum et manu admod. reverendi Wilhelmi Bruegel pastoris eccl. cathedr. Antverpiensis s;gnato iuratus jus civit. suscepit. Nihil dedit quia ad intercessionem ejusdem Illmi condonatum est ipsi. (L. j. c. II ord. p. 57).

Stanisław Janowiecki — patrz niżej: Stanisław Wódka.

Jan Jaszowski

patrz niżej w rozdz. Architekci, mularze itd. pod: Maciej Litwinkowicz, Jan i inni Litwinkowie.

Kasper Jelitowski. R. 1609 »Casparus Jelitowski, pictor ex oppido Błonie« przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. p. 1059). Być może, iż Gąsiorowski uczynił z niego dwóch malarzy: Kaspra Jelitowskiego i Kaspra Błońskiego z Sochaczewa, którzy obaj żyli około tego samego czasu w Krakowie. Obaj nieznani Rastawieckiemu.

Stanisław Kiełbiowicz (Kiełbowic). Według Gąsiorowski e-go był mistrzem sztuki malarskiej w Krakowie od r. 1626 do 1645, w którym umarł; starszym cechu był w latach 1631, 1635, 1637, 1638, 1644, 1645. — R. 1631 przedłożył genealogię z Tarnowa i przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 266). R. 1633 »Stanislaus Kiełbiowicz pictor, civis Crac.« prowadzi w urzędzie

radzieckim w Krakowie sprawę o chorągwie, które zapewne malował Marcin Proszowski¹. Z procesu o 7¹/«, zł. należytości, prowadzonego w r. 1639 wynika, że Albert Proszowski pracował przez jakiś czas jako czeladnik u malarza Stanisława Kiełbiowica (Contr, cons. 661 p. 1397). Według zapiski z r. 1641 żoną Stanisława Kieł-bowica była Jadwiga (Contr. cons. 662 p. 272). W r. 1643 Kieł-biowic pozwany przez starszych cechu malarskiego o to, że »w czasie pogrzebu brata jednego« przywłaszczył sobie z kościoła »ieytuch« zwany też »tegmentum pheretri«²² 23 pomimo tlomaczenia, iż ma jakąś pretensyę pieniężną do cechu, skazany został na oddanie tego przedmiotu (Contr. cons. 662 p. 959—960).

Maciej Kołodziejczyk. R. 1646 Mathias Kołodziejczyk pictor wmieszany w proces o d\ffamacyę (Contr. cons. 663 p. 388).

Krzysztof Komanes, malarz, mieszczanin krak. występuje jako świadek w procesie w r. 1639 (Contr. cons. 661 p. 1415—1416).

Stanisływ Kostecki. Według Gąsiorowskiego było dwóch malarzy tego nazwiska i imienia. Stanisław Kostecki starszy rodem z Ujścia pracował w Krakowie od r. 1618, został mistrzem r. 1625, starszym był w latach 1628, 1634, 1635 i 1646, a umarł przed r. 1650. Około r. 1639 miał stiukiem i malowaniami dekorować za-krystyę kościoła Karmelitów" w Wiśniczu²⁴. Jak zaś twierdzi Łepko-wski²⁵, wykonał z polecenia Łukasza z Bnina Opalińskiego, marsz, nadw. malowania ścian i ołtarzów w kościele w Spytkowicach ad Zator, ok. r. 1644. R. 1627 Stanisław Kostecki malarz z Ujścia (oppidi Ustiensis) przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 238). R. 1631 »Stanislaus Kostecki pictor, ci vis Crac.« zeznaje w Krakowie pewien dług (Contr. cons. 658 p. 445). W r. 1639 był on współopiekunem dzieci jakiegoś Grzegorza Bogda li ka (Contr. cons. 661 p. 1720) i pozwany był w pewnej mniej ważnej sprawie (Contr, cons. 662 p. 1848—1849). W r. 1650 opiekunowie małoletnich dzieci po Stanisławie Kosteckim malarzu krak. pozywają o 700 zł. na rzecz swoich pupilów rodzinę Ardentich kupców krak. Z obrony wynika, że Kostecki mieszkał w domu Ardentego, a za to dał naj-

mującemu bliżej nie określonych 6 obrazów i obiecał pomalować wnętrze izby naprzeciw swego mieszkania (Contr. cons. 663 nowy p. 2339, p. 2559—2560).

Błażej Kuboniowic (malarz?). R. 1640 Błażej Koboniowic »pictor« albo »pistor« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 45).

Kasper Kurcz (Kurosz, Karcz, Kurcius, Knrczowycz). Według Gąsiorowskiego został mistrzem sztuki malarskiej w Krakowie w r. 1572. w XVII w. starszym był w latach 1606. 1607, 1610, umarł w listop. 1610¹. Według Rastawieckiego, który opiera się na wiadomościach A. Grabowskiego, był starszym cechu w latach 1606, 1607 i 1610. Malował w Krakowie izbę radziecką, użytym był do przyozdobienia malarskiego bramy tryumfalnej i piramid na wjazd Zygmunta III w r. 1594 do Krakowa. Według zapisek ksiąg miejskich krak. r. 1600 był starszym cechu malarzy krak. (L. j. c. r. 1555 i n. p. 880). Jako malarz i mieszczanin krak. wspomniany jest nadto w księgach miejskich w latach 1602 (»Karcz«, Adv. 521 p. 30), 1605 (Contr. cons. 649 p. 525), 1607 (Cons. p. 1158 i p. 1174), 1608 (Adv. 523 p. 2216), 1609 (»Kurosz«. Cons. p. 316).

Taksa

R. 1607 »Caspar Kurcz (w dalszych zapiskach tejże księgi zwany czasem: »Karcz« a nawet »Kurcius«) Contubernii pictorum Crac. senior« składa w jakimś procesie następujący akt. maszkar w zapłacie podanych. Pięć maszkar z brodami po gr. 40, pięć maszkar cygańskich po gr. 24. 13 połowic gęby po gr. 16, 12 murzynek po gr. 18. 6 bargamaszek z wąsami bladych po gr. 24. Facit 36 zł. gr. 28. Caspar Kurcz pictor« (Contr. cons. 650 p. 416)²⁶ 27. W r. 1609 pozwał go »gen. D. Martinus Dersław Zborowski a Zborów, aulicus S. R. M.«, o niedopełnienie według umowy roboty malarskiej w majętności Jurkowskiej Jegomości, a mianowicie malowania na altanie, w izbie i komnacie, tudzież balasów i słupów, które miało być »pod olej wyprawione i wygotowane« a on prosto z wodą odprawił, tak że od wiatru i wilgotności wszystko spadło i w niwecz się obróciło. Zapłatę całą wziął. Kurcz w replice twier-

dzi, że wszystko wykonał podług intereyzy z wyjątkiem balasów i słupów, które istotnie miały być pokoszczane, i »submituje się ex nunc swym własnym bleywasem i olejem znowu malować«. Urząd radziecki nakazał mu malowanie poprawić, a »pro contraventione intercisae quodque gnosum actorem ad iram provocaverit, in car-ceribus praetorianis per spacium tridui citatum detenendum esse«. Pozwany wyrok przyjął (Contr. cons. 650 p. 1463).

Jacek Leśniowski. R. 1650 vHyaeinthus Leśniowski pictor, przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 115). W tymże roku skarżył on Stefana Włoskowica »guslagierum«, że popiera przeszko-dników ku zniszczeniu mistrzów cechowych, a tych ostatnich słowy znieważa (Contr. cons. 663 p. 2306). Według Gąsiorowskiego był on uczniem Jana Wajgelta, został mistrzem w r. 1646.

Jan Litwin — patrz niżej pod: Jan Litwinek I.

Jan Litwinek 1 (Litwin, Jaszowski). Nie żyje już w r. 1600 — patrz wyżej w rozdziale Architekci, mularze itd. pod: Maciej Litwinkowic, Jan Litwinek i inni Litwinkowie.

Jan Litwinek 11 (Hermanowie, Hermankowicz)—patrz wyżej: Hermanowie.

Oktawian de Mancinis. Nikt dotąd u nas nie podał o nim wzmianki. Bawił w Krakowie w r. 1627 i był malarzem nadw. jak się zdaje ks. Jerzego Zbaraskiego. Czytamy o nim: »Personaliter comparens Octavius de Mancinis civis Bononiensis, pictor Illmi D. Pocillatoris regni Poloniae, in praesentia fam. Baptistae Figeti Me-diolanensis hospitis domus lapid. ejusdem Pocillatoris regni in cir-culo Grac.«, sprzedaje Piotrowi Grappi kupcowi dom swój w Bolonii. Podpisał się »Octavianus Mancini* (Scab. 1167 p. 669). Jerzy Zbaraski podczaszy kor. posiadał w drugim i trzecim dziesiątku lat XVII w. dom na rynku krak.²⁸ Wprawdzie w r. 1627 był kasztelanem krak., ale zdaje się, iż użyto tutaj tytułu, który mu przez długie lata przysługiwał i być może w owym jeszcze czasie przysługiwać nie przestał.

Jakub Mertens (Martens, Martins, Mertois, Niderland, Inderland). Miał w Krakowie szkołę i uczniów, malował obrazy religijne

Jeden z nich oparty o wzory Fransa Florisa został niedawno odkryty i opisany. Malarza zwano też Inderlandem h

Według Gąsiorowskiego, został mistrzem cechu malarzy krak. w r. 1589, starszym był r. 1601, a umarł w czerwcu 1609 r. Rastawiecki twierdzi, że był rodem z Antwerpii i podaje wiadomość o jego procesach z powodu życia nierządnego, oraz o jego aresztowaniu w Krakowie, źródła bliżej nie przytaczając. Wiadomość Rasta wieckiego (rzekomo za Grabowrskim) o mającym znajdować się w Archiwum m. Krakowa testamencie Mertensa z r. 1598 nie zdaje się być dokładną. Znajduje się pod tym rokiem zapiska, że Jakub »Martens (s) pictor, civis Grac.« mając jechać »in patriam suam vidlct Belgium« złożył testament zapieczętowany, którego treści nie podano (Scab. 1159 p. 558) i który zapewne potem przez niego został wycofany. Oto dalsze zapiski, które wyszukałem w aktach miejskich. R. 1605 Franciszek Bisaldi kordybanik krak. pozywa Jakuba Mertensa malarza o to, iż tenże w mieszkaniu swem, które od Bisaldego trzyma, a mianowicie w piwnicy, chowa liczne nierządne białogłowy (Cons. p. 751 p. 802). R. 1606 Jakub Mertens »civis pictorque Crac.« siedzi w areszcie miejskim, w ratuszu, z którego uwalnia go malarz Franciszek Szmiadecki za poręką (Cons. p. 1021). Wspomniany jest Mertens jeszcze w r. 1606 i w r. 1607, w którym to ostatnim roku nie zjawił się na terminie sądowym, a zapiska nazywa go »Jacobus Mertois Belga« (Contr. cons. 649 p. 1024; 650 p. 464).

Niderland — patrz wyżej: Jakub Mertens.

Antoni Nozeni. Wspomina o nim Gąsior owski* pod r. 1649^ i z tego też roku ma być jego obraz w rodzaju weneckim: Męczeństwo ś. Wojciecha u Dominikanów krak., (fig. 24), którego zalety podnoś] Łuszczkiewicz³. W księgach miejskich krak. spotykamy o nim zapewne zapiskę z r. 1636, według której Antoni Nozeni doszedłszy do pełnoletności kwituje z administracyi spadku po rodzicach Jana Treuani architekta król. jako jednego z współopiekunów, i wdowę po drugim opiekunie Franciszku Lagustini »S. R. M. tormentario« (Scab. 1168 p. 1129).

¹ Jerzy hr. My ciels ki, Portrety polskie, zesz. II, ustęp o Frecherusa portrecie Trzebickiego.

* Cechy krakowskie, str. 68.

» Malarstwo relig. w Polsce, artykuł w Encyklopedyi kościelnej ks. Nowodworskiego.

Stanisław Pauzet, patrz wyżej: Borgoni.

Albert Podgóra. Znany Gąsiorowskiemu, a niewspo-mniany w Rastawieckiego Słowniku. W księgach miejskich jedną o nim znalazłem wzmiankę z r. 1627, gdzie figuruje między malarzami krak. (Contr. cons. 656 p. 647).

Łukasz Porębius (Porhebius, Porębowicz?, Porębski?). Znany Gąsiorowskiemu, miał być synem mieszczan Bydgoskich; pracował w Krakowie od r. 1615, umarł r. 1637. Rasta wiecki przytacza podpis jego na obrazie w kościele ś. Marka w Krakowie. Łuszczkiewicz²⁹ sądzi, że był uczniem Dolabelli. W aktach miejskich krak. znalazłem tylko jedną o nim wzmiankę: r. 1632 »Łukasz Porębius« malarz krak. pozwany był o to, że powinności cechowych nie spełnia (Contr. cons. 658, p. 820—821).

Obraz krakowski Ukrzyżowanie (fig. 25), który może dawniej był ołtarzowym, wisi obecnie w kościele ś. Marka na ścianie północnej nawy bocznej północnej, naprzeciw bocznego wejścia. Malowany olejno na płótnie, ma ok. 5 m. wysokości. Przy dolnym brzegu na prawo, pod prawą nogą ś. Jana na wstędze białawej poziomo biegnącej napis wymalowany dość duźemi kapitalikami:

LVCAS PORHEBIVS A2 1618 PINXERAT

Barwy obrazu niegdyś żywe, dziś przyczerniały i zmatowane. Malowanie dobre, rysunek poprawny, kompozycya oraz zrozumienie i wyrażenie postaci ludzkiej, szczegółów form, pozy i ruchu, wskazuje poważne studya, ale całość raczej dekoracyjna, bez głębszej treści, wyrazy twarzy przesadne, oczy na znak boleści wywrócone.

Jan Chryzostom Proszowski (Proszewski). Według Gąsioro-wskiego, Grabowskiego i Rastawieckiego, miał to być malarz krak. biegły i ceniony; znane są sztychy według jego rysunków robione. Był malarzem nadwornym Jana Kazimierza, którego malował portret. Urodzony r. 1599, żył jeszcze w r. 1667. Łuszczkiewicz ²⁹ przypuszcza, że jego dziełem są obrazy użyte jako panneaux w sklepieniach czterech bliższych 'wejścia kaplicach przy nawie kościoła na Bielanach pod Krakowem. Że miał jakieś stosunki z Kamedułami bielańskimi, wskazuje zapiska z r. 1635, we-

dług której konwent bielański pozywa Jana Proszowskiego malarza o sumę 500 zł. jako drugą ratę należną, nie powiedziano bliżej za co. Gdy pozwany udowodnił, że właśnie kilka dni temu sumę tę złożył, urząd radziecki uwolnił go od następstw prawnych (Contr, cons. 518 nowy p. 321). Gąsiorowski mówi, iż już w r. 1639 Proszowski tytułował się sługą król. i że w tym roku rozpoczął zatarg z cechem, który ciągnął się długo, a zakończyć się miał wystąpieniem malarza z cechu. Początek sporu jest jednak wcześniejszy. R. 1638 cech krak. pozwał Proszowskiego o należną zapłatę cechową. Pozwany bronił się »żem dał wszystko, com powinien był« (Contr. cons. 519 nowy p. 943—944). Z r. 1639 znajdujemy dwie zapiski świadczące o zaostrzeniu sporu. Według pierwszej świadkowie malarze krak. przedstawieni przez starszych cechu zeznają »iż p. Jan Proszowski przeciwko prawom i przywilejom naszym, chłopców nie zapisuje ani nie wyzwala, lżąc nas, iż lepsi chłopcy u mnie niż wy wszyscy malarze, składek nie daje, karać się dać nie chce« (Contr. cons. 661 p. 1415—1416). W drugiej czytamy, jako urząd radziecki orzekł, iż »citatus, civium Crac, filius existens et victum in civitate quaerens, dato in contubernium pictorum nomine suo et magister artis ejusdem hic Cracoviae effectus, circa ademptionem magisterii dicti se debitam obedientiam in contubernio suo praestare ac contributiones quasvis una cum caeteris contuber-nalibus ferre velle... promisit ac se inscripsit. Ideo citatum juxla Submissionen! obligationem et inscriptionem suam contubernio obe-dire et illud frequentare, contributiones retentas pro parte sua sol-vere discipulosque ad edocendum artem hanc susceptos actis contu-bernalibus connotare eosque in contubernio licentiare sub paenis... teneri expressit«. Pozwany wniósł apelacyę do sądu król. (Contr, cons. 519 nowy p. 1552—1553). Wyrok sądu król. musiał być nieprzychylny Proszowskiemu, albowiem w r. 1640 starsi wnieśli podanie o wykonanie wyroku król. w sporze z Janem Proszewskim (s) o obediencyę cechowi. Proszowski odpowiada, że gotów jest czynić to »co nie będzie cum detrimento honoru i kondycyi jego mistrzowskiej«. Ale dla »fragilitas corporis« nie może bywać w cechu. Wszak »p. Tomasz Dolabella i nie bywa i nic nie dawa, a przecie mu nic nie mówią«. Co do » kontry bucyi« należnej cechowi, tej płacić nie wzbrania się. »Chłopców żadnych na nauce nie ma«, ale jeśli będzie miał, »wpisze ich do regestru cechowego i w cechu wyzwalać« obiecuje (Contr. cons. 661 p. 1925—1926).

Tab. XX.

Éi

"r JT

■ Æ '"jf-

■V

.■

°7

»*4

C p-

]zp:

äKaHSikS

c....

: »i

i #£

isj i

Sl$în* . ■

V..

1C

»■

ï.

ml

«fer:

"YF

V.

-â

I I /ł I MIII î*^«    '•

;T/2ê

:1

pt-FfiJ:

I

a

«31 \

si

& m

m' V

fl mv 1

I - Wv-, 1

sWIH

Fig. 20. Widok Prałatówki N. P. M. w Krakowie, od Małego rynku (do str. 143).

Archiwum nauk. A. V. 1.

8;».^ ~-

<SY. Tomkoicicz.

Na tem może zakończył się zatarg z cechem. Kilka bowiem dalszych zapisek z lat 1642—1647 przynosi nam jedynie wiadomości o jakichś drobnych sprawach pieniężnych. W r. 1642 Proszowski skazany został na zapłacenie należytości »pro certis merci-bus płócienka nuncupatis«, które ze sklepu pobrał dla p. starosty sądeckiego (Contr. cons. 520 nowy p. 609). Może świadczy ta zapiska o stosunkach naszego malarza z Konstantym Jackiem Lubomirskim, który około tego czasu był starostą sądeckim, a bliskiem jest przypuszczenie, iż te »płócienka« brane były na malowanie obrazów.

Rastawiecki przypuszcza, że Jan Chryzostom Proszowski był synem Marcina, także malarza krak. Potwierdzeniem choć niezupełnie ścisłem tego byłaby zapiska z r. 1643, w której czytamy »Johannes Proszęwski (sic) pictor Crac. et alii successores fam. Martini Proszewski civis Crac.« (Contr. cons. 662 p. 1174). W tych wszystkich zapiskach nazywany bywa tylko Janem; w jednej z r. 1647 nazwano go Chryzostomem (Contr. cons. 663 p. 906).

Marcin Proszowski (Proszewski). Rastawiecki przypuszcza, że był ojcem poprzedniego i jakoby na podstawie notât A. Grabowskiego przytacza, że mieszkał w Krakowie na Podelwiu i na Szerokiej ulicy, a starszym cechu malarzy był w latach 1606 i 1610 i jeszcze 1649. Ta ostatnia wiadomość jest mylną, Marcin Proszowski bowiem, jak widzieliśmy wyżej³⁰, w r. 1643 już nie żył. Ściślejszy Gąsiorowski mówi, że mistrzem cechu malarzy został r. 1599, starszym był w latach 1605, 1611, 1622, 1623, 1627, 1632, a umarł zapewne przed r. 1642.

Oto zapiski, które o nim znalazłem w księgach miejskich.

R. 1611 był starszym cechu malarzy krak. (Cons. 780). W r. 1617 nabył od Jana Owczyka kamienicę przy Wiślnej ulicy położoną, zwaną »na końcu wsi« albo »Koniec wsi«, którą w r. 1623 odsprzedał Piotrowi Wieczorkowi, zw. czasem Wieczorkowicem. Z powodu pretensyi do niej osób trzecich toczył się jeszcze w r. 1626 proces między sprzedawcą a nabywcą tej kamienicy (Contr, cons. 654 p. 69; 655 p. 1279).

R. 1629 Marcin Proszowski pozwał »seniores fraternitatis ca-pellae tituli s. Joannis circa eccl. s. Francisci sitae« — a jak dalej w tekście powiedziano — »starszych i gubernatorów bractwa wło-

skiego«¹ o to, że »pewną robotę malarską do kaplicy ich z wyż mianowanej za rozkazaniem faktora ich nieb. X. Annibala Orgasa³¹ 32 33, magistra capellae zamku krak.. zrobiwszy, która kosztowała fl. 212 i nie wziąwszy jedno zł. 50, ostatka takowej sumy od pomienionych Włochów otrzymać nie może« (Contr. cons. 657 p. 444—445). Pozwani bronili się, przecząc, żeby był »jaki kontrakt strony malowania jakich obrazów, z pozwanymi« (tamże 551). Epilog zatargu znajdujemy pod r. 1630. Zdaje się, iż chodziło o dekoracyę kaplicy, która też została przeprowadzoną. Zapisano bowiem, że Marcin Proszowski »pistor (tak! zam. pictor) civis Crac.« kwituje bractwo włoskie za 162 zł. otrzymane ze sumy 200 zł. (zapewne mylnie zam. 212 zł.) należnych mu »pro pictura capellae s. Joannis Bapt. ad eccl. s. Francisci Cracoviae«, czem w zupełności został zaspokojony »reservata sibi contra fam. Joannem Bapt. Tyti, civem et mercatorem Crac. ratione sae 50 flor. pro duabus tabulis marginatis. ex pacto debitae, actione« (Cons. p. 58).

Około r. 1633 malował zdaje się Proszowski jakieś chorągwie. Tak by wynikać mogło z zapiski, według której »ad instantiam hon. Stanislai Kielbiowicz pictoris, civis Crac.« świadek Wawrzyniec Proszowski malarz, mieszczanin krak. zeznaje pod przysięgą: »wiem, iż te chorągwie tak powiatowe jak koronne, które przed królestwa IchM. ciałem podczas pogrzebu niesionoa wedle szacunku po zł. dziesiąci panu Marcinowi Proszowskiemu ze skarbu są zapłacone« (Contr. cons. 659 p. 125).

R. 1636 Daniel Łabęcki w testamencie powołuje się na Marcina Proszowskiego malarza, jako na świadka jakiegoś dawniejszego zeznania długu należnego testatorowi (Scab. 1168 p. 1149—1150).

Proszowski był ożeniony, a żonie na imię było Dorota. Zapiskę o niej jako żyjącej spotykamy pod r. 1618 (Scab. 1165 p.

arcyks. austr.

1108). Syn bliżej nie nazwany w r. 1620 uczył się w Jarosławiu w »contubernium studiosorum collegii jaroslaviensis Patrum soc. Jesu« (Contr. cons. 653 p. 106).

Wawrzyniec Proszowski. Nie znają go ani Gąsiorowski ani Rastawiecki ani A. Grabowski. W księgach miejskich spotykamy jedną o nim wzmiankę pod r. 1633 »primus testis- fam. Laurentius Prossowski pictor, civis Crac.« składa zeznanie w sprawie Marcina Proszowskiego (Contr. cons. 659 p. 125).

Wojciech Proszowski. Był synem Marcina Proszowskiego. Jako malarza, zna go jedynie Gąsiorowski i twierdzi, że mistrzem cechu krak. został w r. 1642. W księgach miejskich znalazłem jedną o nim wzmiankę, w której nie powiedziano, iżby był malarzem, ale pośrednio wynikać się to zdaje z jej treści \

Puzetowic Piotr — p. wyżej pod Borgoni. Robert

Rombert

Stanisław Ślęzak. Nie znają go ani Gąsiorowski ani Rastawiecki. W księgach miejskich znalazłem jedyną o nich wzmiankę: »R. 1620 Waleryan Gutteter sprzedaje sumę 147 zł. którą mu był winien śp. Stanisław Ślęzak >pictor civis Crac.« (Scab. 1166 p. 55).

Franciszek Smiadecki (Śniadecki?). Według Gąsiorowskiego był towarzyszem sztuki malarskiej w r. 1596, a mistrzem został r. 1602 i żył jeszcze w r. 1609. Rastawiecki za A. Grabowskim twierdzi, że nazywano go Szniadecki i że był starszym cechu malarzy krak. w. r. 1608. O dziełach jego oba źródła nic nie mówią. > Wisła« w roczn. 1897 str. 867² zawiera przedruk arkusza z ryciną i naukami cechowemi wierszem p. t. »Sługa albo uczeń co powinien panu swemu w rzemiośle«. Autorem ryciny i wiersza (lichego) ma być malarz krak. Franc. Śniadecki, twórca portretu Samozwańca, żyjący 1590—1609.

W księgach miejskich krak. znalazłem następujące zapiski, w których z jednym wyjątkiem nazwisko malarza zwykle brzmi: Smiadecki.

R. 1601 »Franciscus Smiadecki pictor contubernii Crac. picto-rum« (Cons. p. 873). R. 1603 »Franciscus Sniadoczki pictor« z Bodzentyna przybyły przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1012 v.).

¹ Patrz wyżej, pod Stanisław Kiełbiowicz.

* Cytowana w Kwartalniku hist. Roczn. XIII r. 1899, str. 309 w artykule

Brticknera.

patrz niżej pod: Ulemberg.

R. 1622 wciągnięto testament Zuzanny z Groickich wdowy po Franciszku Smiadeckim malarzu. Ma ona dwie kamienice »własne« w Krakowie, jedną na ul. Grodzkiej między Benjamina Lanier złotnika i spadkobierców Radothy, drugą na ul. Wiślnej »podle Kanki ku rynkowi«. Z testamentu dowiadujemy się, że sama była bogatą kupcową, ma rozległe interesa z ludźmi, towary w Częstochowie, a w domu duże zapasy sreber, pereł, klejnotów i kosztowności różnych. Dług pewien winien jej »p. Jan malarz na Kalwaryi«. »W Częstochowie odjechałam, gdym przed śmiercią do Krakowa przyjechała, pacierzy za 700 zł.« Ciekawe szczegóły podaje o mężu, o którym nie jest pewną czy umarł, czy żyje i przypuszcza nawet »jeśliby wróciwszy z Turek itd.« Stwierdza, że majątek cały jest jej a nie z męża »co mi sam mąż przyznawa w liście, który do mnie pisał z Constantinopola, i uznawa, że mi wszystko utracił, pobrawszy mi wszystkie dobra, gdy odemnie zjechał w niebytności mojej, gdym była w Częstochowie, i wybawiając go z więzienia, w którym był w Węgrzech, około niego utraciłam więcej niż 3000 zł., i takem się długo starała o niego, żem go wybawiła od. tak ciężkiego więzienia, a raczej okrutnej śmierci, on jednak nie pamiętając na tak wielkie dobrodziejstwo moje i na przysięgę, którą mi przysiągł, zabrawszy znowu wszystko opuścił mię uczciwą małżonkę swoję i zjechał do Turek, zkąd nie pisał do mnie tylko raz przez 7 lat, które już dawno przed śmiercią moją wyszły« (Scab. 1166 p. 578—586).

Tak więc widocznie nasz malarz był słabego charakteru i usposobienia awanturniczego. Zginął gdzieś w podróżach na Wschodzie, i to tłomaczy brak ścisłej daty jego śmierci. W każdym razie żył jeszcze conajmniej w r. 1615 lub 1616, jeżeli przyjmiemy, że wyjechał zaraz po r. 1609, w którym wspomniany jest w kraju, a list do żony przyszedł po 7 latach od jego wyjazdu. Po naszym malarzu i jego żonie pozostał syn, który wstąpił do zakonu. R. 1623 Abraham Smiadecki »olim Susannae Francisci Smiadecki pictoris re-lictae viduae filius« jest Paulinem w Częstochowie. Przez niego obie kamienice niegdyś pani Proszowskiej przechodzą na Konwent Częstochowski, który kamienicę na ul. Grodzkiej przedaje Groickiemu, a kamienicę na ul. Wiślnej Zoratyńskiemu (Scab. 1166 p. 941).

Krzysztof Strzelbie ze Starego Sącza, r. 1609 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1059 v.). Pod tym także rokiem wspomina o nim Gąsiorowski i twierdzi, że żył jeszcze 1616 r.

Piotr Suchodolski z Radziejowic, r. 1632 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 291). Wspominają go Rastawiecki i Gąsiorowski. Według tego ostatniego żył jeszcze r. 1643.

Piotr Szeffer. Krakowianin. R. 1632 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 289).

Tobiasz Tereskiewicz (Teresko). Wspomina Gąsiorowski o malarzu Tobiaszu Teresko albo Tereszko, który mistrzem został r. 1614 a 1634 już nie żył. Oczywiście w związku z nim jest za piska z r. 1645 »Elisabeth olim fam. Tobiae Tereskiewicz pictoris vidua« (Scab. 1170 p. 503).

R. 1610

śp. Gie-p. 721).

Rombert Ulemberg (Rombertus Wolemberg, Rombalt U., Rom-bolt van Ulenbrok, v. Ulenbork, Robert U.). Gąsiorowskiemu nie znany, był on synem nadw. stolarza króla Zygmunta III³⁴. Nazwisko ojca Niderlandczyka, który pochodził z Ulemberga, było jak się zdaje Rumbolth albo też Romberth². U syna stało się ono imieniem, a za nazwisko przybrał sobie nazwę miejscowości, skąd pochodziła rodzina. R. 1609, w kilka lat po śmierci stolarza Gierarda Rombalta z Ullenbergu dzielą się majątkiem spadkobiercy, a między niemi syn Rombert, który przy podpisie swoim własnoręcznym niemieckim »Rombert Ulenberg« umieścił też gmerk. zapisano o nim: »Robert (sic) Ulemberg malarz, syn rarda Rombolt Ullenberg, stolarza J. Kr. M.« (Cons.

W tym też r. 1610 przyjął on prawo m. Krak., przyczem zapisano, że: »gratitudinis ergo, imaginem speetab. senatui Crac., qualis se-natui placuerit, dare promisit, pro quo spect. D. Ludovicus Cromer cons. Grac. lidem suam interposuit« (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1700 v.). Jednak potem prawa miejskiego się zrzekł i do cechu malarzy krak. należeć nie chciał, jak świadczy zapiska z r. 1613 »Inter fam. se-niores et juniores contubernii pictorum Grac. actores et Rombertum Wolemberg confratrem illorum citatum — officium consulare decre-tum tulit quandoquidem citatus modo ante hac inusitato per pro-testationem videlicet ad acta castrensia capitanealia Crac. faetam juri civitatis hujus renunciavit, nec in gremio seu contubernio pic-ctorum Crac. esse cupit«, przeto urząd radziecki nie będąc pewny swej kompetencyi, nakazuje czekać na wyrok królewski w tej mierze (Contr. cons. 651 p. 485).

Malował obrazy sztalugowe, jak świadczy zapiska w inwentarzu rzeczy pozostałych po Hieronimie Conradt rajcy krak. i jego żonie z r. 1617. Czytamy tam: »Obrazów w ramiech 7 nowych jednakowo oprawnych Romberta³⁵ malarza« (Contr. adv. 526 p. 1028). Ostatnią wzmiankę o obrazie tego malarza w Krakowie, a przynajmniej w Polsce, spotykamy pod r. 1628. Mowa tam o »obrazie nowym Ogrojca Pańskiego przez Rombalta Ulemberga, sławnego na on czas malarza bardzo pięknie i artificiose wymalowanym« znacznych rozmiarów, które to dzieło Just Schule cajgwart króla polskiego miał sobie przez malarza z Niderlandu posłany i dał malarzowi krak. Wawrzyńcowi Cieszyńskiemu do odkopiowania². Z tych wyrażeń aktu sądowego sądząc, Rombert Ulemberg wówczas nie mieszkał w Polsce, tylko w Niderlandach i kto wie, czy nie w związku z emigracyą jego jest wyżej wspomniane wystąpienie jego w r. 1613 zarówno z cechu malarzy krak. jak i z grona mieszczan krak.

Rastawiecki mówi w słowach bardzo ogólnikowych o cenionym w XVII w. malarzu Rombolt von Ulenbrorck, Ulenbrok albo Ulenbork, który miał urodzić się w r. 1616, a żył potem w Gdańsku. Najbardziej celował w scenach rodzajowych i obrazach martwej natury. Kto wie, czy ta wiadomość, o datach zbyt niedokładnych, nie odnosi się do naszego Ulenberga, który może opuściwszy Kraków ok. r. 1616 na czas jakiś osiadł w Gdańsku.

Wawrzyniec Wada. Gąsiorowski przytacza o nim jedną tylko datę z r. 1613. — Z ksiąg miejskich krak. dowiadujemy się, że r. 1621 »Laurentius Wada pictor.« z. m. Przerowa przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 161).

Jan Weygelt (Weigelt, Waigeld, Waigieldt, Weygelth). Znany Gąsiorowskiemu i Rastawieckiemu, starszym cechu był w latach 1620, 1621, 1624, 1629, 1632 i 1636. — R. 1619 Jan

Weygelth malarz rodem z m. Chełmna przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 120). R. 1644 »lapidea Joannis Waigeld picto-ris civis Crac, in foro Canino« (Scab. 1170 p. 323). R. 1645 towa rzyszy on do urzędu ławniczego Elżbiecie wdowie po Tobiaszu Te-reskiewiczu malarzu (tamże p. 503). — Według Grabowskiego¹ żył jeszcze w r. 1648 i był wówczas starszym cechu.

Stanisław Wierzeyski. Według Grabowskiego pracował w Krakowie od r. 1597, a umarł przed r. 1619.— R. 1610 przedłożył genealogię ze Lwowa i przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1063 v.).

Paweł Wieloszek malarz? — patrz wyżej w rozdziale Architekci, mularze itd.: Paweł Wieloszek.

czas

Stanisław Wódka (Boja, Janowiecki). Według Gąsiorow-skiego nazywał się Boja albo Wódka, był rodem z Janowca, został mistrzem w r. 1609, a żył jeszcze w r. 1642; innym malarzem miał być Stanisław Janowiecki wspomniany r. 1629. Rastawiecki zrobił z niego dwóch malarzy, Stanisława Boja i Jana Stanisława Wódkę. Sądzę, że Wódka, Boja i Janowiecki, to jedna i ta sama osoba. Może miał on rzeczywiście dwa imiona: Jan i Stanisław, i czasem jednego lub drugiego używał. Według A. Grabowskiego r. 1630 malarz Wódka Jan albo Stanisław podjął znaczną robotę malarską na ratuszu krak., pozłacał wskazówki do zegara, a może i samą tarczę, pokostował i farbował okna na wieżę Maryacką. Lepko-wski³⁶ 37 znalazł w Prądniku pod Krakowem »na dobrym obrazie Biczowanie w kaplicy w ogrodzie folwarku Dominikanów«, podpis malarza odwrotnie wykonany »Stanisław Boja«. Obok podaję fotografię z tego obrazu (fig. 27), przeniesionego niedawno do Krakowa razem z ołtarzem, który umieszczono w dawnym kapitularzu, obecnie kaplicy przy wschodniem ramieniu krużganków klasztoru Dominikanów. Obraz olejny mający wys. 047 a szer. 0815 m. wypełnia predellę ołtarza. Przedstawia właściwie »Cierniem koronowanie«. Malowany nieco pobieżnie, jest istotnie wcale poprawnie wykonany, koloryt ma żywy i harmonijny, lecz konwencyonalnie pojęty. Pierwszy plan o tonie zwłaszcza w cieniach brunatnym. Dalszy plan widoku przez otwór nad balustradą blado sino stonowany. Strona lewa (od widza) pod-ostatniej restauracyi ołtarzyka została częściowo, głównie w gład-

kich tłach przemalowana. Zajmujące są stroje po części realistycznie pojęte, współczesne z początku XVII. Grupa, z wielu postaci złożona dobrego układu. Uderzają niektóre głowy widocznie portretowane, między niemi kilka typów polskich szlachciców-rycerzy. Tło stanowi architektura. Ponad balustradą po lewej stronie otwarty widok na ulice miasta o bogatej architekturze pałacowej, bardzo blado naszkicowanej. Na pierwszym planie Chrystus obnażony siedzi na ławce kamiennej, na której stopniu u dołu wymalowana jasno data:

1604 S³⁸

ANNO DOMINI

Na filarze muroAvanym zamykającym od lewego boku kompo-zycyę, u dołu klęczy Dominikanin, brodaty, widocznie portretowany; av górze przy samym górnym brzegu wymalowany żółtawą farbą podpis

STANISŁAW BOJA

odwrotnie jakby w zwierciedle widziany. Reszta retabulum ładnej kompozycyi i roboty w duchu niemieckiego renesansu z drzewa rzeźbionego, w kształcie przypominającym tryptyk otwarty, na skrzydłach małe obrazki śś. Dominika i Jacka, a niżej Agnieszki i Katarzyny, zapewne tego samego pędzla co predella. Srodkewy obraz nowszy lichy.

O malarzu spotykamy w księgach miejskich kilka zapisek. R. 1626 »Stanislaus Wódka pictor et civis Crac.« ma sprawę o czynsz z mieszkania (Contr. cons. 655 p. 734).

W r. 1627 Stanislaus Wódka pictor wspomniany dwa razy (Contr. cons. 656 p. 605, p. 647).

Zapiska z r. 1630 świadczy, że Wódka malował obrazy, zapewne kościelne, i naAAret jak się zdaje brał za nie znaczne ho-norarya. Czytamy tam, że Stanisław Janowiecki alias Wódka »pictor, incola Crac.« wziął 100 zł. zadatku od O. Paczoski zakonnika od Franciszkanów aat Krakowie, danych mu av imieniu Jakuba Styplera rajcy poznańskiego »pro pingendis certis imaginibus«. Janowiecki po-zAvany o niedotrzymanie umowy zeznaje: »StargoAvał ze mną X. Pa-czoska takowe obrazy za zł. 450, które ja miałem wystawić na ś. Michał r. 1626; lecz iż nie mogłem tak prędko, tenże X. Paczoska pozwolił mi czasu na dokończenie tych obrazów po ś. Michale niedziel 6. Które obrazy w tym czasie wystawiłem, były gotowe i te-

Tab. XXI.

■H|

mmm

l|€%

• 1 ■

.

§

.#P1

(H

■■I

Mil

if:

Hÿgl

r

' ”î

mm

îif

i

..Vf

i

V

.

k’V

V

Fig. 21. Sień Prałatówki N. P. Maryi w Krakowie (do str. 143).

■ng

:

■K

A. V. 1.

!

Archiwum, nauk.

St. Tomkowiez.

v:V

i

%

/i

i.

\

i

L

V

■ i*

l.l i iU.' - ',1

raz są gotowe. Niechaj mi strona powodowa da resztę, tj. zł. 350.... a ja obrazy jemu wydam«. Strony ugodziły się, powód obiecał złożyć pieniądze i dal malarzowi termin 15-dniowy (Contr. cons. 657 p. 1192).

Wódka umarł przed połową 1646 r. Dnia bowiem 6 lipca tego roku już było w toku postępowanie spadkowe. Na powód nie wymienionych »interessati et concurrentes ad bona defuneti« urząd miejski krak. nakazuje służącej i uczniowi Stanisława Wódki malarza złożyć przysięgę, iż z ruchomości pozostałych po nim nic sobie nie przywłaszczyli ani nie zataili (Contr. cons. 663 p. 248— 249). Ten Wódka zdaje się, że żył w konkubinacie, gdyż w dalszym ciągu postępowania spadkowego urząd miejski uznał, że służącej Maryannie Kamieńskiej, albo raczej córce jej »ob defectum matri-monii et incertitudinem patris« należy obciąć posag i prowizyę z majątku Wódki wypłacić się mające (tamże p. 357).

Sebastyan Woytowicz (Wojtkowicz). Według Gąsior o w-skiego został mistrzem w Krakowie w r. 1625, robił 2 ołtarze w kościele Maryackim w r. 1629, tj. jeden śś. Mikołaja i Benedykta drugi ś. Katarzyny i był kilka razy starszym w latach 1627—1641. Według Rastawieckiego nazywał się także Wojtkowicz i żył jeszcze w r. 1651. — R. 1626 »Sebastianus Woytowicz pictor« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 220). R. 1627 »Sebanus (s) Woytowicz jest starszym cechu malarzy krak. (Cons. 656 p. 636). R. 1641 Sebastyan Woytowic (sic) malarz mieszcz. krak. pozwany przez spadkobierców nieb. pani Szeferowej o jakieś zaległości za złoto malarskie, które od niej pobierał. Miał z nią kontrakt na kilkaset złotych (Contr. cons. 662 p. 372—374). R. 1642 Sebastyan Woytowic »pictor« pozwany był przez Stanisława Kwaśniowskiego o 43 złp. pro auro tuso alias gultslarskie, pro sorte actoris consor-tis provenientibus« tamże p. 485).

Zbonowski — patrz niżej Zacharyasz Zwonowski.

Zacharyasz Zwonowski (Zbonowski?, Dzwonowski). Rasta-wiecki i A. Grabowski znają Zacharyasza Dzwonowskiego, malarza obrazów z życia ś. Augustyna w kościele ś. Katarzyny w Krakowie z pierwszej połowy XVII w. Łuszczkiewicz¹ poprawia jego nazwisko na Zwonowski. Tak też istotnie miał się nazywać według Gąsiorowskiego, który stwierdza, że mistrzem

Malarstwo religijne w Polsce, Encyklopedya kościelna.

cechu krak. został w r. 1629 a umarł w r. 1639. W księgach miejskich znalazłem jedną zapiskę pośrednio zapewne w związku z nim będącą. R. 1643 występuje w jakiejś obojętnej zresztą sprawie: Catherina Zbonowska, która pozwana »non comparuit Bonifatio Can-telli mercatori« (Contr. cons. 662 p. 1086). Na marginesie zanotowano: jako notatkę o stronach procesujących się: »Cantelli — Malarka«. Prawdopodobnie ta malarka, to wdowa po Zacharyaszu Zwonowskim.

Antoni Żeglowic. Gąsiorówski zna tylko Jacka Ż. i Ambrożego Ź. R. 1632 Antoni Żeglowic malarz przedstawiwszy genealogię »dtto in Vsie (sic) przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 288).

Jan Zoratyński (Zoratyński). Według Gąsiorowskiego został mistrzem cechu malarzy krak. w r. 1637. Rastawiecki mylnie nazywa go Zorytyńskim i wie, że żył jeszcze r. 1652. — Z testamentu Olbrychta Ż. wciągniętego do ksiąg miejskich r. 1638 wynika, że Jan Ż. był synem młodszym z pierwszego małżeństwa Alberta albo Wojciecha Zoratyńskiego pasamonika (Scab. 1169 p. 267). W tym samym roku Zofię wdowę po Olbrychcie (czyli tym Wojciechu) Żoratyńskim pasamoniku krak. pozywa Jan Źoratyński mieszczanin i malarz krak., syn Olbrychta z jego pierwszego małżeństwa z Katarzyną Groiczanką, zmarłą 1627 r., o jakieś pretensye spadkowe. Z zapiski wynika, że siostrą tej Groiczanki, więc ciotką Jana Zoratyńskiego była »nieb. Franciszkowa Sniadecka malarka« (Contr, cons. 661 p. 1216) K R. 1639 Jan Źoratyński malarz przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 33). Więc nieprawnie już w r. 1638 tytułował się mieszczaninem krąk. Od r. 1623 należała do Źora-tyńskich kamienica na ul. Wiślnej *.

¹

Patrz wyżej: Grzywka.

* Patrz wyżej pod : Jan Skalski v. Tatarczuch.

²

Jest to zapewne miejscowość Flims niedaleko Ghur, dziś jeszcze w jęz. romań. nazywająca się Flem.

* Nie wiadomo, czy w Staniątkach, czy też może raczej w Krakowie, w kamienicy ksieni Staniąteckiej, o której już była mowa — patrz wyżej, pod: Mocini i pod: Woźnicka.

³

   Por. wyżej pod : Maciej Kępski.

⁴

   Rastawiecki, Słownik malarzów polskich. Warszawa 1850—1857,

⁵

tomy 3. (d. c. patrz na str. nast.).

⁶

W dalszym ciągu zapiski zowią go »armamentarii praefectus«. W innych zapiskach nazywany bywa: »Justus Scholdt donatarius« albo »servitor S. R. M.« (Contr. cons. 657 p. 2, p. 11).

⁷

* O tyrn malarzu patrz niżej pod : Rombert Ulemberg.

⁸

   Starożytności historyczne tom I, 1840 r. — btarożytnicze wiad. o Krakowie, 1852 r. — Skarbniczka arch. 1854 r.

⁹

   Słownik malarzowi polsk. tom I i III.

¹⁰

⁸ Cechy krakowskie.

¹¹

* Zakon Kamedulów w Polsce, 1871 r.

¹²

6    Malarstwo rei. w Polsce, Encykl. kość. tom XIII str. 162.

¹³

« Por. Łętowski, Katal. biskupów kr. t. I, 1H0—131. — Sprawozdania Kom. hist. szt. passim. — Teka konserwator. Gal. zach. Tom 11.

¹⁴

   St. Tomkowie z, Wawel tom I str. 352.

¹⁵

Por. niżej w rozdziale 9 Drukarze, miedziorytnicy i księgarze, pod: Paweł Foelicius bibliopola.

¹⁶

* Spraw. Kom. hist szt. tom VI str. XXXIII.

¹⁷

S Por. w rozdziale: Architekci itd. pod: Mocini.

¹⁸

Jerzy hr. My ciels ki, Portrety polskie, zesz. II. 1911.

¹⁹

s Gąsiorowski, op. cit.

²⁰

Zapiskę tę streszczają nie całkiem dokładnie A. Grabowski (Skarbniczka str. 59) i Rastawiecki, nie podając źródła.

²¹

Spraw. Kom. hist. szt. tom VIII, szp. CCXLIII (zapiska ks. Tadeusza Lubomirskiego z Kroniki klasztoru Karmelitów wiśnickich).

²²

   Patrz niżej pod: Marcin Proszowski.

²³

   Leituch, Leichentuch = całun, sukno czarne (Linde).

²⁴

* Według zapisek ks. Tadeusza Lubomirskiego, komunikat hr. Jerzego Myciels kiego w Spraw. Kom. hist. szt. tom VIII szp. CCXLIII.

²⁵

Przegląd zabytków z okolic Krakowa, str. 152.

²⁶

   Jednakowoż jest wiadomość, że r. 1613 część domu na ul. Grodzkiej, zwanego »in Podelwie« wynajętą była przez miasto Kraków »Caspari Kurcz pic-tori« (A. Grabowski, rękop. Kraków in 4° tom I, w posiadaniu rodziny).

²⁷

   Inną taksę maszkar z r. 1609, podpisaną przez Kaspra Kurczą i Wincentego Zygantego, ogłosił bez podania źródła A Grabowski (Starożytn. wiad. o Krakowie, str. 273).

²⁸

R. 1620 zapisano: »in domo lapidea III. ac M. D. Georgii ducis in Zbaraż, pocillatoris regni... acialiter in circulo Crac. sita« (Scab. 1166 p. 156). Dom ten narożny przy wejściu z rynku do ulicy Brackiej ma dziś 1. or. 20.

²⁹

Malarstwo rei. w Polsce, Encykl. kość. tom XIII str. 163 — por. Spraw. Kom. hist. szt. tom VI str. XXXII.

³⁰

Patrz wiadomość o Janie Chryzostomie Proszowskim, przy końcu.

³¹

   Co do bliższych szczegółów o kaplicy włoskiej ś. Jana Chrzciciela w klasztorze Franciszkanów w Krakowie, patrz: St. Tomkowicz, Włosi kupcy w Krakowie. Rocznik krak. tom III i Jan Ptaśnik, z dziejów kultury włoskiego Krakowa, tamże tom IX str. 109 i nast.

³²

   Był on w I połowie XVII w. plebanem i dobrodziejem kościoła paraf, w Raciborowicach pod Krakowem i rorantystą przy katedrze na Wawelu, może kompozytorem kościelnym. (St. Tomkowicz, Inwentarz zabytków powiatu krak., Teka konserwatorów Gal. zach. tom II; C h yb iń s ki, Kaplica Rorantystów).

³³

   Oczywiście mowa o pogrzebie uroczystym Zygmunta III i Konstancyi

³⁴

Por. niżej w rozdziale Stolarze i snycerze, pod: Rumbolth.

* Imię Rombert albo Rombald było we Flandryi bardzo rozpowszechnione. Architekt Rombout Keldermaus był w XVI w. budowniczym kilku słynnych gmachów w tern mieście i w Gandawie. W Antwerpii żył w XYI w. architekt Rombout de Waghemakere, syn Hermana W. budowniczego sławnej wyższej wieży tamtejszej katedry. Rzeźbiarz i architekt Rombout Yerhulst żył w XVIII w. w Holandyi. Również i nazwisko Rombouts było rozpowszechnione; znany jest Teodor R. z Antwerpii malarz w końcu XVI i pierwszej połowie XVII w., oraz peizażysta Salomon R.

³⁵

A. Grabowski przytaczając tę zapiskę, w nawiasie wyraża przypuszczenie, że może to byty obrazy Rembrandta (Skarbniczka arch. str. 176—177). ł Patrz wyżej pod: Wawrzyniec Cieszyński.

³⁶

   Skarbniczka arch. str. 58.

³⁷

   Przegląd zabytków z okolic Krakowa, str. 5.

³⁸

S może było monogramem malarza.

4. Złotnicy, pieczętarze, kotlarze, ludwisarze, blacharze, ślusarze, szyfterze.

Złotnicy (goltschmede, aurifabri, aurifices, jubileri) stanowili cech w Krakowie już w r. 1427 ¹ 2 3 a znany jest ich statut z r. 1475⁴.

Jest nawet przypuszczenie, że posiadali przywilej cechowy z r. 1370, a w każdym razie jako cech istnieli w r. 1392. Późniejsze redakcye statutu ich są z lat 1567, 1596 i 1639. względnie z r. 1646, w którym uchwałę cechu zatwierdziła Rada m. Krakowa. R. 1507 Zygmunt I postanowił, że złotnikami w Krakowie mogą być tylko ci, co przyjęli prawo miejskie, czyli są uznani za mieszczan krak.1 Osobny cech stanowili złotnicy kazimirscy i stradomscy, których statuta znane są z r. 1563, 1611⁵ 6; między krakowskimi a kazimir-skimi zachodziły nieraz spory, które władze uśmierzać musiały⁷, a w r. 1618 postanowiono usunąć z rynku krak. kramy złotników kazimirskich, którzy kolegom krakowskim konkurencyę robili⁸. Do czynności złotników i jubilerów należało dawniej także rzezanie pieczęci. Przynajmniej między sztukami mistrzowskiemi złotników kazimirskich wymieniono w senatus consultum z r. 1593 pierścień z wy rytem na drogim kamieniu godłem czy herbem i z hełmem opatrzonym kitą, a nawet wyraźnie powiedziano w statucie z r. 1611, że chcący zostać mistrzem, pieczęć z hełmem i pierścićń złoty »ma sam robić bez wszelakiej pomocy« ⁹. Później w XVII w. czasem występują rytownicy kamieni i pieczętarze, Steinsneider, sigillorum sculptores, samoistnie, nie tworzyli jednak podobno cechu osobnego.

Złotnicy krak. mieli swoją kaplicę, w klasztorze Franciszkanów w Krakowie, przy południowem ramieniu krużganku, blisko wschodnio południowego narożnika zabudowań klasztornych, o której jeszcze wspomina Inwentarz rękop. klasztoru z r. 1792, która nawet zaznaczoną jest na będącym w posiadaniu konwentu krak. planie 1796. Wkrótce potem kaplicę zamieniono na skład rządowy.

z r.

Cech posiadał też w XVII w. własną kamienicę na ul. Brackiej¹⁰, zapisaną przez Grzegorza Przybyłę złotnika w r. 1546. W r. 1640 cech sprzedał ją Benjaminowi Lanier złotnikowi (Scab. 1169

p. 866).

Mieli też złotnicy powierzoną sobie obronę jednej baszty miej-

skiej ; w XVI w. była nią baszta Poselska¹, a gdy tę później objęli mularze, złotnikom oddano basztę i bramę Grodzką¹¹ 12 13 14.

O złotnikach dawnych krakowskich pisali Leonard Lepszy¹⁵, A. Grabowski, Polkowski i inni. Zwłaszcza pierwszy wyzyskał w znacznej mierze źródła archiwalne z XVIÏ w.; toteż zapiski niżej zamieszczone stanowią tylko drobne przyczynki do wiadomości przezeń ogłoszonych. Choć są przeważnie tylko biograficzne, w każdym razie sama już znaczna liczba żyjących i pracujących równocześnie w Krakowie złotników świadczy o żywotności w owym jeszcze czasie tej gałęzi przemysłu artystycznego u nas. Kwitnął jeszcze w XVII w. eksport wytworów złotnictwa krak. a obok innych, polem zbytu towarów były jarmarki jarosławskie, o czem wiadomość podają nam szczegóły odnoszące się do kilku złotników krak., jak: Bieniecki, Festa, Witkowski.

Kotlarze, zwani też hamernikami (Kupferschmide, Kesselschmide, caldeatores, cuprifabri, może ah en ar i i) i ludwisarze (Rot-gisser, aurichalcarii, cuprifusores) stanowili już w r. 1412 razem z konwisarzami (Kannengisser, cantrifusores, stanni-fusores, stannarii) i paśnikami (Gürtler, ci ngu la tor es) jeden cech. Już jednak w r. 1427 mowra jest o osobnym cechu paśników, a tylko konwisarze z rotgiserami jeden cech tworzą *, którego znany statut jest z r. 1522¹⁶. Kotlarze, którzy widać w czasie między r. 1412—1427 odłączyli się od rotgiserów i konwisarzy, tworzyli potem wspólny cech z kowalami, ślusarzami, ostrożnikami, wędzidlarzami, płatnerzami i gwoździarzami, którego to cechu znany statut pochodzi z r-1533¹⁷. Później przyłączeni byli do tego cechu jeszcze zegarmistrze¹⁸; wreszcie kotlarze odłączyli się, stanowiąc cech osobny, któremu statut nadano w r. 1634¹⁵. O rok wcześniej dostali statut kotlarze kazimirscy, którzy do tego czasu tworzyli cech razem z miecznikami, rymarzami, siodlarzami i nożownikami tamtejszymi K W r. 1646 otrzyma! statut cech kotlarzy i wędzidlarzy kleparskich¹⁹ 20.

Kotlarze i ślusarze mieli w XVII w. oddaną sobie obronę baszty i bramy Wiślnej, która w XV w. należała do nożowników i czapników²¹.

Blacharze bywali razem i płatnerzami, czyli wyrabiali zbroje, pancerze. Dlatego nazywano ich czasem w średnich wiekach armi-fices, który to wyraz służył też niekiedy w późniejszych wiekach do oznaczenia ruśnikarzy. Stąd pewna niejasność. Właściwa zaś nazwa łacińska lamin arii albo bractearii²² była mniej używaną w XVI i XVII w. Statut cechu połączonych obrabiaczy metalów z r. 1533 mówi o »armifices alias plathnerze« pomijając blacharzy, podczas gdy dodatek do tegoż statutu z r. 1541 wyraża się »laminarii seu armifices«²³.

Kowale, ślusarze, kotlarze, zegarmistrze i gwoździarze tworzyli w Krakowie pod koniec XVI w. jeden cech, od którego w r. 1591 odłączyli się kowale i utworzyli osobny cech, a własny statut dostali w r. 1592 czy 1593 ²⁴.

Do ślusarzy zaliczano też początkowo ruśnikarzy (bombar-darii, serrifices, serrifabri, serratores). W w. XVII widać rękodzieło to rozwinęło się i wzmogło, tak ruśnikarze (bomb ar dar ii, Büchsenmacher), którzy poprzednio, jak np. w r. 1600 wchodzili w zatargi ze ślusarzami²⁵, wreszcie sami dla siebie utworzyli cech iw r. 1603 otrzymali statut²⁶. Dowiadujemy się z niego, że co innego są ruśnikarze niż szyfterze (szyftarze, pi xi dar i i, Buchsenschifter, Buchsensehäfter, Buchsenschiesser) »których od drzewa rusznice osadzać rzemiosło jest«. Ruśnikarze pozostali osobnym cechem, ale szyfterzy senatus consultum krak. z r. 1645 połączyło z cechem ślusarzy ²⁷.

W r. 1609 wybuchł ciekawy spór między szyfterzami, a ru-

12

śnikarzami »bombardarii alias serrifici«. Ze skargi pierwszych dowiadujemy się, iż ślusarze, co robią zamki i rury do rusznic, wdzierają się w rzemiosło szyfterzy. Ci ostatni w replice grożą, że towarzyszów ślusarskich przybrawszy, »rozmaite rusznice i półhaki, muszkiety i hakownice robić będziemy«. Bombardarii bronią się, że posiadają nieznany nam dekret król. z r. 1602, którym dozwolono im tworzyć cech osobny¹; twierdzą, że właściwie oni nie są ślusarzami, ale ruśnikarzami, którym dekret pozwala »rzeczy wszelakie do strzelby należące, od drzewa, żelaza, kości itd. robić« — a »także zamki, rury cudzoziemskie, których żadnemu inszemu nie mają dawać osadzać, jedno tym samym mistrzom, tak ruśnikarzom jako szyfterzom«. Z ironią dodają: »Nie bronią też citati aktorom, aby osadzać nie mieli, gdyż im też to z tego przywileju pozwolono, a jeśli tak bardzo dobrze robią (szyfterze) tedy bez wątpienia każdy będzie wolał dać robotę«.

Na odwrót szyfterze odpowiadają przywilejem króla Stefana z 1585 r. i 1588, którym pozwala im na osadzanie rusznic, a nawet wyraźnie powiada, że »nikomu któryby niebył w cechu ich nie godzi się rusznic osadzać« »niechże tedy rusznikarze, co byli przed tem slosarze, robią rury, zamki od żelaza, a szufterze(s) co od drzewa, kości, mosiądzu, srebra itd., (czego do osadzania używają) robią. Póki w jednym cechu z slosarzami byli, to byli zupełni rzemieślnicy, bo każdą rzecz od żelaza wolno im było robić, choć niektórzy tak dobrze umieli jako i oni« (Contr. cons. 650 p. 1420—1430).

Albert Abary(?) albo Abarus, złotnik, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 41).

Piotr Paweł Axamitowic (Axamitkowicz), złotnik z m. Slava-tice²⁸ 29, r. 1648 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 96; L. j. c. II ord. p. 103). W tymże roku występuje Justyna Woynicka, żona Piotra Axamitkowieża »aurificis, civis Crac.« (Contr. cons. 663

p. 1643).

Jan Barbiri (Barbier, Dziani Barbiry, Dziano Barbeney) złotnik. R. 1609 Joannes Peryn S. R. M. servitor³⁰ odstępuje praw swoich

Petrini.

do połowy kamienicy na ul. Szewskiej, narożnej, Latosowską zwanej, obok Kicherowskiej stojącej, Janowi Barbiry »aurifici Rmi Petri Tylicki, episc. Crac. (Scab. 1163 p. 813). R. 1611 Joannes Barbier, przedłoży wszy list geneal. »civitatis Ranch¹ Lotarege« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1076 v.), ale r. 1624 przez pełnomocników zrzekł się tego prawa (L. j. c. r. 1612 i n. p. 190). W r. 1624 »kamienica p. Dziani Barbiri jubilera J. K. M.« zwana »pod Łabęciem« była na ul. Grodzkiej obok kam. Rafała Delpace³¹ 32. Lepszy w pracy: Cech złotniczy w Krakowie³³ opisując bunt powstały w łonie cechu r. 1607 wylicza między buntowniczymi młodszymi mistrzami »Dziana Barbeney«. Nie wątpię, że wiadomość ta odnosi się do Barbirego, którego cudzoziemskie nazwisko rozmaicie przekręcano i który ciesząc się protekcyą możnych panów, jak widać już od młodości lekceważył sobie obowiązki względem mieszczańskiej korporacyi cechowej, tak, jak w kilkanaście lat potem przestał dbać o prawo miejskie krak.

Marcin Bartuszowic (Bartuziowic), złotnik z Dobczyc, r. 1642 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 114; L. j. c. II ord. p. 62).

Marcin Basiowic złotnik krak. R. 1643 występuje w procesie

on w

majątkowym Barbara Bularnianka »hon. Martini Basiowic aurificis Crac. consors« (Contr. cons. 662 p. 1055). R. 1645 Marcin Basiowic i Paweł Kudlic złotnicy mieszcz. krak. jako współspadkobiercy śp. Krzysztofa Jaroszowiea pozywają opiekunów tegoż dzieci, o niesumienny i szkodliwy zarząd powierzonego ich opiece majątku. Później Basiowic został opiekunem spadkobierców tego Jaroszowiea, spotykamy wzmiankę o tern w r. 1649 (Contr. cons. 663 p. 1793). Miął latach 1647—1650 kilka procesów, mało nas zajmujących (tamże p. 1177, p. 1682, p. 2122).

Marcin Bauche, złotnik z m. Nissy, r. 1647 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 101).

Kasper Bärisch, złotnik z Gołdbergu na Ślązku, r. 1611 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1081 r.).

Stefan Bieniecki (Bieńkowie?), złotnik, r. 1636 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 20). Spotykamy pod r. 1639 jedną jedyną zapiskę o Stefanie Bieńkowicu »civis, aurifaber Grac.« (Contr, cons. 519 nowy p. 1722). Bardzo możliwe, że nazwisko to przekręcone odnosi się do Bienieckiego. Jakiś Bieńkowie (bez imienia podany) posiadał r. 1645 kam. niedaleko bramy Sławkowskiej ³⁴. Był w stosunkach kupieckich z Mikołajem Witkowskim złotnikiem krak., któremu dostarczał towarów i wyrobów swoich. W r. 1647 po śmierci Witkowskiego pozywa wykonawców jego testamentu o 3400 czy 3490 złp. należne mu z masy spadkowej za złoto i wykonane roboty (Contr. cons. 663 p. 1175, p. 1181, p. 1205). W tejże sprawie składa też zeznanie: »niedostaje mi krzyżyków dwóch do reli-kwij złotych, jeden za złp. 30, drugi za złp. 15... odesłałem nieboszczykowi do Jarosławia 24 sztuczek po jednym rubinie do spinania«. W zapisce tej nazwrany zapewne przez nieuwagę pisarza, Stanisławem (tamże 1194). Bieniecki żył jeszcze w r. 1648 (Contr, cons. 663 p. 1559).

Bieńkowie, patrz wyżej : Bieniecki złotnik.

Antoni Blank złotnik krak. wspomniany w r. 1602 (Adv. N. nowy 225 p. 13, p. 93, p. 206, p. 305). Był on bratem następnego.

Grzegorz Blank złotnik krak. Już nie żył w r. 1602 a przed śmiercią przeniósł się na Ślązk (Adv. N. nowy 226 p. 1202). Akta przezeń wystawione w XVI w. w Krakowie wspominają Adv. Nr. nowy 225 p. 977. Pozostały po nim połowa domu Tornayowskiego i połowa domu Jeleniowskiego na ul. Grodzkiej ; ożeniony zaś był z Katarzyną Jeleniówną, która potem 2° voto wyszła za Jana Rogoi-skiego (Adv. Nr. nowy 225 p. 991).

Leonard Blechensmidt blacharz, patrz niżej: Płużeński.

Wenceslaus Bochowic złotnik, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 43).

Boguszewski (bezim.) złotnik, patrz niżej: Leonard Bogu-szyński.

Leonard Boguszyńsky »dictus Kuszy«, złotnik z Kazimirza pod Krakowem, r. 1647 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p.

niec Senes.

É,

« !

:<a|A

ft    >-Æ    A i

4«

—:    'AA' ■

Jaa . ■

kL-AA -

X ''iÆAflWBJBf

ÜfA^ A ~ A“ ~-

* -

A >jà

S34 *

Ä -

AiSs&K < ■ .-,

|â|ùH

T⁷

&,:k-

w&

fil

Fig. 22. Widok kościoła św. Marka w Krakowie od połudn. wschodu, z dzwonnicą i kruchtą (do str. 147).

St. Tomkowitz.

101). Może też do niego odnosi się zapiska z tegoż roku, według której Boguszewski (bez imienia) złotnik pozwany jest o jakąś sumę przez Jana Mirosza (Contr. cons. 663 p. 623).

Jakub Bonn »aurifex Crusviciensis«, w r. 1641 wnosi pozew w jakiejś drobnej sprawie przeciw rękodzielnikowi krak. (Contr, cons. 662 p. 460, p. 473).

Jan Borkowic, złotnik, mieszcz. krak., w r. 1639 miał sprawę o należytość z Sebastyanem Zielogórskim jako opiekunem Jana Go-dorowskiego (Contr. cons. 661 p. 1522, p. 1537—1538). Prócz tego nic więcej o nim nie wiemy, a nawet jest wątpliwość, czy w tej zapisce mowa nie jest o Wacławie Borkowicu znanym złotniku krak., a tylko pisarz przemienił mimowolnie jego imię, przez analogię do Jana Godorowskiego.

Matyasz Borkowic, złotnik, mieszcz. krak., wspomniany w r. 1630 (Adv. Nr. 240 nowy p. 1613). Występuje w kilku zresztą obojętnych i drobnych procesach w latach 1636, 1639 (Contr. cons. 661 p. 425, p. 426, p. 1748), 1644 (Contr. cons. 520 nowy p. 1424, p. 1492), 1647 (Contr. cons. 521 nowy p. 1276). Miał on syna Jakuba wspomnianego razem z żyjącym ojcem r. 1649 (tamże p. 2098, p. 2103).

Wacław Borkowic (Borkowski ?) złotnik krak., ożeniony z Anną Godorowszczanką, podobno córką Wojciecha Godorowskiego złotnika krak., w r. 1637 w imieniu swojem i żony żąda wydania należnej części majątku pozostałego po Godorowskim (Contr. cons. 519 nowy p. 648). R. 1641 pozwany został przez Jakuba Groszyka prasoła (»salicida«), u którego najmował mieszkanie, o to, że dwa pierścionki odeń wziął na sprzedaż, a sprzedawszy waloru ich 4 złp. 12 gr. oddać nie chce, a także nie dotrzymuje warunków najmu mieszkania (Contr. cons. 662 p. 304—305). Występuje w różnych sprawach w latach 1642— 1645 (tamże p. 771, p. 1163, p. 1933, p. 2445). W tych zapiskach czasem nazywany bywa Borkowskim.

Jakub Borkowski złotnik krak., r. 1630 ma kamienicę w Krakowie na ul. Grodzkiej, obok Lardera złotnika³⁵. R. 1636 występował urzędownie jako jeden ze starszych cechu złotników krak. (Contr, cons. 661 p. 359). W r. 1639 był opiekunem dzieci Szymona Kłosowskiego (tamże p. 1626). Z zapiski r. 1645 dowiadujemy się, że ożeniony jest wówczas z Katarzyną Doleżyńską (Contr. cons. 662 p. 2135). W r. 1636 byJ on starszym cechu krak. (Contr. cons. 661 p. 359). Zapiski z r. 1636 (Contr. cons. 661 p. 237), 1645—1647 tytułują Borkowskiego »civis Crac.«. Potem jednak to podano w wątpliwość. R. 1647 instygator urzędu radzieckiego krak. pozwał go, że nie będąc wpisany w katalog mieszczan krak., odważa się przywłaszczać sobie prawa z tem połączone, że piastował już urząd starszego w cechu i że odbiera dobrym mieszczanom krak. sposobność zarobkowania na życie. W odpowiedzi pozwany bronił się, że jeszcze w r. 1625 przyjęty był do prawa miejskiego, tylko nie-wiedzieć jakim sposobem nie wciągnięto jego nazwiska do katalogu* a świadek Ludwik Żegota mieszczanin, złotnik krak. przysięgą potwierdził, że razem z Borkowskim przysięgę składał »na miejskie«. Ostatecznie urząd radziecki zgodził się na wpisanie genealogii w księgi miejskie, ale kazał przysięgę ową niejako warunkowo powtórzyć (Contr. cons. 663 nowy p. 1119—1120). R. 1649 »koledzy«: Jakub Borkowski, Marcin Festa, Michał Domżał i Adam Krypusowic, z których dwaj pierwsi są znanymi złotnikami krak., trzeci kotlarzem, a czwarty księgarzem krak., pozwani z powodu nieuiszczenia kon-trybucyj miejskich, mianowicie szosu, bronią się, że w r. 1637 przez króla Władysława uwolnieni są od tej powinności (Contr. cons. 663 p. 2091).

Franciszek Braun złotnik, patrz niżej: Franciszek Brunau.

Wojciech Bronowski larninarius, r. 1623 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 177).

Franciszek Brunau (Braun?) złotnik, przedłożył genealogię »sub signo parochi diaconatus Cenomanensis«¹ i r. 1640 przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 43). Przypuszczam, że o nim mowa w zapisce z r. 1646, według której Franciszek Braun złotnik krak. pozwany był przez bractwo włoskie krak. z powodu jakiejś drobnej sprawy (Contr. cons. 663 p. 75).

Dominik Brykieth złotnik, w r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 204). R. 1630 wspomina o nim w testamencie Benjamin Lanier³⁶ 37. Może krewny Jana Briquet pasamonika krak.³⁸

Krzysztof Bulami? —patrz niżej: Krzysztof Bulowic złotnik.

Benedykt Bulewic (złotnik?), raz jeden wymieniony w r. 1636 między przedstawicielami cechu złotników, może przez pomyłkę zamiast: Krzysztof Bulowic (Contr. cons. 661 p. 425)³⁹.

Krzysztof Bulowic (Bulowicz, Bulewicz?, Bulami?) złotnik krak. R. 1606 zapisano, że Krzysztof Bulami »artis aurifabrilis so-cius* odstępuje od pozwu wniesionego przeciw Piotrowi Piotrkow-czykowi »artis typographariae socio« o pobicie i pokaleczenie (Cons. p. 995). Prawdopodobnie przekręcono jego nazwisko i że to on jako »Christophorus Bulowicz aurifaber« z Bierunia r. 1619 przyjęty został do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 137). Ożeniony był z Zuzanną zapewne Bularnianką. R. 1643 już nie żył od dłuższego zapewne czasu, a wdowa jego była wyszła powtórnie za mąż. W tym bowiem roku zapisano, że »ex instantia Susannae olim fam. Christophen Bulowic (w dalszym tekście nazywany bywa Bulewicz) aurificis civisque Crac, primi, postmoduin fam. Laurentii Janeczkowie eonsortis« i dwóch sióstr tejże, toczy się sprawa o części domu narożnego »Koniec wsi« zwanego, położonego na ul. Wiślnej narożnie naprzeciw »contubernium Jagellonicum«, ze schedy po Ewie Gilowskiej zwanej Bularnianką, babce pozywających (Contr. cons. 520 nowy p. 1134).

Cornelius Buys »jubilirer Antuerpiensis«, r. 1604 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1018 v.).

Gabryel Chechelski »civis aurifaberque Crac.«, wspomniany jako żyjący wt r. 1609 (Cons. p. 280). Z zapiski z r. 1639 wynika, że' wówczas już nie żył i że ożeniony z Zofią Gołdonowską, zostawił z niej syna Stanisława (Contr. cons. 519 nowy p. 1750).

Chefdeville złotnik, patrz niżej: Szewdewil.

Jakub Chrzonowic złotnik krak. R. 1647 składa zeznanie jako świadek »Anna Jacobi Chrzonowic aurificis civis Crac, consors« (Contr. cons. 521 nowy, p. 600, p. 933).

Sebastyan Cieszlik złotnik, rodem ze Słomnik, r. 1604 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1014 v.).

Joachim Claus złotnik z Gdańska, r. 1603 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1011 v.).

Jan Czankowsky (Czankowski) złotnik z m. Szarygrodu, r.

1647 przyjął prawo rn. Krak. (L. j. c. II ord. p. 101; L. j. c. r. 1634—1649 p. 92).

Jakub Czaykowic złotnik, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 43).

Dagutt złotnik, patrz niżej: Jan Dugiet, złotnik.

Deboys, patrz niżej: Dubois.

Doni Defloris złotnik. R. 1618 »Doni de D floris (sic) aurifex Parisiensis« stanąwszy osobiście przed urzędem wójtowskim w Krakowie, zeznaje pełnomocnictwo dla Józefa Selenc Genueńczyka w sprawie pewnych klejnotów złotych skradzionych Deflorisowi w podróży (Adv. Nr. nowy 237 p. 467).

Piotr Digawski złotnik mieszcz. krak. wspomniany pod r. 1603 (Cons. p. 384).

Dominik złotnik, r. 1639 miał zatarg z towarzyszami cechu złotników krak. (Contr. cons. 519 nowy p. 1780).

Michał Domżał kotlarz krak. R. 1615 Domzalowie przedają »Michaeli Domżal chaldeatori« połowę dziedzicznej kamienicy na ul. Sławkowskiej »ex opposite eccl. seu conventus s. Marci« (Scab. 1165 p. 143) \ R. 1649 żył jeszcze w Krakowie⁴⁰ 41. Może jego córką była Barbara, czy Anna, żona Andrzeja Łuczewskiego złotnika krak.⁴²

Christianus Dortmunt »aurifaber de civitate Juliacensi« ⁴³, r. 1609 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1055 r.).

Jan Drugiet patrz niżej: Jan Dugiet złotnik.

Antoni Dubois (Deboys) złotnik, patrz niżej pod Jan Dubois.

Jan Dubois (de Boys) złotnik. R. 1600 wpisano w księgi radzieckie genealogię złotnika »Joannes de Boys, olim fam. Antonii de Bois aurificis, civis Crac, et Annae Chroberska filius, natus est in a. 1586 18/12« (Cons. p. 581—582). Z boku na marginesie wyrzucił pisarz nazwisko jego w postaci »Dubois« tak, że w jednej zapisce trzy różne jego formy spotykamy. Ten sam w-spomniany jest także w r. 1602 (Adv. Nr. nowy 226 p. 828 i Nr. stary 521 p. 1136—1137).

Jan Dugiet (Drugiet, Dagutt?) złotnik krak., r. 1648 pozywa

Stanisława Kniper złotnika z powodu znacznej pretensyi pieniężnej (Contr. cons. 663 p. 1358—1359). W dalszej zapisce z tegoż roku nazwany jest: Dugiet (tamże p. 1361). W r. 1650 zapewne ten sam jako »Dagutt« bez imienia, »aurifex civis Crac.« przez urząd radziecki delegowany z innymi dla szacowania spadku po Mikołaju Pipanie (tamże p. 2473).

Jan Duszkowski (Pruszkowski?) złotnik krak., r. 1625 przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 204). R. 1636 wymieniony w jakimś zatargu (Contr. cons. 661 p. 359), podobnie w r. 1637 (tamże p. 597). R. 1639 już nie żył, występuje bowiem Anna Duskowska (sic), nieb. Jana Druszkowskiego (sic) »aurificis civis Crac, vidua«, a córka nieb. Krzysztofa Jaroszewicza złotnika krak. i jego żony Zuzanny (Contr. cons. 661 p. 1720). Zdaje się, że mylnie nazwano ją Anną, gdyż następne zapiski mówią stale o niej jako o Zuzannie; w r. 1642 była już powtórnie zamężną za Pawłem Kudlicem złotnikiem krak. (Contr. cons. 662 p. 707, p. 1598). Po Druszkowskim pozostały dzieci, które r. 1644 prowadzą proces spadkowy (tamże p. 1926).

Stanisław Dybowski złotnik z Wiślicy, r. 1629 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 255).

Albert Dyxon złotnik, syn mieszcz. krak., r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 204). R. 1637 jako współ-opiekun dzieci Wojciecha Godorowskiego wmieszany był w spór spadków⁷y (Contr. cons. 661 p. 648).

Szymon Dzierażyński (oczywiście złotnik), w r. 1648 usunięty z cechu złotników krak. rzekomo z powrndu wybryków i nieprzyzwoitego zachowania się, skarży o to cech, a urząd radziecki orzeka, że cech winien przyjąć go napowrót (Contr. cons. 663 p. 1542 i n.).

Marcin Dziurka złotnik krak., r. 1646 ma zatarg z powodu czynszu z mieszkania (Contr. cons. 663 p. 252 i n.).

Stefan Feiervar »Ungarns aurifex« z m. Ziłach⁴⁴ in confînio Tran-sylvaniae«, r. 1647 przyjął prawTo m. Krak. (L. j. c. Il ord. p. 101).

Marcin Festa złotnik, syn mieszcz. krak., r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 204). W następującem odtąd dwudziestopięcioleciu dość często spotykamy jego nazwisko w księgach miejskich krak., z powodu spraw zresztą mniejszego znaczenia.

Starszym cechu krak. by} w latach 1636 i 1643 (Contr. cons. 661 p. 359 i 662, p. 1120 i n.). W r. 1635 prowadzi} spór z powodu kupna części kamienicy od pani Serwinkowej na ul. Grodzkiej (Contr, cons. 660 p. 335). W r. 1639 by} jednym z współopiekunów dzieci nieb. M}odzianowskiego (z}otnika krak.)¹. Różne procesy prowadzi} w latach 1638, 1640, 1643 (Contr. cons. 661 p. 926, p. 2036; 662 p. 119, p. 1120 i n.). W r. 1647 mia} spór z Franc. Lądkiem chirurgiem z powodu jak się zdaje wspó}w}asności domu (Contr. cons. 663 p. 684, p. 795), i w tymże roku jako prowizor bractwa przy kościele ś. Wojciecha w Krakowie występowa} w obronie interesów bractwa (Contr. cons. 663 p. 1178). Z zapiski z tegoż r. 1647 zdaje się wynikać, że Festa jeździ} z towarem na jarmarki do Ja.ros}awia i tam sprzedawał go razem z innym złotnikiem krak., Miko}ajem Witkowskim⁴⁵ 46. Festa należa} do tych złotników krak., którzy w r. 1649 przed uiszczeniem kontrybucyj miejskich bronili się uwolnieniem jakoby otrzymanem r. 1637 od króla W}adys}awa⁴⁷. Źy} on jeszcze w r, 1650 i byl współopiekunem dzieci Grzegorza Buczko-wica (Contr. cons. 663 p. 2278 i n.).

Andrzej Filluszkowic z}otnik, r. 1640 przyją} prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 41).

Stanis}aw Fiołek, kotlarz, nieżyjący w r. 1603 — patrz niżej w rozdziale Hafciarze, szpalernicy i t. d. pod: Jakub Litwinek.

Fraicher — patrz niżej: Fraier złotnik.

Ignacy Fraier (Fraicher, Freier), złotnik krak. Wzmianki o nim są w aktach cechu krak. pod r. 1607 i 1608⁴⁸. Zapewne ten sam jako Fraicher (bez imienia) wspomniany też jest w księgach miejskich w r. 1608⁴⁹. W r. 1650 już nie żył, czytamy bowiem: »nieb. Ignacy Fraier złotnik, mieszczanin krak., dziad macierzysty X. Piotra Barszcza, art. et phil. doctoris« (Contr. cons. 663 p. 2333 i n.).

Fraszowicz złotnik — patrz niżej: Tomasz Traszowic złotnik. Jan Fux laminarius, r. 1646 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 92).

Jan Galilejczyk złotnik, r. 1605 ma kamienicę na ul. Grodzkiej między kam. Jana Puszą a Jana Dziurki (Cons. p. 878).

Andrzej Gałka blacharz — patrz niżej pod: Jan Płużeński

blacharz.

Wawrzyniec Gawłowie blacharz, r. 1645 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 134).

Piotr Geltens — patrz niżej: Piotr Gieltens złotnik.

1635 Samuel Gibowski aurifex Grac., występuje w jakiejś sprawie (Contr. cons. 518 p. 204).

Piotr Gieltens (Geltens) złotnik krak. R. 1639 już nie żył. Zapiski z tego roku mówią, że »Justina fam. Petri Geltens aurificis Crac, vidua« ma jakąś sprawę z bratem męża i stwierdzają, że ślub z nieb. mężem wzięła była w r. 1606 (Contr. cons. 661 p. 1448 i n. p. 1511). Zdaje się, że po śmierci męża sama prowadziła interes dalej. W tym samym bowiem roku pozwała Hiacynta Markowicza złotnika mieszcz. krak., z powodu zamówienia jakichś robót złotniczych, na które dała mu pieniądze i kamienie: »adaman-tes⁵⁰ et pyropos² una cum pyropo grandiore, vulgo tablica rubinowa nuncupato« (tamże p. 1544). W tymże jeszcze roku Amsterdamczycy: Adam Rettan i Aleksander Bocz pozwali ją o jakąś sumę (tamże p. 1700). Później wyszła powtórnie za mąż. R. 1642 toczył się bowiem długi i zawikłany proces spadkowy między Gieltensami jako spadkobiercami Piotra Gieltensa a Justyną z domu Kwaśniowską, 1° v. Piotrową Gieltensową, obecnie zaś Egierową (Contr. cons. 662 p. 584, p. 591, p. 625).

Jakub Gładysz złotnik, r. 1609 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1054 r.).

Wojciech Godorowski złotnik krak. wymieniony w r. 1630 (Contr. cons. 660 p. 907). R. 1633 miał on kamienicę na Wendecie, między kam. p. Stanisława Dębińskiego sędziego krak. a XX. Man-syonarzy kościoła ś. Barbary (Rev. quart. II p. 518)³. R. 1636 już nie żył, występują bowiem »successores olim Alberti Godorowski, aurificis Crac.« (Contr. cons. 661 p. 383). Po Godorowskim pozostały dzieci, a między niemi i małoletnie. Synem może był Jan Godorowski, a córką Anna żona Wacława Borkowica złotnika krak. W r.

1637 bowiem Wacław Borkowic w imieniu swojem i żony swojej Anny Godorowszczanki wniósł sprawę przeciw Wojciechowi Dyxo-nowi złotnikowi i innym współopiekunom dzieci Godorowskiego, o wydanie ruchomości po zmarłym i o dom »in foro sćrutario« czyli na Wendecie (Contr. cons. 661 p. 648). Z powodu tego spadku Jan Godorowski, może syn a w każdym razie domniemany spadkobierca Wojciecha Godorowskiego, nazwany też raz Godorowicem, wiódł spory dalsze w r. 1639 z Janem Borkowicem złotnikiem (Contr, cons. 661 p. 1522) i ze znanym nam już Wacławem Borkowicem złotnikiem w latach 1644 i 1645 (Contr. cons. 662 p. 1933 i p. 2445).

Grzegorz Gottard mieszcz. i złotnik krak., w r. 1649 pozwał wykonawców testamentu Mikołaja Witkowskiego o sumę »aureorum coronatorum 8 et flor. 6 pro operis ex eodem auro« należnych mu od Witkowskiego (Contr. cons. 663 p. 1188 i n.). Jedyna to o nim znana nam zapiska.

Bartłomiej Groiczki złotnik, patrycyusz krak., r. 1615 przyjęty do prawa m Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 51), r. 1630 miał dom na ul. Grodzkiej, obok domu spadkobierców Benjamina Laniera złotnika \

Jakub Groszyk złotnik z Łukowa, r. 1615 przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 55). Był szwagrem Benjamina Lanier, złotnika krak., który umierając w r. 1630 mianował go jednym z wykonawców testamentu². R. 1640 Jan Groszyk, kupiec krak. spisując swój testament dołączył doń dość ciekawy inwentarz kosztowności, sreber i sprzętów, w którym czytamy: »Item są sztuki srebrne złotnicze, które p. Jakub Groszyk u mnie zastawił, które to sztuki proszę, aby mu były wydane, bom mu je darował« (Scab. 1169 p. 659—660). Być może, iż mowa tu o »sztukach mistrzowskich« czyli majstersztykach. Jan Groszyk był stryjem Jakuba Gr., który należał do jego współspadkobierców. Dowiadujemy się o tern z aktów sporu o spadek ten. I tak r. 1640 Szymon Kłębowski siostrzeniec Jana Groszyka, z powodu podziału majątku po nim pozostałego pozywając Jakuba Gr., nazywa tego ostatniego swoim bratem ciotecznym (Contr. cons. 661 p. 2113, 2122—2217). Sprawa ciągnie się przez lata 1641—1642, między innemi chodzi tam o część na-

¹ Patrz niżej, pod: Benjamin Lanier, złotnik. * Patrz niżej, pod: Benjamin Lanier, złotnik.

9*

\mŁ

is?

SS^NkJ

z&izyr..

. jĘspA

'.■g^Ł v

fil

wś, sh0

l ||

f j

5;1

ff

‘m

ii

>*■*'

Fig. 23. Daniela Frecherusa portret Trzebickiego, bisk. krak. na krużgankach klasztoru Franciszkanów w Krakowie (do str. 156).

St. Tomkowicz.

leżącej do spadku kamienicy na ul. Wiślnej, zwanej Groszykowską (Contr. cons. 662 p. 15, p. 24 i n., p. 112 i n., p. 343, p. 627). Część tej kamienicy pozostała przy Jakubie Gr., który o czynsze z niej prowadzi procesy z lokatorami jeszcze w latach 1643- 1647 (Contr. cons. 662 p. 994, p. 996, p. 2108; 521 nowy p. 756). Kamienica ta stała obok Bursy pauperum⁵¹.

Albert Gruszköwic złotnik, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 45).

Hugo Gwichad (sic) złotnik, mieszczanin krak., nie żył już w r. 1602, wniesiono bowiem wtedy do urzędu miejskiego testament jego pisany w r. 1601 we wrześniu, podczas zarazy, na którą umarł wkrótce potem (Scab. 1160 p. 650—652). W testamencie słusznie mówi o »ubogiej pracowni« swojej. Wykonawcą woli i opiekunem dziecka swego mianuje szwagra, Krzysztofa Przemowę².

Franciszek von der Helle złotnik. R. 1611 Aleksander Vento-

rini »sculptor incola Crac. i zastępca żony nieobecnego w Krakowie Franciszka von der Helie

występuje w Krakowie jako opiekun

złotnika (Cons. p. 920).

Jan Herbelin złotnik krak. R. 1600 między świadkami stwierdzającymi genealogię Jana Dubois złotnika występuje »Joannes Herbelin aurifex civis Crac.« (Cons. p. 581—582). Podobnie i w r. 1602 (Adv. Nr. nowy 226 p. 1202).

Filip Holbain złotnik. R. 1605 »Philippus Holbain S. R. M. jubilerus« składa w urzędzie radzieckim w sprawie Romelmanów złotników zeznanie, które »ex germanico idiomate« musiano tłóma-czyć (Cons. p. 809).

Jeremiasz von Howerbeck alias Wolff i Mikołaj von Hower-beck alias Wolff, złotnicy z Norymbergi, r. 1632 przyjęli prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 900 r.).

Mikołaj von Iberbech, złotnik i mieszcz. krak., w r. 1603 miał część domu na »forum Scrutarium Tandeta³ dictum« (Cons. p. 390).

Bartłomiej Janaszowski złotnik, r. 1605 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1025 r.). Żyje jeszcze w r. 1636 (Contr. cons. 661 p. 425).

or. 5.

Cornelius Janson (Jancy) złotnik, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 44). Był on w r. 1641 ożeniony z Reginą, córką Jana Chlubkowica i za żoną wziął był dom »Chlubkowico-wski« za bramą Mikołajską. W zapiskach nazwisko jego pisano na-przemian Janson i Jancy (Contr. cons. 662 p. 94 i n., p. 103, p. 109).

Krzysztof Jaroszowie (Jaroszewicz) złotnik, patrycyusz krak., r. 1615 przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 51). R. 1635 mowa jest o żonie jego Zuzannie (Contr. cons. 660 p. 129) a »die ultima Aprilis« już nie żył (tamże p. 143). Z zapiski z r. 1636 wynika, że niegdyś był członkiem cechu złotn. krak. (Contr. cons. 661 p. 425). R. 1639 córka jego i żony jego Zuzanny Anna¹ była wdową po Janie Duszkowskim złotniku krak. (tamże p. 1720), a zdaje się, że ta sama w r. 1647 żyła w powtórnem małżeństwie z Pawłem Kudliczem złotnikiem krak. (Contr. cons. 663 p. 933). Prócz tego jeszcze pozostawił synów. R. 1645 opiekunowie majątku i dzieci pozostałych po Krzysztofie Jaroszowicu złotniku, złotnicy krak. Adam Kozłecki i Bartłomiej Popiołek, zapozwani zostali przez spadkobierców jego, między którymi byli Paweł Kudlic i Marcin Ba-siowic złotnicy krak. o niesumienny zarząd masy spadkowej i zniszczenie pozostałego majątku. Między ruchomościami tej masy wyliczono »instrumenta do rzemiosła złotniczego należące, których Popiołek jako swoich własnych używał«. Zarzucano też, że syna Ja-roszowica, Mikołaja, który ma lat 30 i od lat 15 jest w rzemieśle złotniczem, ci opiekunowie nie chcą wyzwolić, a dwóch innych Marcina i Krzysztofa, odwabiwszy od rzemiosła złotniczego, od siebie wygnali (Contr. cons. 662 p. 2345 i n. p. 2377 i n. p. 2398—2402, p. 2417—2426, p. 2481 i n.). W obronie opiekunowie twierdzą, że Marcina chłopca oddawali na naukę złotniczą do p. Wezerowskiego (tamże p. 2400, p. 2410). W r. 1649 jednym z opiekunów dzieci Jaroszowica byli Marcin Basiowic i Paweł Kudlic złotnicy krak.; drugiego z nich r. 1650 syn śp. Krzysztofa J. złotnika, Krzysztof młodszy, pozwał o zdanie rachunku z opieki (Contr. cons. 663 p. 1793, p. 2122).

Stanisław Jaskowski, kotlarz — patrz wyżej w rozdziale A r-chitekci, mularze itd. pod: Maciej Litwinkowicz, Jan i inni Li-twinkowie.

¹ Tę samą zapiski z lat 1642 i 1644 nazywają Zuzanną (Contr. cons. 662 p. 707, p. 1598); inne z lat 1644 i 1646 znów Anną (tamże p. 1716; 663 p. 439, p. 454, p. 488 i n.).

Piotr Jaślikowski, złotnik patrycyusz krak., r. 1615 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 51). R. 1636 występuje Anna wdowa po nim (Contr. cons. 661 p. 247).

Jan Jäger »cuprifaber alias hamernik ex civ. Catharinalber-gensi⁵² in Pronszwieck« (sic), r. 1647 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 102).

Tomasz Jodłowsky złotnik z Biecza, r. 1647 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 101).

Jurgiowski kotlarz — patrz niżej: Stanisław Litfinek.

Michał Kałaj, złotnik krak. ok. 1625 r.— patrz niżej w rozdziale Drukarze, miedziorytnicy i księgarze pod: Jakub Sybeneycher.

nus«

Andrzej Karai »Ungarns artis aurilabrilis, civis Claudiopolita-wychodźca siedmiogrodzki, r. 1603 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1008 v.).

Grzegorz Kauz złotnik. R. 1640 zapisano, że instygator pozwał starszych cechu złotn. krak. o to, iż nie chcą Grzegorza Kauz uznać mistrzem (Contr. cons. 661 p. 2128).

Paweł Kawalcowie złotnik z Tarnowa, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. k. 279).

Benedykt Keskemetti »civis ... aurifex Crac.«, r. 1603 występuje jako świadek (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1009 r.).

Jan Kliś złotnik z Krakowa, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 204). Wzmianki o nim z powodu drobnych zresztą zatargów spotykamy jeszcze w latach 1643 i 1645 (Contr, cons. 662 p. 1016, p. 2053, p. 2103, p. 2204).

Wojciech Kluzowic (Kluzowicz) złotnik krak., wymieniony w r. 1636 (Contr. cons. 661 p. 291). W r. 1644 posiadał kam. w Krakowie » Blanko wską« zwaną, bliżej z położenia nie określoną (Contr, cons. 520 nowy, p. 1510). W r. 1649 pozywał go Stanisław Cyrus »ratione certi argenti tam deaurati quam non deaurati eidem citato ad divendendum per actorem concrediti, restitutionis vel valons ipsius solutionis« (Contr. cons. 663 p. 1934). W tymże roku rozpoczął się proces Kluzowica z Zofią Cieleściną wdową o jakieś pretensye pieniężne, który trwał jeszcze w r. 1650 (tamże p. 1790, p. 2224).

Równocześnie w r. 1650 pozywali Kluzowica inni jeszcze o znaczne należytości pieniężne (tamże p. 2120. p. 2157).

Simon Kłossowski złotnik z Pińczowa dworzanin, uwolniony przez Ferdynanda Myszkowskiego z Mirowa margrabiego, r. 1624 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 192).

Donat Knipper złotnik, r. 1602 jest starszym cechu złotników krak. (Cons. p. 165). R. 1608 »Donatus Knipper et Johannes Lewi-nek« \ starsi cechu złotników krak. szacują przedmioty kosztowne zastawione u Franckowicza przez Grygiera Heyncza (Cons. p. 194).

Stanisław Knipper złotnik, syn mieszcz. krak.. r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 204). W r. 1644 szacował on kosztowności pozostałe w spadku po księgarzu krak. Janie Bra-werze⁵³ 54. Pod koniec zawodu, jak się zdaje nie ze swojej winy, popadł w niewypłacalność, wskutek czego w r. 1648 spadł na niego cały grad pozwów. I tak skarży go razem z żoną Felicyą Jan Du-giet złotnik krak. o 2226 złp. długu zeznanego membraną i o drugie tyle »vadii« z powodu niedotrzymania terminu spłaty. Kniper przyciśnięty żąda zwłoki egzekucyi »petens misericordiam« zapewnia, że dług spłacić chce i w tym celu prowadzi akcyę o odbiór jakiejś jemu należnej sumy (Contr. cons. 663 p. 1358 i n.). Równocześnie pozywa małżonków Kniperów Walenty Wosiński złotnik krak. o zwrot 1394 złp. długu zeznanego membraną, tudzież o dalsze 140 złp. »per (sic) certas (sic) rebus aurifabrilibus, rządzik vulgo dictis«, na które Kniper wziął od pozywającego pieniądze, lecz umowy nie dotrzymał. Kniper przyznaje, że winien »petens interim ob infelicem casum notorium coinmiserationem sui, negotiumque praesens interim suspendi ob decisionem caosae gnosae Trucksesowainstitutae« (tamże p. 1360). Urząd radziecki przyznał tak Dugietowi jak Wosińskiemu prawo intromisyi na dobra pozwanego. Z obrony Knipera dowiadujemy się, że żona jego Felicya jest córką Jana Piątkowicza, który ma dożywocie na połowie kamienicy Kniperów. Równocześnie dowodzi pierwszeństwa praw swoich do intromisyi Stefan Bieniecki złotnik krak., który ma pretensye do Knipera, membraną za warowane (tamże p. 1361, p. 1559). Kniper umarł przed 12/12 1650.

Po jego śmierci jeszcze wystąpił z pozwem jakimś Morykoni, a wdowa Felicya w obronie przedłożyła inwentarz dóbr pozostałych po śp. mężu, z którego wynika, iż w chwili śmierci był zrujnowany. Pieniędzy nie było nic, złota w towarach trochę, jako to: zapinka rubinowa wartości 15 złp., wstążeczka dyamentowa za 20 złp., pierścionków 8 za 50 złp., sztuczki złote 3 za 15 złp. Srebra: łyżek 6 za 20 złp. i »guzików fineldzibowych« (zapewne ma być: feinzilbro-wych) 6 za 6 złp.; zresztą nieco szat i rynsztunek. Natomiast żona pozostała ma pretensye za żywienie męża w czasie choroby, za utrzymywanie służby — prócz tego, że pokryła koszta pogrzebu (Contr. cons. 663 p. 2493). Może krewną Stanisława Knipera była Agnieszka Kniperówna r. 1638, żona Marcina Nildaszowica złotnika krak.¹ Był on bratem złotnika Zygmunta K., a miał bratanka Stanisława, który się również uczył złotnictwa⁵⁵ 56.

Zygmunt Kniper (Knipper, Knyper) złotnik, patrycyusz krak., r. 1615 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 51). W r. 1630 już nie żył i występuje wdowa po nim, imieniem Ewa (Adv. 240 nowy p. 1620). R. 1640 wciągnięto genealogię syna jego Stanisława. Wynika z niej, że »nieb. Zygmunt Knyper złotnik krak. z Ewą Wysoczonką, mieszczką krak. spłodzili syna Stanisława, który się tegoż rzemiosła w Lublinie uczy«. Jednym ze świadków jest Stanislaus Knyper aurifex, »patruus« tego Stanisława, o którego chodzi (Contr. cons. Bruliony, 2624 nowy, k. 656 v.). Zatem Stanisław K. złotnik, o którym była wyżej mowa, był bratem Zygmunta.

Jan Koi (Koy) złotnik z Kronsztadu w Siedmiogrodzie, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 271). Wymieniony w jakiejś sprawie w r. 1637, w r. 1638 był on jednym z dwu starszych bractwa literackiego przy k. ś. Wojciecha w Krakowie (Contr, cons. 661 p. 597, p. 890).

Antoni Kończy ćzki złotnik, r. 1617 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 96).

Liutolphus Kostemian złotnik z m. Sassenhagen⁵⁷, r. 1610 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1071 r.).

13

Adam Koszpiet złotnik »civitatis Tarnowicensis«¹, r. 1638 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. II ord. p. 28).

Adam Kozłecki złotnik, mieszcz. krak., r. 1645 był współopie-kunem dzieci Krzysztofa Jaroszowicza złotnika (Contr. cons. 662 p.

2345 i n.).

Andrzej Królik »sigillorum sculptor« z Olkusza, r. 1624 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 189).

Adam Krypusowic prawdopodobnie złotnik krak⁵⁸ 59.

Michał Krzemieniowic złotnik, r. 1640 przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 44). Występuje r. 1647 w dwu sprawach małego znaczenia (Contr. cons. 663 p. 549, p. 1189 i n.).

Paweł Kudlic złotnik ze Lwówka, r. 1642 przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. 1634—1649 p. 116; L. j. c. II ord. p. 63). W tymże roku wymieniona jako żona jego Zuzanna⁶⁰ 1° voto żona ś. p. Jana Duszkowskiego złotnika krak., która, jak okazuje zapiska z r. 1644, jest córką nieb. Zuzanny Jaroszowicowej, żony złotnika krak. Paweł K. po śmierci Stanisława czy Jana Niedzielskiego, złotnika krak.⁶¹, był opiekunem jego wdowy i masy spadkowej i wskutek tego w r. 1646 ściągnął na siebie przykry proces. Wdowa po Niedzielskim, Anna czy Zofia, gdyż zapiski nazywają ją raz tak, raz tak, pozwała go z powodu »male obtentae curatelae« i przywłaszczenia sobie rzeczy do spadku należących. W skardze pociąga też do odpowiedzialności i żonę jego Annę, opowiada, że oni, nim otrzymali litteras curatoriales, uczynili się samowolnie jej opiekunami na to, by ją krzywdzić. Pozytywnie zarzuca, że Kudlic wziął od niej jakąś robotę złotniczą do wykonania, na którą mu nawet dała rubiny, i roboty tej nie oddał; następnie miał się dopuścić formalnego rabunku, mianowicie razem z żoną naszedł dom pozywającej, a »związawszy ją łańcuchem żelaznym«, przy pomocy pasierbicy, która przedtem służyła u Niedzielskiej, ograbił ją, nietylko zabierając przedmioty na wierzchu leżące, ale kluczami otwierając schowania, w których zamknięte były kosztowności. Skarga podaje szczegółowy spis tych złupionych rzeczy i obliczenie wartości na wiele tysięcy złp. Ten gwałtowny rabunek był jakoby tylko ukoro-

nowaniem akcyi, od dłuższego czasu prowadzonej cichaczem. Pasierbica bowiem Kudlica, jak domyślać się wolno, z jego poduszczenia, już poprzednio, może kiedy była w służbie u pozywającej, miała dobierać się do jej schowków i powynosić różne kosztowności, z których wiele przedawała i rozdawała, a tylko małą część oddał Ku-dlic, będąc przyciśnięty do ściany. Z tego procesu, który ciągnął się długo, wypada wogóle smutny obraz uczciwości Kudlica i pojęć moralnych w jego rodzinie panujących, choćby nawet szczegóły w skardze były bardzo przesadzone (Contr. cons. 663 p. 439, p. 454 i n., p. 488 i n.). Zapiski z najbliższych lat następnych przynoszą obojętne szczegóły odnoszące się do Kudlica, który tam często nazywany bywa Kudliczem (Contr. cons. 663 p. 1942, p. 1948, p. 1682 i p. 2142). W r. 1650 Krzysztof Jaroszowie, syn złotnika krakow. Krzysztofa Jaroszowica, wytoczył proces Kudlicowi jako jednemu z współopiekunów, żądając zdania rachunków z opieki (tamże p. 2122), a z innej zapiski wynika, że wówczas żoną Pawła Kudlica — zapewne w drugiem małżeństwie po śmierci owej Zuzanny czy Anny — była Łucya (tamże p. 2126 i n.).

Grzegorz Kudłowic złotnik z m. Falków⁶², r. 1640 przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 46). R. 1647 Kudłowic w pierwszej z odnośnych zapisek nazwany »Gregorius«, w drugiej »Geor-gius«, pozwał wykonawców testamentu Mikołaja Witkowskiego złotnika krakowskiego o 400 złp., należnych mu z majątku zmarłego za złoto i roboty złotnicze, mianowicie twierdzi: »został (sic, opuszczono zap.: »winien«) mi nieboszczyk, nim do Jarosławia odjechał, trzydzieści i cztery czerwonych zł. kor. Odesłałem mu do Jarosławia manele, ważyły 17 czerw. zł. i ort, także koronnego złota, którem oddał pani, od roboty przychodzi mi zł. 30 jest ostatek przy mnie kamieni (to nieboszczykowskie kamienie były)«. (Contr. cons. 663 p. 1176, p. 1184).

Jan Kulka złotnik, r. 1605 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1025 r.)

Tomasz Kusowic patrz niżej: Tomasz Rusowie złotnik.

Kuszy, patrz wyżej: Leonard Roguszyński złotnik.

N S-i

Stanisław Kwastowski (Kwassowski, Kwaśniowski) złotnik Lanckorony, r. 1605 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. p. 1025 ). Zapewne tego samego nazwano Kwassowskim w r. 1630 (Advoc.

Nr. nowy 240 p. 1612). Może też do niego odnosi się zapiska z r. 1640, według której »gener. Alexander Ernastus Dzierżanowski« pozywa Stanisława Kwaśniowskiego złotnika mieszcz. krak. w sprawie »ornamenti equini vulgo rząd nuncupati«, na który mu dał był 9 grzywien srebra wartości 82 złp. 20 gr. (Contr. cons. 661 p. 702 i n. p. 721 i n.)J

Michał Kwaszowski złotnik, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II. ord. p. 44).

Jakub Kwaśniowski złotnik z Krakowa, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 278).

Stanisław Kwaśniowski, patrz wyżej Stanisław Kwastowski złotnik.

Antoni Lagostini »tormentorum bellicorum fusor«, r. 1624 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 195).

Benjamin Lanier złotnik, rodem Francuz, w r. 1607 przyjęty do służby przez Zygmunta III. O działalności jego pisał Leonard Lepszy¹. Napis nagrobkowy (ogłoszony w wydawnictwie Teofila Żebrawskiego: Nasze Zabytki zesz. I, str. 23) pochodzi z r. 1617⁶³ 64. Tablicę tę umieścił sobie Lanier za życia. Umarł zaś w połowie marca 1630 r. Dnia 11 bowiem tego miesiąca, czując się chorym, wniósł testament zamknięty do aktów ławniczych (Scab. 1167 p. 1307), a 20-go wciągnięto do ksiąg ławniczych ten testament Lamera, jako już nieżyjącego. W akcie tym, bardzo obszernym, po polsku spisanym, zaczynającym się »Ja Benjamin Lanier, Francuz, mieszczanin, złotnik krak.«, mówi, że jest religii rz.-kat., wspomina o dzieciach i o kamienicy, którą ma »kupnym sposobem od p. Donata⁶⁵ 66 na Grodzkiej ulicy«; dalej, że żonie »teraźniejszej«, pannie Barbarze Loiównie* zapewnił wiana 2000 złp., i że ma dzieci z pierwszego małżeństwa z Witkowską⁶⁷, która w posagu i przez to co

Tob. XXIV-

*mk

W'**

-    '

<    »*    .

<r

ir-

' • J,::

g?

fe ;|Sî

Kg

A. V. 1.

Fig. 24. Męczeństwo św. Wojcieeha, obraz Nozeniego w kościele Dominikanów w Krakowie (do str 162).

Archiwum nauk.

St. Tomkoivicz.

I

pracą swoją około sprzedaży wyrobów męża wniosła rodzinie więcej niż 10.000 złp. Jej była kamienica. Z nią ma żyjących synów Mikołaja i Jakuba. Oblicza ogólnie, że cały majątek jego i rodziny razem z towarem, materyałem i kosztownościami wynosi 35.000 złp. Wspomina o rejestrach towaru i materyału w polskim i francuskim języku, spisanych własnoręcznie. Spieniężenie towaru tego poleca pp. Jakubowi Groszykowi, Mikołajowi Witkowskiemu i Danielowi Leduble Francuzowi jako specyalistom. Opiekę nad dziećmi oddaje specyalnie Mikołajowi Witkowskiemu, szwagrowi swemu i przyjacielowi. Czyni kilka zapisów na cele pobożne i dobroczynne, oraz dla cechu złotniczego. Dalej czytamy: »A iż we Francyi Witril Lefrancoes (tak) i w Sampani (tak) prowincya rodzicielów moich, nieb. p. Clody Lanier ojca i Edton (? albo Edlon) Morel pani matki dobra stojące, które mnie i z siostrami prawem przyrodzonem należą, nie są oddane z działu« postanawia, co się ma stać, gdy ta sukcesya będzie mogła być zlikwidowaną. Matka jego żyje jeszcze, dzieci z pierwszego małżeństwa są młode, gdyż mowa o tem, co się ma stać, gdy dojdą do lat 20; dzieci z drugiego małżeństwa nie wspomniano, a nawet wjednem zdaniu wstępu zawarte jest rozporządzenie na wypadek, gdyby P. Bóg z teraźniejszą małżonką potomstwo dać raczył. Odkładając na pogrzeb 200 złp., poleca ciało swe pochować w kościele WW. Świętych. Wykonawcami testamentu mianuje Mi-kołaja Witkowskiego mieszcz. i złotn. krak.. i Jakuba Gro-szyka mieszczanina i złotnika krak. »szwagrów moich miłych«, oraz Daniela Leduble mieszcz. i złotnika krak. i Pawła Grodzickiego albo Groickiego mieszcz. i pasamonika krak. Na końcu innem pismem dopisano kopię podpisu »Moy beniamin lanier orpheure et bourgois de Cracovie estant en bonne santé la grace a Dieu Jay sousigné et escript et cacheté de ma propre main et cacheté de mon propre quachet ce mien testaman .... le 8 iour de nouanbre 1629. (Sigillum). (Scab. 1167 p. 1309—1315). Wspomniany w testamencie inwentarz wciągnięto do aktów wójtowskich d. 6 września 1630 r. Określono tam kamienicę spadkobierców Laniera jako leżącą na ul. Grodzkiej między Pawła Groickiego pasamonika i Jakuba Borkowskiego złotnika. Stwierdzono, że Lanier umarł 13 marca 1630 r. i że majątek pozostały nie dochodzi 35.000 złp., ale jest o parę tysięcy mniej i że towar był zbyt wysoko przez testatora szacowany. Dalej wyliczono w osobnych działach pierścienie dyamentowe po zł. 200, 100 i mniej; rubinowe po zł. 100,60 i mniej; »szmarakowe«, turkusowe

i rozmaite, między innymi jeden »z sierotką wielki«, za zł. 12, pierścionki i krzyżyki, z nomen Jesus, szmelcowane, dalej kanak wielki z rubinami i perłami za 750 zł., łańcuch z dyamentami i perłami (350 zł.), łańcuch rubinowy (340 zł.), łańcuchy z rubinami i perłami, kanaczki dyamentowe z perłami po 200 zł., klejnot wielki rubinowy nakształt róży (350 zł.), klejnot z dyamentami i rubinami, w nim P. Mary a w pośrodku (200 zł.), klejnot pelikan rubinowy (300 zł.), klejnot z aniołami, dyamentami i rubinami (200 zł.), zapinka za 300 zł., para maneli z wielkimi dyamentami (400 zł.), manele z rubinami, perłami, krzyżyki z dyamentami lub rubinami po 250, 200, 160, 120, 80 zł., sznurek 80 pereł uryańskich okrągłych (każda perła po czerwonym złotym), razem z krzyżykiem dyamentowym liczony 580 zł., sznur pereł kałakuckich z krzyżykiem dyamentowym za 300 zł., małe krzyżyki dyamentowe po 20 zł., krzyżyki nową fozą (tak) i starą fozą, po zł. 40, 30, 20, 12. Krzyżyki kawalerskie, złote z rubinami lub gładkie, krzyżyki do relikwij, zausznice dyamentowe para po 300, 200, 160, zausznice dyamentowe »nakształt półmiesiąca« za zł. 100, zausznice z rubinami para po zł. 200, 170, 120, 65, 40, 30, rubinowe nakształt półmiesiąca para po 60 zł. Szpilki rubinowe do zausznic, »zausznice co w uchu wieszają bez szpilek«, gałeczki piżmowe do zausznic, paciorki piżmowe we złoto oprawne robotą drutową »bantołoczki z dyamentami, co miasto pereł zawieszają do klejnotów«, guz wielki z 13 dyamentami za 150 zł., guzy rubinowe, guzy turecką robotą » wzięte z roboty od złotnika Węgrzyna«, »guzy durchbrechowane«, guzy z turkusami, blachmalowane z rubinami, czarno szmelcowane po zł. 60, 40, 20, 14, 8, 6. 4, 3. »Noszenie do zęba szmelcowane« za 12 zł.; różne klejnociki, Agnus Dei kryształowy. Dalej cały zapas czaprag⁶⁸ złotych wielkich i małych. Wielka z 17 rubinami za 70 złotych, wielka z dyamentem jednym i 4 rubinami za zł. 36, skromniejsze po zł. 25, 20, 12, 10. Czapragi po jednym rubinie z sznurkami po zł. 8, czapragi turecką robotą wzięte z roboty od złotnika Węgrzyna, z jednym rubinem i szmarakami po zł. 8, z turkusami po zł 5 i 3. Łańcuchy złote; jeden w ogniwa waży 21 czerw, zł., kosztuje 127 zł.; łańcuch pancerzowy, węgierskie złoto, waży 15 czerw, zł., za 91 zł., inny takiż waży 12 czerw. zł. i pół orta, za 74 zł.; 4 łańcuchy Iskniące ważą 2iy₂ czerwonych zł.

koronnego złota za 100 zł; manele wielkie z »kamieńmi dla zdrowia« para po zł. 70, 50, 40, manele z koralami za 60 zł., manele pancerzowe, manele »do rogu«, łubki złote trzy za 45 zł. »Sztuki złote wielkie i małe«, są to zdaje się klejnoty złote. Jest 12 sztuk w różę, w każdej po 7 dyamentów, każda po 20 zł., są z rubinami i innymi kamieniami, są sztuki »wysokie«; zaliczono do nich i »esy« z rubinami, perłami; są dalej »kasty« rubinowe i szmarakowe, różyczki do czepców z rubinami i ze szmarakami; guzy srebrne pozłociste, po 1 zł., po 40 gr., po 10 gr. Łubki srebrne pozłociste, czapragi z czeskimi dyamentami, czapragi po zł. 6, 2, 1 gr. 20, małe po 10 groszy. Srebrne krzyżyki, pasy białe i pozłociste, po zł. 45, 40, 20, pas bernardyński srebrny za 36, drugi mniejszy za 24, paski srebrne francuskie, pas srebrny w kółka młyńskie. Osobno spisano złoto łamane koronne, srebro łamane, drogie kamienie, jak dyamenty rzezane nakształt serca, nakształt róży, miąższe i cienkie, rzezane na 3 granie, kalcedoniste, żółte, rubiny równe i skaliste, szmaragdów szczególnie duży zapas, tablice szmarakowe, niektóre na 3 granie, dość dużo turkusów, zapas »kamieni dla zdrowia i z źabieńcami, których używają do maneli«. Dużo opałów, czeskie dyamenty, perły, »perły kastowe i szockie«. Następuje srebro domowe białe i pozłociste, konwie trybowane, roztruchany z wierzchem i bez wierzchu, konwie auszpurską robotą, łyżki z apostołami, kubek złocisty na kształt panny, kubki, solniczki, czarki do lekarstwa, łyżki małe dziecinne, szabla w srebro złociste oprawna, czarka, widełki i instrument do języka, nożenki złociste, kubki do jajec, ząb wilczy ze dzwonkami w srebro oprawny, korona z sztuczkami i perłami i szponta-łami białogłowska, druga takaż mniejsza, portugały złota węg. cztery ważą 40 czerw, zł., jeden portugał cum figura Salvatoris waży 8 czerw. zł. i pół orta. Sygnety z pieczęcią na lazurowym kamieniu, pierścień z kamieniem »jainitem« (?), kropidlniczki, puszeczki, łańcuszki srebrne do kluczy, czarki w złoto oprawne z koralami i ża-bieńcami, »czaczko aspisowe w złoto oprawne, jacinkt w złoto oprawny, srebrne »czaczka dziecinne krzcilne«, książeczki w srebro oprawne, pierścioneczek do rogu dziecinny.

Po tem następuje cyna, mosiądz, miedź, szaty, broń, sprzęty domowe, narzędzia złotniczej pracowni, kosztowne »fanty w różnych sumach albo długach zastawne«. Przy tem wymieniono złotników (krak.): Jana Popparta »młody złotnik krak«, Jana Młodzianowskiego,

Jacka Stephankowica, Janusza Tulmacika, Dominika Brykieta, Dawida Strachen, Jakuba Groszyka (Adv. Nr. nowy 240 p. 1625—1642).

Po śmierci Laniera złotnika, w latach 1647—1649 występuje w Krakowie inny Benjamin Lanier, nieokreślonego zawodu. W jednym procesie mowa jest o skradzionych mu pierścionkach, w innych o sprawach zresztą obojętnych (Contr. cons. 663 p. 702 i n., p. 721 i n., p. 1942, p. 1953). Nie wiadomo, czy był krewnym Laniera złotnika. O synu tego imienia nie wspomina ten ostatni w swoim testamencie. Pogrobowcem też nie mógł być, skoro w r. 1647 był pełnoletnim, a testament złotnika naszego pisany był w roku 1630 na 9 dni przed śmiercią.

Piotr Lasochowski kotlarz mieszcz. krak. wspomniany w r. 1642 (Contr. cons. 662 p. 637).

Daniel le Double (Leduble) złotnik krak. 1628 zapisano »Daniel le Double aurifex, civis Crac.« (Contr. cons. 656 p. 897). Był on siostrzeńcem złotnika Franciszka Rabiego starszego \ wspomniany jest też w r. 1630⁶⁹ 70.

Jan Lewinek złotnik. Patrz wyżej pod: Donat Knipper złotnik. W r. 1645 nie żył już. Wdowa po nim Regina posiadała w Krakowie kamienicę własną »w przecznicy, idąc z ul. ś. Jana na ul. Floryańską, w tyle Tysiącznej leżącą« (Contr. cons. 662 p. 2278).

Bartłomiej Lisskowic złotnik, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 204).

Bartłomiej Lissowic i Joachim Lissowic złotnicy, patrycyusze krak., r. 1615 przyjęli prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 51).

Stanisław Litwinek kotlarz — patrz wyżej w rozdziale Architekci, malarze i t. d. pod Maciej Litwinko wic, Jan i inni Litwinkowie.

Gabryel Loykowic złotnik, r. 1643 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. II ord. p. 40).

Wojciech Łoiek złotnik, r. 1628 przyjął prawo m. Krakowa. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 246).

Andrzej Łuczewski (Łuczkowski) złotnik z Kazimirza pod Krakowem, r. 1643 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 70; L. j. c. r. 1634—1649 p. 122). W r. 1644 żoną jego była Regina Schwartzówna (Contr. cons. z r. 1648, 663 p. 1404). Żył w końcu stycznia 1648 r., powtórnie ożeniony z Barbarą Domżałówną (tamże p. 1350), którą niektóre zapiski nazywają Anną. Wkrótce potem umarł, gdyż już w połowie marca tegoż roku Annę Domżałównę wdowę po nim pozywają o różne pretensye pieniężne za długi zmarłego męża (tamże p. 1360 i n. p. 1403, p. 1559 i n.).

Krzysztof Maik złotnik z Radomska, r. 1631 przyjął prawo m. Krak (L. j. c. r. 1612 i n. p. 265).

Janowa Majchrowieżowa złotniczka w Krakowie wspomniana w r. 1612 L

Krzysztof Małaszowski »rudgisser (ludwisarz) civis Grac.«, r. 1645 w procesie z żoną, która go okradła i odeszła, podaje rachunek szkód, z którego dowiadujemy się o cenach ówczesnych. Mosiądz w lichtarzach i koronach (pająkach) liczy sobie funt po 40 gr., co za kamień uczyni 34 zł. 20 gr.⁷¹ 72. Mosiądz surowy za kamień płacił 10 zł., a gdy go wyrobił na towary, przychodziło mu w zysku za kamień 7 zł. 10 gr. (Contr. cons. 662 p. 2069).

Hyacynt Markowie złotnik, mieszczanin krak., r. 1639 pozwany przez Justynę Gieltensową⁷³ o jakieś zamówione roboty złotnicze, na które dała mu pieniądze i kamienie drogie⁷⁴. Jedyna to o nim wzmianka, którą znalazłem w księgach miejskich.

Andrzej Marstella albo Mastella znakomity złotnik krakow. XVI w.⁷⁵, umarł r. 1568. Może jego potomkiem był Andrzej Ciszow-ski Mastella, który r. 1630 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 268). Albo do jednego z nich, albo do jakiegoś imiennika należała kamienica w Krakowie, która długo zachowała pamięć tego nazwiska. R. 1648 »kamienica Mastellowska z dawna zwana«, na ul. Stolarskiej⁷⁶ między Bractwa Miłosierdzia a Firlejów kamienicami, należy do kilku współwłaścicieli, mianowicie Frąckiewiczów, Doroty z Zawadzkich Parysowej i t. d. (Rev. quart, p. 281). Niewiadomo, w jakim do niego stosunku pozostawał jakiś Franciszek Mędrecki Mastella mieszkaniec Krakowa w r. 1636 (Contr. cons. 661 p. 57).

Maciej Matiaskowic złotnik, r. 1606 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1032 r.).

Jan Matthiass de Montibus Tarnoviensibus \ złotnik, r. 1600 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 887 r.).

Jan Karol von May złotnik ze Strassburga, r. 1618 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 106).

Stanisław Michniowic (Misniowic), złotnik z m. Przecławia, r. 1642 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 114; L. j. c. II ord. p. 63).

Marcin Miklaszowic patrz niżej: Marcin Niklaszowic złotnik.

Klemens Mitankowic złotnik krak., r. 1642 został przez urząd radziecki krak. skazany na zapłacenie jakiejś należytości, czy długu, bliżej nie określonego w zapisce, o który go pozwał ks. Jan Jedliński »commendarius ratiboriensis« (Contr. cons. 662 p. 497).

Jan Młodzianowski złotnik, r. 1615 jako patrycyusz krak. przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 51). R. 1630 wspomniany w testamencie Benjamina Lanier złotnika krak.⁷⁷ 78. R. 1639 występują potomkowie jego już nieżyjącego (Rev. quart, p. 20). Marcin Festa, złotnik krak. był jednym z współopiekunów dzieci jego, które brały spadek tak po ojcu jak po ś. p. Zofii Nawrockiej. Do tego spadku, którego sprawa toczyła się w latach 1639—1641, należały dwie kamienice, jedna na ul. Grodzkiej, między kam. Popiołka a Kobuzowicowską, druga na Garbarach (Contr. cons. 661 p. 1400, p. 1443 i n., p. 1620 i n.; 662 p. 59. Może krewną jego była Zofia z domu Młodzianowska, r. 1636 wdowa po Wojciechu Sobkowicu złotniku krak. (Patrz niżej pod Wojciech Sobkowie, złotnik).

Jan Mogilański złotnik krak. w r. 1640, występuje w latach 1640—1643, z okazyi zatargów z Wawrzyńcem Cieszyńskim, malarzem krak.⁷⁹.

Kasper i Wojciech Mogilańscy kotlarze, r. 1619 razem przyjęli prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 132). Zdaje się, że byli oni synami Wojciecha M. ślusarza, mieszcz. krak., właściciela kamienicy na ul. Floryańskiej, zwanej »Pode dzwony* już w r. 1590 (Arch. m. Kr. Nr. 188 Vol. inscr. hosp. s. Spiritus p. 9). Inne źródło późniejsze, bo z r. 1635 mówi, że kamienica ta w ⁷⁹/₄ należy do potomków Jakuba M. Husarza, a w ¹/4i do spadkobierców brata jego Andrzeja (Rev. quart, p. 575, p. 577).

Stanisław Mogilański złotnik, mieszcz. krak., r. 1641 występuje z okazyi procesu z Wawrzyńcem Cieszyńskim, malarzem¹. W r. 1644 już nie żyje (Contr. cons. 662 p. 1847).

Wincenty Molenda »ahenarius« z Działoszyc, r. 1630 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 255).

Jan Musióski kotlarz, r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 9).

Jan Niedzielski złotnik krak. — zdaje się, że nie istniał, tylko imię tak raz zapisano przez pomyłkę pisarza, zamiast Stanisław².

Stanisław Niedzielski złotnik, patrycyusz krak., r. 1615 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 p. 51). Pod r. 1646 zapisano, że Anna wdowa po »Janie« Niedzielskim, złotniku krak., pozwała Pawła Kudlica złotnika krak. z powodu »male super se obtentae curatelae et attentatae violentae receptionis rerum suarum« (Contr, cons. 663 p. 439). Zdaje się, że równie co do imienia jej męża jak i jej samej zaszła tu myłka, gdyż spis mieszczan krakowskich z pierwszej połowy XVII w. zna tylko Stanisława N. złotnika krak., a dalsze zapiski o procesie z Kudlicem mówią nie o Annie, tylko o Zofii Niedzielskiej złotniczce. W skardze wniesionej niebawem jako uzupełnienie tamtego pozwu, Niedzielska zarzuca Pawłowi Kudlicowi i żonie jego Annie, iż oni zanim otrzymali »litteras curatoriales«, uczynili się nieprawnie i samowolnie opiekunami, by ją skrzywdzić i ograbić. Więc naprzód Kudlic wziął robotę jakąś, na którą mu skarżąca dała rubiny i nie oddał, następnie przyszedł z żoną i pasierbicą do domu skarżącej i związawszy ją łańcuchem żelaznym, ograbił, otwierając schowania kluczami według informacyi pasierbicy, która przedtem u skarżącej służyła; pobrali tak »złota zlewanego szmelcowanego, koronnego czerw. zł. 130, a nadto szereg towarów kosztownych, których podano długi spis wraz z cenami szacunkowemu Było tam:

Pierścieni dyamentowych i rubinowych za 3000 zł.

Stuk rubinowych złot. rozmaitych kart (s) ośm.

Łubków złotych sześć, valoris każdy złot. 15.

Obrączek szmélcowych czarno 12, valoris każda złot. 4.

Węgierskiego złota obrączek 6, valoris każda zł. 10., łyżek srebrnych wielkich trzy, a dwie w sobotę przed ś. Katarzyną przeszłą, gdy był Kudlic na kolacyi u aktorki, valor. każda zł. 5.

¹    Patrz wyżej w rozdziale Malarze pod: Wawrzyniec Cieszyński.

²    Patrz niżej : Stanisław Niedzielski, złotnik.

Czareczka srebrna valor. zł. 6.

Czareczka złocista baretkowa valor. zł. 12.

Pieniędzy w różnej monecie złotych 4000.

Kamieni różnych drogich valoris zł. 3000.

Perły uryąriskie wielkie, przy których było talerów srebrnych i pierścień dyamentowy ślubny, valoris wszystko zł. 3000.

Prócz tego były jeszcze kosztowności, które według oskarżenia pasierbica pozwanych pozabierała, dobrawszy się do schowania. Z tych rzeczy Kudlic potem oddał tylko kilka sztuk złotych, ale pereł 138, zausznic smaragowych 2 złotych i pierścieni dwóch, te przy sobie zatrzymał, inne pasierbica przedawała i rozdawała. Więc

Łańcuch złoty węgierskiego złota pancerzowy valoris czerw, zł. 50 i iy₂ orta.

val. zł.

CO o

CO o

60

Czareczka złocista Pierścień rubinowy » dyamentowy Pierścionków z turkusami 6, obrączek zł. 6, guzików srebrnych złocistych kart 6, karta valoru zł. 6, rzeczy mosiężne, ubrania kosztowne, spódnica turecka valoris zł. 30, koletów 2 po zł. 12, fartuch forstatowy i drugi saiowy (s), razem valor. 24 zł. (Contr. cons. 521 p. 454 i n.; p. 488 i n.). Pozwany kwestyonował wysokość podanych cen wartości. Choćby jednak była przesadzoną, spis powyższy daje obraz zamożności złotnika krak., a zarazem poucza o cenach złotniczych ówczesnych.

Marcin Niklaszowic (Miklaszowic) złotnik krak. O istnieniu jego dowiadujemy się tylko z zapisek pośmiertnych. R. 1638 kanonicy reguł, od Bożego Ciała w Krakowie pozwali Agnieszkę Kni-perównę, wdowę po Marcinie Niklaszowicu, złotniku krak., o robotę srebrną, którą rok temu ś. p. mąż jej zaczął wykonywać na zamówienie ks. Marcina Kłocińskiego. Srebra, które wziął na to, niedo-staje grzywien siedmdziesiąt kilka, a »to co zrobił nieboszczyk jeszcze niezupełnie dorobił, bo trzeba jeszcze te sztuki politować (sic)«. Urząd radziecki orzekł, iż te rzeczy w skrzyni zamknięte należy wydać księżom. Jakie to były rzeczy, bliżej nie określono. (Contr, cons. 661 p. 1172 i n.). W roku zaś 1639 Jezuici z kollegium ś. Piotra w Krakowie pozwali wdowę po nim o zwrot 90 czerw, zł., danych nieb. Marcinowi Miklaszowicowi, złotnikowi krak., na wyrobienie kielicha, którego jednak nie otrzymali (Contr. cons. 661 p. 1342).

•1 ,v •

i'"-

sP- ;

;.n

vi

Ig

>■

K.

Ivf1

i*

;;

i-i

Fig. 25. Ukrzyżowanie. Obraz Łukasza Porębiusa w kościele ś. Marka w Krakowie (do str. 163).

St. Tomkowie«.

Daniel Ohm złotnik z m. Grimmen »terrae pomoeraniensis«, r. 1610 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1069 v.).

Paweł Orlanowski złotnik z m. Tuczyna¹, r. 1647 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 101; L. j. c. r. 1634—1649 p. 92). W tym samym roku pozywa wykonawców testamentu Mikołaja Witkowskiego, złotnika krak. o należytość »pro operibus arti-ficialibus«, które robił dla niego, zdaje się krzyżyki, sprzedawane potem na jarmarkach w Jarosławiu (Contr. cons. 663 p. 1183).

Michał Ott (Otth, Otman) ludwisarz. Grabowski⁸⁰ 81 wspomina o nim pod r. 1595 jako o odlewaczu mosiężnej balustrady czy drzwiczek w niej przed w. ołtarzem w kościele Maryackim i zapewne przez nieporozumienie twierdzi, że nazywano go też Otten⁸². Czasem zapisywano go jako »fusor campanarum. R. 1603 już nie żył. Barbara »fam. Michaelis Ott. rothgisseri civis Crac. rei. vidua« oddaje jakąś sumę Jakubowi Szariwil (sic) słudze »gen. D. Nicolai Strzała de Sosnowice« (Cons. p. 362). A r. 1604 4/5 wciągnięto do ksiąg ławniczych testament tejże świeżo zmarłej Barbary, 1° żony Hansa Wagenera⁸³, 2° v. wdowy »weilandt des erbarn undt kunstliebenden Michael Otmans, Burgers undt Rothgissers in Crakau«. Akt, w którego tekście pisano czasem nazwisko jego: Otth, lub Ott, zawiera wzmianki o ruchomościach w złocie, srebrze i klejnotach, dzwonach i warsztacie ludwisarskim. Zdaje się, po śmierci męża, żona prowadziła jeszcze jego rzemiosło. Mieszkanie Ottów znajdowało się »in domo inter murali portae Slawkowiensis« (Scab. 1162 p. 318—320,

por. p. 302).

Stanisław Padowski (Padewski) złotnik, r. 1612 przyjął prawo

długo i pracował

m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 259). Żył on w Krakowie. W r. 1641 był drugim mężem Katarzyny, 1° v. Bęko-wieckiej (Contr. cons. 662 p. 306). R. 1642 zaskarżono go o nabycie klejnotu skradzionego z kościoła ś. Andrzeja w czasie uroczystości (tamże p. 599). R. 1636 pozwany był przez towarzyszów sztuki złotniczej Stanisław Krzystkowic pracujący jako towarzysz u mistrza Stan. Padowskiego (Contr. cons. 663 p. 8).

² Dawne zab. m.

Marcin Pauk, złotnik, r. 1647 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 92).

Samuel Piaskowski złotnik, mieszcz. krak., wspomniany r. 1602 (Adv. Nr. nowy 225 p. 2); r. 1603 występuje jako świadek (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1009 r.).

Piotr Pichel »alias Hamernik¹ Bavarus cuprifaber z genealogią podpisaną przez prefekta »Clingiae⁸⁴ 85 arcis in Bavaria«, r. 1644 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 80).

_ A ponieważ te blachy są wadliwe i liche, przeto < v kontraktu zawartego z Sebastyanem Kopell mieszćza-Sehlokowaldtu, w r. 1603 w niemieckim języku spi-zostaną odesłane i żądać się będzie za to odszkodowania (Cons. p. 708). W tym czasie pracowano właśnie za Zygmunta III około restauracyi Zamku, zniszczonego pożarem 1595 r. Być więc może, iż blachy te służyć miały do krycia jakiego dachu, np. wież zamkowych, o których wiadomo z opisów XVII w., że w przeciwieństwie do dachów dachówkowych, wówczas kryte były ołowiem⁸⁶. W zapisce ksiąg radzieckich nie wymieniono wyraźnie ołowiu, ale zastosowanego tutaj wyrazu »lamina« = blacha także używano w znaczeniu blachy ołowianej.

Tomasz Podłęzki złotnik, r. 1634 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 1).

Floryan Poganek, r. 1602 był starszym cechu złotniczego krak. (Cons. p. 165).

Jan Płużeński blacharz. R. 1605 5/3 »Leonardus Blechen-smidt⁸⁷ et Andreas Gałka, laminarii Crac.« zeznają, że na żądanie »Joannis Płużeński S. R. M. laminarii« dnia wczorajszego wyszli na Zamek krak. i tam oglądali blachy, które na potrzebę J. K. Mości, jak twierdził ten Jan, przesłane zostały z miasta Schlokowaldt ⁸⁸ »in octo tunnis⁸⁹ retectis, in quibus tunnis omnibus tale signum exustum est:« według ninem

/oS

sanego,

Bartłomiej Popiołek złotnik mieszcz. krak., r. 1645 był jednym z opiekunów dzieci po śp. Krzysztofie Jaroszowicu złotniku krak., a niektórzy z współspad kobierców skarżyli go o niesumienny zarząd majątku, zaniedbanie dochodów i zniszczenie ruchomości do masy należących. Między innemi zarzucono, że »instrumentów do rzemiosła złotniczego należących... Popiołek jako swoich używał«, razem zaś z innymi opiekunami krzywdził dzieci Jaroszowica, przeszkadzał im w uzyskaniu zarobku i stanowiska (Contr. cons. 662 p. 2345 i n., p. 2377 i n., p. 2398 i n., p. 2417 i n., p. 2481 i n.). W r. 1647 wdowa po Marcinie Popiołku bracie naszego Bartłomieja pozwała »Bartosza Popiołka złotnika« jako opiekuna dziatek pozostałych z pierwszego małżeństwa mężowskiego, aby oddał, co się jej należy jako matce i spadkobierczyni zmarłej córeczki jej Anny1 spłodzonej z Marcinem Popiołkiem (Contr. cons. 663, p. 728, p. 763). W tymże roku Bartłomiej P. pozywany był też przez bratanka swego pełnoletniego, syna Marcina P. z pierwszego jego małżeństwa, o spadek po ojcu, a także stawał jako świadek w sprawie między wspomnianą wyżej bratową i masą Witkowskiego złotnika (tamże p. 1197, p. 1225 i n.; p. 1191, p. 2215).

Jan Poppart (Poupart?) młody, złotnik krak., r. 1630 wspomniany w testamencie Benjamina Lanier, zapewne syn Abrahama Pouparta, o którym niżej mowa.

vem

brumque Crac, una cum tapete turcico invadiatorum«. Między innymi przedmiotami wymieniona tam jest »potentlada² a w niem (s) kamieni czeskich i prostych 36« (Cons. p. 280).

Pradkowicz, złotnik, wspomniany w procesie r. 1621 w Krakowie, ożeniony z siostrą (albo krewną) Josta Sybeneyćhera, który miał być synem Jakuba Sybeneyćhera drukarza krak. (Contr.

Abraham Poupart, złotnik, mieszczanin krak., r. 1609 wspomniany z okazyi »taxatio pignorum apud Abrahamum Poupart ci-aurifabrumque Crac, per Gabrielem Chechelsky civem aurifa-

cons.

653 p. 743).

Herman Prunsz złotnik z Hamburga, r. 1605 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1024 v.).

i W zmylonym widocznie tekście zapiski czytamy: »persona actricis jako

matris pudicae olim Annae ex olim Maria (sic) susceptae« — mari to albo Martino susceptae.

zam. : ex olim

Coby to było, nie wiem.

Sebastyan Przybytek złotnik, w r. 1597 był starszym cechu złotniczego¹. Zdaje się, że tego samego testament wciągnięto do ksiąg miejskich w r. 1611, choć tam wyraźnie nie zaznaczono, że był złotnikiem. Nie znajdujemy w tym akcie szczegółów ciekawych; żona testatora nazwana jest Elżbietą (Scab. 1164 p. 135—138). Umarł w r. 1602 podczas zarazy. Powiedziano to w spisie inwentarza po nim pozostałego, robionym 17/4 1602, gdzie Przybytka nazwano tylko rajcą miejskim, nie wspominając o jego zawodzie złotniczym; ale spis rzeczy wskazuje, że miał dużo drogich kruszców, klejnotów, kosztowności i narzędzia kunsztu złotniczego. Może pod koniec życia przestał uprawiać swój kunszt (Ady. Nr. nowy 226 p. 1576—1586). R. 1609 Agnieszka Burkowiczowa, córka Seb. Przybytka sprzedaje część swoją kam. Przybytkowskiej, leżącej narożnie »in platea lata e regione conventus SS. Trinitatis«, między kam. Andrzeja Gawrońskiego a ul. Stolarską (Scab. 1163 p. 710— 711)⁹⁰ 91. Inną część tejże kam. sprzedał potem w r. 1617 Wojciech Przybytek syn Sebastyana (Scab. 1165 p. 773).

Stanisław Przymuski »laminarius vulgo blacharz« ze Lwowa, r. 1621 przyjął prawdo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 156).

Franciszek Rab! (Arabi) starszy, Franciszek Rabi młodszy i    Noe Rabi,    złotnicy. O    Franciszku,    nie oznaczając bliżej, który

z dw'ôch to był, i o Noem wspomina pod r. 1604 i 1607 L. Lepszy⁹². Księgi miejskie wymieniają pod r. 1602 Franciszka »Arabi« złotnika mieszczanina krak. (Adv. Nr. nowy 226). R. 1619 Franciszek Rabi »aurifaber, deducta genealogia sua Joannis Coisetensis... judicis civitatis Lotonensis in Arvernia provincia Gallorum« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 125).

Głośną    była śmierć    gwałtowna    Franciszka starszego, zaszła

w Krakowie w r. 1620, i proces o otrucie wytoczony przez wdowę alchemiście krak. Ludwikowi Blank, Wenecyaninowi⁹³. Zapiska pó-

na

źniejsza w księgach miejskich wyjaśnia pokrewieństwo między kilkoma złotnikami krak. do tej rodziny należącymi i rzuca światło na stosunki majątkowe starszego Franciszka. Z okazyi pewnego sporu zapisano r. 1628 kilka aktów, w których występują: Franciszek i Noe Rabiowie bracia i Daniel »Leduble«, ich »frater amiti-nus« \ wszyscy trzej złotnicy, jako spadkobiercy nieb. Franciszka Rabiego złotnika »patrui et avunculi sui«. Wynika z tych zapisek, że Franciszek młodszy i Noe byli bratankami Franciszka starszego, a le Double siostrzeńcem jego. Czytamy tam dalej, że nieb. Franciszek starszy miał darować JMC. Panu miecznikowi⁹⁴ 95 96 klejnoty wartości 1.300 zł. (Contr. cons. 656 p. 1147, p. 1179). — Ten Noe Rabi złotnik przedstawiwszy genealogię »dtto Lethonij«, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 43).

Michał Radzijowski złotnik, mieszcz. krak., raz jeden wspomniany jako świadek w procesie (Contr. cons. 661 p. 1748).

Bartłomiej Respondowic złotnik ze Skawiny, r. 1636 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 19).

Marcin Reüschel złotnik z Grissau⁸ na Ślązku, r. 1619 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 137).

Henryk Rittmeir złotnik, rodem z Minden w Westfalii, r. 1600 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 887 r.).

Jakub Romelman złotnik. Nie żył już może w r. 1605, a w każdym razie w r. 1607 ⁹⁷ 98 99.

Szymon Rożnowski złotnik, mieszcz. krak., r. 1636 razem z Jakubem Borkowskim wmieszany w jakiś proces zresztą obojętny (Contr. cons. 661 p. 237). R. 1638 już nie żyje i mowa jest o pozostałych jego dzieciach (tamże p. 1074).

Wacław Rusinowie złotnik, r. 1645 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634 — 1649 p. 138).

14

Tomasz (Kusowic, popr.) Rusowie złotnik, r. 1645 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 134).

Łukasz Rzeczyński (Rzecziński, Rzeciński) złotnik, r. 1615 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 50—51). R. 1636 wytoczył proces starszym i młodszym mistrzom cechu złotników krak.; w skardze wniesionej do ksiąg radzieckich zarzuca, »iż oni ex odio et rancore, który byli przeciw actorowi teraźn. niesłusznie wzięli, że ich do urzędu Wci z strony złych tak od srebra jako i od złota robót deferował, czego im actor dowiódł, i za to paeno-wani są ... przeciw niemu się sconspirowali i naprzód actora cechu prawowali, do cechu obsyłać go zakazali, i więcej mu w cechu u siebie postać nie dali, i owszem na zdrowie odpowiedzieli i na uczciwe nastąpili, wszędzie lżyli, łajali, sromocili, a nietylko in tractu litis, ale też już i przy egzekucyi dekretu K. J. M. loźnym go czynili, jakoby prawa miejskiego nie miał mieć i co wiedzieć i gdzie mieć«. Żąda, by zostali ukarani za krzywdę na czci, a razem by mu zapłacili koszta i wydatki na proces, który wygrał (Contr. cons. 661 p. 431). Spór ten toczył się dalej przez lat kilka, a z odnoszącej się jeszcze doń zapiski z r. 1640 dowiadujemy się, iż żonie Rzeczyńskiego było na imię Zuzanna (tamże p. 1708 i n., p. 1980, p. 1990). Ostatni raz występuje Rzeczyński w r. 1647 (Contr. cons. 663 p. 648).

Jan Sadowić złotnik, r. 1640 przyjął prawo m. Krakowa (L. j. c. II ord. p. 41).

Andrzej i Wojciech Sanoccy, złotnicy, r. 1646 przyjęli prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 94).

Szymon Sapała złotnik, mieszcz. krak., r. 1640 pozwany był o jakąś należytość (Contr. cons. 661 p. 1954).

Stanisław Schada złotnik, r. 1623 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 175).

Jędrzej Scholtz złotnik z Rudziszyna w górnych Łuźycach, r. 1624 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 192).

Szymon Schwarc złotnik, patrz niżej: Szymon Slyzw⁷arc.

Dominik Schweyscher złotnik z m. »Barascow¹⁰⁰ in Transyl-vania«, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 205).

Stefan Sesta złotnik, mieszcz. krak., r. 1603 występuje jako świadek (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1032 v.).

Stanisław Skarżyński złotnik z Gniezna, r. 1615 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 51).

Szymon Slyzwarc (? może Schwarc) złotnik Krakowianin, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord p. 43).

Szymon Słowak złotnik, r. 1628 przyjął prawo m. Krak.- (L. j. c. r. 1612 i n. p. 241).

Stanisław Smoleński złotnik, Krakowianin, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 278).

¹

   Por. wyżej, pod: Franciszek Smiadecki.

²

   Por. wyżej, pod: Franciszek Smiadecki.

³

* Patrz K. D. Kr. str. 409.

⁴

Tamże str. 460.

⁵

Pr. i przy w. m. Krak. I, 799; II, 717; II, 1037; I 389.

⁶

* Tamże I, 644 i II, 822.

⁷

   Tamże I, 442; I, 512.

⁸

   Tamże II, 874.

⁹

   Tamże II, 683 i 822.

¹⁰

⁸ Był to dom dziś 1. or. 15 oznaczony.

¹¹

   A. Grabowski, Dawne zabytki, str. 45.

¹²

   A. Grabowski, Dawne zabytki str. 85. — Skarbniczka str. 2.

¹³

⁸ Spraw, Kom. hist. szt. tom IV i V. — Cech złotniczy w Krakowie, Roczn. krak. tom I; także w innych wydawnictwach.

¹⁴

*    K. D. krak. 404 i 409.

¹⁵

   Tamże II, 993.

¹⁶

Pr. i prz. m. Kr. I, 407.

¹⁷

*    Tamże I, 458.

¹⁸

   Należeli doń w r. 1585. Tamże I, 884.

¹⁹

   Prawa i przywileje m. Krak. tom II, 962.

²⁰

   Tamże, str. 1090.

²¹

   A. Grabowski, Dawne zabytki, str. 45 i str. 85. — Skarbniczka str. 3.

²²

   Tak znów czasem i właściwiej nazywano goltslegerów.

²³

³ Prawa i przywileje m. Krak. I, 459 i 503.

²⁴

« Tamże str. 884; tom II, 652, 663 i 1072.

²⁵

i Tamże II, 748.

²⁶

   Tamże II, 781.

²⁷

   Tamże II, 1075.

Archiwum nauk. A. V '1

²⁸

Statut cechu jest z r. 1603.

²⁹

³ Zapewne SZowatycze na Litwie, nad Bugiem.

³⁰

Patrz wyżej w rozdziale Architekci, mularze itd. pod: Jan Bapt.

³¹

   Mozę Ran court, wieś w dep. Meuse, w dawnej prowincyi Lotaryngii francuskiej; jest kilka miejscowości o nazwach brzmienia podobnego (Ranchal, Rancogne, Rançon, Rancy) ale żadna nie leży w Lotaryngii.

³²

   Była to kam. dziś oznaczona 1. or. 1 na ul. Grodzkiej. »Barbier« nabył ją r. 1619 od Rafała dell’Pace (Scab. 1165 p. 1191); w r. 1626 była już własnością Celesty (Rev. quart, p. 407, p. 425).

³³

   Rocznik krak. tom I str. 280.

³⁴

Patrz wyżej, w rozdziale: Architekci, mularze itd. pod: Wawrzy

³⁵

Patrz niżej, pod Benjamin Lanier złotnik.

³⁶

   Krajem Cenomanów nazywano prowincyę Maine we Francyi, w okolicy dzisiejszych departamentów Mayenne i Sarthe.

³⁷

   Patrz niżej pod: Benjamin Lanier, złotnik.

³⁸

* Patrz niżej w rozdziale: Hafciarze, szpalernicy itd.

³⁹

Patrz niżej : Krzysztof Bulowic złotnik.

⁴⁰

   Dziś część kam. pod 1. or. 23.

⁴¹

   Por. wyżej pod: Jakub Borkowski, złotnik.

⁴²

   Patrz niżej pod: Andrzej Łuczewski, złotnik.

⁴³

   Oczywiście z m. Jülich nad rzeką Ruhr niedaleko Essen i Dortmundu. Jest także Julliac we Francyi.

⁴⁴

Zilah w Węgrzech, przy samej granicy północnego Siedmiogrodu, na drodze z Nagy Karoly do Kolozsvaru.

⁴⁵

Por. niżej: Jan Młodzianowski, złotnik.

⁴⁶

* Patrz niżej, pod: Mikołaj Witkowski, złotnik.

⁴⁷

   Por. wyżej, pod: Jakub Borkowski.

⁴⁸

   Lepszy, Cech złotniczy krak., Rocznik krak. tom I str. 230—231.

⁴⁹

   Patrz niżej, pod: Szewdewil, złotnik.

⁵⁰

Dyamenty.

³ Rubiny.

* Był to dom na Małym rynku, dziś pod 1. or. 2 albo 3.

⁵¹

Zatem byłaby to kam. później zwana »pod blachą«, dziś ul. Wiślna 1.

Por. niżej w rozdziale Stolarze i snycerze pod: Przemowa snycerz. Dzisiejszy Mały rynek w Krakowie.

⁵²

Może Calenberg, zamek i miejscowość w dawnem księstwie tego nazwiska, stanowiącem część księstwa Brunszwickiego.

* Z Koloszvaru czyli Klausenburga.

⁵³

   Według A. Grabowskiego (Starożytn. wiad. str. 242) Jan Lewinek w r. 1609 był starszym cechu złotn. krak.

⁵⁴

   Patrz niżej, w rozdziale Drukarze, miedziorytnicy i księgarze pod: Jan Brawer, księgarz.

⁵⁵

   Patrz niżej, pod: Marcin Niklaszowic złotnik.

⁵⁶

   Patrz niżej, pod: Zygmunt Kniper, złotnik.

⁵⁷

   Zapewne Sachsenhagen w księstwie Waldeck, albo Sachsenhagen w da-wnem hrabstwie Schauenburg, cyrkule Westfalskim.

Archiwum nauk. A. V. 1.

⁵⁸

Tarnowitz. Tarnowiec na górnym Ślązku.

⁵⁹

a Patrz wyżej, pod: Jakub Borkowski, złotnik.

⁶⁰

* Inne zapiski z tychże lat dają Pawiowej Kudlicowej 1° Duszkowskiej imię Anny — por. wyżej : Krzysztof Jaroszowie, złotnik i Jan Duszkowski złotnik.

⁶¹

Por. wyżej: Jan Niedzielski złotnik i Stanisław Niedzielski złotnik.

⁶²

Jest kilka wsi tej nazwy w Czechach i w Galicyi. Miasto nieznane.

⁶³

Emalierstwo krak., Spraw. Kom. hist. szt. tom IV, str. 59—60; Cech złotniczy w Krakowie, Roczn. krak. tom V, str. 182 i 222.

⁶⁴

* Znajduje on się na tablicy wmurowanej na dziedzińcu zakratowanym przed fasadą kościoła ś. Piotra w Krakowie, w murze na lewo wchodząc, przeniesiony tu z kościoła WW. Świętych.

⁶⁵

   Zapewne Donata Knippera, złotnika.

⁶⁶

   Może: Łoikównie; był w tym czasie w Krakowie złotnik Łoiek, a później drugi zwany Loykowic. Co do nich, patrz niżej.

⁶⁷

   Była to siostra Mikołaja Witkowskiego złotnika krak., którego Lanier w dalszym ciągu testamentu nazywa swoim szwagrem.

⁶⁸

Czasem w liczbie mnogiej dwie czapragi, czasem dwa czapragi.

⁶⁹

   Patrz niżej pod: Rabi.

⁷⁰

   Patrz wyżej pod: Lanier.

⁷¹

   Patrz niżej w rozdziale Drukarze i Księgarze pod: Reyneker.

⁷²

   Zwykle na kamień szło 32 funty, tutaj policzono tylko 26 funtów-

⁷³

   Była to żona złotnika Piotra Gieltensa.

⁷⁴

   Por. wyżej, pod: Piotr Gieltens, złotnik.

⁷⁵

   Por. Leonard Lepszy, Cech złotniczy w Krakowie,Roczn. krak. 1.1, s. 159.

⁷⁶

   Prawdopodobnie dziś opatrzona 1. or. 3.

⁷⁷

   T. zw. Góry tarnowskie (albo tarnowickie), wyżyna na Górnym Ślązku pruskim, koło Tarnowca.

⁷⁸

   Patrz wyżej pod Benjamin Lanier złotnik.

⁷⁹

   Patrz wyżej w rozdziale Malarze, pod: Wawrzyniec Cieszyński.

⁸⁰

Może Tuczon, Tuczno, Tucz, niem. Tietz w Prusiech zach.

Krakowa str. 119 i Kraków i okol. wyd. z r. 1866

⁸¹

str. 134.    .    .

⁸²

   Może to jest dativus od wyrazu Ott, używany w starej memczyzme.

⁸³

   Może to był krewny Andrzeja Wagnera ludwisarza, o którym patrz ni-

jeż pod: Wagner.

⁸⁴

   Oczywiście nie było to nazwisko, tylko oznaczenie zawodu; kotlarzy u nas nazywano homernikami.

⁸⁵

   Kling, zameczek królów bawarskich niedaleko Salzburga.

⁸⁶

   Patrz St. Tomkowicz, Wawel, Teka konserw. Gal. zach. tom IV, str. 346 i nast., oraz str. 358.

⁸⁷

⁸ Mogło to być nazwisko, albo tylko oznaczenie zawodu blacharskiego.

⁸⁸

   Oczywiście zam. Schlackenwald albo Schlaggenwald, miasto w Czechach, słynne kopalniami cyny i ołowiu.

⁸⁹

   Tunna = beczka (Ducange) od niem. średniow. wyrazu tunne = Tonne (Benecke, Mhd. Wörterbuch).

⁹⁰

   Patrz: L. Lepszy, Cech złotniczy w Krakowie, Roczn. krak. t. I, str' 211. Autor nazwisko jego pisze: Przybytek. W księgach miejskich czytać można kilkakrotnie wyraźnie: Przybytek.

⁹¹

   Był to dom przy placu Dominikańskim (do niedawno zwanym Szeroką ulicą) oznaczony dziś 1. or. 3.

⁹²

» Cech złotniczy w Krakowie, Roczn. krak. t. I, str. 211 i 230; tudzież Emalierstwo krak., Sprawozd. Kom. hist. sztuki, tom IV str. 60.

⁹³

Patrz: St. Tomko wic z, Z dziejów    obyczajów mieszczaństwa krak.

początku XVII    w. Bibl. warsz.    r. 1898, tom    II, str. 260—264. Epizod opisany

na podstawie źródła archiw. Adv. Crac. 526 p. 949—952.

⁹⁴

   Frater amitinus = brat cioteczny. Go do Daniela Leduble, byt to znany nam już złotnik krak., patrz wyżej : Daniel le Double.

⁹⁵

   Zapewne mowa o Stanisławie z Ruszczy Branickim, który byt miecznikiem kor. około r. 1620 i mieszkał w Krakowie, mając tu kamienicę narożną przy ul. ś. Anny i Wiślnej (Scab. 1166 p. 59—60).

⁹⁶

   Prawdopodobnie miejsce dawnego opactwa Griissau (polsk. Grysów albo Gryszow?), rej. lignicka, dawne księstwo świdnickie.

⁹⁷

   Patrz niżej w rozdziale Stolarze i snycerze, pod: Jan Klug. Por.

⁹⁸

tamże pod: Gerard Rumbold.

⁹⁹

Archiwum nauk. A. V. 1.

¹⁰⁰

Może Barâtos, albo też Nagy Borosnyo w Siedmiogrodzie.

Jędrzej Sobkowie »laminarius, blacharz«, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 212).

Piotr Sobkowie złotnik. R. 1636 występuje w jakiejś sprawie Anna, wdowa po Piotrze Sobkowicu złotniku i mieszcz. krak. (Contr, cons. 661 p. 248).

Tomasz Sobkowie złotnik ze Skawiny, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 279). Dalsze drobne o nim jako żyjącym wzmianki spotykamy w r. 1636 (Contr. cons. 661 p. 248) i w r. 1649 (Contr. cons. 663 p. 1831). Był on bratem młodszym Wojciecha złotnika (patrz niżej).

Wojciech (Albert) Sobkowie złotnik ze Skawiny, r. 1616 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 59). R. 1636 występuje w jakiejś obojętnej sprawie Zofia Młodzianowska z domu, wdowa po Wojciechu Sobkowicu złotniku krak. Powiedziano tam, że Tomasz S., złotnik, był jego bratem młodszym (Contr. cons. 661

p. 248).

Jakub Soszyc złotnik, r. 1606 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1009 r.).

Maciej Stainsnayder, może rytownik drogich kamieni lub pie-czętarz, patrz niżej pod: Wilhelm Szewdewil, złotnik.

Jacek Stefanko wieź złotnik, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 215). R. 1630 wspomniany w testamencie Benjamina Lanier¹.

Dawid (Strachan, poprawione) Strachem (Strachen), złotnik z Deidoni² w Szkocyi, r. 1624 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 192). Wymieniony jeszcze r. 1637 jako żyjący, Dawid Strachen złotnik (Contr. cons. 661 p. 515).

¹    Patrz wyżej, pod: Benjamin Lanier złotnik.

²    Jest wieś Deighton w hrabstwie York, w północnej Anglii, lecz nie

w Szkocyi.

14*

Hieronim Strahen złotnik, r. 1636 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 22).

Tomasz Strużowski (Strusowsky) złotnik, r. 1642 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 116; (L. j. c. II ord. p. 65).

Jerzy Swander »artis aurifabriłis socius«, r. 1618 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 101).

Mikołaj Swarc — patrz niżej: Mikołaj Szwarcz złotnik.

Wojciech Swiętkowic (Szłomnicki), złotnik ze Słomnik, r. 1646 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 82 (L. j. c. II ord. p. 94). Wspomniany jako żyjący w r. 1650, bez przydomku, który może tylko wskazywał jego pochodzenie ze Słomnik (Contr. cons. 663 p. 2199).

Piotr Swiechowic złotnik, mieszcz. krak., przed r. 1638 dawał różne roboty złotnicze do wykonania Tobiaszowi Wacławowi-cowi złotnikowi krak.¹

Wilhelm Szewdewil (Sewtewil), złotnik. L. Lepszy¹ 2 wspomina, że Wilhelm Szewdwil, zap. Francuz Chefdeville, pracował jako złotnik w Krakowie w r. 1596. Żył on tu jeszcze kilkanaście lat później. R. 1602 w pewnej sprawie występuje Anna, żona Wilhelma Sewtewil złotnika (Adv. Nr. nowy 225 p. 692). 1608 zapisano w księgach urzędu radzieckiego skargę złotników krak. Fraichera i Ra-biego przeciw Wilhelmowi Szewdewil złotnikowi, o jakieś oszczerstwa w cechu głoszone i o to, że potem schronił się pod opiekę szlachty, by go prawo miejskie nie dosięgło (Cons. p. 105). R. 1609 »fam. Vilhelmus Szewdewil aurifaber« mieszka naPodelwiu³ u Macieja Stainsnayder⁴ zdaje się chwilowo, bo dalej spotykamy wyrażenie »in hospitio ejus apud Steinsnayder (sic)« i mowa o tern, że dopiero co przyjechał (Contr. cons. 650 p. 1410).

Szłomnicki złotnik, patrz wyżej: Wojciech Swiętkowic.

K,

■■Ni

HUM I

älW#$Äh

USTn

SESâ

ES

?!

iii-

ii

nk%5vV

i®’'

fi-

irr?

- AT i?

fi

JZFJffSS--

Ci'

Si

I«

PI

®|

IvÄI

es >ia

U»»»

asv-rrHBfiBl

I¹))!*!

litte

.....1130

SSllgiM

MwWiw

I*?

Fig. 26. Sklepienie kaplicy św. Jana Ghrzc. w kościele na Bielanach pod Krakowem, z malowaniami Jana Proszowskiego (do str. 168).

St. Tomkowicz.

Y

\

\

Jerzy Szneyder »laminarius« z m. »Cremzoń«, r. 1625 przyjął prawo ra. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 216).

Mikołaj Szwarcz (Szwarc, Swarcz, Swarc) złotnik, patrycyusz krak., r. 1615 przyjął prawo rn. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 51). R. 1638 wytoczono mu proces z powodu rzekomo złego szacunku

klejnotu złotego. W tekście zapiski Szwarcz występuje jako ci vis Crac, i raz zapewne przez pomyłkę nazwany jest »mercator Crac. «

Pozwany tłómaczy się, że trudni się wyrobem srebra

a nie złota, lecz szacował złoto zmuszony, choć się wzbraniał, mówiąc: »nie znam się na tern, idźcie na Grodzką ulicę, zaniechajcie mnie« (Contr. cons. 661 p. 938 i n.). R. 1640 14/3 występował jako świadek w sprawie genealogii Stanisława Knipera, syna Zygmunta Knipera złotnika krak. (Contr. cons. brulion Nr. 2624 p. 656 v.).

Maciej Szwendrowic złotnik, patrycyusz krak., r. 1615 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 51).

Antoni Taig złotnik, Norymberczyk, r. 1637 przyjął prawom. Krak. (L. j. c. II ord. p. 25).

Jan Tholmaczy (Tolmacy) złotnik, Węgier z Kolosvaru, r. 1625 przyjął prawo rn. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 204). Zapewne o nim jako »Januszu Tulmaciku złotniku« wspomina r. 1630 Benjamin Lanier w testamencie swoim⁵. R. 1645 zapisano, że Jan Tolmacy złotnik i Anna Doktorkowna, małżonkowie, świeżo sprzedali swoją część kamienicy w Krakowie »in platea ad Novam portant! tendente«, między kamienicami Sopińskiego a Szymona Czarnego (Contr. cons. 662 p. 2137).

Tomasz Traszowic (? może Frasowic) złotnik z Lipowca w Polsce, r. 1645 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 85).

Adam Tritzschel złotnik, patrz niżej: Adam Trychwicz.

Adam Trychwicz? — patrz niżej: Adam Trzyskowic, złotnik. Adam Trzyskowic (Tritzschel, Trychwicz?) złotnik z »Wernstadt in regno Bohemiae«, r. 1647 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. 1634—1649 p. 92; L. j. c. II ord. p. 100). Nazwisko jego spo-

Jan Trocken złotnik »Haubmurgensis« (może z Hamburga albo Naumburga) r. 1624 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 198).

tykamy pod rozmaitemi postaciami. W pierwszej z przytoczonych zapisek czytamy: Trychwicz, w drugiej Tritzschel. I znów zapewne ten sam r. 1647 jako »Adam Trzyskowic aurifex civis Grac.« pozywa spadkobierców Mikołaja Witkowskiego o zaległą należytość (Contr. cons. 661 p. 1207).

Tobiasz Wacławowie złotnik ze Lwowa, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 279). Pod r. 1638 czytamy: Tobiasz Wacławowie złotnik, mieszczanin krak., dał zapozwać Piotra Ś wiecho wica złotnika i mieszczanina krak. o zapłacenie »od roboty różnemi czasy robionemi (sic) pozwanemu. Naprzód od monstrancyi, na którą mu dał grz. 17, do których aktor swoją grzywnę srebra przyłożył własną, a od każdej grzywny od roboty zł. 100 i 8, a z osobna za tę grzywnę srebra zł. 16; od gałek srebrnych co do łóżka robił z grz. 12 srebra przychodzi od roboty actori zł. 48, a za grzywnę srebra, którą przyłożył do tych gałek zł. 16; od tuzina łyżek z grz. 4 przychodzi od roboty actori zł. 24; od obrączki ze 2 grzywien robionej, od roboty przychodzi zł. 12; za 11 łubków srebrnych, które aktor z swego srebra własnego robił, przychodzi i z robotą zł. 11; od prochowniczki słoniowej co ją naprawiał zł. 2. Nożenki srebrne aktorowe, które pozwany przy sobie zatrzymał zł. 4. Od 2 par ampułek ze 2 grzywien srebra robionych od roboty po 6 zł. : 12« (Contr. cons. 661 p. 1017). R. 1643 Tobiasz W. stawał jako świadek w jakimś sporze, zresztą obojętnym (Contr. cons. 662 p. 1016).

Albert Walderz złotnik, mieszcz. krak., wspomniany w r. 1609 jako żyjący w Krakowie (Scab. 1163, Nr. nowy 30 p. 830).

Andrzej Wagner ludwisarz, mieszcz. krak., wspomniany w r. 1604 (Cons. p. 455).

Jan Wawrzynkowic kotlarz, r. 1642 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 114). R. 1643 ma on spór z cechem kotlarzy krak. o miejsce na zebraniach cechowych (Contr. cons. 662 p. 978; por. bruliony Nr. 628 nowy p. 288).

Samuel Wezorowski (Wezerowski, Wezyrowski), złotnik, de civitate Strumenecensi \ r. 1620 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 143). Dalsze o nim jako żyjącym wzmianki spotykamy

¹ Jest na Ślązku austr. miasteczko Strumień, po niem. Schwarzwasser. Nie wiadomo, czyby to o niem była mowa.

w latach 1645 i 1647 (Contr. cons. 662 p. 2400. p. 2410; 663 p. 774).

rzono«.

Mikołaj Witkowski złotnik, mieszcz. krak. Był szwagrem i przyjacielem Benjamina Lanier, złotnika krak., który umierając w r. 1630 uczynił go opiekunem dzieci swoich⁶. R. 1644 miał sprawę »ratione testudinis alias lutnie«, którą Łukawski powierzył Wawrzyńcowi Bart na sprzedaż, a która znajdowała się u Witkowskiego (Contr. cons. 662 p. 1899). W r. 1647 dawał asystencyę wdowie po Marcinie Popiołku w jej procesie z Bartłomiejem Popiołkiem złotnikiem krak. (Contr. cons. 663 p. 728). W tym jeszcze roku umarł, zostawiając interesy w bardzo smutnym stanie. Wystąpiła cała rzesza wierzycieli z pretensjami do masy spadkowej. Z aktów procesów wytaczanych wykonawcom jego testamentu pokazuje się, że Witkowski miał rozgałęzione stosunki ze złotnikami krak., i że z towarem jeździł na jarmarki do Jarosławia. Długi od wielu lat zaciągane i niespłacane, należytości za brane od złotników towary przedstawiają się pokaźnie. I tak Stefan Bieniecki złotn. krak. rości sobie pretensje o 3400 złp. za złotó i roboty swoje, a wraz z kosztami suma ta rośnie do kwoty 3490 złp. Szczegółowo potem wylicza: »niedostaje mi krzyżyków dwóch do relikwij złotych, jeden za zł. 30, drugi za zł. 15... Odesłałem nieboszczykowi do Jarosławia 24 sztuczek po jednym rubinie do spinania« itd. (Contr. cons. 663 p. 1175, p. 1181, p. 1194). Paweł Orlanowski złotnik krak. żąda zwrotu 10 złp. »pro operibus artificialibus« jak krzyżyki itd., które zmarły woził na jarmarki jarosławskie na sprzedaż (tamże p. 1183). Zofia wdowa po Marcinie Popiołku rości pretensyę o 500 złp. pożyczonych; kupiec krak. Morykoni twierdzi, że »pro lapidibus praeciosis« branych na kredyt należy mu się 1500 złp.; żyd Izaak Wideński upomina się o 300 złp., na które ma w ręku »membranę« (tamże p. 1183, p. 1185; por. p. 1191). Grzegorz Gottard, złotnik krak., domaga się zwrotu »aureorum coronatorum 8 et flor. 6, pro operis (sic) ex eodem auro« (tamże p. 1188 i n.). Marcin Festa złotnik krak., jako świadek zeznaje: »Siedząc ze mną w jednej budzie nieb. p. Witkowski w Jarosławiu, zgadaliśmy się o złym targu« i dodaje, że Witkowski »miał miłość u ludzi i bez kartki mu wie-Inny świadek Michał Krzemiemowic złotnik krak., zeznaje

o Witkowskim, że »chciał udzielić kamieni tych siostrzeńcowi swemu, p. Lanierowi¹, ale nie przyszło do tego« (tamże p. 1189 i n.).

Pozostałej wdowie po Witkowskim było na imię Anna (tamże p. 1188). W tym samym roku jeszcze Adam Tryskowic złotnik krak. pozwał X. Stanisława Witkowskiego, zgrom, kanoników reg. grobu Chryst. jerozolimskiego tudzież resztę spadkobierców Mikołaja Witkowskiego o zaległą swoją należytość (tamże p. 1207). Nie wiemy, czy to były dzieci nieb. Mikołaja Witkowskiego, czy też inni krewni.

Jeremiasz i Mikołaj Wolffowie złotnicy, patrz wyżej: von Ho-werbeck.

Albert Wonhorn (Wonchon) złotnik z Hamburga, r. 1615 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 54). R. 1644 pozwał go Jan Marszał o wykupno klejnotu zastawionego (Contr. cons.

662 p. 1816).

Albert Wosczyna kotlarz, r. 1634 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 4; L. j. c. II ord. p. 1). Żył jeszcze w latach 1638 i 1642 (Contr. cons. 661 p. 1201; 662 p. 631).

Walenty Wosinski (Wosinsky) złotnik z Chęcin, r. 1642 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 64; L. j. c. r. 1634—1649 p. 114). W r. 1648 miał proces ze Stanisławem Knipperem złotnikiem krak., który popadł w niewypłacalność, a Wosińskiemu winien był znaczne sumy⁷ 8 9. R. 1649 wdowa po Walentym Gędzickim kuśnierzu pozwała Wosińskiego z powodu znacznych pretensyj. Mianowicie twierdziła, że na rewers winien jej jest 1000 złp., prócz tego 400 złp.; dalej wziął od niej srebro szlacheckie do sprzedania za 50 złp.; mąż jej pożyczył do połogu małżonki Wosińskiemu: listwy ze złotem haftowane, przez pewną osobę u niego zastawione; Wosinski dostał do naprawy łyżki srebrne, których nie oddał; miał u siebie Gędzickich naczynie, suknie, futra (Contr. cons. 663 p. 1972 i n.).

Melchior Woyszyn (Wyżyn, może Voysin?) Francuz, zap. z Genewy, złotnik krak., r. 1630 już nie żył. W tym bowiem roku Jan Trevano architekt występuje jako wykonawca testamentu nieb. Melchiora Wyżyn »genensis aurificis Galii«⁸. A w r. 1649 po śmierci

wdowy pozostałej po Janie Marschalu pasztetniku krak., z powodu rozpoczęcia postępowania spadkowego, na żądanie Daniela Pernusa zapisano, że »Marschal... wziąwszy niegdy Małgorzatę, niegdy p. Malchera Woyszyna jubilera krak. pozostałą wdowę za małżonkę, a matkę rodzoną pani Małgorzaty, p. Daniela Pernusa małżonki, i z nią wiele dóbr... powziąwszy, gdy lat 17 circiter z sobą. prze mieszkali, ona pani Małgorzata przedtem Woyszynowa a teraz Mar-schalowa, steriliter temu Marschalowi umiera«. O zamożności jej, a względnie jej męża Woyszyna świadczy twierdzenie, że pozostało po niej wiele srebra i klejnotów, Daniel Pernus twierdzi, że między innemi był w jej posiadaniu »obraz Tuchowski¹ z aniołkami srebrnemi actoris własny« i inne cenne przedmioty, które »w skrzyni wielkiej nieboszczykowi (Marschalowi) dał aktor podczas niebezpieczeństwa do przechowania« i o te on, jako o własność swoją, względnie swej żony, się upomina (Contr. cons. 663 p. 2029 i n.; p. 2046).

Wojciech Woytowicz złotnik, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 204). W późniejszych latach w Krakowie popadł w kłopoty pieniężne. O pracach jego nic nie wiemy. Z zapisek z lat późniejszych zdaje się wynikać, że wikłał się w interesach. 1 tak r. 1646 pozwał go żyd Zając o jakieś należytości i »membrany« czyli rewersy, może nieprawnie zatrzymane (Contr, cons 663 p. 454). W r. 1650 kiedy Woytowicz pozwał niejakiego Stanisława Lemiesza o naieźytość 345 złp. »pro ligaturis rubineis«, pozwany twierdzi w obronie »że te dwie wstędze rubinowe, z których sumę 345 złp. actor pretenduje«, dał pozwanemu actor w długu 221 złp. »tym sposobem, aby te wstęgi zastawił, sobie dług zapłacił, ale nie tak jako on twierdzi, żeby mu miał powierzyć do przedania« (tamże p. 2139, p. 2185).

Mikołaj Zakrzewski złotnik. R. 1643 żona Mikołaja Z. złotnika, mieszcz. krak., składa zeznanie jako świadek (Contr. cons. 663 p. 1035).

Jakub Zaszański złotnik, r. 1620 przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 142) *

Grzegorz Ziębecki (Zebecki, Zembecki, Zębowic) złotnik. R. 1640 Grzegorz Zębowic złotnik z Tarnowa, nazwany też drugi raz ¹⁰ 11

Ziębeckim. przyjęty został do prawa m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 43; L. j. c. r. 1634—1649 p. 93). R. 1642 Grzegorz Zebecki albo Zem-becki złotnik, mieszcz. krak., pozwany był w jakiejś sprawie spadkowej w Tarnowie przeprowadzanej (Contr. cons. 662 p. 479).

Jakub Zygmuntowicz (Galilejczyk) złotnik. Wspomina o nim, ale bez przydomku, Lepszy pod r. 1607 b R. 1605 Jakub Zygmuntowicz »alias Galiliejczyk« złotnik, ma na współkę z Piotrem Szli-wińskim ślusarzem kamienicę na ul. Grodzkiej¹² 13 między Janem Puszeni a Janem Dziurką rymarzem (Cons. p. 793).

Zygmunt Zygmuntowie złotnik, patrycyusz krak., r. 1619 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 138).

Ludwik Zegota złotnik, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 204). Tenże w r. 1647 jako świadek zeznaje pod przysięgą, że razem z Jakubem Rorkowskim złotnikiem krak. przysięgał »na miejskie« (Contr. cons. 663 p. 1119 i n.).

5. Stolarze i snycerze.

Snycerze (sculptores albo statuarii, Schnitzer) stano wili pierwotnie w Krakowie z malarzami i pozłotnikami, a później i z kołt.ryniarzami czyli wyrabiaczami obić, razem jeden cech¹⁴ 15. Później nie należeli do żadnego cechu, a snycerstwo w XVII w. zaliczano do artes liberales*. Stolarze (mensatores) tworzyli cech osobny, wspomniany już w r. 1519¹⁶, którego najdawniejszy znany statut jest z r. 1547¹⁷. Pewien dział czy rodzaj roboty stolarskiej określano jako »robotę klejoną« ¹⁸. Ryć może,iż zajmowali sienią skrzyn-

karze albo szkatulnicy (cistellarii albo scriniarii), o których spotykamy rzadkie wzmianki w księgach miejskich¹, a których dziś nazywamy stolarzami precyzyjnymi. Ustawa z r. 1547 ściśle rozgranicza atrybucye stolarzy od atrybucyj cieślów, którzy osobny cech stanowili i postanawia »cieśle nie mają stolarskiej roboty robić, jako stołów, almaryj, skrzyń, ław albo ławek, drzwi, ramów, listew i inszych rzeczy ku przekazie stolarzom, a zwłaszcza klionej roboty«. Dalej zabrania partaczom, czyli nie będącym mistrzami cechu krak. brać roboty w Krakowie, na Kazimierzu, na Kleparzu, pod Zamkiem, na Stradomiu, na Biskupiu, ani w folwarkach i jak się zdaje w pewnym promieniu od miasta (»w okoliczności«), we dworach duchownych, świeckich lub w klasztorach, »okrom coby było na potrzebę takich dworów albo folwarków gdzie robią«, zakazuje takim partaczom sprzedawać swoje wyroby w tymże obrębie miejskim na jarmarku lub po jarmarku, tylko czyni wyjątek dla łóż i robót grubych nieheblowanych »które chłopi dziełają« i tym pozwala sprzedawać je w dni targowe. Wreszcie zakazuje z innych miast wozić lub nosić robotę stolarską do Krakowa »ku przedawaniu, stolarzom ku skazie, okrom jarmarku«, ale stolarzom krak. dozwala »nosić, wozić robotę ich, kędyby było potrzeba«. W r. 1592 stolarze kle-parscy zorganizowani w cech razem ze stelmachami i kołodziejami otrzymali własny statut¹⁹ 20. W r. 1597 istniejącemu na Kazimierzu cechowi introligatorów pospołu ze szkatulnikami (scriniarii) nadano nowy statut²¹, z treści jednak ugody, jaka stanęła w r. 1600 między stolarzami kazimirskimi a krakowskimi, zdaje się wynikać, że na Kazimirzu stolarze razem z bednarzami i powroźnikami jeden cech stanowili²². W Krakowie znów w r. 1627 do cechu stolarzy przyłączono tokarzy ²³. Wreszcie w r. 1639 Rada m. Krakowa nadała statut czeladzi czyli towarzyszom cechu stolarskiego ²⁴.

A. Grabowski²⁵ pisze, że kaplica ś. Salomei przy kościele Franciszkanów była »niegdyś zwana snycerską«. Jednak według in

wentarza kościoła i klasztoru Franciszkanów z r. 1792²⁶ miała ona w dawniejszym czasie być kaplicą ciesielską.

Stolarze, a potem oni i powroźnicy mieli sobie oddaną obronę baszty miejskiej do dziś dnia stojącej w sąsiedztwie bramy Flo-ryańskiej, przed Muzeum XX. Czartoryskich.

Jakie sprzęty i narzędzia mieściły się w warsztacie stolarskim na początku XVII w. i jakie one wówczas nazwy miały, wyobrażenie o tern daje nam ciekawy spis pochodzący z samego końca XVI w. wniesiony do ksiąg miejskich w r. 1599, po śmierci żony przez Wojciecha Gołębia stolarza krak. mieszkającego w domu XX. Dominikanów na ul. Stolarskiej. Było tam: Szpuntublów 11. Run-sztabów 6. Ulkałów 13. Stabów 11. Karnesów esowych 11. Opacznych kalublów 6. Kalublów spodnich 2. Kalbratów 2. Kyanek 4. Płazi do farb 4. Kurencików 4, wielgi piąty. Kloc do rzezania. Ra-spłe 2. Rzezak do form 1. Pachołków 2. Czwink do fornerowania stołu 8’ do zaciągania 51. Karnesów do gzymsów, co ma być ulkał, jest sztuk 3. Karnesów z łaskami włoskich 2. Karnes jeden do kroksztynów wielki. Włoskich kałublów 4, piąty zapsowani. Szpi~ czubłów 3, do tabliczek czwarty. Xynszublôw 6. Uanubel jeden. Gruntublów 2. Cerklów 3. Cinkajów 20. Kłeszcze jedni. Toporków 2. Oxa jedna. Osiwik jeden. Czweizak jeden. Stamarzi 4. Gopaie 4. Balais 4. Pigłow 5. Ambus jeden. Lockow 4. Kiłow do muru jeden. Piły. Klubzaków 5. Lemradre 2. Perzaków 6. Ślizaków wielkich 5, a małych 6. Świdrów wielkich 6. Świdrów małych 8, a mniejszych 13. Młotów 8. Szweyzaga. Winkalmus wielki do stołu jeden, a małych 8. Raypundlów 5. Klubów 2 do klubzek. Winkielaków 7. Grub-czengów 41. Heblów wielkich 15, a małych 11. Heblów co się nimi robi 8, drugich też 8. Warsztat wkoło izby. Fladru 30 sztuk. (Test. adv. 520 p. 1500-1502).

W r. 1632 toczył się spór między cechem stolarzy krakowskich a stolarzami kazimirskimi, którzy na szkodę pierwszych sprzedaję swoje wyroby w Krakowie. Stolarze krak. skarżą się, iż »stąd się mnoży partactwo i górę bierze, partacz partoli i uczeń jego i tak

Tab. XXVI1.

PS]

^•r4 ■

wr

S'

li

:m

SI

•iM:

wtC

f>:

igËJS

mm

y.

i

fi vr

■>SjL

ï- ÿJ

ï%;i

C*?

Archiwum nauk. A. V. 1.

Fig. 27. Cierniem Koronowanie. Obraz Stanisława Boja albo Wódki Janowieckiego w kaplicy przy

klasztoru Dominikanów w Krakowie (do str. 171).

St. Tomkowicz.

in immensum crescit numerus, a służba Boża i onera reipublicae et civilia gasną«; powołują się na swój przywilej fundacyjny z r. 1519, twierdzą, iż według przywileju stolarzom kazimirskim nie godzi się roboty w rynku krak. przedawać, jedno czasu jarmarku, i niezgodnie z brzmieniem ustawy z r. 1547 przyznają kolegom swoim kazimirskim prawo sprzedawania swych wyrobów zresztą, po za czasem jarmarków »na Biskupim, albo na Stradomiu za mu-rami krakowskimi«. Stolarze kazimirscy broniąc się dowodzą, że mają prawo dawniejsze od krakowskiego cechu, albowiem »rokiem starszą jest ich fundacya od królów Ichmościów«. Twierdzą, że nigdy pretensyj tych cechu krak. nie uznali i przytaczają protestacyę z r. 1361, w której powoływali się na dekret król. z tegoż roku (Contr, cons. 658 p. 633 i n.). — Spory te między rękodzielnikami dwóch sąsiednich wówczas osobnych miast: Krakowa i Kazimirza powtarzały się częściej. R. 1649 »lignifabri« kazimirscy skarżą się na nadużycia swoich kolegów krak. ze szkodą ich połączone, a burmistrz i rajcy zgromadzeni w obecności iignifabrów kazimirskich na ratuszu krak. wydają uroczysty zakaz, by lignifabri krak. pod karą 100 grzywien nie przyjmowali do cechu ludzi zamiejscowych obcej jurysdykcyi podległych, a pozwalają tylko zaprzysięgłych mieszczan krak. przyjmować do cechu, zwłaszcza zaś obierać starszymi (Contr. cons. 662 p. 1759).

Bywały też spory w łonie cechu krak. Jeden wybuchł w r. 1643 o t. zw. BI au mon tag, który znany jest nie od dzisiaj. Przeciw pozwanym towarzyszom starsi cechu stolarzy krak. przytaczają słowa przywileju: »któryby z towarzyszów w poniedziałek nie robił, tedy powinien wochlon za dwie niedzieli odłożyć«. Urząd radziecki przyznając im słuszność, skazał towarzyszów »ad solutionein sive repositionem mercedis deservitae per duas septimanas provenientis« (Contr. cons. 662 p. 1088 i n.).

Ciekawym był spór z r. 1642 między starszymi i młodszymi mistrzami cechu stolarzy krak., rzucający światło na obyczaje cechowe, w stosunku do bractwa strzeleckiego. Starsi pozwali młodszych o to, że »według zwyczaju starego nie chcą temu mistrzowi co zbił Kurka dać 15 zł. na kołacią (sic)«. Młodsi w obronie twierdzą, że sprzeciwiają się jedynie dawaniu wspólnych pieniędzy ze skrzynki cechowej »gdyż to w skrzynce było, na drzewo się ma obrócić«. Urząd radziecki jednak orzeka »ut citati consuetudinem antiquam retineant et moderno detonsori Galii fl. quindecem in sub sidinm ex cista contubernali dent* (Contr. cons. 662 p. 717 i n.).

W roku znów 1645 cech stolarzy skarżył do urzędu radzieckiego przeszkodników: jakiegoś Michała i Grzegorza Bartodziej-skiego Wolfbeka, którzy ze szkodą mistrzów cechowych prace w Krakowie podejmowali (tamże p. 2445). Nie byli to koniecznie partacze w znaczeniu nowszem, ale może tylko nie należący do cechu przybysze, a zresztą zręczni stolarze.

Jakub Bączkowicz szkatulnik, r. 1636 przyjął prawom. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 38).

Brzoskwinia stolarz — patrz niżej: Maciej Woskowic.

Stanisław Brzuchański stolarz R. 1629 Jan Gruszczyna stolarz, mianowany wykonawcą testamentu Stanisława Brzuchańskiego stolarza, zrzeka się tego obowiązku (Seab. 1167 p. 1176).

Jan Bydliński stolarz króla JM., mieszczanin krak., wspomniany w r. 1602 jako nieboszczyk (Adv. 521 p. 1205).

Stefan Charleyre (?) stolarz. R. 1648 starsi cechu stolarskiego w Krakowie świadczą: »wstępujący do cechu Stefan Charleyre (sic) rzemiosła naszego, jest rzemieślnik dobry«, i dlatego chcą mu sztuki \ do której według ordynacyi cechu jest obowiązany, odpuścić«, a żądają, żeby miasto sztuki sprawił chorągiew, której cechowi brak. Urząd radziecki wyjątkowo na ten jeden raz się zgadza na to (Contr, cons. 663 p. 1449).

Marcin Chmielowski stolarz z Nowego Sącza, r. 1638 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 29).

Jerzy Cymerman snycerz i rodzina Cymermanów. R. 1633 Georgius Cymerman sculptor, civis Vratislaviensis (nazwany też w tekście raz przez pomyłkę Gregorius), ma jakąś pieniężną sprawę z Marcinem Hanzel mieszczaninem wrocławskim i staje osobiście w urzędzie radzieckim w Krakowie (Contr. cons. 659 p. 167). Tra-dycye zdolności artystycznych, szczególnie snycerskich w rodzinie Cymermanów z Wrocławia nie były nowe. Już w pierwszej połowie XVI w. pracował około stropów rzeźbionych zamku krak. Hans sznyczer albo Joannes sculptor, który prawdopodobnie nosił nazwi-

¹ Było to dzieło mistrzowskie, z niemiecka też zwane majstersztyk, który składał mistrz wstępujący do cechu.

sko Gzimerman i pochodził z Wrocławia lub Berlina¹. W połowie XVI w. żył złotnik Hans Czymerman w Krakowie²⁷ 28 a w r. 1604 malarz Sebastyan Cymerman²⁹.

Wojciech Dobramyśl, r. 1607 był starszym cechu stolarzy w Krakowie (Cons. p. 1134).

Piotr Dobrodziejczyk stolarz, r. 1625 przyjął prawo nu Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 215). Żył jeszcze w r. 1635 i miał proces z Janem Gruszczyną ³⁰.

Endrich stolarz. R. 1628 w procesie o ławki i formy ³¹ w kościele ś. Barbary w Krakowie, X. Piotr Kamocki S. J. zeznaje, że robił je p. Endrich stolarz, mieszczanin krak., który wybrawszy pieniądze, uie dokończył i wyjechał, tak, że na dokończenie roboty musiano dać 30 zł. innemu stolarzowi (Contr. cons. 656 p. 961).

Maciej Erfort (Erfford, Enford, Erffurdt) stolarz, przedłożył r. 1641 genealogię »dtto Hatstadij«³² i przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 50; L. j. c. r. 1634—1649 p. 96). W końcu r. 1643 powstał jakiś spór między cechem stolarzy krak. a Erffordem, którego bliższe szczegóły według zapiski księgi kontrowersyj mają się znajdować w brulionach, tam jednakże odnaleźć się nie dały (Contr, cons. 662 p. 1303). Zapewne o jego zakończeniu poucza zapiska z r. 1644, według której powodem zatargu i niezgody była nieznajomość języka polskiego, za którą Erfort narażony był w cechu na pośmiewisko i dokuczliwości, czytamy bowiem, że »Mathias Erfort albo Enford, mereator³³ civis Crac, ignarus linguae polonicae, expo-suit saepius a confratribus suis in contuberniis (sic) mensatorum contemni, illudi et aliis molestiis affici«; żąda więc uwolnienia od zebrań cechowych i obowiązku chodzenia do cechu, obiecując, że mimo to płacić dalej będzie, co trzeba. Urząd radziecki »eo attento, quod intersit civitati bonos artifices habere, habita plena informa-

tione a nonnullis civium fide dignorutn de peritia artis aflectantis* zwalnia Erforta od uczęszczania na posiedzenia (Contr. cons. 662 p. 1539).

Pawel »Fortuna dictus Sadorczyk« stolarz, r. 1610 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 141).

Gierard stolarz — patrz niżej: Gierard Rumbolth.

Jan Głowacki alias Jeleniowski, stolarz z Zamościa, r. 1633 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 298). W r. 1647 ma żonę Annę, 1° v. Walentynową Miłaszewską (Contr. cons. 663 p. 998)/

Jan Grotkowski stolarz, r. 1638 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. 11 ord. p. 31).

Jan Gruszczyna stolarz. R. 1603 »Joannes Gruszcyna (sic) sellarius, olim Petri fabri murarii scavinensis filius« przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1006 v.).

A. Grabowski bez bliższego przytoczenia źródła ogłosił1 wypis jednego aktu odnoszącego się do sporu z r. 1607 o stalle w kościele ś. Trójcy (Dominikanów) w Krakowie; akt ten zapisany jest w Cons. z tego roku p. 1134 i nast. Wynika z niego i z innych wiadomości A. Grabowskiego², że stalle te były kunsztownej roboty. Wykonywał je Jan Gruszczyna co do zrębu stolarskiego, ozdobę snycerską robili różni snycerze, a między nimi Michał, klasztoru krak. laik i profes, rodem z Wołoszczyzny. Były tam rzeźbione płaskie anioły, rzeźbione kompartymenta, głowy satyrkowe i delfinki. Jedna strona była o 7 siedzeń dłuższa od drugiej. Jedna wykonana w latach 1603 — 1607 w rzeźbach przedstawiała dzieje ś. Jacka, druga z lat 1607—1612 dzieje ś. Dominika.

Mączyński w Pamiątce z Krakowa⁸ wydanej przed pożarem 1850 r. unosi się nad okazałością i pięknością stall Dominikańskich, a zwłaszcza szeregów scen figuralnych w nich rzeźbionych z wielkim talentem przez brata Michała, który według portretu niegdyś zamieszczonego w kościele miał umrzeć w r. 1656. Według niego dłóta Michała były tylko rzeźby stall po prawej stronie chóru (tj. południowej). W szeregu po lewej stronie są »obrazy« z życia ś. Jacka »nie tern już dłótem wypracowane«, gdyż ta część stall wystawioną została po pożarze kościoła r. 1668.

¹    Dawne zab. m. Krakowa str. 197.

²    Por. Kraków i ok. wyd. 1866 r. str. 151 i 377.

³    Kraków r. 1845, cz. II str. 272.

Księgi miejskie zawierają kilka aktów sporu z r. 1607, nie zużytkowanych przez Grabowskiego. Pokazuje się z nich, że pierwotnie miał sobie oddaną tę robotę jakiś Wojciech, a po jego śmierci Gruszczyna kontraktem zobowiązał się wykonać sam stalle po obu stronach chóru (»w kurze, gdzie kapłani stawają«) i wziąć na swój koszt rzeźbiarską ich ozdobę. Jego także kosztem miały być »kośczone«, tj. pokostowane. Zrobiwszy jedną, krótszą stronę, zrzucił się z reszty, ale i co do tej krótszej strony umowy nie dotrzymał, nie stosował się do »wizerunku«, ulźywał sobie w robocie, tak że klasztor musiał u kogo innego rzeźby zamawiać, a wypłacono mu więcej niż się należało. Gruszczyna pozwany o to przez X. Wacława zakrystyana Dominikanów aktem znanym z publikacyi Grabowskiego, wniósł replikę na piśmie, w której zaprzecza, jakoby zawód uczynił, owszem twierdzi, że za tę jedną połowę zrobioną X. Wacław dał mu słowo kapłańskie »iż go miał piąciąset zł. kontentować«. »Co się tknie 50 zł., które aktor mieni, żeby je pozwanemu więcej zadać, niż przychodzi, miał... pozwany twierdzi, że »za tę połowicę form 500 zł. przychodzi, a on tylko 400 mniej albo więcej« dostał (Contr. cons. 650 p. 98). X. zakrystyan na to d. 14 lutego 1607 r. odpowiada, że Gruszczyna miał właściwie pierwej zacząć dłuższą stronę stall robić, ale »uprosił się potem, że zrobi krótszą, a w tej mniejszej stronie coby złego było, miał się na tej drugiej stronie poprawić«. Przeczy, jakoby obok głównej, właściwej ceny stall: 500 zł., uróść jeszcze miało drugie 500 »kontenlacyi«. Twierdzi, że obiecał 15 zł. 15 gr. i dałby je »jeżeliby za to miał mu dać kontentacyą, co zaledwie po obwiązanem słowie w pół-czwarta lata robotę mu oddał«. Zresztą Gruszczyna nie umiał nawet dobrze roboty wykonać, choć miał »dany wizerunek« i musiał mu pomagać cieśla klasztorny. Gruszczyna »tylko prostą strukturę uczynił, a za kosztem X. zakrystyanowym snycerska robota jest zrobiona«. Ta ostatnia, »która jako haftowanie jest robiona, nie kosztuje tylko 192 zł., a on za ciesielską wziął computando dług nie-boszczykowski, naczynie i drzewo 900 zł.« Drzewa klasztornego wziął tyle, że obie strony form mógł zeń zrobić; mimo tego »jednę stronę zaledwie na Narodzenie Pańskie roku tego (tj. 25/12 1606)... postawił« W pieniądzach Gruszczyna wziął całe 500 zł. tylko, że X. zakrystyan ufając mu »bez podpisu ostatek pieniędzy wydał«. Kontrakt opiewa: że »X. Zakrystyan powinien mu będzie oddać naprzód drzewo pozostałe po nieboszczyku p. Wojciechu (które wziął

15

Archiwum nauk. A. V. 1.

Gruszczyna za pozwoleniem spadkobierców w długu 200 i kilkudziesięciu zł.) i z naczyniem«. Nic jednak dziwnego, źe naczynia mu w końcu dać nie chciano, skoro widziano, że kontraktu »nie strzy-mał« (tamże p. 103- 104) Z dalszych pism wniesionych w tej sprawie okazuje się, źe w r. 1607 zaczęto też robić drugą stronę stall, i mowa jest o »fladrze kosztownym więcej niż za 200 zł.« który prawdopodobnie do stall był użytym, i o jakimś stolarzu Matysie, który czyha na drzewo klasztorne i mógłby je od Gruszczyny zabrać, bo ma blisko (tamże p. 164). Ostatecznie sprawa wskutek apelacyi poszła przed sąd wyższy królewski (tamże p. 312). Wynik nie jest wiadomy.

R. 1629 Gruszczyna mianowany był wykonawcą testamentu Stan. Brzuchańskiego stolarza \ a w r. 1631 był starszym cechu stolarzy (Contr. cons. 658 p. 17).

R. 1635 Piotr Dobrodziejczyk, stolarz krak., pozwał Gruszczynę o należytość 800 złp. Urząd radziecki orzekł, iż pozwany ma złożyć przysięgę, iż pozywający tych pieniędzy za niego nie złożył cechowi, i że zatem Gruszczyna nie jest mu ich winien. Gdy pozwany przysięgę złożył, uwolniono go od odpowiedzialności (Contr. cons. 660 P. 314, p. 321).

W r. 1643 był Gruszczyna pozwany przez Stanisława Brzoskwinię³⁴ 35 stolarza krak. o obrazę. Pozwany oświadczył w urzędzie radzieckim, że ma o pozywającym najlepszą opinię, obiecał nie dyf famować go i pogodzili się. Mimo to w tym samym jeszcze miesiącu dyffamował go dalej, za co skazany też został na karę (Contr. cons. 662 p. 943, p. 964).

Stefan Haynerle stolarz, r. 1648 przyjął prawo m. Krak. (1,. j. c. II ord. p. 104).

Andrzej Hertell (Hortell) stolarz, r. 1620 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 148). W r. 1631 był jednym z dwóch starszych cechu stolarzy krak. (Contr. cons. 658 p. 17). R. 1635 H. »mensator civis Crac.« pozwany został o to, że dla X. Henryka Firleja opata tynieckiego, nom. biskupa poznańsk., miał robić ramy hebanowTe i wziąwszy zadatku »kilka dziewięćdziesiąt (sic) zł.,« nic nie zrobił (Contr. cons. 660 p. 254). W r. 1642 zapisano w aktach

miejskich, że genealogia Andrzeja Hortell, starszego cechu stolarzy krak., ma znajdować się w protokułach (Contr. cons. 662 p. 535). Atoli w brulionach z tego roku czytamy, że genealogii nie wywiódł (p. 252). R. 1649 zapisano, że Andreas Hertel civis et sen lp tor Crac. złożył zeznanie w sprawie jakiejś kradzieży (Contr. cons. 663 p. 1963).

Marcin Hudaly alias Milaszowic stolarz, r. 1642 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 59).

Jan Jantoszek alias Przybysławczyk stolarz, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j.c. r. 1612 i n. p. 278). R. 1648 Jan Przybysławczyk, stolarz krak., występuje jako świadek (Contr. cons. 663 p. 1449),

Jeleniowski stolarz, patrz wyżej: Głowacki stolarz.

Jan Karcmarski stolarz, r. 1649 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 109).

Stanisław Kijkowic (Kikowie) de villa Lgota, stolarz, r. 1647 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 96; L. j. c. r. 1634— 1649 p. 86).

Marcin Klaus snycerz. R. 1614 na żądanie »nob. Laurentii Burdini Itali« urząd wójtowski zeszedł do kam. »in foro canino« dla spisania rzeczy »fam. Martini Klaus sculptons«, z powodu zaległego czynszu. Zapisano tam »niedorobionych krucyfiksów sześć, siódma resurrectia; do ołtarza dwie sedes albo nacharły; szuflada od stołu sztucznego; noga od tegoż stołu niedorobiona«; dalej zanotowano narzędzia stolarskie jak piły, heble, prasę, wspomniano o materyale drewnianym (Adv. 525 p. 1663).

Jan Klug (Klucz) snycerz. A. Grabowski³⁶ twierdzi, że w liczbie dworzan Zygmunta III był obok malarza Dolabelli także snycerz Jan Klug, skąd można wnosić, że pracował na zamku krak. Być może, iż robił on ramy do obrazów, które malował Dolabella. R. 1601 wspomniany Joannes Klucz sculptor S. M. R. (Cons. p. 815). R. 1605 Joannes Klug »S. R. M. sculptor« albo »Króla JMci snicarz« oraz Filip Holbain »S. R. M. jubileras« składają przed urzędem radzieckim zeznanie, które przetłómaczono »ex germanico idiomate«, w sprawie z Romelmanami (Cons. p. 809). W r. 1607 tenże Klug skarży opiekę dzieci nieb. Romelmana złotnika, któremu pożyczał był pieniądze (Contr. cons. 650 p. 364, p. 394).

Maciej Kołodziejczyk, zapewne stolarz, snycerz, lub pozłotnik krak., r. 1647 dał był generoso Luboński ołtarz w zastaw za należną

sumę. Pozwany o spłatę, oświadcza na terminie: »trafia mi się ksiądz jeden, który chce kupić u mnie ten ołtarz i daje mi zań 300 złp. ... nie powinienem tak wiele tracić, ale proszę actora, aby gdy przyjdę z kupcem po ołtarz, wydać mu raczył, odebrawszy pieniądze za ołtarz, a ostatek długu submituję się zapłacić (Contr. cons. 663 p. 639).

Albert Kuntz stolarz. Rodzina Kuntz (Kuntze, Kuncz) z Kle-parza przy Krakowie wydała w XVII i XVIII w. kilku artystów i rękodzielników. Z niej miał pochodzić znany malarz Tadeusz Konicz, zwany też Konik lub Kończą, który sam podpisał się na obrazie »Tadeus Kuntze 1754*¹. W latach 1617—1632 żyło w Krakowie dwóch organmistrzów Kunców: Wolfgang Henryk i Jan; był jeszcze, niewiadomo czy w Krakowie, trzeci Matys; ale ci nie pochodzili z dawnej krakowskiej rodziny, tylko przybyli z Regensburga³⁷ 38. Był także w XVI w. architekt Jan Kuntz, o którym niżej przy Baltazarze Kuntzu snycerzu będzie wzmianka.— R. 1630 »Albertus Kuntz mensator, consul clepardiensis« robił jakieś szuflady aptekarzowi Jędrzej o wicowi (Contr. cons. 657 p. 884).

Balcer Kuncz (Kunc, Kuntz, Konc) snycerz. R. 1619 zawartą została umowa »między ksienią Klarysek w Starym Sączu a p. Balcerem Kuncem mieszczaninem i snycerzem kleparskim, względem urobienia ołtarza wielkiego, z osobami cudnie kształtnie rzezanemi, z gzymsami, różami, filarami dwiema okrągłymi i pobok drugimi dwiema płaskimi z floryzowaniem« ³⁹. R. 1623 Marek Lauch-witz żądał pośrodku w cechu malarzy krak. przez Balcera Końca, rajcę kleparskiego, skulptora i Jakuba Litwinkowicza szpalernika⁴⁰ Może ten snycerz był synem Jana Kuntza architekta⁴¹ z XVI w. i żył jeszcze w r. 1634. W roku tym bowiem Baltazar Kuntz, Kle-parzanin niewymienionego zawodu, sprawił w kościele ś. Floryana nagrobek dla ojca swego Jana Kuntza architekta król., zmarłego r. 1588⁴².

rv

ILI

w*

y

r -v* ... \

gfi II I

lii

IMS

aap

«&>»>

ÊÉSflPl

mâÈk££?

ïii

■BSISSWHSSi:SSSWI»

- ■'?". ' L~ I

Ł " il"-

«■"Si

raK^g*?    I

MMMMMM

il

r£l. nl.fr'

Üll

?'

ŁjSfefcgSt&y.tj'¹ [f<§;

!.

ÊÉÈMJ

ssraaMM

sm

iii rfj

KM*!

I»

►t. ■

>||

«S,

:k

Kë

Archiwum nauk. A. y. l.

Fig. 28. Stalle po stronie północnej prezbiteryum kościoła Maryackiego w Krakowie (do str. 284).

MMI

. Ł____

HPMÉ

Stf. Tomkoivicz.

Matys stolarz, wspomniany w r. 1607 — patrz wyżej, pod: Jan Gruszczyna.

Milaszowic stolarz — patrz wyżej: Marcin Hudaly stolarz.

Maciej Milewski de Milewo stolarz, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 218—219). R. 1635 miał jakiś drobny spór z cechem stolarzy krak. (Contr. cons. 660 p. 2 i n;).

Fabian Molier Gdańszczanin, snycerz krak. Jako stolarz, sługa biskupa krak., kardynała Jana Alberta z domu Waza, syna Zygmunta III, osiadł w Krakowie i nie należąc do cechu, podejmował tu roboty nietylko stolarskie ale i snycerskie. Zazdrośni o swoje prawa majstrowie krak. pozwali go jak się zdaje pod koniec r. 1634 J, by się wytłómaezył, na jakiej podstawie to czyni, i zdaje się żądali wiarygodnego listu poświadczającego z Gdańska, że on tam uznany został za mistrza. D. 5 stycznia 1635 zapisano, że »Sta-tuarii actores petierunt Fabianum Molier cilatum ad satisfaciendum dilationi ipsi concessae. ... Citatus ... scriptum duplicationis obtulit«. Molier zarzuca skarżącym, że »co się tyczy listu, w tym punkcie są actores incompétentes« i motywuje tę niekompetencyę, a dalej mówi: »Pozwany, jest Ser. principis cardinalis et episcopi Crac.² servitor et sculptor; ... zeznawają sami actores, że Simon Herli, u którego się był pozwany wyuczył, był cnotliwym mieszczaninem i stolarzem gdańskim, tedy exinde sequitur, że się pozwany poczciwie wyuczył; chociażby mistrz był stolarzem, cóż actoribus do tego, in pari quasi

¹ Zapiski z tego czasu nie znalazłem w księgach, ale zapiska z pierwszych dni r. 1635 we wstępie stwierdza, że to już jest termin nie pierwszy i dyla-cyjny.

³ Zadziwia tutaj, że o kardynale mówi się jakby o żyjącym, kiedy on według innych świadectw zmarł w roku poprzednim. To poświadczają wszystkie jego biografie i epitafia, jakkolwiek dzień nie jest pewny. Według epitafium w krużgankach Franciszkańskich byłoby to »ad nonas calendas januarii«, co zupełnie jest niezrozumiałe, i zapewne powstało przez późniejsze zepsucie tekstu. Na nagrobku w katedrze krak. czytamy (według Starowolskiego) »die XXIV decembris«, a według Michała Sołtyka Senes monumentorum *10 Calen. januarii«, na trumnie w grobach królewskich »die XXX mens. decembris«, a wewnątrz trumny na blasze srebrnej był podobno napis »mensis decembris XXIX die«. (A. Grabowski, Groby królów polskich). Daty te podaję na wiarę przytoczonych źródeł. Może być, iż nie wszystkie napisy dobrze zostały odczytane lub przepisane. Do Polski wiadomość o tej śmierci, zaszłej w czasie peregry-nacyi włoskiej królewicza, doszła w początku grudnia 1634 r. Świadczą o tem 4 listy rozpisane przez króla Jana Kazimierza z datą 8 grudnia 1634 (A. Grabowski, Władysława IV listy, str. 63).

passu ambulant stolarstwo i snycerstwem (sic) i pozwany teraźniejszy chociażby nie miał listu od snycerstwa, mógłby i może snycerstwo porzuciwszy stolarstwo ut arlem liberalem używać i robić. Nie nowina to, że kto in arte mechanica expertus, może takowe (sic) zarzucić i czego inszego jąć (s), ale jako pozwany in di recta respon-sione weryfikował, że actores ex invidia przeciwko pozwanemu pozostały (s), dlatego że lepszą robotę ma i gdyby się snycerstwa dobrze nie wyuczył, nie umiałby takowego robić, ale ex oculari de-monstratione et apparitione rerum, że się tego dobrze i lepiej niżeli actores nauczył... Absurdum od pozwanego się domagają, widząc, że pozwany z dawnych lat przy Krakowie (s) robi a oni dopiero do Krakowa przyszedszy, widząc dobrą robotę jego, zadają mu falsita-tem: gdzieś się tego uczył... Cóż Waszmościom po moich listach? Jeżeli Gdańszczanie mają jaką krzywdę odemnie, będą wiedzieć in-iuriam suam vindicare, którym pozwany futuro tempore o się da sprawę, cui de jure competierit, która sprawa też z aktorami pendet in appellationem (s) in judicio S. R. Mtis< (Contr. cons. 660 p. 5—6)-

Ostatni ustęp zawiera aluzyę do jakiegoś poprzedniego sporu» w którym Molier przeciw snycerzom wystąpił jako pozywający i powoływał się na jakiś list od Gdańszczan. Prawdziwość tego listu snycerze krak. podali w wątpliwość.

Na następnym terminie 10 stycznia 1635 snycerze krak. wnieśli tryplikę, w której twierdzą, że nie z zazdrości prawują się z nim »ale będąc a citato ipsomet provocati«. A dalej piszą: »Actores wiedząc, że Simon Herli nie był snycerzem ale stolarzem, a on produkował list czyniąc tego Herlego snycerzem, zadali mu falsitatem i dowodzą mu tego conlrariis litteris a magistratu Gedanensi missis. Co pisze, że cechu ani miejskiego actores nie mają, i tu się solwowało, że unus actor jest rajcą kleparskim, drugi jest Jgo Mości snycerzem, a nietylko titulo tenus, ale re ipsa, bo ma jurgielt od JMci naznaczony złotych 16 na miesiąc, który bierze. Trzeci artifex probatissi-mus, przez ręce jego siła robót zacnych stanęło, inszych nie wspominając w samej Częstochowej formie zacne, organy, ołtarze¹ cum commendatione maxima, czego autentice dowodzi. Co się tknie cechu, aczkolwiek go nie mają i aczkolwiek jest ars hbe-ralis snycerstwo, jednak i ta liberalitas ma mieć swoje limites. Prze-

¹ Niestety nie wymieniono nazwisk tych pozywających, a w szczególności tego, który był twórcą stall, organów i ołtarzy częstochowskich, które prawdopodobnie i dziś jeszcze tam są.

cie krawiec ani kowal nie powinien robić snycerstwa... Co pisze: de pari passu snycerstwo z stolarskiem (s) ambulat, et hoc negatur* (Contr. cons. 660 p. 13 i n.).

Z kwadrupliki Moliera, wniesionej 13 stycznia 1635 r. dowiadujemy się, że on już »kilkanaście lat przy Krakowie« dłużej mieszka, aniżeli dwaj z jego oskarżycieli, że źądanem świadectwem Gdańszczan wykaże się, ale na to potrzeba czasu, musi nawet sam jechać po to do Gdańska; że wreszcie jego prawa do wykonywania robót snycerskich nie ulegają wątpliwości, wszak wygrał już pierwszy proces w tej sprawie, tylko jeszcze nie załatwioną jest apela-cya przeciwników »a decreto officii castrensis ad S. R. Majestatem« — natomiast właśnie skarżący go dwaj sami nie twierdzą, by byli snycerzami, a »co udają i zalecają trzeciego aktora względem biegłości w robocie snycerskiej, wszak to jest nietajno, do jakich kłopotów przychodzi z zakonnikami klasztoru częstochowskiego, względem nie-wygodzenia roboty kościelnej i klasztornej«. Na tę kwadruplikę przeciwna strona wniosła odpowiedź, a Molier znów refutacyę odpowiedzi, w której wymienia jednego z trzech skarżących: Balcera Kun-cza⁴³ jako jedynego między nimi possessionata »i to w Kleparzu« dodaje, jakoby zaprzeczając mu przynależności do Krakowa (Contr, cons. 660 p. 23 — 28). — Jaki był koniec zatargu? Nie znalazłem o nim dalszych zapisek w księgach miejskich.

Szymon Obelnik alias Rozanowczyk (Rozanowski), stolarz z Nowego Sącza, r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord.

р.    6; L. j. c. r. 1634—1649 p. 8).

Krzysztof Olszowski stolarz, r. 1650 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 117).

Tomasz Ozonkowic stolarz z Wojnicza, r. 1628 przyjął prawo m. Krak (L. j. c. r. 1612 i n. p. 245).

Jan Piwonia stolarz, r. 1649 przyjął prawo m. Krak. (L. j.

с.    r. 1634-1649 p. 108).

Szymon Pogoda (Pogodz) stolarz, r. 1641 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 53; L. j. c. 1634 — 1649 p. 104).

Stanisław Pokusz »cistellarius« z Wolbromia, r. 1627 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 239).

Krzysztof Przemowa snycerz. Było dwóch snycerzy tego imienia i nazwiska. R. 1620 »hon. Christopherus Przemowa artis scul-ptoriae socius«, syn nieb. Krzysztofa Przemowy »sculptoris« i Elżbiety Jeleniównej sprzedaje wspólnie z matką kamienicę swoją na ul. Stolarskiej¹, nabytą przez dziadka, Stanisława Przemowę w r. 1574, leżącą między posiadłościami zakonnic ś. Trójcy a kam. Ryszarda Ober (Scab. 1166 p. 96—97). Jeden z tych dwóch Krzysztofów Przemowów czasem zwany jest »mensator« (Scab. Nr. nowy 28 p. 649). Zapewne jednego z nich w r. 1601 Hugo Gwichad, złotnik, mianował wykonawcą testamentu i opiekunem dziecka swego, i nazywa szwagrem².

Przybyłowczyk stolarz — patrz niżej: Mikołaj Przybysław-

czyk.

Jan Przybysławczyk stolarz — patrz wyżej: Jantoszek.

Mikołaj Przybysławczyk (Przybyłowczyk) stolarz, r. 1645 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 82; L j. c. r. 1634— 1649 p. 132).

Jerzy Piirtzel (czy Ptirtych) stolarz z Lignicy, r. 1641 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 47).

Jan Rayczyk stolarz, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 275). Żył jeszcze w r. 1642 w Krakowie (Contr, cons. 662 p. 630).

Jan Roza stolarz — patrz niżej: Jan Żaczkowie.

Szymon Rozanowski albo Rozanowczyk, stolarz — patrz wyżej: Szymon Obelnik stolarz.

Gierard Rumbolth (Rubolth, Rombalt, Rombardus, Romberth, czasem krótko: Gierard, Hierard, albo Ulemberg, Ullenberg), stolarz ⁴⁴. Był on zap. Niderlandczykiem i pochodził z Ulembergu. Należy właściwie do XVI w. Zaczął robić któreś stalle w kościele P. Maryi w Krakowie.— R. 1602 wspomniany jest w księgach miejskich Gierard Rumbolth, nieb. stolarz króla J. M., który żył w r. 1598 (Adv. 521 p. 1128, p. 1196), i w tymże roku jest mowa o wdowie po nim i pozostałych dzieciach (Adv. Nr. nowy 226 p. 1196). Umarł on w r. 1601, albowiem d. 5/1 1602 r. spisując inwentarz rzeczy po nim pozostałych wyrażono we wstępie »ad postulata hon. Marinae olim

¹ Był to dom dziś pod 1. or. 13, albo też 11, który w r. 1625 przeszedł na własność tereyarek reguły ś. Dominika (Scab. 1166 p. 137).

³ Patrz wyżej w rozdziale Złotnicy, pieczętarze itd. pod: Hugo

Gwichad.

fam. Gierardi Romberth S. M. R. mensatoris viduae relictae, off. advocatiale Crac. ... descendens in aulam ... Dni Stanislai Karnko-wski Archiep. gnezn. ... in pl. Castrensi ... res seu bona supradicti Gierardi Romberth anno proxime praeterito clade pestifera sublati« itd. Rzeczy te widocznie nie były w składzie, ale w kilku izbach, w których może przedtem mieszkał zmarły, mianowicie »w izbie jednej na dole«, »z tej izby w kownacie wielkiej«, »przeciwko tej izbie druga wielka izba, gdzie warsztat nieboszczykowski stolarski« i »na górze w kownacie na strychu«. W tym spisie dość obfitym i świadczącym o pewnej zamożności zmarłego, mało szczegółów zajmujących. Prócz sprzętów zwykłych i ubiorów, oraz zapasów drzewa rozmaitego (także hebanu) i mebli, znajdujemy tam wzmiankę o dwóch księgach niemieckich, kilku obrazkach i zapiskę następującą: »Majestat w puzdrze, alias wizerunk zupełny cały majestatu nieb. królowej JMci młodej na pogrzeb jej sprawiony, bardzo sztucznie i subtelnie rzezany, pozłocisty, ze wszystkiemi innemi potrzebami dostatecznie wyrzezany i zgotowany, z lichtarzami, z figurami rozmaitemi do tego należącemi i z trumną rzezaną posrebrzoną, taki właśnie jako na zamku sam w sobie był, bardzo kosztownie i kunsztownie zrobiony, który nieboszczyk szacował na 300 złp. (Adv. Nr. nowy 226 p. 1502—1508). Ale dopiero w siedm lat potem, w r. 1609 nastąpił podział majątku pozostałego po nieb. Gierardzie Rombalt zUlembergu, zwanym też w tekście łacińskim: Hierardus Rombardus Ulembergk, stolarzu Króla JM. polskiego. Do spadkobierców należą: żona Maryna z domu won den Brandt, córka Anna, zamężna za Henrykiem won der Millen, oraz synowie Rombert i Henryk, którzy używają nazwiska Ulenberg (Cons. p. 508). Pierwszy z nich był malarzem w Krakowie \

W związku z tym rozdziałem spadku jest zapiska następująca, z której dowiadujemy się o robocie Gierarda Romboltha. R. 1609 Mathias Plato chirurgus w urzędzie wójtowskim krak. zeznaje, że »będąc wezwany do szacowania sprzętu domowego nieboszczyka Gierarda stolarza K. J. M. wespół z Seb. Liflelem, z nieb. Christophen! Gierardem i nieb. Jakubem Romelmanem⁴⁵ 46 y Andrysem Szyw-tarzem¹ ... a iż pieniędzy nie było gotowych, a długów było po części, musiało się płacić dłużnikom temi rzeczami, mianowicie naczyniem stolarskiem, które w długu wzięto, nieboszczyk Jakub Ro-melman także i Hanus Kluga,... a iż nieboszczyk miał intercyzę z p. Schilingiem strony formy w kościele Panny Maryi postawienia i pieniądze bez mała wszytkie wziął od niego, po-ruczyli opiekunowie p. Henrychowi (Fondermel) ogrodnikowi J. K. M.. aby tych form według umowy dał dorobić za resztę, która była pozostała, wespół z p. wdową, czego się podjęli i dosyć czynili« (Adv. 523 p. 1441).

Niewątpliwie Gierardem tu wymienionym jest Gierard Rum-bolt z Ulembergu. Niestety nie określono bliżej, o których stallach w kościele Maryackim mowa, były tam zaś i są do dziś dnia prócz stall w prezbiteryum jeszcze inne: pod chórem muzycznym po obu stronach wejścia (radzieckie) i przy filarach naprzeciw obu wTejść bocznych do nawy (syndykowskie). Stalle radzieckie mają cechę sztuki odrodzenia wcześniejszego XVI w., a przynajmniej o tych, które są na lewo głównego wejścia, w pobliżu nawy północnej, wiemy, że istniały już w r. 1521⁴⁷ 48 Stalle syndykowslce posiadają podobne do nich cechy stylowe. Naj późniejszemi są stalle w prezbiteryum (fig. 28), o których jest wiadomość, że stanęły w r. 1586 za plebana X. Powodowskiego⁴⁹. Być by mogło, że zaczęto je stawiać w tym roku, a robota trwała długo, tak że za życia Gierarda stolarza, część jakaś nie była skończoną i że je kończono po jego śmierci w czasie między r. 1602 a 1609. W takim raz e zyskalibyśmy w powyższej zapisce nazwisko stolarza, który je zaczął robić i podług którego projektu je kończono.

Sadorczyk — patrz wyżej: Fortuna.

Hans Smid (Schmiedt), snycerz i rzeźbiarz. Jedyną o nim zapiską w księgach miejskich krak. z pierwszej połowy XVII w. jest testament wciągnięty w r. 1633 27/12. W nagłówku nazwano go tam Hans Smid germanus, a w tekście pisze o sobie »Hans Schmiedt, Bilthawergeselle von Orsz aus Gutsehland⁵⁰ im Königreich Denemark gelegen«. Jest on widocznie dość zamożny, wymienia narzędzia i sprzęty do rzemiosła rzeźbiarskiego należące, a złożone w kilku skrzyniach, »ferner ein alabasternes Crucifix ohne Armen;« zapasy różnego drzewa wskazują, że był głównie snycerzem (Scab. 1168 p. 548). Kiedy umarł niewiadomo, bo testament otwarty pisany w czasie choroby wniósł do urzędu miejsk. za życia.

Mikołaj Sreter stolarz. Według zapiski następującej zyskujemy ważną wiadomość co do twórcy stall w prezbiteryum katedry na Wawelu. R. 1614 przed urzędem wójtowskim krak. »Mikołaj Sreter stolarz protestował się solemniler naprzeciwko wieleb. kapitule krak. w ten sposób, iż mając pewne postanowienie z kapitułą krak., to jest z strony zrobienia form kanoniczych do kościoła ś. Stanisława na zamek krak., którą robotę gdy zaczął robić, Ich M. omieszkiwali pieniądzmi. Zaczem omieszkanie było robocie i mnie w tern dawali winę. Zaczem mnie byli dali wprzód do więzienia zamkowego, a potem na ratuszu siedziałem czas niemały. Potem IchM. PP. Kanonicy przywiedli mię onem więzieniem do tego, żem się i małżonką swą musiał opisać, jakom tych form za ich dozorem miał dorobić. Dlaczego wzięli mię z oną robotą do kamienicy JMc. X. Kłodzińskiego narożnej przeciwko rurmusowi, którego natenczas tu nie było. A iż sam dozór pilny mając, pieniędzy wedle potrzeby na materyę i na czeladź dodawali, zaczem też jedna strona tych form prędko się wygotowała i postawiła na Wielkanoc in A. 1612. Drugą potem stronę gotowałem póty, póki mi IchM. pieniędzy dawali, a już były niemal gotowe, małego dokończenia potrzebowały, aż potem w r. 1613 poście (sic) JMC.X. sufragan nieboszczyk Dębski te formy, których już niewiele Irzeba było dorobić, pobrać kazał. Jedne na zamek znoszono, a drugie do ś. Marcina, skąd potem komornicy i kto się nie lenił, pobrali i rozkradli. A nietylko te formy i materye, ale i ludzką roboię, która niemało kosztowała. Przetoź ja uchodząc wszelakiej trudności, jeśliby mi jaką potem.., kapituła zadawać chciała... solenniter protestuję i oświadczam: żem ja był zawsze gotów podług obligu mego takowych form dokończyć. Ale że kapituła tę robotę niedokończoną i mnie za pracę nieza płaci wszy zabrali, tedy się to nie przez mię dzieje, ale przez samvch IchMcióu « (Adv. 525 p. 291—292).

Prawdopodobnie wiadomość powyższa odnosi się choć w części do stall, które dziś jeszcze w katedrze krak. widzimy (fig. 29). Były one w późniejszych czasach bardzo zniszczone, brakujące zapiecki zastąpiono makatami. W czasie ostatniej restauracyi katedry odnowiono w czasie około r. 1901 stalle,przyczem według wskazówek, jakich dostarczyły zachowane reszty i podobieństwo do stall kościoła Bożego Ciała w Krakowie uzupełniono zapiecki, ambonę po lewej stronie nisko umieszczoną dźwignięto w górę i baldachimem nadkryto, a pewne wypukłe części rzeźby złoceniami pokryto. Pod kierunkiem i według pomysłu prof. Odrzy wolskiego roboty stolarsko - snycerskie wykonali Wakulski w Krakowie i Majerski z Przemyśla.

Krzysztof Srokowie stolarz, r. 1629 przyjął prawo m. Krak. (L. j. ę. r. 1612 i n. p. 271).

Joachim Szop stolarz, r. 1633 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 302).

Ulemberg stolarz, patrz wyżej: Gierard Rumbolth z Ulen-berga, stolarz.

Aleksander Venturini (Yenlorini) snycerz. R. 1604 wspomniany Aleksander Wentorini, jako taksator ruchomości uwięzionego Mikołaja Thano, kupca i wyrabiaeza form do drukowania szpalerów, wespół ze Stanisławem Cyrusem (Cons. p. 647). R. 1611 Aleksander Ventorini »sculptor incola Crac.« występuje jako opiekun i zastępca Zuzanny, żony Franciszka von der Helle złotnika ⁵¹ pod nieobecność jej męża (Cons. p. 920). R. 1614 »Aleksander Venturini snycerz« taksuje pozostałe w spadku po Janie Waxmanie dwie rzeźby: obraz alabastrowy, figura Zuzanny zł. 10 i effigies króla Stefana na wosku, zł. 1 (Cons. p. 307). Wreszcie ostatnia wiadomość już tylko czysto biograficznego znaczenia: 1616 fam. Aleksander Venturini sculptor, w dalszym tekście »snicerz« zawiera ugodę z panią Reginą Kę-pianką, z którą się wprzód rozprawił na ratuszu; znowu jej postąpił i dal zł. 10, sprzęt domowy, pościel, meble, ubrania, klejnotów

V*

ii

iteaaii

.    . 1- -    . ■ — ‘n

ppgjl

fr

2MB

¹ • mmm m    1 TMt** ;4

pllli».

--- — - — Y

"=aaifc

iüÉ

!..

L;

'M

IŁ.

"T

If

Fig. 29. Stalle kanonicze w katedrze na Wawelu przed restauracyą. Dzieło Mikołaja Sretera (do str. 236).

St. Tomkowicz.

Jakub Wesołowczyk stolarz z m. Skały, r. 1616 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 57).

trochę; dziecięcin postępuje na rok na wychowanie zł. 18, póki to dziecię nie odrośnie albo go do siebie nie weźmie. A gdyby Kę-piankę P. Bóg opatrzył w małżeński stan przyjacielem, obiecuje jej dalsze dary. Za to ona zrzeka się praw innych i przeszkadzania Venturiniemu do małżeństwa (Adv. 525 p. 698/9).

Szymon Walkowicz (Wałkowicz) stolarz, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 44; L. j. c. r. 1634—1649 p. 92).

Wojciech stolarz. R. 1607 nieboszczyk Wojciech stolarz wspomniany w procesie jako ten, który rozpoczął robić, czy też tylko ugodził się o robotę stall do kościoła Dominikanów w Krakowie, które to stalle po jego śmierci robił stolarz Jan Gruszczyna K

Maciej Woskowic »dictus Brzoskwinia« stolarz, patrycyusz krak., r. 1620 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 n. p. 147).

Wojciech Wróblewski stolarz krak., r. 1642 raa jakiś spór (Contr. cons. 662 p. 486).

Jan Żaczkowie alias Roza stolarz, r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. r. 1634-1668 p. 7).

Servatus Zypser stolarz z Bardyowa, r. 1616 przyjął prawa) m. Krak. (L. j. c. r. 1612 p. 57).

¹

   Patrz niżej, pod: Tobiasz Wacławowie, złotnik.

²

   Emalierstwo krak., Sprawozd. Kom. hist. szt. tom IV, str. 59.

³

⁸ Dziś ul. Grodzka 1. or. 32.

⁴

Stainsnayder jest może nie nazwiskiem, ale określeniem zawodu : rytownik drogich kamieni, pieczętarz. W r. 1613 część domu tego wynajętą była przez zarząd miasta »Mathiae Słowak (A. Grabowski, rękop. Kraków 4t0, tom I, w posiadaniu rodziny). Wyżej mowa o złotniku Szymonie Słowaku, może krewnym Macieja.

⁵

Patrz wyżej, pod: Benjamin Lanier.

⁶

Por. wyżej: Benjamin Lanier złotnik.

⁷

   Zatem synowi złotnika Benjamina Lanier, który jak wiemy, był szwagrem Witkowskiego.

⁸

   Patrz wyżej, pod Stanisław Kniper, złotnik.

⁹

   Patrz wyżej w rozdziale Architekci, mularze itd. pod: Jan Trevano.

¹⁰

   Może kopia cudownej M. B. z Tuchowa.

¹¹

   Według A. Grabowskiego (Starożytnicze wiad. str. 242), Jan Zassań-ski r. 1609 był starszym cechu złotniczego w Krakowie.

¹²

   Cech złotniczy w Krakowie, Roczn. krak. tom I, str. 280.

¹³

   W połowie XVII w. kamienicą Dziurczyńską zwano dom oznaczony dziś 1. or. 16, zatem mowa tu o domu sąsiednim, albo I. 14, albo 1. 18.

¹⁴

   Patrz wyżej, w rozdziale Malarze, wstęp.

¹⁵

   Por. niżej, pod: Fabian Molier, snycerz.

¹⁶

   Prawa i przywil. m. Krakowa I, str. 420. W uwadze wydawcy znajdujemy tam wzmiankę o statucie cechu z r. 1419, przechowanym w cechu stolarzy krak. — ale ten dotychczas nie został ogłoszony drukiem.

¹⁷

⁸ Tamże, str. 529.

¹⁸

Zapewne było to t. zw. dziś fornirowanie. Wykładanie drzewem różno-kolorowem czyli intarsyę, połączone z delikatniejszem profilowaniem i inkrustacyą czyli wykładaniem perłową macicą, kością słoniową itp. nazywano »robotą sztuk-werkową«.

¹⁹

   Patrz niżej, pod : Jakub Bęczkowicz i Stanisław Pokusz.

²⁰

   Prawa i przywil. m. Krakowa II, 653.

²¹

* Tamże str. 720.

²²

Tamże str. 735.

²³

⁶ Tamże str. 925.

²⁴

   Tamże str. 1041.

²⁵

   Kraków i okol. wyd. r. 1866, str. 160.

²⁶

Ossolineum, Nr. inwent. rękopisów 634.

²⁷

   Por. St. Tomkowicz, Wawel. Teka Konserw. Gal. zach. tom IV str. 309 — i A. Grabowski, Skarbn. arch. str. 71.

²⁸

   Sprawozd. Kom. hist. szt. tom 111, 163 i tom IV, 54

²⁹

s Patrz wyżej w rozdziale Malarze pod: Cymerman.

³⁰

   Patrz niżej, pod: Jan Gruszczyną stolarz.

³¹

   Tak zwykle wówczas nazywano stalle kościelne.

³²

⁸ Hatstad miejscowość nieznana. Jest Hochstadt w Czechach, Hattstedt w Szlezwiku - Holsztynie, znane są dalej Hettstädt, Helstad ; najprawdopodobniej mowa tu o Hettstädt albo Heckstädt w prowincyi Saksonii, koto Eisleben.

³³

Tak, oczywiście przez pomyłkę pisarza, zam. »mensator*.

³⁴

   Patrz wyżej pod : Brzuchański.

³⁵

   Nazywał on się właściwie Woskowic; patrz niżej, pod: Stanisław Wo-skowic stolarz.

³⁶

Dawne zabytki, str. 166.

15*

³⁷

   Słownik Rastawieckiego. Por. A. Grabowski, Kraków i okol., wyd. z r. 1866 str. 350.

³⁸

   Patrz St. Tomkowicz, Do historyi muzyki w Krakowie. Rocznik krak. tom IX r. 1907 str. 187—208.

³⁹

   Wypis z aktów klasztoru Starosądeckiego podpisany K. G„ Czas z r. 1856 Nr. 223 z 27 września.

⁴⁰

   W. Gąsiorowski, Cechy krak. str. 57.

⁴¹

⁶ Może to był cieśla — patrz wyżej str. 28.

⁴²

Starówolski, Monumenta.

⁴³

Por. wyżej, pod: Balcer Kuncz, snycerz.

⁴⁴

O imieniu Rombald albo Rombert, patrz wyżej w rozdziale Malarze, str. 169 nota 2.

⁴⁵

   Patrz wyżej w rozdziale Malarze pod: Rombert Ulemberg.

⁴⁶

   Jakub Romelman byl złotnikiem w Krakowie; nie żył już w r. 1607 — patrz wyżej pod: Jan Klug snycerz.

⁴⁷

   Prawdopodobnie było to oznaczenie rzemiosła, nie nazwisko. Szyfta-rzami (niem. Schifter, Büchscnschäfter) nazywano tych, co osadzali rusznice, robili łożyska i kolby z różnych matoryalow — w odróżnieniu od ruśnikarzy, którzy byli właściwe ślusarzami i robili rury, zamki do rusznic. — Por. niżej wstęp do rozdziału: Złotn i cy,„pi eczę tarze itd.

⁴⁸

   R. 1521 rajcy miasta pozwolili Janowi Bonarowi zdjąć i innym zastąpić baldachim nad nowemi stallami radzieckiemi, gdyż ten co wtedy był, zasłaniał widok na jego kaplicę (Z Gons. r. 1521 p. 584 wypisał A. Grabowski, w tece rękop. Wiadomości o m. Krakowie, znajdującej się w posiadaniu rodziny).

⁴⁹

   Kronika X. Krzysztofa Zelnera wydana przez A. Grabowskiego w dziełku: Groby królów polskich, Kraków 1835 r. str. 2. — Por. A. Grabowskiego, Skarbniczka arch. str. 164 i tegoż: Kraków i okol., wyd. 5-te, sir. 133 i 373.

⁵⁰

Wyraz nieczytelny, pierwsze litery poprawione.

⁵¹

Por. wyżej w rozdziale Złotnicy, pieczętarze itd. pod: Franciszek von der Helle, złotnik.

6. Hafciarze, szpalernicy, stafirze, pasamonicy i kordybanicy.

Mówię o nich razem, bo ich zajęcia blisko ze sobą się stykały.

Organizacya każdego z tych zawodów nie jest dobrze wiadomą. Znamy jedynie statut cechu kurdybanikow (corduba-narii) z r. 1582 z uzupełnieniem dodanem w r. 1621 ². Kordybanicy albo kurdybanicy wyprawiali skóry kozie na sposób, naprzód przez Arabów w Kordowie zastosowany. Ich cech w Krakowie miał w XVII w. oddaną sobie obronę baszty miejskiej, stojącej między bramą Mikołajską a bramą Nową, w okolicy klasztoru na Gródku.

Zbytecznem określać bliżej zajęcie hafciarzy (Hefter, acupictores), którzy w dawnych wiekach rozległe mieli pole dzia-

¹ Patrz wyżej pod: Gruszczyna.

* Piekosiriski, Prawa i przywil. m. Krakowa, tom I. 835 i tom II, 887.

działania, gdyż haftów używano do stroju nawet męskiego, do szat kościelnych, do przystrajania ścian w mieszkaniach i sprzętów domowych, do namiotów ozdobnych, rządzaniem piór strusich i innych do stroju, i jako tacy nazywali się czasem Stafirami (pen nar urn struć tores, pennifices). Niekiedy hafciarzy mieszano ze szmuklerzami¹.

Zajmowali się oni też przy-

na

w r.

na

Szpalernikami lub kołtryniarzami² (aulearii, colthri-narii) nazywano tych, co wyrabiali obicia na ściany i meble, czy to z tkanin, czy z papieru, czy nawet ze skóry, co robili makaty i dywany, może także arrasy. W spisie szpalerów pozostałych po nieb. Janie Schillingu pisarzu miejsk. krak. w r. 1603, a przepisanym przez A. Grabowskiego³ bez przytoczenia źródła, wymieniono »szpalery skórzane złociste w kwiaty, każda skóra po gr. 10; wezgłówka małe na stołki po jednej stronie złociste po gr. 10; kołdrę na łoże skórzaną we środek czerwoną a po krajach złocistą za zł. 6; oponę niderlandzkiej roboty z osobami, szeroką na łokci 5, łokieć każdy (długości) po złotemu i po gr. 4; szpalery zielone z fi-larmi, wązkie, każdy łokieć po gr. 10« (Cons p. 437). Zanotowano, że wszystkie te szpalery są stare, spłowiałe. Osobny był rodzaj szpalerów włoskich⁴. Wzory na nich odbijano sposobem drzeworytniczym. W księgach miejskich spotykamy różne bliższe o tem szczegóły. R. 1604 czytamy o »kołtrynie barwicznej na ścianę« (Contr, adv. 522 p. 2113, p. 2122); r. 1607 wymieniono »kołtrinek dwie na ścienie malowanych« (Contr. adv. 523 p. 2176). R. 1612 »na in-stancyę p. Andrzeja Bianca« mularza, szacowano »szpalery włoskie, których rozmaite figury, na szerz łokci 3, których było łokci 20 i ćwierć na dłuż, nie bardzo stare, całe, łokieć na półtrzecia złotego« (Adv. 524 p. 982). W r. 1607 wymieniono »szpalery płócienne w koło malowane« w izbie rozwieszone (Adv. 523 p. 2174), a 1646 w inwentarzu przekupnia czy prasoła krak. zapisano »kołtryn płótnie starych 3« (Contr. cons. 663 p. 465). Z zapiski z r. 1610 dowiadujemy się, że »jedenaście form do robienia szpaler, rzezane, kosztują 80 zł« (Cons. p. 690). W r. 1647 w inwentarzu ruchomo-

¹ Por. niżej — pod : Sebastyan Krośniński hafciarz i Grzegorz Tutay

hafciarz.

³    Od wyrazu kołtryna, utworzonego przez zmięszanie dwóch wyrazów włoskich: c ultra = przykrycie, obicie, i corti n a = zasłona.

* Dawne zabytki, str. 168 i n.

⁴    Tamże, str. 169.

ści po jakimś Wolnowicu, nie wiadomo, czy kołtryniarzu, czy też kupcu krak. podano następujący szacunek: »Prasa do durkowania(s) aksamitów zł. 45, formy gruszkowe na flores rozmaite rzezane dwie na dłuż 2 łokcie mające zł. 26. takowych gruszkowych po łokciu mające na dłuż i na szerz dziewięć, każda szacowana zł. 6« (Contr, cons. 663 p. 998 i n.). W r. 1604 zapisano szczegóły jeszcze-dokładniejsze. Z okazyi procesu prowadzonego przez Kaspra Arconi mularza krak. z mieszczaninem krak., kupcem czy wyrabiaczem form do szpalerów, Mikołajem Thano, uwięzionym za długi, na żądanie Wincentego Zigante szpalernika, zastępcy pozwanego, szacowano przedmioty pewne należące do Thana: »Pokazano nam do szacunku form wielkich jedenaście na szpalery włoskie rzezanych po obu stronach, a cztery mniejszych, z których 13 jest z gruszkowego drzewa a dwie z jaworowego; te kiedyby je tych czasów sprawiać kto miał, ledwoby półtorą slhą złotych odprawił, bobyśmy jednej od piętnastu złotych zrobić taniej nie mogli i zmieszkalibyśmy nad jedną dwie niedzieli, jednak je tak lekko a skrumnie szacując uznawamy ze mile(?) za złotych pols. sto stoją, które to formy w zapłacie Casprowi Arconowi murarzowi daje p. Mikołaj Thano« (Cons. p. 647). W kilka dni później przeprowadzono w dalszym ciągu szacunek rzeczy Mikołaja Thano, a między niemi były znów »Cztery sztuki form na szpalery skórzane, z włoskiego orzecha rzezanych po obu stronach, te zawsze mile stoją po 8 złotych, a zasie, trzy mniejsze formy gruszkowego drzewa też po obu stronach także do czynienia szpaler włoskich, te po 6 złotych, a te fanty albo formy daje w zapłacie p. Mikołaj Than p. Casprowi murarzowi« (Cons. p. 649).

Szpalernicy od końca XVI w. należeli do cechu malarzy.

Pasamonicy (passamentarii, passomentarii) czasem też zwani szmuklerzami, robili szmuklerską robotą galony i ozdoby do obić, do mebli, szat kościelnych i ubiorów. R. 1612 wyliczono różne towary znajdujące się w sklepie pasamoniczym i składzie drobiazgów błyszczących, jako to: feto ci z szychem i blachą (na łokcie), czeplików różnych dętych (na sztuki), ser-dusek i ruziczków białych z weneckim szychem (na sztuki), esów przekładanych, frendzliczki (Adv. 524 p. 997). A w r 1611 między towarami pasamoniczymi znajduje się »trewer żółty« (tamże p. 1532). Ciekawych szczegółów o wyrobach pasamoniczych i roli, jaką w tym przemyśle odgrywały różne kraje, dowiadujemy się z aktu procesu, wytoczonego pasamonikowi obcemu Zilhartowi przez cech pasamoników krak. w r. 1626. Czytamy tam: »Actores młynkowych pas amon ów, jakie robią w Gdańsku, w Neapo-lim (sic) i w Inderlandzkiej ziemi nigdy nie zrobią, bo i młynków tu nie mają«. Dalej mówi pozwany o pasamonach »roboty prostej jedwabnej i włóczkowej« i zapewnia, że »oprócz młynkowych i orszay jedwabiów pasamonami się nie bawi pozwany«; przyznaje, jako »Król JMC. nam szczęśliwie panujący, potrzebując ad actum matrimonii cum Serraa Constantia regina, cum artifices quae-rerentur ad elaboranda peristomata vestium Sermi nullibi inventi cir-cum circa nisi Cracoviae, choć król słał do cudzych krajów, aby podług próby pasamony złote tak do obicia jako i do innych potrzeb zrobić mogli, przecie nie mogli w to trafić, aż tu pasarno-nicy krakowscy na upodobanie JK. Mci według potrzeby zrobili. Ukazaliby to actores (krakowski cech), że i te młynkowe umieją zrobić, mając instrumenta do tego należące, ale vetante privilegio nie robią neapolitańskich młynkowych, które dla ciężkości materyej nie zwykły się na łokieć przedawać jeno na wagę«. >Kupcom nea-politańskim jedno młynkowe wolno przedawać pasamony — według przywileju z r. 1625«. »U żadnego kupca w Krakowie jedwabiu, który zowią orszay przedniego, a bywają rozmaite żółto gorące, wiśniowe, lazurowe, nie dostanie. — W Gdańsku tylko takie jedwabie są, bo Gdańszczanie białych jedwabiów dostawszy, sami sobie farbują i oni to sami umieją... mają rozmaitej maści pasamony«, ale »kilka niedziel pochodzi, aż wszystka farba oblezie« (Contr. Cons. 655 p. 1074-1076).

W r. 1635 wybuchł proces między pasamonikami krak. a kup cami, którzy na ich szkodę pasamony zagraniczne sprowadzali i w Krakowie sprzedawali. W replice wniesionej przez starszych i młodszych mistrzów cechu pasamoników, czytamy następujące szczegóły: »Bardzo uważnie actores moderni przestrzegają praw i przywilejów swych... mając prawo w sobie i dekret a (sic) śp. K. M. M. z różnemi osobami i kupcy krak., którym to kazano, aby pasamonów takich, które tu pasamonicy krak. robią, na cech ich nie nawozili i tu ich in foro publico nie przedali, i tego citati negare nie mogą, aby nie mieli partackich i żydowskich pasamonów tu przedawać, czego by im actores próbować (sic) ... ale to pewna że (s) jest, iż przedają, skąd przychodzi do tego, że gdy się kto przed nimi uskarża, iż złej roboty pasamony kupił, tedy składają na pasamoników krak.«

W dalszym ciągu skarżący pasamonicy powołują się na przywileje potwierdzone przez króla obecnie panującego, jako to publikowane z r. 1615 sabb. ante fest. s. Margar. i z r. 1626 f. 6-ta antę con-dustus Pasehae. »Co się tknie cudzoziemskich pasamonów, jako neapolitańskich, frankforskich, młynkowych, tych actores nie bronią pozwanym wozić i których tu nie jest usus robienia, które nie-na łokieć, ale na funt albo sztukę powinni przedawać a to podług przywileju cechowego... ale iż tu takowe pasarnony rozmaite robią, jako i w cudzych ziemiach, tedy to nie ad negociatores ale ad artifices należy i oni to mają przedawać«. Żądają, by urząd na każdego z pozwanych nałożył karę grz. 20 (Contr. cons. 660 p. 214). Sprawa ciągnęła się długo i urząd radziecki skazał ostatecznie kupców na karę (Contr. cons. 660 p. 246 i n , p. 257 i n., p. 280). W pewnem pokrewieństwie z tymi zawodami były i rzemiosła paśników (cingulatores) i miechowników (marsupiarii), jak objaśnia nas zapiska z r. 1608 »o pasach (sic) obijaniu jako inszym obijać zwykli, tkanicach aksamitnych jako innych złocistych, które to towary kupcom należące pp. miechownicy robić zwykli, a obijać zankla-mi¹ paśnicy« (Contr. cons. 650 p. 920). Tapicerów dzisiejszych bowiem nie znano wówczas, a pracą ich dzielili się różni inni rękodzielnicy, nawet czasem krawcy¹ 2 i stolarze³.

Między tymi zawodami też bywały nieraz spory, które mo-żnaby nazwać granicznymi. I tak np. w r. 1638 szmuklerze (czyli pasamonicy) krak. starsi i młodsi pozwali przed urząd radziecki razem miechowników i przekupniów »iż oni przeciw prawom i przywilejom ich, także ordynacyom, które od WWMciów mają, poważają się w kramach swych (miechowniczych) roboty szmuklerskie, a zwłaszcza sznury jedwabne i ze złotem« (ma być oczywiście »przedawać«, co jednak opuszczono) (Contr. cons. 661 p. 1052 i n.).

W r. znów 1650 cech pasamoników krak. pozwał cały szereg mieszkańców »fundi Wesoła« o egzekucyę dwóch jakichś wyroków król. z r. 1648. Nie powiedziano bliżej, jakich (Contr. cons. 663 p. 2421—2). Pozwani nie stawili się, tak, że jeśli sprawa toczyła się

16

dalej, to już w drugiej połowie XVII w., której badaniami memi nie objąłem.

Baszta miejska, której obrona w XVII wieku należała do cechu pasamoników, stoi do dziś dnia przy końcu ul. Szpitalnej w Krakowie.

Kasper Althaus pasamonik z Wrocławia, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 211).

Matys Alyx kordybanik, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 90).

Krzysztof Ambrożowie pasamonik, mieszcz. krak., wspomniany w r. 1609 (Scab. 30 nowy, p. 853) i w r. 1638 (Contr. cons. 661 p. 1160). Było równocześnie dwóch pasamoników mieszcz. krak. tego nazwiska i imienia; »senior« wymieniony jeszcze w r. 1644 (Contr. cons. 662 p. 1628) i »junior« w latach 1643 i 1646 (Contr, cons. 662 p. 818; 663 p. 154). R. 1648 występuje Krzysztof A. »senior passamentariorum« (tamże p. 1301).

Paweł Bartold kordybanik z Bielska, r. 1609 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1056 r.).

Krzysztof Baytychen kordybanik z Krakowa, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 280). Wspomniany r. 1637 (Contr. cons. 661 p. 753). Prowadzi różne procesy w latach 1642— 1646 (Contr. cons. 662 p. 675, p. 1423, p. 1506, p. 2094, p. 2102; 663 p. 351 i n.).

Jan Jerzy Beckier, hafciarz w Krakowie. R. 1638 inśtygator urzędu radź. »ex delacione Stanislai Broscii« pozywa Andrzeja de Vilety i Jana Jerzego Beckiera »aeupictores« o napaść i poranienie (Contr. cons. 661 p. 1018).

Jan Behr pasamonik z Wrocławia, r. 1641 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 48).

Jakub Bettel kordybanik mieszcz. krak., wspomniany r. 1637 (Contr. cons. 661 p. 753).

Krzysztof Bethell kordybanik z Krakowa, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. .r. 1612 i n. p. 280).

Franciszek Bisalti (Bisaldi, Bissaldi), kordybanik i kołtryniarz. Według A. Grabowskiego⁴ »Fr. Bisaltus, aulearum confector, dioecesis Brixiensis«, r. 1594 przyjął prawo m. Krak. Gąsioro-wski¹ nazywa go stale Bisaldo. — R. 1600 »senior contub. picto-rum Crac.« (L. j. c. r. 1555 i n. k. 880), również w r. 1603 (Cons p. 437) i r. 1605 (Cons. p. 748). W tym roku kilka razy szacował formy do złota goldszlagierskiego (Cons. p. 748, p. 843). W tym samym też roku ma on proces z lokatorem swoim malarzem Mer-tensem, którego pozwał o niemoralne obyczaje⁵ i tam stale nazywają go »cordubanarius«.

Grzegorz Bogaczyk (Gregier B.) szmuklerz, r. 1649 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634- 1649 p. 110).

Jan Bortichen kordybanik, r. 1605 przyjął prawo m. Krak (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1024 v.).

Jan Bostkowic pasamonik z Radymna, r. 1617 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 89).

Jerzy Braxator kordybanik z Tarnowa, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 281).

Jerzy Brethman kurdybanik ze Ślązka, w r. 1614 przyją prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 24).

Jan Briquet (Brykwet) pasamonik, mieszcz. krak., r. 1602 już nie żyje (Adv. Nr. nowy 226 p. 1622) i wciągnięto do ksiąg m. jego testament spisany w tymże r. 1602 po niemiecku (Scab. Nr. nowy 28 p. 452—455). Córką jego była Marina, w r. 1602 wdowa po Janie Wonhowen pasamoniku krak.⁶ Może krewny Dominika Bry-kieth złotnika krak.

Zygmunt Bucholc (Bucholts) kordybanik z m. Primbkenau⁷ r. 1648 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 105; L. j. c. r. 1634—1649 P. 100).

Henryk Buschen kordybanik z m. Gertzweiler⁸, r. 1609 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1062 v.).

Jan Bystrzycki pasamonik z Zamościa, r. 1611 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1076 r.).

Maturyn Canu, hafciarz. Jedyna wzmianka, jaką o nim zna-

¹ Cechy krakowskie, str. 2. Tam jako starszy cechu malarzy krak. wymieniony w latach 1595, 1596, 1598; w XVII w. w tym charakterze nie występuje.

16*

lazłem, świadczy, że był przybyszem z Paryża i uważano go w Krakowie za sturarza czyli przeszkodnika. R. 1633 »hon. Maturyn Canu-Parysiensis acupictor, quod non suscepto jure civitatis victum his in civitatis aliis praepedit« (Contr. cons. 659 p. 189).

Stanisław Chodlewicz, szmuklerz lub hafciarz. Pod r. 1625 spotykamy o nim jedną zapiskę, w której raz nazwany jest »acupictor civis Crac.« a w dalszym tekście »szmuklerz« (Contr. cons. 650 p. 393).

Karol (?) Crain pasamonik, r. 1638 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 29).

Franciszek Cyganowic pasamonik z Woberge, r. 1645 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 85; L. j. c. r. 1634—1649 p. 134).

Maciej Dayczman kordybanik z Głogowa, r. 1632 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 286). R. 1643 ma z szewcami krak. proces o zakupione skóry (Contr. cons. 662 p. 1025).

Godfryd Debicz, hafciarz. Pod r. 1620 zapiska, że »Godefridus Debicz acupictor« ożeniony z Mariną, córką niegdyś Henryka von der Mollen, ogrodnika król. posiada realność na Garbarach (Cons. p. 1193). Podobnie wspomniany w r. 1625 (Scab. 1167 p. 43).

Maciej Drążkowic (Dylązkowic) pasamonik, r. 1646 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 78; L. j. c. Hord. p. 91). R. 1650 prowadzi jakiś proces (Contr. cons. 663 p. 2167).

Jan Drixner (Dryzner) kordybanik, mieszcz. krak., r. 1638 ma jakiś proces (Contr. cons. 661 p. 814). R. 1643 wraz z żoną Reginą, 1° v. żoną Jakuba haiduka albo haydona, zwanego też Nowo-wieyskim, pozwany został przez Rernaraynów krak. o wydanie pewnej sumy zapisanej im przez »Jacobum Haydonem Ungarum, który umarł przed 4 laty (Contr. cons. 662 p. 940, p. 955).

Albert Dziekatowic (czy Dzieluchowic), pasamonik z Nowego m. Korczyna, r. 1609 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n.

k. 1058 v.).

Andrys Erfort (Herfurt), kordybanik z Oławy⁹ na Ślązku, r.

1641 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 54; L. j. c. r. 1634—1649 p. 104).

Jan Fiera (Phiera) pasamonik, r. 1604 sprzedaje Andrzejowi de Bianko mularzowi krak. dom drewniany zrujnowany na ul. Wiśl-nej, między kam. narożną spadkobierców Stanisława Kotlica a kam. Marcina Przyb\ły krawca, którego domu połowę był nabył r. 1602 od Morawców, a drugą połowę odziedziczył po synu zmarłym, urodzonym z Morawcównej w r. 1603 (Scab. 1162 p. 420). Fiera żyje jeszcze w r. 1618 (Scab. 1165 p. 997).

Paweł Fochelius hafciarz. Pod r. 1623 zapisano »Paulus Fo-chelius actu (sic) pictor, incola Crac.« (Scab. 1166 p. 705). Jest to oczywista myłka pisarska, zam. »acupictor«. R 1628 »Paulus Fochelius acupictor, civis Crac.« razem z żoną posiada kamienicę »in platea Cornutorum, e regione balnei Rogacka dicti, inter haered. Rurmistrz et braxatorium D. Mićhaelis Sandivogii«¹ i sprzedaje ją w r. 1629 Marcinowi Ślęzakowi za 1800 zł. (Scab. 1167 p. 939; Rev. quart, p. 451; Scab. 1167 p. 1173).

W r. 1601

w r.

płaca spadek 800 zł. Jan Januszowski typograf król. w r. 1602 (Cons. p. 165). Druga córka była Zuzanna. Wdowa po Onulrym Fryczu w r. 1604 była na nowo zamężną za Linkiem, którego zapewne syn Albert był hafciarzem królewskim, przynajmniej Zuzannę Fryczównę nazywają akta jego siostrą (Cons. p. 487 i 498).

Achacy Gartner pasamonik z m. »Menichen«,³ r. 1618 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 113).

Onufry Frycz, hafciarz król Należy do XVI w. toczy się proces jego spadkobierców. Z zapisek dowiadujemy się, że »Honophriusz Frycz haftarz króla J. M.« umierając zostawił dzieci. Na ich rzecz wypłacono ze skarbu król. 400 zł., które miał odwieźć do Krakowa Jan Januszowski, ale je zatrzymał. Pozywają go zatem opiekunowie dzieci Frycza, ale mówią o jakimś długu jego 636 zł. (Contr. cons. 647 p. 860; i 648 p. 175). Z dalszych zapisek dowiadujemy się, że żonie Frycza było na imię Zofia, i że z nią miał synów Alberta upełnoletnionego w r. 1602 (Cons. p. 155), oraz Aleksandra, ochrzczonego u ś. Anny w Krakowie r. 1581, a upełnoletnionego 1603 (Cons. p. 405—406). Jedna córka umarła i po niej wy-

¹ Dom Sędziwoja oznaczony jest dziś 1. 8 plac Szczepański. Rurmistrzo-wski zaś 1. 7. Ulicą zaś Rogacka zwano ul. dziś Reformacką i część ul. ś. Tomasza wzdłuż klasztoru Reformatów.

* Wspomina o nim, jakoby żyjącym w r. 1602 A. Grabowski, Dawne

zab. str. 174.

» Może: München, Monachium.

Wilhelm Gartner pasamonik, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 203).

Jan Gawędzki pasamonik, r. 1617 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 85).

Jan Gawęcki pasamonik, r. 1635 przyjął prawo m. Krak (L. j. c. II ord. p. 14). Wspomniany też jako żyjący w r. 1644 (Contr, cons. 662 p. 1739, p. 1746).

Stanisław Gawiński pasamonik, r. 1647 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 98).

Bartłomiej Girtler (Giertler) kordybanik ze wsi król. Kuntz-dorff¹⁰, r. 1644 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. ord. II p. 81; L. j. c. r. 1634—1649 p. 130).

Jakub Gliński pasamonik z m. Działoszyna, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 271).

Paweł Golankowic (Golonkowic) szmuklerz z Krakowa, r. 1632 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 294). Jako pennifex albo szmuklerz występuje kilka razy w r. 1642 i 1643 (Contr. cons. 662 p. 719, p. 720, p. 731, p. 943). R. 1647 toczy się sprawa z powodu towarów i rzeczy po nieb. Bulowskiej, wynoszonych ze sklepu p. Pawła G. szmuklerza (pennifex) krak. do kamienicy p. Wizemberka na Mikołajską ulicę (Contr. cons. 663 p. 1245).

Grzegorz Golcowicz pasamonik, mieszcz. krak. i Anna małżonkowie występują r. 1640 w jakimś obojętnym zresztą procesie (Contr. cons. 661 p. 1919).

Walenty Gołąb pasamonik z Rzeszowa, r. 1614 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 30).

Krzysztof Gołębiowicz (Gołębiowski?) pasamonik krak., r. 1640 ma spór z cechem pasamoników krak. (Contr. cons. 661 p. 1977). Zapewne ten sam jako Gołębiowski z opuszczeniem imienia, oskarżony jest w r. 1646 o pijaństwo i nieprzyzwoite zachowanie się w cechu (Contr. cons. 663 p. 175).

Grzegorz Gołysza pasamonik z m. Grodźca, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 272).

Antoni Gorsky »smukyrz« ze Skawiny, r. 1604 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1020 r.).

Paweł Groicki pasamonik, r. 1616 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 68).

Marcin Gruskowic pasamonik, r. 1617 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 85).

Bartłomiej Gutler kordybanik, mieszcz. krak., r. 1646 pozwany o to, iż winien jest rzekomo pewną sumę do masy spadkowej po Wolgsteinie, zw. Kryzia (Contr. cons. 663 p. 399 i n.).

Henryk Hainan kordybanik, r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 22).

Bartłomiej Hammer kordybanik z Wrocławia, r. 1604 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1021 r.).

Marcin Ilarmański (C^armański) pasamonik, r. 1603 przyjął prawo m. Krak. (tamże k. 1005 r.); wspomniany też r. 1618 z powodu układu z drukarzami Janem Szarfenbergerem i Maciejem Ję-drzejowczykiem o druk »Modlitw męskich« (Adv. 526 p. 220). Jego zdaje się była kamienica Hermana pasamonika w r. 1618 zwana Gerałtowską, na ul. Grodzkiej \ obok kam. Markusowską zwanej, należącej do potomków Mikołaja Szarfenbergera (Rev. quart. II, p. 64, p. 132).

Baltazar Heyman kordybanik z m. Leobschic², r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 281).

Jerzy Hoffman acupictor z Wiednia, r. 1622 przyjął prawo m. Krak. (tamże p, 170).

Jan Jan kordybanik z Nissv, r. 1616 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 77).

Michał Jan (Jon) kordybanik, r. 1615 przyjęty do prawa m. Krak. (tamże p. 48). Żyje w Krakowie jeszcze w r. 1637 (Contr, cons. 661 p. 638).

Szymon Janoht kordybanik ze wsi Altwasser³, r. 1629 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 250).

Jakub Klodwik (Chloduig) kordybanik, mieszcz. krak., wspomniany w r. 1605 (Cons. p. 720). W tymże roku był starszym cechu kordybaników (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1024 v.).

Szymon Kostka — patrz niżej : Szymon Mukowski, pasamonik.

Wojciech Kotana (Kotański) pasamonik z Lanckorony, r. 1635

¹ Jak się zdaje, dom dziś ozn. 1. or. 5. a Leobschiitz na Górnym Ślązku.

* Zapewne na G. Ślązku, niedaleko Świdnicy, dziś miejsce kąpielowe.

przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 15; L. j. c. r. 1634— 1649 p. 18).

Jerzy Kraus kordybanik z W. Głogowa, r. 1616 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 78).

Michał Krebs (Kreps) hafciarz krak.; r. 1645 pozwany był przez opata Sulejowskiego o sfałszowanie jakiegoś, bliżej nie określonego kontraktu (Contr. cons. 662 p. 2008). R. 1649 razem z żoną Katarzyną miał sprawę o sumę rzekomo należną dzieciom nieb. Andrzeja Schonweldera (Contr. cons. 663 p. 1788 i n.).

Marek Królik pasamonik, r. 1619 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 127).

Sebastyan Krośniński, hafciarz. Z zapiski z r. 1607 dowiadujemy się, że żoną Sebastyana Kośnińskiego »acupictoris et incolae Crac.« jest Urszula córka Andrzeja Jugoszyca Węgra i Urszuli córki nieb. Gabryela Słońskiego rajcy krak. (Cons. p. 1266). R. 1609 *Se-bastianus K. pennarum structor, oriundus ex Straznowicz« przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. p. 1055). W r. 1609 Sebastyan Krośniński w Krakowie nazwany jest raz »acupictor seu pennarum structor« a dalej szmuklerzem (Cons. p. 284).

Rartłomiej Krukowicz pasamonik, r. 1626 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 222).

Krzysztof Kwaśniowski pasamonik, wspomniany w Krakowie w r. 1639 (Contr. cons. 661 p. 1391). R. 1642 pozywa starszych cechu pasamon., że gdy na zamówienie prywatne zrobił pasamony złote według próbki, starsi zadając mu fałsz, kazali je pokazać sobie, a gdy pokazać ich nie chciał, nałożyli nań karę. Starsi dowodzą, iż według przywilejów cechu mają obowiązek doglądać dobroci robót, a w Kwaśniewskiego robocie dostrzegli fałsz, bo w pasamo-nie złotym znalazła się blaszka w pośrodku szychowa. Pozywający odpiera, że robił jak zamówiono, a towar nie miał być przędąwany publicznie. Urząd radziecki orzeczeniem swem uwolnił pozywającego od kary nałożonej przez cech za fałsz i niepokazanie roboty cechowi — ale zastrzega pod karą, by ten towar nie był wystawiany publicznie (Contr. cons. 662 p. 477). Zatargi Kwaśniewskiego z cechem ponawiały się i później. R. 1646 apeluje on od wyroku starszych cechu, którzy »mu postanowili, towarzyszowi płacić od ko-ronków po półtora zł., od których koronków sta łokci nie ma pożytku tylko półtrzecia zł. — a musi dać l¹/., zł. czeladnikowi i strawę i małeryę, a sobie tylko złoty brać«. Mimo tego urząd radziecki po twierdził wyrok cechu (Contr. cons. 663 p. 175 i n.).

Antoni Letorcian pasamonik z m. Skały, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 50).

Albert Link »acupictor S. R. M.«—patrz wyżej pod: Onufry

Frycz.

Jakub Litwinek (Litwinkowicz, Litkowicz, Szpalernik), kołtry-niarz. Był synem Augustyna Litwinka mularza krak. i Zofii Krzu-ckiej, drugiej jego żony¹. Według Gąsiorowskiego² był on jednym z dwóch starszych cechu malarzy krak. w latach 1610, 1614, 1618, 1624 i 1627. — R. 1600 przyjął prawo miejskie (L. j. c. r. 1555 i n. p. 880), nazwany tu »auleorum inauratorum confector« i powiedziano, że jest mieszkańcem Kleparza. R. 1601 X. Powodo-wski archiprezbiter kościoła P. Maryi pozwał »Jacobum Spalernik, Litwinek dictum o 40 zł., »które jest jemu winien za roboty, podług kontraktu słównego, który miał z Jegomością, strony zrobienia szpaler, prosząc, aby był do zapłaty przyciśniony«. Widać więc, że wziął pieniądze naprzód i miał robić szpalery, może na Prałatówkę P. Maryi. Lecz pozwany broni się, zaprzeczając, jakoby był umowę zrobił i cokolwiek był powodowi winien (Contr. Scab. 579 p. 1162— 1163). Z r. 1603 dwie spotkałem zapiski. W jednej, zresztą obojętnej treści, nazwany jest: »Jacobus Szpalernik civis Crac.« Tego samego dnia zaś »comparentes personaliter Jacobus Litkowicz (sic)? acupictor, civis Crac, et Regina coniuges zeznają solidarnie, że są cechowi malarzy winni 100 zł., które zapewniają na domu częścią murowanym, częścią drewnianym, na ul. Floryańskiej, stojącym pomiędzy Domżała kotlarza i Adama kowala (Cons p. 416). W tymże roku kilka miesięcy później starsi cechu malarzy krak. świadczą, że »fam. Jacobus Litwinek dictus Litkowis (sic) civis coltrinariusque Crac.« i żona jego spłacili ten dług cechowi. A z dalszej zapiski dnia tegoż uczynionej widzimy, że żona Litwinka »dictus Litkowic«, Regina, była córką nieb. Stanisława Fiołka kotlarza i żony jego Małgorzaty (tamże p. 970). W r. 1614 czytamy: »Jacobus Litwinkowicz alias Szpalernik« (Adv. 525 p. 1779), a w r. 1620 nazwany jest »Jacobus Litwinkowicz revenditor, civis Crac.« (Contr. cons.

‘Patrz wyżej w rozdziale Architekci, mularze, kamieniarze i rzeźbiarze, pod: Augustyn Litwinek.

J Cechy krakowskie.

653 p. 151). Lecz w r. 1623 czytamy znowu o nim jako o »corti-narius civis Crac.« (Contr. cons. 654 p. 371).

Wojciech Litwinek szmuklerz, był równie jak poprzedni synem Augustyna Litwinka mularza z drugiego jego małżeństwa z Zofią Krzucką;¹¹ genealogię jego wpisano w r. 1617 (Cons. p. 669)? i w tymże roku zapisano, iż bawi na Węgrzech, gdzie się szmu-klerstwa uczy (Contr. cons. 652 p. 118). Zdaje się jednak, że młodo umarł i nie żył już w r. 1621, kiedy ojciec pisał testament.

Wojciech Madeiowicz pasamonik, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 210).

Benedykt Magdalankowic pasamonik. Jedyną o nim wiadomością w księgach miejskich w r. 1630 wciągnięty »Regestr rzeczy przez p. Benedykta Magdalankowica pasamonika, mieszcz. krak., za córką swoją Mateuszowi Ciprisowicowi danych. Naprzód skrzyń dwie, prasa i łoże zł. 60. Letnik lazurowy czamletowy z potrzebami zł. 75. Płaszczyk aksamitny ze pstrą felpą zł. 23. Płaszcz czarny bre-klestowy zł. 18. Spódnica czerwona i kolet do niej jedwabnej maści zł. 30. Spódnica tatarska i kolet turecki do niej zł. 20. Mętlik adamaszkowy z profaskami błękitnemi zł. 12. Dwie katance tureckie płótnem (popr. futrem) podszyte zł. 20. Fartuch kitajkowy lazurowy zł. 8. Czapka okrągła bobrowa czarny wierzch zł. 10. Rękaw aksamitny spólny jego wierzch zł. 6. Rękawki lazurowe hatłasowe zł. 6. Pas srebrny pozłocisty w kółka zł. 24. Łyżek trzy srebrnych zł. 18. Łańcuszek w 7 czerw. złot. = zł. 38 i xjt. Dwie misie i dwanaście półmisków i dwanaście talerzów cynowych zł. 36. Kapelusz nowy zł. 6. Fartuch zielony zł. 3. Kocieł i panwie dwie zł. 24. Powłoka z rzezanem szyciem i dwie półce z koronkami, także chusty insze białe. Książek dwoje w srebro oprawnych«. W gotówce na skóry i na cynę zł. 24 (Contr. cons. 657 p. 1179).

Maturyn, hafciarz — patrz wyżej: Maturyn Canu, hafciarz.

Marcin Mazurkowic, pasamonik i żona jego Katarzyna Radzi-conka występują w Krakowie w jakimś procesie w r. 1637 (Contr, cons. 661 p. 697). W r. 1638 nazwany mieszczaninem krak., jest jednym ze starszych bractwa literackiego przy kościele ś. Wojciecha (tamże p. 890). Żyje on jeszcze w r. 1646 (Contr. cons. 663 p. 339).

Litwinek.

W r. 1646 występuje Katarzyna wdowa po nim (lamże p. 653, p‘ 855, p. 895).

Maciej Mika pasamonik, r. 1644 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 80).

Piotr Miklaszowic pasamonik, r. 1646 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 94).

Marcin Miller kordybanik z Krossen, r. 1618 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 110).

Jan Molenda (Molendowie) pasamonik »de magna Xiąsz«, r. 1641 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 48); (L. j. c. r. 1634—1649 p. 96). R. 1642 wspomnianą jest żona jego Joanna Ko-tliczanka (Contr. cons. 662 p. 630). Jan M. ma w Krakowie jakiś proces w r. 1649 (Contr. cons. 663 p. 1984).

Szymon Mukowski alias Kostka, pasamonik z Lubartowa, r. 1609 przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. p. 1059 v.).

Maciej Myxe kordybanik z W. Głogowa, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 42).

Stanisław Nocułkowic szmukłerz, r. 1642 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 116).

Jan Oryński pasamonik, 1617 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 90).

Jerzy Papelbaum kordybanik z Zwilichau, r. 1619 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 121). Zapewne o nim mowa pod r. 1630 jako o Jurku Papelman kurdybaniku mieszcz. krak., zabitym przed niejakim czasem pod Pińczowem (Contr. cons. 657 p. 981).

Jan Paul pasamonik z Wrocławia, r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 15).

Jan Paur — p. niżej: Jan Stegen Paur, pasamonik.

Phiera — patrz wyżej Jan Fiera, pasamonik.

Jan Phiser pasamonik ze wsi »Inder Waiszenbrin«, r. 16.17 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 89).

Stanisław Piechowic pasamonik z Wadowic, r. 1638 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 30).

Jan Pier pasamonik, r. 1641 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 96).

Stanisław Pirogowicz (Pierogowicz, Pyrogowycz), hafciarz i stafirz. R. 1602 Stanisław Pyrogowycz »pennarum structor, rodem

Piotr Plachwic pasamonik z Leobergen³, r. 1617 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 89).

z miasteczka Chodel¹, przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1002 v.). W lalach 1608—1610 wspomniany kilkakrotnie, to jako »acupictor«, to jako »pennarum structor« (Contr. cons. 650 p. 814. p. 1474; 651 p. 8). W jednej zapisce z r. 1608 nazwano go »pennarum structor seu acupictor, civis Crac.« i poniżej powiedziano: »quod taies merces, nimirum phoenicis pennae, multoties et ipse emerit et vendiderit« (Contr. cons. 650 p. 943—944). W innem miejscu zanotowano, że sprzedaje pióra orle. Zdaje się, że był to człowiek wykształcony i w swoim czasie musiał być zamożnym. Przynajmniej posiadał wspaniałą bibliotekę naukową, którą w r. 1609, gdy za długi był uwięziony, szacowano na półpięta sta złotych¹² 13 14 15.

Maciej Postawa hafciarz. R. 1602 zapisano: »Catherina fam. Mathiae Postawa acupictoris consors (Contr. adv. 521 p. 1410).

Krzysztof Raymer kurdybanik, r. 1650 przedłożył genealogię podpisaną przez »gener. Georgius Henricus von Redern in Tirpitz« i przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 120).

Marcin Raysig⁴ pasamonik, mieszczanin krak. z żoną Katarzyną, nabywa r. 1602 kamienicę na ul. Floryańskiej, między kam. Seweryna Glacza i Stanisława Gostkowicza⁵ (Scab. Nr. nowy 28 p. 698-699 p. 702).

Marek Resel kurdybanik, r. 1605 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1027 v.).

Stanisław Rider pasamonik, r. 1625 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 205) - por. niżej Stanisław Ryder pasamonik.

Stanisław Różyczki pasamonik, r. 1617 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 88). Żyje w Krakowie jeszcze w latach 1635 i 1638 (Contr. cons. 660 p. 240; 661 p. 1177).

Barbary.

Stefan Rybicki »pennifex« z Koszyc, r. 1633 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 305).

Maciej Rychtowic pasamonik, r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634 -1649 p. 22).

Paweł Ryder pasamonik z Krakowa, r. 1632 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 288).

Stanisław Ryder pasamonik, r. 1650 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 118) — por. wyżej Stanisław Rider pasamonik.

Maciej Rzeczkowski »acupictor« (wyżej tem samem pismem dopisano »pennarum structor«) z m. Bądkowa, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 275).

Leonard Sarakowäc pennifex Crac., r. 1638 ma sprawę o in-juryę (Contr. cons. 661 p. 856).

Kasper Scherwencel kordybanik ze Świdnicy, r. 1622 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 168).

Maciej Schmid kordybanik z m. »Zaga in Silesia« J, r. 1622 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 167).

Jerzy Schreiber kordybanik z Ziembie na Ślązku¹⁶ 17, r. 1611 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 k. 1081 r.).

Jan Sczegłowic pasamonik, r. 1624 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 195).

Stanisław Siodełko pasamonik z Łobzowa, r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 12; L. j. c. r. 1634—1649 p. 14).

Stanisław Sokol pasamonik z Kazimirza, r. 1616 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 75).

Jan Sroczyński pasamonik, r. 1649 przyjął prawo m. Krak.

(L. j. c. II ord. p. 113).

Piotr Steffan kordybanik z m. >Libik« ¹⁸, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 277).

Jerzy Stegen Paur kordybanik z m. Aesterlicz¹⁹ (czy Hester-licz) na Morawii, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 38).

Jan Steinschab (Steinszab) kordybanik, r. 1603 przyjął prawo

ra. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1004 v.), wspomniany też w r. 1608 (Gons. p. 211).

Szymon Stypek kordybanik z m. »Biało in Silesia« \ r. 1622 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 168).

Marcin Szablik (Szabelkowic), pasamonik z »Michowa²⁰ 21, r. 1645 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 91, pod r. 1646; L. j. c. r. 1634—1649 p. 138).

Feliks Szada, hafciarz. Należy zapewne do XVI w. R. 1605 z okazyi jakiejś przytoczonej umowy z r. 1588 wzmianka o Zofii wdowie po Stanisławie Brudnym krawcu, a żonie Feliksa Szady hafciarza mieszcz. krak. (Cons. p. 716).

Marcin Szaturski pasamonik. r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 22).

Stanisław Szurowic pasamonik, r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 24).

Kasper Titsch (Tycz) kordybanik z »Leonpsberg«²², r. 1619 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 121). R. 1638 występuje »Ursula Tyczowa, olim Gasparis Tycz cordubanarii vidua« (Contr. cons. 661 p. 930).

Paweł Titze (Tycz), kordybanik »de villa Prindemost ad ar-cem M. Glogoviae pertinente«, r. 1635 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 13; L. j. c. r. 1634—1649 p. 14). W r. 1645 razem z żoną Anną występuje w jakimś procesie (Contr. cons. 662 p. 2288).

Jan Tregener kordybanik z Wrocławia, r. 1611 przyjął prawo m. Krak. (L j. c. r. 1555 i n. k. 1081 r.).

Grzegorz Tutay (Gregier Szmuklerz) hafciarz. R. 1603 jako »pennarum structor« przyjmuje prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1005 v.) i w tymże roku Piotr Dygawski złotnik razem z żoną, za dług 200 zł. zaciągnięty r. 1599 odstępują »Gregorio Tutay acupictori civi Crac. et consorti« połowę kamienicy na ul. Grodzkiej położonej między kamienicami spadkobierców Józefa Jelenia rajcy krak. i narożną z dawna zwaną Jakobowska (Cons. p. 398). Ten sam Tutay nazwany jest »Gregier Szmuklerz« w następującej zaraz zapisce (tamże p. 399). R. 1609 Gregorius Tutay był jeszcze właścicielem domu na ul. Grodzkiej (Cons. 437).

Jakub Tyl kordybanik z »Naistad¹ in inferiori Silesia«, r. 1621 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 159).

Paweł Ulrych kordybanik ze Lwowa, r. 1648 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 108; L. j. c. r. 1634—1649 p. 106).

Andrzej de Vilety, hafciarz w Krakowie w r. 1638 — por. wyżej, pod: Jerzy Beckier, hafciarz.

Gerard Vonzurhusen (Von Surehusen, Zurchusen, Zurchusz) pasamonik, mieszczanin krak. Wspomniany w r. 1602 jako »artis passamonariae socius« (Adv. Nr. nowy 226 p. 456). W r. 1619 był właścicielem kamienicy na ul. Grodzkiej², którą za 5400 zł. sprzedał Maciejowi Litwinkowiczowi mularzowi³. Kamienica ta przed r. 1602 należała do Hermana Vonzurhusen, pasamonika krak. (Adv. Nr. nowy 225 p. 400).

Herman Vonzurhusen pasamonik, patrz wyżej pod: Gerard Vonzurhusen.

Jacobus Wenczel kordybanik, Wrocławczyk, r. 1600 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 882 r.).

Jacobus Werner pasamonik z m. »Naimark«r. 1610 przyjął prawo m. Krak. (tamże k. 1064 r.).

Wojciech Więckowie pasamonik z m. Kańczugi, r. 1648 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 106; L. j. c. r. 1634—1649 p. 104). Już w r. 1638 wspomniany z okazyi jakiegoś sporu jako mieszczanin krak. (Contr. cons. 661 p. 1160).

Adam Wilhelm kordybanik, mieszcz. krak., r. 1644 ma proces w Krakowie o dług odeń należny (Contr, cons 662 p. 1720).

Jakub Wolff kordybanik, mieszcz. krak., r. 1646 pozwany był przez cech kordybaników krak., że z żydami ma nieczyste interesa i daje- złe skóry i towary (Contr. cons. 663 p. 438).

Mikołaj Wolff kordybanik, r. 1641 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 55).

¹    Zapewne Prudnik na Ślązku pruskim nad grânica austr. niedaleko Nissy, zwany po niem. Neustadt.

²    Był to dom oznaczony dziś 1. or. 5.

⁸ Patrz wyżej w rozdziale Architekci, mularze itd., pod Maciej Li-

twinkowicz.

* Może Neumarkt na Ślązku niedaleko Wrocławia. Zresztą jest kilka miast tej nazwy w różnych krajach.

Jakub Wonhowen ¹ pasamonik, mieszczanin krak., wspomniany w r. 1602 (Adv. Nr. nowy 225 p. 637). Był bratem następnego (tamże p. 877).

Jan Wonhowen pasamonik, mieszcz. krak., brat poprzedniego, nie żył już w r. 1602; Marina wdowa po nim ma sprawy jakieś (Adv. Nr. nowy 225 p. 660); była ona córką nieb. Jana Brikweta, pasamonika krak. (tamże p. 1060).

Wojciech Wróblowski pasamonik, r. 1617 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 89).

Andrzej Wroński » pennarurn structor«, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 273). Wspomniany jeszcze jako »pennifex«, żyjący w latach 1639—1644 (Contr. cons. 661 p. 1732; 662 p. 663, p. 686, p. 1887).

Jan Załoga »penarum (sic) structor« z Krakowa, r. 1631 przyjął prawo m. Krak. (tamże p. 275).

Grzegorz Ziebrowski (Grygier Żebrowski) pasamonik, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 45; L. j. c. r. 1634— 1649 p. 92).

Szymon Ziebrowski (Żebrowski) »passamentarius de villa Lipinki«, r. 1627 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 230). Wspomniany w Krakowie jako żyjący jeszcze w latach 1641 i 1646 (Contr. cons. 662 p. 48; 663 p. 75).

Stanisław Zieliński pasamonik, r. 1630 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 259).

Wojciech Zoratyński, pasamonik krak. R. 1638 już nie żył, a wspomniana jest pozostała wdowa po nim Zofia. Nazywano go też Olbrychtem Ż.; synem jego z pierwszego małżeństwa z Katarzyną Groiczanką, zmarłą r. 1627, był Jan Ż., malarz krak.²³ 24 Katarzyna Groiczanka była siostrą nieb. Franciszkowej Smiadeckiej, malarki. Od r. 1623 należała do Zoratyńskich kamienica na ul. Wiślnej²⁵.

Gerard Zurchusen albo Zurchusz — patrz wyżej: Gerard Von-zurliusen, pasamonik.

Wincenty Zygante (Ziganti, Zyganty), szpalernik. Według G ą-siorowskiego²⁶ został mistrzem szpalernikiem r. 1602, w r. 1610 wyjechał do Włoch, a w latach 1611 — 1613 znów jest w Krakowie. Jednym z dwóch starszych cechu malarskiego był w latach 1604, 1605 i 1609.

»do

W r. 1600 szukał zarobku jako mydlarz, a mydlarze krak. pozwali go »iż on nie będąc rzemiosła mydlarskiego ... śmiał się tego ważyć, mydło robić, po mieście i na rynku przędą wać« (Contr. <;ons. 647). Ale już w r. 1602 jako »auleorum deauratorum confe-ctor« brał pewne roboty (Cons. p. 197, p. 640). W r. 1603 ożeniony był z Urszulą Pirowską, córką rymarza (Adv. 521 p. 1471— 1472). R. 1604 zastępował w interesach Mikołaja Thano kupca czy wyrabiacza form do drukowania szpalerów (Cons. p. 649). W r. 1605 razem z Bisaldim występuje jako »deauratores cortinarum, opifices« (Cons. p. 843), ale w innym akcie nazwany jest »pictor« (Cons. p. 699). R. 1606 wymieniono go jako starszego cechu malarzy (Cons. p. 954). R. 1607 »instante fam. Vincentio Zigante, cive cortrinarioque Crac.« świadkowie zeznają, że »Wincenty Ziganty szpalernik, wziąwszy sobie w stan ś. małżeński nieb. Zuzannę, nieb. Jakuba Kaiskiego mieszczanina krak. córkę, spłodził z nią syna natenczas we Wrocławiu będącego« (Cons. p. 1174). R. 1609 razem z drugim starszym cechu malarzy szacował rzeczy Adama Niesta-chowskiego albo Romanowskiego, mianowicie kilkadziesiąt tuzinów maszkar weneckich, z brodami, wąsami, z brodami strzyźonemi, murzyńskich, babskich, panieńskich, białogłowskich, maskar Burgamestu«; najtańsze do Burgamestu były po 10 gr., inne po 16, 18, 25 gr., i po złotemu za sztukę (Cons. p. 459—460). Z okazyi jakiegoś napadu i zelżenia na ulicy był pozywany w r. 1611 (Contr, adv. 524 p. 329).

Mikołaj Zygmunt passomentarius, r. 1623 przyjął prawo m. Krak (L. j. c. r. 1612 n. p. 177).

7. Powozy i lektyki.

R. 1601 czytamy: »plaustrum morę italico, alias Karoca

włoska« (Cons. p. 814). R. 1602 Maciej Nowina »currifex«

w Kra-

17

kowie oddaje Jakubowi Kunickiemu »rchedam¹ seu currum italico morę praeparatum, alias karetę« dla Jana Herburta z Fulsztyna chorążego lwowskiego, który był »herus²⁷ 28 suus« (Cons. p. 198).

R. 1602 czytamy: »Currus novus vulgo ko tez y²⁹ appellatus (Adv. 521 p. 1407); a w r. 1599 »najęli sobie kotczisza³⁰, aby ich wiózł do Krakowa... jechało też i drugich mieszczan kotczy albo dwa« (Adv. 520 p. 1104).

R. 1605 20/12 wciągnięto umowę o budowę lektyki zawartą między Matysem Nowiną stelmachem a Andrzejem Sapiehą wojew. i star. połockim. Majster zobowiązuje się do Trzech Króli r. 1606 »lektyczkę na dwie osobie... którą był już zrobił Jgo Mci, poprawić a znowu... oddać; ma być po wierzchu wszędy i po stronach moskiewską skórą czarną dobrą, ćwieczkami białymi gęsto obita, na pasiech rzemiennych ma wisieć, pod spód także pasy mają być rzemienne: Skrzyń dwie, jedna na przodku, druga na zadzie, obite takąż skórą czarną; na tych skrzyniach ma być oków ślusarski szmelcowany i zamki mają być u tych dwu skrzyń z kluczami i śruby do przyśrubowania tych skrzyń. Skrzyneczki małe na zadzi wprzód mają być u tej lektyczki także skórą obite i z zameczkami. Wewnątrz ta lektyczka ma być wszytka podszyta kordybanem czarnym przeszywaną robotą. Pod płaśce albo firanki tej lektyki, które mają być z takiejże skóry moskiewskiej czarnej, ma dać płótno prawie cienkie czarne. Gałki dwie szmelcowane żelazne mają być. Skrzydła dwoiste takiejże skóry czarne, stopnie mają być na rzemieniach albo na pasiech«. Na tę robotę wziął Nowina »złotych 50 polskich«, a przy oddaniu otrzymać ma jako resztę należytości zł. 40 (Cons. p. 891).

8. Papiernicy, kartownicy, handlarze obrazków.

W starych księgach miejskich krak. widzimy nieraz nazwiska mieszczan z dodatkiem »chartarius«. Nietrafnie podobno uważa ich wszystkich A. Grabowski³¹ za wyrabiaczy kart do gry. Wprawdzie

wyraz niemiecki Kartenmacher nie od dzisiaj oznacza wyrabia-cza kart do gry, a u nas spotykamy go już na początku XVI w. w zestawieniu¹ wskazującem zapewne, że hartowników odróżniano w ten sposób od papierników. Już w niemczyznie z końca XVI istnieje wyraźnie »Spil mit charten«², nie mamy wszakże dowodu, by łacińskie chartarius wyłącznie kiedy zastosowywano do wy-rabiaczy kart. Oznacza ten wyraz właściwie tego, kto wogóle ma do czynienia z papierem, a nawet wogóle materyałem, na którym ssę pisze, czy to zajmując się wyrobem, czy sprzedażą jego³. Używano go też i u nas zarówno w znaczeniu: papiernik, jak handlarz papieru. Tern sobie tłómaczymy dość znaczną liczbę »chartariusów« w XVI i XVII w. w Krakowie, gdzie, jak wiadomo, kwitnęło drukarstwo. Stanowili oni nawet cech osobny, o którym wzmianka jest już z r. 1532³² i który w r. 1577 posiadał swój statut³³. Obie te i inne jeszcze wiadomości w publikacyach archiwalnych o Krakowie nie podają wyjaśnień bliższych, czem zajmowali się w Krakowie »charlarii«. Lecz istnienie cechu okazuje, że mowa tam o papiernikach. Jeżeli bowiem byli w Krakowie wyrabiacze kart, trudno przypuścić, iżby ich było tylu, że aż cech osobny mogli stanowić.

Cech »chartariusów«, których też czasem nazywano »charti-fices«³⁴, albo papyrifiees³⁵, miał sobie wraz z grzebieniarzami a niekiedy z iglarzami w XVI i XVII w. powierzoną obronę jednej z baszt miejskich, między bramą Floryańską a Mikołajską³⁶. Wiadomo także, iż t. zw. młyny papierowe istniały wówczas po przedmieściach krak., a dalej na Prądniku i po wsiach okolicznych.

¹ »Papiermacher und Karteninacher«, cytat z r. 1506 w Bandtkiego Historyi drukarń krak. str. 233.

* Słownik Grimma.

³ Charta = papier, pergamin, dokument itp. Chartarius = chartae opifex aut negotiator. Cartae (w liczbie mnogiej) = folia lusoria, gali. cartes

Gloss, totius lati-

mo-

(Ducange, Glossarium). Podobne wyjaśnienia podaje Forcellini, nitatis, tylko nie wspomina wcale o cartae (lusoriae). Według niego: »chartarius est qui Chartas conficit, aut vendit, aut colligitur«. Z tych wskazówek żnaby wnioskować, że pisownią odróżniano karty do gry »cartae« od papieru

» charta«.

17*

0 wyrobie kart do gry u nas nie posiadamy bliższych wiadomości, prócz tego. że w inwentarzach ruchomości właścicieli sklepów i papierników wyraźnie mowa jest o »formach kartowniczych«. Były to zapewne klisze do kart do grania; ale nie można twierdzić na pewne, iż czasem przez ten wyraz nie rozumiano form drzeworytniczych do obić papierowych lub obrazków. Za tern ostatniem przypuszczeniem przemawia zapiska z r. 1618, według której Wosiński typograf skarżony był o to, że on nieprawnie użył form będących własnością cudzą, by niemi drukować »obrazki« dla Krzysztofa Lox-tana kartownika¹. Oczywiście więc kartownicy handlowali też obrazkami.

Jan Bulowski (Bulowicz). R. 1609 jako »artis papiraceae so-cius« przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n.. k. 1058 r.). R. 1617 »domus Joannis Bulowski papiryficis« stał za bratną Mikołajską, blisko szpitala ś. Mikołaja (Adv. 526 p. 977). R. 1635 już nie żył, występuje bowiem wdowa po Janie Bulowicu, zwanym też Bulowskim alias Papiernik. W zapisce odnośnej czytamy, że »nieb. Jan Bulowicz papiernik zwał się po ojczymie Bulowskim, ale ojca jego zwano Strońskim, a ten Bulowski nazywał tego pasierba swego Jana papiernika bękartem«. Wszakże urząd radziecki nie przychylił się do powyższych zarzutów i uznał, że pochodził on z prawego małżeństwa (Contr. cons. 660 p. 360 i n.). Bulowski prowadził interesy dość znaczne i rozgałęzione. Świadczy o tern wciągnięty w r. 1647 w księgi miejskie testament Agnieszki wdowy po Janie Bulowskim papierniku, mieszczaninie krak., z którego dowiadujemy się, że

1)    Jan Mazurek papiernik z papierni JP. Wizemberka w Cza-jowicach winien był 100 zł.²

2)    Papiernik, który mieszka na miejscu nieb. Stanisława Pękala w papierni JP. Ługowskiego (sic) między Skałami nad rzeką Pramnikiem (sic) winien 140 zł.

3)    Krzysztof papiernik z drugiej papierni krakowskiej »po-winnej nieb. męża mego, winien mi« 18 zł.

4)    Bartosz papiernik winien 200 zł.

5)    Stanisław papiernik mogilski winien 300 zł.

6)    Pani Kołaczkowa papierniczka winna 30 zł.

¹    Patrz niżej w rozdziale Drukarze itd. pod: Antoni Wosiński.

²    Może to ten sam Jan Mazurek, który r. 1684 jako syn rodziców Krakowian w r. 1634 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 307).

7)    P. Bartosz Flak kartownik, winien za bellę papieru drukowego 14 z ł.

8)    P. Mikołaj kartownik winien za bellę papieru 11 zł.

9)    Papiernik na Pramniku winien 30 zł.

10)    P. Szczęsny Pęcherz z Młodziejowic winien za 4 postawy sukna, którego zażywają na płaty w papierniach 30 zł.

11)    P. Aleksander Gorczyn bibliopola krak. winien 60 zł. (Scab. 1170 p. 1064—1077).

Grzegorz Chmielowski (Gregier Chmielarczyk) chartarius, r. 1643 przyjął prawo ni. Krak. (L. j. c. II ord. p. 68; L. j. c. r. 1634—1649 p. 120).

Cyganek, papiernik, patrz niżej pod: Nyklaszowic, papiernik. Bartosz Flack kartownik, patrz wyżej pod: Jan Bulowski pa

piernik.

Mikołaj Gąska chartarius ze Sławkowa, r. 1642 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 63).

patrz niżej pod Nyklaszowic

Kasper Grabowski papiernik

papiernik.

Zofia Grochowska. R. 1603 »pani Hoffmariowa po nieb. Zofii Grochowskiej kartowniczce, pobrała wszystkie rzeczy, warstat do rzemiosła kartowniezego należący« (Adv. 521 p. 1354).

Łukasz Grotficz chartarius — patrz niżej pod: Zak.

Baltazar Heysik »venditor imaginum«. przedłożył list geneaj. »gnosi D. Joachimi de Tschetschan (s) et Mettych, lib. baronis« i r. 1641 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 50).

Kołaczkowa papierniczka — patrz wyżej pod: Jan Bulowski. Krzysztof Kregier papiernik w Goszczynie— patrz niżej pod: Nyklaszowic.

Marcin Kruk »chartarius Crac.«, wymieniony pod r. 1618 (Adv. 521 p. 1354).

Krzysztof Loxtan kartownik — patrz niżej w rozdziale Drukarze itd. pod: Antoni Wosiński.

Marcin Machnik chartarius, r. 1621 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 160).

Adam Malinowsky papiernik —patrz niżej: Adam Marszowicz. Adam Marszowic (Marstowic alias Malinowsky) papvrifex, r. 1640 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 40; L. j. c. r. 1634-1649 p. 86).

Jan Mazurek papiernik w Czajowicach — patrz wyżej pod: Jan Bulowski.

Jan Nyklaszowic, papiernik w Mogile, wymieniony pod r. 1618. Siostra jego jest za Kasprem Grabowskim »alias Cyganek« papiernikiem; druga siostra za Krzysztofem Kregierem, papiernikiem w Goszczynie, w Wielkiej Polsce (Adv. 526 p. 642).

»papyrifex na

R. 1602 wymieniony: Joannes Pawłowicz tione de Thorun« (Adv. 521 p. 874).

patrz wyżej pod: Jan Bulowski.

Stanisław Pękał papiernik Erazm Pleszowski chartarius, r. 1618 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 118).

Wawrzyniec Popiołek chartarius, wspomniany r. 1602 (Adv.

226 nowy, p. 272—273), w r. 1603 był jednym z dwóch starszych »contubernii chartariorum« (tamże p. 1354). Żył w Krakowie jeszcze w r. 1642, wspomniany jako mieszczanin krak. (Contr. cons. 662 p. 532).

Stanisław i Michał »Popiołkowicowie, alias Żychowicowie chartarii«, r. 1635 przyjęli prawo m. Krak (L. j. c. II ord. p. 16),

Wojciech Rzanczyk chartarius, r. 1627 przyjął prawo m. Krakowa (L. j. c. r. 1612 i n. p. 236).

Marcin Skorupka, kartownik. R. 1602 występuje »Martinas Skorupka chartarius, civis Grac.« (Adv. 521 p. 118 i p. 880), wspomniany także w r. 1609 (Contr. adv. 523 p. 1547). W r. 1612 zapisano, że w latach 1595 i 1603 posiadał on dom za bramą Mikołajską (Scab. 1164 p. 405—406). Żyje jeszcze w r. 1624 (Scab.

1166 p. 1121).

(Adv. 521 p. 1354). R. 1609 ro-

Baltazar Starostka kartownik, r. 1603 był jednym z dwóch starszych cechu »chartariorum biono szacunek form kartowniczych dla Baltazara Starostki charta-riusa (Adv. 523 p. 1442).

Hyacinthus Szczepanek chartarius, r. 1646 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. III ord. p. 22).

Jan Szczepanek (Sczepanek) chartarius, w r. 1626 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 226).

R. 1600 Zofia, wdowa po Grzegorzu Żaku »chartario«, sprzedaje dom za nową bramą »Lucae Grotficz chartario civi Ilkussiensi« (Scab. 1159 p. 784).

Bartłomiej Żórawik (Źóraw) chartarius, r. 1626 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 229). Żył w Krakowie jeszcze w r. 1645, występuje jako Bartłomiej Źóraw »chartarius civis Crac.« (Contr. cons. 662 p. 2099, p. 2117).

występuje w r.

Albertus Żychowie »chartarius, civis Crac.«

1618 (Adv. 526 p. 642).

Michał i Stanisław Żychowicowie chartarii — patrz wyżej: Popiołkowi co wie.

9. Drukarze, miedziorytnicy i księgarze.

Istnieje Bandtkiego Historya drukarń krak.¹ Wiadomości o tym przedmiocie rozszerzył i pogłębił Lelewel³⁷ 38 39 40. Spis księgarzy krak. w XVI i XVII w. ogłosił A. Grabowski w Bibliotece warsz. ⁴¹ i uzupełnił go potem w swojej Skarbniczce Archeologii *, gdzie mówi także o drukarzach. Prace tych badaczy nie wyczerpują rzeczy i są już nieco przestarzałe. W księgach miejskich krak. znajdujemy jeszcze niejeden przyczynek. Tutaj uwzględniam jedynie zapiski odnoszące się do XVII w.

Według Łotewskiego⁴¹ w archiwum kapitulnem krak. ma się znajdować spis firm drukarzy krak. z r. 1620. sporządzony z okazyi rozporządzenia biskupa Szyszkowskiego w sprawie druków zakazanych przez cenzurę kościelną.

W dawniejszych wiekach nie zawsze rozróżniano u nas księgarzy od drukarzy, może dlatego, że drukarze nieraz sami prowadzili handel książkami. Wprawdzie dawano zwykle pierwszym nazwę łacińską biblio pola, dawniej iibrarius, także Buch führ er podczas gdy drugich nazywano typografus albo impressor Ale zapiski takie jak np. z r. 1618 »Antonius Woszyński impressor seu bibliopola Crac.« wskazują, że mięszano oba te pojęcia podobnie jak nazwy⁴². Dlatego też podaję tutaj jako uzupełnienie ogłoszonych drukiem wiadomości zapiski zarówno o drukarzach jak o księgarzach. W księgach miejskich znajdujemy nadto ciekawe zapiski o zbiorach książek, między któremi są różne rzadkie druki, a czasem dodano przy tytułach ceny ówczesne.

W r. 1603 w inwentarzu ruchomości Marcina Piaseckiego, sługi Firleja podskarbiego w. k., wymieniono następujące książki:

ąto

_^to

_^to

r+ <-ł-

Polityka pański Szczerbiczowe (sic) 4t0 Naprawa Rzpltej polskiej Polska niźna albo osada polska Pospolite ruszenie Zdanie syna coronnego Skarb

4to

4t0 (Adv. 521 p. 1811).

Albertus z wojny Wenecya polskim wierszem R. 1609 na żądanie Pawła Wierzbięty typografa, Rłażej Skalski, Paweł Markowicz i Rafał Pailkowicz szacują księgi:

Święty a powszechny sobór, Xięgi jezuickie w seksternach po gr. 15 (Adv. 523 p. 1436).

R. 1609 spisywano bibliotekę Stanisława Pirogowicza »penna-rum structoris«, który sprzedawał orle pióra do stroju czy ozdoby. Był on uwięziony za długi i ruchomości jego szacowali z polecenia urzędu radzieckiego znawcy: Wojciech Kobyliński, Piotr Pręży na, Piotr Piotrkowczyk, tudzież Jan Szarffenbergier z Wrocławia. Biblioteka to była piękna i cenna. Szacunek robiono 2 razy, pierwszy dał w wyniku sumę 453 złp. 29 gr. (Cons. z lat 1608—1611 p. 480— 488). Powtórny szacunek tych samych ksiąg cyfrę tę obniżył do 450 złp. Poniżej podajemy ten drugi, który zawiera ciekawe tytuły i daje wyobrażenie o ówczesnych cenach książek, a zarazem rzuca światło na stosunki kulturalne. Nie wiemy, czy dziś u którego wogóle rękodzielnika u nas moźnaby spotkać się z biblioteką tego rozmiaru i rodzaju. Być wszakże może, iż to nie były książki przez Pirogowicza używane, ale raczej zawartość jakiej księgarni przejętej przezeń w spadku, lub w miejsce niezaspokojonej należytości. To wskazywałaby obecność druków w seksternach niebroszurowanych, tudzież większej liczby egzemplarzy niektórych dzieł, zatem były tam nakłady księgarskie lub drukarskie.

Spis książek Stanisława Pirogowicza stafira (hafciarza) krak.

z r. 1609.

Libri ligati in folio :

1 Dictionarium Graeco-latinum Basilii.....

1 Opera Basilii Magni............

1    Eusebii opera..............

Augustini duo tomi.............

Lexicon Graeco-latinum...........

Opera de Caelitii Carthaginensis Episcopi . . . .

Divi Iustini opera..............

Opera Lactantii...............

Vitae SS. Vicelii (?) . . •..........

Hierarchia Ecclesiastica...........

Ferra (sic) in Johannen!...........

2    Antonii Possevini liber . t.........

Opera Regneri...............

2 Homiliae Sleidani.............

Tabulae in librum divi Thomae........

Othomani commentaria de iure civiii .....

2 Ferrus in Mathaeum...........

Consilia Nicolai Everhardi..........

Opera Francisci Colonnei...........

Fasciculus rerum Boy............

2 Concilia Generalia Coloniensia.......

Cathechismus Merspurgensis Cotholicorum . . . Theodori Gaza in Phisicorum librum Aristotelis .

Summa divi Antonii.............

Chronicon Eusebii..............

Divi Anzelmi enarationes in Epistolas Pauli . . .

Medicae Syntaxeos.............

Commentaria linguae Graecae Budei......

Chronica Surii...............

Divi Dionisii Carthusiani in Epistolas Pauli . . .

Fontanus de rebus memorabilibus.......

Opera Driedonis.............>

Historia de bello sacro Joannis Herold.....

Demonstrationes de fide Francisci Sonnii . . . .

4 flor.

— gros.

to to tc ^ t\S>

H (M CC !N co

X»

25

20

oo o >o o

O! (Ni T-i GSJ

Y—I

uO O

¥¥¥¥¥¥***¥******

Lexicon Hegilii...............

Demonstrationes de fide Francisci Sonnii ....

5 Opéra Ecclesiastico Historica Centuriae quinque

Brendebach in psalmos...........

Bernardini Scardeonii de antiquitate urbis Pataviae Commentarius Sleidani de statu religionis .... Beynardus Lectiones in quatuor Evangelia . . .

Epitome Contionum Ferri..........

Commentarii in quatuor Evangelia Fabri ....

bC

¥ M O

'J,

Libri ligati in 4°:

Iulii Alexandri de medicina.......

Assertio Cathoiicae fidei Pelro Assoto . . 2 Conciliationes sacrae scripturae . • . .

Exercitationes Poeseos.........

Alphonsus contra haereses.......

Gonfutatio Brentii...........

Origines monast. Math, (sic) Galien. (?) . .

Yitae virorum illustrium........

Assertio fidei Cathoiicae Petro Assoto . .

Methodus Febrium..........

De Heroibus.............

Traianus de Choracoliis(?).......

Institutioni (sic) Christianae...(?)    . . . .

Helraerius de verbo dei........

Summa Ioannis Valentii........

Assertio fidei Cathoiicae Petr. Assoto . .

Apologia contra Montanum.......

Itinerarium B. M. V..........

flor. 18 gros.

24

18

20

24

24

15

24

24

15

12

15

24

12

12

Libri ligati in 8°:

Francisci Balduini Inslitutiones.......

Laurentius Valia.............

Paedagogia Christiana...........

Synonima Serarii.............

Dubitantius de Ecclesia vera........

Ludovici Vivis de verdate.........

De rebus gestis Ludovici Commed (? Commer ?) Epistolae Pétri de Vineis....... . . .

15

>    10

»    18

Pedagogia Christiana..........

Opera poetarum Christianorum......

Deseriptio totius Philosophiae humanae . . .

De lłbero arbitrio Vigandi........

De ratione interpretationis Lectionum . . .

De medendis Petri Bajsy ........

Spéculum vitae Christianae........

Quinternis de Balneis..........

Titelmanus in Epistolas Pauli.......

Pomponii Mella.............

Plutarchus de Comitiis Venetorum.....

Rhetorica Hermogenis..........

Sallustius cum Terentio.........

Joannis Ludovici Vivis de Anima.....

Eusebii Pamphilii Epistolae........

Apologia contra Haereticos........

Censura Herouin Joannis Monachi.....

Plutarchus de Homero..........

Phil. Corninei de bello Nêapolitano . . . .

NAtalis de Civitate Venetiensi.......

Rhetorica Camerarii...........

Eustach. Anton. Zanet..........

Thomi Wilagnonis (sic)........

Epitome Basilii Sanc....(?)........

Philosophiae naturalis Wolff.......

Grammatica Lupuli...........

Ars de dotibus medicinarum.......

Josephus de antiquitate Iudeorum.....

Consilia de venenis in medicina......

Arciopartira (?) opuscula.........

Quadragesimalis interpretatio Sermonum . .

Casparis Contareni de Elementis......

Barth. Latomi de verbo dei res poetica . . De medicinae Cathegoriis Silogisma . . . .

— flor. 20 gros. > 10

OOiOOûOffi*OTjiiO®00*®ifi(C

1—1 T—I ■»—' r—(    1-1    1—I —J tH

t-H tH

’—L

rH

Y—

Libri in folio in sexternis: 2 Variae lectiones Oderdorpii iuris civilis ....

Theatrum Galeni............•    •

2 Lexicon Graeco-latinum..........

Caleginus sex linguarura.........

Promptuarium latinae linguae.......

Antonii Musae opera in medicinam . . . .

Biblioteca omnium scriptorum ......

Blondus de Romanorum Triumphis . . . .

2 Hipocratis opera...........

Rodolethus de piscibus marinis......

Hippoliti Commenlaria iuris.......

Iustiniani novellae constitutiones Graecae . .

Xenophontus Graec............

Chronologia Mercatoris .........

Opera Isocratis Graeco-latina.......

Consilia Montagnani medici........

Definiliones medici Gorae........

2 Herculanus de Febribus........

2 Platina de vitis pontificum.......

Boetii opera..............

Ioannis Argenterii de morbis.......

Abubetrii Rasae de re medica......

Chronica Ottonis............

Opera Cassiani.............

Eusebius de Evangeliis praeparatio.....

Opera Mesuae.............

Constitutiones Moguntini.........

Constitutio imperialis Iudici. Camerae . . .

Singularia Sasi i.............

2 Paraphrases Alexandri Fraliani.....

Pauli Aechneti opera..........

Décréta Burchardi ...........

Catalogus Sanctorum gestorum......

Tabulae simplicium medicinae Galeni . . .

Opera Thomae de Kęmpis (sic)......

Pandecta Iulii Kaprae (sic)........

2 Consilia Sasii ............

Lucubrationes Belloni..........

Exegeseos Germaniae..........

Opera Ioannis Lancpergii.........

Anatomia Columbii...........

Conradus Brunus de Caeremoniis.....

4 (lor.

— gros.

12

Ot

O O lO IN C (M if! (» IN (M H H Ol

iO i.O

iCOOOOîDOiO^GG© I T—( ' 1—(    Ol T—I Ol T-H T—1

Index lustiniani in Avicenam........

Galenus de compositione medica......

Indices rerum memorabilium........

2 Annaliticos Philoponi..........

Tabulae Palamedis in Aristotelem......

Cardanus in prognostica Hippocratis.....

2 Summa Ottonis.............

Paradoxa medicinae............

Galenus de compositione medicam......

Glingius de securitate conscientiae......

Additiones iuris. Hagenovae ........

Theophilactus in Acta Apostolorum.....

Annitii Manlii de Artimetica et geometria . . .

Radulphus in Leviticum..........

Geographia Ptolomaei...........

Brodeus in Xenophontem ........

Interpretatio feudorum...........

Antoni Musae Braganoli in medicinam . . . . 2 Opuscula rerum musicarum floscio (?)    ...

Tractatus Hugelii de medina........

Libri in sexternis in 4°:

—    flor. 24 gros

>    24

>    20 » 18 » 20

» 20 » 15 » 20 » 12 » 12

» 15 » 10

8 Methodus medicinae.........

5 Plauti Comediae..........

3 Opera Samonici poetae........

Summa fidei Dionisii Cartusiani......

3    lulii Alexandrini contra Galenum.....

2 Apologia Cunei Mediolensis.......

Donati Antonii Ars medica.......

Epistolae médicinales Alosii.......

5 De officio iudicis Claudii.......

to

pa

i—*

..O <N CD O lO CD

rH tH t—i

rH

tb

r—! rH rH

o o o

(M th

Digestum iuris civilis .......

Antonii Giberti de dotibus .....

Methodus Febrium Ferdinandi monachi

— flor. 18 gros.

1 » — >

,rH

H U) P H

O’ 05 o o en oo as

rH

Libri iii 8° in sexternis:

5 Prosperi opuscula..........

2    Vitae Venetorum consulum.......

3    Cardani contradictiones medicinae .    .    .    .

Responsio Staphili in definitiones.....

2    De infantia puerorum morb.......

3    Apologia Mathioli..........

17 Orationes de dignitate iuris......

2 Francisci Balduini Iustiniani......

Enchiridion Christianae institutionis.....

Montanus de epidemiis.........

1    De arte medendi Ronsurcii (Bonfurcii?) .    .

2    Bulandus de aquis medic........

Veni mecum Bairi de meden.......

Enchiridion controversiarum.......

2 Ars de dotibus...........

Aphorismi Hippocratis de prae. hom.....

5 Phisica Aristotelis Graeco-latina.....

2 Aurelii Celsi de re medica.......

Asiae et Europae descriptio.......

Pharmacopeia medicinae...... .    .

Aurelianus de curatione morborum.....

Aristophanis Comediae.........

12 Marti Tullii Ciceronis de legibus .    .    .    .

2    Quaestiones in sphaeram Buslii.....

5 Erotemata Iustiniani.........

Havmo in Epistolas Pauli........

3    Rhetorica Aristotelis.........

Poemata Milii............

flor. 25 gros. » 12 »

t\D h—¹

ccü'ü'toai^aiWMcooo'OJtoiNSOoiaoooöi^Mcsoo

rH

I—I■ i—'¹ INS

rH rH tH

t—i rH

3    Taraphae de origine rerum Hispaniae ....

Orybasii ad Eunapium..........

2    Leges iuris civilis Rinalii........

Regulae mathematicae..........

Evangelia Graeco-latina..........

3    Antonii Musae de simplicibus.......

2 Aurelii Prudentii opera.........

Boesius in artem medicam ........

Petri de Abano de Venenis........

4 Expositiones titulorum iuris.......

Montanus in artem Par. Galen i.......

Libri in sexternis in 12°:

I—^ to    >—¹-    1—A ►—i t—¹ U H h* H tî    M    ¹    t--

OO^OO'tCO'OSOiOîOÜ'iMMWbfiOSîCooCHOWM

ö>

3    Practica medicinae Rulandi.    .    .

4    Enchiridion medicinae Galeni .    .

cp

vQ

gros.

Libri in sexternis polskie:

. 12 flor. . 20 »

10 Żywot P. Jezusów in 4°

80 Żywot P. Jezusów in 8°

121 Żywot P. Mariey in 4°

100 Corona mandrosci in 12°

54 Zołnirskie nabożeństwo 30 Gospodarstwo in folio .

Summa tych ksiąg wyżej napisanych 450 flor. (Cons. z lat 1608—1611, p. 500—503).

Cfj

Cf-

SO o

GO 09

4-

I GO

CjQ

R. 1610 w sprawie Barbary Wierzbięciny Błażej Skalski »ty-pographus civis Crac.« zeznaje: »żem ja te egzemplarze Żywota błog. Alexego (sic) albo Ludwika Gonzagi S. J., każdy egzemplarz jako się teraz przedaje (szacował) po gr. 10, bo ma w sobie arkuszy 36. Item szacował Żywot błog. Ignacego Loiole egzemplarz każdy, jako się teraz przedaje po gr. 4, bo ma w sobie arkuszy 14«. Potwierdza ten szacunek Paweł Marcinkowicz »itidem typographus civis Crac.« (Adv. 524 p. 872). R. 1617 urząd wójtowski krak. zeszedł do domu P. Alberta Cielesty na ul. Szpitalnej dla spisania inwentarza rzeczy śp. Piotra Joachimowicza causarum civilium Crac, ferendarij czyli causidici. Między innemi pozostałościami spisano księgi. Podano ich tytuły niedokładnie i bez cen. Wybieram z nich polskie:

».

Postilia Wuikowa polska in folio Politica Aristotelis polska Roczne dzieje polskie in folio Proces Zawadzkiego in folio w białej oprawie Constitucie w czerwoney oprawie drugie różnego roku Kronika polska trzech zakonów druku Piotrkowczykowego, w pargaminie

Kroniczka X. Moskiewskiego w papierze oprawna in folio Kronika polska Cromera z Curcyuszem w Sexterniech Kazania Piotra Skargi i Saxon Poł (sic) Zabielskiego w zastawie in quarto

Ustawy prawa ziemskiego polskiego, polskie w pargaminie Kronika Mistrzów pruskich w pargaminie Responsa et legationes ordinum regni de electione Seren. Sigis-mundi III w pargam.

Zabawy Danieckiego w pargaminie Psałterz Kochanowskiego nieoprawny Vergilius polski

Biesiada książka Baltazara w papierze całym Correctura prawa polskiego Suskiego Proces sprawy bocheńskiej z Żydami Obrona panien klasztora ś. Agnieszki In octavo

Rozmowa z Turczynem o wierze w pargaminie czerwonym Historya o Meluzynie w papierku całym

Historye rzymskich dziejów

Synonima z Polskim (Adv. 526 p. 1005—1006).

R. 1618 »Stanislaus Gierrnański typographus et Sigismundus Danielowic bibliopola, cives Crac.« taksują księgi pozostaje po nieb. p. Annie Buczkowskiej. Ceny są następujące:

Żywoty śś. fl. 5 Postiłla fl. 4

Statut Herburta Pol. fl. 8 Statut PrzyJuskiego fl. 10 Constytucye Augustowe fl. 1 Aretini Epistoły fl. 1(3?)

Vocabularz gr. 11 Harfa gr. 15

Psałterz Kochanowskiego gr. 18

Psałterz łacitisko-polski gr. 15

Geory Pictor gr. 15

Odpowiedź X. Daniela gr. 10

Próba na kalendarz gr. 3

Ray duszny gr. 10

Skarb duszny gr. 15

Odpowiedź X. Częstoch. (sic) gr. 10

Jana Kochanowskiego o cnocie gr. 2 (Adv. 526 p. 584).

Tę książkę: Harfa¹ spotykamy częściej wśród ruchomości mieszczan krak., czasem w kosztownej oprawie, między innemi w r. 1628 (Contr. cons. p. 887), w r. 1639 (Scab. 1169 p. 561).

W tym samym roku 1618 Antoni Woszyński »impressor seu bibliopola Grac.« i starszy mistrz Bazyli Skalski drukarz krak., szacują egzemplarz »Monotessaron Evangelicum, seu Cathena aurea« (Lu-bomliusa) po 6 zł. — ale strona interesowana protestuje przeciw temu, twierdząc, że odda je po 4 zł. »bo to i za złoty wszędzie dają« (Contr. cons. 652 p. 544).

Andreoviensis i Andrzejowczyk — patrz niżej: Maciej Jędrzej o wczyk, drukarz.

Krystyan Bębennik towarzysz drukarski z Raciborza, r. 1641 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 51; L. j. c. r. 1634— 1649 p. 102).

¹ Będzie to: Harfa duchowna Jezuity Laterny, znana z szeregu wydań z r. 1588, 1592, 1598, 1611, 1612, 1616.

18

Archiwum nauk. A. V. 1.

Balcer Balcerowicz bibliopola. Nie zna go Bandtkie, ani Lelewel. A. Grabowski przytacza o nim dat parę z początku XVII w., nazywając go to Balcer, to znów Baltazar Balcerowie; mówi, że mieszkał na ul. Stolarskiej w kamienicy 00. Dominikanów, a handlował książkami i papierem¹. Być może, iż był on synem Baltazara Heuptflasiusa⁴³ 44.

B. 1610 Jan Ostrowski bibliopola naznacza jednym z wykonawców testamentu Balcera Balcerowica bibliopolę /Scab. 1164 p. 41—42). Również mianuje go wykonawcą testamentu w r. 1615 Wojciech Kobyliński bibliopola krak. (Scab. 1165 p. 185—187). R. 1623 żyje jeszcze »Balthasar Balcerowie bibliopola civis Crac.« (Scab. 1166 p. 864). W r. 1638 wspomniana pani Balcerowa, bibliopolka, zapewne wdowa⁴⁵ 46.

patrz

Bartłomiej (?) Birtułtowic mieszcz. krak., drukarz? niżej, pod: Stanisław Bertutowicz, typograf.

Stanisław Bertutowicz (Bertutowic, Bertultowic, Birtułtowńc) typograf. r. 1629 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 250). Był to Bertutowicz Lenczewski, drukarz krak., znany Bandt-kiemu* i Lelewelowi⁴⁷. Pod r. 1642 17/12 znajdujemy zapiskę zapewne doń się odnoszącą, choć przez pomyłkę zmieniono jego imię.

»Bartol. Birtułtowic C. C. actor satisfaciendo decreto officii praes. inter se et Sebastianum Sala 1 a p i c i d a rn C. C. citatum lato, censum flor. 7 cum dimidio citato adiudicatum eidem in facie officii praes. persolvit, petens eundem exactorem ad extraditionem sexter-nionum⁴⁸ in eodem censu retentorum dieto officii (?) praesentis com-pelli«. Pozwany twierdzi, że sexterniones zatrzymał jedynie jako rękojmię za zniszczenie zrządzone w mieszkaniu, szacując sobie te szkody na 100 zł. — Urząd radziecki uznał, że wskutek wypłaty czynszu sexterniony winny być do zachodu słońca oddane. Za przedłużenie najmu ponad kontrakt, pozywający winien zapłacić czynsz 3 miesięczny. Co do spustoszenia, zdaje się, że uznano to za sprawę osobnego procesu (Bruliony do Contr. cons. z r. 1642 p. 1008/9, wzmianka też w Contr. cons. 662 p. 797).

wanego u

temuż dodatkowo czynsz za cały kwartał 1643 r. Skarżył więc Bertutowic Festów o odszkodowanie, a urząd radziecki orzekł, że jeśli swoje twierdzenia zaprzysięgnie, będą Festowie winni złożyć w urzędzie czynsz, który wskutek poprzedniego wyroku B. musiał z ich winy dodatkowo zapłacić Sali (Contr. cons. 662 p. 813 i n.; Biu-

1643 p. 301). Sprawa ta rzuca pewne

Z tego procesu wyłonił się drugi, między Festą a Birtułtowi-cem, nazywanym teraz już wyraźnie drukarzem, a dalej Stanisławem B. drukarzem, mieszcz. krak. Z aktów tego drugiego procesu, który rozgrywał się już w ciągu 1643 r., staje się jasnym tok i związek sprawy. Bertutowic, mieszkając u Sebastyana Sali kamieniarza krak.» najął >wszytką kamienicę« Mikołaja Wizemberka na Sławkowskiej ulicy¹ i jeszcze przed ś. Bartłomiejem⁴⁹ 50 51 1642 r. zawiadomił jej mieszkańców, że mają się wyprowadzić »we 2 niedziele po ś. Michale« *. Ale Festowie, będący jednymi z lokatorów tej kamienicy, nie wyprowadzili się w tym czasie, a przynajmniej nie wyprowadzili się jacyś komornicy, którym oni swoje mieszkanie może w części pod-najęli. Stąd wynikła podwójna strata dla Bertutowica, naprzód ta, że gdy w terminie pierwotnym mógł był część dian niepotrzebną mieszkań dobrze odnająć, bo mu za jedno dawano rocznie 80 zł., a za drugie 30 zł. — teraz nie znalazł sublokatorów i mieszkania pusto stoją, a powtóre, że nie mając gdzie się sam podziać, me mógł ustąpić w umówionym czasie z mieszkania dotychczas zajmo-Sebastyana Sali, i wskutek tego zmuszony został zapłacić

¹

   Z niern. Senkel, zapona, spinka (Linde).

²

   Por. Tomkowie z, Wawel, tom I, str. 302 i n., ustęp o wewnętrznem urządzeniu mieszkań król.

³

   Statut stolarzy kleparskich z r. 1592 wyraźnie dozwala im »safianem, aksamitem, suknem i rzemieniem robotę swoją ozdobić, jako skrzynie, stołki i insze rzeczy« (Piekosiński, Prawa i przywil. m. Krakowa, tom II str. 658). Archiwum nauk. A. V. 1.

⁴

Dawne zabytki, str. 168.

⁵

   Patrz wyżej w rozdziale Malarze, pod: Jakub Mertens.

⁶

   Por. niżej, pod: Jan Wonhowen, pasamonik.

⁷

Ą Primkenau, Przemyków na Ślązku niedaleko Głogowa.

⁸

⁶ Jest znana wieś Gersweiler, w prowincyi nadreńskiej, w rejencyi Tre-wirskiej, koło Saarbrücken.

⁹

W tym samym roku przyjął prawo m. Krak. Maciej Erffurdt z Hat-stady — może jego krewny — patrz w rozdziale Stolarze i snycerze.

¹⁰

Miejscowość nieznana. Zapewne : Kunzendorf. Tej nazwy miejscowości kilka jest na Ślązku, na Morawii, w Prusiech, w Łuźycach.

¹¹

Patrz wyżej w rozdziale Architekci, mularze, itd. pod: Augustyn

¹²

   W Lubelskiem.

¹³

   Patrz wstęp do rozdziału 9, Drukarze, miedziorytnicy i księgarze, gdzie podano spis tytułów i ceny.

¹⁴

* Może Leonberg, miejscowości tej nazwy są w Bawaryi i Wirtembergii.

¹⁵

Por. wyżej w rozdziale 1. B, Kościoły krak. — pod: kościół ś.

¹⁶

   Źegań, Sagan, który też czasem nazywano Zagan (Dykcyonarz nowy Jeografii, Wrocław 1823).

¹⁷

   Niem. Münsterberg.

¹⁸

* Może: Libie w Czechach pow. Turnau, albo: Libitz tamże, w pow. Podiebrad lub w pow. Chotëbor.

¹⁹

Prawdopodobnie: Austerlitz.

²⁰

   Znane jest Bielau albo Bilov, na Ślązku austr. pow. Wagstadt, a także Bielau na Ślązku pruskim niedaleko Nissy. Jest też kilka wsi noszących nazwę Biała na Ślązku pruskim, oraz m. Biała (Ziilz) w pow. raciborskim.

²¹

   Miasteczko w Lubelskiem.

²²

   Zapewne Leonsberg w Wirtembergii.    *

²³

   Wonhovenem nazywano też Jakuba von Enden, Niderlanda albo Inder-landa, muzyka, który około r. 1600—1620 mieszkał w Krakowie, miał tu kamienicę na ul. Gołębiej, i był zapewne krewnym obu naszych pasamoników Wonhowen, może synem jednego z nich. (Patrz: St. Tomkowicz, Do historyi muzyki w Krakowie, Roczn. krak. tom IX. str. 195).

²⁴

   Por. wyżej — pod: Jan Zoratyński, malarz.

²⁵

   Por. wyżej — pod: Franciszek Śrmadecki, malarz.

²⁶

Cechy krakowskie, str. 2 i 96.

Archiwom nauk. A V. 1.

²⁷

   Lać. rheda, wóz, kolasa.

²⁸

   Pan, gospodarz.

²⁹

   Węg. kotsi, niem. Kutsche, wóz.

³⁰

   Węg. kotsis, woźnica.

³¹

⁶ Dawne zabytki Krakowa, str. 167—169.

³²

Prawa i przywileje m. Krak. I, 452.

³³

⁶ Tamże I, 770.

³⁴

   Prawa i przywileje m. Krak. tom I, 770.

³⁵

   Patrz niżej, przy nazwiskach papierników.

³⁶

   Prawa i przywileje m. Krak. tom I, 314; por. A. Grabowski, Dawne zabytki, str. 50 i 54.

³⁷

   Kraków 1815.

³⁸

   Bibliograficznych ksiąg dwoje. Wilno 1823—1826.

³⁹

*    Zesz. sierpniowy 1849 r.

⁴⁰

   Lipsk 1854, str. 152—153.

⁴¹

   Katalog biskupów, prałatów i kanoników krak. tom III, str. 195. Spisu tego mimo czynionych poszukiwań nie udało mi się obecnie odnaleźć.

⁴²

•    Spotykamy w dawnych aktach zapiski nawet takie, jak: R. 1607 »Balcer Langno bibliopola albo introligator« (Art. A. Grabowskiego w Bibliot. warsz., wyżej wspomniany).

⁴³

   Biblioteka warsz. r. 1849, tom III. 392, 394.

⁴⁴

   Patrz niżej, pod: Baltazar Heuptflasius, księgarz.

⁴⁵

⁸ Patrz niżej, pod: Andrzej Zychowie, bibliopola.

⁴⁶

* Op. cit 415.

⁴⁷

⁸ Op. cit. I, 187; II, 219.

⁴⁸

Seksternami nazywano złożone w kilkoro arkusze druków; por. niżej — pod: Fr. Cezary drukarz, gdzie mowa o zatargu jego z Hyacyntem Będkowicem czy Będkowskim w r. 1644. Lelewel (Bibliogr. Ksiąg dwoje, II, str. 39) mówi tylko o seksternach kodeksów rękop., ale potem (str. 69) używa przy drukach wyrazu sekstern. »Seksternion« zapewne używano w tern samem znaczeniu.

⁴⁹

   Nie umiem bliżej oznaczyć położenia tego domu.

⁵⁰

   Tj. przed 24 sierpnia.

⁵¹

   Tj. po 29 września. Było to więc 6-tygodniowe wypowiedzenie prze czwartym kwartałem roku. Zadziwia tylko, że zostawiono mieszkańcom dwutygodniowy czas do wyprowadzenia się na początku kwartału. Dziś prawo zwy

czajowe w Krakowie zostawia na to 8 dni czasu.

bony do Contr. cons. z r. światło na zwyczaje i stosunki wynajmu mieszkań w owym czasie. Jest też prawdopodobnem, że jeśli B. najmował całą kamienicę, to w celu umieszczenia tam swojej drukarni. Byłby to jedyny ślad,

18*

gdzie mieściła się krakowska drukarnia Bertutowica, o czem nie posiadamy zresztą innych wiadomości.

Jan Brawer księgarz, mieszcz. krak. Nie znają go ani Bandt-kie. ani Lelewel, ani A. Grabowski. R. 1643 syndyk m. Krakowa pozywa Jana Marszała mieszcz. krak., »iż tymi czasy umarł w domu jego Jan Brawrer bibliopola, mieszcz. krak., bezdzietny, po którym jure caduco spadek w połowie przypada ad officium cons. Crac., a w połowie ad aerarium civitatis« (Contr. cons. 662 p. 1166). Był on może krewnym Jana Brauera księgarza amsterdamskiego, i miał rozgałęzione stosunki handlowe z zagranicą. Dowiadujemy się o tem z dalszego w r. 1644 postępowania przy likwidacyi jego księgarni. Widzimy tam, że ostatnimi czasy przed śmiercią sprowadzał książki od Jana Brauera »J. U. Dris et bibliopolae amstełodam. za 6000 złp.; od Piotra Henninga »consulis et bibliopolae cołonien-sis« za 1317 złp. 8 gr.; od Jana Crit »consulis et bibliopolae colo-niensis« za 1073 złp. Te ostatnie książki podobno wziął w długu zamiast pieniędzy (Contr. cons. 662 p. 1460). Dalej zeznają świadkowie, że »nieb. Brawer brał księgi od Forstera¹, które mu ten z Gdańska i Warszawy posyłał, i przez 7 lat do śmierci nie miał Brawer ksiąg skądinąd, tylko od Forstera. Nie mięszał ich między stare »Hieratowskie« (tamże p. 1462)¹. Z pretensyami do masy spadkowej wystąpił też drukarz krak. Krzysztof Schedel, który również ksiąg dostarczał Brawerowi (tamże p. 1496 i n.). Jan Mar-szał, w którego domu mieszkał i umarł Brawer, polikwidował sobie 505 złp. wydane częścią na koszta jego pogrzebu, częścią na żywność jeszcze za życia nieboszczyka. Powołał się przytem na wniesiony do urzędu radzieck. d. 28 sierpnia 1642 skrypt »Rachunki z p. Brawerem«, który przepadł »tempore hostilitatis Sueticae«² (tamże p. 1496). Do szacowania książek pozostałych po Brawerze urząd radź. wyznaczył rzeczoznawców (»gnari«): Adama Krypuso-wica, Łukasza Kupiszewica i Anzelma Rurychta, o których zawodzie

¹ Była w XVII w. drukarnia Forstera w Gdańsku, o której wspomina Lelewel (Bibliogr. ksiąg dwoje, I, str. 208). Förster obok tego prowadził handel książkami.

EK

agfc-

pP

«i

MBB

Fig. BO. Portret Franciszka Cezarego starszego, drukarza krak., przechowany w Drukarni Uniwers. w Krakowie (do str. 277).

iSY. Tomkowicz.

.

jednak przemilczano (Contr. cons. 662 p. 1501). W masie spadkowej po Brawerze zostały też klejnoty i kosztowności, dane w zastaw Wojciechowi Vonchon, i obecnie przezeń wydane Janowi Marszałowi, których oszacowania dokonał złotnik krak. Donat Kniper (Contr, cons. 662 p. 1577).

Szymon Brochotowicz drukarz krak.? — por. niżej, pod: Marcin Horteryn.

Grzegorz Brückner rytowifik, patrz niżej, pod: Jan Januszewski, drukarz.

Franciszek Cezary (starszy) drukarz (fig. 30). R. 1617 przedstawił listy z Łobżenicy¹ i przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 83). — Z jego drukami wyszedł w pierwszej połowie XVII w. cały szereg pięknych i cennych wydawnictw krakowskich. Z dzieła Brandtkiego o drukarniach krak. wiemy, że drukarnia ta przeniesioną została do własnego domu właściciela firmy przy ul. ś. Anny, dziś 1. 9, w r. 1623 nabytego, że Cezary żył w bliskich stosunkach z różnemi wybitnemi osobistościami ówczesnej Polski, między innemi z dwoma biskupami krak., z Piaseckim biskupem przemyskim, z księciem Zasławskim itd. Wreszcie, że drukarnię po nim prowadzili członkowie tej samej rodziny, aż do początku drugiej połowy XVIII w.

Z dalszych zapisek w księgach miejskich dowiadujemy się, że Cezary, którego najstarsze druki krak. są podobno z r. 1616³ 4, posiadał w pierwszem dziesięcioleciu swej działalności prasę i mate-ryał dawniejszej drukarni Szarfenbergera, drukarza naprzód wrocławskiego, a polem krakowskiego i to początkowo tytułem zastawu. Mianowicie w r. 1620 zapisano, że Jan Szarfenberger »Patritius Crac.« będąc winien 160 zł. Franciszkowi Cezaremu typografowi, przyrzeka oddać sumę na ś. Michał r. b. 1620 »cum ea conditione, quod si debitum praedicto termino solvere neglexerit, extunc officina typo-graphica eiusdem débitons propria penes praedictum creditorem ad praesens extans, jure perpetuo in vim juris lapsi eidem creditori, fam. Francisco Caesari cedere debebit, nec eam praef. debitor am-plius repetere ... poterit« (Scab. 1166 p. 44/45).

Ale stosunek ten zastawu nie rozpoczął się w tym czasie dopiero, istniał on już od r. 1615 lub 1616, tak, że najstarsze druki

Fr. Cezarego zapewne były drukowane na prasie i materyałem Szarfenbergera. Dowiadujemy się o tem z zapiski znacznie późniejszej, wciągniętej już po śmierci Szarfenbergera do ksiąg miejskich. W r. 1625 Mateusz Gruszczyński, szwagier Jana Szarfenbergera¹, pozwał Franciszka Cezarego o zwrot tego zastawu. Cezary w obronie oświad-ternu jest około 10 lat mając nieb. Jan Szarfenberger drukarz krak. prasę drukarską i materyej 6 centnarów na litery, którą cay-giem zowią, w zastawie u żydów i obawiając się, aby mu tam długością czasu nie zginęła, uprosił pozwanego, aby to wszystko (prasę i cayg) wykupił i do siebie wziął... pozwany dał za to sumę 120 polskich ... potem nieboszczyk Szarfenberger wiedząc, że już prasa z caygiem u pozwanego była, i chcąc jej od niego perperam dostać insymulował był o nią na sądzie burgrabskim akcyą« pozwany unikając przysięgi dał mu jeszcze pieniędzy kilka razy i na pogrzeb Szarfenbergera 5 zł. tak, że teraz jest ta prasa z caygiem u pozwanego w 180 zł., których żąda przed oddaniem spadkobiercom (Contr, cons. 655 p. 542).

cza:

Sprawa nie musiała być tąk jasną, jak ją Cezary przedstawia, proces bowiem ciągnął się dalej dość długo, i w r. 1627 zapisano, że »Stan. Ostrowski bedellus off. adv. de mandato D. Advocati Crac, in domum lap. in pl. Slavcoviensi consistentem ex instantia D. Mat-thaei Gruszczyński notarii civilis Crac, ad arrestandam officinam impressorialem per fam. Joannem Szarfembergier fam. Francisco Ce-sary venditam descendit — quod quidem arrestum Franciscus Cesar y suscepit« (Adv. 526 p. 1204).

Jak się ostatecznie proces skończył, nie wiemy; jeśli jednak trafnem jest przypuszczenie, że Cezary początkowo używał oficyny drukarskiej Jana Szarfenbergera, to z zapiski ostatniej mogło by wynikać, iż ta pierwsza drukarnia Cezarego znajdowała się nie, jak mniema Bandtkie⁵ 6, na ul. Szpitalnej czy »w tyłach kamienicy na ul. Floryańskiej położonej, pod Wiewiórką«, ale na ul. Sławkowskiej.

Bandtkie wspomina o procesie z r. 1619, w którym trzej drukarze krak. a między nimi Fr. Cezary, skarżyli Alberta (sic) Jastrzębskiego o nieprawne drukowanie kalendarzy. Tu równie jak w sporze z Janem Szarfenbergerem, mógł Cezary mieć słuszność. Miewał on jednak inne jeszcze spory i sprawy, z których wynika, iż rad wadził się z kolegami drukarzami i był nawet charakteru gwałtownego. I tak w tymże r. 1619 zapisano skargę, iż Franciszek Cezary drukarz krak. osobiście napadł na mieszkanie Sebastyana Jastrząbskiego (sic) drukarza, drzwi wywalił, jego pobił izesromocił, jego żonę brzemienną wypoliczkował i o ziemię powalił, domownika też potłukł, i na wszystkich troje rzucił się z puginałem (Adv. 526 p. 893/4). I jeszcze w r. 1619 Antoni Wosiński impressor civis Crac, skarży Franciszka Cezarego typografa, że ten od dwóch lat szukał z nim swady, aż nareszcie teraz spotkawszy go w Wadze¹ będącego i papier kupującego, zelżył i zesromocił; wołał, że »choćby mi 1000 zł. na cię odłożyć, aby mi i suknię ważyć, tedy cię zabiję« i rzucił się nań z puginałem, i byłby go in loco publico et privile-giato zabił, gdyby nie byli obronili obecni. Wreszcie przyszedł doń na objad niby na jednanie »i tak jedząc chleb jego znowu lżył sro-mocił, do puginała się porywał... aż zaledwie go z domu zbyli* (Contr. cons. 652 p. 962).

W r. 1623 był znowu Cezary pozwany przez Kwaśniowskiego drukarza z powodu bitki publicznej »ratione verberum in foro publico illatorum« (Contr. cons. 654 p. 494).

O stosunkach rodzinnych C. czytamy tylko w testamencie Anny Malickiej wdowy z r. 1621, w którym jest mowa o córce jej Barbarze, żonie Franciszka »Caesary« typografa (Scab. 1166 p. 212 213). Annę Malicką w r. 1612 zapisano jako »bibliopolinę« ⁷ 8.

Dość dużo znajdujemy w księgach miejskich wiadomości o kamienicy na drukarnię Cezarego nabytej na ul. ś. Anny. R. 1623 wciągnięto umowę, mocą której bracia Marcin i Teodor Rozyczowie(s), synowie Jana Rozycza, chirurga mieszczanina krak.⁹, sprzedają Fian-ciszkowi Cezaremu typografowi i żonie jego Barbarze Malickiej za 3000 zł. kamienicę na ul. ś. Anny »acialiter in¹⁰ vener. eccl. s. An-nae vicariorum et haereduin olim Martini Gawronek in vic.o trans versah ex eadem platea tendente inter domos lapideas ab utrinque jacentem«, obciążoną widerkaufem 560 zł. na rzecz Collegium ma-jus Akademii krak., tudzież sumą 100 zł. na rzecz Wikarych ś. Anny (nCos. p.217). Rewizyę tej po nieb. Rozycu cyruliku nabytej kam. wpisano wkrótce potem w sobotę nazajutrz po Wniebowstąpieniu¹¹ (Rev. quart. II p. 344). To kupno nie poszło gładko. W r. 1625 wniesioną była przeciw Cezaremu skarga, w której powiedziano, że Mikołaj Wolski marsz. w. kor. przez pełnomocnika swego. p. Michała Sędziwoja, sekretarza J. K. M., w r. 1623 uczynił był kontrakt z Marcinem i Teodorem Roźycami »strony kupna kamienicy Roźycowskiej nazwranej, na ś. Anny ulicy, narożnej podle wikaryów kościoła ś. Anny leżącej, i stargował ją«. Cezary dowiedziawszy się o zawartej umowie, tymże Różycom więcej postąpił potajemnie, i kamienicę stargował, na szkodę marszałka kor. Na wszelkie protesty urzędowe »pozwany niedbając, uwiódłszy urząd niniejszy ad małe narrata sua in officio od tychże Różyców zapis kupna takowego otrzymał«. Wolski żąda oddania sobie kamienicy i szkodę szacuje sobie na 4000 złp. (Contr. cons. 655 p. 138). Mimo protestu Cezarego (tamże p. 148—151) urząd radziecki w r. 1626 orzekł, iż pozwany nie ma prawa zrzucać winy na Różyców, lecz winien sam odpowiadać za ten czyn (tamże p. 1216). W dalszej obronie Cezary w r. 1626 twierdzi, iż nie podchodził Wolskiego bynajmniej, tylko na wiadomość »że Rożycowie kamienicę swą, która się im po rodzicach dostała przedają«, r. 1623 ¹⁸/₂ kontrakt spisał i kamienicę jawnie stargował, przy obecności świadków, o żadnym zaś areszcie ani zastrzeżeniu nie wiedział (tamże 1230).

Naprzeciw temu pełnomocnik Wolskiego wywodzi, że starszy ż braci Różyców, w tej chwili nieżyjący śp. Marcin, już »połowicę domu Wolskiemu był sprzedał«, a gdy się Cezary o tern dowiedział, »ubieżał do młodszego Teodora Różyca, a większą sumę obiecawszy«, kontrakt od obu braci uzyskał (tamże p. 1232 p. 1246).

Dalsze zapiski ksiąg miejskich nie przynoszą nam ani wiadomości, jak się ta sprawa zakończyła, ani żadnych ważnych szczegółów o drukarni Cezarego. W r. 1635 zapisano obronę prowadzoną przez Krzysztofa Schedla i Franciszka Cezarego przeciw nieprawnemu nałożeniu na nich kontrybucyi uchwalonej przez Sejm a dotyczącej rzemieślników, do których drukarze się nie zaliczali². WT r. 1635 ryum«

Cezary zamierzył przedsięwziąć jakieś przebudowy w domu swoim na ul. ś. Anny, mianowicie poprowadzić przejście z izby frontowej pierwszego piętra do »indermachu«, przyczem mur między częścią frontową a indermachem w długości 7 łokci, nad którym to murom jest »szczyt kliniasty«, miał być podniesiony tak, aby wyrównać murowi graniczącemu z kamienicą XX. Wikaryuszów ś. Anny (fig. 31). Wysiani na rewizyę wiertelnicy orzekli, iź będzie to bez szkody tak dla sąsiadów jak i dla przeciwległego Collegium wielkiego. Stwierdzili, że naprzód ulica ma w tem miejscu szerokości 20 łokci, następnie nowy mur będzie się wznosił »nie przeciwko oknom lekto-a wreszcie nic zaciemniać nie może, »owszem rychlej nie-

jaką wesołość repercussii swojej światła od stojącej ściany poda, bo z teraźniejszej ruiny ta szczerbina nic od siebie nie wydaje tylko jakiś cień melankoliczny. Z tych też kamienic jako p. Fr. Cezarego, Xiędzów Wikaryów, JMCX. Proboszcza, zasłony i cienie ich obracają się ku kościołowi ś. Szczepana« (Rev. quart, p. 554).

W r. 1643 pozwolono Cezaremu zrobić sklepioną piwniczkę pod brukiem ulicy przed kamienicą »na szerz łokci półszosta od kamienicy mierząc do rynsztoka« z »oknem ziemnem przy kamienicy dla zrzucania drew«, uznając, że »PP. Akademicy żadnej przez to przeszkody mieć nie będą«, jako że »takowych piwniczek na przy-sionkach jest wiele przed kamienicami naszeini tak w rynku jako i w ulicach« (Rev. quart, p. 137).

W r. 1641 spotykamy zapiskę, że Franciszek Cezary drukarz był jednym z współopiekunów dzieci Kaspra Jugowica ławnika krak. (Contr. cons. 662 p. 111, p. 123). 0 sprawie tej znajdujemy dalsze wzmianki z r. 1642 (tamże p. 479, p. 501, p. ol3), a epilog rozegrał się jeszcze w r. 1648, w którym jeden z dawnych pupilów, Ludwik Jugowic patrycyusz krak., zaskarżył Cezarego wraz z drugim współ-opiekunem jako niegdyś swych opiekunów o jakieś krzywdy, a obaj pozwani snąć musieli się do winy poczuwać, skoro urzędów me oświadczyli gotowość zaspokojenia pretensyi (Contr. cons. 66o p.

1668 i n.).

W tym okresie czasu spotykamy jeszcze pewną ilość innych zapisek o Cezarym, które wszakże nie przedstawiają większego interesu. W r. 1644 Cezary pozywał jakiegoś Hyacynta Będkówica czy Będkowskiego, że »pobrał kryjomo kilkaset sexternôw ksiązu pewnej, które aktor drukował« (Contr. cons. 662 p. 15 1).

Jeszcze w r. 1650 odezwało się echo sprawy przejęcia w r. 1620 drukarni Szarfenbergerowskiej przez Cezarego. Mianowicie ów znany nam już Mateusz Gruszczyński, obecnie rajca krak., wniósł pozew, w którym twierdzi, że pożyczył niegdyś Janowi Szarfenber-gerowi, czy też miał u niego za coś należytość 100 zł., i że wówczas urząd orzekł był nawet wskutek tego areszt na oficynę drukarską Szarfenbergera. Franciszek Cezary kupiwszy część oficyny od Szarfenbergera przejął to zobowiązanie na siebie, lecz go dotąd nie spełnił. Urząd radziecki orzekł obecnie, że Cezary winien jest owe 100 zł, spłacić (Contr. cons. 663 p. 2166).

Bandtkie wspomina o Janie Pawle Cezarym, synu albo bracie Franciszka, który po śmierci Franciszka (f 1651) zawiadywał a potem na swoją rękę prowadził drukarnię w Krakowie. Być może, iż do niego to odnosi się zapiska z r. 1646, o sporze prowadzonym przez Jana Cezarego z żoną Maryną Słomnicką o niewierność małżeńską i jakieś krzywdy materyalne (Contr. cons. 662 p. 174).

Jerzy Chrząstowic bibliopola wymieniony pod r. 1618 w sporze z Wosińskim typografem¹². Nie znają go ani Bandtkie, ani Lelewel, ani Grabowski. Być może, iż tą samą osobą co Chrząstowic, jest Georgius bibliopola w ul. Siennej, albo Jurek bi-błiopoia, który w r. 1595 mieszkał przy ul. Stolarskiej².

Zygmunt Danielowic »bibliopola civis Crac.« — patrz wyżej we wstępie do niniejszego rozdziału, pod r. 1618.

Paweł Fabricius(?) bibliopola — patrz niżej pod: Paweł Foe-

licius.

Sebastyan Fabrowic (Fabricius?) drukarz krak.. rodem z Wiślicy, r. 1619 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 117), wymieniony jeszcze w tym roku i następnym, posiada formy drukarskie (Adv. 526 p. 871; Contr. cons. 653 p. 218). Nie znają go ani Bandtkie, ani Lelewel, który przytacza dwa druki Seba-styana Fabriciusa z r. 1615; może to był nasz Fabrowic. Bibliografia Estreichera wymienia parę druków Sebastyana Fabrowicza z lat 1620 i 1621.

Marcin Stanieć Filipowski (Philippowski),drukarz. Bandtkie za Hoffmannem³ oznacza czas jego działalności w Polsce na lata

1638—1649. W księgach m. Krak. spotykamy następujące o nim zapiski. R. 1625 »Martinus Stanieć Philippowski typographus« przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 211). R. 1635 występuje w Krakowie jako zastępca Anton. Wosińskiego drukarza (Contr. cons. 660 p. 380). W r. 1636 wspomniany kilkakrotnie (Contr, cons. 661 p. 226) posiada w Krakowie kamienicę »in platea judaica« ¹ (tamże p. 390), a domu tego, stojącego obok kam. Korwu-sowskiej, za którą stoi kam. Krokiera, właścicielem jest jeszcze w r. 1642 (Rev. quart. III p. 98). W r. 1637 uiszcza się z nabytego wi-derkaufem zapisu na kościół ś, Szczepana w Krakowie (Scab. 1169 p. 12). Z aktów procesu rozpoczętego w r. 1637 dowiadujemy się o nieznanym dotąd jego druku. Mianowicie Rorayski, opiekun dzieci nieb. Stanisława Giermańskiego drukarza krak., pozywa Marcina Filipowskiego o to, iż on »in contrarium privilegii S. R. Mtls benigne liberis olim Stanislai Giermański concessi, ważył się świeżo teraz książkę sub titulo Szafami a¹³ 14, którą nieb, Giermański wydrukował był, in praejudicium liberorum praefati Giermański drukować i przedawać« (Contr. cons. 661 p. 665). Ciekawe są szczegóły tej sprawy, jakie zawiera zeznanie złożone w r. 1638 przez Franciszka Cezarego drukarza krak. jako świadka. Opowiada dobrze, że X. Paweł Symplicina (s) z Pułtuska, temu jest kilkanaście lat, dał był naprzód drukować Szafarnią nieb. Woje. Kobylińskiemu¹⁵, który iż nad wolą autora X. Pawła Sympliciana siła przydawszy przydatków do tej Szafarnie i vitiose, wydrukował ją. Zakazał mu ten autor tej Szafarnie, aby jej nie ważył się więcej drukować, jakoż nie drukował więcej jeno ten raz. Ale ten autor, X. Simplician, poprawiwszy tego Kobylińskiego błędów, wyrzuciwszy był przydał nad wolą swoje, przydawszy też nieco swego, dał ją drukować nieb. Jakubowi Sebeynicherowi (s) który ją też potem kilkakroć za pozwoleniem tego autora drukował, a więcej jej nikt nie drukował, tylko po nim nieb. Giermański, jako ten, który drukarnią potem u potomków nieb. Sybeynechera (s) i z pri-vilegiami tej drukarni nadanemi, kupił, i successores potem tego

on : » wiem to

to co on

iż druk pod tym tytułem, lubo, jak niżej czytamy, miał

XVII w., wcale nie jest

Giermańskiego także na tęż drukarnię privilev (s) otrzymali«. Podobnie też zeznał Maciej Andrzejowczyk drukarz (Contr. cons. 661 p. 821). W wyroku urzędu radzieckiego, zapadłym w r. 1639 czytamy, iż gdy strona pozywająca tj. spadkobiercy Giermańskiego przedłożyli przywilej dany sobie przez króla i świadkami wykazali »neminem typographorum Crac. librum hunc, Szafarnia dictum, de voluntate sui authoris, vidlct Simpliciani impressisse, praeter Sebe-neycheriutn (s) et iliius typographiae posthac emptorem, patrem suum, seque in usu post mortem ejusdem Stanislai Giermański privilegii istius extitisse« — urząd skazał pozwanego Filipowskiego na karę. Od tego wyroku pozwany apelował do sądu król. (Contr. cons. 661 p. 1588 i n.).

R. 1642 profesorowie »Collegii majoris Academiae Crac.« pozwali Marcina Filipowskiego i Bartłomieja Kwaśniowskiego drukarzy krak. »ratione decem aureorum ungaricalium succubitionis« (Contr, cons. 662 p. 761). Dalszych śladów przebiegu tej sprawy nie znalazłem.

W r. 1649 21/7 Filipowski pisze testament w kam. własnej »in platea judaica, inter gen. Ważyński et Mathiae Kowalik lapi-deas« (Scab. 1170 p. 1443) \ Ale w tym roku jeszcze nie umarł, albowiem w r. 1650 zapisano, że Anna Filipowska skarży o jakieś pretensye męża swego Marcina i pasierba z pierwszego małżeństwa mężowskiego (privignum), Jana (Contr. cons. 663 p. 2138). Zatem Anna była drugą żoną Marcina F. drukarza. 1 w tym samym roku później zapisano zeznanie świadków na dowód, co Marcin Filipowski, widocznie żyjący jeszcze, obiecał córce swej Konstancy i, gdy wychodziła za mąż za Alberta Wrońskiego (tamże p. 2288, p. 2296. p. 2315).

Paweł Foelicius (Faelix, raz Fabricius) bibliopola. Kilka dat o nim przytacza niedokładnie A. Grabowski². R. 1600 Maciej Wierzbięta drukarz krak. kwituje, że »Paulus Fabricius (sic) bibliopola civis Warssoviensis, antea vero civis Crac.« będąc mu winien 2218 zł. takowe ratami całkowicie wypłacił (Scab. 1160 p. 29, p. 112). Zdaje się, choć pewnem nie jest, że tak błędnie zapisano tutaj na-

¹ Zapewne była to ta sama kam., o której już wyżej była mowa, i zdaje się, że dziś oznaczona jest 1. or. 6 na ul. ś. Tomasza.

* Op. cit. str. 392 i 397 nota.

ri ■ ■

* f\td /■

1 \ R f g, sgi««.-’

Krakowie, od zachodu. Rys.

kte.1

4

t • *. £ ■    ■

VA

? ’■

lfW“

Pf

SüæSS

CttHl

as

;~.-r    ^

Ciii - ^

’NJ

PC?

>v-

j '?r

c?,*z

~m

Pi,

'JŁŁ

fj

S fè il

s.

... « •

Fig. 31. Probostwo i dom Wikaryuszów-ś. Anny w L Łepkowski ok. r. 1879. — Wyżej ściana szczytowa wschodnia tegoż domu W ikaryuszów po zburzeniu sąsiedniego domu (niegdyś Cezarego) w r. 1907. Zdjęcie fotogr.

(do str. 281).

St. Tomkowicz.

zwisko Foeliciusa¹. W tymże roku wymieniony jest Paulus Faelix bibliopola Crac. (tamże p. 170). W r. 1602 czytamy poprawnie »Paulus Foelicius bibliopola civis Crac.« (tamże p. 730). W tymże samym roku malarz Dolabella mając pretensyę do »Paulum Foeli-cium«, kładzie areszt na jego skrzynię¹⁶ 17 18. Później widać wyniósł się z Krakowa i nawet zrzekł się praw mieszczanina krak., roku bowiem 1610 »Paulus Foelicius civis et bibliopola gneznensis« zeznaje, że z długu 57 zł., które był winien śp. Jakubowi Siebeneycherowi rajcy krak., pozostaje dłużen wdowie po nim Annie resztę 30 zł. (Cons. p. 556—557). Tenże w tym samym roku czyni zapis innej sumy, którą jest winien Szymonowi Muty, kupcowi krak. (tamże p. 559). Jakub Siebeneycher był drukarzem krak. — patrz niżej pod: Sybeneycher.

Franciszek Gawlic, księgarz sokalski. Nieznany bibliografom. R. 1643 zapisano w aktach miejskich krak., że » Franciscus Gawlic civis et bibliopola socaliensis« pozwał o szkodę i zelżenie Wawrzyńca Sadowica i jego żonę (Contr. cons. 662 p. 1020).

Stanisław Giermański drukarz krak. Bandtkie przytacza o nim dwie daty: r. 1616 i 1618. Lelewel⁸ mówi też o roku 1625-

znawca

W księgach m. Krak. spotykamy kilka zapisek odnoszących się do niego. Dowiadujemy się z nich naprzód, że po śmierci Jakuba Sybeneychera. który umarł w r. 1604, wdowa po nim prowadząc dalej drukarnię znajdującą się w domu na ul. Grodzkiej, dziś oznaczonym 1. or. 7, wydzierżawiała ją przez lat kilkanaście Stanisławowi Gierrnańskiemu drukarzowi, który później drukarnię tę nawet nabył na własność¹⁹. Ten Stanisław G. r. 1618 jako rzeczo-szacował księgi pozostałe po nieb. pani Boczkowskiej²⁰. Stanisław G. drukarz umarł w r. 1627; z małżeństwa z Ka-

tarzyną córką Piotra Puzetha Borgoniego¹ i Katarzyny, małżonków (Scab. 1139 p. 552) pozostawił synów Szymona i Dominika, tudzież córkę Agnieszkę.

R. 1627 opiekunowie małoletnich dzieci Stanisława Giermań-skiego pozywali Macieja Jędrzejowczyka typografa krak. o nieprawne ze szkodą małoletnich podjęte wydanie książki, której druk umową formalną był zastrzeżony Giermańskiemu²¹ 22 23. R. 1639 Szymon, nieb. Stanisława Giermańskiego drukarza i Katarzyny małżonków syn, pisząc testament, wymienia jako swoją własność »budę z księgami pod kamienicą Bidermanowską, leżącą w Rynku«* i księgi, których nieco zostało się po rodzicach. Zeznaje »żem winien p. Moriconiemu Henrykowi kupcowi krak. zł. 298 za księgi, a on powinien mi będzie za defektowe suplement uczynić, który defekt jest w Brewiarzu, Epistołach i w Polianteiej jednej«. »Księgi, które p. Moriconi dał, a monstra, o których wie Dominik, tedy wrócić p. Moriconiemu, zapłaciwszy mu dwoje officia cum ligneis figu-ris«. »Item winienem p. Moriconiemu za 50 obrazków pergaminowych«. »U Ocieszy młodego introligatora zostały dwie księdze Zwierciadła i jeden Trybunał koronny do introligowania« (Scab. 1169 p.

491-492).

R. 1643 »ingenuus Dominicus Giermański, olim fam. Stanislai G. typographi et Catherinae Puzetowna civium Crac, filius« kwituje opiekuna ze spadku, a mianowicie »de summa 250 flor. poi. a summa originali 500 flor. pol. ex venditione typographiae et librorum, morte praefati patris sui relictorum promanante (sic) et ad Agnetem sororem suam pro sorte ipsius spectant.e, post mortem vero ipsius ad se de-voluta« (Scab. 1170 p. 2—3). Ż innej zapiski z tegoż roku wynika, że majątek pozostały po Sianisławie G. drukarzu był znaczny i że wnuczką jego a córką Dominika G. była Katarzyna Ryngiu-

szowa kupcowa (Contr. cons. 662 p. 1020).

Aleksander Gorczyn bibliopola krak. Tak nazwany jest w testamencie Agnieszki Bulowskiej papierniczki. wdowy, z r. 1647, gdzie

czytamy, że winien jej był 60 zł. (Scab. 1170 p. 1064—1077). A. Grabowski¹ przytacza o nim jedną tylko wzmiankę z r. 1648 i wspomina o Janie Aleksandrze Gorczynie zręcznym miedziorytniku z połowy XVII w. oraz zapiskę z końca zdaje się XVII w., według której »Aleksander Gorczyn m. Dru. K. (tak)« siedział w Krakowie w więzieniu za długi. Według Lelewela Gorczyna (sic) w r. 1653 drukował w Lesznie Herby królestwa polskiego.

Baltazar Heuptflasius bibliopola z Libenthal, według A. Grabowskiego²⁴ 25 zwany też Gamdfleiszem albo Chamfleszem, żył w Krakowie w latach 1598—1614 i mieszkał w kamienicy 00. Dominikanów. W księgach miejskich czytamy, że w r. 1599 »exhibitis lit-teris... ortus sui de data in civitate Libenthaliensi«²⁶, przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 874 r.).

Antoni Hierates (Hierat, Hierad, Chierad), bibliopola. Według A. Grabowskiego był on księgarzem już w r. 1623 i zwano go też Gerardi²⁷, a r. 1628 wspomniany jest Antoni Hierat bibliopola civis Crac.²⁸ — R. 1624 przedstawiwszy genealogię z Kolonii (Co-lonia agrippina) przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 187). R. 1629 w pewnym procesie o przywóz książek występuje »Antonius Hierates bibliopola, civis Crac.«, zurany w tekście także Hiera-dem lub Chieradem. Przesyłał on z Frankfurtu księgi do Krakowa. Nie wiadomo, czy miał księgarnię w Krakowie (Contr. cons. 657 p. 392).

Arnold Hierath, księgarz koloński. Był zapewne krewnym poprzedniego. R. 1635 Katarzyna, nieb. Arnolda Hierath bibliopoli ko-lońskiego wdowa, miała w Krakowie sprawę z Zacheuszem Kestne-rem synem księgarza krak. o jakieś sumy jej należne (Contr. cons. 660 p. 377).

Marcin Horteryn (Hortoryn, Horterycz, Żeligowski), drukarz i bibiiopola. Bandtkie²⁹ zna jego druki krak. z lat 1619 i 1620,

Lelewel¹ zaś z lat 1616 -1620. A. Grabowski³⁰ 31 zowie go Hor-teryczem i notuje, że w r. 1624 miał swoją budę »na trecie podle czapników za ś. Wojciechem«. Z ksiąg miejskich wypisujemy następujące szczegóły. R. 1615 Martinus Żeligowski Hortorin bibliopola ze Lwowa (de civitate Leopoliensi) przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 48—49). R. 1618 Marcin Horiorin zwany też w tekście Horterinem »tvpographus eivis Crac.« pozwany był przez Szymona Rrochotowieża, iż Horteryn obeiżył skarżącego przed urzędem duchownym »udając, jakoby miał książkę wszeteczną, Zabawy Daniec kiego³² nazwaną, w r. 1606 (tak) od niego drukowaną znowu r. 1617 rekudować swym sumptem i co większa sfałszować, tj. miasto 1607 (tak) położyć 1606«. Dalej wspomniano zakaz księdza biskupa, aby takich ksiąg żaden nie ważył się rekudować pod winą 100 czerw. zł. (Contr. cons. 652 p. 473).

Januskowic — patrz niżej: Maciej Jędrzejowczyk drukarz.

Jan Januszowski Łazarzowicz drukarz, syn Łazarza Andry-sowicza drukarza. Prowadził po ojcu znaną drukarnię »Łazarzową« w końcu XVI i początku XVII w. Co do dalszych jej losów por. niżej pod Jędrzejowczyk i pod Skalski. Umarł Januszowski w r. 1613. Pisze o nim obszernie Bandtkie i wyraża przypuszczenie, że w r. 1620 drukarnia, którą po Januszowskim przejął był Jędrzejowczyk. znajdowała się niedaleko Kollegium większego. Była ona istotnie w pobliżu i to jeszcze za Januszowskiego w końcu XVI w. R. 1579 Januszowski impressor mieszkał i miał dom na ul. Gołębiej, niedaleko bursy Jeruzalem (Z księgi poborów miejskich — A. Grabowskiego rękop. Kraków 4 to, teka II, w posiadaniu rodziny). R. 1594 w czerwcu studenci z okna bursy Jeruzalem strzelając do drukarni Januszowskiego, ubili tam najlepszego rytownika Grzegorza Brücknera. syna Jakuba z Wrocławia³³. R. 1613 posiadaczem »dornus Januszowskiego ex antiquo appellatae in platea Co-lumbarum, e regione bursae Jerusalem sitae acialiter« nazwany jest ks. Krzysztof Trzciński pleban ś. Szczepana (Adv. 525 p. 1594), ale widać było to posiadanie chwilowe, gdyż dopiero w r. 1626 syn Januszowskiego Michał tę kamienicę odziedziczoną »penes domum

haeredum olim Joannis Gruszczyński, ad lalus contubernii seu bur-sae Hierusalem acialiter sitam« sprzedał Stanisławowi Smilo wójtowi tuchowskiemu za 2000 zł. (Scab. 1167 p. 428). Z tych zapisek i z aktów hipotecznych wypada, że drukarnia Januszowskiego i potem Jędrzej o wczyka, zwana Łazarzową, mieściła się w narożnej od ul. Gołębiej części budynku, dziś wyższej Szkoły przemysłowej, oznaczonego 1. or. 20 przy ul. Gołębiej. Januszowski zostawił trzech synów: Stanisława, Michała i Krzysztofa¹.

Sebastyan Jastrzębski typograf. Bandtkie za J. S. Załuskim przytacza tylko jeden druk jego z r. 1625. R. 1619 Sebastyan Jastrzębski »impressor, civis Crac.« miał jakąś sprawę z Franciszkiem Cezarym typografem krak. (Contr. cons. 652 p. 953—954). R. 1629 11/9 Sebastyan Jastrzębski »typographus« spisuje testament »in domo lignea uxoris moderni testatoris propria, in pl. Columba-rum inter acialem Januszowska antiquitus dictam et Jacobi Gawa ab utrinque sita«. Zatem byłby to dom spadkobierców Jana Gruszczyńskiego², do których może należała żona Jastrzębskiego. Testament ten nie był ostatecznym. Nazajutrz bowiem wpisano do ksiąg miejskich drugi obszerniejszy testament, którym Jastrzębski drukarnię swoją zapisuje synom: Aleksandrowi z 1-go małżeństwa i Janowi z 2-go małżeństwa. Na koszta pogrzebu przeznacza »jedną skrzynię pisma bądź łacińskiego, bądź polskiego« i pisze: towar, którykolwiek jest tak w Częstochowej jako i na Kalwaryej oddaję pani małżonce teraźniejszej« (Scab. 1167 p. 1185—1187). Dom ten? w którym było mieszkanie a może i drukarnia Seb. Jastrzębskiego, znajdował się albo w miejscu kamienicy dziś oznaczonej 1. or. 18 przy ul. Gołębiej, albo też może wszedł w skład obecnej wyższej Szkoły przemysłowej.

Maciej Jędrzejowczyk (Andreoviensis, Andrzejowczyk) drukarz. Nazywał się zapewne Januskowic lub był synem Januska, a pochodził z Jędrzejowa i stąd zwano go Jędrzejowczykiem. Wnosimy to stąd, że r. 1616Maciej Januskowic »impresor« (s) z Jędrzejowa przyjął prawom. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 63). Przejął on drukarnię »Łazarzową« po Janie Januszowskim, ale nie bezpośrednio. W latach 1604—1605 zawiadywał nią Bazyli Skalski, po nim Jędrzejowczyk był przez czas pewien tylko zawiadowcą, jak przypuszcza Bandtkie³ »do

¹ Patrz niżej pod: Maciej Jędrzejowczyk.

* Patrz wyżej, pod: Januszowski.

s Hist. drukarń krak. str. 380. — Por. niżej, pod: Skalski.

19

Archiwum nauk. A. V. 1.

r. 1610 i dalej«. W księgach miejskich znajdujemy ślad pewnej daty, kiedy Jędrzej owczy k stał się właścicielem zakładu. R. 1618 trzej synowie śp. Jana Januszowskiego typografa, Stanisław, Michał i Krzysztof potwierdzają dokonaną w roku 1615 sprzedaż drukarni ojcowskiej Maciejowi Jędrzejowczykowi typografowi i żonie jego Zofii, za którą to drukarnię należytość im wypłacono (Scab. 1165 p. 1050). Januszowscy sprzedali drukarnię, ale kamienicę sobie zachowali do r. 1626 \ Stąd wynikały spotkania i niesnaski, mimo że Jędrzej owczyk sprawował nawet zarząd kamienicy w zastępstwie właścicieli. R. 1618 Stanisław i Michał bracia Januszowscy skarżą się na Matyasza Jędrzejowczyka, rzemiosła drukarskiego mistrza, i żonę jego, oraz jakiegoś Stanisława »artis typo-graphariae discipulum«, iż jako gospodarze domu lżyli Januszow-skich, odgrażali im się, a ów uczeń nawet do rapiera brał się na nich (Adv. 526 p. 195—196). W tym samym jeszcze roku zapisano układ zawarty między Maciejem Jędrzej o wczykiem i Janem Szarfen-bergerem, typografami krak. — a Marcinem Harmańskim pasarao-nikiem o druk »Modlitw męskich«². R. 1627 opiekunowie małoletnich dzieci Stanisława Giermańskiego typografa krak. pozwali Macieja Andrzej o wczyka, typografa krak., zwanego w tekście »Andreo-viensis«: »quia ipse in contrarium privilegii et contractus certi ra-tione, ratione (tak) libri Synonymorum typis excudendi per olim Stanislaum Giermański habiti, ausus est recenter in detrimen-tum grave et praejudicium eorumdem minorennium Iibrum eundem Synonymorum, cujus facultatem (tak) typis excudere« (Contr. cons. 656 p. 289).

R. 1634 »Mathias Andreoviensis typographus Crac.« wspólnie z drugim drukarzem taksował książki w pewnym sporze s.

Z zapiski z r. 1637 dowiadujemy się, że Mathias Andrzejow-czyk typographus, posiadający swoją oficynę typograficzną, ożeniony jest 2° voto z Agnieszką Zatorczykówną (Scab. 1169 p. 65). Była zapewne córką Jana Zatorczyka mularza krak., który pracował w la-

¹ Patrz wyżej pod: Januszowski.

³ Patrz wyżej w rozdziale Hafciarze, szpalernicy i t d., pod: Har-

mański.

³ Por. niżej pod: Kempini.

tach 1607—1636³⁴. Pod r. 1638 wciągnięto do ksiąg ławniczych testament Macieja Andrzej o wczyka; wspomina w nim o żonie Agnieszce. Zresztą szczegóły nie są ciekawe; ksiąg żadnych wśród ruchomości nie wylicza. Wykonawcami mianuje drukarzy krak. Andrzeja Piotrkowczyka i Franciszka Cezarego. Z innej zapiski z tegoż roku dowiadujemy się, że po śmierci Macieja J. wystąpił wierzyciel Wa-leryan Piątkowski z pretensyami pieniężnemi, za które chciał zająć drukarnię będącą w posiadaniu wdowy, która to wdowa broni się, twierdząc, że na rzecz pozywającego i na chorobę męża musiała się wyekspensować, a na drukarni ma zapewniony swój posag 800 zł. (Contr. cons. 661 p. 1228 i n.).

Walenty Kalinkowic bibliopola. A. Grabowski wymienia jedynie datę jego śmierci r. 1650 i to, że miał kamienicę na ul. ś. Jana². Z zapiski z r. 1619 dowiadujemy się, że »Valentinus Kalinko wicz bibliopola ci vis Crac.« miał w tym czasie jakieś sprawy kupieckie w Piotrkowie (Contr. cons. 652 p. 724). Kamienicę na ul. ś. Jana posiadał już w latach 1634 i 1635 (Scab. 1168 p. 811, p. 897).

Marcin Kątski drukarz, r. 1650 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634—1649 p. 16; L. j. c. II ord. p. 119).

Szymon Kempini (Kempinius) drukarz. Bandtkie przytacza druki jego krakowskie z lat 1601—1616. R. 1609 dla skontrolowania szacunku ksiąg Pirogowicza wysłani byli z urzędu taksatorowie: »fam. Simon Kempinius librorum impressor et Gregorius Petkowicz impressor et bibliopola, cives Crac.« (Cons. p. 500—503). R. 1634 w sporze jakimś taksowali książki: »Mathias et Simon typographi Crac.«, którzy na końcu podpisali się: »Mathias Andreoviensis civis et Simon Kempini« (Contr. cons. 659 p. 412).

sner

Zacheusz Kesner (Kestner, Kiersner), bibliopola. A. Grabowski³ przytacza »Zacheusza bibliopolę« w latach 1568 i 1578 i wie jeszcze tylko, że r. 1621 sprzedawała w Krakowie księgi wdowa po Kesnerze, który w r. 1607 już nie żył. W księgach miejskich z XVII wieku spotykamy nieco dat dokładniejszych. R. 1601 Zachaeus Ke-bibliopola był właścicielem kamienicy na rynku krak. obok kamienicy Biffich leżącej (Cons. p. 752). Jak z innych późniejszych za-

torczyk.

19*

pisek da się skombinować, była to bliższa ulicy Brackiej część domu dziś 1. or. 25 oznaczonego. Oprócz domu posiadał on ogród na Strzelnicy, kapitał dość znaczny w gotówce i sumy na kamienicy jednej w Krakowie, oraz znaczne wierzytelności u kilkudziesiąt różnych osób, tudzież niemało ruchomości kosztownych. Kesner umarł w r. 1602 złożywszy w urzędzie ławniczym testament po niemiecku spisany, który wciągnięto po śmierci jego (Scab. 1160 p. 711, 732— 734). W tymże jeszcze roku wpisano w księgi miejskie spis książek po śmierci »Zachaei Kesner civis et bibliopolae Crac. in aedibus ipsius repertorum«. Jest ich ok. 2000, w tern polskich 5 i to samych nabożnych; niemieckich wiele. Jest to zbiór poważnych dzieł teologicznych, filozoficznych, historycznych, prawniczych, medycznych, matematycznych, klasyków łać i t. d. Osobny dział stanowią »libri musici< (p. 1716—1718), wśród których są i nuty muzyczne (Adv. 521 p. 1635—1797). R. 1603 spotykamy wzmiankę o Katarzynie wdowie po śp. Zacheuszu Kesnerze bibliopoli (Contr. cons. p. 792). R. 1605 zapisano, że kamienice wdowy po Zacheuszu Kiersnerze albo Kesnerze bibliopoli krak. i pana Ludwika Biffi leżą obok siebie na Rynku, naprzeciw Kabatu¹ (Rev. quart. II p. 809 i p. 814). R. 1611 dom na Rynku należy jeszcze do spadkobierców Zacha-ryasza (sic!) Kesnera bibliopoli (Cons. p. 853). Po księgarzu Kesnerze został syn także Zacheusz, wspominany w księgach m. Krak. od r. 1621 przez całą pierwszą połowę XVII w. W r. 1635 miał sprawę z wdową po Arnoldzie Hierath księgarzu kolońskim, o jakieś sumy jej należne (Contr. cons. 661 p. 377). Był on kupcem krak. (Contr. cons. 662 p. 2269, p. 2273) i handlował miedzią (Contr, cons. 663 p. 1353 i n.).

Wojciech Kobyliński bibliopola. Bandtkie zalicza go do drukarzy i wymienia druki jego krak. z lat 1595—1613. A. Grabowski wymienia go pod r. 1601 jako »książnika« ³⁵ 36. R. 1612 mieszkał on w domu p. Cezaryna w ul. Szpitalnej³⁷.

R. 1615 wciągnięto do ksiąg ławn. testament Wojciecha Ko-

bylińskiego bibliopoli krak. otwarty po jego śmierci. Wspomina w nim ogólnikowo o swoich drukach i księgach będących w zapasie. Wykonawcami mianuje Balcera Balcerowicza bibliopolę krak. i Jędrzeja Piotrkowczyka drukarza JKr. M. (Scab. 1165 p. 185—187).

Marcin Kobełecki drukarz, mieszcz. krak., wspomniany r. 1618 (Adv. 526 p. 642).

Wojciech Kolasa impressor z m. Tyczyna, r. 1617 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 87).

Jan Korzański drukarz z Brandis w Czechach, r. 1604 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1017 r.).

Jan Kownacki bibliopola krak., wspomniany pod r. 1603 (Contr. cons. p. 792). Grabowski wymienia go pod r. 1607.

Adam Krypusowic księgarz krak. wspomniany kilka razy w r. 1644. Jako »civis et bibliopola Grac.« świadczył w sprawie spadku po Janie Brawerze księgarzu krak. (Contr. cons. 662 p. 1462) i był przez urząd miejski wyznaczony z kilku innymi rzeczoznawcami do szacowania ksiąg po nim pozostałych¹. Zdaje się, że handlował razem książkami i dewocyonaliami. W tymże bowiem r. 1644 będąc pozwany przez Walentego (sic) Piątkowskiego³⁸ 39, który mu dał był towary na sprzedaż, powiada w obronie, że »miał od aktora koron średnich egz. 48, przednich 20 z przykładkami koronek o Poczęciu i officii o Aniołach«, ale za nie nic nie jest winien, owszem uczynił więcej niż był obowiązany, gdyż zapłacił za egzemplarz średnich po 24 gr. a przednich z przykładkami po 1 zł., »które do tego czasu leżą« i teraz musi je sprzedawać po 12 gr. i po 15 gr. za egzemplarz. A właściwie obiecywał był tylko »iż co mu kto za te rzeczy miał dać, tyle i on mu da«; formalny zaś kontrakt »nie stanął« (Contr. cons. 662 p. 1708 i n. p. 1809).

Burchard Kuik (Cuik, Kwiek, Kwiki, Kwichius, Kwikiusz, Quic-dus, Kwikowski), bibliopola. Według Bandtkiego i Lelewela był on księgarzem i znają oni druki jego nakładu z lat 1612—1622. Wbrew Bandtkiemu a zapewne i A. Grabowskiemu⁴⁰ Lelewel, zdaje się, słusznie powątpiewa, by nakłady jego nawet te, w których tytule Kraków figuruje, drukowane były w Krakowie, sądzi, że raczej w Koloniii, gdzie Kuik drukiem z r. 1612 zawód swój nakładcy rozpoczął. Zaraz potem przeniósł się on snąć do Krakowa. W księgach miejskich krak. r. 1613 zapisano, że Bur-chardus Cuik bibliopola oriundus Golonią Agrippina przyjął prawo m. Krak., przyczem za niego ręczyli Ludwik Kromer rajca krak. i drugi mieszczanin, że przedłoży listy genealogiczne i ożeni się w ciągu roku pod karą pieniężną (L. j. c. r. 1612 i n. p. 16)-W dalszym ciągu występuje on tu jako bibliopola mieszczanin krak' w latach 1619—1622, a nazwisko jego w zapiskach najrozmaitsze wyżej przytoczone odmiany przybiera (Adv. 526 z r. 1619 p. 307; Scab. 1166 z r. 1620 p. 27; z r. 1621 p. 404; z r. 1622 p. 630). R. 1624 już mowa jest o »wdowie sławnego niegdy Burchardego Kuikiusza bibliopole, mieszczanina krak.«, z tekstu zapiski wynika, że trudnił on się handlem i miał może kamienicę na Rynku krak. (Contr. cons. 654 p. 787, p. 797; Contr. cons. 655 p. 94).

Łukasz Kupisz (Kupiszewic), drukarz i księgarz. Bandtkie nazywa go drukarzem i księgarzem i mówi o drukach jego z lat 1642—1655. Lelewel rozszerza ten okres do r. 1660. Według zapisek ksiąg miejskich przebywał on w Krakowie już przed r. 1620 jako uczeń sztuki drukarskiej. W r. 1638 jako »famulus« drukarza Krzysztofa Schedla pozwany był przez Andrzeja Piotrkowczyka o nieprawny druk jakichś ksiąg (Contr. cons. 661 p. 1055). Z pism wniesionych w dalszym przebiegu sprawy dowiadujemy się, że chodziło głównie o książkę p. t. Winnica Chrystusowa, ale obok tego Piotr-kowczyk miał Kupiszowi cały szereg przewinień do zarzucenia. W drugiem piśmie z tego samego r. 1638 nazywa on pozwanego »hominem ignotum, jus civitatis non habentem« i twierdzi, że nie zważając na przywilej służący Piotrkowczykowi, ingrosowany r. 1634 7/3, Kupisz drukował czy przedrukował następujące książki nabożne: »Modlitwy rozmaite z Arfy, Psalmy pokutne, Litanie, Modlitwy do nich, Przywitanie P. Jezusa, Officium anioła stróża, Oft. o Józefie ś., Pozdrowienie członków N. P., Off. o N. Sakramencie, Off. o Poczęciu N. P., Modlitwy do P. Jezusa, Passye 4 ewangelistów, Pozdrowienie drugie członków N. P., Modlitwy ś. Brygidy, Off. gratia-rum actionis pro victuria de Turis (s) obtenta«.

Za Kupisza jako za swego podwładnego stanął jako »evictor citati« Krzysztof Szedel, ale Piotrkowczyk nie uznał go za swego przeciwnika, opierając się na tem, że na książkach kwestyonowa-nych wydrukowano: »za staraniem i nakładem Łukasza Kupisza« (Contr. cons. 661 p. 1063—1072). W jednem z następnych pism, wniesionem już w r. 1639, Piotrkowczyk dowodzi, że nie kto inny, tylko sam Kupisz »jest autorem« tej księgi, tj. drukarzem albo nakładcą jej, ale bezprawnym, bo drukarni swej nie posiada »i nigdy nie miał, tylko jest Briffmaler, co obrazki robi, tylko najwięcej pro forma nomen ipsius przy tych książkach położono, jakoby z jego drukarnie wyniść miały«, dalej że Kupisz te książki »in sua dispo-sitione miał i przedawał, czego czynić nie mógł, ponieważ takowe privilégia wyraźnie zakazują ksiąg z jednej drukarni uprzywilejowanej pochodzących, komu inszemu nietylko drukować ale i gdzieindziej drukowanych przedać«. Kupisz w duplice dowodzi, że drukarnią ma w Krakowie, że ją »kupił po Jastrzębskim¹ i drukuje czego mu jedno trzeba i drukarstwa się uczył i jeszcze u JMP. ojca pana aktora⁴¹ 42 robił rzemiosło. Ut patet ex institutione ejusdem libri, tę książkę osoba jedna duchowna zebrała i rozporządziła, za której osoby perswazyą, że citatus staranie uczynił, toby sequeretur, żeby i tę osobę duchowną przyszło pozwać« (Contr. cons. 661 p. 1296 i n.). W »scriptum directae responsionis« pozwany »Łukasz Kupisz, czeladnik JMP. Krzysztofa Szedla« powiada »że nie zgrzeszył... że książkę Winnica Chrystusowa nazwaną ⁴³ dał drukować«, bo to zrobił w dobrej intencyi i sprawie »ani też tego żadne prawo nie broni, żeby się rzeczy takich dobrych i pobożnych nie miało gdzie dawać ad typum«. Książka uzyskała aprobatę cenzury duchownej. O przywileju nie wiedział, zresztą przywilej dotyczy głównie »Volumen sive compendium omnium regni constitutionum« i książek

której autorem miał być Stanisław

u Piotrkovvczyka drukowanych. Pozwany dotąd »nie widzi«, aby aktor »miał kiedy w druku mieć książkę pomienioną«. Wszystko czynił cum scitu pana swego, Szedla, który ma też przywilej król. super liberum exercitium typographiae (Contr. cons. 661 p. 1554 i n. p.).

R. 1643 Łukasz Kupisz »bibliopola de civitate Racoviensi, producta genealogia... tum litteris liberationis a subditatu 111. et Magn. Christophen de Tenczyn Ossoliński, palatini Sandom.« przyjęty został do prawa m. Krak. (L. j. c. I ord. p. 25). W rok później wyznaczył urząd radziecki krak. »Łukasza Kupiszewica« razem z innymi rzeczoznawcami do szacowania ks;ąźek pozostałych po Janie Brawerze, księgarzu (Contr. cons. 662 p. 1501). Przekręcenie nazwiska tłómaczę sobie tern, że w wyliczeniu rzeczoznawców nazwisko jego poprzedzono nazwiskiem Adama Krypusowica i pod piórem pisarza nastąpiła asymilacya końcówek.

Bartłomiej Kwaśniowski typograf. B a n d t k i e zna jeden tylko druk jego z r. 1633. R. 1623 Bartłomiej Kwaśniowski typographus miał jakąś bitkę i pozwał Franciszka Cezarego o pobicie publiczne¹. W roku następnym znów Cezarego pozwał tenże Kwaśniowski typograf, mający w Krakowie pokątną drukarnię »pod Topory«, przez co był pod opieką prawa zamkowego (Contr. cons. 654 p. 714). Dom Tęczyńskich »pod Topory« znajdował się w drugiej połowie XVI w. w sąsiedztwie Collegium minus, a z późniejszych zapisek wnosimy, że stał przy murze miejskim za kollegium większem, czyli dzisiejszą Biblioteką Jagiell.. może w okolicy gimnazyum Nowodworskiego ś. Anny⁴⁴ 45. R. 1647 zapisano, iż Bartłomiej Kwaśniowski typograf przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 102).

Jan Lob »typographus incola Crac.« wspomniany jest w r. 1617 (Contr. cons. 652 p. 23). Grabowski, Bandtkie i Lelewel znają tylko Mikołaja Loba drukarza.

Jakób Laskowski (tak) typographus taksuje jakieś książki w r. 1618 (Adv. 526 p. 612) — nieznany Bandtkiemu ani Gra-

bowskiemu. Lelewel wie o Józefie Laskowskim drukarzu w Toruniu w połowie XVII w.

Paweł Marcinkowicz (Markowicz?) drukarz. W r. 1609 taksuje księgi w Krakowie Paweł Markowicz razem z »Błażejem« Skalskim drukarzem, a gdy w r. 1610 znowu z »Błażejem« Skalskim występuje »Paulus Marcinkowicz typographus civis Crac.«¹, można przypuścić, iż był to ten sam przez pomyłkę raz tak, raz inaczej nazwany. Osobistość zresztą nieznana².

Markowicz, patrz wyżej: Paweł Marcinkowicz drukarz.

Michał Martins bibliopola z Rydzyny, r. 1617 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 p. 93)⁴⁶.

Franciszek Jakub Mertzenich bibliopola z Kolonii, r. 1610 rzyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1071 v.).

Jan Molenda »typographus civis Crac.«, nabył w r. 1629 kamienicę na ul. Gołębiej za 2000 zł. (Scab. 1167 p. 1118—1119). Nie znają go Bandtkie ani Grabowski.

Sebastyan Nowogórski typographus wymieniony r. 1631 (Scab. 1168 p. 65). Nie znają go Bandtkie ani Grabowski. Lelewel wymienia go pod r. 1645 jako drukarza lwowskiego.

Henryk Oschansen księgarz lipski. R. 1603 wciągnięto w akta miejskie krak. spis jego książek w Krakowie złożonych (Contr. adv. 521 p. 1813—1833).

Jan Ostrowski bibliopola, mieszczanin krak. Według Grabowskiego⁴⁷ pochodził z Piotrkowa i r. 1594 przyjął prawo m. Krak. R. 1595 zapisano o nim »Jan, czo księgi przedaje«. R. 1610 wciągnięto testament jego nie zawierający ciekawych szczegółów. Jednym z wykonawców mianował Balcera Balcerowica bibliopoię (Scab. 1164 p. 41—42). Grabowski⁴⁸ za Teleżyńskiego Epitaphia eccl. ss-Trinitatis mówi o nagrobku jego z tegoż roku.

Grzegorz Pętkowic (Petkowicz, Pepkowicz). Grabowski⁴⁹

¹    Patrz wyżej, we wstępie do niniejszego rozdziału.

²    Synów Marka Szarffenbergera nazywano czasem Markusowiczami, może i Markowiczami, ale między nimi Pawła nie było, o ile wiadomo. Lelewel wspomina o drukarzu Jakubie Markowiczu w Wilnie i jego drukach z lat 1592 tudzież 1602.

pod r. 1609 wymienia go jako »impressor et bibliopola«. R. 1604 Grzegorz »Pepkowycz typographariae artis« z Pilzna przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1555 i n. k. 1016 v.). Jako »typographus civis Crac.« umarł w r. 1613 (Contr. cons. 651 p. 502, p. 524).

Philipowski, patrz wyżej: Marcin Stanieć Filipowski, drukarz.

Waleryan Piątkowski drukarz krak. Bandtkie zna jego druki z lat 1627 i 1648. Lelewel niektórym drukom bez daty przypisuje czas ok. 1634—1638. W księgach m. Krak. znajdujemy zapiski mało ważne o nim począwszy od r. 1641 i 1642 (Contr, cons. 662 p. 376, p. 600). W r. 1644 miał proces z księgarzem krak. Krypusowicem, w którym przytoczono zapewne jego druki: Koronę (?) i Officium o Aniołach K R. 1645 Krzysztof Schedel, drukarz krak., pozwał Waleryana P. typografa krak. i żonę jego Dorotę o jakieś pretensye pieniężne. Urząd radziecki orzekł, że ich oficynę drukarską obciążoną zapisem i obligacyami z r. 1644 Schedel ma prawo z całym sprzętem i attynencyami »recuperare, ean-demque loco crediti, medianie taxa typographorum Cracoviensium in solutum accipere, habere et pleno jure possidere ac easdem (s) pro suo arbitrio et beneplacito disponere« (Contr. cons. 662 p. 2439 i n.; por. p. 2566). Ostatnia wzmianka jest z r. 1648 i zawiera pozew krawca wniesiony przeciw zapewne zubożałemu Waleryanowi Piątkowskiemu typografowi, mieszczaninowi krak.

Andrzej Piotrkowczyk (Petricovius, Piotrkowic) drukarz. Bandtkie rozróżnia trzech Andrzejów Piotrkowczyków drukarzy krak., a gdy wszyscy żyli w pierwszej ćwierci XVII w., trudno czasem rozróżnić, do którego odnoszą się zapiski archiwalne, któremi wiadomości jego uzupełniam.

R. 1600 mowa jest o kamienicy klasztoru ś. Trójcy na ul. Stolarskiej »penes domum Andreae Piotrkowczyk typographi« (Adv. 520 p. 1628). Według Grabowskiego² Andrzej Piotrkowic drukarz J. K. M. r. 1614 mieszkał w kamienicy 00. Dominikanów na cmentarzu kościoła ś. Trójcy. R. 1617 wspomniany jest »hon. Andreas Petricovius artis typograph. socius« (Contr. cons. 652 p. 31). R. 1609 wciągnięto w księgi miejskie genealogię Jana Petricoviusa, który był synem Andrzeja Petricoviusa typografa i Jadwigi żony

¹ Patrz wyżej, pod: Adam Krypusowic, księgarz. W odnośnej zapisce nazwano go przez oczywista., pomyłkę pisarza »Walentym K.« a Bibliot. warsz. r. 1849, t. III str. 394.

jego (Adv. 523 p. 1431). Według Bandtkiego¹ Jędrzej I-szy, czyli ojciec, drukarz krak., który um. r. 1620, ożeniony był z Jadwigą Prężynówną. R. 1624 Andrzej Piotrkowczyk »S. R. M. typographus« zapisuje 1000 dukatów jako posag czy wiano żonie swojej Annie, córce Mikołaja Pernusa rajcy krak. i Katarzyny z Malinowskich żony jego (Seab. 1166 p. 1099). Według Bandtkiego⁵⁰ 51 Anna Teresa Pernusówna była żoną Jędrzeja Ii-go, dra praw, który po ojcu Jędrzeju I-szym prowadził drukarnię i um. r. 1645. Ona jako wdowa prowadziła potem drukarnię. R. 1630 22/10 synowie Macieja Woyny »thesaurarii et notarii m. duc. Lith. kamienicę swoją narożną na ul. Floryańskiej obok kam. Baczyńskiej, należącej do Doroty Barzynej wojewodziny krak.«, sprzedają Andrzejowi Piotrkowczykowi typogra-fowi (Cons. p. 207; por. Rev. quart. II p. 469 i Scab. 1167 p. 1496— 1497). Z powyższych zapisek okazuje się, iż dom to był znaczny, jedna część jego, przypadająca w spadku po ojcu Władysławowi Woynie, szacowana była na 8000 zł. Według Bandtkiego⁵² był to dom »pod Wiewiórką« przy ul. Floryańskiej, dziś oznaczony 1. or. 15, i w nim mieściła się drukarnia Piotrkowczyków^ aż do roku mniej więcej 1673. Andrzej Piotrkowczyk zapewne II, r. 1638 prowadził proces przeciw Łukaszowi Kupiszowi o nieprawny przedruk książek⁵³. Andrzej P. II, dr. praw, r. 1642 był współopiekunem dzieci śp. Jana Inocentego Petrycego, dra medycyny i rajcy krak. (Contr, cons. 662 p. 485, p. 793 i n.). W r. 1644 ten sam zapewne Andrzej P. pozwany był z powodów niewyrążonych przez Krzysztofa Sche-dla, drukarza krak., lecz urząd radziecki uwolnił go od odpowiedzialności (Contr. cons. 662 p. 1838).

Piotr Piotrkowczyk drukarz. R. 1606 Piotr Piotrkowczyk »ar-tis tipographariae socius« pozwany był przez Krzysztofa Bularniego, o pobicie i zadane rany (Cons. 995). Bandtkie⁵⁴ przytacza go pod r. 1609. W r. tym szacował księgi Pirogowicza hafciarza i szta-fierza ⁵⁵.

Piotr Prężyna bibliopola. Według Grabowskiego¹ wr. 1592 przyjął prawo miejskie krak. i mieszkał na cmętarzu ś. Trójcy, a według Bandtkiego⁵⁶ 57 żył w Krakowie r. 1609. R. 1602 zapisano »Petrus Prężyna civis et bibliopola Crac. absens« (Adv. 521 p. 874). W r. 1609 szacował księgi Stanisława Pirogowicza hafciarza i sztafierza, por. wyżej, wstęp do niniejszego rozdziału o Drukarzach, miedziorytnikach i księgarzach. R. 1623 zapisano »Anna olim fam. Petri Prężyna bibliopolae civis Crac, relicta vidua« (Scab. 1166 p. 931). Nie wiadomo, jaką jego krewną była Jadwiga Prężynówna, żona drukarza Andrzeja Piotrkowczyka⁵⁸.

Andrzej Pykus typograf z Piotrkowa, r. 1621 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 163).

Filip Reyneker (Reinecker, Reiniker, Rainekier) bibliopola. Według Grabowskiego⁵⁹ był w latach 1615—1616 księgarzem krak. w kamienicy OO. Dominikanów, a w r. 1672 brał jakiś spadek po Krzysztofie Schedlu. R. 1609 przedłożył list geneal. z miasta Höchst⁶⁰ i przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1655 i n. k. 1055 v.). R. 1612 zapisano, że ma za żonę Agnieszkę córkę Bartłomieja Da-remnika i Doroty małżonków, a siostrę Anny Janowej Maichrowi-cowej złotniczki (Scab. 1167 p. 526—527). W r. 1624 zapiska w księgach miejskich nazywa go »civis Crac.« (Scab. 1166 p. 1213). Zapewne ożenił się po raz drugi, gdyż w r. 1627 zapisano, że jest zięciem nieb. Jakuba Cieniowicza (Scab. 1167 p. 597). Wr r. 1629 był prawnym opiekunem wdowy po Franciszku Dellpace (tamże

p. 1156).

Riciardiego miedziorytnia w Wenecyi. R. 1630 zapisano, że »religiosus fr. Christopherus antea in saeculo Petrus Ryciardi (tak) Venetus«, wstępując do klasztoru Bernardynów na Stradomiu w Krakowie, należącą mu się w spadku po ojcu »officinam chalcographi-cam Venetiis« przekazuje »Jacobo Sarzyna (tak) Veneto, vitrico suo«⁶¹.

Aleksy Rodecius (Rodecki) drukarz. Wspomina o nim Bandt-kie¹, źe przeniósł drukarnię swoją z Krakowa do Rakowa, ale i potem, zdaje się ze Sternackim prowadził w stolicy handel. Z jego słynnej drukarni wychodziły w XVI w. różne druki heretyckie, w których potem wydzierano lub zmieniano karty tytułowe. R. 1612 wspomniany jest w jednej zapisce Alexius Rodecius typograf, który w r. 1589 aktem prawnym w Krakowie zawartym sprzedał był Pawłowi Mieroszowskiemu dom z ogrodem za bramą Mikołajską (Scab. 1164 p. 401).

Jan Rogoszowic »impressoriae artis socius« z Kalisza, r. 1616 przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 71).

Melchior Rurycht (Ruricht, Ryrieht) bibliopola. Według Grabowskiego² w końcu w. XVI Malcher w sklepie pod Barany w Krakowie księgi przedawał, a r. 1601 Melchior Rurycht był lon-herem miejskim. R. 1609 występuje Melchior Ryrieht »bibliopola et proventuum civilium Crac, notarius« (Cons. p. 310). W latach 1616 i 1617 nazywany bywa »civis Crac.« i w tym ostatnim roku czyni jakieś zapisy (Contr. adv. 525 p. 1165; Scab. 1165 p. 826).

Jan Saymans »bibliopola antuerpiensis«, r. 1626 przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. k. 219 r.).

Krzysztof Schedel drukarz i księgarz. Miał w Krakowie od r. 1620 znaną drukarnię, którą potem prowadzili synowie jego³. R. 1631 toczył się między nim a Kasprem Maykowskim proces o różne znaczne kosztowności i sprzęty, które miał Maykowski oddać »sub poena taxae 30 millium aureorum hungaricalium« (Contr. cons. 658 p. 386—390j. Z dalszych zapisek archiwalnych o Schedlu wyjmujemy następujące ważniejsze. R. 1635 Krzysztof S. jako bibliopola i Franciszek Cezary drukarz krak. prowadzili obronę od kontry-bucyi przez Sejm na »mechaników« nałożonej (Contr. cons. 660 p. 355, p. 370). Zdaje się, że chodziło tu o opłatę uchwaloną przez Sejm 1629 r., a potwierdzoną na Sejmie 1632 r., która odnosiła się do »rzemieślników«, a którą nieprawnie chciano rozciągnąć także na drukarzy, którzy się do rzemieślników nie liczyli i w wyliczeniu rzemieślników w tekście kontrybucyi sejmowej wymienieni też nie byli⁶².

¹    Hist. drukarń krak. str. 371.

²    Bibl. warsz. r. 1849, tom III, 392.

³    Bandtkie op. cit. — Por. A. Grabowski, Bibl. warsz. 1849, t. III,

str. 396.

Roku 1638 wyrugowaną ostatecznie została z Rakowa drukarnia, z której przez lat blisko 70 rozchodziły się po kraju druki heretyckie, aryańskie. Oficynę tę nabył czy przyjął z całym inwentarzem i >wszystkimi instrumentami« Krzysztof Schedel i przeniósł do domu swego w Krakowie. Tymczasem jako przedmiot skonfiskowany przez fiskus królewski, król Władysław IV drukarnię darował ulubieńcowi i dworzaninowi swojemu Stanisławowi Skarszewskiemu, podstolemu sandom., człowiekowi słynnemu z ogłady i wykształcenia, protektorowi literatury ⁶³. Skarszewski pozwał Schedla, szacując sobie drukarnię i szkodę swoją na 10.000 złp. »i na drugie tyle«. Schedel w obronie powołuje się na orzeczenie król., iż w takich razach konfiskaty, donataryusz powinien dotkniętym konfiskatą wynagrodzić szkodę (Contr. cons. 661 p. 1222—1227). W odpowiedzi na duplikę, Schedel dalej dowodzi, iż drukarnia nie może podpadać konfiskacie, gdyż on w dobrej wierze i prawnie stał się jej właścicielem, a potem książek przeciw wierze lub powadze majestatu w niej nie drukował. Zresztą zaprzecza urzędowi radzieckiemu kompetencyi. Urząd jednak uznał się kompetentnym i wydał orzeczenie dla pozwanego niekorzystne. Wtedy Schedel na innej drodze próbował zwalić konfiskatę, wytaczając Skarszewskiemu proces z powodu za-dawnienia (Contr. cons. 661 p. 1232—1235). Napisano znów szereg duplik i tryplik, aż wreszcie urząd radziecki orzekł, iż konfiskata odnosiła się do przedmiotu, nie do osoby i przeto drukarnia ma być Skarszewskiemu oddaną. Schedel jeszcze apelował do sądu król., a w dalszych pismach już mowa jest nie o 10.000 złp., ale o 10.000 »aureorum ungaricalium«. Ostatecznego zakończenia sporu nie mogłem się w aktach doczytać (tamże p. 1236 i n. p. 1239 i n. p. 1243 i n. p. 1246 i n. p. 1248 i n. p. 1257 i n.). O stosunku drukarza Łukasza Kupisza do Krzysztofa Schedla była już mowa², równie jak o spadku po Schedlu, który w r. 1672 brał Filip Rey-neker bibliopolas.

Razyli (Błażej?) Skalski typograf. Bandtkie i Grabowski znają Bazylego Skalskiego drukarza krak. w dwóch pierwszych dziesiątkach XVII w. Może przez pomyłkę pisarską występuje w księgach miejskich w latach 1609 i 1610 >Blasius Skalski typographus, civis Grac.« lub Błażej Skalski jako taksator ksiąg¹. Lecz w r. 1618 zapisano go już poprawniej jako Bazylego, gdy z Wosińskim znów taksował księgi (Adv. 526 p. 606).

Ludwik Skalski typograf. R. 1613 wymieniona >domus lapldea Ludovici Skalski civis et typographi Crac.« (Adv. 525 p. 1523). Żył jeszcze r. 1619, w którym syn jego Andrzej przyjął prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1612 i n. p. 134). Zresztą osobistość nieznana.

Stanieć — patrz wyżej: Marcin Stanieć Filipowski, drukarz.

Jakub Sybeneycher (Siebeneicher, Zybeneicher, Sebeynicher, Sybeynecher) typograf. Należał do dynasty! drukarzy krakowskich; jak ojca jego Macieja czy Mateusza, tak i jego działalność drukarska przypada na wiek XVI. Bandtkie a za nim Lelewel mylnie twierdzą, że musiał umrzeć w r. 1601. Przeczą temu zapiski ksiąg miejsk. R. 1604 12/6 Jakub Sybeneycher rajca i typograf krak. w kamienicy swej na ul. Grodzkiej, między Turnaiowską a Herma-nowską, spisuje testament. Żąda, by ciało jego było pochowane w kościele ś. Trójcy. Tysiąc zł. wiana i drugi tysiąc pożyczonych zapewnia żonie swej Annie Pukalównie na kamienicy swej wyżej wspomnianej i na innych dobrach. Zresztą testament nie zawiera ciekawych szczegółów. Gdy testament ten złożony do aktów miejskich, został otwarty po śmierci testatora d. 23/8 tegoż roku — wynika, że Jakub Sybeneicher musiał umrzeć między tymi dwoma terminami, prawdopodobnie dopiero na krótko przed 23 sierpnia (Scab. 1162 p. 343, p. 409 -412).

Kamienica, w której mieszkał Sybeneicher oznaczoną jest dziś 1. or. 7 i długo potem nazywała się Sybeneycherowską, choć w inne przeszła była ręce. Drukarnia Jakuba Sybeneychera według Bandtkie g o około r. 1593 przeniesioną tutaj została, z domu przy ul. ś. Anny. W r. 1626 Agnieszka córka nieb. Jakuba Zybeneichera rajcy krak. i żony jego Anny, a żona Tomasza z Lipnicy Lipnickiego zeznaje, iż Pawłowi Bruzik Sternackiemu odstępuje »debitum cer-tum, videlicet 100 flor. pol. per fam. Stan. Giermansky typographum Crac. pro officina typographaria sibi recognosćenti pertinentes« (Scab. 1167 p. 390). Za co on mógł być winien, wyjaśnia akt następny, z którego pokazuje się, że Giermański² nie nabył drukarni Syben-eycherów, ale dzierżawił ją. Mianowicie w r. 1627 w procesie pe-

¹ Patrz wyżej we wstępie do niniejszego rozdziału.

a Por. wyżej, pod: Giermański.

wnym, który toczył się między Stanisławem i Augustem Wacławo-wiczami¹ a Michałem Kałayem. Maciej Andrzejowczyk (tak) typo-graphus jako świadek zeznaje: »Po nieb. Mateuszu (tak) Sybeney-cherze została drukarnia, którą potem Jakub Sybeneycher syn jego trzymał, która natenczas stała dwu tysiącu zł. (tak). Po śmierci Jakuba Sybeneychera trzymała ją sama małżonka, potem też arendą chodziła kilkanaście lat u nieb. Giermańskiego, w który czas kiedyby im ją przyszło kupować, ledybym ją dał bym (tak) za nią zł. 600« (Contr. cons. 656 p. 439) ⁶⁴ 65.

Kamienica Sybeneycherowska na ul. Grodzkiej przeszła w tym czasie na własność Michała Kałaya złotnika. Ślady pertraktacyi o to spotykamy w księgach miejskich przez cały szereg lat. Dowiadujemy się z tych zapisek o stosunkach rodzinnych Sybeneycherów. Już wiemy, że jedna córka Jakuba Sybeneychera była za Lipnickim. R. 1625 Katarzyna córka tegoż Sybeneychera, a żona Pawła Ster-nackiego alias Bruzika⁶⁶ odstępuje Kałayowi części swoje kam. ojczystej na ul. Grodzkiej. Praw swoich do innych części tejże kamienicy zrzekają się równocześnie inni krewni spadkobiercy Sybeneychera, panie Lipnicka, Baldzina, Skalska, oraz Stanisław Haller i Go-ryszowski (Scab. 1167 p. 239—248). W r. 1628 podobny akt zeznaje rodzina Truzardich, jako spadkobierców nieb. Kaspra Truzar-diego i Katarzyny Zyebeneycherównej (tak) (tamże p. 1003, p. 1016). Wreszcie w r. 1631 znany nam już Augustyn Wacławowie »patri-cius Grac.« ustępuje swoją część, czy swoje prawa może kupnem nabyte do kam. Siebeneycherowskiej na ul. Grodzkiej, temuż Michałowi Kałayowi (Cons. p. 269), który jednak już w r. 1628 część tej kamienicy odstąpił był Fryzerowi (Scab. 1167 p. 1016—1017).

Bandtkie⁶⁷ twierdzi, że synem Jakuba Sybeneychera był Jo-

dok Sybeneycher »utriusque juris studiosus r. 1608. Zapewne tym samym jest Jost albo Justus Sybeneycher, o którym w księgach miejskich dużo jest wzmianek w latach 1604—1623. Był to oryginał i awanturnik nielada. Przez lat dwadzieścia używa tytułu studenta akademii krak. naprzód praw obojga, a w r. 1621 nawet »s. Theol. et juris utriusque studiosus«. Równocześnie ma zajść karczemnych co niemiara. Czasem po kilka razy na rok skarżą go różni ludzie o bitki, najścia w mieszkaniach, rozbijanie sklepów, wszelkiego rodzaju gwałty, krzywdy i wytaczanie niesłusznych procesów. Studyum prawa i teologii nie przeszkodziło mu nawet dopuścić się uwiedzenia jakiejś wdowy i pozwania jej na domiar o kradzież. Był on postrachem i plagą mieszkańców Krakowa, którzy utyskują, że »jego to wszytka robota w próżnowaniu niespokojnie żyć, ludzi wadzić, turbować, do szkód i utraty przywodzić, wszytką swoją ju-risprudencyą na tych. którzy miastu pożytki czynią obracać« i twierdzą, że »mu to nie nowina każdemu spokojnemu sławy naruszać, subtelnie potwarzać i w niwecz obracać« (Contr. cons. 649 1604 p. 221, p. 226-227, p. 236—239; z r. 1609 p. 650; z r. 1619 p. 651, p. 652, passim; z r. 1621 653 p. 743; z r. 1623 654 p. 37). Z procesu r. 1621 wynika, że żona złotnika krak. Pradkowieża była jego siostrą. W takim razie byłaby to jeszcze jedna córka Jakuba Sybeneychera drukarza. Gdy jednak nie spotykamy jej między spadkobiercami Jakuba Sybeneychera, prawdopodobnem jest, iż była to Josta siostra przyrodnia, stryjeczna lub cioteczna.

Maciej albo Mateusz Sybeneycher drukarz. Działalność jego należy do XVI w. Według Bandtkiego żył do r. 1593. Miał wspólnie z bratem Wacławem dom na ul. ś. Anny, i tu była drukarnia jego jak początkowo i syna jego Jakuba. Po jego śmierci i przeniesieniu drukarni Jakuba na jakiś czas pozostawała w rękach rodziny. R. 1610 kamienica ta stojąca obok kamienicy Serafina Graba i żony jego Roziny, za którą kamienica Hanzalowska, należy do spadkobierców Macieja Sy-jbeneychera (Cons. p. 661), od których część jej w tymże roku na-

żoną Jadwigą Grabówną (tamże

z r.

ul. Grodzką, kamienica jeszcze

est

wraz z

bywają Jan Berg chirurg p. 663). Kamienica niegdyś Sybeneycherowska jest zdaje się tą, która dziś oznaczona jest 1. or. 4 albo też weszła w skład kam. oznaczonej 1. or. 2 jako jej część bliższa ul. Jagiellońskiej. Przed r. nazywano ją już Goryszowską.

Archiwum nauk. A. V. 1.

Jan Szarfenberger drukarz. Należał do drugiej dynasty i drukarzy krak., o której szeroko rozpisuje się Bandtkie¹. Wspomina on o Janie Szarfenbergerze, mieszczaninie wrocławskim, który był i drukował w Krakowie w początku XVII wr. i zapytuje, czy on był krewnym rodziny krakowskiej od Marka pochodzącej. Z zapisek ksiąg miejskich krak. widzimy, że był on wnukiem Marka, synem syna jego Mikołaja drukarza krak. R. 1605 Mateusz Gruszczyński »civitatis Crac, notarius« wnosi protestacyę przeciw Janowi Szar-fembergerowi (tak) typografowi krak., w której skarży się na tegoż szwagra swojego, że ojca swojego Mikołaja Szarfenbergera nie szanuje »który już jest nonagenarius i prawie zdziecinniał«, a »nieboraczek z oczu jego na stronę schodzić i one łajania znosić musi«, a także siostrę swą, a żonę Gruszczyńskiego publicznie napastuje ostatnimi wyrazami, które powtórzyć uczciwość zabrania; wreszcie i samego Gruszczyńskiego »który jest in officio constitutus« publicznie bezcześci, na ulicę przed dom wybiegając tumulty, huki i fuki robi, słowy hańbiącemi lży i nawet grozi czynnem znieważeniem i okrzywdzeniem. Gruszczyński oświadcza, że długo znosił to cierpliwie, lecz gdy rzecz stała się zbyt publiczną, będzie musiał bronić się czynnie, a nadto prawnie poszukiwać sprawiedliwości (Cons. p. 790). R. 1609 Jan S. z Wrocławia szacował jako rzeczoznawca księgi Pirogowicza, hafciarza i sztafierza — patrz wyżej we wstępie do niniejszego rozdziału o Drukarzach, miedziorytnikach i księgarzach. Kłótnie i napaści wyżej wspomniane nie ustawały. Jeszcze w r. 1615 Gruszczyński skarży Jana Szarfenbergera drukarza krak., że tenże ważył się na rynku krak. na drodze o godzinie 24 spokojnie idącemu panu pisarzowi, podpiwszy sobie, zastąpić, onego lżyć, wołając: »na ciebie warczę taki owaki synu«. Żąda ukarania i pohamowania napastnika (Adv. 525 p. 396). Kłótliwy Jan Szarfenberger miał w tym czasie wielkie kłopoty finansowe. R. 1617 pozwany o pewien dług przez Ambrozowicza, narzeka, »że go utra-pionego i ubogiego a schorzałego do ostatniego ubóstwa przywieść« chce ten wierzyciel (Contr. cons. 652 p. 4). Wiemy już, iż r. 1618 Marcin Harmański pasamonik krak. zawarł z Janem Szarfenberge-rem i Maciejem Jędrzejowczykiem, drukarzami krak. układ o druk »Modlitw męskich«². R. 1625 Jan Szarfenberger już nie żył. Wi-

¹ Hist. drukarń krak. str. 333 i 345.

³ Patrz wyżej w rozdziale Hafciarze, szpalernicy i t. d. pod: Harmański.

dzimy to z zapiski z tego roku, w której powiedziano o pewnym wierzycielu jego, że »dowiedziawszy się o tem, iż nieb. Jan Szarfen-berger drukarnię swoją u Franciszka Cezarego drukarza zastawił, areszt r, 1617 na tę drukarnię położył« (Contr. cons. 655 p. 475).

Kryspin Szarfenberg drukarz. Według B a n d t k i e g o ³ należał do wrocławskiej linii Szarfenbergerów i ok. r. 1615 drukował w Ni-sie. Z zapiski ksiąg miejskich krak. dowiadujemy się, że był synem Jana i Magdaleny małżonków. Ale nie był to ten sam Jan, o którym wyżej jest mowa. Ojciec Kryspina, jak z tej zapiski zobaczymy, w r. 1606 już nie żył; z Bandtkiego wiemy o innym Janie drukarzu wrocławskim w XVI w., który był synem Kryspina, a którego wdowa Magdalena Szromm w r. 1589 wyszła ponownie za mąż za Jerzego Baumanna. Ten to Jan był ojcem naszego Kryspina wymienionego w księgach krakowskich. R. 1606 8/4 Coram residentia ple-naria consulari Crac. personaliter constitutus egreg. Crispinus Scharfenberg artis typographariae soeius olim fam. Joannis Scharfenberg et Magdalenae coniugum superstes filius legitimus (facto prius a foro jure jurisdictioneque sua propria et competenti suffîcienti recessu. huic autem civili Crac, sese ad actum praesentem in corporatione)... recognovit... quod sibi fam. Georgius Bauman typographus civis Wratislaviensis vitricus suus summam flor. 200 pol. per mediam sexagenam computandorum persolvit« jako spadek przypadający mu po śmierci wyżej wspomnionego rodzica jego, z czego Kryspin kwituje Baumana i spadkob. jego (Cons. 32 p. 968).

Mikołaj Szarfenberger drukarz. Według Bandtkiego był synem Marka, księgarza krak. i protoplasty rodziny drukarzy krak. a zapewne i założyciela drukarni Szarfenbergerowskiej. Drukarnia mieściła się pierwotnie na ul. ś. Anny w domu Marka Szarfenber-gera narożnym, który to dom wszedł później w skład gmachu Kollegium fizycznego. Mikołaj zaś Szarfenberger w r. 1570 zamieszkał na ul. Grodzkiej³. Był ten drugi dom, o ile zbadać można, dziś

¹    Hist. drukarń krak. str. 338—334.

na

²    Hist. drukarń krak., str. 293 i 328. Bałamutną jest dalsza wiadomość (str. 328—329), że r. 1611 Marek Szarfenberger, niewiadomo czyj syn »mieszczanin Ostrogórski, we Lwowie przedał swój dom na ul. ś. Anny, gdzie dziad jego był mieszkał«. Marek ten był mieszczaninem lwowskim a tylko do nazwiska swego rodzinnego Szarfenberger dodał tłómaczenie polskie »Ostrogórski«. Dowiadujemy się tego z zapiski r. 1611, w której mowa o tem, że »Marek Szar-femberger (s) Ostrogórski mieszcz. lwowski« r. 1607 zapewnił pewien dług

oznaczony 1. or. 3, ul. Grodzka. Należał on już w XVI w. do starego Marka Szarfenbergera; w zapiskach z początku XVII w. nazywają tę kamienicę: Szarfenbergerowską, albo >z dawna rzeczoną Markusowską« (r. 1602 Cons. p. 208; Rev. quart. II p. 3—4; p. 64. p. 132). Wiadomo, że starego Szarfenbergera nazywano Markusem, a synów jego Markuszowicami¹.

Jak już wiemy, Mikołaj Szarfenberger w r. 1605 był dziewię-dziesięcioletnim zdziecinniałym starcem². Wkrótce umarł. R. 1607 spadkobiercy Mikołaja Szarfenbergera typografa i mieszczanina krak. dzielą między siebie kamienicę z drukarnią leżącą na ul. Grodzkiej. Jako potomkowie jego wyliczeni są: Katarzyna żona Macieja Siiińskiego mieszczanina krak., Dorota żona Marcina Grodzkiego krawca, Franciszek Szarfenberg (tak), Zuzanna Korycińska, Anna żona Mateusza Gruszczyńskiego i Jan Szarfenberg (tak) typograf (Rev. quart, p. 3 —4). W innej zapisce z r. 1608 do potomków nieb. Mikołaja Szarffenberga (tak) zaliczono jeszcze jakiegoś Mateusza Szarffenbergera (tak), który może był synem którego ze synów jego (Rev. quart. II p. 64, p. 132). Z innej wreszcie zapiski dowiadujemy się, że była jeszcze jedna córka, wyżej nie wymieniona. R. 1609 Zuzanna, córka Mikołaja Szarfenbergera i żony jego Anny, a żona Aleksandra Korycińskiego zrzeka się swej części dziedzicznej kamienicy na ul. Grodzkiej (Scab. 1163 p. 674).

Drukarnia Szarfenbergerowską, według zapiski z r. 1616 znajdowała się wówczas w tej jeszcze kamienicy na ul. Grodzkiej, między spadkobierców podzielonej, w dwóch częściach należącej do synów Mikołaja, mianowicie Jana i Franciszka, »na I piętrze, z okny na. tył« i była zrujnowana (Rev. quart. II p. 249, p. 267). W r. 1638 już kamienica, a przynajmniej części jej, przeszła była w obce kamienicy swej »na ul. ś. Anny w Krakowie na rogu... przeciw Kollegium wielkiemu« zatem tej samej, w której niegdyś była drukarnia Marka Szarfenbergera starszego (Cons. p. 784). Ten Marek Szarfenberger Ostrogórski był prawdopodobnie synem Walentego jednego ze synów Marka starszego, księgarza i założyciela drukarni krak. w XVI w., o którym to Walentym wspomina Bandt-kie (op. cit. str. 292). Wnoszę to stąd, że kamienica narożna naprzeciw Coli. majus na ul. ś. Anny, niegdyś Marka starszego, w r. 1606 należy do spadkobierców Walentego »Schamfembergera« (Contr. cons. 649 p. 1012), a jeszcze w r. 1618 zapisano zeznanie, że kamienica ta sama była »olim Valentini Szarfenber-gier« (Contr. cons. 652 p. 596).

¹ Bandtkie, Hist. drukarń krak., str. 292.

î Patrz wyżej, pod: Jan Szarfenberger.

ręce. X. Samuel Nakielski »eccl. s. Hedvigis Stradomiae praepositus« ustępuje Furmankiewiczowej praw swoich do dwóch części kamienicy Szarfenbergerowskiej na ul. Grodzkiej (Scab. 1167 p. 801), a r. 1631 tenże Nakielski ustępuje praw swoich do dalszej części tej kamienicy Ambrozowiczowi (Gons. p. 294).

Maciej Wierzbięta. Drukarnia jego należała do najcelniejszych w XVI w. w Polsce. Czy był spokrewnionym z rodziną szlachecką Wierzbiętów z Preszowy h. Janina, nie wiadomo. Druki jego choć były liczne, są dziś rzadkie, gdyż jako przeważnie heretyckie i umieszczone na indeksie, bywały niszczone. Bandtkie¹ zaznacza, że Wierzbięta mieszkał na ul. Sławkowskiej, umierając zostawił wdowę Barbarę, a syn jego Ludwik ożeniony z Anną Wiktorówną z Olkusza zostawił syna Ludwika; do czego Grabowski⁶⁸ 69 dodaje, że posiadał także staw na Łobzowie, na Piasku dwa domy i ogrody, a w r. 1605 już nie żył.

Zapiski ksiąg miejskich krak. uzupełniają skąpe te wiadomości.

Przedewszystkiem dowiadujemy się, że śmierć Wierzbięty nastąpiła ną krótko przed 17 czerwca 1605 r. W procesie bowiem o spadek, jaki toczył się między pozostałą żoną a dziećmi jego, zapisano w r. 1610, że wdowa likwiduje sobie różne wydatki, a między nimi jest także »żałoba na pogrzeb nieb. p. Macieja Wierzbięty die 17 Junii 1605 brana« (Contr. cons. 651 p. 203). Zapewne do tej »żałoby« odnosi się inna zapiska z r. 1608, według której wdowa po Macieju Wierzbięcie spłaciła dług 122 zł. »pro pannibus lugubris pro sepultura praedicti mariti sui« (Cons. p. 71).

Kamienica Macieja Wierzbięty, w której mieszkał i miał drukarnię w Krakowie, była na ul. Sławkowskiej; dziś oznaczona 1. or. 7, stanowi część Grand-hotelu. R. 1605 po śmierci Wierzbięty spisywano przy opieczętowaniu inwentarz rzeczy znalezionych w kamienicy na ul. Sławkowskiej »in secunda contignatione domus in testudine«, gdzie zdaje się pomieszczona była drukarnia. Spis zawiera mało ciekawych szczegółów; wymieniono tam: książek małych 42, biblię łacińską, opera Epitany(?) in folio, instrument do lania pisma, pudełek 10 co w nich matrices, łoża z podniebieniem trzy (Contr. adv. 522 p. 2188—2189). Samej drukarni nie opisywano, uważając to za zbyteczne, również zapewne opuszczono spis ksiąg heretyckich, które jako interdyktami obłożone, małą snąć wartość przedstawiały. Wyjaśnia nam to poniekąd zapiska z r. 1606, według której Barbara wdowa w procesie o spadek z dziećmi Wierz-bięty, oświadcza: »Drukarnia jest in suo esse, literkę każdą pisać (w inwentarzu) byłoby to nieskończono. Księgi zaś luterskie są w sklepie, mogą sobie successores kram z nich naprawić, albo sobótkę na ś. Jan z nich uczynić« (Contr. cons. 649 p. 1048). Spadkobierców tych było dużo; Wierzbięta bowiem był ożeniony dwa razy, naprzód z Katarzyną (Cons. z r. 1606 p. 923), a potem z Barbarą, która go przeżyła. Kiedy w kilka miesięcy po śmierci Wierz-bięty, d. 4 listopada 1605 wiertelnicy miejscy wyszli na Sławkowską ulicę na zrobienie działu kamienicy nieb. Macieja Wierzbięty, przysiężnika albo ławnika i typografa, w protokole wymieniono dzieci z pierwszego małżeństwa: Zuzannę Lifftelową i nieżyjącego Cypryana Wierzbiętę; z drugiego zaś małżeństwa synów: Ludwika, Pawła i Daniela Wierzbiętów oraz córkę Halszkę czyli Elżbietę Wierzbięciankę. Co zaś do nieżyjącej Katarzyny Samotulczykowej, córki, tudzież Anny Lisowskiej i Justyny Głuchowskiej zachodzi niejasność, czy było to potomstwo Macieja Wierzbięty z 1-go czy z 2-go małżeństwa, akta bowiem podają je to tak, to inaczej; prawdopodobnie jednak należy je zaliczyć do potomstwa z pierwszego małżeństwa. Podziału wówt-czas nie przeprowadzono. Sprzeciwiła się mu wdowa Barbara, upominając się wprzód o zwrot swego wiana. Spadkobiercy znów zażądali, by »wienna pani« swoje prawa udowodniła (Rev. quart, p. 812—813; por. Contr. cons. 650 p. 1094—1095).

Wywiązał się stąd proces rodzinny, który trwał kilka lat. Akta jego znajdują się w różnych księgach miejskich. Dowiadujemy się z nich, że mąż Justyny Piotr Głuchowski był mieszczaninem krak. (Contr. cons. z r. 1605 649 p. 789), a mąż Zuzanny JanLiff-tel (tak) miechownikiem (marsupiarius) i mieszczaninem krak. (Cons. z r. 1605 p. 876, p. 887; Cons. z r. 1606 p. 923); mąż nieżyjącej córki Katarzyny Marcin Samotulczyk był mieszczaninem krak. i przekupniem (tabernator) (Cons. z r. 1606 p. 1009), że w r. 1608 żyła Anna wdowa po Cypryanie Wierzbięcie, która może z powtórnego małżeństwa miała córkę Annę żonę gen. Stanislai Chełmski i drugą jeszcze pannę, tudzież żyła Anna wdowa po Ludwiku Wierzbięcie (Scab. 1163 p. 387—401, p. 412-413, p. 492; Scab. 1164 p. 434). Była to Anna Wiktorówna z Olkusza, z którą nieb. Ludwik, syn

Macieja Wierzbięty spłodził Ludwika syna (Cons. p. 141) L R. zaś 1610 córka Macieja Wierzbięty Elżbieta była żoną Jana Sługockiego (Cons. p. 709).

Akta procesu okazują, że stosunki wśród rodziny pozostałej po Macieju Wierzbięcie były niemiłe i drażliwe. Spadkobiercy zaprzeczali praw wdowie, a ona domagała się wiana w kwocie 400 czerw. złot. i nadto rościła sobie pretensye do ruchomości, żądała zwrotu wypłat, które na rachunek spadkobierców poczyniła, skarżyła się, że nietylko pasierby, ale własne dzieci ją krzywdzą »ze wszystkiego wyzuć chcą i podobno by chcieli, aby chleba sztuki upraszała, albo do szpitala poszła« (Contr. cons. z r. 1605, 649 p. 813), odgrażała się, że »żadnej exdivisyi sukcesorom nie dopuści,... donec de piano odprawioną będzie« (Cons. z r. 1605 p. 876, p. 887). Prócz procesu z wdową po Macieju Wierzbięcie, prowadzą także proces między sobą spadkobiercy z pierwszego i z drugiego małżeństwa Macieja Wierzbięty pochodzący. Pierwsi, a mianowicie Zuzanna Liff-telowa, dowodzą świadkami, że był jakiś testament Macieja Wierzbięty, który stosunek ich do masy spadkowej regulował, twierdzą że po owej pierwszej żonie Macieja pozostał znaczny majątek, którego używała cała rodzina za życia ojca i który potem w ogólnej masie utonął, zarzucają, że wdowa Barbara nie wciągnęła do inwentarza po zmarłym Macieju ruchomości pozostałych, jak »pieniądze, złoto, srebro, klejnoty, mosiądz, miedź, cyna, drukarnia, księgi, szaty i wiele innych rzeczy, co do gerady, sprzętu, ochedóstwa domowego należy«, które to rzeczy mąż Zuzanny Lifftel na 2000 zł. taksuje (Cons. z r. 1605 p. 887; Cons. z r. 1606 p. 923; Contr, cons. z r. 1609, 650 p. 1094—1095).

na

Procesy te zdaje się ukończono ok. r. 1612. W tym bowiem roku spadkobiercy zgodzili się na sprzedaż kamienicy ojczystej, Wierzbięcińską zwanej, na ul. Sławkowskiej leżącej za 3000 zł. Piotrowi Zaleskiemu kupcowi krak. (Scab. 1164 p. 445, p. 438—440, p. 464, p. 501). Już przedtem za zgodą spadkobierców- sprzedanym został z masy po Macieju Wierzbięcie ogród Sziwikowskim zwany Czarnej wsi, »sors praedii Sziwikowski apellati extra civitatem, versus castellum Łobzów« panu Adamowi Parzniewskiemu burgra-biemu zamku krak. i sekretarzowi król. (Scab. 1163 p. 387 —401,

¹ Wiadomość tę podaje Bandtkie (Hist. drukarń krak. str. 357) bez przytoczenia źródła.

p. 412—413, p. 492; Scab. 1164 p. 434; Cons. p. 71). W tym też roku wymieniono jako część majętności rodziny »staw Wierzbięcin koło Czarnej wsi« (Cons. p. 73). W r. 1622 »praedium Wierzbię-cińskie« należy do zakonnic reguły ś. Teresy, czyli Karmelitanek bosych (Scab. 1166 p. 640), a jeszcze w r. 1643 mowa jest o »ogrodzie Wierzbięcińskim z dawna zwanym w ul. Czarnej « (Rev. quart III p. 157).

Dla dokładności dodajemy, że według zapiski z r. 1630 Anna córka Macieja Wierzbięty starszego przysiężnika krak. poszła za Tobiasza Millera, który tu przyszedł z krajów niemieckich, a synem ich jest Andrzej Milewski (tak) (Cons. p. 74). Zapewne była to córka z pierwszego małżeństwa, Lisowska, która po śmierci pierwszego męża Lisowskiego poszła była powtórnie za mąż za Millera.

Paweł Wierzbięta drukarz. Nie znają go ani Bandtkie ani Grabowski. Był on, jak wyżej powiedziano, synem Macieja drukarza i ławnika krak. z drugiego małżeństwa. Za młodu był rymarzem i jako taki w r. 1602 był jako świadek wmieszany w proces o nocną bójkę, w której na rynku krak. na trecie między ratuszem a kościółkiem ś. Wojciecha straż nocna miejska miała zabić jakiegoś Gierczyckiego, idącego wespół z Pawłem Wierzbiętą, który sam zeznaje o sobie, że był pijanym (Contr. cons. 648 p. 191, p. 196— 198, p. 202—204, p. 208—209). Potem jednak objąć musiał, choć na czas krótki drukarnię ojcowską. W r. 1609 na żądanie »Pawła Wierzbięty typografa« szacowano pewne księgi¹. Ale już w r. 1610 nie żył. W spisanym wówczas inwentarzu rzeczy Doroty Pawłowej Wierzbięciny wdowy, w kamienicy Wierzbięcińskiej na ul. Sławkowskiej, zanotowano, że »w drukarni znalazło się skrzyń półsiedm-nastej z różnemi literami, prasa jedna i ramy dwie, herbów rzezanych 65, wersały rzezane we trzech sufladkach, descek do form piętnaście« (Adv. 524 p. 1412).

Antoni Wosiński (Woszyński, Wyszyński, Woyszeński) drukarz. Znają go Ban dt kie, Bentkowski⁷⁰ 71, Lelewel⁷² 73 i Mucz-kowski*. Ban dt kie utrzymuje, że najstarsza o nim wzmianka jest z r. 1619. Uzupełnienia przynoszą nam księgi miejskie. Wosiń-ski r. 1613 przyjął prawo m. Krak., przyczetn zapisano, że pochodzi z m. Połańca (L. j. c. r. 1612 i n. k. 11 r.). R. 1617 wymieniony jest »Antonius Wyszyński (tak) typographus« (Contr. cons. 652 p. 112). Z r. 1618 jest cały szereg wzmianek. »Antonius Woszyński typographus« szacuje jakieś księgi (Contr. adv. 526 p. 606; Contr, cons. 652 p. 544). Wosińskiemu typografowi pozwanemu przez księgarza Jerzego Chrząstowica polecono złożyć przysięgę, »iż on tych obrazków ku szkodzie aktorowej temu Krzysztofowi Loxtanowi karto wnikowi na formach tego to aktora nie drukował, ale Krzysztof Loxtan swoje formy dał, na których te obrazki robił« (Contr. cons. 652 p. 565). Według Muczkowskiego w r. 1625 Wosiński ogłosił pisemko polemiczne na korzyść Jezuitów a przeciw Akademii krak., za co mu drukarnię zniszczono, a nakład publicznie spalono.

R.    1626 »Antonius Woszyński typographus, ci vis Crac.« sprzedaje »generoso Michaeli Sandivogio de Skorzko, S. Caes. M. consiliario et

S.    R. M. secretario« za 1600 zł. kamienicę na ul. Żydowskiej¹ kupioną w tymże roku od Kamieńskich, piekarzy (Scab. 1167 p. 490). A r. 1628 tenże sam ma proces o długi i naleźytości za książki. Z zapiski zdaje się wynikać, że miał jeszcze wtedy małą oficynę drukarską (Contr. cons. 656 p. 939). Lelewel też przytacza druk Wosińskiego z r. 1632⁷⁴ 75.

Z lat następnych znajdujemy w księgach m. Krak. szereg zapisek o Wosińskim, mniejszego znaczenia, przeważnie w sprawach pieniężnych i prywatno majątkowych (r. 1635, Contr. cons. 660 p. 380; r. 1636, Contr. cons. 661 p. 5; r. 1637, tamże p. 684, p. 723; r. 1639, tamże p. 1538). Że Wosiński popadł potem w kłopoty finansowe, zdają się świadczyć zapiski zwłaszcza od r. 1647. Mieszkał on wówczas u krawca Pawła Słoninkowica i nietylko zalegał od lat paru z czynszem, ale nadto był mu winien za żywienie, za rnedy-kamenta, za naprawę ubrań, nadto jeszcze pożyczył odeń pieniędzy 200 zł. Śłoninkowic wyrachowuje, że na kredyt jadał u niego przez tygodni 28, a miał płacić tygodniowo 3 złp. — natomiast pozwany w obronie przyznaje tylko, że obiecał płacić tygodniowo »po kopie« groszy (Contr. cons. 662 p. 785, p. 801), a w końcu nawet, może

dla ratowania się pozywa w r. 1648 swego krawca i właściciela domu o jakąś należną sumę i rości pretensyę doń o to, że mu do mieszkania włamano się i pokradziono jakieś rzeczy (Contr. cons. 663 p. 1466). A gdy Słoninkowic w tym czasie umarł, jeszcze w r. 1649 procesuje wdowę jego, twierdząc, że pobrała fanty od swego lokatora i że ręczyła za jakiś dług Cholewica, który się nie wypłacił dotąd (tamże p. 2016). O podobnych innych dwu procesach spotykamy zapiski w latach 1649 i 1650, i zdaje się, iż może istotnie niewypłacalność Wosińskiego wynikła częściowo stąd, że go różni dłużnicy pożary wali na większe kwoty (tamże p. 1734, p. 2424).

Andrzej Zychowie bibliopola. R. 1618 występuje może jego ojciec Albert Z. »chartarius Grac.«⁷⁶ R. 1638 zapisano, że Andrzej Z. bibliopola z Starego Sącza, przyjęty do prawa m. Krak. (L. j. c. II ord. p. 27).    1 w tym samym jeszcze roku wciągnięto testament

Andrzeja Z. bibliopoli, mieszcz. krak., z którego obok mniej ciekawych szczegółów, dowiadujemy się, że żona testatora Anna ma kram z towarem pod Szarą kamienicą. Pożyczone od pani Balcerowej bi-bliopolki² 1000 zł. spłacił Z. towarem, księgami (Scab. 1169 p. 233). Ale Zychowie żył jeszcze po spisaniu testamentu. W r. 1639 zapisano, że ma u siebie introligatornię i wykonywa w niej roboty. Zdaje się, że było to niezupełnie prawnie, gdyż w r. 1639 przedstawiciele cechu introligatorów pod nieobecność właściciela naszli pracownię, zabrali z niej narzędzia i sprzęty, o co rozpoczął się proces (Contr, cons. 661 p. 1629 i n. p. 1648 i n.). W r. 1640 Z. już nie żyje, akta miejskie wspominają o pozostałym po nim inwentarzu i jego szacunku (tamże p. 1820).

Wojciech Zyzowie drukarz. Lelewel³ za Juszyńskim przytacza druk jego krakowski z r. 1638. Wobec tego zadziwia, że dopieró w r. 1646 przyjął on prawo m. Krak. (L. j. c. r. 1634— 1649 p. 84).

patrz wyżej: Marcin Horteryn drukarz

Marcin Żeligowski

i bibliopola.

Przy końcu niniejszej pracy uważam sobie za miły obowiązek wyrazić szczerą wdzięczność za jej uprzejme ułatwienie i pomoc naukową, której mi tak chętnie udzielał Zarząd Archiwum aktów dawnych m. Krakowa. W szczególności podziękowanie moje zechcą przyjąć panowie: Prof. Dr. Stanisław Krzyżanowski, archiwaryusz Adam Chmiel tudzież Adjunkt Dr. Kazimierz Kaczmarczyk.

Stanisław Tomkowicz.

nane w

Uwaga. Fotografie użyte do fig. 1, 2, 4, 9, 14, 22, 24, 26, 28 i 29 są wyko-zakladzie fotografii J. Kriegera w Krakowie.

Spis treści.

Str..

Wstęp....................

1.    Do historyi budynków miejskich i publicznych

A.    Budynki miejskie krakowskie .....

B.    Kościoły i klasztory krakowskie ....

C.    Kościoły i klasztory poza Krakowem . ,

2.    Architekci, mularze, kamieniarze i rzeźbiarze ,

3.    Malarze..................

4.    Złotnicy, pieczętarze, kotlarze, ludwisarze, blacharze, ślusarze, szyfterze 174

5.    Stolarze i snycerze.................

6.    Hafciarze, szpalernicy, stafirze, pasamonicy i kordybanicy

7.    Powozy i lektyki..................

8.    Papiernicy, kartownicy i handlarze obrazków......

9.    Drukarze, miedziorytnicy i księgarze..........

13

26

28

147

218

237

257

258

*KA1EGARNTAx

¹

   Por. niżej: Antoni Hierates albo Hierat, bibliopola.

²

   W latach 1642—1649 często spotykamy się w księgach miejsk. krak. z zapiskami o aktach urzędowych, które przepadły «sub tempus hostilitatis Sueticae« albo »per hostilitatem Sueticam« (Contr. cons. 662 p. 1421, p. 1423, p. 1425, p. 1690, p. 2088; 663 p. 1516, p. 1717).

³

   Miasteczko wielkopolskie niedaleko Bydgoszczy.

⁴

   Zatem drukował, zanim jeszcze przyjęty był do prawa m. Krak.

⁵

   Patrz niżej pod : Szarfenberger.

⁶

   Op. cit. str. 453, nota.

⁷

   Miejskiej.

⁸

   A. Grabowski, Bibliot. warsz. 1849 tom III, str. 394.

⁹

² Błędnie pisze Bandtkie (op. cit. str. 452), jakoby sprzedającym! byli

Marcin i Teodora, syn i córka Jana Różyca chirurga.

¹⁰

. Tat zam. .inter, w tekście, który tu wogóle jest pomylony, ,ak sw.ad-czą słowa .inter domo, lapideas. itd. w niewjaściwem miejscu unneszczone.

¹¹

Jest to równie/, pomyłka pisarza. Wniebowstąpienie bowiem przypadało wówczas jak i dziś zawsze na czwartek, a sobota nie mogła przeto być »in crastino«. Wniebowstąpienie r. 1628 było 25 maja.

* Patrz niżej, pod: Krzysztof Schedel.

¹²

Patrz niżej, pod: Antoni Wosiński, drukarz. s A. Grabowski, Bibl. warsz. 1849, t. III, str. 391 i 392.

* Jan Daniel Hoffmann, De typographiis... regno Poloniae et m. d. Li-thuaniae. Gdańsk 1740.

¹³

   Dzisiejsza część ul. ś. Tomasza, między plantacyami przy pl. Szczepańskim a ul. Sławkowską.

¹⁴

   Dziwna rzecz,

być kilka razy aż w trzech drukarniach wydany w znany naszym bibliografom.

¹⁵

   Patrz niżej : Wojciech Kobyliński, bibliopola.

¹⁶

   Naprowadza mnie na to przypuszczenie imię Paweł. Był na początku XVII w. w Królewcu drukarz Jan Fabricius (Lelewel, op. cit. II, str. 229). Lelewel op. cit. I, str. 186 wspomina też pod r. 1615 o drukarzu krak. Seba-styanie Fabriciusu, ale kto wie, czy to nie ma być Sebastyan Fabrowic, o którym patrz wyżej.

¹⁷

   Patrz wyżej, w rozdziale Malarze — pod Tomasz Dolabella.

¹⁸

* Op. cit. I, str. 186. Por. też Załuskiego, Biblioteka poetów, str. 855.

¹⁹

Co do bliższych szczegółów, patrz niżej — pod: Jakub Sybeneycher. Por. także wyżej — pod: Marcin Filipowski, sprawa druku Szafami X. Sym-plicyana.

²⁰

Patrz wyżej we wstępie do niniejszego rozdziału.

²¹

Był to krewny, może syn Stanisława Borgoniego Pauzeta, malarza krak., por. wyżej w rozdziale Malarze, pod: Borgoni.

²²

i Patrz niżej, pod: Jędrzejowczyk.

²³

Kam. Bidermanowską w pierwszej połowie XVII w. zw. dom w rynku narożny po lewej stronie wchodząc w ulicę Sienną, dziś 1. or. 5 oznaczony. Jerzy Biderman nabył ją r. 1622, a r. 1643 Jan Biderman sprzedał część jej Łupi emu, który już części inne nabył poprzednio od braci Bidermana.

²⁴

   Bibl. warsz. r. 1819 t. III, str. 395.

²⁵

   Biblioteka warsz. r. 1849 tom III, 392, 394.

²⁶

* Miejscowości tej nazwy istnieją na Ślązku austr., Ślązku pruskim, Mo-rawii, w Czechach, Brandeburgii, Prusiech zachodnich i wschodnich, lo będzie zapewne Liebenthal na Ślązku pr. kolo Hirschberga, skąd też pochodził Hieronim Vietor drukarz krak.

²⁷

   Skarbniczka arch. str. 153.

²⁸

   Biblioteka warsz. r. 1849 tom III, 395.

²⁹

   Hist. drukarń krak. str. 424.

³⁰

   Op. cit. I, 186.

³¹

   Bibl. warsz. 1849 t. 111, str. 395.

³²

   Książki tej istniało 14 wydań, od r. 1606 (in 4°) do 1661. Niema jej w zbiorach krakowskich. Widocznie była zniszczoną.

³³

* Muczkowski, Mieszkania i postępowanie uczniów uniw. Jag. str. 140.

³⁴

Patrz wyżej w rozdziale Architekci, mularze i t. d., pod: Jan Za-

*    Bibliot. warsz. 1849, t. III, str. 395.

*    Bibl. warsz. 1849, t. III, p. 390, 392 i 395.

³⁵

   Kabatem nazywano przybudowę ratusza niższą po stronie południowej, mniej więcej zajmującą miejsce dzisiejszego odwachu. Były tam więzienia i dzie-dzińczyk, na którym czasem wykonywano karę śmierci (A. Grabowski, Dawne zabytki, str. 11).

³⁶

   Bibl. warsz. r. 1849, tom III, str. 392.

³⁷

   A. Grabowski, ręk. Starożytności m. Krak., tom I, w posiadaniu ro

dziny.

³⁸

   Patrz wyżej, pod: Jan Brawer, księgarz.

³⁹

   Znany jest drukarz krak. z tego czasu Waleryan Piątkowski. Jeśli imię Walenty nie przez pomyłkę zostało wpisane w zapiskę niniejszą, to może był to inny Piątkowski, kupiec krak. Wyrażenie jednak o »egzemplarzach koron« mogłoby też wskazywać, że mowa tu o książce pobożnej pod tytułem »Korona«. Bibliografia Estreichera wymienia kilka książek pobożnych pod tym tytułem drukowanych przed r. 1644, jak Korona polska prośby czyni 1607, Korona złota Hinczy 1636, Korona z cnót 1642, Korona z kwiatów 1643. Prócz tego były też Korony treści świeckiej. Ale koroną lub koronką nazywano zwykle różne rodzaje lub części różańca.

⁴⁰

Przytacza jeden jego druk krakowski z r. 1616, na którym jednak nazwisko jego zmieniono na Kuikowski (Bibliot. warsz. 1849 r., t. III, str. 394).

⁴¹

   Patrz wyżej: Sebastyan Jastrzębski, typograf.

⁴²

   Andrzeja Piotrkowczyka starszego, drukarza krak., który umarł r. 1620. ⁸ Być może, iż tu mowa o Winnicy Chrystusa Pana, której tytuł bez m.

⁴³

i r. przytacza Bibliografia Estreichera,

Piotrkowczyk, podobno syn Andrzeja młodszego, według Bandtkiego w młodości rymotwórca i pisarz, później też drukarz.

⁴⁴

   Patrz wyżej, pod: Fr. Cezary.

⁴⁵

   R. 1445 Piotr Szafraniec z Pieskowej Skaty, podkom. krak., sprzedaje »domom suam lapideam post Coli. artistarum in platea Judaeorum, circa Ju-daeos et circa mumm in Cracovia« Janowi z Tęczyna woj. krak. za 600 grz. (Helcel, Starod. pr. p. pomn. II, Nr. 3231, 3270). »Curia Domini Tęczyński pod Th opory r. 1578 leżała w podle parvum Coli, gdzieś w okolicy kościoła ś. Anny«. (A. Grabowski, rek. Krak. 4-to, t. II, w posiadaniu rodziny).

⁴⁶

   Przytacza tę zapiskę bez podania źródła A. Grabowski (Skarbn. arch. str. 153) i nazwisko jego pisze: Martius.

⁴⁷

   Bibliot. warsz. r. 1849, tom III, str. 392.

⁴⁸

⁸ Skarbniczka arch. str. 153.

⁴⁹

Bibliot. warsz. r. 1849, tom III, str. 393.

⁵⁰

   Hist. drukarń krak. str. 406.

⁵¹

   Tamże, str. 409.

⁵²

* Tamże, str. 413.

⁵³

   Patrz wyżej, pod: Łukasz Kupisz, drukarz i księgarz.

⁵⁴

   Hist. drukarń krak., 333.

⁵⁵

   Patrz wyżej we wstępie do niniejszego rozdziału o Drukarzach miedziorytnikach i księgarzach.

⁵⁶

   Bibliot. warsz. r. 1849, t. III, str. 391.

⁵⁷

   Historya drukarń krak. str. 333.

⁵⁸

   Por. wyżej, pod: Andrzej Piotrkowczyk.

⁵⁹

   Bibliot. warsz. r. 1849, t. III, str. 394, por. str. 396.

⁶⁰

   Bardziej znane są dwa miasteczka tego nazwiska: jedno nad Menem niedaleko Frankfurtu — drugie w Frankonii nad rzeką Mumling.

⁶¹

« Wypis z którejś z ksiąg miejskich krak., po zgubieniu notatki nie dało się sprawdzić z której.

⁶²

   Patrz w Vol. legum, konstytucye poborowe z lat 1629 i 1632.

⁶³

Bandtkie (op. cit. str. 433) przytacza dedykowaną jemu książkę: Wernulaeusa Utarczkę albo sporkę krasomowską, w tïômaczeniu polskiem Źę-dzianowskiego drukowaną 1642 r. przez Schedla, czy też może przez Kupisza. ¹ Patrz wyżej, pod: Łukasz Kupisz drukarz i księgarz.

* Patrz wyżej, pod: Filip Reyneker.

⁶⁴

   Może to byli synowie Wacława Sybeneychera, syna Marcina, a bracia stryjeczni Jakuba Sybeneychera.

⁶⁵

   O tym stosunku Giermańskiego do drukarni Sybeneycherów nie wspomina Bandtkie, pisząc obszernie w swej Hist. drukarń krak. o drukarni Sybeneycherów i o Giermańskim. Zdaje się, że później Giermański nabył drukarnię Sybeneycherowska na własność, świadczyłoby o tern wyrażenie »kupił« użyte r. 1638 przez poważnego świadka Franciszka Cezarego, drukarza krak., w procesie wytoczonym Giermańskiemu w sprawie rzekomo nieprawnych druków — patrz wyżej, pod: Marcin Filipowski.

⁶⁶

⁸ Z zapiski r. 1641 »Catherina Sybeneycherówna, Pauli Bruzik 2dl matri-monii vidua« (Contr. cons. 662 p. 98) wynika, że była ona drugą żoną Bruzika

⁶⁷

Hist. drukarń krak. str. 353, nota.

⁶⁸

   Historya drukarń krak., str. 355 i 357.

⁶⁹

   Bibl. warsz. r. 1849, t. III, str. 391.

⁷⁰

   Patrz wyżej we wstępie do niniejszego rozdziału.

⁷¹

   Hist. lit. poi. tom II str. 318.

⁷²

   Bibliogr. ksiąg dwoje, I, 186, II, 219.

⁷³

   Rękopis Radymińskiego str. 126.

⁷⁴

   Z określenia sąsiedztwa wynika, że był to dom, oznaczony potem 1. or. 3 na ul. ś. Tomasza. Parcela ta weszła świeżo w skład realności Tow. rolniczego krak. stanowiąc część jej bliższą ul. Sławkowskiej. Michał Sędziwóy zaś był to słynny alchemista za czasów Zygmunta III.

⁷⁵

   Bibliogr. ksiąg dwoje, II, 219.

⁷⁶

Por. wyżej w rozdziale Papiernicy, kartównicy itd. — pod: Albertus Zychowie.

* Por. wyżej, pod : Balcer Balcerowicz, bibliopola. s Bibl. ksiąg dwoje, II, str. 224.

n_m~ijnj~ljŁji_ri_rTj-ij-Ln

iANT¥KJVARIAT=

WYDAWI TOWARZYSTWA DLA POPI WE LW

NP 42211

Abraham Władysław. Powstanie organi ^

Tom I. 8° wiek. str. XVI i 418. 1' =__________

Balzer Oswald. Sądownictwo ormiaih jjxxftxxxxxsmxKxxxxxxxxxxxx

8° wiek. str. 187. 1909 . .    . . — — —    ----

—    Statut ormiański w zatwierdzeniu-Zygmunta I z r. 1519. 8° wiek.

str. "289. 1910 .....................

Bodaszewski Łukasz J. Teorya ruchu wody na zasadzie ruchu'falowego.

Część I, z 76 fig. w tekście i 2 tabl. 8° wiek. str. 126. 1901. .    .

Buzek Józef. Studya z zakresu administracyi wychowania publicznego.

I. Szkolnictwo ludowe. 8° wiek. str. 479. 1904........

Chodynicki Henryk. Sejmiki ziem ruskich w wieku XV. 8" str. 119. 1906. Dąbkowski Przemysław. Litkup. Studyum zaprawa polskiego. 8° wiek. str. 68. 1906....... . . r-V' . ........

—    O utwierdzeniu umów pod grozą łajania w prawie polskiem średnio-

wiecznem. 82,wiek. str. 75. 1903. .............

—    Prawo prywatne polskie, tom I. 8° wiek. str. XXII i 602. 1910, t. II.

28

8° wiek. str. X i 731. 1914 ............ .    .    .

Rękojemstwo w prawie polskiem średniowiecznem. 8° wiek. str. 255.

1904

—    Wierna ręka czyli pokład. Studyum z prawa polskiego. 8° wiek.

str. 188. 1909.....................

—    Załoga w prawie polskiem średniowiecznem. 8° wiek. str. 49. 1905 . Dembiński Bronisław. Stanisław August i Ks. Jożef Poniatowski w świetle

własnej korespohdencyi. 8° wiek. str. 259. 1904........

—    Źródła do dziejów drugiego i "trzeciego rozbioru Polski. Tom I. Poli

12

tyka Rosyi i Prus'Wobec Polski od początku Sejmu Czteroletniego do ogłoszenia Konstytucyi Trzeciego Maja, 1788—1791. 8° wiek. str. LXXI i 565. 1902...................

Grochmalicki Jan. Badania nad regeneracyą soczewki ocznej u ryb, z tablicą. 8 wiek. str. 28. 1908................

Hahn Wiktor. Juliusza Słowackiego Samuel Zborowski. B° wiek. str. 71. 1905.    2

—    Literatura dramatyczna w Polsce XVI wieku. \8° wiek. str. 133. 1906    3

Hirschler Jàn. Spostrzeżenia nad r|>zvyojem zarodkowym motyli, z 9 fig

w tekście i 4 tabl. 8° wiek. str. 85. 1907..........

Janowski Benon. O odległościach jako czynniku rozwoju kultury, z 4 fig

w tekście i 5 tabl. 8° wiek. str. 43. 1908. . ........

Krasicki Ignacy. Satyry i listy. Wydanie krytyczne Lud. Bernackiego

z 11 podobiznami. 8° wiek. str. VI i 253. 1908 .—......

Łoziński Walery. Doliny rzek wschodnio-karpackich i podolskich, z 7 fig w tekście i 5 tabl. 8° wiek. str. 67. 1905

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

Modelski Teofil Emil. Król »Gebalim« w

r. 122. 19

storyczne z X w., 8° wiek. sj r^anke Czesław. Szlachta wołyńska wobec K

Kdn. Zam. 480/55 20.000

wiek. str. 93. 1907........

Ohanowicz Alfred. Ciężary państwowe duc giej połowie XV i w początkach XVI .. str. 80. 1911

Potocki Wacław z Potoka. Ogród Fraszek, wydanie zupełne Ai. Briick-

nera. tom I. 8° str. XXXII i 586, tom II. 8° sir. XXV i 549. 1907 . 24 Sawicki Ludomir. Z fizyografii zachodnich Karpat, z 27 fig. w tekście i 2

tabl, 8° wiek. str. 108. 1909 ........./......

Szumowski Władysław. Galicya pod względem medycznym! za Jędrzeja Krupińskiego, pierwszego protemedyka 1772—1783. Z poktretem Krupińskiego. ^8° wiek. str. 368. 1907...............

Torpkowicz Stanisław. Przyczynek do historyi kultury Krakowa w pierwszej połowie XVII w., z 31 tablicami, 8° więk. str. v315. 1912.    . . .

r.

. 21

Trembecki Jakub Teodor. Wirydarz Poetycki. Z rękopisu Radcy Dr. Ludwika Mizerskiego, wydał Aleksander Brückner, tom I. 8° więk. sj XXIII i 512. 1910, tom II. 8° sir. XL1I i 401.1911 Weigl Rudolf. Studya nad aparatem Golgi-Kopscba i trofospongiami Holm-grena w komórkach nerwowych kręgowców, z 1 tabl. 8° więk.

ro CO i-k s-⁴’ <7>    <X>

O CP

W N!

- Zabytki piśmiennictwa polskiego 1—2. Potocki W. z Potoka, Ogród

— fraszek, I i II.......■.............

3. Krasicki I. Satyry i listy ..............

4—5. Trembecki J. T. Wirydarz poetycki I i 1IV........

Studya nad historyą prawa polskiego, tom III........

Tom IV .... .}............... . .

Tom V. w druku.

Bulletin de la Société pour l’avancement des sciences 1—VIII (1901 —

1908) str. 131......................

Toż IX. 1909, str. 133-154, X. 1910, str. 155-204, po.....

Sprawozdania Wydziału Towarzystwa. Roczniki 1901 — 1910 po . . Pierwsze dziesięciolecie Towarzystwa dla popierania nauki polskiej (1901—1910) napisał dr. Przemysław Dąbkowski, Lwów 1911 str. 52......................

AQO^OO

✓

/

./

I

%

\

",

IèD

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

Biblioteką Politechniki K/akowsktej

11-341318

iP|

«I

\ Oj I

“K 349/83

v'.;.

mW

ra

fr

KM

: f«

*i

2L à

k:

'0*k

4r*

p^g

.-/TJ

•5'

-K

.i-

*j|:

1 *J|

WB*m-

9L* -

-,

hlè

% flBfg

mW iS

V,

r #»rl

■fcsftC" '

;. ù#3

ä§fcsJ

*£3Ł:

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

rî.

:tl

• r

P *<4

100000278506