i

I

Ш

il: i iÉ

Imh

.

:

■ ; iiiiWiinŃńW; ! : : : i ; ; : ; i ; :

ПмАШ!

ШШ-ЖШЫ %лф ■

штшт

МшшШЁ

тят

......................

.......Ï.W

тттш

Ш й|Щ5}^|»Р,:{|5^,г,|{; **и jq Jgg^gö;

ii*

'...................*.................

ЩЁЯЛ

:

■Silili

ШШ

Ш

, v-,-'

: :

■ ■ :

:1|

ииярнянид

Hi

lii

;

9яШШШ:>: ■■ V .'■.:' :

ш

■; №МЧ;Щ :

' ч

iii-i; ■;;

■н

ш

\Шж

ШВЁШШ

ÏN2. WŁADYSŁAW WOJTAN

PROFESOR POLITECHNIKI LWOWSKIEJ

HiSTORJA I BIBLJOGRAFJA • SŁOWNICTWA TECHNICZNEGO POLSKIEGO

OD CZASÓW NAJDAWNIEJSZYCH DO KOŃCA 1933 R.

rn

ил

CP

W WARSZAWIE

WYDANE NAKŁADEM ^ADEMJI NAUK TECHNICZNYCH

LWÓW 1936

Politechnika Krakowska biblioteka Clowna

IN Z. WŁADYSŁAW WOJTAN

PROFESOR POLITECHNIKI LWOWSKIEJ

HISTORJA I BIBLJOGRAFJA

SŁOWNICTWA

TECHNICZNEGO POLSKIEGO

OD CZASÓW NAJDAWNIEJSZYCH

DO KOŃCA 1933 R.

ид

pi

<r>

J'4'ARSl^

WYDANE NAKŁADEM

AKADEMJl NAUK TECHNICZNYCH W WARSZAWIE

LWÓW 1936

KŁÓ^wfi

62

\—\

. 27.0В?

KiA^È

- v<>

Przedmowa

SPIS RZECZY.

Str.

Część pierwsza.

HISTORJA SŁOWNICTWA TECHNICZNEGO POLSKIEGO.

I. Okres pierwszy: od czasów najdawniejszych do r. 18 77 .

II. Okres drugi: od r. 1877 do r. 1899 ........

III.    Okres trzeci: od r. 1899 do r. 1908 ........

IV.    Okres czwarty: od r. 1908 do r. 1923    .......

V. Okres piąty: od r. 1923 do r. 1933 ........

VI. Słownictwo inżynierji...........

budownictwa..........

budowy maszyn i technologji mechanicznej (oraz mechaniki) ............

samochodowe i lotnicze........

elektrotechniki..........

górnictwa i hutnictwa (oraz mineralogji i geologji) .    77

rzemiosł ..........

chemji (oraz fizyki) i technołogji chemicznej

żeglarstwa..........

leśnictwa..........

wojskowo-techniczne .......

XVII. Słowotwórstwo techniczne.........

źródła .    . _ ..........

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

Część druga.

BIBLIOGRAF JA SŁOWNICTWA TECHNICZNEGO POLSKIEGO.

I. Słowniki języka polskiego i encyklopedje polskie .

II. Słowniki ogólne, zawierające wyrazy techniczne .

III.    Słownictwo techniczne ogólne......

IV.    Nauki pomocnicze.........

V. Inżynierja...........

VI. Budownictwo..........

VII. Budowa maszyn i technologja mechaniczna

VIII. Dział samochodowy i lotniczy......

IX. Elektrotechnika..........

X. Górnictwo i hutnictwo (oraz mineralog ja i geologja) .

XI. Rzemiosła...........

XII. Chemja i technologja chemiczna......

XIII.    żeglarstwo............

XIV.    Leśnictwo...........

XV. Dział wojskowo-techniczny.......

XVI. Słowotwórstwo..........

Zestawienie ilości prac słowniczych.....

13

26

36

48

58

62

68

71

87

91

106

109

112

117

122

. 127 . 129

131

136

140

146

. 148

153

156

. 164

168

175

182

18 7

189

196

PRZEDMOWA.

Praca niniejsza składa się z dwóch części, z których pierwsza podaje historję słownictwa technicznego polskiego od czasów najdawniejszych do końca r. 1933, druga zaś odnośną bibljografję.

Historję prac nad słownictwem technicznem polskiem wo-góle można podzielić na pięć następujących okresów:

Okres pierwszy: od czasów najdawniejszych do r. 1877, w którym Towarzystwo Politechniczne we Lwowie zaczęło pracować nad słownictwem technicznem.

Okres drugi: od r. 1877 do r. 1899, w którym utworzono Wydział Słownictwa Technicznego przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie.

Okres trzeci: od r. 1899 do r. 1908, to jest do ukończenia wydawnictwa „Technik”.

Okres czwarty: odr. 1908 do r. 1923, w którym utworzono Komisję Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych w Warszawie.

Okres piąty: odr. 1923 do r. 1933.

Opis tych prac, odnoszących się do całości słownictwa technicznego, podałem w pięciu początkowych rozdziałach. Prócz tego opisałem oddzielnie w 11 dalszych rozdziałach rozwój słownictw następujących nauk technicznych: inżynierji, budownictwa, budowy maszyn i technologji mechanicznej (oraz mechaniki), działu samochodowego i lotniczego, elektrotechniki, górnictwa i hutnictwa (oraz mineralogji i geologji), rzemiosł, chemji (oraz fizyki) i technologji chemicznej, żeglarstwa, leśnictwa, działu wojskowo - technicznego. Wkońcu omówiłem pokrótce w ostatnim rozdziale słowotwórstwo techniczne.

Bibljografja słownictwa technicznego polskiego obejmuje 14 działów (III. — XVI.). Dział składa się wogóle z trzech części: a) słowniki, b) prace i rozprawy słownicze, c) słowniczki w dziełach. Do części a) „Słownik i” zaliczono prace słownicze wydane od-

VI

dzielnie, obejmujące zbiory wyrazów lub wyrażeń technicznych polskich, zestawionych według pewnych zasad, z objaśnieniami, rysunkami, znakami chemicznemi lub matematycznemi, stanowiące pewną skończoną całość. Dalej podano tu słowniki gwarowo-polskie oraz słowniki w dwóch i więcej językach, niezawierające objaśnień, wydane również oddzielnie. Część b) „Prace i rozprawy słowni c z e” obejmuje przedewszystkiem wszelkie prace słownicze, zamieszczone w czasopismach technicznych i innych, ogłoszone w formie ostatecznej lub jako projekty, w postaci spisów alfabetycznych w jednym lub w kilku językach, z objaśnieniami lub bez, w formie artykułów, rozpraw, tablic słownikowych i t. p. Do części tej zaliczono także materjały do słownictwa technicznego, oddzielnie wydane prace słownicze, które nie są słownikami w znaczeniu podanem powyżej (chociaż zatytułowane są jako słowniki), słownictwa różnych działów techniki, rozprawy ze słowniczkami i katalogi mate-rjałowe. W części c) „Słowniczki w dziełach” zamieszczono wogóle małe słowniczki, spisy wyrazów lub ich objaśnienia, zawarte w dziełach i książkach technicznych. Obok tytułów poszczególnych prac słowniczych podano przy wielu z nich objaśnienia i oceny, przyczem te ostatnie nie są wyszczególnione jako osobne pozycje w bibljografji.

Oprócz prac słowniczych technicznych, oraz z zakresu nauk pomocniczych, zamieściłem w bibljografji słownictwa także słowniki języka polskiego i encyklopedje polskie (dział I.), słowniki ogólne, zawierające wyrazy techniczne (dział II.), wreszcie niektóre prace ze słowotwórstwa ogólnego (dział XVII., część a).

Przy opracowaniu bibljografji słownictwa technicznego zużytkowałem wszystkie dostępne mi prace w oryginałach, resztę zaś danych zaczerpnąłem z czasopism technicznych.

Inicjatywę do napisania niniejszej pracy zawdzięczam Panu Profesorowi Dr. Inż. Maksymiljanowi Matakiewiczowi. Początkowo miała ona stanowić niewielki artykuł, dotyczący historji słownictwa technicznego polskiego, w „Księdze Pamiątkowej” Polskiego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie, wydanej w r. 1927. W miarę jej opracowywania urosła ona jednak do rozmiarów obszernej rozprawy i objęła nietylko historję, lecz również bibljografję słownictwa technicznego polskiego. Wskutek tego nie mogła ona zostać zamieszczona w wymienionej „Księdze Pamiątkowej” i postanowiłem wydać ją oddzielnie. Zebranie potrzebnych materjałów i opracowa- ,

nie na ich podstawie historji słownictw poszczególnych działów techniki wymagało dłuższego czasu tem bardziej, że pracy tej mogłem poświęcić tylko czas wolny od zajęć związanych z wykładami na Politechnice Lwowskiej, oraz od pracy nad dziełem, mającem objąć całość nauki miernictwa.

Materjałów bibljograficznych i wiadomości z zakresu historji słownictwa technicznego udzieliły mi następujące Osoby:

Pan Inżynier Karol Stadtmüller nadesłał zbiór obejmujący kilkadziesiąt pozycyj bibljografji i udzielał kilkakrotnie informacyj.

Pan Profesor Dr. h. c. Inż. Aleksander Wasiutyński podał dane, dotyczące działalności Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych oraz prac Komisji Językowej Ministerstwa Komunikacji.

Pan Profesor Inż. Gabrjel Sokolnicki udzielił informacyj, odnoszących się do działalności Sekcji Elektrotechnicznej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie oraz do prac Polskiego Komitetu Elektrotechnicznego.

Panowie Major Tadeusz Bałaban i Major Antoni Hniłko podali szereg wiadomości, dotyczących słownictwa wojskowego.

Pan Redaktor Józef Klejnot Turski udzielał informacyj w sprawie słownictwa żeglarskiego.

Pan Ludwik Birkenmajer dostarczył niektórych danych z bibljografji słownictwa technicznego.

Wszystkim wymienionym Panom składam serdeczne podziękowanie za uprzejmość i życzliwość, okazaną mi w tej pracy.

Wyrazy wdzięczności należą się również Zmarłym przed ukończeniem tej pracy: ś. p. Profesorowi Dr. Inż. Janowi Sas Zubrzyckiemu za podanie szczegółów, dotyczących słownictwa budownictwa, ś. p. Dyrektorowi Arturowi Passendorferowi za udzielenie porad językowych i ś. p. Profesorowi Dr. Henrykowi Gaertnerowi za podanie informacyj z zakresu słowotwórstwa ogólnego.

W pracach związanych z zebraniem potrzebnych materjałów, opracowaniem samej rozprawy, oraz z jej wydaniem, pomocni mi byli Asystenci Politechniki Lwowskiej, a mianowicie:

Przy opracowaniu obu części rozprawy największej pomocy udzielili mi Panowie: Tadeusz Kałkowski, Jan Szyszkowski i Tadeusz Jarosz.

Przy gromadzeniu i porządkowaniu materjałów, oraz w pracach związanych z wydaniem rozprawy, dopomogli mi następujący Panowie: Artur Bakonyi, Stanisław Bezdek, Rudolf Grossmann, Wa-

VIII

cław Gruszka, Ignacy Modliszewski, Józef Nunberg, Jan Popławski, Jerzy Preiss, Zbigniew Skąpski i Jerzy Zborzyl.

Wszystkim wymienionym Panom za udzieloną pomoc bardzo dziękuję.

Dziękuję także Zarządowi Bibljoteki Politechniki Lwowskiej za życzliwe i chętne wypożyczanie potrzebnych dzieł i czasopism technicznych.

Wreszcie wyrażam podziękowanie Akademj i Nauk Technicznych w Warszawie, a w szczególności Jej Prezesom, Panom Profesorom : Dr. Inż. Maksymiljanowi Matakiewiczowi i Dr. h. c. Inż. Aleksandrowi Wasiutyńskiemu, za wydanie niniejszej pracy.

Osobne podziękowanie należy się również Drukarni Księgarni Polskiej Bernarda Połonieckiego we Lwowie, a mianowicie: Panu Dyrektorowi Aleksandrowi Honheiserowi, Panom Składającym książkę i Maszyniście oraz innym Pracownikom, za staranny druk, jako też za życzliwe i wyrozumiałe uwzględnianie wszelkich moich życzeń.

Lwów, w styczniu 1936 r.

Władysław Wojtan.

CZĘŚĆ PIERWSZA

HISTORJ A

SŁOWNICTWA TECHNICZNEGO POLSKIEGO

■

I. OKRES PIERWSZY:

OD CZASÓW NAJDAWNIEJSZYCH DO R. 1877.

W pierwszym okresie tworzyło się słownictwo techniczne najpierw samorzutnie na tle potrzeb życiowych, później rozwijało się w dziełach i podręcznikach technicznych. Z tego okresu posiadamy mało zbiorowych prac słowniczych. Najdawniejsze wyrazy techniczne znajdują się w najstarszych zabytkach polskiego piśmiennictwa technicznego, których spis podał zasłużony bibljograf techniczny prof. dr. h. c. inż. Feliks Kucharzewski (ur. 1849, zmarł 1935) w dziełach:

„Bibliografia polska techniczno-przemy słowa”¹), obejmująca prace drukowane oddzielnie, w czasopismach lub znane z rękopismu, we wszystkich działach techniki i przemysłu, do końca 1874 roku. Warszawa 1894.

„Piśmiennictwo techniczne polskie”. Tom pierwszy: I. Architektura. II. Inżynierya z miernictwem. Warszawa 1911. Tom drugi:

III.    Mechanika z technologją mechaniczną i elektrotechniką.

IV.    Technologją chemiczna. Warszawa 1921. Tom trzeci: V. Górnictwo i Hutnictwo. Warszawa 1922.

Posiadamy cały szereg dzieł, które zawierają bogaty materjał do słownictwa technicznego. Wyrażenia techniczne naszych dawnych autorów odznaczają się prostotą, pięknością języka i zbliżeniem do mowy ludowej.

Ze starych polskich książek technicznych przeszło wiele dawnych wyrazów technicznych do „Słownika” Lindego²) i do późniejszych słowników języka polskiego.

Obraz początkowego rozwoju słownictwa poszczególnych działów nauk technicznych podany jest w dalszych rozdziałach VI. do XVI., obejmujących odnośne historje w całości, na podstawie wymienionych powyżej prac prof. Kucharzewskiego oraz dzieł technicznych, które w owym czasie wyszły.

sza

Co się tyczy zbiorowych prac słowniczych w pierwszym okresie, to w dziele Piotra Aignera: „Budowy kościołów, część pierw-” (Warszawa 1825), znajduje się wzmianka autora, że ter-minologja użyta w tern dziele „już jest przez Towarzystwo Królewskie Warszawskie Przyjaciół Nauk rozważona i przyjęta”, która świadczy o pracy wymienionego Towarzystwa nad słownictwem budownictwa¹). Dalszemi pracami zbiorowemi z tego okresu są: „Projekt do słownictwa chemicznego”, ogłoszony w Warszawie w r. 1853 przez przyrodników „Biblioteki Warszawskiej”, oraz „Słownictwo połskie chemiczne”, opracowane przez prof. dr. Emila Czy r-niańskiego przy współudziale profesorów : F 1 o r j a n a S a-wiczews kiego, dr. Józefa Majera i Stefana Kuczyńskiego, które wyszło w Krakowie w roku 185S²).

W pierwszym okresie ukazały się następujące słowmiki techniczne³) :

Fonberg I. Słownik wyrazów chemicznych. Wilno 1825. Rouget M. Dykcyonarz doręczny dla inżenierów, obeymu-

iący Wszelkie Części Fortyfikacyi

Warszawa 1825.

Podczaszyński K. Nomenklatura architektoniczna.....

Wydanie I. i II. Warszawa 1843 i 1854.

Kozłowski W. Słownik leśny, bartny, bursztyniarski i oryl-ski. Warszawa 1846 —-1847.

Warszawa 1868.

.....Lwów 1870.

. Warszawa 1870.

Łabęcki H. Słownik górniczy.....

Lichtenstein H. Słownik górniczy К o n i с к i M. Słownik techniczny ....

Ogółem w pierwszym okresie ukazało się 7 słowników technicznych (w tern 1 słownik w dwóch wydaniach), 29 prac i rozpraw słowniczych, 25 słowniczków w dziełach.

końca XVIII. wieku, które, służąc Lindemu za źródła, czynią z jego „Słownika” pierwszorzędny skarbiec staropolskich wyrazów technicznych.

!) Por. str. 59 niniejszej rozprawy.

²)    Por. str. 94 niniejszej rozprawy.

³)    Pełne tytuły tych słowników podano w „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

II. OKRES DRUGI: OD R. 1877 DO R. 1899.

żywsza działalność na polu słownictwa technicznego rozpoczyna się od czasu wprowadzenia języka polskiego jako wykładowego na Politechnice Lwowskiej w r. 1871. Praca nad słownictwem ogniskuje się głównie w Towarzystwie Politechnicznem we Lwowie. Zaczątek jej stanowią księgi terminologiczne do wpisywania • wyrazów technicznych przez członków Towarzystwa Politechnicznego, założone w r. 1877¹). W następnym roku utworzono Komisję Słownikową i rozpoczęto zbieranie wyrazów z różnych działów wiedzy technicznej. Ustalono przedewszystkiem zasady i metody, któremi należy się kierować przy zbieraniu i grupowaniu materjałów do słownictwa. Utworzono trzy Sekcje Komisji Słownikowej : inżynierską, technologiczno-mechaniczną i budowniczo-ar-chitektoniczną, z których każda pracowała w swoim dziale. Wyrazy, przyjęte przez Sekcję, odczytywano następnie na posiedzeniach pełnej Komisji Słownikowej, a po przeprowadzonej dyskusji przedkładano je do zatwierdzenia lwowskiej Komisji Językowej Akademji Umiejętności w Krakowie, w której głos decydujący w tej sprawie miał prof. dr. Antoni Małecki, członek honorowy Towarzystwa Politechnicznego. Tym sposobem słownictwo to mogło być dokładnie rozpatrzone i starannie dobrane, zanim zostało ustalone — przyjęte zaś miało za sobą odpowiednią powagę, wchodząc w życie.

Ze sprawozdania Komisji Słownikowej²) dowiadujemy się o źródłach, z których czerpano wyrazy. Były to: nieliczne dzieła techniczne; „Słownik” Lindego, „Nomenklatura architektoniczna”

!) Por. Dźwignia 1877, str. 6.

²) Por. Dźwignia 1882, str. 121.

Podczaszyńskiego i „Słownik górniczy” Łabęckiego; wykłady na Politechnice Lwowskiej i w innych polskich szkołach technicznych; nazwy przez lud używane, które powstały z rodzimych pierwiastków ; wreszcie wyrazy techniczne z języka chorwackiego i czeskiego. W powyższem sprawozdaniu podane są także zasady tworzenia nowych wyrazów. Przedewszystkiem starano się ogłaszać te wyrazy, których potrzebuje robotnik zajęty przy pracach technicznych.

Od r. 1879, przez kilka lat, ogłaszała Komisja swoje prace jako „Materyały do słownika technicznego” w dodatku do „Dźwigni”, później do „Czasopisma Technicznego”, miesięcznika wydawanego przez Towarzystwo Politechniczne we Lwowie, a także w czasopiśmie warszawskiem „Inżenierya i Budownictwo”, pragnąc w ten sposób zachęcić ogół polskich techników do dyskusji i współpracy. Tak ogłoszono do r. 1886 przeszło 6000 wyrazów z rozmaitych działów techniki.

Ślady pracy nad słownictwem nauk ścisłych, przyrodzonych i stosowanych, znajdujemy w „Pamiętniku Towarzystwa Nauk ścisłych w Paryżu”¹). Inicjatywę do tej pracy dał inż. dr. Władysław Folkierski.

W r. 1879 wyszedł w Warszawie „Podręcznik Techniczny dla użytku inżynierów, budowniczych, geometrów, techników i ‘przemysłowców”, ułożony przez inż. Aleksandra Kuczyńskiego²), który odznacza się bardzo starannem słownictwem. Dzieło to, stanowiące najpopularniejsze „vademecum” naszych techników, wywarło dodatni wpływ na dalszy rozwój słownictwa technicznego²).

W r. 1880 ukazała się obszerna praca słowotwórcza inż. Stefana Kossutha: „W przedmiocie słownictwa technicznego”⁴).

W r. 1882 utworzono także w Towarzystwie Technicznem w Krakowie Komisję Słownikową⁵), która do r. 1886 ogłaszała słownictwo techniczne jako „Materyały do słownika technicznego polskiego” w osobnych dodatkach do „Czasopisma Technicznego” krakowskiego.

!) Por. roczniki 1875—1879.

²)    Wydanie drugie wyszło w r. 1892, trzecie w r. 1910.

³)    Por. Feliksa Kucharzewskiego „Piśmiennictwo techniczne polskie”, tom II., str. 420.

⁴)    Por. Przegl. Techn. 1880, tom XI., str. 1, 100 i 249. Por. także str. 120 niniejszej rozprawy.

⁵)    Por. artykuł inż. Emila Serkowskiego: „W sprawie słownictwa technicznego”. Czasop. Techn. krakowskie 18 82, str. 54.

Sprawa słownictwa technicznego była też przedmiotem referatów i ożywionych obrad na Zjazdach Techników Polskich.

Program I. Zjazdu, który odbył się w r. 1882 w Krakowie, zawierał między innemi punkt następujący: „Jakie środki zastosować należy, by ułożenie słownika technicznego polskiego do skutku przyjść mogło?”¹). W tej sprawie wygłoszono następujące referaty:

1.    Referat inż. Edwarda Wawrykiewiczaz Warszawy, przedstawiający historję i ówczesny stan prac słownikowych, z obszernem uwzględnieniem słownictwa chemicznego i górniczego²). Referent podał, że posiada zebrany przez siebie materjał słownikowy w postaci kilkunastu tysięcy słów.

2.    Referat inż. Napoleona Kovàtsa, przewodniczącego Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie, cennej treści, zawierający program pracy nad polskiem słownictwem technicznem³). Wnioski referenta w streszczeniu:

1)    I. Zjazd Techników Polskich uznaje konieczną i pilną potrzebę ułożenia i wydania polskiego słownika technicznego.

2)    Zbieranie materjałów do słownika tego ma się odbywać wspólną pracą wszystkich polskich towarzystw i redakcyj pism technicznych.

3)    Podczas zbierania mater jałów musi istnieć porozumienie się współpracujących. Nastąpi to przez wzajemne przesyłanie sobie wyrazów spisanych lub drukowanych.

4)    Przed wydaniem słownika musi być rękopis jego przedłożony Akademji Umiejętności w Krakowie do zatwierdzenia.

5)    Temi samemi działami, według których odbywało się zbieranie mater jałów, wydawać będą towarzystwa i redakcje słownik techniczny własnem staraniem.

6)    Słownik I. polsko-niemiecko-francuski ma zawierać określenia polskie, ile możności zwięzłe a ścisłe. Po wyrazach francuskich, a przed określeniem, mogą być zamieszczone wyrazy i w innych językach. Słownik II. zawierać będzie wyrazy niemieckie i francuskie w porządku alfabetycznym oraz nazwy polskie bez określeń.

7)    Materjały mają być zestawione na wzór słownika I.

!) Por. Dźwignia 1882, str. 135 i Przegl. Techn. 1882, str. 87 i 88.

²)    Por. Pamiętnik pierwszego Zjazdu Techników Polskich w Krakowie w dniach 8, 9, 10 września 1882 r. odbytego, Kraków 1884, str. 117.

³)    Por. tamże, str. 129.

3. Referat inż. Emila Serkowskiego, przewodniczącego Komisji Słownikowej krakowskiej¹). Wnioski referenta w streszczeniu :

1) Ułożenie polskiego słownika technicznego powinno nastąpić przy współudziale wszystkich chęć ku temu mających techników

polskich.

2)    Referent proponuje: a) utworzenie centralnej Komisji redakcyjnej w Krakowie; b) ustanowienie delegatów tej Komisji w innych większych miastach dla przesyłania jej prac, przygotowanych przez poszczególne towarzystwa techniczne.

3)    Słownik techniczny powinien być powszechny, t. zn. powinien obejmować wszystkie działy techniki.

4)    W układzie i wydawaniu słownika technicznego należy przyjąć system przedmiotowy czyli działowy, idąc zawodami; wyrazy mniej znane objaśniać bliżej treściwem opisaniem względnie rysunkiem; po wyrazie polskim podać odnośny wyraz niemiecki, francuski i angielski.

5)    Co do nowych wyrazów, referent kładzie główny nacisk na budowę zgodną z duchem języka polskiego i pochodzenie szczerosło-wiańskie. Wyrazy obce (z wyjątkiem łacińskich) poleca zastąpić wyrazami staropolskiemi z czasów rozkwitu naszego języka. W razie zupełnego braku wyrazu radzi szukać źródła do utworzenia nowego słowa przedewszystkiem w mowie naszego ludu, a potem w pokrewnych językach słowiańskich.

6)    Fundusz na to wydawnictwo powstanie z małych dobrowolnych dodatków do wkładek członków towarzystw technicznych, datków instytucyj naukowych i zasiłków krajowych władz autonomicznych.

Po przeprowadzonej dyskusji nad temi wnioskami i wyrażeniu przez Zjazd uznania dla inż. Edwarda Wawrykiewicza za jego pracę, Zjazd uznał jednogłośnie ogólną potrzebę wydania słownika technicznego i na wniosek prof. dr. inż. Feliksa Kucharze w-s к i e g o uchwalił następująco²) :

„Zjazd wyraża życzenie, by Komisje Słownikowe Towarzystw krakowskiego i lwowskiego weszły w porozumienie z redakcjami

!) Por. Pamiętnik pierwszego Zjazdu Techników Polskich w Krakowie w dniach 8, 9, 10 września 1882 r. odbytego, Kraków 1884, str. 135.

²) Por. tamże, str. 142. Także Dźwignia 1882, str. 136 i Przegl. Techn. 1882, str. 88.

czasopism technicznych w Warszawie i technikami w Poznaniu, w celu:

1)    dalszego systematycznego gromadzenia materjałów do ogólnego słownika technicznego;

2)    wydawania w miarę możności słowniczków z pojedynczych specjalności ;

3)    przygotowania na Zjazd następny stanowczych wniosków co do wydania ogólnego polskiego słownika technicznego”.

W roku 1884 wydało Towarzystwo Politechniczne we Lwowie ,,Słownik kolejowy” niemiecko-polski, ułożony przez inż. Bolesława Weryhę Darowskiego na podstawie mater jałów, zebranych przez Komisję Słownikową.

W tym czasie wyszły także „Materyały do słownika technicznego”, zebrane przez krakowskie Towarzystwo Techniczne (Kraków 1882 — 1886).

W r. 1886 postanowiła Komisja Słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie wydawać w miarę możności słowniki specjalne z poszczególnych działów nauk technicznych, a mianowicie:

1. kolejowy, 2. technologji mechanicznej i budowy maszyn, 3. tech-nologji chemicznej, 4. budownictwa lądowego i architektury, 5. inżynierski, 6. górniczy, 7. rolniczy i leśniczy, 8. matematyczny. Wkońcu miał wyjść słownik techniczny ogólny, obejmujący słownictwo wszystkich wyżej wymienionych działów.

Stosownie do tego programu pracy podzieliła się Komisja Słownikowa na sekcje, z których każda miała opracować jeden z wyżej wymienionych słowników w pięciu językach: polskim, niemieckim, rosyjskim, francuskim i angielskim, dodając w razie potrzeby krótkie określenie wyrazu.

Na II. Zjeździe Techników Polskich w r. 1886 we Lwowie¹) złożył inż. Bolesław W. Darowski, imieniem Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie, sprawozdanie z czynności Komisji za czas od I. Zjazdu, wyliczył wykonane prace i nadesłane do zużytkowania materjały, oraz podał program wydawnictwa słowników, przytoczony powyżej. Następnie odczytano sprawozdanie inż. Edwarda Wawrykiewicza z prac techników warszawskich nad słownictwem technicznem. Zebrano mater jały z działów: gorzelnictwa i piwowarstwa, papiernic-

twa, młynarstwa i robót wodnych; nadto opracowano słownik far-biarski.

II. Zjazd powziął następujące uchwały:

1)    II. Zjazd Techników Polskich dziękuje Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego, a w szczególności inżynierom: Darowskiemu, Kovàtsowi i Tuszyńskiemu, następnie Ignacemu Kempińskiemu, inż. Kossuthowi i inż. Wawrykiewiczowi z Warszawy, oraz wszystkim tym, którzy się sprawą słownictwa zajmowali, upraszając ich o dalszą pracę.

2)    Zjazd porucza kierownictwo w dalszych pracach nad słownictwem Towarzystwu Politechnicznemu we Lwowie, do którego odsyłać należy zebrane materjały. Nawzajem Towarzystwo Politechniczne porozumiewać się będzie z towarzystwami i osobami, które mogą być mu pomocne w spełnieniu poruczonego zadania.

3)    Należy wydawać słowniczki szczegółowe jako mater jały do słownika ogólnego, przyczem pożądany jest jak najdalej idący podział na pojedyncze specjalności.

4)    Jeżeli na oznaczenie jednego pojęcia używanych jest kilka nazw, należy umieszczać je obok siebie. Po wyrazie polskim podawać przedewszystkiem wyrazy rosyjskie i niemieckie.

5)    Zjazd uprasza Akademję Umiejętności w Krakowie, by popierała i nadal prace nad polskiem słownictwem technicznem.

Na wniosek prof. dr. inż. Maksymiljana T h u 11 i e g o, dotyczący ujednostajnienia znakowania ilości matematycznych i technicznych w naukowych dziełach technicznych, uchwalono przyjąć znakowanie, przedstawione przez Komisję Słownikową Towarzystwa Politechnicznego, z małemi zmianami, wprowadzonemi przez Sekcję Słownikową II. Zjazdu¹).

W r. 1888 zostało ustalone słownictwo cukrownicze przez Delegację Słownikową Sekcji II. Oddziału Warszawskiego Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu, a to na podstawie projektu, przedłożonego przez Henryka Wizbeka²).

W r. 1889 wyszedł staraniem i nakładem Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie „Słownik kolejowy”, ułożony przez inż. Bolesława Weryhę Darowskiego, a uzupełniony wyrazami ro-syjskiemi przez Ignacego Kempińskiego'*). Słownik ten,

x) Por. Czasop. Techn. 1886, str. 178 i Przegl. Techn. 1886, str. 258.

²)    Por. str. 103 niniejszej rozprawy.

³)    Wydanie drugie wyszło w r. 1890.

opracowany z inicjatywy i pod kierownictwem inż. Darowskiego, przy współudziale członków Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie, został ponadto przejrzany i uzupełniony przez grono znawców kolejnictwa z Warszawy. Uprzystępnił on po raz pierwszy w szerszym zakresie naszą terminologję techniczną obcym narodom, gdyż prócz nazw polskich zawiera odpowiedniki aż w czterech innych językach¹).

W r. 1892 wydał w Krakowie prof. inż. Karol Stadtmiil-1 e r „Materyały do słownika, technicznego”.

Na III. Zjeździe Techników Polskich wr. 1894 we Lwowie złożył inż. Bolesław W. Darowski sprawozdanie Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie z działalności w zakresie słownictwa technicznego za czas od r. 1886 do r. 1894²). Sprawozdawca podał program wydawnictwa słowników, ustalony przez Komisję³) i zaznaczył, że o słowniku technicznym ogólnym może być mowa dopiero po wydaniu słowników szczegółowych, wkońcu odwołał się do III. Zjazdu, aby obmyślił sposoby przyspieszenia wydawnictwa tych słowników. Ponadto prof. inż. J u-ljusz Bykowski wygłosił odczyt : „O terminologji żelaza”.

Uchwały III. Zjazdu⁴) :

1)    III. Zjazd Techników Polskich przyjmuje do wiadomości sprawozdanie Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego lwowskiego, dziękując jej za dotychczasową działalność i zaleca popieranie dalszych prac Komisji przez nadsyłanie wyników odnośnych prac osobistych lub zbiorowych do Towarzystwa Politechnicznego lwowskiego, które ze swej strony w sprawie opracowania i wydawania słowników technicznych pozostawać będzie w porozumieniu z towarzystwami technicznemi, górniczemi, leśniczemi i t. p., z redakcjami pism technicznych i wogóle z osobami, które mogą być pomocne w skutecznem załatwieniu sprawy słownictwa technicznego polskiego.

Zarazem Zjazd wyraża życzenie, aby technicy polscy używali — ile możności — zawsze, a zwłaszcza w stosunkach z kolegami i podwładnymi, wyrazów technicznych polskich.

2)    III. Zjazd przekazuje Komisji Słownikowej do rozważenia i właściwego załatwienia wniosek inż. Adolfa Godfrejowa

г) Por. str. 52 niniejszej rozprawy.

²)    Por. Czasop. Techn. 1894, str. 123.

³)    Por. str. 7 niniejszej rozprawy.

⁴)    Por. Czasop. Techn. 1894, str. 108.

w sprawie przyspieszenia wydawnictwa spisu wyrazów technicznych polskich.

Wskutek odezw II. i III. Zjazdu zaczęły do Komisji Słownikowej napływać prace z różnych działów wiedzy technicznej, które wcielono częściowo do odnośnych materjałów słownikowych¹).

Wreszcie zaznaczam, że w r. 1898 zbieraniem mater jałów do słownictwa leśniczego zajęło się grono profesorów ówczesnej Krajowej Szkoły Gospodarstwa Lasowego we Lwowie z inicjatywy jej dyrektora inż. Marjana Małaczyńskiego² 3).

W drugim okresie wyszły następujące słowniki techniczne⁴) :

Kempiński I. Słowniczek techniczny kolejowy wa 1880.

Wywiałkowski ż. Słowniczek wyrażeń w zawodzie czcion-karstwa polskiego używanych żebrawski T. Słownik wyrazów technicznych, tyczących się budownictwa. Kraków 1883.

Słownik kolejowy Darowski W. B. Słownik kolejowy Lwów 1889 i 1890.

Podworski A. Słownik

Warsza-

Warszawa 1881.

Lwów 1884.

Wydanie I. i II.

nazw przedmiotów, będących w użyciu przy drodze żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Warszawa 1892.

terminów garbarskich.

Przyszychowski F. Słownik Warszawa 1895.

Ogółem w drugim okresie ukazało się 7 słowników technicznych (w tern 1 słownik w dwóch wydaniach), 36 prac i rozpraw słowni-czych, 8 słowniczków w dziełach.

III. OKRES TRZECI: OD R. 1899 DO R. 1908.

Nowy okres w pracach nad słownictwem technicznem rozpoczyna się z, chwilą utworzenia Wydziału Słownictwa Technicznego przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie.

Inicjatywę do utworzenia tego Wydziału dał inż. Stanisław О к o 1 s к i swoim odczytem, wygłoszonym w Stowarzyszeniu Techników dnia 14. kwietnia 1899, w którym poruszył sprawę uporządkowania słownictwa technicznego polskiego i przedstawił projekt opracowania wspólnemi siłami słownika technicznego o bardzo obszernym zakresie¹).

Wkrótce potem postanowiono utworzyć przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie Wydział Słownictwa Technicznego, którego zadaniem miała być systematyczna praca nad uporządkowaniem słownictwa technicznego polskiego, oczyszczeniem go z obcych naleciałości i utrzymywaniem stale na poziomie rozwoju techniki, wreszcie opracowanie i wydanie obszernego i zupełnego słownika technicznego polskiego. Program pracy Wydziału podajemy poniżej w streszczeniu²).

1) Słownik ma zawierać możliwie wszystkie wyrazy techniczne z dziedziny nauk, specjalności oraz rzemiosł technicznych i pomocniczych. Prócz nazwy polskiej ma być podane krótkie objaśnienie znaczenia wyrazu, w razie potrzeby szkic objaśniający, oraz nazwy w językach: rosyjskim, niemieckim, francuskim i angielskim. Projektuje się ponadto ułożenie czterech skorowidzów tych wyrazów, przeznaczonych do użytku przy czytaniu dzieł w obcych językach.

!) Por. Przegl. Techn. 1899, str. 263.

²) Por. artykuł inż. Michała Bobińskiego: „O utworzeniu Wydziału Słownictwa Technicznego przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie”. Przegl. Techn. 1899, str. 399.

2)    Ze względu na to, że praca nad ułożeniem słownika w zakresie powyższym będzie trudna i długa, a potrzeba uporządkowania słownictwa technicznego jest pilna, zaleca się częściowe opracowywanie materjałów do słownika według poszczególnych działów techniki i w miarę wykończenia oddawanie ich do użytku publicznego w postaci małych słowniczków.

3)    Pracę rozpocznie się od działów najważniejszych i ogół techników obchodzących. Z opracowanych działów, które można złożyć w pewną całość, utworzy się mniejszy słownik techniczny tego samego typu, co słownik zupełny.

4)    Zbieranie mater jałów do słownika ma się odbywać w Sekcjach. Sekcja określi zakres pracy, jakiej zamierza się podjąć i podzieli pracę między swoich członków według pewnych zasad.

5)    W punkcie tym podano szczegółowe przepisy wykonywania

pracy.

6)    Uporządkowaniem mater jałów, dostarczonych przez Sekcje, krytyką i ustaleniem słownictwa zajmie się Komitet Redakcyjny, złożony z członków, wybranych przez Wydział Słownictwa.

7)    Po załatwieniu pewnej grupy wyrazów przez Komitet Redakcyjny przechodzą one ostatecznie w ręce Komitetu Wydawniczego.

Jak widzimy, program pracy został nakreślony bardzo szeroko, jednak tak, aby wyniki pracy były widoczne i mogły być wprowadzone w życie w jak najkrótszym czasie.

Do Wydziału Słownictwa Technicznego zgłosiło się 41 współpracowników, przyczem utworzono w nim 7 Sekcyj : budownictwa, geometrji, budowy maszyn, kolejnictwa, mechaniki budowlanej, tech-nologji metali i drewna, oraz elektrotechniki. Wydział opracował i ogłosił metodyczne wskazówki pracy nad słownictwem¹).

Na IV. Zjeździe Techników Polskich w r. 1899 w Krakowie²) tematu do dyskusji dostarczyły dwa sprawozdania :

a) Sprawozdanie Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie za czas od r. 1894 do r. 1899, odczytane przez inż. Bolesława W. Darowskiego. W okresie sprawozdawczym Komisja opracowywała materjały do sześciu słowników: 1) inżynierskiego, 2) budownictwa lądowego i architektury, 3) technologji mechanicznej, budowy maszyn i elektrotechniki, 4) technologji che-

x) Por. broszurę: „Od Wydziału Słownictwa Technicznego przy Stowa-rzyszepiu Techników w Warszawie”. Warszawa 1900.

-) Por. Czasop. Techn. 1899, str. 217 i 237, oraz Przegl. Techn. 1899, str. 6 45.

micznej, 5) górniczego i hutniczego, 6) matematycznego. Zrobiono znacznie mniej niż dawniej, a to wskutek śmierci kilku naj czynniej -szych członków Komisji, których nie zdołano zastąpić nowymi pracownikami, a także z braku funduszów. Dalej podał referent, jak pracowano, kto w pracy nad słownikami czynniejszy brał udział i co zrobiono w poszczególnych działach. Ze sprawozdania dowiadujemy się dalej, że prof. inż. Juljusz Bykowski zgromadził około 10 000 wyrazów z technologji mechanicznej i budowy maszyn, zaś prof. inż. Wiktor Syniewski i inż. Józef Tuleja zebrali po 400 wyrazów z gorzelnictwa. Wkońcu przedstawił sprawozdawca wnioski Komisji Słownikowej, które następnie uwzględniono w uchwale IV. Zjazdu.

b) Sprawozdanie Wydziału Słownictwa Technicznego przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie, odczytane przez prof. dr. inż. Feliksa Kucharzewskiego. Na początku podał referent usiłowania, zmierzające do uporządkowania słownictwa technicznego i zaznaczył, że wyniki dotychczasowej pracy zbiorowej, prowadzonej pod kierunkiem Komisji Słownikowej od lat 20-tu, dają się już zauważyć w piśmiennictwie technicznem. Postępy w ustaleniu słownictwa są widoczne zarówno w wydawnictwach perjodycznych, jak i w dziełach technicznych, jednak słownictwo w fabrykach i instytucjach technicznych pozostawia nadal wiele do życzenia.

Sprawozdanie zawiera dalej szczegóły dotyczące powstania Wydziału Słownictwa oraz jego program.

Wydział Słownictwa zamierza pracować w porozumieniu z Komisją Słownikową lwowską i prosi kolegów z Małopolski i Poznańskiego o poparcie jego usiłowań przez udzielanie mu pomocy i wskazówek przy opracowywaniu słowników, przez krytykę podawanych przezeń wyrażeń oraz przez wprowadzenie w życie, t. j. do piśmiennictwa i do języka potocznego w instytucjach technicznych, wyrazów przezeń podanych, a uznanych za dobre.

Po przeprowadzonej dyskusji, w której wskazywano różne drogi pracy nad słownictwem technicznem, Zjazd powziął następującą uchwałę :

IV. Zjazd Techników Polskich, wyrażając uznanie dla dotychczasowych prac Komisji Słownikowej lwowskiej oraz dla programu świeżo utworzonego Wydziału Słownictwa przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie, zaznacza konieczność przyspieszenia sprawy uregulowania słownictwa technicznego polskiego, a mianowicie przez ześrodkowanie we Lwowie dotychczas rozprószonych usiłowań w tym kierunku, jakoteż przez wydawanie wszędzie, gdzie można, słowników i słownictw specjalnych, oraz podręczników technicznych, słownictwa te uwzględniających. Zjazd gorąco poleca tę sprawę uwadze wszystkich naszych techników, wzywa ich do moralnego i materjal-nego popierania usiłowań Komisji lwowskiej i Wydziału warszawskiego. Poleca nadto Stałej Delegacji poczynienie wszelkich możliwych starań, celem utworzenia odpowiedniego funduszu słownikowego na pokrycie kosztów wydawnictwa słowników i materjałów do słownictwa technicznego.

W r. 1900 grono techników, skupiające się pod przewodnictwem dr. inż. Kazimierza Obrębowicza koło redakcji Przeglądu Technicznego w Warszawie, przystępuje w myśl zapowiedzi na IV. Zjeździe Techników Polskich do przygotowania polskiego przekładu XVII-tego wydania niemieckiego podręcznika technicznego „Hütte’' pod tytułem: „Technik”. Spis treści do tego dzieła, zawierający wiele wyrazów technicznych, przesłano do przetłumaczenia Komisji Słownikowej lwowskiej. Przekładu dokonali : inż. Bolesław W. Da-rowski i profesorowie Politechniki Lwowskiej, inżynierowie: Juljusz Bykowski, Roman Dzieślewski i dr. Tadeusz Fiedler, poczem odesłano ten przekład wspomnianemu wyżej gronu techników warszawskich do dalszego użytku przy tłumaczeniu podręcznika „Hütte”¹).

Wkrótce potem ogłosiła redakcja Przeglądu Technicznego konkurs na słownictwo techniczne²). Podając spis 355 wyrazów obcych, zażądano w warunkach konkursu nadesłania kompletu 50 wyrazów dla uzyskania nagrody głównej albo wyrazów pojedynczych dla zdobycia nagród dodatkowych. Do konkursu stanęło 84 prac, co świadczy o znacznem zainteresowaniu się tą sprawą ogółu techników. Komisja Słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie wzięła żywy udział w pracy konkursowej, odbyła kilkanaście posiedzeń sekcyjnych i ogólnych, których owocem był zbiór 299 wyrazów, przesłany do Warszawy — bez ubiegania się jednak o nagrodę — wobec zdecydowanej wyższości pracy Komisji Słownikowej w porównaniu z pracami pojedynczych osób. Z tego zbioru wyrażeń Sąd konkursowy przyjął 149 wyrazów, które ogłoszono drukiem w sprawozdaniu z konkursu. Sąd konkursowy składał się z inżynierów: Michała Bobińskiego, Wacława Gniazdowskiego, Ja-

!) Por. Czasop. Techn. 1900, str. 208.

²) Por. Przegl. Techn. 1900, str. 93.

kóba H e i 1 p e r n а,

a n i s ł a w a Jaku

ВЭ Cr

O W 1 C Z Я)

prof. dr. Feliksa Ku harzewskiego, St nisława Lisieckiego, Marjana Lutosławskiego i Aleksandra Podworskiego. Z grona lingwistów zaproszono prof. Adama Antoniego Kryńskiego. Jednakże należy przyznać, że konkurs Przeglądu Technicznego, choć udatny, niezupełnie odpowiedział swemu zadaniu i nadziejom w nim pokładanym⁵). Sześćdziesiąt

wyrazów obcych, podanych w spisie konkursowym, nie otrzymało wcale udatnych wyrażeń polskich, poza pracą zaś Komisji Słownikowej lwowskiej zaledwie 4 prace posiadały wymagany komplet 50 wyrazów. Z nich praca inż. Stanisława Nakielskiego i Ski w Łodzi otrzymała nagrodę główną. Prace pozostałe posiadały niestety — z nielicznemi tylko wyjątkami — niewielką wartość, przysparzając słownictwu technicznemu polskiemu bardzo mało udatnych wyrazów. Należy przytem jednak podkreślić, że z 10 nagród dodatkowych trzy przyznano członkom Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie, którzy stanęli do konkursu niezależnie od Komisji Słownikowej. Byli to inżynierowie : prof. dr. Tadeusz Fiedler, Władysław Skwarczyński i Karol Szukiewicz²).

Niezależnie od konkursu Przeglądu Technicznego z r. 1900, Komitet Redakcyjny „Technika”, chcąc poddać ocenie szerszego ogółu nowe wyrażenia, przeznaczone do użycia w „Techniku”, rozpoczął w r. 1902 ogłaszać je drukiem w Przeglądzie Technicznym³). Pierwszy zbiór wyrazów poprzedza wstęp historyczny inż. J. H e i 1-perna: „Słownictwo techniczne polskie”⁴), w którym znajdują się także niektóre zasady pracy nad ustaleniem słownictwa.

Niestety ten chwalebny sposób zbiorowej pracy nad słownictwem został zakłócony niebawem zatargiem, wynikłym na tle różnicy zdań między Komitetem Redakcyjnym „Technika” a redakcją Przeglądu Technicznego. Echa powstałej stąd polemiki przewijają się przez karty Przeglądu Technicznego¹), którego redakcja zajmuje odtąd względem wydawnictwa „Technika” stanowisko nieprzychylne⁶ 7) . Wskutek tego urywa się dalszy ciąg ogłoszeń słownikowych Komitetu Redakcyjnego „Technika” i owocna dyskusja nad poszczegól-nemi wyrazami, z wielką szkodą dla sprawy słownictwa „Technika”.

Szereg prac z dziedziny słownictwa technicznego, który ukazał się w tym czasie, jest najlepszym dowodem ogólnego zainteresowania się sprawą słownictwa, co przy dobrej woli można było umiejętnie zużytkować dla dobra wydawnictwa, a przez to uniknąć w znacznej mierze późniejszych zarzutów krytyki „Technika”, po ukazaniu się I. tomu tegoż. Z prac tych wymienić należy przedewszyst-kiem : „Materyały do słownictwa technicznego -polskiego, zbierane przez Wydział Słownictwa Stowarzyszenia Techników w Warszawie”, ogłoszone przez inżynierów : Stanisława Jakubowicza, Władysława Cichockiego, prof. dr. Feliksa Ku-charzewskiego, Jana Heuricha, Bolesława Kamieńskiego i Adama Trojanowskiego, a dotyczące różnych działów techniki⁸). Z pośród nich prace inżynierów: Bolesława Kamieńskiego i Adama Trojanowskiego uzyskały nagrodę, ufundowaną przez prof. Kucharzewskiego na konkursie prac z zakresu słownictwa technicznego, ogłoszonym w r. 1903 przez Stowarzyszenie Techników w Warszawie⁹).

Wogóle, gdy chodzi o pracę skuteczną nad słownictwem, Wydział Słownictwa Stowarzyszenia Techników w Warszawie nie ustępuje w niej bynajmniej Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie, z którą zresztą pozostaje w stałym kontakcie.

Owocem kilkuletniej pracy Komitetu Redakcyjnego „Technika” było ukazanie się I. tomu tego cennego wydawnictwa w r. 1905. Dzieło, rzeczywiście wielkie i wartościowe, w dziejach słownictwa technicznego polskiego stanowi bezwątpienia epokę. Choć ciężkie zarzuty, podniesione przeciw temu wydawnictwu przez krytykę, zachwiały wielką ilością świeżo wprowadzonych wyrazów i wiele z nich nie przyjęło się ostatecznie w praktyce, niemniej jednak należy podkreślić olbrzymią pracę Komitetu Redakcyjnego. Odbywszy w ciągu 5 lat około 250 posiedzeń, stanął Komitet przed ogółem techników polskich z konkretnym wynikiem swej pracy, dając podręcznik naogół doskonały, jeżeli pominiemy drobne usterki, nieuniknione w wydawnictwach tego rodzaju. Na szeroką skalę zakrojona akcja stała się inicjatywą do dalszych prac na długie jeszcze lata.

,” zr. 1912 i ar-

Niepodobna przy tej sposobności nie poświęcić należnych słów uznania kierownikowi całej akcji, inż. Kazimierzowi Obrębów i c z o w i, doktorowi honoris causa Politechniki Lwowskiej (ur. 1853, zm. 1913), który pomimo ciężkich warunków potrafił konsekwentnie doprowadzić główne dzieło swego życia do szczęśliwego końca. Inżynier zdolny i poszukiwany w kraju i zagranicą, wsławił się szeregiem wybitnych prac i wynalazków oraz mnóstwem publi-kacyj naukowych z dziedziny techniki sanitarnej i ogrzewania, budownictwa i słownictwa technicznego¹), w tern ostatniem zapisując się trwale w pamięci potomnych wydawnictwem „Technika”, współpracą w „Słowniku rzemieślniczym ilustrowanym tykułami w czasopismach zawodowych. Wybitny organizator, przewodniczył IV., V. i VI. Zjazdowi Techników Polskich i licznym Stowarzyszeniom, świecąc zawsze i wszędzie niestrudzoną pracą, ofiarnością i obowiązkowością²).

Z głosów krytyki, które odezwały się wkrótce po ukazaniu się

I. tomu „Technika”, wymienię tu tylko te, które odnoszą się do słownictwa. Profesorowie : dr. inż. M а к s y m i 1 j a n Huber i dr. inż. Stanisław Anczyc w Czasopiśmie Technicznem³) oraz inż. Stefan Kossuth w Przeglądzie Technicznym⁴) najobszerniej omówili nowe słownictwo, nie szczędząc zresztą ujemnej naogół prawdy, oddając jednak hołd należny inicjatywie i energji twórcy tego cennego dzieła.

Prof. Huber zarzucił Komitetowi Redakcyjnemu „Technika” :

1) przesadę w rugowaniu wyrazów obcego pochodzenia, od bardzo

!) Por. nekrolog Obrębowicza w Przegl. Techn. 1913, str. 517 iw Czasopiśmie Techn. 1913, str. 337.

²)    Piękną, ocenę zasług dr. inż. Obrębowicza na polu słownictwa technicznego zamieścił inż. Jan Rzewnicki w rozprawie: „Prace nad słownictwem elektrotechnicznem 1900—1925”. Przegl. Elektrotechn. 1926, str. 171. Także osobna odbitka, Warszawa 1926.

³)    Por. Czasop. Techn. 1905, str. 263 i 281.

4)    Por. Przegl. Techn. 1906, str. 118, 154, 164, 182, 230, 270, 323, 351, 389, 421 i 436. Także osobna odbitka, Warszawa 1906.

dawna utartych tak w mowie potocznej, jak i w naszej literaturze ogólnej ; 2) prawie zupełne nieuwzględnienie nowszej literatury naukowo-technicznej, a zwłaszcza wydawnictw Bibljoteki Politechnicznej we Lwowie, zawierających dużo materjału do poprawnego słownictwa technicznego. W krytyce tej rozpatrzył prof. Huber także szereg wyrazów użytych w „Techniku”. Prof. A n c z у c, solidaryzując się z krytyką prof. Hubera, uzupełnił ją uwagami, odnoszącemi się przeważnie do wyrazów z budowy maszyn i technologji mechanicznej. Krytyki profesorów Hubera i Anczyca wywołały ożywioną dyskusję między ich autorami a dr. inż. Obrębowiczem¹).

Omówię tu dalej szczegółowo najobszerniejszą krytykę inż. S. Kossutha, a to z dwóch przyczyn, raz z tego względu, że jest to niejako zbiorowa enuncjacja bardzo licznej grupy techników, zbliżonych do redakcji Przeglądu Technicznego, głos ich zatem ma wagę szczególną, powtóre, że należy w tern miejscu wykazać zasadnicze błędy słownictwa tego bądź co bądź epokowego wydawnictwa. Postaram się przytem przedstawić rzecz najzupełniej objektywnie, czytając bowiem tę dość surową krytykę, której ostrość tonu wzrasta niepotrzebnie ku końcowi rozprawy, odnosi się wrażenie, jakoby krytyk pozostawał niestety pod wpływem głębokiego antagonizmu, istniejącego od szeregu lat między redakcją Przeglądu Technicznego a Komitetem Redakcyjnym „Technika”.

Krytyka inż. Kossutha podzielona jest na 20 rozdziałów. Rozdziały I.—IV. wprowadzają nas w istotę rzeczy. Dowiadujemy się z nich, że pod względem słownictwa I. tom „Technika” był naogół niespodzianką, a swym radykalizmem językowym wywołał liczne sprzeciwy i krytyki, które, napływając wkrótce po jego ukazaniu się do redakcji Przeglądu Technicznego, były prawie zgodne w potępieniu zastosowanego w nim nowego słownictwa. Zarzuty te były tem-bardziej uzasadnione, że Komitet Redakcyjny „Technika” nie podał na wstępie, choćby w krótkości, zasad, któremi kierował się w swój ej pracy, natomiast ogłaszając w I. tomie „Technika” konkurs na poprawę użytego w nim słownictwa, zażądał od uczestników konkursu przestrzegania wskazówek²), podanych w warunkach konkursu i uzasadnienia nadsyłanych wyrazów. Przez to zadanie krytyka wydaje

!) Por. Czasop. Techn. 1905, str. 315, 332 i 385; 1906, str. 77.

²) Te wskazówki są. zbyt ogólnikowe albo podane tylko jako objaśnienia dla uwydatnienia rodzaju pracy i wytycznych, jakiemi kierował się Komitet Redakcyjny.

się Kossuthowi niezwykle trudne, ponieważ nie można omawiać słownictwa na tle pewnych zasad, ani rozbierać ich, ani też oceniać trafności ich zastosowania do budowy poszczególnych nowotworów¹).

Rozdziały V.—VII. poświęcone są przedewszystkiem słownictwu matematyki i mechaniki teoretycznej, które najniepotrzebniej padło też ofiarą Komitetu Redakcyjnego „Technika”. Kossuth odmawia temu Komitetowi kompetencji do wkraczania w sferę nauk ścisłych i cytuje niektóre wyrazy pochodzenia łacińskiego i greckiego, od-dawna przyjęte i utarte w naszej mowie, a w „Techniku” niępo-trzebnie, a — co gorzej — niewłaściwie spolszczone. To samo tyczy się też wielu wyrazów obcych ze wszystkich działów techniki, które zastąpiono po największej części mało udatnemi nowotworami. Pozostawiono natomiast wiele obcych wyrazów „utartych” — zdaniem Komitetu — w mowie potocznej, a które właśnie należało przedewszystkiem spolszczyć. Odnośnie do tej części krytyki Kossutha — wyprzedzając historję — muszę zaznaczyć, że słownictwo matematyki i mechaniki teoretycznej, „zreformowane” w I. wydaniu „Technika”, zostało już poprawione zgodnie z zasadami języka polskiego i zastosowane w II. wydaniu tego podręcznika, którego pierwsze zeszyty już się ukazały²).

Rozdział VIII. jest wtrącony. Kossuth wykazuje w nim błędność zapatrywań o konieczności zachowania w języku wyrażeń obcych i wyraża pogląd, że praca słowotwórcza musi być oparta na logiczności nowotworów językowych, a jako punkt wyjścia należy obrać tylko własny skarb językowy tern bardziej, że w językach słowiańskich liczba pierwiastków jest większa niż w innych językach.

W rozdziałach IX.—XIX. poddaje Kossuth szczegółowej ocenie poszczególne wyrazy „Technika”, łącząc je w odpowiednie grupy, celem lepszego ich rozpatrzenia. Ta część rozprawy Kossutha może najwięcej przydać się pracującym w słownictwie, sama treść jej jednak zbyt wnika w szczegóły, aby ją można było tu podać, choćby w streszczeniu. Wreszcie nadmieniam, że rozdział XX. i ostatni poświęcił Kossuth ogólnemu omówieniu wydawnictwa „Technika” i jego błędów, na tle trudności, na jakie natrafili wydawcy w toku swojej pracy. Do tych trudności zaliczyć należy przedewszystkiem zbyt ob-

!) W rozdziale III. swojej rozprawy podał Kossuth sposoby oceny prac słowniczych.

-) Por. Przegl. Techn. 1925, str. 324.

szerny, a z konieczności bardzo ogólnie potraktowany zakres działania, powiększony jeszcze niepotrzebnie o słownictwo nauk ścisłych. Zadanie było zbyt wielkie, aby dało się wykonać wyczerpująco w dość krótkim przeciągu czasu, choćby nawet pracą zbiorową kilkunastu osób. Daleko lepiej załatwionoby piekącą sprawę słownictwa drogą tłumaczeń dzieł mniejszych a specjalnych, co pozwoliłoby na szczegółowe opracowanie słownictw pewnych działów. Powtóre niepowodzenie przedsięwzięcia słowniczego „Technika” kładzie krytyk na karb pierwowzoru niemieckiego, ślady bowiem myśli niemieckiej w tern wydawnictwie są aż nadto widoczne. Pierwowzór francuski lub angielski wydaje się krytykowi właściwszy do oparcia na nim pracy słowniczej. Wreszcie krytyk zaznacza, że Komitet Redakcyjny „Technika” dał się porwać doktrynie, podług której lepiej wprowadzić do słownictwa nazwę rodzimą, choćby wadliwą, niż przerobioną z obcego języka, co doprowadziło do szeregu dziwolągów językowych.

Krytyka Kossutha, dość ostra w tonie, choć słuszna, nie mogła pozostać bez odpowiedzi. Doczekała się jej jednak dopiero w dwa lata później. We wstępie do II. tomu „Technika”, który ukazał się w r. 1908, zamieścił dr. inż. K. Obrębowicz w imieniu Komitetu Redakcyjnego obszerną replikę: „Naszym krytykom z ,,Przeglądu Technicznego”¹). Spokojna w tonie i nacechowana głębokiem uczuciem słuszności swojej sprawy, odpowiedź ta załatwia się pokolei z wszystkiemi zarzutami Kossutha.

Bądź co bądź trzeba jednak przyznać, że Komitet Redakcyjny „Technika” był widocznie przekonany o niedoskonałości własnej pracy, skoro już we wstępie do I. tomu „Technika” ogłosił konkurs na ulepszenie słownictwa I. tomu. Z powodów od inicjatorów konkursu niezależnych, wynik konkursu ogłoszono dopiero w marcu 1907. Prac nadesłano zaledwie 7, z których główną nagrodę otrzymała praca Wydziału Przyrodników i Techników Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu²). Miarą braku zainteresowania się słownictwem technicznem, który daje się zauważyć w owym czasie (1906—1910), może być fakt, że ukazanie się II. tomu „Technika” w r. 1908 mija prawie bez echa. Jedynie słownictwo elektrotechniczne, w nim zastosowane, zostało omówione przez prof, inż. Kazimierza Drewnowskiego³).

!) Por. wstęp do II. tomu „Technika”, str. XI. i nast.

²)    Por. tamże, str. XXXV. i nast.

³)    Por. Czasop. Techn. 1908, str. 121.

Zkolei omówimy jeszcze inne prace słownicze, wykonane w trzecim okresie. Sprawą ustalenia słownictwa chemicznego zajęła się w r. 1900 warszawska Sekcja Chemiczna Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu¹). Wyniki swych prac w postaci słowniczka z zakresu chemji nieorganicznej, ułożonego przez Antoniego Grabowskiego, przedłożyła Sekcja IX. Zjazdowi Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie w r. 1900, który uchwalił przekazać ustalenie słownictwa chemji nieorganicznej do ostatecznego załatwienia Polskiej Akademj i Umiejętności w Krakowie. Po wszechstronnem rozpatrzeniu tej sprawy Akadem ja Umiejętności wydała w r. 1901 pracę: „Polskie słownictwo chemiczne”. Na niej oparto następnie „Słowniczek chemiczny. I. Związki nieorganiczne”, który ukazał się w Warszawie w r. 1902, staraniem redakcji „Chemika Polskiego”. Wreszcie w r. 1907 wyszły w Warszawie „Materyały do słownictwa chemicznego polskiego. II. Pojęcia ogólne, czynności, przyrządy”, zebrane przez Sekcję Chemiczną warszawską.

”, opracowana głównie

W r. 1902 ukazały się dwie prace z zakresu słownictwa rzemiosł, które są wynikiem pierwszych zbiorowych wysiłków, zmierzających do ustalenia słownictwa tego działu¹⁰ 11). Staraniem Sekcji Technicznej łódzkiej wyszła „Książka narzędziowa przez inż. Stanisława Nakielskiego, a Towarzystwo Po-

litechniczne we Lwowie wydało „Słownik wyrazów technicznych dla rzemieślników

”, ułożony przez inżynierów : Bolesława W. Darowskiego i Henryka Machalskiego przy udziale prof. inż. Juljusza Bykowskiego, na podstawie prac К o-misji Słownikowej tego towarzystwa.

Również w r. 1902 przystępują do wspólnej pracy nad słownictwem elektrotechniki Delegacja Elektrotechniczna warszawska i Komisja Słownikowa lwowska¹²). Doprowadziła ona do wydania w Warszawie w r. 1904 „Materyałów do słownictwa elektrotechnicznego”, ułożonych przez inżynierów : Tadeusza żerańskiego i Ma-rjana Lutosławskiego, które miały stanowić podstawę do dalszych prac na tern polu.

Z prac słowotwórczych, które pojawiły się w tym okresie, na wymienienie zasługują dwie rozprawy inż. Stanisława N a-kielskiego: „Jak się tworzą nazwy narzędzi i przyrządów” (1900)¹) i „Nieco o wyrazach złożonych technicznych” (1905)¹³ 14).

”, wydanym we

W dalszym ciągu omówię tu jeszcze działalność Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie. Poza pracą nad wymienionym już poprzednio ,,Słownikiem wyrazów technicznych dla rzemieślników Lwowie w r. 1902, Komisja Słownikowa zajęta była w tym okresie głównie zbieraniem materjałów do „Słownika inżynierskiego”. Mate-rjały te, uporządkowane następnie przez inżynierów : Bolesława W. Darowskiego i prof. Władysława Woj tana, zużytkowali później inżynierowie Stadtmiillerowie (Ojciec i Syn) w swoim „Słowniku technicznym”¹⁵).

Materjały do „Słownika technologii mechanicznej i budowy maszyn”, który miał być wydany w pięciu językach i zawierać około 15 000 wyrazów, zebrane głównie przez prof. inż. Juljusza Bykowskiego, zużytkował tenże w swojem dziele: „Podręcznik mechanicznej technologii” (Lwów 1896—1907). Pewna część tego słow-

” (Lwów 1902). Materjały powyższe odstąpiło następnie Towarzystwo Politechniczne Stadtmüllerom, którzy zamieścili je w swoim „Słowniku technicznym”.

Komisja Słownikowa brała ponadto w tym okresie udział w opracowaniu podręcznika „Technik” (Warszawa 1905—1908) i „Slow-

Część I. Obróbka metali”,

nictwa weszła również do „Słownika wyrazów technicznych dla rzemieślników

nika rzemieślniczego ilustrowanego

który ukazał się później w Warszawie w г. 1912¹⁶).

Wkońcu podam tu jeszcze niektóre szczegóły, tyczące się Komisji Słownikowej, nie zamieszczone poprzednio. Pierwszym prezesem Komisji był inż. Leonard Aleksandrowicz, następnie godność tę piastowali inżynierowie : Napoleon Kovàts, Bolesław Weryha Darowski (kilka razy), prof. Bronisław Pawlewski i wreszcie Roman Krzyżanowski.

Największe zasługi w pracach Komisji Słownikowej położył inż. Bolesław Weryha Darowski¹⁷), który był członkiem Komisji od samego jej założenia, a nadto w ciągu 20 lat bardzo czynnym jej prezesem. Niestrudzony pracownik na niwie słownictwa technicznego, doskonały znawca języka polskiego, dobrze zapisał się w dziejach słownictwa technicznego polskiego, które zawdzięcza mu przede-wszystkiem opracowanie trzech słowników¹).

W trzecim okresie wyszły następujące słowniki techniczne²) :

żerański T. Niemiecko-polski słowniczek wyrazów technicznych i terminów naukowych z dziedziny magnetyzmu, elektryczności i elektrotechniki. Darmstadt 1901.

Polskie słownictwo chemiczne, uchwalone przez Akademię Umiejętności w Krakowie. Wydanie I. i II. Kraków 1901 i 1902.

Słownictwo naukowo-techniczne (matematyka niższa, mechanika teoretyczna, matematyka wyższa). Warszawa 1901—1903.

Niemiecko-polski Słowniczek elektrotechniczny. Darmstadt 1902.

Książka narzędziowa, ułożona i wydana staraniem Sekcyi Technicznej Łódzkiej. Wydanie I. Łódź 1902. Wydanie II. Warszawa 1906.

Lwów 1902.

Słownik wyrazów technicznych dla rzemieślników

Słowniczek chemiczny. I. Związki nieorganiczne. Wydanie I. i II. Warszawa 1902 i 1907.

Niemiecko-polski słowniczek matematyczny ..... Zürich 1904.

Kempiński I. Książeczka narzędziowa. Warszawa 1904.

Część I.

Trojanowski A. Słowniczek przędzalniczy Warszawa 1905³).

Ogółem w trzecim okresie ukazało się 10 słowników technicznych (w tern 3 słowniki w dwóch wydaniach), 64 prac i rozpraw słowniczych, 3 słowniczki w dziełach.

” (Lwów 1902).

!) Są, to: „Słownik kolejowy” niemiecko-polski (Lwów 1884), „Słownik kolejowy” polsko-niemiecko-rosyjsko-francusko-angielski (Lwów 1889 i 1890) i „Słownik wyrazów technicznych dla rzemieślników

²)    Pełne tytuły tych słowników podane są w „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

³)    Część II. wyszła w Warszawie w r. 1910.

IV. OKRES CZWARTY: OD R. 1908 DO R. 1923.

d) Słownictwo budowy mostów.

XII. SŁOWNICTWO RZEMIOSŁ.

XVII. SŁOWOTWORSTWO TECHNICZNE.

VII. Budowa maszyn i technologja mechaniczna1).

XIII. Żeglarstwo.

¹

   W tytułach dawnych dzieł i prac oraz w ustępach z nich przytoczonych zachowano ściśle ówczesną, pisownię.

²)    „Poczet pism polskich, w słowniku przytoczonych” (tom I., str. LXV. ) obejmuje także 33 dzieł technicznych i pokrewnych, wydanych od XVI. do

²

)    Dalsze prace Komisji Słownikowej opisane są w okresie III.

³

)    Por. str. 110 niniejszej rozprawy.

⁴

)    Pełne tytuły tych słowników podane są w „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

⁵

   Por. broszurę (dołączoną, do rocznika 1900 Przeglądu Technicznego): ,,Sprawozdanie Komisyi, wyznaczonej do oceny prac nadesłanych na konkurs z zakresu słownictwa technicznego, ogłoszony w Przeglądzie Technicznym 1900, str. 93”.

²)    Udział Komisji Słownikowej lwowskiej w tym konkursie naświetlił długoletni jej prezes inż. Bolesław W. Darowski w artykule: „Ustalenie słownictwa technicznego i wynik konkursu warszawskiego w r. 1900”. Czasop. Techn. 1900, str. 208.

³)    Por. Przegl. Techn. 1902, str. 30, 47, 71, 94 i 103.

⁴)    Por. tamże, str. 29.

⁶

   Por. Przegl. Techn. 1902, str. 225, 226 i 242.

⁷

²)    Por. krytykę I. tomu „Technika”, zamieszczoną przez inż. Stefana Kossutha w Przegl. Tech. 1906, str. 118 i odpowiedź na nią inż. Kazimierza Obrębowicza w przedmowie do II. tomu „Technika”, (Warszawa 1908).

⁸

   Por. Przegl. Techn. 1902, str. 122, 242, 295, 827 i 370; 1903, str. 22; 1904, str. 433 i 465.

⁹

   Por. Przegl. Techn. 1903, str. 236 i 374, oraz 1904, str. 624.

¹⁰

   Por. str. 96 niniejszej rozprawy.

¹¹

   Por. str. 88 niniejszej rozprawy.

¹²

   Por. str. 71 niniejszej rozprawy.

¹³

Por. Przegl. Techn. 1900, str. 352.

¹⁴

-) Por. Przegl. Techn. 1905, str. 587.

¹⁵

³)    Wydanie pierwsze: Kraków 1913, drugie: Warszawa 1923—1925. Por. str. 29 niniejszej rozprawy.

¹⁶

⁴)    Por. str. 28 i 88 niniejszej rozprawy.

¹⁷

⁵)    Por. nekrolog Darowskiego w Czasop. Techn. 1905, str. 116.

IV. OKRES CZWARTY: OD R. 1908 DO R. 1923.

W pierwszych latach tego okresu (1908—1914) pracę na polu słownictwa technicznego cechuje częściowy zanik wydatniejszych prac zbiorowych w stowarzyszeniach technicznych, przychodzi natomiast do głosu inicjatywa jednostek, która doprowadziła do wydania szeregu słowników specjalnych¹). Różne komisje i wydziały słownikowe, które rozwijały bardzo ożywioną działalność w poprzednim okresie, obecnie bądź to przestały istnieć, bądź też wiodą żywot bardzo anemiczny. Nie ustaje tylko praca nad słownictwem elektrotechniki, którem zajęła się głównie istniejąca od r. 1907 Sekcja Elektrotechniczna Towarzystwa Politechnicznego lwowskiego, opracowując między innemi „Słowniczek elektrotechniczny”'²).

Sprawa ustalenia słownictwa technicznego stanowiła w tym czasie również przedmiot referatów i obrad V. i VI. Zjazdu Techników Polskich oraz II. Zjazdu Górników i Hutników Polskich.

Na V. Zjeździe Techników Polskich we Lwowie w r. 1910 wygłoszono dwa referaty z zakresu słownictwa technicznego³) :

1.    Referat inż. Karola Stadtmiillera (Ojca) : „W sprawie wydania Słownika technicznego”, informujący o odnośnem wydawnictwie referenta⁴).

2.    Referat inż. Władysława Klateckiego: „Jakiemi środkami można poprzeć dotychczasowe usiłowania w pracy nad polskim Słownikiem technicznym”⁵).

J) Por. str. 29 i 34 niniejszej rozprawy.

²)    Por. str. 72 niniejszej rozprawy.

³)    Por. Przegl. Techn. 1910, str. 525.

⁴)    Por. Pamiętnik V. Zjazdu Techników Polskich we Lwowie w r. 1910, Lwów 1911, str. 15.

⁵)    Por. tamże, str. 17. Kłatecki przygotował podobno rękopis „Słownika mierniczego", niewiadomo jednak, co się z nim stało.

Ponadto Zjazd uchwalił wniosek Stowarzyszenia Techników w Warszawie, który brzmiał w streszczeniu¹) :

W celu ujednostajnienia słownictwa rzemieślniczego, chociażby w najskromniejszym zakresie, V. Zjazd Techników Polskich postanawia: Towarzystwa techniczne, a mianowicie Towarzystwo Politechniczne we Lwowie, Towarzystwo Techniczne w Krakowie, Sekcja Techniczna Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Stowarzyszenia Techników w Łodzi i Warszawie oraz delegat Politechniki Lwowskiej utworzą Delegację do ostatecznego ustalenia nazw technicznych, objętych wydawnictwami : lwowski „Słownik wyrazów technicznych dla rzemieślników”, łódzka „Książka narzędziowa”, „Książeczka narzędziowa” Kempińskiego, oraz z pośród najdawniejszych wyrazów zasadniczych, jakie Delegacja uzna za niezbędne. Delegacja ta najdalej w ciągu roku ma wspomniane wyrazy uzgodnić i jako z upoważnienia V. Zjazdu ostatecznie ustalone, ogłosić drukiem. V. Zjazd poleca Stowarzyszeniu Techników w Warszawie, jako wnioskodawcy, zorganizowanie powyższej Delegacji i zwołanie pierwszego jej zebrania.

Wreszcie, na wniosek prof. inż. Kazimierza Drewnowskiego, V. Zjazd, uznając potrzebę jak najrychlejszego ujednostajnienia polskiego słownictwa elektrotechnicznego, wyraził życzenie, aby koła elektrotechników przy stowarzyszeniach technicznych polskich przedyskutowały w swojem gronie słownictwo elektrotechniczne, przyj ąwszy za podstawę projekt, przedstawiony V. Zjazdowi przez Sekcję Elektrotechniczną Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie tak, aby na następnym Zjeździe można było uchwalić słownictwo, obowiązujące ogół elektrotechników polskich¹ 2).

Sprawą ujednostajnienia słownictwa górniczo-hutniczego zajął się II. Zjazd Górników i Hutników Polskich we Lwowie w r. 1910³). Z jego inicjatywy powstała Komisja Słownikowa, która wyłoniła dwie Podkomisje: Dąbrowską i Małopolską. Pierwsza z nich zebrała, ustaliła i ogłosiła szereg wyrazów z działu górniczo-hutniczego¹), o działalności Podkomisji Małopolskiej wogóle nic niewiadomo.

Na YI. Zjeździe Techników Polskich w Krakowie w r. 1912 Delegacja Słownikowa, utworzona w myśl uchwały

V. Zjazdu, złożyła przez swego sekretarza inż. M a r j a n a Lutosławskiego sprawozdanie z 2-letniej swojej działalności⁴ 5). Pokonawszy ogromne trudności, połączone ze zbieraniem się członków z różnych dzielnic Polski i opracowaniem słownika, przedłożyła Delegacja jako wynik swej pracy „Słownik rzemieślniczy ilustrowany

.....Część I. Obróbka metali”⁶), wydany w Warszawie w r. 1912.

Słownik ten, ułożony działami, zawiera obok rysunku każdego przedmiotu tylko jedną nazwę polską, uznaną przez Delegację Słownikową za najlepszą, oraz odpowiednie wyrazy w języku niemieckim, rosyjskim i angielskim. W opracowaniu słownika brała również udział Komisja Słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie, które przyczyniło się nadto do wydania słownika jednorazowym zasiłkiem pieniężnym.

Niestety zamierzona II. część słownika: „Obróbka drewna” nie ukazała się w druku, niewiadomo również, co stało się z odnośnemi materjałami, zebranemi przez Delegację Słownikową. Istniały jednak wówczas na VI. Zjeździe Techników Polskich zamiary ukończenia słownika i w tym celu Zjazd uchwalił:

1)    przyjąć do wiadomości wydanie przez Delegację Słownikową w imieniu V. Zjazdu Techników Polskich I. części „Słownika rze-mieślniczego” ;

2)    przedłużyć mandat i pełnomocnictwa Delegacji do wydania całości słownika.

Ponadto VI. Zjazd postanowił:

3)    wyrazić podziękowanie Kasie imienia dr. Józefa Mianowskiego w Warszawie za umożliwienie wydania słownika oraz prof, dr. Janowi Łosiowi za skuteczną a bezinteresowną pomoc przy jego opracowaniu;

4)    zalecić technikom, organizacjom technicznym i fabrykom nabywanie słownika i rozpowszechnianie go wśród robotników fabrycznych i rzemieślników¹).

Na tem urywa się działalność Delegacji Słownikowej, prawdopodobnie praca jej uległa następnie zawieszeniu wskutek wypadków wojennych.

ny

Poczet słowników, które opracowano w tym czasie z inicjatywy prywatnej, otwiera godnie praca inżynierów Karolów Stadtmüller ów (Ojca i Syna): „Niemiecko-polski słownik technicz-”²), obecnie nasz jedyny słownik techniczny ogólny, którego I. wydanie drukowane wyszło w Krakowie w r. 1913³).

Praca olbrzymia, oparta na bardzo licznych źródłach⁴), w skład których weszły też materjały do „Słownika inżynierskiego”, zebrane przez inżynierów : Bolesława W. Darowskiego i prof. Władysława Woj tana w Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie. Wydanie drugie tego słownika wykazuje około 107 000 wyrazów, podczas gdy wydanie pierwsze liczyło ich tylko 80 000, co może stanowić miarę porównawczą do oceny objętości obu wydań tego cennego dzieła. W II. wydaniu słownik ten został w całości powtórnie opracowany, poprawiony i uzupełniony materjałami nowemi oraz wyrażeniami uchwalonemi w międzyczasie przez towarzystwa techniczne. Jednakże — jak zaznacza inż. Karol Stadtmüller (Syn) w przedmowie do II. wydania — nie uważa on tego słownika za dzieło już zupełne, ponieważ słownictwo musi rozwijać się równolegle z postępem techniki.

O wysokiej wartości powyższego dzieła świadczy współudział licznych specjalistów z poszczególnych działów techniki oraz współpraca w jego wydaniu Komisji Językowej Polskiej Akadem j i Umiejętności w Krakowie, mianowicie członka Akademji prof. dr. Jana Łosia, który później w swej pracy: „Zasady ortografii polskiej i słownik ortograficzny” zamieścił wiele wyrazów technicznych ze słownika Stadtmüllerôw.

!) Por. Pamiętnik VI. Zjazdu Techników Polskich od 11. do 15. września 1912 w Krakowie, Kraków 1914-—1917, str, XL, także Czasop. Techn. 1912, str. 390 i Przegl. Techn. 1912, str. 548.

²)    Pełny tytuł drugiego wydania słownika podany jest w dziale III. ,,Bi-bljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

³)    Wydanie autografowane wyszło w Krakowie w r. 1892, wydanie II. drukowane — w Warszawie w r. 1923—1925. Wydania drukowane pierwsze i drugie omówiono tu razem, celem lepszego ich porównania ze sobą,.

⁴)    Por. wykaz źródeł i rękopisów w słowniku.

Poświęcimy tu jeszcze kilka słów pamięci inż. Karola StadtmUllera (Ojca) (ur. 1848, zm. 1918), długoletniego profesora Wyższej Szkoły Przemysłowej w Krakowie. Niestrudzony pracownik na niwie pedagogicznej, autor pierwszego większego dzieła w języku polskim z działu budowy maszyn: Podręcznik do kon-strukcyi i budowy maszyn” (Kraków 1888—1903), przytem zamiłowany bibljograf, kilkanaście ostatnich lat swego życia poświęcił pracy nad słownictwem technicznem¹). Skrzętny i wytrwały badacz złożył w r. 1913 dar wspaniały technice polskiej w postaci „Słownika technicznego”, który pozostanie na zawsze trwałym i cennym pomnikiem jego zasłużonej działalności na tern polu. Prócz tego pozostawił w rękopisie część polsko-niemiecką słownika oraz olbrzymi materjał do polskiej bibljografji technicznej.

Z pośród innych słowników, które ukazały się w tym czasie, na wymienienie zasługuje jeszcze inż. Feliksa Piestraka „Niemiecko-polski słownik górniczy”, wydany w Wieliczce w г. 1913²). Słownik ten, zawierający przeszło 30 000 wyrazów, oparty na rozległych materjałach, stanowi niejako dopełnienie prac nad słownictwem górniczo-hutniczem, zainicjowanych przez II. Zjazd Górników i Hutników Polskich we Lwowie w r. 1910, które jednak zostały przerwane w r. 1912³).

Wybuch wojny światowej spowodował kilkuletnią przerwę prawie we wszystkich pracach nad słownictwem technicznem. Pracuje tylko w dalszym ciągu nad słownictwem elektrotechniki Koło Elektrotechników przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie¹). Jako wynik tych prac wyszedł w Warszawie w r. 1917 prof. inż. Stanisława Odrowąża Wysockiego „Opisowy słowniczek elektrotechniczny ze skorowidzem niemiecko-polskim”. W tym samym roku została utworzona przy Kole Architektów w Warszawie Komisja Słownictwa Budowlanego Polskiego⁵).

Inicjatywę do dalszych prac nad słownictwem technicznem dał dopiero Nadzwyczajny Zjazd Techników Polskich w Warszawie w r. 1917, na którym wygłoszono dwa referaty z zakresu słownictwa technicznego :

!) Por. nekrolog Stadtmiillera w Czasop. Techn. 1918, str. 1Б7.

²)    Wydanie drugie: Katowice 1924. Oba wydania omówiono w rozdz. XI. „Słownictwo górnictwa i hutnictwa”. Por. str. 82 niniejszej rozprawy.

³)    Por. str. 82 niniejszej rozprawy.

⁴)    Por. str. 73 niniejszej rozprawy.

³) Por. str. 61 niniejszej rozprawy.

1.    Referat inż. Alfreda Dicksteina: „Słownictwo budowlane polskie”¹).

2.    Referat prof. inż. Stanisława O. Wysockiego: ,,Słownictwo elektrotechniczne”⁷ 8 ).

Wnioski referentów (w streszczeniu) :

1)    Nadzwyczajny Zjazd Techników Polskich uznaje zawiązaną przy Kole Architektów w Warszawie Komisję Słownictwa Budowlanego Polskiego za organ centralny, który ma gromadzić materjały słownicze oraz opracowywać wydawnictwa w tym przedmiocie i wzywa techników polskich do współdziałania w tej pracy⁹).

2)    Nadzwyczajny Zjazd Techników Polskich proponuje, aby słowa, opracowane przez Komisję ustalenia słownictwa elektrotechnicznego (wyłonioną na Zjeździe), co do których zapadła zgoda Koła Elektrotechników w Warszawie i Sekcji Elektrotechnicznej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie, były uznane za obowiązujące dla ogółu elektrotechników polskich. Następnie Zjazd poleca Kołu Elektrotechników w Warszawie zorganizować stałą Centralną Komisję Słownictwa Elektrotechnicznego, której zadaniem ma być dalsze gromadzenie i opracowywanie odnośnych materjałów¹⁰).

Z obu powyższych komisyj Komisja Słownictwa Budowlanego Polskiego ograniczyła swoje prace w czwartym okresie głównie do wydania I. Serji „Przyczynków słownictwa budowlanego polskiego” (Warszawa 1919). Bardziej natomiast ożywioną działalność rozwinęła odrazu Centralna Komisja Słownictwa Elektrotechnicznego¹¹).

W r. 1917 powstaje w łonie Komisji Wojskowej przy Tymczasowej Radzie Stanu w Warszawie Komisja do spraw słownictwa wojskowego, która zajęła się zbieraniem odnośnych materjałów, lecz wobec niepomyślnych warunków politycznych prace jej musiały ulec wkrótce zawieszeniu⁰).

W tym samym roku rozpoczynają się pierwsze, celowo przemyślane wysiłki, zmierzające do ustalenia i wprowadzenia w życie poprawnego słownictwa rzemieślniczego, przez opracowywanie i wydawanie słowniczków gwarowo-polskich z tego działu. W r. 1917 wychodzi inż. Franciszka Kuśmierskiego, „Słownik stolarski”, ponadto w tym roku inż. Karol Stadtmüller zaczyna ogłaszać swoje prace ze słownictwa rzemiosł¹).

Nowy nadzwyczajny rozwój polskiego słownictwa technicznego rozpoczyna się od czasu odzyskania Niepodległości. Ten tak bardzo pożądany objaw jest następstwem przywrócenia językowi polskiemu należnych mu praw i możności swobodnego rozwoju. Utworzenie całego szeregu instytucyj państwowych i prywatnych, pozostających z techniką w większej lub mniejszej styczności, oraz szybki rozwój przemysłu w odrodzonej Polsce wywołały palącą potrzebę stworzenia odnośnych działów polskiego słownictwa technicznego.

Na pierwszy plan wysuwa się sprawa wprowadzenia jednolitego słownictwa do organizującej się armji polskiej²). Zajął się tern Referat dla spraw słownictwa wojskowego, utworzony w r. 1918 przy Sekcji Naukowej wymienionej poprzednio Komisji Wojskowej, w miejsce dawnej Komisji do spraw słownictwa wojskowego. Zebrane przez siebie materjały przekazał Referat w r. 1920 Centralnej Komisji Słownictwa Wojskowego, utworzonej przy Ministerstwie Spraw Wojskowych, która zajęła się ich uzupełnianiem i wydawaniem. Jako I. tom tych mate-rjałów ukazał się w Warszawie w r. 1922 Tadeusza Bałabana i Kazimierza Wolskiego „Wojskowy słowniczek lotniczy

.....”³). Centralna Komisja Słownictwa Wojskowego zajmowała się

ponadto ujednostajnieniem słownictwa w różnych instrukcjach i podręcznikach służbowych oraz opracowywaniem katalogów mater jałowych poszczególnych rodzajów broni⁴). Z inicjatywy Ministerstwa Spraw Wojskowych podjęto także prace nad słownictwem samo-chodowem⁵) i żeglarskiem (morskiem)⁰).

!) Por. dział XI. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy, także str. 89 niniejszej rozprawy.

²)    Por. str. 114 niniejszej rozprawy.

³)    Tom II. tych materjałów stanowi Tadeusza Bałabana, Wacława Berki i Tadeusza Frasunkiewicza „Słownik taktyczny . . . . i”, wydany w Warszawie w r. 1924. Por. str. 115 niniejszej rozprawy.

⁴)    Por. dział XV. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

⁵)    Por. str. 69 niniejszej rozprawy.

G) Por. str. 106 niniejszej rozprawy.

Również i inne ministerstwa zajęły się sprawą ustalenia słownictwa w podległych im urzędach. W r. 1919 powstała przy ówczesnem Ministerstwie Kolei żelaznych Komisja Językowa, która zaczęła ogłaszać wyniki swej pracy w postaci „Okólników językowych .....,n). Utworzony w r. 1922, przy Departamencie Drogowym ówczesnego Ministerstwa Robót Publicznych, Komitet dla spraw słownictwa zajął się zbieraniem materjałów do słownika drogo

wego²).

Nad słownictwem elektrotechniki pracuje w dalszym ciągu Centralna Komisja Słownictwa Elektrotechnicznego, przedkładając ustalone przez siebie wyrażenia do zatwierdzenia I. i II. Zjazdowi Elektrotechników Polskich, które odbyły się w Warszawie w r. 1919 i w Toruniu w r. 1921³). Przyjęte przez oba powyższe

Zjazdy wyrażenia wraz z terminami, zatwierdzonemi przez Nadzwyczajny Zjazd Techników Polskich w Warszawie w r. 1917, zestawił i wydał prof. inż. Stanisław O. Wysocki jako „Terminy elektrotechniczne

” (Warszawa 1922). Ponadto wyszły z tego działu w tym czasie dwa słowniki, przejrzane przez Centralną Komisję Słownictwa Elektrotechnicznego, a to : inż. Tadeusza że-rańskiego „Słownik elektrotechniczny szawa 1921) i inż. Stanisława Dębickiego „Słownik elek-

” (Poznań 1922)⁴).

” (Lwów—War-

trotechniki prądów słabych

W r. 1921 wznowiono prace nad ustaleniem słownictwa chemji

organicznej. Podjęło je Polskie Towarzystwo Chemiczne w Warszawie, wyłaniając w tym celu specjalną Komisję⁵), która opracowała „Słowniczek nazw związków organicznych najczęściej używanych”. I. Zjazd Chemików Polskich w Warszawie w r. 1923 uznał powyższy słowniczek za podstawę do dalszych prac w tym kierunku⁶).

Sprawą ustalenia słownictwa gazowniczego zajęła się Komisja Słownikowa, utworzona w r. 1921 przy ówczesnem Zrzeszeniu Gazowników Polskich w Warszawie⁷).

1)    Por. str. 53 niniejszej rozprawy.

²)    Por. str. 51 niniejszej rozprawy.

³)    Por. str. 73 niniejszej rozprawy.

⁴)    Por. dział IX. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

⁵)    Por. str. 99 niniejszej rozprawy.

°) Jako wynik tych prac wyszedł w Warszawie w r. 1926 „Słowniczek

związków i produktów organicznych.....”.

⁷) Por. str. 105 niniejszej rozprawy.

W r. 1921 rozpoczęła również swoje prace nad słownictwem żeglarstwa ówczesna Liga żeglugi Polskiej¹).

Dalej zaznaczam, że w latach 1919—1923 ukazał się szereg słowników i słownictw z różnych działów techniki, opracowanych przez inż. Karola Stadtmiillera (Syna), mianowicie : „Słowniczek

kolejowy

.....” (Kraków 1919), „Niemiecko-polski słownik lotni-

czy

” (Lwów—Warszawa 1921), „Niemiecko-polski słownik okrętowy” (Lwów — Warszawa 1921), następnie „Słownictwo rzemieślnicze” (Kraków 1921—1923), obejmujące prawie całość słownictwa rzemieślniczego gwarowego i inne²).

Wreszcie w r. 1923 wyszedł we Lwowie „Słownik leśniczy

.....”, opracowany przez inż. Marjana Małaczyńskiego

głównie na podstawie materjałów, zebranych przez grono profesorów Wyższej Szkoły Lasowej we Lwowie³).

W czwartym okresie wyszły następujące słowniki techniczne⁴) :

Mikolasch H. i świtkowski J. Polskie słownictwo fotograficzne. Lwów 1910.

Trojanowski A. Słowniczek przędzalniczy Warszawa 1910⁵).

Słowniczek elektrotechniczny ...

Słownictwo naukowe (matematyka elementarna, fizyka). Wilno 1912.

Słownik rzemieślniczy ilustrowany I. Obróbka metali. Warszawa 1912.

Stadtmüller К. Prof, i Stadtmüller К. Inż. Nie-

Kraków 1913.

Część II.

Lwów 1911.

Część

miecko-polski słownik techniczny

Włodarski W. Krótka terminologia nauk fizyczno-matema-Warszawa 1913.

tycznych

Piestrak F. Niemiecko-polski słownik górniczy. Wieliczka 1913.

Słownik niemiecko-polski dla ślusarzy, tokarzy, kotlarzy i blachnierzy. Poznań 1913.

Słownik techniczny niemiecko-polski

Poznań 1914.

!) Por. str. 107 niniejszej rozprawy.

²)    Por. dział XI. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

³)    Por. str. 110 niniejszej rozprawy.

⁴)    Pełne tytuły tych słowników podane są, w „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

⁵)    Część I. wyszła w Warszawie w r. 1905.

Wysocki O. S. Opisowy słowniczek elektrotechniczny Warszawa 1917.

Kuśmierski F. Słownik stolarski. Warszawa 1917.

Stadtmüller К. Słowniczek kolejowy

Aeronautyka. Słownik

Podręczny słowniczek samochodowy.....

szawa 1919.

Szydelski S. Słownik techniczny dla automobilistów

Wydanie I. Wiedeń 1919. Wydanie II. Lwów i Warszawa 1921.

Krzymiński S. Niemiecko-polski słownik techniczny (wojsko wo-techniczny). Poznań 1919.

Gąsiorowski W. Słownik wojskowy.....

Różański W. i Łoziński L. Słownik . technicznych z matematyki. Warszawa 1920.

Duchowicz B. Słowniczek chemiczny

Chmielowski A. Podręczny słownik wojskowy szawa 1920.

Słownictwo francuskiej armaty 75 mm W. 97. Warszawa 1920.

Stadtmüller К. Niemiecko-polski słownik lotniczy.....

Lwów—Warszawa 1921.

żerański T. Słownik elektrotechniczny szawa 1921.

Stadtmüller К. Niemiecko-polski słownik okrętowy. Lwów—Warszawa 1921.

Słownictwo mater jału taborowego. Warszawa 1921.

Stadtmüller К. Słownictwo rzemieślnicze. Kraków 1921— 1923.

Bałaban T. i Wolski K. Wojskowy słowniczek lotniczy .....Warszawa 1922.

Dębicki S. Słownik elektrotechniki prądów słabych.....

Poznań 1922.

Śląski B. Słownik morsko-rybołówczy. Poznań 1923.

Małaczyński M. Słownik leśniczy

Kraków 1919.

Poznań 1919.

War-

Paryż 1919. .... wyrazów

Bydgoszcz 1920.

War-

Lwów—War-

Lwów 1923.

Ogółem w czwartym okresie ukazało się 31 słowników technicznych (w tern 1 słownik w dwóch wydaniach), 126 prac i rozpraw słowniczych, 14 słowniczków w dziełach.

V. OKRES PIĄTY: OD R. 1923 DO R. 1933.

Rok 1923 stanowi ważną datę w dziejach polskiego słownictwa technicznego. Dnia 27. września tego roku została bowiem utworzona w Warszawie Komisja Polskiego Słownictwa Technicznego Akadem j i Nauk Technicznych, która objęła kierownictwo prac nad ustaleniem polskiego słownictwa technicznego. Komisja ta zjednoczyła w ten sposób w swoich rękach całość prac nad tern słownictwem, rozprószonych dotychczas po różnych komisjach słowniczych, które opracowywały słownictwo tylko pewnych działów techniki, nieraz bez wspólnego porozumienia się i według rozmaitych zasad. W skład Komisji weszli członkowie Akademji Nauk Technicznych : prof. dr. inż. Aleksander Wasiutyński jako przewodniczący, profesorowie : dr. Stefan Pieńkowski, dr. inż. Andrzej Pszenicki, dr. inż. Leon Staniewicz i dr. Józef Jerzy Boguski jako przewodniczący Podkomisyj, oraz z poza Akademji prof. Adam Antoni Kryński w charakterze językoznawcy.

Zadaniem Komisji jest zebranie materjałów, dotyczących polskiego słownictwa technicznego, przy udziale instytucyj i osób, które zajmują się tym przedmiotem i wyrażą chęć współpracy, dalej ocena zebranych materjałów oraz opracowanie i wydanie polskich słowników technicznych z różnych działów techniki.

Komisja opracowała swój regulamin, program słowników według działów wiedzy technicznej, wzór kartki terminologicznej i instrukcję do jej wypełnienia¹). Następnie zwróciła się Komisja do ministerstw, instytucyj i zrzeszeń technicznych, które zajmują się słownictwem, z zaproszeniem do wzięcia udziału w pracy nad słownictwem technicznem, odbyła z ich delegatami szereg narad i uzy-

!) „Instrukcja Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego A. N. T. da

opracowania materjału do słowników polskich wyrazów technicznych.....”.

Warszawa 1930.

skała zgodę na współpracę według jednolitego planu. Między innemi zgłosiły swój współudział: komisje słownictwa przy Ministerstwach Spraw Wojskowych, Komunikacji i Robót Publicznych, Wydział Nauki Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Polski Komitet Normalizacyjny przy Ministerstwie Przemysłu i Handlu, Drogowy Instytut Badawczy Politechniki Warszawskiej oraz szereg komisyj słowniczych, istniejących przy różnych stowarzyszeniach technicznych¹²).

Zapraszając powyższe instytucje i stowarzyszenia do współpracy, Komisja miała na celu uzyskanie materjału już ocenionego przez kompetentne koła zawodowe i przyjętego przez szersze sfery techniczne, a więc wolnego od jednostronności.

Materjał do słowników zbierany jest według następujących działów nauk technicznych²) :

Grupa I. Nauki podstawowe.

Dział 11. Matematyka.

„    12. Fizyka. Chemja.

„    13. Astronomja. Geodezja.

„    14. Statyka budowli. Wytrzymałość materjałów.

„    15. Geologja. Petrografja. Mineralogja.

„    16. Meteorologja. Oceanograf ja. Hydrologja.

Grupa II. I n ż y n i e r j a.

Dział    21.    Budownictwo    ogólne.

„    22.    Budownictwo    specjalne    cywilne i wojskowe.

„    23. Budownictwo wodne. Wodociągi. Kanalizacje.

„    24. Komunikacje lądowe. Drogi. Drogi żelazne. Mosty.

„    25. Komunikacje wodne śródlądowe.

26.    Komunikacje    morskie.

27.    Komunikacje    powietrzne.

Grupa III. Mechanika.

Dział 31. Części maszyn.

„    32. Kotły i silniki parowe stałe.

„    33. Dźwignice i przenośnice.

34. Silniki spalinowe stałe.

Dział 35. Konstrukcje mechaniczne wojskowe.

„    36. Maszyny hydrauliczne i pneumatyczne. Chłodziarki.

Grupa IV. Elektrotechnika.

Dział    41.    Elektrotechnika teoretyczna.

„    42.    Elektrometrja.

„    43.    Maszyny elektryczne.

„    44.    Instalacje dla prądów silnych.

„    45.    Zastosowanie elektryczności.

„    46.    Teletechnika.

„    47.    Radjotechnika.

Grupa V. Technologja.

Dział    51.    Rolnictwo.

„    52.    Górnictwo.

„    53.    Przemysł metalurgiczny.

„    54.    Technologja mechaniczna.

„    55.    Technologja włókna.

„    56. Maszyny i przyrządy przemysłu chemicznego.

„    57. Technologja chemiczna nieorganiczna.

„    58. Technologja chemiczna organiczna.

Każdy dział obejmuje szereg poddziałów, te zaś dzielą się na ustępy. Po ustaleniu przez Komisję nazw w jednym dziale, poddziale lub nawet w jednym ustępie, Komisja zamierza wydawać je w postaci słownika, ułożonego według treści, w którym dla każdego ostatecznie przyjętego wyrazu, z pominięciem jego synonimów, podane będą oprócz zwięzłego określenia odnośnego pojęcia, jego odpowiedniki w językach obcych oraz znak, o ile dane pojęcie go posiada.

Pierwszą drukowaną pracą Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego jest „Słownik polskich wyrazów technicznych. Dział 21+-Poddział 6. (Ustęp) 2. Eksploatacja techniczna dróg żelaznych”, ułożony przez prof. dr. inż. Aleksandra Wasiutyńskiego, wydany w Warszawie w г. 1929¹). Wyraz polski, uznany za najodpowiedniejszy i możliwie ścisłe określenie pojęcia, do którego on się odnosi, stanowią zasadniczą część słownika. Prócz tego podane są odpowiedniki w językach: niemieckim, rosyjskim, francuskim i angielskim. Część działową słownika uzupełniają skorowidze alfabetyczne we wszystkich pięciu językach. Te skorowidze i numeracja dziesiętna wszystkich wyrazów ułatwiają znalezienie każdego wy-

*) Omówiony w rozdziale VI. „Słownictwo inżynierji”. Por. str. 53 niniejszej rozprawy.

razu w części działowej. Słownik ten daje pojęcie o układzie słowników technicznych, ustalonym przez Komisję.

W r. 1933 wyszła druga praca Komisji: „Słownik polskich wyrazów technicznych. Dział 36. Poddział 3. Chłodnictwo”, opracowany przez członka Akadem ji prof. dr. inż. Bohdana Stefanowskie-go, uzgodniony pod względem terminologji polskiej oraz określenia pojęć w gronie rzeczoznawców, utworzonem przy udziale Stowarzyszenia Inżynierów Mechaników Polskich i rozpatrzony przez Komisję z udziałem prof. Adama Antoniego Kryńskiego.

Obecnie¹) przygotowane są do druku w całości słowniki z zakresu budowy i eksploatacji handlowej dróg żelaznych, sygnalizacji i urządzeń bezpieczeństwa, częściowo zaś z fizyki (promieniotwórczość), budownictwa specjalnego cywilnego i wojskowego, taboru dróg żelaznych, komunikacyj powietrznych, kotłów oraz elektrotechniki. Ponadto znajdują się w opracowaniu słowniki z matematyki, mechaniki, budownictwa ogólnego, budownictwa wodnego, dróg, mostów, lotnictwa, komunikacyj morskich, dźwignic i podnośnic, oraz elektrotechniki²).

W ciągu lat 1923—1932 skład osobowy Komisji ulegał różnym zmianom i w r. 1933 przedstawiał się następująco: przewodniczącym jest nadal prof. dr. inż. A. Wasiutyński, na czele zaś Podko-misyj stoją profesorowie : dr. inż. M а к s y m i 1 j a n Huber, dr. Witold Pogorzelski, dr. inż. Karol Pomianowski, dr. inż. Andrzej Pszenicki, dr. inż. Leon Staniewicz i dr. inż. Bohdan Stefanowsk i³).

Wielkie zasługi w dotychczasowych pracach Komisji położył niewątpliwie prof. inż. A. Wasiutyński, doktor honoris causa Politechniki Lwowskiej, wybitny znawca kolejnictwa i autor cennych prac z tego działu techniki. Jego zdolnościom organizacyjnym oraz pracowitości na niwie polskiego słownictwa technicznego zawdzięcza głównie wymieniona Komisja dodatnie wyniki swojej działalności.

Dalszą inicjatywę do opracowania polskiego słownika technicznego dały Kongresy Federacji Inżynierów Słowiańskich w Sofji w r. 1928 i w Poznaniu w r. 1929. Kongresy te uchwaliły mianowicie przystąpić do opracowania i wydania słownika technicznego w językach Związków Narodowych Inżynierów,

!) Stan w r. 1933.

²)    Por. ustęp: „Słownictwo techniczne” w sprawozdaniu: „Akademja Nauk Technicznych 1920—1932”, Warszawa 1932, str. 145.

³)    Por. tamże, str. 145.

należących do Federacji, a więc w językach: polskim, rosyjskim, czeskim, serbskim i bułgarskim¹). Kongres w Poznaniu postanowił ponadto, że język francuski będzie podstawowy i międzynarodowy dla całego słownika. Na podstawie uchwał obu powyższych Kongresów Związek Polskich Zrzeszeń Technicznych jest obowiązany rozpocząć odnośne prace zarówno w Polsce, jak i w innych Związkach Narodowych. Związek Zrzeszeń wszedł w porozumienie z Komisją Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych w celu opracowania i wydania polskiego słownika technicznego według układu, przyjętego przez Komisję. Słownik ten będzie opracowany działowo, a nie alfabetycznie, co daje możność wydawania słownika częściami, stanowiącemi każda pewną całość. Materjały do słownictwa mają być zbierane również według ustalonych działów nauk technicznych.

Następnie Zarząd Związku Polskich Zrzeszeń Technicznych wyłonił Komisję Słownikową, która rozesłała okólnik do wszystkich polskich stowarzyszonych zrzeszeń technicznych oraz zainteresowanych instytucyj rządowych i prywatnych z prośbą o zgłoszenie swojej współpracy przy wydaniu polskiego słownika technicznego, z wymienieniem działu słownika, który może być opracowany przez dane zrzeszenie lub instytucję.

Po otrzymaniu odpowiedzi na powyższy okólnik Komisja ustali program całej pracy i rozdzieli poszczególne działy do opracowania. W tym celu zostaną rozesłane kartki terminologiczne według wzoru, przyjętego przez Komisję, wraz z objaśnieniami, dotyczącemi sposobu ich wypełnienia. Wypełnione kartki terminologiczne Zarząd Związku Zrzeszeń Technicznych przesyła do Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych, która ocenia te mater jały i ustala definicje terminów technicznych, przyczem dla każdego wyrazu obcego wybierze tylko jeden odpowiednik polski. Słownik wydawany będzie w języku polskim i francuskim, częściami w miarę opracowywania poszczególnych działów i przesyłany innym Związkom Narodowym Federacji Inżynierów Słowiańskich w celu uzupełnienia odnośnemi językami.

Niezależnie od Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych lub też w porozumieniu z nią, odbywały

!) Por. Wiadomości Związku Polskich Zrzeszeń Technicznych, Warszawa 1930, str. A—81 i str. A—152, oraz 1931, str. A—125, ponadto Czasop. Techn. 1930, str. 392.

się ponadto w tym okresie prace nad słownictwem technicznem w różnych instytucjach i stowarzyszeniach technicznych.

,’n). W roku 1924 powstała przy Sekcji

I tak w dziedzinie chemji I. Zjazd Chemików Polskich w Warszawie w r. 1923 zajmował się sprawą słownictwa chemji organicznej i polecił osobnej Komisji Polskiego Towarzystwa Chemicznego ostateczne opracowanie odnośnego słownika, który też został wydany w Warszawie w r. 1926 jako „Słowniczek związków i produktów organicznych Przemysłowej Polskiego Towarzystwa Chemicznego Komisja Słownictwa, utworzona z inicjatywy Akademji Nauk Technicznych w celu ujednostajnienia słownictwa technologji chemicznej (chemji przemysłowej). Sekcja słownictwa cukrowniczego tej Komisji opracowała w r. 1925 projekt słownictwa w zakresie fabrykacji cukru z buraka, w r. 1927 zaś rozpatrzyła i przyjęła projekt słownictwa w zakresie rafinowania cukru, ułożony przez S. Grzybowskiego i inż. A. Siwickiego²).

Sprawą ustalenia słownictwa teletechniki zajęła się w r. 1924 Komisja Słownicza Koła Teletechników przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie (późniejszego Stowarzyszenia Teletechników Polskich)³). Bierze ona również udział w odnośnych pracach Centralnej Komisji Słownictwa Elektrotechnicznego, Polskiego Komitetu Elektrotechnicznego oraz Rady Teletechnicznej przy Ministerstwie Poczt i Telegrafów w Warszawie, ponadto pracuje nad ułożeniem słownika teletechnicznego.

W r. 1925 podjęto prace nad słownictwem geologicznem. Mianowicie XII. Zjazd Lekarzy i Przyrodników Polskich, odbyty w tym roku w Warszawie, wybrał Komisję dla ustalenia słownictwa geologicznego, której przewodnictwo objął prof. dr. Tadeusz Wiśniowski. Komisja ta opracowała projekt słownictwa geologicznego, w którym uwzględniła także w pewnym stopniu nauki pokrewne geologji⁴).

W r. 1925 powstał w Warszawie z inicjatywy prof. Władysława Jedlińskiego Komitet dla Terminologji Leśnej, w skład którego weszli wybitni znawcy leśnictwa ze sfer naukowych i zawodowych. W latach następnych Komitet rozpatrzył całość słownictwa leśniczego i zakończył swe prace w r. 1930. Na-

!) Por. str. 99 niniejszej rozprawy. -) Por. str. 104 niniejszej rozprawy. a) Por. str. 76 niniejszej rozprawy.

⁴) Por. str. 86 niniejszej rozprawy.

stępnie rozwiązał się, wybierając Komitet Redakcyjny, który zajmie się wydaniem „Słownika Leśnego”¹).

” w czterech i pięciu językach³).

W tym okresie zajęto się również słownictwem fizyki. IV. Zjazd Fizyków Polskich w Wilnie w r. 1928 wybrał z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Fizycznego Komisję do opracowania słownictwa tego działu. Jako wynik jej prac ogłoszono dotychczas projekt terminology mechaniki punktów materjalnych i brył, nauki o elektryczności i optyki⁴).

W celu ustalenia polskiego języka żeglarskiego utworzono w r. 1927, z inicjatywy Ministerstwa Przemysłu i Handlu, Komisję Terminologiczną przy Lidze Morskiej i Rzecznej²). Od r. 1931 pracuje ona jako Komisja Terminologiczna Morska przy Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie. Prace Komisji doprowadziły do wydania w Warszawie w latach 1929—1933 czterech zeszytów „Słownika morskiego

W r. 1929 wydano „Materjały do słownictwa gazowniczego”. Są to wyniki prac nad uzupełnieniem słowniczka gazowniczego z r. 1921 Komisji Słownikowej ówczesnego Zrzeszenia Gazowników Polskich w Warszawie⁵).

” w sześciu językach, oparty na

Nad słownictwem elektrotechniki pracuje w dalszym ciągu w tym okresie Centralna Komisja Słownictwa Elektrotechnicznego i to w porozumieniu z Komisją Polskiego Słownictwa Technicznego Akadem ji Nauk Technicznych. Obecnie przystąpiła ona do wydania obszernego słownika, który zaczął już wychodzić zeszytami jako „Słownictwo elektrotechniczne polskie”®). Ponadto z tego działu wyszedł w r. 1929 w Warszawie prof. inż. Stanisława O. Wysockiego Słownik elektrotechniczny uchwałach Centralnej Komisji Słownictwa Elektrotechnicznego⁷).

Również w porozumieniu z Komisją Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych opracowuje słownictwo budownictwa Komisja Słownictwa budowlanego polskiego przy Kole Architektów w Warszawie⁸).

!) Por. str. 110 niniejszej rozprawy.

²)    Obecnie: Lidze Morskiej i Kolonjalnej.

³)    Por. str. 108 niniejszej rozprawy.

⁴)    Por. str. 101 niniejszej rozprawy.

⁵)    Por. str. 105 niniejszej rozprawy.

⁶)    Por. str. 75 niniejszej rozprawy.

⁷)    Omówiony w rozdziale X. „Słownictwo elektrotechniki”. Por. str. 74 niniejszej rozprawy.

⁸)    Por. str. 61 niniejszej rozprawy.

Dalej na podkreślenie zasługują w tym okresie usiłowania niektórych Ministerstw, zmierzające do ustalenia i wprowadzenia poprawnego słownictwa technicznego w podległych im urzędach. I tak sprawą słownictwa kolejowego zajmuje się Komisja Językowa Ministerstwa Komunikacji, która wyniki swoich prac ogłasza jako „Spisy terminologiczne” i „Spisy wyrazów”¹). Istniejący od r. 1922 przy Departamencie Drogowym dawniejszego Ministerstwa Robót Publicznych Komitet dla spraw słownictwa przekazał w r. 1931 zebrane przez siebie materjały do słownika drogowego Drogowemu Instytutowi Badawczemu Politechniki Warszawskiej, który prowadzi dalsze prace w porozumieniu z Komisją Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych²). Wreszcie nad ustaleniem słownictwa wojskowo-technicznego pracuje wydatnie Centralna Komisja Słownictwa Wojskowego przy Ministerstwie Spraw Wojskowych oraz utworzony następnie w jej miejsce Referat Słownictwa przy Wojskowym Instytucie Naukowo-Wydawniczym tego Ministerstwa³). Również z inicjatywy instytucyj wojskowych opracowano „Ilustrowane słownictwo narzędziowe”, którego część pierwsza „Narzędzia rzemieślnicze warsztatowe” wyszła w Warszawie w r. 1927. Wydawnictwo części drugiej jest w toku⁴).

Osobnego omówienia wymaga działalność na polu słownictwa technicznego Polskiego Komitetu Normalizacyjnego, utworzonego w r. 1918 przy Ministerstwie Przemysłu i Handlu w Warszawie, który jednak rozpoczął swoje prace dopiero w r. 1924. Zadaniem jego jest normalizacja wytworów przemysłowych oraz ich dostawy, a więc także opracowywanie wszelkich norm technicznych. W skład Komitetu wchodzą przedstawiciele władz rządowych, przemysłu i nauki. Komitet współpracuje z innemi pokrewnemi instytucjami krajowemi, a to z Centralną Komisją Normalizacji Elektrotechnicznej przy Stowarzyszeniu Elektryków Polskich, Komisją Normalizacyjną Ministerstwa Spraw Wojskowych, Ministerstwem Komunikacji, Instytutem Naukowej Organizacji i Kierownictwa, Polskim- Komitetem Energetycznym, Radą Teletechniczną przy Ministerstwie Poczt i Telegrafów oraz z Komisją Normalizacji Druków i Wydawnictw Państwowych przy Prezydjum Rady Ministrów,

г) Por. str. 53 niniejszej rozprawy.

Por. str. 51 niniejszej rozprawy.

³)    Por. str. 115 niniejszej rozprawy.

⁴)    Por. str. 90 niniejszej rozprawy i dział XI. „Bibljograf ji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

które zajmują się normalizacją przedmiotów, używanych w odnośnych działach. Prócz tego Polski Komitet Normalizacyjny bierze czynny udział w pracach Międzynarodowego Związku Normalizacyjnego (ISA).

Komitet dzieli się na komisje, te znów na podkomisje i sekcje fachowe. Dotychczas¹) utworzono 31 komisyj, których działalność obejmuje również najważniejsze działy techniki. Projekty opracowanych przez siebie norm ogłaszają poszczególne komisje w „Wiadomościach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego” celem poddania ich publicznej ocenie i dopiero po powtórnem rozpatrzeniu i ostatecz-nem uzgodnieniu zostają one zatwierdzone przez pełny Komitet.

Komitet przy opracowaniu norm ustala zarazem odnośne nazwy i w tym celu istnieje w Komitecie przy Komisji Ogólnej Podkomisja słownictwa, symbolów i znakowania, do zadań której należy rozpatrywanie i uzgadnianie wniosków poszczególnych Komisyj²). Ponadto sprawą słownictwa lotniczego zajmuje się osobna Podkomisja Słownictwa lotniczego przy Komisji Lotniczej. Obie Podkomisje pracują pod przewodnictwem prof. dr. inż. Maksymiljana Huber a, przyczem Podkomisja słownictwa lotniczego zajmuje się, w porozumieniu z Komisją Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych, ułożeniem słownika lotniczego³).

”, opracowane przez

Dalej muszę podkreślić duże zasługi na polu słownictwa technicznego w tym okresie inż. Karola Stadtmüller a. W latach 1923—1925 ukazało się w Warszawie drugie wydanie części niemiecko-polskiej „Słownika technicznego prof. Karola Stadtmüllera (Ojca) i inż. Karola Stadmüllera (Syna) przy współudziale licznych specjalistów z różnych działów techniki⁴). Obecnie rozpoczęto już druk części polsko-niemieckiej „Słownika technicznego”, w której podana będzie również bibljografja polskiego słownictwa technicznego. Ponadto ogłosił inż. Karol Stadtmüller sze-

”. Warszawa 1934.

x) Stan w r. 1933. Por. „Sprawozdanie z działalności P. K. N. za okres od dnia 1. kwietnia 1933 r. do dnia 31. marca 1934 r.

²) Podkomisja ta opracowała między innemi normy, dotyczące jednostek miar i znaków matematycznych oraz oznaczania najważniejszych wielkości fizycznych.

³)    Por. str. 70 niniejszej rozprawy.

⁴)    Wydanie pierwsze tej części wyszło w Krakowie w r. 1913. Wydanie drugie omówiono razem z pierwszem, celem lepszego ich porównania ze sobą. Por. str. 29 niniejszej rozprawy.

reg cennych artykułów z zakresu polskiego słownictwa technicz

nego¹).

W piątym okresie wyszły następujące słowniki techniczne²) : Stadtmüller К. Prof, i Stadtmüller К. Inż. Słow-

Część niemiecko-polska. Wydanie IL

nik techniczny Warszawa 1923—1925.

Kruszewski S. Słowniczek parowozowy. Warszawa 1924. B e r s o n Z. Słowniczek kolejnictwa elektrycznego. Warszawa

1924.

Piestrak F. Niemiecko-polski słownik górniczy. Wydanie II. Katowice 1924.

Zeszyt I. Warszawa 1924.

Słownik stolarski Bałaban T., Berka W. i Frasunkiewicz T. Słow-

Warszawa 1924.

nik taktyczny

Smoleński J. Słownictwo geograficzno-fizyczne ... . Kra

ków 1925.

Rybicki A. Niemiecko-polski popularny słownik kolejowy. Siemianowice 1925.

E 1 a n d t A. M. Kotły parowe. Słownik 1925.

Ilustrowany słowniczek typowych obrabiarek. Wydanie II. Bydgoszcz 1925³).

Teyssier G. Słownik elektrotechniczny

legrafja, radjotelegrafja. Lwów—Warszawa 1925.

Stadtmüller К. Słownictwo rzemieślnicze. I. Dział drzewny. Wydanie II. Kraków 1925.

Grobelny W. Słownictwo rzemieślnicze Grudziądz 1925.

Słownictwo, skróty i oznaczenia schematowe elektrotechniki ogólnej, teletechniki i radjotechniki. Warszawa 1926.

Pawlicki T. Słownik techniczny dla rękodzieła zegarmistrzowskiego, złotniczego

Śląski B. Polski słownik marynarski

Słownik francusko-polski z działu broni podwodnej. Warszawa 1926.

Siemianowice

Telefon ja, te-

Część I.

Poznań 1926.

Poznań 1926.

x) Por. „Bibljografję” w drugiej części niniejszej rozprawy.

²)    Pełne tytuły tych słowników podane są w „Bibljograf ji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

³)    Wydanie pierwsze tego słowniczka wyszło w Mechaniku 1920, str. 18, 54 i 88.

Bogdanowicz S. Kolejowy słownik towarowy szawa 1927.

War-

Kruszewski S. Słowniczek wagonowy. Warszawa 1927.

Trojanowski A. Słownik tkacko-wykończalniczy .....

Warszawa 1927.

Ilustrowane słownictwo narzędziowe. War

szawa 1927—1929.

Malawski Z. i Morawski S. Niemiecko-polski popularny słownik górniczy. Katowice 1928.

Ministerstwo Spraw Wojskowych. Katalog ilustrowany zestawów sprzętu artyleryjskiego. Warszawa

1928.

Słownik polskich wyrazów technicznych.....

Eksploatacja techniczna dróg żelaznych. Wydawnictwo Akademji Nauk Technicznych. Warszawa 1929. Mianownictwo wagonów i ich części. Bydgoszcz

1929.

Wysocki O. S. Słownik elektrotechniczny 1929.

Słownik morski

Warszawa

opracowany przez Komisję Terminologiczną Morską przy Polskiej Akademji Umiejętności

w Krakowie¹). Zeszyt I.—IV. Warszawa 1929—1938.

Łódź 1930.

Trojanowski A. Słownik włókienniczy Śląski B. Słownik rybacko-żeglarski i szkutniczy. Poznań 1930.

i ten-

Mianownictwo części parowozowych d r o w у c h. Warszawa 1931.

Instytut Badań Technicznych Lotnictwa.

Warszawa 1931.

Słownik lotniczy Ministerstwo Spraw Wojskowych. Katalog sprzętu i materjału instalacji elektrycznej na samolocie Fokker FVII 3 MW. Warszawa 1931.

Praga 1931.

Votocek E. Słownik chemiczny Ilustrowane słownictwo mater jału uzbroję-n i a. Warszawa 1931.

Ministerstwo Spraw Wojskowych. Katalog mater jałowy haubicy 100 mm Wz. 14/19 P. Warszawa 1931.

!) Przedtem: przy Lidze Morskiej i Rzecznej w Warszawie.

Słownictwo elektrotechniczne polskie Zeszyt I. Warszawa 1982.

Broń chemiczha.

Wścieklica-Pollak M. Słownik Warszawa 1932.

Słownik polskich wyrazów technicznych ..... Chłodnictwo. Wydawnictwo Akademji Nauk Technicznych. Warszawa 1933.

Stowarzyszenie Elektryków Polskich. Słownictwo oświetlenia lotniczego. Warszawa 1933.

czek

Schneider J. i Piechota A. Huta i maszyna. Słowni-Wrocław i Opole (bez roku wydania).

Ogółem w piątym okresie ukazało się 40 słowników technicznych, 119 prac i rozpraw słowniczych, 13 słowniczków w dziełach.

VI. SŁOWNICTWO INŻYNIER Л.

a) Słownictwo miernicze.

Początki polskiego słownictwa mierniczego sięgają roku 1566, w którym wyszła w Krakowie pierwsza drukowana polska książka miernicza, mianowicie Stanisława Grzepskiego „Geometria, to iest Miernicka Nauka, po Polsku krótko napisana z Graec-kich у z Łacińskich ksiąg”¹). Prof. dr. inż. Feliks Kucharze w-ski podaje, że książeczka ta posiada słownictwo matematyczne i techniczne lepsze, niż u wielu późniejszych pisarzy²).

”, wydanej w Krakowie w г. 1573³).

Obszerne słownictwo miernicze podał X. Stanisław Solski w dziele : „Geometra polski, to iest nauka rysowania, podziału, przemieniania у rozmierzania liniy, angulow, figur, у brył pełnych” (Kraków 1683)⁴). Jest to jedno z najbogatszych źródeł słownictwa tego działu i zawiera słowniczek matematyczno-techniczny polsko-ła-ciński: „Terminy Geometry”. Wyrażenia wprowadzone przez Sol-

Słownictwo, odnoszące się do dawnych przyrządów niwelacyjnych i ich zastosowania, znajduje się w książce Olbrychta Strumieńskiego: „O Sprawie Sypaniu, Wymierzaniu у Rybiemu stawów

!) Omówiona przez prof. dr. inż. Feliksa Kucharzewskiego w Przegl. Techn. 1895, str. 34 i w Przeglądzie Mierniczym 1926, Nr. 7, str. 2. Podobiznę tej książeczki wydrukowano w Przegl. Miern. 1928, wyszła także osobna odbitka.

²)    Por. „Piśmiennictwo techniczne polskie”, tom II., str. 102.

3)    Przedruk wydał prof. Kucharzewski w „Bibliotece Pisarzów Polskich” Akademji Umiejętności w Krakowie w r. 1897. Na końcu tegoż znajduje się „Słowniczek wyrazów przestarzałych lub użytych w znaczeniu od-miennem od dzisiejszego”.

⁴)    Omówiony w Przegl. Techn. 1889, str. 127.

skiego zyskały ogólne uznanie i były używane przez długie czasy¹).

„Jeometrya praktyczna” X. Ignacego Zaborowskiego, wydana w Warszawie (1786, 1792, 1806, 1815 i 1820), odznacza się także poprawnem słownictwem.

Początkowe rozdziały książki generała Franciszka Paszkowskiego: „O topografii gór”, wydanej w Krakowie w r. 1830, zawierają starannie opracowane słownictwo tego przedmiotu.

W książce Wincentego Wrześniewskiego: „Miernictwo niższe”, wydanej w Warszawie w r. 1841, słownictwo jest również poprawne.

Do ustalenia się słownictwa mierniczego w Królestwie Pol-skiem w pierwszej połowie XIX. wieku przyczyniły się głównie:

Przepisy obowiązujące przy pomiarach przestrzeni dóbr i lasów rządowych, także majątków pod opieką Rządu zostających”, opracowane pod kierunkiem Wojciecha Niemyskiego przez В a-yera, Bojarskiego i Niewiarowskiego (Warszawa 1843).

Jako dalsze źródła dawniejszego słownictwa mierniczego wymienię jeszcze następujące dzieła:

Adolf Gerschow. Poziomowanie topograficzne”. Warszawa 1851.

Henryk Muklanowicz. „Trójkątowanie drugiego rzędu”. Warszawa 1852.

StanisławJarmund. „O budowie dróg i mostów”. Tom I. Prace przygotowawcze. Pomiary. Poziomowanie. Warszawa 1861.

W r. 1900 ogłosił prof. dr. inż. Feliks Kucha rzewski w Przeglądzie Technicznym'²) cenną pracę: „W sprawie słownictwa mierniczego”, w której podał zbiór wyrazów polskich z miernictwa, zebranych dla podręcznika „Technik”.

W tym samym roku zamieścił także prof. inż. Władysław Woj tan w Czasopiśmie Technicznem³) dwie prace słownicze: „W sprawie słownictwa mierniczego” i „Słownictwo odnoszące się do miernictwa górniczego”. Pierwsza z nich zawiera zbiór wyrazów używanych w wykładach miernictwa na Politechnice Lwowskiej.

!) Przedruk tego słownictwa ogłosił L. K. Birkenmajer w artykule: „Dawne słownictwo techniczne polskie”. Czasop. Techn. 1903, str. 182.

²)    Por. rocznik 1900, str. 137.

3)    Por. rocznik 1900, str. 136, 231 i 256.

Sprawą ustalenia słownictwa mierniczego zajęła się w ostatnich czasach Komisja Polskiego Słownictwa Technicznego Akadem j i Nauk Technicznych w Warszawie. Odnośne prace są w toku.

b) Słownictwo drogowe.

Rozwój słownictwa drogowego rozpoczyna się od r. 1829, w którym wyszedł w Wilnie przekład podręcznika niemieckiego T. F. K r ü g e r a : ,,Prawidła do zakładania i utrzymywania trwałych dróg i gościńców”, dokonany przez Stanisława żugarzew-s ki ego, a odznaczający się dobrem słownictwem.

Zasługuje także na uwagę szereg instrukcyj i sprawozdań, dotyczących budowy dróg bitych, wydanych w latach 1819 —1834 przez Franciszka Ksawerego Christianiego, generalnego dyrektora dróg i mostów w Królestwie Polskiem. Niektóre z tych instrukcyj¹) były istotnie podręcznikami dla służby drogowej i ustaliły w pewnej mierze słownictwo drogowe.

Następnie wymienimy wykłady inż. Feliksa Pancera o drogach bitych, wygłoszone na tymczasowych kursach inżynierskich Komisji Spraw Wewnętrznych w latach 1836 — 1838, które odznaczały się starannem słownictwem²).

W r. 1842 wyszły w Warszawie „Zasady techniczne do układania kosztorysów na wszelkie roboty wykonywające się przy fortecach, budowlach cywilnych i hydrotechnicznych”, przełożone z rosyjskiego przez Rakowieckiego (autografja). Wydawnictwo to, stanowiące dokument słownictwa używanego przez naszych inżynierów w pierwszej połowie XIX. wieku, zawiera również zbiór wyrazów odnoszących się do dróg.

Jako poważne źródło słownictwa drogowego podajemy dzieło Stanisława Jarmunda: „O budowie dróg i mostów”. Tom II. (Warszawa 1863).

!) Por. „Początkowa nauka praktyczna dla konduktorów drogowych” (Warszawa 1820) i „Przepisy robienia adamizacji czyli pokrywania tłuczonym głazem dróg i ulic w miastach” (Warszawa 1827).

” (Warszawa 1895). Pancer wykładał prócz mechaniki

²) Inż. Tomasz Przesmycki uporządkował i uzupełnił odpisy wykładów Pancera i wydał je p. t.: „O budowie i konserwacyi dróg bitych i zwyczajnych

budowlanej i budowy dróg bitych także roboty wodne. Por. artykuł Feliksa Kucharzewskiego: „Inżynier polski Feliks Pancer i jego prace”. Przegl. Techn. 1900, str. 751.

Do dalszego rozwoju słownictwa drogowego przyczyniły się wykłady profesora Politechniki Lwowskiej, inż. Józefa Rychtera: ..Projektowanie komunikacyj, roboty ziemne, budowa dróg” (autograf ja), wydane we Lwowie w r. 1890. W dziele tern obok nazw polskich podane są także odpowiedniki niemieckie i francuskie.

Po odzyskaniu niepodległości państwowej został utworzony w r. 1922 w Warszawie przy Departamencie Drogowym Ministerstwa Robót Publicznych Komitet dla spraw słownictwa, który zajął się zbieraniem odnośnych ma-terjałów i ustalił podział przyszłego słownika drogowego. Wyniki tych prac przekazano w r. 1931 Drogowemu Instytutowi Badawczemu przy Politechnice Warszawskiej, który prowadzi dalsze prace w porozumieniu z Komisją Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych¹). Materjał zebrany w ten sposób, po przedyskutowaniu go w „Wiadomościach Drogowych” i ostatecznem poprawieniu, zostanie włączony do polskiego słownika drogowego. Zapoczątkowanie tych prac stanowią : „Terminy, odnoszące się do budownictwa nawierzchni z lepiszczem bitumicznem”, zaprojektowane przez inż. W. В o b r a²). Ponadto rozpatrzono dotychczas³) 698 nazw z działu budowy i utrzymania dróg.

Z dzieł nowszych na szczególną uwagę zasługują, jako odznaczające się bardzo starannem, nowoczesnem słownictwem, prace profesorów Politechniki Lwowskiej, inż. Artura Kühnelai inż. Emila Bratry, mianowicie :

Artur Kühnei. „Drogi”. Projektowanie, budowa i utrzymanie. Lwów 1922.

Artur Kühnei. „Ulice”. Projektowanie, budowa i utrzymanie. Lwów 1925.

Emil Bratro. „Budowa i utrzymanie dróg”. Lwów 1932.

c) Słownictwo kolejowe.

W r. 1842 wyszła w Warszawie pierwsza polska książka o kolejnictwie, mianowicie dzieło E. K. Biota: „Pismo podręczne dla budującego drogi żelazne, albo wykład zasad ogólnych sztuki budo-

,Z prac nad słownictwem

!) Por. artykuł W. Skalmowskiego: drogowem”. Wiadomości Drogowe, Warszawa 1931, Nr. 55, str. 1014.

²)    Por. Wiadomości Drogowe 1931, Nr. 55, str. 1016.

³)    Stan w r. 1933.

wania drogi żelaznej”, w przekładzie Walerjana Górskiego. Książka ta zawiera „Słownik techniczny wyrazów użytych”.

Dalszym krokiem w rozwoju słownictwa kolejowego jest broszura inż. Józefa Mecheżyńskiego: „Urządzenia dla dróg żelaznych niemieckich, obowiązujące przy budowaniu dróg nowych, jako też przy znaczniejszém rozszerzeniu lub przebudowaniu każdej drogi do związku dróg żelaznych niemieckich należącej” (Kraków 1865), ze słownictwem opracowanem starannie, wydana w celu wprowadzenia języka polskiego do kolejnictwa w Królestwie Pol-skiem.

W r. 1873 wyszło we Lwowie dzieło S. Jarmunda: „Zasady budowy i utrzymania kolei żelaznych”, zawierające słownictwo kolejowe, wówczas używane.

Około r. 1880 pracował w Małopolsce nad słownictwem tech-nicznem inż. Józef Tuszyński, który zebrał dużo materjału ze słownictwa różnych działów techniki kolejowej, niewiadomo jednak, co się z tym mater jąłem stało.

W r. 1880 ukazał się w Warszawie pierwszy „Słowniczek techniczny kolejowy polsko-rossyjski i rossyjsko-polski”, opracowany przez Ignacego Kempińskiego.

Praca Komisji Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie doprowadziła do wydania dwóch „Słowników kolejowych”, ułożonych przez inż. Bolesława Weryhę Darowskiego, z których pierwszy — niemiecko-polski — wyszedł we Lwowie w r. 1884, drugi zaś — w pięciu językach, uzupełniony wyrazami rosyjskiemi przez Ignacego Kempińskiego — również we Lwowie w r. 1889¹)- Słownik drugi zawiera około 10 000 wyrazów z wszystkich działów kolejnictwa i podzielony jest na trzy części: polsko-niemiecko-rosyjsko-francusko-angielską, rosyjsko-polską i niemiecko-polską. Ukazał się on bardzo na czasie, gdyż wyrazy w nim zawarte przeszły do użytku codziennego w czynnościach służbowych na kolejach, a także do mowy potocznej.

W r. 1892 wyszedł w Warszawie „Słownik nazw przedmiotów będących w użyciu przy drodze żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej” (słownik rosyjsko-polski i polsko-rosyjski), opracowany przez A. Podworskiego.

Po odzyskaniu niepodległości państwowej inicjatywę w sprawie oczyszczenia języka i ustalenia słownictwa kolejowego podjęło ¹³

ówczesne Ministerstwo Kolei Żelaznych (następnie Komunikacji) w Warszawie, powołując do życia w r. 1919 Komisję Językową, która wyniki swej pracy ogłosiła w latach 1919—1924 w postaci dziewięciu „Okólników językowych w sprawie ustalenia terminologii kolejowej”¹)- W następnych latach Komisja ta pod przewodnictwem prof. dr. inż. Aleksandra Wasiutyńskie-

g o zajęła się rozpatrzeniem poprzednio wydanych „Okólników językowych” i przygotowaniem nowych, które wydała jako „Spisy wyrazów

” i „Spisy terminologiczne”. Dotychczas²) wyszło ich łącznie dziewięć³). Prace nad dalszemi okólnikami są w toku.

W latach 1922 — 1931 wydało wymienione Ministerstwo szereg „Mianownictw”, odnoszących się do materjałów, przedmiotów in-wentarjalnych, wagonów i ich części oraz części parowozowych i tendrowych⁴), które znacznie przyczyniły się do ustalenia słownictwa kolejowego.

Prócz tego wyszły w tym czasie następujące słowniki z działu kolejnictwa : K. Stadtmiillera „Słowniczek kolejowy” (Kraków 1919), podający w sposób najprzystępniejszy równoznaczniki polskie używanej gwary kolejowej ; S. Kruszewskiego „Słowniczek parowozowy” (Warszawa 1924), z nazwami części składowych parowozów w języku polskim i niemieckim oraz odnośnemi rysunkami ; A. Rybickiego „Niemiecko-polski popularny słownik kolejowy” (Siemianowice 1925), którego celem było wyrugowanie wyrażeń niemieckich z kolejnictwa ; S. Kruszewskiego „Słowniczek wagonowy” (Warszawa 1927), ilustrowany słownik polsko-niemiecki części składowych wagonów ; S. Bogdanowicza „Kolejowy słownik towarowy polsko-francusko-niemiecki” (Warszawa 1927), podający mianownictwo towarowe, przyjęte w taryfach urzędowych.

Sprawą słownictwa kolejowego zajęła się również Komisja Polskiego Słownictwa Technicznego Akademj i Nauk Technicznych w Warszawie. Jako wynik jej dotychczasowej pracy ukazał się w Warszawie w r. 1929 „Słownik polskich wyrazów technicznych. Dział 2J+- Poddział 6. (Ustęp) 2. Eksploatacja techniczna dróg żelaznych”, ułożony przez prof. dr. inż. A. Wasiutyńskiego. Obok każdego wyrazu polskiego, uzna-

!) Por. dział V. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

²)    Stan w r. 1933.

³)    Por. dział V. ,,Bibljograf ji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

⁴)    Por. dział V. i VII. „Bibljograf ji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

nego za najodpowiedniejszy i możliwie ścisłego określenia pojęcia, do którego on się odnosi, podane są odpowiedniki w czterech językach: niemieckim, rosyjskim, francuskim i angielskim, najczęściej stosowane. Całość uzupełniają skorowidze alfabetyczne we wszystkich pięciu językach.

Prócz tego Komisja powyższa przygotowała do druku słowniki kolejowe z następujących działów: budowa dróg żelaznych, eksploatacja handlowa dróg żelaznych, sygnalizacja i urządzenia bezpieczeństwa. W opracowaniu zaś znajduje się słownik z działu taboru dróg żelaznych¹).

Wkońcu zaznaczam, że do rozwoju i ustalenia się słownictwa kolejowego w ostatnich latach przyczyniły się w znacznym stopniu wykłady i dzieła profesorów obu politechnik polskich : dr. inż. К a-rola Wątorkaze Lwowa i dr. inż. Aleksandra Wasiu-tyńskiego z Warszawy, odznaczające się bardzo starannie do-branem słownictwem, mianowicie:

Karol Wątorek. „Budowa kolei żelaznych”. Warszawa 1924.

Aleksander Wasiutyński. „Drogi żelazne”. Warszawa 1925¹⁴ 15).

¹

Por. Pamiętnik V. Zjazdu Techników Polskich we Lwowie w r. 1910, Lwów 1911, str. 14, także Czasop. Techn. 1910, str. 336 i Przegl. Techn. 1910, str. 526.

²

²)    Por. Pamiętnik V. Zjazdu Techników Polskich we Lwowie w r. 1910, Lwów 1911, str. XVIII, także Czasop. Techn. 1910, str. 337 i Przegl. Techn. 1910, str. 527.

³

³)    Por. str. 81 niniejszej rozprawy.

⁴

)    Por. dział X. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

⁵

)    Por. Pamiętnik VI. Zjazdu Techników Polskich od 11. do 15. września 1912 w Krakowie, Kraków 1914—1917, str. 322, także Przegl. Techn. 1912, str. 528.

⁶

) Omówiony w rozdziale XII. ,,Słownictwo rzemiosł”. Por. str. 88 niniejszej rozprawy.

⁷

) For. Pamiętnik Nadzwyczajnego Zjazdu Techników Polskich w Warszawie w roku 1917, Warszawa 1917. str. 181.

⁸

-) Por. tamże, str. 275, także Przegl. Techn. 1917, str. 232.

⁹

:i) Por. Pamiętnik Nadzwyczajnego Zjazdu Techników Polskich w Warszawie w roku 1917, Warszawa 1917, str. 181.

¹⁰

)    Por. tamże, str. 78, także Przegl. Techn. 1917, str. 153.

¹¹

)    Por. str. 73 niniejszej rozprawy. n) Por. str. 114 niniejszej rozprawy.

¹²

   Por. Przegl. Techn. 1924, str. 8 i Czasop. Techn. 1924, str. 12.

²)    Por. artykuł: „Prace Związku Polskich Zrzeszeń Technicznych około przygotowania wydawnictwa Słownika Technicznego”. Wiadomości Związku Polskich Zrzeszeń Technicznych, Warszawa 1931, str. A—125. Powyższy wykaz grup i działów różni się już nieco od wykazu w „Instrukcji Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych” z r. 1930.

¹³

Wydanie drugie wyszło w r. 1890.

¹⁴

   Por. sprawozdanie: „Akademja Nauk Technicznych 1920 — 1932”, Warszawa 1932, str. 146. Por. także str. 39 niniejszej rozprawy.

¹⁵

²)    Wydanie pierwsze wyszło w Warszawie w r. 1910.

d) Słownictwo budowy mostów.

Początki słownictwa budowy mostów znaleźć można w dziele X. A. hr. Sierakowskiego: „Architektura obeymuiąca wszelki gatunek murowania i budowania”, wydanem w Krakowie w r. 1812, w którem znajduje się krótki wykład o mostach kamiennych¹). Jest to zarazem pierwszy druk polski z działu budowy mostów.

Zkolei na wymienienie zasługują dwie prace:

Hilary Zakrzewski. „O mostach wiszących”. Warszawa 1823²).

Feliks Pancer. „Wiadomość o nowym rodzaju mostów że-

laznych na wielką otwartość

”. Warszawa 1830³).

Oryginalnem słownictwem odznacza się rozprawa: „O moście wiszącym pomysłu Teofila żebrawskiego”, ogłoszona w Krakowie w r. 1841.

Do rozwoju słownictwa budowy mostów w następnych latach przyczynił się najwięcej profesor Politechniki Lwowskiej, dr. inż. Maksymiljan Thullie, który w swoich licznych dziełach, obejmujących całość działu budowy mostów, ustalił poprawne nazwy polskie i obok nich podał odpowiedniki w językach obcych.

Wkońcu zaznaczam, że sprawą słownictwa budowy mostów zajęła się w ostatnich latach Komisja Polskiego Słownictwa Technicznego Akademj i Nauk Techniczny c h w Warszawie. Opracowanie odnośnego słownika jest w toku¹).

«) Słownictwo budownictwa wodnego.

”, wy-

Poczet źródeł słownictwa tego działu rozpoczyna wspomniana już poprzednio książka Olbrychta Strumieńskiego: „O Sprawie, Sypaniu, Wymierzaniu y Rybieniu stawów dana w Krakowie w r. 1573, poświęcona prawie w całości budowie i urządzaniu stawów; o narybianiu mówią tylko ostatnie trzy rozdziały. Prof. dr. inż. Feliks Kucharzewski w swojem „Piśmiennictwie technicznem polskiem” podaje⁴ 5), że „traktaciku lepszego w tym zakresie nie posiada piśmiennictwo europejskie XVI. wieku”. Książkę tę przedrukował później dwukrotnie w r. 1609 i 1636 Stanisław Stroynowski pod własnem nazwiskiem, jakkolwiek oprócz przedmowy i cen robocizny nie wprowadził do książki prawie żadnych zmian.

”, ogło-

W memorjale odnoszącym się do żeglugi śródziemnej : „Myśli o sposobach dania bezpiecznego i wygodnego spławu rzekom polskim i litewskim, podane Prześwietnym Komisyom skarbowym Korony i W. Xiçstwa Litewskiego”, wydanym w Warszawie w r. 1767, mamy źródło słownictwa, odnoszącego się do własności rzek i regulacji czyli poprawienia spławu. Dalsze materjały do słownictwa żeglugi śródziemnej podał Józef Haczewski w rozprawie : „O spławie drzewa z dodatkiem terminologii orylów, flisów, majtków szonej w r. 1835⁶).

.Akademja Nauk Technicznych 1920

Słownictwo dotyczące urządzenia stawów znajduje się także w książce Pawła E. Leśniewskiego: „Rybactwo krajowe” (Warszawa 1837), w części czwartej, poświęconej „Gospodarstwu stawowemu”.

W r. 1842 wyszły w Warszawie: „Zasady techniczne do układania kosztorysów na wszelkie roboty wykonywujące się przy fortecach, budowlach cywilnych i hydrotechnicznych”, przełożone z rosyjskiego przez Rakowieckiego (autografja). Wydawnictwo to zasługuje na uwagę ze względu na użyte w niem słownictwo.

Urzędowe niejako, bo wyjęte z aktów, słownictwo budownictwa wodnego znajdujemy w obszernej pracy Ludwika Wolskiego: „Rys hydrografii Królestwa Polskiego”, wydanej w Warszawie w r. 1849, mianowicie w opisie Kanału Augustowskiego.

” (Warszawa 1860 — 1861). Wiele

Bogate źródło słownictwa z zakresu osuszania i nawadniania gruntów oraz torfiarstwa stanowi dzieło Józefa Spornego: „Hydraulika agronomiczna wyrażeń tam zawartych pozostało w użyciu do dnia dzisiejszego¹).

Wzorowem słownictwem odznacza się dzieło prof. dr. inż. F e-

liksa К u c h a r z e w s к i e g o i Władysława Klugera:

”, które

„Wykład hydrauliki, wraz z teoryą machin wodnych wyszło w Paryżu w r. 1873.

Współczesne słownictwo budownictwa wodnego zawdzięczamy głównie profesorom Politechniki Lwowskiej : inż. Józefowi Rychterowi i dr. inż. Maksymil j anowi Matakiewi-c z o w i, którzy wydali szereg cennych dzieł, obejmujących znaczną część tego działu nauk inżynierskich. Tytuły tych dzieł (w skróceniu) są następujące:

Józef Rychter. „Pomiary wodne, rowy i kanały”. Lwów 1894.

Józef Rychter. „Fundamenty”. Lwów 1910. Maksymil j an Matakiewicz. „Budowa jazów”. Lwów 1920.

Maksymil j an Matakiewicz. „Regulacja rzek”. Lwów 1923.

Maksymil j an Matakiewicz. „żegluga śródziemna i budowa dróg wodnych”. Warszawa 1931.

!) W II. tomie tego dzieła (na str. 46 — 50) podano „Nazwy techniczne, przyjęte w wykładzie nawadniania”.

Prócz tego prof. dr. inż. M. Matakiewicz opracował wspólnie z profesorami Politechniki Lwowskiej : inż. Zygmuntem Ciechanowskim i dr. inż. Karolem Pomianowskim dzieło : „Zasady budowy wodociągów”, które wyszło we Lwowie w r. 1914.

Wydany w r. 1933 w Warszawie zeszyt czwarty „Słownika morskiego” obejmuje słownictwo, dotyczące portów morskich, w językach: polskim, angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim¹).

Wkońcu zaznaczam, że sprawą ustalenia słownictwa budownictwa wodnego zajęła się w ostatnich latach Komisja Polskiego Słownictwa Technicznego Akadem j i Nauk Technicznych⁷ 8). Odnośne prace nad słownikami z działów: kanalizacji i wodociągów, komunikacyj wodnych wewnętrznych, budowli wodnych oraz komunikacyj morskich są w toku.

Na zakończenie niniejszego rozdziału podaję, że bogate źródło najnowszych wyrazów technicznych z zakresu całej inżynierji lądowej i wodnej stanowi : „Podręcznik inżynierski”, wydany pod redakcją prof. dr. inż. Stefana Bryły⁹), który jest pracą zbiorową szeregu wybitnych inżynierów polskich.

VII. SŁOWNICTWO BUDOWNICTWA.

Słownictwo budownicze polskie posiada swoją dawną tradycję. Już w XVI. wieku wyszły pierwsze polskie książki z budownictwa wiejskiego, zasługujące na wzmiankę ze względu na język i słownictwo, mianowicie przekład polski dzieła Piotra Crescentyna: „Księgi o gospodarstwie” (Kraków 1549 i 1571) i książka Anzelma Gostomskiego: „Gospodarstwo” (Kraków 1588).

Z tego mniej więcej i późniejszego czasu mamy jako źródła wyrazów technicznych z budownictwa cały szereg inwentarzy i opisów kościołów, cerkwi, kaplic, dworów i folwarków¹).

W r. 1659 wyszła w Krakowie „Krotka Navka Bvdownicza Dworów, Pałaców, Zamków podług Niebà y zwyczaiu Polskiego”²), napisana pięknym językiem, choć nie brak w niej wyrazów łacińskich.

Cenny materjał do słownictwa budowniczego stanowi łacińska „Kallitektonika”*) Bartłomieja Wąsowskiego, wydana w Poznaniu w r. 1678, która zawiera na wstępie zestawienie nomenklatury architektonicznej łacińskiej, włoskiej i polskiej oraz polskie nazwy różnych części budynku. To zestawienie wyrazów jest pierwszym polskim słowniczkiem z budownictwa. Dziełko powyższe, przełożone na język polski w r. 1728, służyło jako podręcznik budownictwa w ciągu całego wieku XVIII-tego, a na słownictwie Wąsowskiego wzorowali się późniejsi pisarze techniczni tego działu.

Bezimienny przekład dzieła Jakóba Barozi de Vignola:

„Pięć porządków budowniczych 1791, odznacza się poprawnym doborem wyrazów.

”, wydany w Warszawie w r.

!) Por. Zygmunta Glogera: „Encyklopedya staropolska ilustrowana” (Warszawa 1900—1903) i „Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce” (Warszawa 1907 — 1909).

²)    Przedruk tej książeczki znajduje się w Pamiętniku Sztuk Pięknych, Warszawa 1850 — 1854, str. 2.

³)    Tytuł łaciński: „Callitectonicorum seu de pulchro Architecturae sa-crae et civilis Compendio collectorum”.

W r. 1812 ukazała się w Krakowie „Architektura obeymuiąca wszelki gatunek murowania i budowania”, wydana przez X. A. hr. Sierakowskiego, która wyróżnia się także starannem słownictwem, a na końcu posiada słowniczek grecko-łacińsko-polski wyrazów z budownictwa. Jan Śniadecki w krytyce „Architektury” pisze: „Winniśmy autorowi w tern dziele wiele wyrazów budownictwa prawdziwie polskich, które on wydobył od mularzy, cieśli, stolarzy, strycharzy i innych rzemieślników, i ten jest jeden z własnych i skutecznych sposobów zbogacenia języka”¹).

Około r. 1800 Piotr Aigner złożył w Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Warszawie „Słownik Architektury” w rękopisie²) ; jakie były dalsze jego losy, niewiadomo. O tym prawdopodobnie słowniku wspomina Aigner w dziele : „Budowy kościołów Część pierwsza .....” (Warszawa 1825), pisząc, że terminologja użyta w „Budowie”, „wyjęta z obszernego słownika, umieścić się mającego przy dziele o architekturze u starożytnych, już jest przez Towarzystwo Królewskie Warszawskie Przyjaciół Nauk rozważona i przyjęta”. W powyższem dziele Aignera znajdują się obok polskich wyrazów technicznych nazwy włoskie lub francuskie.

We „Wzorach budowli wiejskich” A. Czakiego (Warszawa 1880) mamy słownictwo, używane przez większość ówczesnych budowniczych polskich.

W r. 1840 wyszło w Wrocławiu dzieło łacińskie Witruwiu-s z a : „O budownictwie ksiąg dziesięć”, ze starannym przekładem polskim Edwarda hr. Raczyńskiego, zaopatrzone w „Słowniczek łacińsko-polski do Witruwiusza” wyrazów budowniczych.

W r. 1848 wyszła w Warszawie Karola Podczaszyń-s к i e g o „Nomenklatura architektoniczna czyli Słownik powodowany cieśliczych wyrazów”³). Słownik ten zawiera obok nazw polskich odpowiedniki w językach: łacińskim, francuskim, niemieckim i innych oraz objaśnienia, częściowo z rysunkami. Podczaszyński unikał tworzenia słów nowych jakoteż polszczenia obcych, lecz starał się dawne polskie wyrazy przekształcić i do nowych pojęć dostosować. W braku jednak polskich nazw korzystał przy tworzeniu nowych wyrazów z języków słowiańskich, do naszego najwięcej zbli-

!) Por. Dziennik Wileński 1815, tom I., str. 196.

²)    Por. Feliksa Kucharzewskiego „Piśmiennictwo techniczne polskie”, tom I., str. 15.

³)    Wydanie drugie wyszło w Warszawie w r. 1854 pod nieco zmienionym tytułem. Por. dział VI. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

żonych. Ten pierwszy, na szeroką skalę zakrojony słownik architektoniczny, stanowi podstawę wszystkich prac późniejszych z tego działu.

”, wydana w Krakowie w r.

Książka Stanisława Gołębiowskiego: „O kosztorysach w budownictwie cywilnem 1845, zawiera wiele wyrazów z budownictwa, dotychczas używanych.

W r. 1883 ukazał się „Słownik wyrazów technicznych, tyczących się budownictwa”, ułożony przez dr. Teofila żebrawskiego, wydany w Krakowie nakładem Akademji Umiejętności. Obok nazw polskich podane są w nim odpowiedniki niemieckie i francuskie oraz objaśnienia, niektóre z rysunkami. Słownik ten posiada skorowidze: niemiecko-polski i francusko-polski. Obejmuje on budownictwo oraz rzemiosła w związku z niem pozostające. Ponadto zawiera wyrazy z matematyki, fizyki, chemji, zoologji, botaniki, mineralogji, budownictwa wodnego, żeglugi i rolnictwa.

W r. 1892 wyszło w Krakowie dzieło dr. Władysława Matlakowskiego: „Budownictwo ludowe na Podhalu”, zawierające słownik wyrazów góralskich z budownictwa.

Cenne źródło słownictwa budowniczego stanowi dzieło Z y g-munta Glogera: „Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce” (Warszawa 1907—1909). Posiada ono materjał uporządkowany abecadłowo na wzór encyklopedji i jest bogato ilustrowane.

Ze zbiorów wyrazów ogłoszonych w czasopismach wymienimy: Jana Heuricha „Słownictwo budowlane”¹) oraz „Spis wyrazów z budownictwa, przeznaczonych do II. tomu „Technika”¹²).

Dalej zaznaczam, że cenny zbiór materjałów do polskiego słownictwa budowniczego posiada w rękopisie prof. dr. inż. Jan Sas Zubrzyck i³).

Dużo materjału do słownictwa tego działu znaleźć można także w czasopismach: „Architekt” (Kraków 1900—1931) oraz „Architektura i Budownictwo” (Warszawa 1925 i następne).

W r. 1917 Koło Architektów w Warszawie wybrało ze swego grona Komisję słownictwa budowlanego polskiego, mającą zająć się zbieraniem odnośnych mater jałów i opracowaniem wydawnictw w tym przedmiocie. Nadzwyczajny Zjazd

!) Por. Przegl. Techn. 1903, str. 22.

²)    Por. Dodatek do VIII. zesz. Architekta z r. 1907.

³)    Zmarł w r. 1935.

Techników Polskich w Warszawie w r. 1917, po wygłoszeniu przez inż. Alfreda Dicksteina referatu : „Słownictwo budowlane polskie”¹), uznał Komisję słownictwa budowlanego za organ centralny, skupiający w sobie całość prac nad słownictwem budownictwa. Jako wynik swoich ówczesnych prac Komisja wydała: „Przyczynki słownictwa budowlanego polskiego. Serja I.” (Warszawa 1919)²).

Z chwilą utworzenia Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego Akadem j i Nauk Technicznych w Warszawie i zapoczątkowania przez nią prac nad „Słownikiem polskich wyrazów technicznych”, warszawskie Koło Architektów podjęło się opracowania w nim dwóch działów: budownictwa ogólnego oraz budownictwa specjalnego cywilnego i wojskowego, z wyjątkiem konstrukcyj ściśle wojskowych i budownictwa żelbetowego, powierzonych już innych komisjom. Dział budownictwa ogólnego został już opracowany, prace nad drugim działem są w toku:i).

!) Por. Pamiętnik Nadzwyczajnego Zjazdu Techników Polskich w Warszawie w r. 1917, Warszawa 1917, str. 181.

²)    Por. Przegl. Techn. 1919, str. 134.

³)    W’yniki tych prac ogłoszono w czasopiśmie: ,.Architektura i Budownictwo”. Warszawa 1932, Nr. 5 i następne. Por. także str. 42 niniejszej rozprawy.

VIII. SŁOWNICTWO BUDOWY MASZYN I TECHNOLOGII MECHANICZNEJ (ORAZ MECHANIKI).

Najdawniejszem źródłem słownictwa mechaniki oraz budowy maszyn jest X. Stanisława Solskiego „Architekt Polski

.....”¹⁰ 11 12 13 14 15 16 17 18 19), wydany w Krakowie w r. 1690. Jest to pierwsz? księga

”. „Architekt Polski” jest wyborną książką

dzieła, z trzech zamierzonych przez autora, będąca praktycznym podręcznikiem mechaniki elementarnej i budowy maszyn używanych w budownictwie; na wstępie zawiera pierwszy zaczątek słowniczka technicznego tych działów, w „Nauce I-szej” mamy bowiem „wykład slow niezwyczaynych techniczną, pełną ścisłych uwag i praktycznych wskazówek, napisaną jasno, czystym językiem²).

Materjały do słownictwa budowy maszyn i technologji mechanicznej znaleźć można w odnośnych artykułach w czasopismach: „Dziennik Wileński” (Wilno 1816—1822), „Izys Polska” (Warszawa 1820—1828), „Tygodnik Rolniczo-Technologiczny” (Warszawa 1885—1850), „Korespondent Handlowy, Przemysłowy i Rolniczy” (Warszawa 1841—1874) i innych.

Staranne słownictwo z zakresu włókiennictwa zawiera książka Augusta Ferdynanda Bernhardta: „Plóciennictwo” (Warszawa 1842). Wyrazy techniczne, zawarte w tej książce, ogłosił L. K. Birkenmajer w artykule : Dawne słownictwo techniczne polskie”¹).

W „Przewodniku dla maszynistów kierujących parowozami” Aleksandra Łapińskiego²), wydanym w Warszawie w r. 1845, znajduje się „Słowniczek parowozowy”, zawierający nazwy części składowych parowozu w języku polskim i angielskim.

”, wydanej w Poznaniu w r.

Materjały do słownictwa maszyn rolniczych znajdują się w książeczce Hipolita Cegielskiego: „Narzędzia i machiny rolnicze uznane za najpraktyczniejsze 1858.

Dzieło Artura Morina: „Przewodnik praktyczny dla in-

”, prze-

żenierów, mechaników, budowniczych i artylerzystów tłumaczone na język polski przez Bronisława Marczewskiego (Warszawa 1859), odznacza się dobrem słownictwem. Wiele wyrazów z działu hydrauliki i maszyn parowych, tam zawartych, utrzymało się bez zmiany do teraz³).

Książka inż. Jana Pietraszka: „Przewodnik praktyczny dla użytku maszynistów i ich pomocników na drogach żelaznych” (Warszawa 1873) zawiera odnośny „Słowniczek niektórych wyrazów technicznych używanych w językach: polskim, niemieckim i francuzkim”.

Przekład książki J. Brosiusa i R. Kocha: „Szkoła maszynisty”, dokonany przez inż. Ludwika Wojnę (Warszawa — Kraków 1879 —1880) odznacza się starannem słownictwem z zakresu budowy parowozu i eksploatacji kolei. Wojno uwzględnił głównie słownictwo przyjęte na kolejach Wiedeńskiej i Bydgoskiej oraz używane w Przeglądzie Technicznym; obok wyrazów polskich zamieścił nazwy rosyjskie i niemieckie.

” prof. К a-

„Podręcznik dla konstrukcyi i budowy maszyn rola Stadtmiillera (Kraków 1888 — 1897), który napisany jest językiem poprawnym, zawiera nazwy maszyn i ich części w językach: niemieckim, francuskim, angielskim, a częściowo i rosyjskim.

W dziele inż. Stanisława Małyszczyckiego: „Mly-narstwo zbożowe. Tom I.”, wydanem w Warszawie w r. 1890, słow-

!) Por. Czasop. Techn. 1904, str. 144.

²)    Przekład angielskiej książeczki Gregory’ego.

³)    Por. Feliksa Kucharzewskiego „Piśmiennictwo techniczne polskie”, tom II., str. 391.

nictwo młynarskie po raz pierwszy występuje w obszernym zakresie. Autor starał się skutecznie, by było ono zrozumiałe nietylko dla teoretyków, ale i dla praktyków¹).

W książce prof. dr. Jana Nepomucena Frankego: „Poradnik dla obsługi i nadzoru maszyn i kotłów parowych, tudziez motorów gazowych, benzynowych i naftowych” (Lwów 1899) znajduje się odnośny ,,Słowniczek polsko-niemiecki”.

Dzieło prof. inż. Juljusza Bykowskiego: „Podręcznik mechanicznej technologii”, obejmujące technologję metali i drewna, technologję włókna i technologję zboża (Lwów 1896, 1906 i 1907), zawiera obok ważniejszych wyrazów technicznych polskich odpowiednie nazwy niemieckie, a często także francuskie i angielskie. Dzieło to posiada słownictwo bardzo starannie dobrane²).

Około r. 1900 ukazało się kilka prac z zakresu słownictwa technologii włókna, z których na szczególniejszą uwagę zasługuje „Słowniczek przędzalniczy w pięciu językach” Adama Trojanowskiego. Słownik ten, mający na celu oczyszczenie naszego języka technicznego tego działu z naleciałości obcych, wyszedł w dwóch częściach, z których pierwsza, wydana w Warszawie w r. 1905;!), stanowi słownik polsko-francusko-niemiecko-angielsko-rosyjski, druga, zaś, wydana również w Warszawie w r. 1910, obejmuje słowniki: angielsko-polski, francusko-polski, niemiecko-polski i rosyjsko-polski.

W ostatnich latach wyszły jeszcze dwa słowniki tego autora: „Słownik tkacko-wrykończalniczy w pięciu językach” (Warszawa 1927) i „Słownik włókienniczy w pięciu językach” (Łódź 1930). Oba te słowniki mają układ podobny jak „Słowniczek przędzalniczy”.

W dziale kolejnictwa oprócz „Słowników kolejowych” : B. W. Da-rowskiego (Lwów 1889 i 1890), A. Podworskiego (Warszawa 1892) i A. Rybickiego (Siemianowice 1925) oraz „Słowniczka parowozowego” (Warszawa 1924) i „Słowniczka wagonowego” (Warszawa 1927) S. Kruszewskiego, wymienionych poprzednio²⁰), na wyliczenie zasługują jeszcze, wydane nakładem Ministerstwa Komunikacji: „Mianownictwo wagonów i ich części” (Bydgoszcz 1929) i „Mianownictwo części parowozowych i tendro-

wych” (Warszawa 1931), podające przyjęte nazwy odnośnych części składowych wraz z rysunkami¹).

” (Mechanik 1928)⁴) jako

Z zakresu słownictwa obrabiarek ukazały się: „Ilustrowany słowniczek typowych obrabiarek” (Mechanik 1920)²), stanowiący uzupełnienie „Słownika rzemieślniczego ilustrowanego”, wydanego przez Delegację Słownikową V. Zjazdu Techników Polskich³), oraz „Klasyfikacja obrabiarek do metali wynik odnośnych prac Polskiego Komitetu Normalizacyjnego w Warszawie.

Wydany w Wieliczce w r. 1913 „Niemiecko-polski słownik górniczy” inż. Feliksa Piestraka⁵) zawiera również wyrazy, odnoszące się do maszyn górniczych.

W r. 1925 wyszedł w Siemianowicach słownik A. M. E 1 a n d t a : „Kotły parowe. Słownik polsko-niemiecki i niemiecko-polski”, podający znaczną ilość wyrazów, dotyczących ustroju i obsługi kotłów parowych.

Sprawą słownictwa budowy maszyn zajęła się w ostatnich latach Komisja Polskiego Słownictwa Technicznego Akadem j i Nauk Technicznych w Warszawie, z inicjatywy której przystąpiono do ułożenia odnośnych słowników. Przygotowane do druku są słowniki z zakresu sygnalizacji i urządzeń bezpieczeństwa, taboru dróg żelaznych i kotłów, w opracowaniu zaś znajdują się słowniki z lotnictwa, dźwignic i podnośnic⁰).

W r. 1933 wyszedł „Słownik polskich wyrazów technicznych. Dział 36. Poddział 3. Chłodnictwo”, opracowany przez członka Aka-demji prof. dr. inż. Bohdana Stefanowskiego. Obok każdego wyrazu polskiego oraz określenia pojęcia, do którego się odnosi, podane są odpowiedniki w czterech językach: niemieckim, rosyjskim, francuskim i angielskim. Prócz tego znajdują się skorowidze alfabetyczne.

Zaznaczam wreszcie, że do ustalenia współczesnego słownictwa budowy maszyn i technologji mechanicznej przyczynia się również

!) Por. dział VII. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

²)    Str. 18, 54 i 88. Wydanie drugie wyszło w Bydgoszczy w r. 1925.

³)    Omówionego w rozdziale XII. „Słownictwo rzemiosł”, str. 88 niniejszej rozprawy.

4)    Str. 93, 157, 190, 223, 255 i 286.

⁵)    Wydanie drugie: Katowice 1924. Omówiony w rozdziale XI. „Słownictwo górnictwa i hutnictwa”, str. 82 niniejszej rozprawy.

⁶)    Por. str. 39 niniejszej rozprawy.

w znacznym stopniu działalność Polskiego Komitetu Normalizacyjnego w Warszawie, który przy opracowaniu norm technicznych ustala zarazem odnośne nazwy¹).

Podam tu jeszcze dzieje słownictwa mechaniki, nauki podstawowej teorji maszyn, które rozwijało się w dziełach fizyki i mechaniki.

” (Kraków 1690),

Najdawniejsze wyrazy z mechaniki zawiera dzieło X. Stanisława Solskiego: „Architekt Polski omówione na początku tego rozdziału.

”, której część pewną stanowi wykład

W wydanej w Poznaniu w latach 1765 —1776 fizyce X. Józefa Rogalińskiego: „Doświadczenia skutków Rzeczy pod zmysły podpadaiących mechaniki, mamy sporo wyrazów udatnych, są tam i wyrazy dziwaczne; pamiętać jednak trzeba, że Rogaliński musiał nietylko zbierać, ale i w znacznej mierze tworzyć słownictwo mechaniczne²).

Przekład łacińskiego dzieła Michała Hubego: „Fizyka

”, dokonany przez

dla Szkół Narodowych. Część I. Mechanika X. К u kiel a i X. J. Koca (Kraków 1792), odznacza się starannym doborem wyrazów, wskutek kilkakrotnego omawiania go przed wydaniem na posiedzeniach Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych. Jest to zatem pierwsza zbiorowa praca nad słownictwem mechaniki, stanowiąca główne źródło późniejszego słownictwa tej nauki³).

” (Warszawa 1824) posiada również słow

Dzieło prof. X. Rafała Skolimowskiego: „Nauka mechaniki i hidrauliki

nictwo starannie dobrane.

” wydał w Warszawie

Doskonały przekład I. tomu podręcznika J. Weisbacha: „Mechanika teoretyczna i stosowana w r. 1856 inż. Stanisław Bakka. Słownictwo tej książki utrzymało się do dzisiaj⁴).

W dziele prof. G. H. Niewęgłowskiego: „Kurs Mechaniki Rozumowej” (Paryż 1878 — 1876) znajduje się słownictwo

!) Por. str. 43 i dział VII. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej

rozprawy.

²)    Por. Feliksa Kucharzewskiego „Piśmiennictwo techniczne polskie”, tom II., str. 348. Por. także str. 100 niniejszej rozprawy.

³)    Por. Feliksa Kucharzewskiego „Piśmiennictwo techniczne polskie”, tom II., str. 351. Por. także Jana N. Frankego „Mechanika teoretyczna”, str. XXIX.

4)    Por. Feliksa Kucharzewskiego „Piśmiennictwo techniczne polskie”, tom II., str. 389.

oryginalne, nie uwzględniające jednak właściwości naszego języka¹).

Dzieło Władysława Klugera: „Wykład wytrzymałości materjałów i stałości budowli”, wydane w Paryżu w r. 1876, odznacza się wzorowem słownictwem tego działu.

” z odpowiednikami w językach: niemieckim, francuskim

W bardzo cennem dziele prof. dr. Jana Nepomucena Frankego: „Mechanika teoretyczna” (Warszawa 1889) znajduje się szczegółowy „Spis terminów mechanicznych w tern dziele używanych i angielskim.

Zaznaczam wkońcu, że sprawą ustalenia słownictwa mechaniki zajęła się w ostatnich latach Komisja Polskiego Słownictwa Technicznego Akadem j i Nauk Technicznych w Warszawie. Prace nad odnośnym słownikiem są w toku²).

!) Por. Jana N. Frankego „Mechanika teoretyczna”, str. XXX.

²) Por. sprawozdanie: „Akademja Nauk Technicznych 1920—1932”, Warszawa 1932, str. 146. Por. także str. 39 niniejszej rozprawy.

IX. SŁOWNICTWO SAMOCHODOWE I LOTNICZE.

Do chwili odzyskania niepodległości państwowej Polska nie posiadała własnego słownictwa samochodowego ani lotniczego. Istniała tylko „gwara” samochodowa i lotnicza, o której usunięcie starała się usilnie redakcja czasopisma „Lotnik i Automobilista”, wychodzącego w Warszawie w latach 1911 —1914.

W r. 1912 wydał w Warszawie redaktor powyższego czasopisma, inż. Witold Rumbowicz, dziełko : „Samochód i płatowiec”, zawierające „Słownictwo samochodowe i lotnicze” w językach: polskim, niemieckim i francuskim.

Potrzeba wprowadzenia jednolitego słownictwa do organizującej się armji polskiej skłoniła już w r. 1917 ówczesną Komisję Wojskową przy Tymczasowej Radzie Stanu w Warszawie do zajęcia się między innemi także sprawą ustalenia słownictwa samochodowego i lotniczego. Powstała w tym roku Komisja do spraw słownictwa wojskowego zajęła się zbieraniem odnośnych mate-rjałów, jednakże pracy swej z przyczyny niepomyślnych warunków politycznych nie ukończyła. Wznowił ją Referat dla spraw słownictwa wojskowego, utworzony w r. 1918 przy Sekcji Naukowej wymienionej Komisji Wojskowej.

Jeszcze w tym samym roku nakładem Komisji wychodzi w Warszawie inż. Stefana Wacława Malinowskiego „Słownik wojskowy niemiecko-polsko-francusko-rosyjski (projekt). Część tech-niczno-wojskowa. Zeszyt I”, obejmujący także dział samochodowy i lotniczy. Słownik ten zawiera wiele nazw nowych, niektóre z nich są wcale udatne.

W r. 1919 wydaje Wydział Techniczny przy Dowództwie Wojsk Aeronautycznych w Poznaniu słownik techniczny francusko-polski i polsko-francuski: „Aeronautyka”, opracowany według wojskowych źródeł francuskich.

W tym samym roku wyszły jeszcze dwa inne słowniki: w Warszawie opracowany przez Sekcję Samochodową Ministerstwa Spraw Wojskowych „Podręczny słowniczek samochodowy” polsko-niemiec-ko-rosyjski oraz w Wiedniu Stanisława Szydelskiego ,,Słownik techniczny dla automobilistów” w trzech językach: polskim, francuskim i niemieckim¹).

W następnych latach ukazały się z zakresu lotnictwa : inż. К a-rola Stadtmiillera „Niemiecko-polski słownik lotniczy” (Lwów i Warszawa 1921), przejrzany przez Komisję Językową Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie, oraz Tadeusza Bała-bana i Kazimierza Wolskiego „Wojskowy słowniczek lotniczy polsko-francusko-niemiecko-rosyjski” (Warszawa 1922), stanowiący tom I. materjałów Centralnej Komisji Słownictwa Wojskowego, utworzonej w r. 1920 przy Ministerstwie Spraw Wojskowych w Warszawie.

Komisja ta zajęła się również sprawą słownictwa samochodowego. Rozpatrzyła ona projekt, opracowany przez dawną Sekcję Samochodową Ministerstwa Spraw Wojskowych i uzgodniła go ze słownictwem ogólnem, używanem na polskich wyższych uczelniach technicznych²). Ustalone w ten sposób słownictwo zostało wydane przez Wydział Wojsk Samochodowych Ministerstwa Spraw Wojskowych jako „Katalog materjałowy służby samochodowej” (Warszawka 1923).

W r. 1926 zaczął wychodzić zeszytami analogiczny „Katalog materjału wojskowego” z zakresu lotnictwa, ułożony przez Departament Lotnictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych, a przejrzany przez Referat Słownictwa przy Wojskowym Instytucie Naukowo-Wydawniczym powyższego Ministerstwa. Wydawnictwo to nie zostało jeszcze ukończone³).

W r. 1931 ukazał się Kazimierza Wolskiego „Słownik lotniczy w językach: polskim, francuskim, niemieckim i angielskim”, wydany przez Instytut Badań Technicznych Lotnictwa w Warszawie.

Na zakończenie niniejszego rozdziału zaznaczam, że sprawą słownictwa lotniczego zajmuje się również Polski Komitet Normalizacyjny w Warszawie, w którym przy Komisji Lot-

x) Wydanie drugie, poprawione i rozszerzone: Lwów i Warszawa 1921.

²)    Por. artykuł: „W sprawie słownictwa samochodowego”. Samochód, Warszawa 1922, str. 37.

³)    Por. dział VIII. „Bibljograf ji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

niczej istnieje Podkomisja słownictwa lotniczego. Podkomisja ta, pracująca pod przewodnictwem prof. dr. inż. M a-ksymiljana Hu ber a, ustala dla opracowywanych przez Komisję Lotniczą norm odnośne nazwy, ponadto zajmuje się ona ułożeniem słownika lotniczego. Praca ta odbywa się w porozumieniu z Komisją Polskiego Słownictwa Technicznego Akademj i Nauk Technicznych w Warszawie, według przyjętych przez nią zasad, oraz przy współudziale Instytutu Badań Technicznych Lotnictwa. Podkomisja powyższa ustaliła tymczasowy podział słownika lotniczego na 8 działów i rozdzieliła je między referentów. Całkowicie opracowane działy słownika będą przesyłane do Polskiego Komitetu Normalizacyjnego, który ogłosi wszystkie słowa, wchodzące w te działy, w „Wiadomościach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego”, według zasad przyjętych dla projektów norm, celem poddania ich dyskusji. Następnie zostaną one przekazane Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych do ostatecznego rozpatrzenia, wreszcie zostaną wydane jako dział 27. „Komunikacje powietrzne” polskiego słownika technicznego. Słownik lotniczy jest już częściowo przygotowany do druku, dalsze prace są w toku¹). -

x) Por. str. 39 i 44 niniejszej rozprawy.

X. SŁOWNICTWO ELEKTROTECHNIKI.

Najdawniejsze wyrazy z tego działu można znaleźć w starych podręcznikach fizyki, wydanych w drugiej połowie XVIII. wieku, oraz w pierwszych książkach elektrotechnicznych, w których zajmowano się głównie ochroną budynków przed piorunami¹). Niektóre z użytych tam wyrazów są wcale udatne i przetrwały do dnia dzisiejszego.

Pierwsze zbiorowe wysiłki, zmierzające do stworzenia rodzimego słownictwa elektrotechnicznego, ujawniają się prawie równocześnie około r. 1900 w trzech ośrodkach: w Warszawie rozpoczyna pracę Delegacja Elektrotechniczna przy warszawskiej Sekcji Technicznej Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu, we Lwowie pracuje Komisja Słownikowa Towarzystwa Politechnicznego, wreszcie młodzież polska, studjująca w Darmstadzie, zajmuje się też tą sprawą i to najowocniej, wydaje bowiem w latach 1901 —1902 dwa autografowane słowniczki, drugi z nich został nawet przejrzany przez Komisję Słownikową lwowską²).

Ponieważ okazuje się potrzeba połączenia wysiłków, Delegacja Elektrotechniczna warszawska i Komisja Słownikowa lwowska zawierają w r. 1902 umowę, ustalającą główne wytyczne i metody wspólnej pracy³). W imieniu Delegacji warszawskiej podpisali ją inżynierowie : dr. Kazimierz Obrębowicz i Marjan Lutosławski, w imieniu Komisji lwowskiej inżynierowie : Stani-

go:

techniczny 1934, str. 113.

²)    Por. dział IX. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

³)    Por. Przegl. Techn. 1902, str. 370 i Czasop. Techn. 1902, str. 187.

!) Tytuły tych dzieł podane są w pracy dr. Teofila żebrawskiego: ,,Bibliografija piśmiennictwa polskiego z działu matematyki i fizyki oraz ich zastosowań” ( Kraków 1873) iw artykule inż. Bolesława Jabłońskie-,,Polskie piśmiennictwo elektrotechn. w XVIII. wieku”, Przegl. Elektro-

sław Bogucki, Bolesław W. Darowski, prof. Roman Dzieślewski, prof. Gabrjel Sokolnicki, Józef Tomicki i Kazimierz Wiśniewski, oraz prof. dr. I g n a-cy Zakrzewski. Jako wynik wspólnej pracy wyszły w Warszawie w r. 1904 „Materyały do słownictwa elektrotechnicznego”, ułożone przez inżynierów : Tadeusza żerańskiego i Marjana Lutosławskiego, które były pomyślane jako podstawa do dalszej pracy. Podano w nich przyjęte tymczasowo terminy polskie w tłumaczeniu z niemieckiego, a Komisja lwowska i Delegacja warszawska miały wpisać swe propozycje w przeznaczone do tego rubryki i je następnie między sobą uzgodnić. Niestety to uzgodnienie nie nastąpiło, a wspólną pracę przerwano.

Tymczasem na pierwszy plan występuje sprawa wydawnictwa ,,Technika”. W łonie jego Komitetu Redakcyjnego wre przez kilka lat (do r. 1908) praca słownicza pod przewodnictwem dr. inż. Kazimierza Obrębowicza — do jakich rezultatów doprowadziła, zaznaczyłem już poprzednio, omawiając ten cenny podręcznik¹). Słownictwo elektrotechniczne „Technika” upadło jednak bardzo rychło²).

Potem na kilka lat ustaje praca w Warszawie, a rozwija się we Lwowie. Zapoczątkowuje ją prof. inż. Kazimierz Drewnowski swoją krytyką: „W sprawie słownictwa elektrotechnicznego zastosowanego w II. tomie „Technika”³). Istniejąca od r. 1907 w łonie Towarzystwa Politechnicznego lwowskiego Sekcja Elektrotechniczna, która za jedno z pierwszych zadań obrała sobie pracę nad polskiem słownictwem elektrotechnicznem, wydaje w r. 1909

autografowany „Projekt słownictwa elektrotechnicznego.....”,

”, zalecony przez

opracowany przez inżynierów : prof. Kazimierza Drewnowskiego i Tadeusza Gaj czaka, a w r. 1911 na tym projekcie oparte tłumaczenie „Przepisów bezpieczeństwa urządzeń elektrycznych o prądzie silnym”, w których wprowadzono nowe słownictwo, oraz „Słowniczek elektrotechniczny V. Zjazd Techników Polskich we Lwowie jako podstawa do dalszych prac na tern polu¹).

!) Por. str. 18 i nast. niniejszej rozprawy.

²)    Por. Pamiętnik Nadzwyczajnego Zjazdu Techników Polskich w Warszawie w r. 1917, Warszawa 1917, str. 276.

³)    Por. Czasop. Techn. 1908, str. 121. Także osobna odbitka.

⁴)    Por. Pamiętnik V. Zjazdu Techników Polskich we Lwowie w r. 1910, Lwów 1911, str. XVIII.

Następnie Sekcja Elektrotechniczna lwowska pracuje nad słownictwem polskiego wydania Katalogu Zakładów Siemensowskich, podczas gdy Delegacja warszawska przystępuje do dyskusji nad „Słowniczkiem elektrotechnicznym” lwowskim. Komitet Redakcyjny działu „Elektrotechnika” w Przeglądzie Technicznym porządkuje i uzgadnia własne, od r. 1910 zbierane materjały, które, rozpatrzone potem przez Koło Elektrotechników przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie, rozesłano w r. 1914 do zrzeszeń technicznych w Łodzi, Sosnowcu, Poznaniu, Krakowie i Lwowie, celem zasięgnięcia ich opinji i przeprowadzenia dyskusji²¹). Wojna światowa przerwała te prace w r. 1914 i ograniczyła działalność na tern polu. Pracuje tylko w dalszym ciągu Koło Elektrotechników przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie. Część zebranych przez nie materjałów zawiera prof. inż. Stanisława O. Wysockiego ,,Opisowy słowniczek elektrotechniczny”, wydany w Warszawie w r. 1917.

Na Nadzwyczajnym Zjeździe Techników Polskich w Warszawie w r. 1917 wygłosił prof. inż. S. O. Wysocki referat: „Słownictwo elektrotechniczne”²), w którym podał do wiadomości sto kilkadziesiąt wyrażeń, opracowanych przez wyłonioną na powyższym Zjeździe Komisję ustalenia słownictwa elektrotechnicznego. Zjazd uchwalił te wyrażenia i ogłosił je w Przeglądzie Technicznym³), stwarzając tern samem podstawę, na której następuje w późniejszych latach nadzwyczajny rozwój słownictwa elektrotechnicznego.

Kierujące stanowisko w tej pracy obejmuje Centralna Komisja Słownictwa Elektrotechnicznego przy Kole Elektrotechników w Warszawie, utworzona uchwałą Nadzwyczajnego Zjazdu w r. 1917⁴), która, oparłszy się na materjale „uchwalonym” na tym Zjeździe, pracuje do dnia dzisiejszego, wzbogacając słownictwo elektrotechniczne dwoma zbiorami wyrazów, uchwalo-nemi na Zjazdach Elektrotechników Polskich. I tak I. Zjazd w Warszawie w r. 1919 ustala 32 terminów⁵), zaś II.

Zjazd w Toruniu w r. 1921 zatwierdził około 600 terminów¹). Wszystkie uchwalone na tych trzech Zjazdach wyrażenia zestawił

alfabetycznie i wydał prof. inż. S. O. Wysocki jako „Terminy elektrotechniczne

” (Warszawa 1922).

Działalność Centralnej Komisji przejawia się w omawianiu, uzgadnianiu i ustalaniu terminów elektrotechnicznych przy różnych sposobnościach, jak wydawnictwo dzieł, słowników, przepisów, cenników i t. d., oraz w opracowywaniu i ogłaszaniu w prasie technicznej całych działów słownictwa elektrotechnicznego.

Dokładny obraz rozległych prac Centralnej Komisji, podejmowanych niemal we wszystkich gałęziach elektrotechniki, podają odnośne sprawozdania, zamieszczone w rocznikach Przeglądu Elektrotechnicznego²), oraz rozprawa jej zasłużonego przewodniczącego inż. Jana Rzewnickiego: „Prace nad słownictwem elektrotech-nicznem 1900—1925”'г). Wreszcie należy zaznaczyć, że Centralna Komisja pracuje w porozumieniu z Komisją Polskiego Słownictwa Technicznego Akadem j i Nauk Technicznych, dzieląc się z nią wynikami swoich prac.

” (Lwów—Warszawa 1921), oparty na uchwałach

W latach 1920 —1930 wyszły liczne, osobno wydane słowniki z różnych działów elektrotechniki, z których na szczególną uwagę zasługują : inż. Tadeusza żerańskiego „Słownik elektrotechniczny

Zjazdowych, a polecony do użytku przez Centralną Komisję, oraz najnowszy i najobszerniejszy „Słownik elektrotechniczny prof. inż. S. O. Wysockiego (Warszawa 1929), oparty na uchwałach Centralnej Komisji. Słownik ten, opracowany w sposób nowoczesny, posiada układ rzeczowy (według działów), zawiera wyrazy w językach: polskim, czeskim, rosyjskim, francuskim, angielskim i niemieckim, jakoteż odnośne spisy alfabetyczne. Przez wydanie powyższego słownika wprowadził prof. Wysocki słownictwo elektrotechniczne polskie na teren międzynarodowy, zaznaczając w ten sposób pracę elektryków polskich w tym kierunku. Na tern miejscu składam należny hołd niepospolitym zasługom przedwcześnie zgasłego prof. inż. Stanisława O. Wysockiego (ur. 1876, zm. 1931), autora licznych prac z dziedziny elektrotechniki i niestrudzo-

!) Por. Przegl. Elektrotechn. 1921, str. 313.

²)    Wyszczególnione w dziale IX. ,,Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

Także osobna odbitka:

³)    Por. Przegl. Elektrotechn. 1926, str. 171.

Warszawa 1926.

nego pracownika około ustalenia polskiego słownictwa elektrotechnicznego¹).

W ostatnich latach ukazał się również szereg artykułów z dziedziny słownictwa elektrotechnicznego, ogłoszonych przeważnie przez członków Centralnej Komisji, głównie w Przeglądzie Elektrotechnicznym. Autorami ich są inżynierowie : prof. Kazimierz Drewnowski, prof. dr. Janusz Groszkowski, prof. Mieczysław Pożaryski, Jan Rzewnicki, prof. Stanisław Odrowąż Wysocki i inni'²). Ponadto ogłosili w tym czasie szereg prac: Polski Komitet Elektrotechniczny i Centralna Komisja Słownictwa Elektrotechnicznego.

Bardzo staranne słownictwo, uwzględniające wyniki prac Centralnej Komisji, zawierają: „Normy i przepisy Związku Elektrotechników Niemieckich”, przetłumaczone pod redakcją prof. inż. S. O. Wysockiego³), jako też dzieło prof. dr. inż. Janusza Groszkowskiego: „Lampy katodowe oraz ich zastosowanie w radiotechnice”⁴), stanowiące pierwszą poważną, specjalną pracę w języku polskim z dziedziny radjotechniki.

Obecnie Centralna Komisja przystąpiła do wydania obszernego słownika, który zaczął już wychodzić zeszytami jako „Słownictwo elektrotechniczne polskie”⁵). Materjały do słownika zgrupowano w 15 działach według układu, przyjętego przez Międzynarodową Komisję Elektrotechniczną (CEI)⁰).

Każdy dział składa się z poddziałów, przyczem całość zawierać będzie przeszło 5000 wyrazów, wśród których umieszczono około 2000 wyrazów, przeznaczonych przez Międzynarodową Komisję Elektrotechniczną do słownika elektrotechnicznego międzynarodowego. Obok nazw polskich, podanych bez określeń⁷), znajdują się

!) Por. nekrolog Wysockiego w Przegl. Elektrotechn. 1932, str. 2 5.

²)    Por. dział IX. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

³)    Warszawa 1924. Wydawnictwo Związku Elektrotechników Polskich.

⁴)    Warszawa 1925. Nakł. Wojsk. Instytutu Nauk.-Wydawn.

⁵)    Zeszyt I. Warszawa 1932.

⁶)    Sprawa międzynarodowego słownictwa elektrotechnicznego była w r. 1930 rozważana na zebraniu Podkomisji Słownika międzynarodowego Międzynarodowej Komisji Elektrotechnicznej (CEI) w Paryżu oraz na plenar-nem zebraniu tejże Komisji w Sztokholmie. Por. Przegl. Elektrotechn. 1930, str. 282 i 524.

⁷)    Dobieraniem ścisłych definicyj zajmuje się Akadem ja Nauk Technicznych przy współpracy Komisji Definicyj i Symboli Polskiego Komitetu Elektrotechnicznego.

odpowiedniki francuskie i niemieckie. Słownik powyższy jest wynikiem długoletnich prac Centralnej Komisji. Wszystkie wyrazy, w nim zawarte, zostały kilkakrotnie przedyskutowane.

Na zakończenie podaję, że słownictwo Centralnej Komisji Słownictwa Elektrotechnicznego przy Stowarzyszeniu Elektryków Polskich zostało ogólnie przyjęte, wprowadzone przez polskie politechniki i Polski Komitet Elektrotechniczny, zastosowane w całem piśmiennictwie elektrotechnicznem, uznane przez czynniki urzędowe, przemysł i handel.

Osobnego omówienia wymaga sprawa ustalenia słownictwa tele-techniki. Pracę tę podjęła w r. 1924 Komisja Słownicza, wyłoniona przez Koło Teletechników przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie (późniejsze Stowarzyszenie Teletechników Polskich)²²)- Opracowała ona słownictwo części składowych aparatów telefonicznych i telegraficznych oraz projekt schematyczny symboli teletechnicznych. Ponadto brała udział w odnośnych pracach Centralnej Komisji Słownictwa Elektrotechnicznego, Polskiego Komitetu Elektrotechnicznego oraz Rady Teletechnicznej, utworzonej przy Ministerstwie Poczt i Telegrafów w Warszawie. Zamierzając wydać słownik teletechniczny w czterech językach, a to polsko-fran-cusko-angielsko-niemiecki, ogłasza Komisja Słownicza projektowane słownictwo jako „Słownik teletechniczny” w Przeglądzie Teletechnicznym²), celem przeprowadzenia odnośnej dyskusji i ewentualnych zmian lub poprawek.

XI. SŁOWNICTWO GÓRNICTWA I HUTNICTWA (ORAZ MINERALOGJI I GEOLOGU).

Górnictwo polskie powstało ze ściśle rodzimych pierwiastków dzięki ogromnemu bogactwu przyrodzonemu ziem polskich i poszczycić się może posiadaniem własnego, bardzo starego słownictwa, urabianego samorzutnie od najdawniejszych czasów. Słownictwo to posiadało już w XI. i XII. wieku nabyte prawo obywatelstwa, o czem świadczą polskie wyrazy techniczno-górnicze, przytaczane w dokumentach łacińskich z tych czasów²³).

Najstarszych materjałów do słownictwa górniczego szukać należy w całym szeregu dokumentów, zawierających: rozporządzenia, statuty, przywileje, pozwolenia (na rozpoczęcie poszukiwań, otwieranie i prowadzenie kopalń soli i kruszców, zakładanie płóczek, hut i sztolni), mandaty, sprawozdania, wykazy, opisy kopalń i t. d.²).

Ważniejsze z tych dokumentów ogłosił w r. 1841 Hieronim

”³), jako:

Łabęcki w swojem dziele: „Górnictwo w Polsce „Corpus juris metallici polonici antiąuioris, seu: collectio statuto-rum, privilegiorum, mandatorum et laudorum, antiquum jus mon-tanum et metallicum polonicum complectens”, to jest: „Zbiór ustaw i przywilejów królewskich, poleceń władz górniczych i uchwał gwareckich, zawierających w sobie przepisy dawnego prawa górniczego

polskiego”¹). Oprócz licznych dokumentów i traktatów łacińskich, zawierających nieraz wtrącone wyrazy techniczne polskie, mamy tam, od r. 1564 począwszy, dokumenty i traktaty polskie, które są bogatem źródłem słownictwa górniczego. Łabęcki podał w II. tomie swego dzieła obszerną bibljografję górnictwa i nauk przyrodzonych, ścisły związek z niem mających.

W dziele X. Krzysztofa Kluka: „Rzeczy kopalnych osobliwie zdatnieyszych szukanie, poznanie i zażycie 1781—1782)²), na początku poszczególnych części, traktujących o wodach, solach, tłustościach ziemnych, ziemiach, kamieniach i kruszcach, podane są zestawienia nazw różnych rodzajów powyższych wód i kopalin w języku łacińskim i polskim. Oprócz tego w tekście są często przytaczane nazwy niemieckie i łacińskie. W dziele Kluka znajduje się także zaczątek naszego słownictwa naftowego.

Z tego czasu mamy książkę X. Józefa Osińskiego: „Opisanie polskich żelaza fabryk i jego tłumaczenie dzieła G. Courtivrona i P. Bouchu’a: „Na-

” (Warszawa

”, wydaną w Warszawie w r. 1782

uka o gatunkach i szukaniu rudy żelazney, topieniu iey w piecach wielkich

”, które wyszło w Warszawie w r. 1782. W książce pierwszej znajduje się „Słownik Koźniacki, oprócz wyrazów Technicznych, wiele wiadomości zawieraiący”; jest to pierwszy zawiązek naszego słownika górniczego.

Dalej w słowniczki wyposażone są prace X. Stanisława

Staszica: „O ziemiorodztwie gór dawniey Sarmacyi, a późniey Polski

” (Warszawa 1810), „O ziemiorodztwie Karpatów (Warszawa 1815) oraz tłumaczenie francuskiego podręcznika J. L. В u f f o n a : „Epoki natury Widocznie Staszic przywiązywał niemałą wagę do czystości języka, skoro starał się wesprzeć powstającą naukę polską słownictwem rodzi-mem. Jednak Hieronim Łabęcki w swem „Górnictwie wyraża się o słownictwie Staszica ujemnie⁴), zarzucając mu, że tworzy je nie zawsze szczęśliwie, używając wyrazów w innem znaczeniu, niż są w pospolitym języku utarte lub że wskrzesza dawne wyrazy, które tylko w pewnej miejscowości kraju mogą być zrozumiane⁵).

УУ

” (Warszawa 1786, 1803 i 1816)³).

)>

!) Por. tom II., str. 69—514.

²)    Wydanie drugie 1790—1791, trzecie 1797—1802.

³)    Por. dział X. ,,Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

⁴)    Por. tom II., str. 532.

⁵)    Ocenę słownictwa X. S. Staszica podał także inż. T. Pochwalski w Przegl. Techn. 1906, str. 115,

Dalsze materjały do słownictwa górniczo-hutniczego zawierają instrukcje służbowe, raporty urzędowe i sprawozdania różnych kopalń w Polsce oraz artykuły w czasopismach warszawskich: „Izys Polska” (1820 — 1828), „Pamiętnik Górnictwa i Hutnictwa” (1830) i „Pamiętnik. .

” później „Tygodnik Rolniczo-Technologiczny”

(1832 — 1839).

see

W dziele Hieronima Łabęckiego: „Górnictwo w Pol-”, wydanem w Warszawie w r. 1841, znajdują się obok wyrazów technicznych polskich również odpowiednie nazwy francuskie i niemieckie.

,n).

W r. 1868 wyszedł w Warszawie tegoż autora: „Słownik górniczy polsko-rossyjsko-francuzko-niemiecki i rossyjsko-połski Łabęcki zużytkował w nim mater jały, zebrane starannie z rękopisów i starych książek, oraz wyrażenia wzięte z mowy ludu górniczego. Podaje on około 50 źródeł, z których czerpał wyrazy. O słowniku swoim pisze w przedmowie: „Nazwałem go górniczym, bo górnictwo uważać można jakoby rdzeń tych nauk i tych rzemiosł, których wyrazy on obejmuje. Nazwaćby go równie można Słownikiem technicznym wyrazów rzemiosł różnych kruszcowych, tudzież innych ściśle z niemi złączonych, oraz nauk wspierających te zatrudnienia, a które na tytule są wypisane”. Obok wyrazu głównego podane są nazwy równoznaczne, określenie znaczenia i inne szczegóły. Autor zaznacza, że prawie połowa wyrazów jego słownika nie znajduje się w innych słownikach polskich.

Słownik Łabęckiego, który przez długi czas spełniał zadanie słownika technicznego ogólnego, posiada i dziś jeszcze wartość niemałą; choć od czasu jego wydania górnictwo rozwinęło się znacznie, mnóstwo słów w nim zawartych nie uległo jednak żadnej zmianie.

Zkolei wspomnę tu o litografowanym „Słowniku górniczym.....”

H. Lichtenstein a, wydanym we Lwowie w r. 1870. Jest to obszerny słownik niemiecko-polski, obejmujący prócz górnictwa cały szereg działów, mających z niem mniej lub więcej ścisły związek, a wymienionych przez autora w tytule. Wydany w małej ilości egzemplarzy, jest dziś białym krukiem; po nim przez długie lata słownictwo górnicze znajduje niewielu chętnych pracowników i tylko

i) Wydanie pośmiertne, staraniem córki Felicji z Łabęckich Buczyńskiej, przejrzane i zredagowane przez Antoniego Wałeckiego i Aleksandra Krajewskiego. Por. dział X. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

nieliczne artykuły, głównie z zakresu słownictwa naftowego, zamieszczone w czasopismach zawodowych¹), świadczą o usiłowaniach, zmierzających w tym czasie do spolszczenia słownictwa górniczego, opartego na świetnych tradycjach dawnych wieków, a germanizo-wanego celowo w latach ośmdziesiątych zeszłego stulecia.

Pierwsze próby ujęcia słownictwa górniczego w ramy pracy zbiorowej pojawiają się w r. 1896, w którym powstaje Dąbrowska Sekcja Górniczo-Hutnicza Oddziału Warszawskiego Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu, stawiając sobie jako jedno ze swoich zadań pracę nad ustaleniem słownictwa górniczego²). Równocześnie grono nafciarzy ze Schodnicy w Małopol-sce powzięło myśl stworzenia polskiego słownictwa techniczno-wiert-niczego, pomysł ten jednak nie został urzeczywistniony²⁴).

Wspomniana wyżej Dąbrowska Sekcja Górniczo-Hutnicza zajęła się zbieraniem odnośnych materjałów, przyczem pracy nad ustaleniem słownictwa górniczego podjęło się kilku członków Sekcji przy współudziale Towarzystwa Górniczego w Krakowie. W wyniku tych prac rozesłano górnikom i hutnikom polskim kwest jonar jusze ze spisem wyrazów, zaleconych do wprowadzenia na kopalniach, oraz terminów, które należałoby spolszczyć, z prośbą o nadesłanie uwag²⁵). W r. 1899 bierze Sekcja udział w konkursie słow-niczym Przeglądu Technicznego, ogłoszonym z przyczyny wydawnictwa „Technika”²⁶), opracowując w związku z tern w r. 1909 „Spis wyrazów górniczych, przyjętych do wprowadzenia na kopalniach”²⁷). W r. 1904 postanawia Sekcja, na zaproszenie Komitetu Redakcyjnego „Technika”, wziąć również udział w konkursie na ulepszenie słownictwa, zastosowanego w I. tomie tego cennego podręcznika²⁸).

Co się tyczy działalności Kół górniczych małopolskich, to myśl, rzuconą w r. 1896 przez grono nafciarzy ze Schodnicy, podjął następnie Związek Techników Wiertniczych w Bory-

!) Por. dział X. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

²) Por. Przegl. Techn. 1896, str. 334 i Przegl. Góra. - Hutn. 1903/4,

str. 241.

sławiu, wybierając komitet, złożony z członków Związku oraz ze znawców kopalnictwa naftowego z poza Związku, który wprawdzie zajął się zbieraniem odnośnych materjałów, lecz nie ogłosił żadnych wyników swojej pracy¹).

Pierwszy Zjazd Górników i Hutników Polskich w Krakowie w r. 1906 nie zajmował się prawie wcale słownictwem. Jedynie przed zamknięciem Zjazdu inż. Felicjan Gadomski poruszył sprawę powołania komisji w celu ustalenia polskiej terminologji górniczej. W związku z tern inż. Wit Sulimir-ski zawiadomił Zjazd o przystąpieniu Komitetu borysławskiego do pracy nad słownictwem techniczno-wiertniczem. Na wniosek dr. Stefana Bartoszewicza Zjazd uchwalił przekazać sprawę utworzenia powyższej komisji do załatwienia stałej Delegacji Zjazdu²).

Wyłoniony z tej Delegacji Komitet Wykonawczy postanowił zaproponować II. Zjazdowi utworzenie Komisji Słownikowej, która zajęłaby się słownictwem górniczem, przygotowując przedewszyst-kiem materjał do słownika technicznego Stadtmiillerów³). Ponadto Komitet zwrócił się z własnej inicjatywy do Dąbrowskiej Sekcji Górniczo-Hutniczej z zaproszeniem do współpracy nad słownictwem górniczem. Sekcja, która właśnie postanowiła wznowić w swem gronie pracę w tym kierunku⁴), przyjęła zaproszenie i uchwaliła zaproponować Komitetowi utworzenie 2 komisyj z udziałem językoznawców; jedna komisja pracowałaby w Zagłębiu Dąbrowskiem, druga zaś w Małopolsce, przyczem po wspólnem porozumieniu się uchwalałyby one odpowiednie wyrazy⁵).

II. Zjazd Górników i Hutników Polskich we Lwowie w r. 1910 utworzył, na wniosek Komitetu Wykonawczego, Komisję Słownikową pod przewodnictwem Stanisława Kontkie wieża ( jun.). W wyniku swoich prac na Zjeździe przeprowadza Komisja następującą uchwałę⁰) :

„II. Zjazd Górników i Hutników Polskich poleca stałej Delega-

!) Por. Czasop. Techn. 1906, str. 312.

²)    Por. Przegl. Górn.-Hutn. 1906, str. 300 i Czasop. Techn. 1906, str. 397.

³)    Por. Pamiętnik II. Zjazdu Polskich Górników i Hutników we Lwowie w r. 1910, Lwów 1912, str. 29. Por. także Przegl. Górn.-Hutn. 1910, str. 582.

⁴)    Por. Przegl. Górn.-Hutn. 1910, str. 63.

⁵)    Por. tamże, str. 799.

⁶)    Por. Pamiętnik II. Zjazdu Polskich Górników i Hutników we Lwowie w r. 1910, Lwów 1912, str. 148. Por. także Przegl. Górn.-Hutn. 1910, str. 797.

cji powołanie stałej Komisji Słownikowej, mającej za zadanie ujed²⁹-nostajnienie polskiego słownictwa górniczo-hutniczego.....”.

Ta stała Komisja powinna — zdaniem Komisji Słownikowej II. Zjazdu — pracować nad ustaleniem słownictwa górniczego i hutniczego przy współudziale i w porozumieniu ze stowarzyszeniami technicznemi i górniczemi w Małopolsce i Królestwie Polskiem, a wyniki jej prac mają być ogłaszane w osobnym dziale Przeglądu Górniczo-Hutniczego.

” Hieronima

Wreszcie Komisja Słownikowa II. Zjazdu postanowiła przekazać Delegacji Zjazdu do rozważenia i załatwienia wniosek dr. Stanisława Bukowieckiego¹), w którym II. Zjazd upoważnia Delegację do przekładu na język polski i ogłoszenia drukiem pomieszczonego w łacińskiem „Corpus juris metallici Łabęckiego²) zbioru statutów i postanowień królewskich oraz uchwał gwareckich, zawierających przepisy dawnego prawa górniczego polskiego.

Powołana w myśl uchwały II. Zjazdu Komisja Słownikowa utworzyła dwie Podkomisje: Dąbrowską i Małopolską³). Podkomisja Dąbrowska nakreśliła sobie bardzo starannie obmyślony program pracy, w wyniku której ogłosiła w latach 1911 —1912 kilkanaście grup wyrazów, przez siebie zebranych, opracowanych i uchwalonych, a następnie omówionych na posiedzeniach pełnej Komisji⁴). Natomiast zamierzone przez nią wydanie encyklopedji górnictwa i hutnictwa nie zostało dokonane.

O działalności Podkomisji Małopolskiej wogóle nic niewiadomo. Jedyny ówczesny ślad prac słowniczych w Małopolsce stanowi wydany przez Delegację Górników i Hutników Polskich kalendarz górniczy „Szczęść Boże” na rok 1913, zawierający „Krótki słowniczek niemiecko-czesko-polski wyrazów górniczych”⁵). Cała zaś inicjatywa w kierunku ustalenia słownictwa górniczego spoczywa od tego czasu wyłącznie w rękach prywatnych i tylko dzięki temu nowsze słownictwo górnicze polskie nie uległo zaniedbaniu.

„Niemiecko-polski słownik górniczy” inż. Feliksa Piestra-ka stanowi owo dopełnienie prac słowniczych Podkomisji Dąbrowskiej, przerwanych w r. 1912. Już pierwsze wydanie tego słownika¹) zawiera przeszło 30 000 słów, drugie²) zaś jest znacznie obszerniejsze. Słownik ten jest dziełem sumiennem i cennem, opartem na rozległych materjałach³). Jedyny zarzut, jaki uczynić można autorowi — zresztą nieznaczny wobec pożyteczności tego dzieła — to zbyt dalekie wniknięcie w działy techniki, dość luźnie związane z górnictwem, stąd objętość książki, jak na słownik górniczy, jest zbyt wielka.

Wkońcu podaję, że Związek Polskich Hutżelaznych i Stowarzyszenie Hutników Polskich przystąpiły do prac nad ustaleniem słownictwa technicznego z zakresu hutnictwa. Celem umożliwienia ogółowi techników wzięcia udziału w tych pracach, ogłasza się je w dodatku do „Hutnika” (Warszawa)⁴). Wyniki tych prac zostaną następnie przekazane Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego Akademj i Nauk Technicznych w Warszawie.

Zkolei omówimy tu słownictwo mineralogji i geologji jako nauk, pozostających w związku z górnictwem i hutnictwem. Najdawniejsze wyrazy mineralogiczne, a to nazwy „kamieni”, znajdują się w starych zielnikach (t. zw. herbarzach) i dziełach przyrodniczo-lekar-skich z XV. i XVI. wieku. Są to przeważnie polskie nazwy (glossy), dopisywane obok wyrazów tekstu łacińskiego dawnych rękopisów, niejednokrotnie przy sporządzaniu nowego rękopisu przepisywane, a nadto uzupełniane dalszemi nazwami i synonimami. Zebraniem i gruntownem opracowaniem nazw przyrodniczych na podstawie odnośnych źródeł zajął się prof. dr. JózefRostafińskiw dziele : „Symbola ad historiam naturalem medii aevi”, wydanem w Krakowie w r. 1900. Autor rozpatrzył w niem szereg rękopisów i inkunabułów, zawierających glossy i ułożył dla nich spisy, obejmujące razem przeszło 11200 nazw polskich z historji naturalnej wieków średnich w Polsce do r. 1534, wśród których przeważają wyrazy z zakresu botaniki. W pracy tej zestawiono oddzielnie nazwy minerałów w rozdziale: „O kamieniach. De lapidibus”⁵). Ze źródeł,

!) Wieliczka 1913.

2)    Katowice 1924.

³)    Spis tych materjałów podaje autor w przedmowie do słownika.

⁴)    Por. rocznik 1931, Nr. 14 i następne.

⁵)    Por. Pars I., str. 457—485.

uwzględnionych przez Rostafińskiego, tylko trzy zawierają znaczniejszą ilość gloss z zakresu mineralogji, a mianowicie:

1)    Antibolomenum Benedicti Parthi (spis leków), rękopis Kapituły Krakowskiej z r. 1472, opracowany przez przyrodnika Jana Stańkę.

2)    Herbarz, drukowany przez Unglera w Krakowie w r. 1534

pod redakcją Stefana Falimirza: „O ziołach i mocy ich.....”.

3)    „Dictionarius Joannis Murmelii variarum rerum”. (Wydanie pierwsze: Kraków 1526.)

W dziele Gabrjela Rzączyńskiego: ,,Historia natura-lis curiosa Regni Poloniae

”, wydanem w Sandomierzu w roku 1721, znajdują się w traktacie pierwszym obok terminów mineralogicznych łacińskich także wyrazy polskie.

”, która zawiera słow-

W r. 1740 ukazała się w Gdańsku praca łacińska przyrodnika Jakóba Teodora Kleina: „Sciagraphia lithologica curiosa seu: lapidum figuratorum nomenclator nik mineralogiczny polski.

” (Wilno 1815).

Do rozwinięcia i utrwalenia słownictwa mineralogicznego w pierwszej połowie XIX. wieku przyczyniły się dzieła czterech mineralogów wileńskich, wykładających na tamtejszym uniwersytecie¹), a to: dr. Romana Symonowicza „O stanie dzisiejszym mineralogii” (Wilno 1806 i 1814), prof. dr. Feliksa D r z e w i ń-s к i e g o „Początki mineralogii podług Wernera, ułożone dla słuchaczów akademickich” (Wilno 1816)³⁰ 31), Norberta Alfonsa Kurne 1 s к i e g o „Krótki wykład mineralogii podług zasad Wernera” (Wilno 1825 — 1826)³²) i Ignacego Jakowickiego „Krótki wykład oryktognozyi (mineralogji) i geognozyi (geologji), podług ostatniego układu Wernera” (Wilno 1825 i 1827). Z tego okresu pochodzi też praca Makarego Bogatki: „Nomenklatura minerałów poiedynczych

W r. 1848 wyszło w Warszawie tłumaczenie francuskiego podręcznika F. S. Beudanta: „Wykład początków mineralogii i geologii”, dokonane przez Hieronima Łabęckiego, który też zaopatrzył je odnośnemi słowniczkami. W przedmowie tłumacza rozbiera

Łabęcki krytycznie „prawidła”, według których należy urabiać polskie terminy mineralogiczne. Niektóre z tych zasad są bezwątpienia słuszne¹).

Działalność słowotwórczą Łabęckiego na powyższem polu scharakteryzował prof. dr. Józef Morozewicz²) — przy sposobności omawiania wspomnianego tłumaczenia dzieła Beudanta — w sposób następujący: „Wogóle nie był Łabęcki ani zbyt głębokim znawcą języka, na którego ducha często się powołuje, ani też nie posiadał odpowiedniego talentu do urabiania nazw zupełnie udatnych. Ponieważ jednak tworzył ich dużo, udatniejsze z nich zostały przez autorów późniejszych przyjęte.....”.

W dalszym ciągu wymienić należy dzieła dwóch profesorów Wszechnicy Jagiellońskiej, którzy stworzyli słownictwo krystalograficzne, wzorowane na Weissie i Naumannie, mianowicie: dr. Ludwika Zeisznera Początki mineralogii według układu Gustawa Rosé na krystalizacyi i składzie chemicznym opartego” (Warszawa 1861) i dr. Alojzego Altha ,,Zasady mineralogii” (Kraków 1868).

Wielkie znaczenie dla rozwoju słownictwa mineralogicznego posiada wydane w r. 1900 w Warszawie tłumaczenie „Podręcznika mineralogii” prof. dr. G. T s c h e r m а к a, dokonane przez prof. dr. Józefa Morozewicz a. Jest ono ważne z dwu względów : po pierwsze — w przedmowie tłumacza podano wyczerpująco bibljo-grafję polską mineralogji od lat najdawniejszych, co może oddać znaczne usługi przy opracowaniu słownictwa tej nauki, po drugie — sam podręcznik pod względem słownictwa mineralogicznego stoi bardzo wysoko, zastępując poniekąd odnośny słowniczek specjalny³).

Wkońcu wspomnimy o słownictwie geologicznem. Pierwszą pracę z tego zakresu stanowią „Materyały do polskiego słownictwa geologicznego”, opracowane i wydane we Lwowie w r. 1907 przez prof. dr. Tadeusza Wiśniowskiego⁴). Niewielka ta, ale ważna praca stanowi przykład wzorowego opracowania słownictwa specjalnego. Objaśnienia dodane po każdem słowie, wskazanie źródeł i bardzo obszerna bibljografja wzbogacają to doskonałe dziełko,

!) Por. przedmowę do przekładu „Mineralogii” Tschermaka, str. XXY.

²)    Por. tamże, str. XXVII.

³)    Zasady, któremi kierował się tłumacz przy wyborze nazw, są, podane na str. XXXVIII.

⁴)    Zmarłego w r. 1933.

któremu należy się słusznie poczesne miejsce w dziejach prac słow-niczych.

W następnych latach nie zajmowano się sprawą słownictwa geologicznego, przynajmniej nie znajdujemy żadnych śladów prac w tym kierunku. Dopiero na XII. Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich w Warszawie w r. 1925 wybrano Komisję dla ustalenia polskiego słownictwa geologicznego, która na XIII. Zjeździe w Wilnie w r. 1929, przez swojego przewodniczącego prof. dr. Tadeusza Wiśniowskiego, zdała sprawę z rezultatów swej pracy. Komisja nie ograniczyła się w swej pracy wyłącznie do samej geologji, lecz uwzględniła także w pewnym stopniu petrografję, mineralogję, paleontologję, stratygraf ję i geologję historyczną. Przed ułożeniem sprawozdania zasięgano zdania geologów i geografów co do rzeczy wątpliwych, nieustalonych i nowych. Treść sprawozdania ogłoszono w artykule: „Projekt polskiego słownictwa geologicznego”¹).

!) Por. Kosmos, Lwów 1929, serja B, str. 601.

¹

   Na str. 188—190 i 258—278.

²

⁴)    Por. Izys Polska, Warszawa 1823/4, tom I., str. 206.

³

⁵)    Por. Pamiętnik fizycznych, matematycznych i statystycznych umiejętności z zastosowaniem do przemysłu, Warszawa 1830, str. 219.

⁴

Por. sprawozdanie:

Warszawa 19 32, str. 14 6. Por. także str. 39 niniejszej rozprawy.

⁵

²)    Por. tom I., str. 104.

⁶

   Por. Sylwan, Warszawa 1835, str. 136 i 316.

⁷

Por. rozdział XIY. „Słownictwo żeglarstwa”, str. 108 niniejszej roz

prawy.

⁸

²)    Por. sprawozdanie: „Akademja Nauk Technicznych 1920 — 1932”, Warszawa 1932, str. 146. Por. także str. 39 niniejszej rozprawy.

⁹

³)    Tom I. — IV., Lwów i Warszawa 1925 — 1936.

¹⁰

Architekt Polski. To iest nauka ulżenia wszelkich ciężarów. Używania

¹¹

potrzebnych Mâchin, źiemnych i wodnych. Stawiania ozdobnych Kościołow

¹²

małym kosztem. O proporcyi rzeczy wysoko stoiących. O wschodach y pawi

¹³

mentach. Czego się chronić y trzymać w budynkach od fundamentów aż do

¹⁴

dâchu. O fortyfikâcyi. Y o inszych trudnościach Budowniczych. Do druku po

¹⁵

dany. Z pozwoleniem Starszych. Przez X. Stanisława Solskiego Societatis Jesu.

¹⁶

W Krakowie Roku MDCXC. w Drukarni Mikołaia Alexandra Schedla J. K. M.

¹⁷

Ord: Typogr:

¹⁸

³) Por. Feliksa Kucharzewskiego „Piśmiennictwo techniczne

¹⁹

polskie”, tom II., str. 33 7—34 5.

²⁰

) Por. ocenę tej książki w Przegl. Techn. 1890, str. 255.

²)    Ocenę terminologii 2-giej i 3-ciej części tego dzieła podał prof. dr. inż. Stanisław Anczyc w Czasop. Techn. 1905, str. 353 i 1907, str. 202.

³)    Część ta bez wyrazów rosyjskich została poprzednio ogłoszona w Przeglądzie Techn. 1904, str. 465.

⁴)    Por. rozdział VI. „Słownictwo inżynierii", str. 53 niniejszej rozprawy.

²¹

   Por. Pamiętnik Nadzwyczajnego Zjazdu Techników Polskich w Warszawie w r. 1917, Warszawa 1917, str. 278.

²)    Por. tamże, str. 275.

³)    Por. artykuł: „Uchwała w sprawie ujednostajnienia słownictwa elektrotechnicznego”. Przegl. Techn. 1917, str. 153.

⁴)    Por. str. 31 niniejszej rozprawy.

⁵)    Por. Przegl. Elektrotechn. 1919, str. 65.

²²

   Por. Przegląd Teletechniczny, Warszawa 1928, str. 29.

²)    Por. rocznik 1931, Nr. 8 i następne.

²³

   Por. artykuł prof. dr. Marjana Rosenberga: „Początki górnictwa w Polsce za Bolesława Chrobrego”. Przegl. Górn.-Hutn. 1925, str. 818.

²)    Dokumenty te znajdują się w szeregu archiwów: Archiwum Głownem Krajowem w Warszawie (Archivum Regium — tak nazywało się za czasów Łabęckiego) ; Archiwach górniczych: dawnem Olkuskiem, przeniesionem w r. 1830 do Dąbrowy i dawnem Wielickiem; nakoniec w Archiwach prowincjonalnych w Krakowie, Kielcach i Sieradzu.

³)    Pełny tytuł: „Górnictwo w Polsce. Opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego, pod względem technicznym, historyczno-statystycznym i prawnym, skreślił Hieronim Łabęcki”. Warszawa 1841.

²⁴

)    Por.    Czasop.    Techn.    1906,    str.    312.

²⁵

)    Por.    Przegl.    Techn.    1899,    str.    46.

²⁶

)    Por.    Przegl.    Techn.    1900,    str.    133.

²⁷

6)    Por.    Przegl.    Techn.    1900,    str.    513 i 1902, str. 30, oraz Przegl.

Góra.-Hutn. 1907, str. 135.

²⁸

)    Por. Przegl. Góra.-Hutn. 1905, str. 22.

²⁹

Por. Przegl. Górn.-Hutn. 1910, str. 797.

²)    Por. str. 77 niniejszej rozprawy.

³)    Por. Przegl. Górn.-Hutn. 1911, str. 30 i 62.

4)    Por. Przegl. Górn.-Hutn. 1911, str. 437, 506, 567, 701; 1912, str. 799.

⁵)    Por. Przegl. Górn.-Hutn. 1912, str. 494. Kalendarz ten wychodził też i w latach poprzednich.

³⁰

)    Por. przedmowę prof. dr. Józefa Morozewicza do przekładu „Mineralogii” prof. dr. G. Tschermaka, Warszawa 1900, str. XX.

³¹

)    Obok nazw polskich podane są. tu odpowiednie nazwy: łacińskie, niemieckie, francuskie i rosyjskie, a na końcu dzieła znajduje się spis użytych nazw i synonimów.

³²

)    Zawierający na końcu obszerny spis alfabetyczny w kilku językach.

XII. SŁOWNICTWO RZEMIOSŁ.

Najdawniejsze wyrazy z tego działu znaleźć można w starych inwentarzach zamków, arsenałów i cekhauzów. Są to wyrażenia, używane wówczas przez ślusarzy, kowali, ludwisarzy, cieśli, bednarzy i innych rzemieślników. Prócz tego dużo materjału do słownictwa rzemiosł znajduje się w różnych dziełach dawnych pisarzy i w starych słownikach ogólnych. Wogóle należy jednak stwierdzić, że polski język rzemieślniczy był aż do połowy XIX. wieku właściwie gwarą rzemieślniczą, przepełnioną naleciałościami obcemi, głównie pochodzenia niemieckiego¹).

na

”, w r. 1883 zaś ukazał się w Krakowie dr. Teo-

Pierwszą pracą, zmierzającą do usunięcia tych naleciałości obcych ze słownictwa rzemiosł budowlanych i zastąpienia ich popraw-nemi wyrażeniami polskiemi, jest „Nomenklatura architektonicz-” Karola Podczaszyńskiego, wydana w Warszawie w г. 1843²). Podczaszyński wprowadza w niej wiele nazw nowych, nie zawsze jednak udatnych. Dalsze prace ze słownictwa rzemiosł pochodzą z ostatnich dwudziestu lat ubiegłego stulecia. Mianowicie w r. 1881 wyszedł w Warszawie żegoty Wywiałkow-s к i e g o „Słowniczek wyrażeń w zawodzie czcionkarstwa polskiego używanych

fila żebrawskiego „Słownik wyrazów technicznych, tyczących się budownictwa”³), zawierający dużo wyrazów z zakresu rzemiosł, związanych z budownictwem. Wreszcie w r. 1895 wyszedł w Warszawie inż. Felicjana Przyszychowskiego wy-

!) Por. rozprawę inż. Karola Stadtmüller a: „Rozwój polskiego słownictwa rzemieślniczego”. Czasop. Techn. 1924, str. 102.

” omówiono

²)    Wydanie drugie wyszło w r. 1854. „Nomenklaturę w rozdziale VII. „Słownictwo budownictwa”. Por. str. 59 niniejszej rozprawy.

³)    Omówiony w rozdziale VII. „Słownictwo budownictwa”. Por. str. 60 niniejszej rozprawy.

czerpu jacy „Słownik polsko-rosyjsko-niemiecki terminów garbarskich”. Ponadto drobne przyczynki do słownictwa rzemiosł ogłoszono w tym czasie w poznańskiej „Gazecie Rzemieślniczej”¹).

Poczet prac słowniczych z tego działu w bieżącem stuleciu otwiera chlubnie „Książka narzędziowa, ułożona i wydana staraniem Sekcyi Technicznej Łódzkiej” (Łódź 1902), opracowana głównie przez inż. Stanisława Nakielskiego²). Książka ta podzielona jest na dwie części, z których pierwsza obejmuje spis narzędzi z różnych działów rzemiosł, zawierający obok poprawnych wyrażeń polskich odpowiedniki niemieckie. Część drugą stanowi odnośny słowniczek niemiecko-polski.

Również w r. 1902 wyszedł nakładem i staraniem Towarzystwa

Politechnicznego we Lwowie „Słownik wyrazów technicznych dla rzemieślników

”, ułożony przez inżynierów : Bolesława Weryhę Darowskiego i Henryka Machalskiego przy udziale prof. inż. Juljusza Bykowskiego. Słowniczek powyższy został wydany w myśl uchwały IV. Zjazdu Techników Polskich, który odbył się w Krakowie w r. 1899. Jest on pierwszym wyrazem pracy zbiorowej na polu słownictwa rzemiosł i częściowo zaspokoił palącą potrzebę takiego słownika, odczuwaną w owym cza

sie w fabrykach i warsztatach. W skład jego weszła również prawie w całości treść wymienionej powyżej „Książki narzędziowej” łódzkiej. Słownik ten podzielony jest na część polsko-niemiecką i niemiecko-polską. Podano w nim jednak nieraz kilka nazw polskich na poszczególne wyrażenia niemieckie, co jest niedopuszczalne.

Część I. Obróbka metali”⁴) i został

Sprawa ustalenia słownictwa rzemiosł stanowiła między innemi również przedmiot obrad V. Zjazdu Techników Polskich we Lwowie w r. 1910³). W myśl uchwały tego Zjazdu utworzono Delegację Słownikową, która zajęła się opracowaniem odnośnego słownika. Jako wynik jej prac wyszedł w Warszawie w r. 1912 „Słownik rzemieślniczy ilustrowany w tym samym roku przedłożony przez Delegację Słownikową VI. Zjazdowi Techników Polskich w Krakowie⁵). Słownik ten zawiera około 400 wyrażeń z dziedziny kowalstwa, ślusarstwa, kotlarstwa,

!) Por. roczniki 1885 — 1890.

²)    Wydanie drugie wyszło w Warszawie w r. 1906.

³)    Por. str. 27 niniejszej rozprawy.

⁴)    Pełny tytuł słownika podano w dziale XI. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

⁵)    Por. str. 28 niniejszej rozprawy.

blacharstwa oraz obrabiarstwa i jest uporządkowany działami. Obok rysunku każdego przedmiotu znajduje się jego nazwa w języku polskim i odpowiedniki w językach: niemieckim, rosyjskim i angielskim. Wyrażenie polskie podano zawsze tylko jedno, ustalone przez Delegację na określenie danego pojęcia, osobno zaś zaznaczono nowotwory. Ponadto dołączono odnośne spisy alfabetyczne: polski, niemiecki i angielski, które w znacznym stopniu ułatwiają znalezienie szukanego wyrazu. Niestety zamierzona część druga słownika „Obróbka drewna” nie została wydana, niewiadomo również, co stało się z odnośnemi materjałami Delegacji Słownikowej.

terminów garbarskich” inż. Feli-

Jednakże wszystkie powyżej wymienione prace, mające na celu oczyszczenie języka rzemieślniczego z naleciałości obcych, posiadały — z wyjątkiem „Słownika cjana Przyszychowskiego — tę wspólną wadę, że nie zawierały wyrazów używanych w gwarze rzemieślniczej, a więc nie mogły dotrzeć do rąk robotnika, nie znającego obcych języków. Na właściwą drogę wkroczyło słownictwo rzemieślnicze dopiero w roku 1917, skoro zorjentowano się wreszcie, że chcąc wśród szerokich mas robotniczych zaszczepić czystość mowy, należy im dać do ręki słowniki w ich własnym „języku”, a więc tylko gwarowo-polskie.

Jako pierwszy tego rodzaju słownik wyszedł w Warszawie w r. 1917 inż. Franciszka Kuśmierskiego „Słownik stolarski”, równocześnie zaś zasłużony słownikarz techniczny inż. К a-rol Stadtmüller zaczął ogłaszać w krakowskim „Przeglądzie Rękodzielniczym”¹) materjały do słownika rzemieślniczego gwaro-wo-polskiego, obejmujące działy: ślusarstwo, tokarstwo, kotlarstwo, kowalstwo, blacharstwo, bednarstwo, kołodziej stwo, kaflarstwo, kamieniarstwo, malarstwo, powróźnictwo, introligatorstwo, rymarstwo i siodlarstwo²).

Mater jały te stanowiły podstawę większej pracy tego autora, która wyszła w Krakowie w latach 1921 —• 1925 jako „Słownictwo rzemieślnicze” i objęła w 11 działach prawie całość słownictwa rzemieślniczego gwarowego³). Prócz tego inż. K. Stadtmüller ogłosił szereg prac z zakresu słownictwa rzemiosł w różnych czasopismach zawodowych. Nadmienię dalej, że słownictwo rzemiosł zostało w obszernym zakresie uwzględnione również w drugiem wydaniu części

!) Por. roczniki 1917 — 1919.

²)    Por. Czasop. Techn. 1922, str. 94.

³)    Por. dział XI. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

niemiecko-polskiej „Słownika technicznego” Stadtmtillerów (Warszawa 1923 — 1925). Wszystkie te wydawnictwa wraz z poprzednio wymienionemi stanowić mogą doskonałą podstawę do ostatecznych prac na tern polu Akademji Nauk Technicznych w Warszawie, która jednak żadnych z pośród istniejących dotychczas słowników i słow-nictw rzemieślniczych nie uważa dziś za obowiązujące¹).

” dla rękodzieł precyzyjnych, polsko-nie-

Z pośród innych wydawnictw z tego działu, które ukazały się w tym czasie, na wymienienie zasługują : inż. F. Tokarskiego „Słownik stolarski. Zeszyt I”, zatwierdzony przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, oraz T. Pawlickiego „Słownik techniczny miecki i niemiecko-polski (Poznań 1926)²).

Najnowszą wreszcie pracę z zakresu słownictwa rzemiosł stanowi „Ilustrowane słownictwo narzędziowe”, którego część I. „Na-rzędzia rzemieślnicze warsztatowe”, opracowana przez Biuro Techniczne b. Głównego Zakładu Inżynieryjno-Saperskiego, wyszła w Warszawie w r. 1927 i obejmuje 14 grup narzędzi²). Wydawnictwo części II., opracowanej przez Biuro Techniczne Instytutu Badań Inżynierji w Warszawie, rozpoczęto w г. 1929³).

Na zakończenie niniejszego rozdziału należy zaznaczyć, że zebrane dotychczas materjały do słownictwa rzemiosł można już uważać za wystarczające, a tylko z powodu braku odpowiedniego i chętnego do tej pracy ciała zbiorowego, sprawa ustalenia słownictwa rzemieślniczego nie została dotychczas załatwiona.

!) Por. artykuł inż. Karola Stadtmüller a: „Ustalenie polskiego słownictwa rzemieślniczego”. Czasop. Techn. 1925, str. 432.

²)    Por. dział XL „Bibliografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

³)    Por. tamże.

XIII. SŁOWNICTWO CHEMJI (ORAZ FIZYKI) I TECHNOLOGU CHEMICZNEJ.

Słownictwo chemji (oraz fizyki).

99

Pierwszym polskim podręcznikiem chemji, zawierającym próbę słownictwa chemicznego, przeważnie narzędziowego i manipulacyjnego, jest „Nauka chymiczna sławnego Jakóba Spielmana przełożona z łacińskiego na język polski przez Józefa Krum-łowskiego, a drukowana w Krakowie w г. 1791¹).

”, wydanego

Początek słownictwa chemicznego zawdzięczamy, jak powiada Jędrzej Śniadecki, Ludwikowi Platerowi²), oficjalnie jednak początek ten liczy się od powierzenia Jędrzejowi Śniadeckiemu katedry chemji na Uniwersytecie Wileńskim w r. 1797. W przedmowie do swego dzieła: „Początki chemii w Wilnie w г. 1800³), pisze Śniadecki⁴) :

„........A że pierwszy w Języku Oyczystym umieiętność

tę pisać przedsięwziąłem, że Chemiia dotychczas mało pomiędzy nami znana i pielęgnowana była, a zatem że cały układ właściwych Jéy wyrazów, mowie naszóy obcym dotąd był i nie-zwyczaynym ; łatwo iest zrozumieć, z iakiémi trudnościami walczyć na samym wstępie musiałem — Trzeba było cały Słownik Chemiczny na nowo tworzyć, stosuiąc się z iednćy strony do Geniuszu ięzyka, z drugióy maiąc iak nayściślóyszy wzgląd na naturę rzeczy, którą nowe wyrazy oznaczać miały — Chcąc dwóm tym zamiarom zadosyć uczynić, niepodobna częstokroć było uniknąć przykrego dźwięku nowo wprowadzonych termi-

!) Por. rozprawę prof. dr. Jana Zawidzkiego: „O rozwoju chemji \y Polsce”. Roczniki Chemji, Warszawa 1921, str. 45.

²)    Ludwik hr. Plater był generalnym dyrektorem dóbr i lasów w Królestwie Polskiem, później prezesem Działu umiejętności w Towarzystwie Przyjaciół Nauk i prezesem I-go Instytutu Politechnicznego Warszawskiego.

³)    Wydanie drugie w r. 1807, trzecie w r. 1816.

⁴)    W cytowanym artykule zachowano ówczesną, pisownię.

nów, i delikatnych uszów niedraśnąć. Bywa zaś to często, iż osoby tak harmonicznym obdarzone uchem, gniewaią się za niezwyczayné w ięzyku wyrazy i czynią ie obiektem uszczy-pliwéy satyry; ale iak skoro każde nabycie nowych wyobrażeń, nowych koniecznie wymaga w ięzyku nazwisk, tak niepodobna iest, ażeby Naród oświecaiąc się i do poznania coraz nowych przychodząc rzeczy, uszy tylko swoió bezprzestannie chciał głaskać. Nakoniec nayostrzéyszé terminy przez używanie gładzą się i staią dla nas pospolitémi; ani przywiązanie moié do nowo wprowadzonych słów tak iest mocne ażebym ich w każdym czasie odstąpić i na lepsze zamienić nićbył gotów. Naypierwszy układ terminologii Chemiczney w naszym ięzyku był dziełem WJ. Pana Ludwika Platera Podkanclerzyca Litt: który mi takowy owoc pracy swoióy łaskawie kommunikował, i z którego bardzo wiele terminów zatrzymałem, niektóre stosownie do własnego zdania odmieniwszy. I gdybym się nielękał Dzieła tego zbytecznie przedłużyć, umieściłbym był obadwa te słowniki ieden obok drugiego, ażeby tym sposobem każdy czytelnik sam z pomiędzy nich według własnego zdania wybierał..........”

W książce Śniadeckiego, zawierającej słownik chemiczny polsko-łaciński, położone zostały podstawy słownictwa chemicznego polskiego. Słownictwo Śniadeckiego jest spolszczonem słownictwem fran-cuskiem (Lavoisiera), tak szczęśliwie dobranem, że mimo wielu innych pomysłów było ono stosowane jeszcze w Szkole Głównej Warszawskiej i używane w Królestwie Polskiem aż do czasu wprowadzenia słownictwa Akademji Umiejętności w г. 1900¹).

Aleksander hr. Chodkiewicz²) w swojej 7-tomowej „Chemii” (Warszawa 1816 —1820) odstąpił częściowo od słownictwa Śniadeckiego, co wywołało ożywioną polemikę między Śniadeckim a Chodkiewiczem na temat tworzenia nowych wyrazów w chemji³).

Do rozpowszechnienia się słownictwa Śniadeckiego przyczynił się głównie Ignacy Fonberg, znakomity uczeń i następca Śniadeckiego na katedrze chemji w Uniwersytecie Wileńskim, wydając swoją 3-tomową „Chemię z zastosowaniem do sztuk i rzemiosł” (Wilno 1827 — 1829) oraz „Słownik wyrazów chemicznych” (Wilno

!) Por. rozprawę dr. Władysława Lepperta: „Materyały do hi-storyi chemii w Polsce. III. Jędrzej Śniadecki”. Chemik Polski, Warszawa 1910, str. 353.

²)    Por. życiorys Chodkiewicza w Chemiku Polskim 1910, str. 221.

szcza w chemii

³)    Por. ,,List Jędrzeja Śniadeckiego o tworzeniu nowych wyrazów zwła-”. Pamiętnik Warszawski 1817, tom VIII., str. 384 i odpowiedź Chodkiewicza, tamże, tom IX., str. 59.

1825), stanowiący małą encyklopedię ówczesnej chemji, dobrą zwłaszcza dla początkujących.

W r. 1829 Seweryn Zdzitowiecki w rozprawie : „Niektóre uwagi nad nomenklaturą chemiczną polską”¹) podał zasady przekształcenia słownictwa chemicznego zgodnie z ówczesnym stanem nauki. Rozprawa ta jest bogatym zbiorem wskazówek do tworzenia terminów chemicznych.

W r. 1837 zamieścił Ignacy Fonberg w czasopiśmie wi-leńskiem „Wizerunki i roztrząsania naukowe” artykuł: „Nomenklatura chemiczna Berzeliusa”.

W latach następnych b. profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego dr. Filip Neryusz Walter²) ogłosił dwie prace o słownictwie chemicznem : „Krótki wykład nomenklatury chemicznej polskiej” (Kraków 1842) i „Wykład nomenklatury chemicznej polskiej i porównanie jej z nomenklaturami: łacińską, francuzką, angielską i niemiecką” (Kraków 1844), w których rozwinął także nową zupełnie nomenklaturę polską na wzór nomenklatur: łacińskiej i francuskiej Berzeliusa.

Prof. dr. Jan Zawidzki wyraża się o pracach słowniczych Waltera następująco: „Im głębiej w pomysły terminologiczne Waltera wnikamy, tern bardziej podziwiać musimy przenikliwość ich autora, ścisłość jego rozumowań, zarówno jak żelazną konsekwencyę, z jaką przeszczepił on ideje Berzeliusa na grunt naszego słownictwa chemicznego. Aczkolwiek cały traktat Waltera jest wzorowany na układzie nomenklatury łacińskiej i francuzkiej, opracowanym przez Berzeliusa, tern niemniej przedstawia on dzieło oryginalne, dzieło klasyczne”³).

W r. 1852 ukazały się następujące prace : Seweryna Zdzi-towieckiego „Projekt nomenklatury chemicznej”, wydany w Warszawie; J. Dunieckiego „O nomenklaturze chemicznej”,

przekład wyjątku z dzieła Regnaulta „Cours élémentaire de chimie

”, wydany we Lwowie; wreszcie rozprawa prof. dr. J. B. Rogo j skiego⁴) „O zasadach słownictwa chemicznego”, ogłoszona

!) Por. Sławianin, Warszawa 1829, tom II., str. 321.

²)    życiorys Waltera podał prof. dr. Jan Zawidzki w czasopiśmie „Kosmos”, Lwów 1913, str. 849. Tamże na str. 903 omówienie prac słowniczych Waltera.

³)    Por. Kosmos 1913, str. 922.

⁴)    życiorys Rogojskiego podał prof. dr. Jan Zawidzki w Chemiku Polskim 1911, str. 460; zestawienie jego dzieł, tamże, str. 537.

w Krakowie¹), która zawiera niezbyt szczęśliwe pomysły terminologiczne²).

W r. 1853 przyrodnicy „Biblioteki Warszawskiej” ogłosili: „Projekt do słownictwa chemicznego”*). Jest to pierwsza praca zbiorowa o szerszym zakroju, w której każde słowo poparto dowodami. Czynny udział w tej pracy brali : Jerzy Aleksandrowicz, dr. Tytus Chałubiński, Józef Chołody, dr. Adam H e 1 b i c h, prof. Karol Jurkiewicz, Hieronim Łabęcki, dr. Jan Oczapowski, Stanisław Przystański, Antoni Rogalewicz, Teofil Saski, Franciszek Sokołowski i Seweryn Zdzitowiecki. Projekt ten zbliża się najbardziej do słownictwa, proponowanego przez Zdzitowiec-kiego we wspomnianej poprzednio jego rozprawie z г. 1852⁴) i przyjęty został przez chemików polskich całego Królestwa Kongresowego, a w r. 1858 zatwierdzony przez Komitet chemiczny, złożony z profesorów wykładających chemję w ówczesnych instytucjach naukowych, lekarzy i osób poświęcających się chemji⁵). Prof. dr. J. B. R o g o j s к i ogłosił swe uwagi o powyższym projekcie w artykule : „Uwagi tyczące się słownictwa chemicznego polskiego”*).

”, wydanego w War-

W r. 1853 ogłosił także prof. dr. Emil C z y r n i a ń s к i⁷) w Krakowie swój projekt słownictwa chemicznego w rozprawie: „Słownictwo polskie chemiczne”. Zadania tego dokonał z pomocą profesorów : Florjana Sawiczewskiego, dr. Józefa Majera i Stefana Kuczyńskiego. Projekt Czyrniańskiego został przyjęty przez chemików małopolskich. Rozbiór zarzutów, czynionych temu słownictwu i usprawiedliwienie zasad, według których ono zostało opracowane, podał prof. Czyrniański w przedmowie do swego „Wykładu chemii nieorganicznej szawie w r. 1857 i w Krakowie w r. 1866. Ponadto zamieścił Czyrniański w tern dziele osobny rozdział, poświęcony słownictwu chemicznemu.

!) Por. Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego 18 52, tom XXI.,

str. 17.

2)    Por. Chemik Polski 1911, str. 464.

³)    W rozprawie tej znajdują się „Uwagi o tlenie” dr. .Tana Oczapowskiego.

⁴)    Por. Kosmos 1913, str. 919.

⁵)    Por. Chemik Polski 1910, str. 270.

⁶)    Por. Biblioteka Warszawska 1854, tom II., str. 376.

Warszawa

⁷)    życiorys Czyrniańskiego w czasopiśmie „Wszechświat”,

1888, str. 322.

Wskutek ogłoszenia prac przyrodników „Biblioteki Warszawskiej” i prof. dr. E. Czyrniańskiego bez wzajemnego porozumienia się, nastąpił rozłam naszej terminologji chemicznej na dwie odrębne gałęzie: warszawską i krakowską.

W r. 1855 dr. Teodor Teofil Matecki z Poznania wystąpił w rozprawie: „Słownictwo chemiczne polskie” z nowym projektem, który jednak nie znalazł zwolenników.

W r. 1856 wyszła w Wilnie praca Januarego Filipowicza i WalerjanaTomaszewicza:„0 chemicznej polskiej terminologii”.

Dalsze prace prof. dr. E. C z y r n i a ń s к i e g o są następujące : dwie rozprawy pod wspólnym tytułem : „O słownictwie polskiem che-micznem”, ogłoszone w Poznaniu w r. 1858 ; „O słownictwie che-micznem polskiem” w „Bibliotece Umiejętności Przyrodniczych” (Kraków 1872) i „Słownictwo chemiczne projektowane” (Kraków 1881). W ostatnich pracach słowniczych Czyrniańskiego widzimy znaczne zbliżenie się do terminologji warszawskiej.

Istniały dążenia do uzgodnienia słownictwa krakowskiego i warszawskiego, czego dowodem jest uchwała Sekcji chemie z-no-farmaceutycznej III. Zjazdu Lekarzy i Przy-r o d n ików Polskich w Krakowie w r. 1881, przekazująca sprawę ujednostajnienia słownictwa chemicznego Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie¹)* Wkrótce potem Wydział matematyczno-przyrodniczy Akademji rozesłał do chemików polskich ostatni projekt prof. dr. E. Czyrniańskiego z r. 1881, celem poczynienia uwag nad tern słownictwem, które po przedyskutowaniu ich w odpowiedniej sekcji najbliższego IV. Zjazdu, miały posłużyć Akademji do ostatecznego załatwienia tej sprawy.

IV. Zjazd Lekarzy i Przyrodników Polskich w Poznaniu w r. 1884 poświęcił słownictwu chemicznemu trzy referaty : dr. Karola Lilpop a, dr. Sawickiego i Bronisława Znatowicza. Ten ostatni przedłożył : „Projekt ustalenia zasad słownictwa chemicznego”, drukowany poprzednio w czasopiśmie „Wszechświat” (dodatek do rocznika 1884)²).

Wymienione dotychczas prace dotyczyły głównie słownictwa chemji nieorganicznej; słownictwo chemji organicznej uporządkował do pewnego stopnia JakóbNatanson, profesor chemji w Szkole Głównej Warszawskiej, wzorując się na słownictwie niemieckiem i francuskiem. Zasady swego słownictwa podał w książce: „Wykład chemii organicznej podług systemu unitarnego”, wydanej w Warszawie w r. 1866. Na słownictwie tem wzorowali się: dr. Erazm Langer, prof. dr. Józef Jerzy Boguski i Bronisław Znatowicz, tłumacząc „Wykład chemii organicznej rola Schorlemmera (Warszawa 1874).

” Ka-

W następnych latach nie zajmowano się słownictwem chemicz-nem, przynajmniej nie znalazłem żadnych śladów odnośnych prac¹).

Dopiero w r. 1900 warszawska Sekcja Chemiczna Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu przystępuje do akcji, mającej na celu dostarczenie chemikom polskim poprawnego słownika chemji nieorganicznej. W marcu tego roku, na posiedzeniu Sekcji Chemicznej w Warszawie, Antoni Grabowski wygłosił odczyt : „O terminologji naszej chemicznej”*), podając projekt słownictwa chemicznego, łączący w głównej swej osnowie zasady słownictwa krakowskiego i warszawskiego, który stał się podstawą ożywionej pracy w Sekcji Chemicznej.

Po przeprowadzeniu wyczerpującej dyskusji nad tym referatem w gronie własnem i obszerniejszem, złożonem z chemików warszawskich z poza Sekcji, Sekcja Chemiczna postanowiła — w celu wszechstronniejszego zbadania przedmiotu — przesłać odbitki referatu Grabowskiego do przejrzenia dwunastu najwybitniejszym językoznawcom polskim. Przychylne odpowiedzi autorytetów w tej dziedzinie, profesorów : dr. Józefa Kallenbacha, Adama Antoniego Kryńskiego, dr. Rafała Łopacińskieg o, dr. JanaŁosia i dr. Antoniego Małeckiego, oraz dr. Jana Karłowicza, utwierdziły Sekcję Chemiczną w jej poczynaniach, a zarazem wykazały błahość robionych skądinąd zarzutów.

Oparłszy się na wynikach tej ankiety, Sekcja Chemiczna postanowiła wnioski, podane w referacie Grabowskiego, przedłożyć Sekcji Chemicznej IX. Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich oraz Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie i w tym celu zebrała je w 6 tezach, popartych

!) Por. artykuł: ,,W sprawie terminologii chemicznej”. Wszechświat 1898, str. 10.

²) Por. Wszechświat 1900, str. 202, oraz broszurę Antoniego Grabowskiego i Bronisława Znatowicz a: „Polskie słownictwo chemiczne”, Warszawa 1900, str. 11.

obszernym słownikiem, ułożonym — przy uwzględnieniu wyników prac ankiety — przez Grabowskiego.

” (War-

Dla ułatwienia pracy na Zjeździe, a także w celu przedstawienia całokształtu swych prac słowniczych, Sekcja chemiczna wydała obszerną broszurę Anto niego Grabowskiego i Bronisława Znatowicza: „Polskie słownictwo chemiczne szawa 1900). Broszura ta zawiera nietylko wymieniony powyżej referat Grabowskiego, całkowitą pracę ankiety i polemikę w tej sprawie, ale także ostateczne uchwały warszawskiej Sekcji Chemicznej, oraz co najważniejsze: „Niemiecko-polski słowniczek chemiczny, obejmujący nazwy ciał nieorganicznych”, ułożony przez Antoniego Grabowskiego, na podstawie uchwał Sekcji Chemicznej w Warszawie. Uczestnikom Zjazdu dano przeto do ręki kompletny zbiór mater jałów, dotyczących proponowanego ujednostajnienia słownictwa chemicznego.

Na IX. Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie w r. 1900 wygłosił Bronisław Znatowicz obszerny referat, podający dotychczasowy stan prac nad słownictwem chemicznem, na tle którego rozwinęła się ożywiona dyskusja między zwolennikami i przeciwnikami projektu warszawskiego²)- Ponieważ do uzgodnienia poglądów nie doszło, a sprawa ujednostajnienia słownictwa chemicznego stała się bardzo pilna wobec zamierzonych wydań różnych dzieł naukowych chemicznych i nadzwyczajnego rozrostu przemysłu chemicznego, uchwalono oddać całą sprawę do rozstrzygnięcia Aka-demji Umiejętności z tern, że decyzja jej ma moc bezwzględnie obowiązującą wszystkich. Na IX. Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich odczytano także referat dr. F. Błońskiego: „Kilka luźnych uwag w sprawie mianownictwa polskiego chemicznego”-), streszczający osobiste poglądy autora w tej sprawie.

Akadem ja Umiejętności przyjęła poruczone sobie zadanie i rozpoczęła niezwłocznie akcję, zmierzającą do wszechstronnego naświetlenia sprawy. Jej Wydział matematyczno-przyrodniczy wybrał ze swego grona Komisję przygotowawczą, celem opracowania programu obrad, mającego uwzględnić punkty sporne oraz niedogodności dotychczas używanych słownictw.

Następnie Wydział postanowił wydrukować dwa referaty swoich członków, profesorów : dr. Bronisława Radziszewskiego¹) i Jana Baudouina de Courtenay³ 4), odnoszące się do strony chemicznej i językowej tej sprawy. Wreszcie, gdy Komisja skończyła swe prace, zwołał ankietę, do której zaprosił delegatów: Uniwersytetu Krakowskiego i Lwowskiego, Politechniki Lwowskiej, Sekcji Chemicznej warszawskiej, Delegacji Zjazdów Lekarzy i Przyrodników Polskich oraz całego szeregu szkół i instytucyj naukowych.

Ankieta, złożona z tych delegatów oraz z wybranych członków Wydziału matematyczno-przyrodniczego Akademji Umiejętności, powzięła w grudniu 1900 r. szereg uchwał, ogłoszonych w Sprawozdaniach Akademji Limiejętności⁵). Wydział matematyczno-przyrodniczy Akademji zatwierdził większość powyższych uchwał Ankiety, uwzględniając je w „Polskiem słownictwie chemicznem” (Kraków 1901)⁶). Ten słownik Akademji, poparty jej autorytetem, stanowi po dziś dzień fundament słownictwa chemicznego, na którym oparto wyczerpujący „Słowniczek chemiczny. I. Związki nieorganiczne”, wydany w r. 1902 w Warszawie, staraniem redakcji Chemika Pol

skiego⁷).

Jeżeli dodamy do tego dalszy owoc pracy zasłużonej Sekcji Che

micznej warszawskiej : „Materyały do słownictwa chemicznego polskiego. II. Pojęcia ogólne, czynności, przyrządy”⁸ 9), następnie artykuł prof. dr. Tadeusza Miłobędzkiego: „Systematyka wykładowa ciał nieorganicznych i ich nomenklatura”¹ ), wreszcie referat dr. Antoniego Seydy: „Stan obecny wyrazownictwa chemicznego polskiego”¹⁰), to sprawę słownictwa chemji nieorganicznej można będzie uważać za załatwioną.

Gorzej przedstawia się sprawa słownictwa związków organicznych, nad którem zaczęto pracować dopiero w ostatnich latach. Pomijając bowiem szereg drobnych notatek kilku autorów (prof. dr. Leon Marchlewski, Tadeusz Estreicher, profesorowie : dr. StanisławTołłoczko, dr. Ludwik Bruner i dr. Ernest Bandrowski) pod wspólnym tytułem : „W sprawie słownictwa chemicznego polskiego”¹), mamy w dawniejszych latach do zanotowania jedynie „Projekt słownictwa chemii organicznej”, opracowany przez prof. dr. Ernesta Bandrowskiego na zlecenie Akademji Umiejętności i wydany jej staraniem w Krakowie w r. 1907. Projekt ten jednak nie uzyskał aprobaty Akademji z przyczyny jego zasadniczej niezgodności z duchem i tradycją języka polskiego. Poczem 14-letnia cisza pokryła tę sprawę niepamięcią.

Dopiero w r. 1921 podjęto rzecz na nowo. Na XXV. posiedzeniu naukowem Polskiego Towarzystwa Chemicznego w Warszawie w r. 1921 prof. dr. Jan Bielecki wygłosił odczyt: „W sprawie ustalenia słownictwa w chemji organicznej”*), po wysłuchaniu którego Polskie Towarzystwo Chemiczne wyłoniło z pośród siebie Komisję, złożoną z profesorów wykładających chemję organiczną oraz pokrewne jej nauki, w celu opracowania i ujednostajnienia słownictwa chemji organicznej

Komisja ta opracowany przez siebie projekt rozesłała w r. 1922, w celu zasięgnięcia opinji, do szeregu osób wykładających chemję organiczną w szkołach wyższych. Uznano zbyt daleko posuniętą reformę za przedwczesną, wobec tego Komisja opracowała tylko „Słowniczek no.zw związków organicznych najczęściej używanych”³).

I. ZjazdChemikówPolskichw Warszawie w r. 1923⁴), wysłuchawszy dwóch referatów prof. dr. Wiktora Lampego: „Sprawa ujednostajnienia słownictwa polskiego w dziedzinie chemji organicznej” i „W sprawie słownictwa chemji organicznej”, uchwalił następujące wnioski:

1. Uznać słowniczek, opracowany przez Komisję Polskiego Towarzystwa Chemicznego, za pierwszą podstawę próbną do ustalenia

!) Por. Chemik Polski 1901, str. 903, także rocznik 1902, str. 17, 86

i 143.

²) Por. Roczniki Chemji 1921, tom I., str. 376.

a) Por. 1-szy Zjazd Chemików Polskich w Warszawie w r. 1923, Warszawa 1923, str. 3.

4) Por. sprawozdanie z tego Zjazdu w Rocznikach Chemji 1923, str. 30.

zupełnie poprawnego słownictwa polskiego z zakresu chemji organicznej.

2. Wybrać Komisję, któraby corocznie zajmowała się sprawą nowej poprawnej redakcji tego słowniczka. W skład Komisji tej powinni wchodzić w pierwszym rzędzie wykładający chemję organiczną w wyższych uczelniach polskich. Wykonanie powierzyć Zarządowi Polskiego Towarzystwa Chemicznego.

”, wymieniony w powyższej uchwale, został ogłoszony drukiem w Warszawie w г. 1926¹).

„Słowniczek związków i 'produktów organicznych

Nadmienię tu jeszcze, że sprawa słownictwa chemicznego była też przedmiotem obrad konferencyj Międzynarodowej Unji Chemicznej. Rozpatrywano na nich terminologję związków nieorganicznych i organicznych oraz substancyj w chemji biologicznej. Odnośne prace są w toku²).

” (Poznań 1765 —1776)³).

Omówimy tu także słownictwo fizyki, nauki pokrewnej z chemją. Pierwszą dobrą polską fizykę napisał X. Józef Rogaliński: „Doświadczenia skutków Rzeczy pod zmysły podpadaiących na pu-blicznych Posiedzeniach w Szkołach Poznańskich Societatis Jesu na widok wystawione y wykładane,

W przedmowie do pierwszej Księgi czytamy⁴) :

„.....Będą na koniec iasne y ztąd te doświadczenia, że po

polsku większą częścią tłumaczyć się zechcemy. W czym nie tylko łatwieyszego zrozumienia, lecz y zalecenia Oyczystego ięzyka szukamy, żal bowiem wspomnieć, że gdy wszystkie inne Kraie swoy ięzyk utrzymuią, czyszczą, y doskonalą, pisząc nim mądre księgi; sami Polacy, maiąc ięzyk tak poważny, tak obfity, tak dawny, cale go zaniedbywamy, y częstokroć iedney myśli wyrazić słowy nie możemy, żeby w niey nie było cokolwiek lub Łacińskiego, lub Francuskiego. Gdyby powstali Przodkowie nasi, ledwieby nas podobno zrozumieli, y słusznie by nam na oczy wyrzucać mogli, że iak Synowie marnotrawni, po wiel-kiey części, utraciliśmy tylu właściwych słów dziedzictwo nam zostawione. Umieć cudze ięzyki: iest chwała, przedawać za nie

!) Por. dział XII. „Bibliografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

2)    Por. Roczniki Chemji 1931, str. VIII.

³)    Drugie wydanie I. Księgi w r. 1771. Dzieło to składa się ogółem z 4-ch Ksiąg, z których czwarta jest obszernym podręcznikiem balistyki i inżynierii fortyfikacyjnej.

⁴)    W cytowanym artykule zachowano ówczesną pisownię.

ozdobę swego własnego : iest brzydka lichwa że przywiązani do ięzyka naszego, obce narody za czasem do niego pociągniemy, uprzątnąwszy z ich głowy fałszywe o nim mniemanie: iakoby od nauk, y od rozumnych ksiąg był daleki

Ztąd poydzie

Nikt nam zaś poczytać za złe nie raczy, że idąc śla-

darni obcych Kraiow, w potrzebie y niedostatku, nowe słowa czasem, ale szczeropolskie wymyślać będziem, albo do niezwy-czaynego nam znaczenia, dawnych używać. Z początku iest to dziwna, ale za przyuczeniem ucha, iest miła. Bo tym sposobem, y ięzyk nasz będzie bogatszy, y doświadczenia iaśnieysze.....”

X. Rogaliński położył podstawę słownictwa fizycznego, tworząc wiele wyrazów udatnych, lecz także znaczną ilość dziwacznych, które nie weszły w życie.

Poprawne słownictwo posiada dzieło X. Józefa Hermana Osińskiego: „Fizyka doświadczeniami potwierdzona”, które wyszło w Warszawie w г. 1777¹).

”, dokonany przez X. Jana Koca²),

W r. 1783 wydała w Krakowie Komisja Edukacyjna przekład łacińskiego kursu fizyki Michała Hubego: „Wstęp do Fizyki dla Szkół Narodowych który odznacza się dobrym językiem i zawiera „Słowniczek fizyczny”.

Następnie przez długi szereg lat słownictwo fizyki rozwijało się jedynie w odnośnych podręcznikach, wśród których najpoważniejsze miejsce zajmują prof. dr. Augusta Witkowskiego „Zasady fizyki”, wydane w Warszawie w г. 1892³).

Dopiero z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Fizycznego na IV. Zjeździe Fizyków Polskich w Wilnie w r. 1928 wybrano Komisję, która ułożyła następujący program swojej pracy. Każdy z członków Komisji podjął się opracowania terminów z pewnego działu, z którym jego praca naukowa najwięcej się wiąże. Zebrany w ten sposób materjał zostanie wydrukowany w „Sprawozdaniach i Pracach Polskiego Towarzystwa Fizycznego” i rozesłany Oddziałom Towarzystwa do rozpatrzenia. Nadesłane uwagi drukowane będą w zeszytach „Sprawozdań”. Na podstawie uzyskanego w ten sposób materjału Komisja ustali — w porozumieniu z Zarządem Głównym Polskiego Towarzystwa Fizycznego — projektowane terminy celem przedłożenia ich Walnemu Zebraniu do ostatecznego zatwierdzenia. Komisja ogłosiła już część pierwszą zebranego ma-

!) Wydanie drugie w r. 1801—1803, trzecie w r. 1806, czwarte w r. 1810. ² ) Wydanie drugie w r. 1788.

³) Wydanie drugie w r. 1904, trzecie w r. 1908—1912.

terjału, dotyczącą terminologii mechaniki punktów materialnych i brył, nauki o elektryczności i optyki¹).

Wkońcu podaję, że istniejąca przy Komisji Ogólnej Polskiego Komitetu Normalizacyjnego w Warszawie Podkomisja słownictwa, symbolów i znakowania opracowała w r. 1933 normę oznaczania najważniejszych wielkości fizycznych²).

Słownictwo technologji chemicznej.

Najdawniejsze wyrazy z tego działu techniki znajdują się w starych zielnikach (t. zw. herbarzach) z XVI. wieku. Wiele odnośnych wyrazów znaleźć także można w dziełach z zakresu technologji chemicznej³).

”, dokonany przez Antoniego Badera i wydany

Pierwszym systematycznym podręcznikiem technologji chemicznej w języku polskim jest przekład książki niemieckiej P. F unke g о : „Technologia czyli Nauka użytkowania z płodów przyrodzonych

w Warszawie w г. 1814⁴).

Czasopismo „Dziennik Wileński” (1805 — 1806 i 1815 —1830) zawiera wiele prac, dotyczących chemji i technologji chemicznej, które dają obraz ówczesnego stanu słownictwa tych działów.

W czasopiśmie „Izys Polska”, wychodzącem w Warszawie w latach 1820 —1828, znajdują się liczne prace z technologji chemicznej z obfitym mater jąłem słownikowym, a to z działów: gorzelnic-twa, piwowarstwa, cukrownictwa, farbiarstwa, wyrobu krochmalu, octu, mydła i t. p.

W książce Jana Nepomucena Kurowskiego: „Wy-

” (Warszawa 1829—

” (Lwów 1836) znajdujemy opisy przyrządów

pałanie wódki podług naynowszych odkryć 1830) i Adama Kasperowskiego: „Rozbiór aparatów gorzelnianych

z nazwami każdej części i odnośnemi tablicami.

!) Por. ,,Materjały do polskiego słownictwa fizycznego”. Sprawozdania i prace Polskiego Towarzystwa Fizycznego, Warszawa 1929, tom IV., str. 317. ²) Por. „Sprawozdanie z działalności P. K. N. za okres od dnia 1. kwiet-

”, Warszawa 1934, str. 10. Por.

nia 1933 r. do dnia 31. marca 1934 r. także str. 44 niniejszej rozprawy.

³)    Por. Feliksa Kucharzewskiego „Piśmiennictwo techniczne polskie”. Tom drugi. IV. Technologja chemiczna. Warszawa 1921.

⁴)    Wydanie drugie: Warszawa 1818, trzecie: Kraków 1819, czwarte: Warszawa 1839.

micznej

Książka Teofila Rybickiego: Zasady technologii che-” (Warszawa 1846) zawiera: „Objaśnienia wyrazów

УУ

chemicznych, mineralogicznych i fizycznych

W tłumaczeniu dzieła R. Wagnera: „Podręcznik technologii chemicznej”, dokonanem przez prof. Jul j ana Grabowskiego ze współudziałem Alfreda Fuchsa (Warszawa 1877), znajdują się w tekście obok wyrazów polskich nazwy niemieckie.

” (Warszawa 1840 i 1851), oraz Antoniego Podoi-

Słownictwo cukrownicze powstawało stopniowo w miarę rozwoju przemysłu cukrowniczego. Jako pionierów wymienić tu należy: Józefa Bełzę, autora dzieł : „O wyrabianiu cukru z buraków” (Warszawa 1837) i „Zasady technologii chemicznej gospodarskiej

s к i e g o, który napisał rozprawę : „O malej fabrykacyi cukru”, ogłoszoną w „Przewodniku Rolniczo-Przemysłowym” w Lesznie w r. 1840.

Wskutek późniejszego nagłego rozrostu przemysłu cukrowniczego oraz napływu do kraju obcych sił technicznych i robotniczych słownictwo cukrownicze uległo zaniedbaniu. Potrzebę polskich wyrazów odczuto dopiero po założeniu Przeglądu Technicznego (1875), gdy przystąpiono do przekładu dzieła dr. Stamm er a: „Wykład teoretyczno-praktyczny cukrownictwa”¹).

Podnietę do zajęcia się słownictwem cukrowniczem dał szereg cennych artykułów inż. Stefana Kossutha: „W przedmiocie słownictwa technicznego”, ogłoszonych w Przeglądzie Technicznym w r. 1880²), które wywołały dyskusję³).

W r. 1887 wystąpił Henryk Wizbek z projektem słownictwa, odnoszącym się wyłącznie do techniki cukrowniczej⁴). Nad projektem tym wywiązała się również ożywiona dyskusja w Przeglądzie Technicznym⁵) i w Czasopiśmie Technicznem⁶).

Wskutek inicjatywy Wizbeka Sekcja II. Oddziału Warszawskiego Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu wybrała w roku 1887 Delegację Słownikową, której poruczono ostateczne ujednostajnienie słownictwa cukrowniczego. Delegacja, otrzy-

!) Przekład dr. B. Rudnickiego i A. Pietkiewicza. Warszawa 18 79.

²)    Por. tom XI., str. 1, 100 i 249.

³)    Por. Przegl. Techn. 1881, tom XIV., str. 41 i 44.

⁴)    Por. artykuł: ,,W sprawie słownictwa cukrowniczego”. Przegl. Techn 1887, str. 100.

⁵)    Por. rocznik 1887, str. 129 i 178.

⁶)    Por. rocznik 1887, str. 55 i 89.

mawszy odnośne materjały od ogółu cukrowników, opracowała je i ustalone słownictwo ogłosiła w postaci spisu wyrazów w Przeglądzie Technicznym¹¹). Zaznaczam przytem, że słownictwo cukrownicze, ustalone przez Delegację Słownikową, przyjęło się szybko i chetnie.

W latach następnych nie zajmowano się słownictwem technolo-gji chemicznej. Sprawa ustalenia tego słownictwa stała się bardzo pilna dopiero po odzyskaniu niepodległości Polski, z przyczyny szybkiego rozwoju przemysłu chemicznego polskiego, wskutek którego nagromadziło się w słownictwie technologji chemicznej mnóstwo synonimów, prowincjonalizmów oraz wyrazów gwarowych i obcych.

Inicjatywę w celu ujednostajnienia słownictwa tego działu podjęła w r. 1924 Akadem ja Nauk Technicznych. Na jej propozycję powstała przy Sekcji Przemysłowej Polskiego Towarzystwa Chemicznego Komisja Słownictwa, która ustaliła podstawy swojej pracy i zasady zbierania odnośnych materjałów²). Utworzyła ona, odpowiednio do działów technologji chemicznej, kilka sekcyj specjalnych. Każda z nich miała podjąć się opracowania poprawnego słownictwa w zakresie odnośnej gałęzi przemysłu.

Z pomiędzy nich Sekcja słownictwa cukrowniczego na podstawie referatu inż. A. Siwickiego, oraz po uwzględnieniu wyników dawniejszych poczynań w sprawie ustalenia polskiego słownictwa cukrowniczego, opracowała w r. 1925 projekt słownictwa w zakresie fabrykacji cukru z buraka<³). Został on przesłany wszystkim cukrowniom polskim celem zasięgnięcia ich opinij. Nadesłane uwagi rozpatrzono na posiedzeniu wymienionej Sekcji w r. 1926, poczem uchwalono w postaci ostatecznej słownictwo w zakresie fabrykacji cukru z buraka⁴).

Równocześnie rozpatrzono i przyjęto opracowany przez S. Grzybowskiego i inż. A. Siwickiego projekt słownictwa w zakresie rafinowania cukru⁴).

Osobnego omówienia wymaga jeszcze sprawa słownictwa gazowniczego. Podwaliny pod to słownictwo położył przed kilkunastu laty inż. Mieczysław Dąbrowski, materjały jego zużytkowali Stadtmüllerowie w swoim „Słowniku technicznym”. Gdy z rozwojem gazownictwa mater jały te zaczęły wymagać uzupełnienia, ówczesne Zrzeszenie Gazowników Polskich w Warszawie wybrało w r. 1921 Komisję Słownikową, która po-ruczyła swym członkom inż. Mieczysławowi Seifertowi i dr. inż. Jarosławowi Dolińskiemu uzupełnienie dawnych materjałów inż. Dąbrowskiego. Wyniki ich pracy wraz z uwagami Komisji Słownikowej przedłożono do zaopinjowania prof. dr. Kazimierzowi Nitschowi, członkowi Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie, a następnie opinję tę rozpatrzono i zatwierdzono. W ten sposób powstał słowniczek gazowniczy, obejmujący 484 wyrazów polskich z odpowiednikami niemieckiemi, który Komisja Słownikowa ogłosiła w Przeglądzie Gazowniczym¹).

Z biegiem czasu słowniczek ten okazał się niewystarczający, postanowiono więc dalej zbierać i uzupełniać mater jały. W tym celu Zrzeszenie Gazowników i Wodociągowców Polskich zwróciło się do inż. Karola Stadtmüller a, który podjął się ułożenia nowego, obszerniejszego słownictwa gazowniczego²). Praca inż. Stadtmüllera była wprawdzie poważnym krokiem naprzód, ale posiadała także liczne braki i wymagała nowego opracowania. Zajęli się tern dr. inż. Jarosław Doliński i inż. Józefa Czaplicka, którzy wyniki swych prac ogłosili w czasopiśmie „Gaz i Woda” jako „Materjały do słownictwa gazownicze g oz). Uporządkowane są one rzeczowo, podobnie jak w pierwszym słowniczku, przyczem obok nazw polskich podane są odpowiedniki niemieckie, angielskie i francuskie. Nazwy nie są jeszcze ostatecznie ustalone, a mater jały wymagają uzupełnienia, wobec czego redakcja wymienionego czasopisma zwróciła się do ogółu gazowników z prośbą o współpracę w uzupełnianiu materjałów i nadsyłanie uwag co do ogłoszonych nazw, zamierzając następnie uzupełnione i poprawione w ten sposób mater jały wydać jako słownik gazowniczy.

Bardzo staranne słownictwo z zakresu technologji chemicznej zawiera przekład dzieła H. O sta: „Technologja chemiczna. Części ”, dokonany przez inż. Jana Harabaszewskiego i prof. dr. Józefa Zawadzkiego (Warszawa 1922)⁴).

Ł) Por. rocznik 1921, str. 88, 12fi i 150.

²)    Por. Gaz i Woda, Kraków 1929, str. 139.

3)    Por. rocznik 1929, str. 147, 195, 219 i 242.

⁴)    Por. Przemysł Chemiczny 1923, str. 108.

W dawnej Polsce — pomimo posiadania własnej floty — języka żeglarskiego morskiego nie było¹). Istniały tylko wyrazy flisackie i rybackie, które spotykamy w starych rękopisach i drukach, dotyczących marynarki polskiej. Wiele odnośnych wyrazów znaleźć można również w encyklopedjach i słownikach języka polskiego²).

Pierwszym wysiłkiem zbiorowym w celu stworzenia polskiego języka żeglarskiego była praca Komitetu Redakcyjnego wydawnictwa „Technik” nad słownictwem działu „OJcrętownictwo” w II. tomie tego podręcznika, wydanym w Warszawie w r. 1908. Słownictwo to składa się jednak przeważnie z nowotworów i dlatego nie weszło następnie w życie.

Po odzyskaniu Niepodległości i dostępu do morza, przy sposobności organizacji własnej marynarki, sprawa stworzenia i wprowadzenia polskiej terminologji żeglarskiej stała się bardzo pilna. Zajęła się tern w r. 1919 specjalna Komisja ówczesnego Departamentu Spraw Morskich Ministerstwa Spraw Wojskowych, uzupełniając ,,Słownik morski”, ułożony przez oficerów Marynarki Wojennej : Stefana Frankowskiego i inż. W i-tolda Huberta, którego część pierwsza, rosyjsko-polska, wyszła w Bydgoszczy w r. 1920.

W tym samym roku ukazała się w Warszawie książka M a r j u-sza Zaruskiego: „Współczesna żegluga morska oraz słownik

!) Por. artykuł prof. dr. Adama Kleczkowskiego: „Polski język żeglarski” w Języku Polskim 1928, str. 112, oraz jego przedmowę pod tym samym tytułem do zeszytu pierwszego „Słownika morskiego” (Warszawa 1929).

²) Odnośny spis podaje prof. dr. Adam Kleczkowski w przedmowie do „Rejestru budowy galeony” (Kraków 1915). Por. także dział I. „Bi-bljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

żeglarski”¹), w której za podstawę słownictwa przyjęto terminologję holendersko-niemiecką.

W roku 1921 wydał inż. Karol Stadtmüller: „Niemiecko-polski słownik okrętowy”, opracowany wspólnie z inż. A. Maciejowskim. Słownik ten, oparty w części polskiej głównie na odpowiednio zmienionem słownictwie działu „Okrętownictwo” w II. tomie „Technika”, został przejrzany przez Komisję Językową Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie.

W tym czasie rozpoczyna pracę nad słownictwem żeglarskiem Komisja Językowa Ligi żeglugi Pols ki ej pod przewodnictwem prof. Adama Antoniego Kryńskiego. Doprowadziła ona do ustalenia niektórych wyrazów polskich, tyczących się omasztowania, lin, węzłów marynarskich i żagli²).

W latach następnych ukazał się szereg słowników z działu żeglarstwa, a to Bolesława śląskiego: „Słownik morsko-ry-bołówczy” (gwarowo-polski), wydany w Poznaniu w r. 1923, Józefa Klejnota Turskiego: „Słownik marynarski pięciojęzykowy” (polsko-f rancusko-angielsko-niemiecko-rosyjski ), ogłoszony w czasopiśmie „żeglarz polski” (Tczew 1924)³), następnie dwa słowniki Bolesława Śląskiego: „Polski słownik marynarski z dołączeniem licznych nazw niemieckich, rosyjskich i francuskich” (Poznań 1926) i „Słownik rybacko-żeglarski i szkutniczy” (gwarowo-polski), który wyszedł w Poznaniu w r. 1930.

Ponadto ogłoszono szereg rozpraw i artykułów z zakresu słownictwa żeglarskiego w czasopismach: „Język Polski” (Kraków), „żeglarz Polski” (Tczew) i „Morze” (Warszawa), oraz w wydawnictwie „Prace filologiczne” (Warszawa). Autorami ich byli: prof, dr. Adam Kleczkowski, inż. Karol Stadtmüller, Bolesław śląski, Józef Klejnot Turski, Marjusz Zaruski i inni⁴).

Systematyczną pracę nad ustaleniem polskiego języka żeglarskiego podjęto w jc. 1927 z inicjatywy Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Zorganizowaniem jej zajęła się ówczesna Liga Morska i Rzeczna⁵), przy której powstała Komisja Termi-

!) Wydanie pierwsze wyszło w Warszawie w r. 1904.

²)    Por. „żeglarz Polski”, Tczew 1922, str. 12, 13 i 45.

³)    Ukazał się częściowo w wydaniu książkowem, por. dział XIII. „Bi-bljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

⁴)    Por. dział XIII. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

⁵)    Obecnie: Liga Morska i Kolonjalna.

nologiczna. Do udziału w tej Komisji zaproszono osoby, znane ze swych prac nad słownictwem morskiem, jak również wybitnych marynarzy i filologów. Komisja weszła w porozumienie z niektóremi ministerstwami oraz ze szkołami i urzędami morskiemi.

Chcąc stworzyć pełne słownictwo żeglarskie w języku polskim, miała Komisja Terminologiczna dwie drogi do wyboru: przyjąć gotową terminologję obcą, mianowicie germańską, panującą na Bałtyku, Morzu Niemieckiem, a częściowo i na oceanach i spolszczyć ją w większym lub mniejszym stopniu, albo też stworzyć nową terminologję polską. Wybrano drogę pośrednią i ustalono odnośne zasady tworzenia polskiej terminologji morskiej. Od r. 1927 do 1930 przewodniczącym Komisji był generał Marjusz Zaruski, później-szemi zaś pracami kierował prof. dr. Adam Kleczkowski. W r. 1931 opiekę nad Komisją objęła, na życzenie Ministerstwa Przemysłu i Handlu, Polska Akadem ja Umiejętności w Krakowie, przy której pracuje ona obecnie jako Komisja Terminologiczna Morska.

” (również w pięciu językach jak zeszyt

УУ

Materjał zebrany przez Komisję jest zgrupowany według działów i w znacznej części już przygotowany do druku. W r. 1929 wyszedł w Warszawie zeszyt pierwszy „Słownika morskiego polsko-angielsko-francusko-niemieckiego”, opracowany przez Komisję Terminologiczną, a zredagowany przez inż. B. Bagniewskiego. Zeszyt ten obejmuje statki i teorję statku. W r. 1930 wydano w Warszawie pod tą samą redakcją zeszyt drugi „Słownika morskiego pol-sko-angielsko-francusko-niemiecko-rosyjskiego”, obejmujący statek żelazny (stalowy). W r. 1931 wyszedł w Warszawie zeszyt trzeci „Słownika morskiego drugi), zredagowany przez inż. A. Garnuszewskiego. Zeszyt ten obejmuje statki żaglowe, maszty, liny i żagle. W r. 1933 ukazał się również w Warszawie zeszyt czwarty „Słownika morskiego w pięciu językach, opracowany przez inżynierów: Piotra Bo-masa i Karola Stadtmüller a, a przejrzany przez Komisję Terminologiczną Morską przy Akademji Umiejętności w Krakowie. Obejmuje on porty morskie. Całość słownictwa morskiego zamierza Komisja Terminologiczna wydać w dziewięciu zeszytach.

Najstarsze dzieła z zakresu leśnictwa pochodzą jeszcze z XVIII. wieku, jednakże słownictwo tego działu zaczęło rozwijać się dopiero około połowy ubiegłego stulecia²). Niemały wpływ na jego rozwój wywarły zapewne wykłady leśnictwa w Szkole Leśnej w Warszawie w latach 1818 — 1832 oraz powstanie w Warszawie w r. 1820 pierwszego czasopisma leśniczego „Sylwan”.

Nakładem powyższego czasopisma wyszedł Wiktora Kozłowskiego „Słownik leśny, bartny, bursztyniarski i orylski” (Warszawa 1846 —1847), obejmujący całość leśnictwa.

Z dzieł ówczesnych odznaczają się bardzo starannem słownictwem następujące:

”. Warszawa 1854.

Połujański Alexander. „Opisanie lasów Królestwa Polskiego

Alexandrowicz Benedykt. „O drzewie i jego użytkach”. Warszawa 1855.

”. Kraków

Thieriot Albin. „Technologia leśna

i Warszawa 1856. (Przetłumaczona z niemieckiego przez Wawrzyńca Firganka przy współudziale W i n-centego Pol a)³).

Połujański Alexander. „Leśnictwo Polskie”. Warszawa 1861 —1862.

Na terenie Małopolski pracowali nad ułożeniem słownika leśniczego : Wawrzyniec Firganek, Jan Lizak i Leopold

1)    Słownictwo leśnictwa weszło w zakres słownictwa technicznego ze względu na bliski związek niektórych jego działów z naukami technicznemi.

²)    Por. artykuł prof. dr. Stanisława Sokołowskiego: „Przyczynek do słownictwa zawodowego”. Sylwan, Lwów 1900, str. 149.

³)    Por. Sylwan 1908, str. 246.

Sc héraut z. Piewszy z nich wydał w r. 1872 w Krakowie rozprawę : „Nieco o słownictwie i treści leśniowiedztwa”.

W r. 1874 wyszła we Lwowie praca Henryka Strzeleckiego: „Las w stanie natury”, stanowiącą wstęp do dzieła tego autora: „Gospodarstwo losowe. Część I. Użytkowanie lasu” (Lwów 1874). Prace te odznaczają się bardzo starannem słownictwem.

Opracowaniem polskiego słownictwa leśniczego zajęło się w roku 1898 grono profesorów Krajowej Szkoły Gospodarstwa Lasowego (późniejszej Wyższej Szkoły Lasowej) we Lwowie z inicjatywy jej ówczesnego dyrektora inż. Marjana Małaczyńskiego. Zainteresował się tą sprawą również ogół leśników polskich, co przejawiło się w artykułach i rozprawach z zakresu słownictwa leśniczego, ogłoszonych w latach następnych w czasopismach zawodowych: „Sylwan” (Lwów)¹), „Przegląd Leśniczy” (Poznań) i „Leśnik Polski” (Warszawa)¹² 13).

Na podstawie materjałów, zebranych przez wspomniane grono profesorów, a następnie uporządkowanych i uzupełnionych przez siebie, inż. Mar j an Małaczyński ułożył i wydał we Lwowie w r. 1923 „Słownik leśniczy polsko-niemiecko-francusko-angielski”. Słownik ten zawiera także części: francusko-polską, angielsko-polską i niemiecko-polską. Opracowany bardzo starannie, umożliwił on leśnikom polskim korzystanie w szerokim zakresie z piśmiennictwa obcego, dotyczącego leśnictwa.

Pracę nad ostatecznem ustaleniem polskiego słownictwa leśniczego podjął w r. 1925 Komitet dla Terminologji Leśnej, który powstał w Warszawie z inicjatywy prof. Władysława Jedlińskiego. W skład Komitetu weszli przedstawiciele wszystkich polskich wyższych uczelni leśnych, delegaci Departamentu Leśnictwa Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Państwowych oraz jako językoznawca prof. Adam Antoni Kryński. Całość leśnictwa podzielono na 7 grup, z których każda obejmuje pokrewne sobie działy tej nauki, poruczając opracowanie poszczególnych grup siedmiu podkomisjom. Pracami tych podkomisyj kierowali profesorowie leśnictwa na naszych wyższych uczelniach, dobierając sobie współpracowników według własnego uznania.

Komitet ustalił wzór kartek terminologicznych, na których ogół leśników polskich miał nadsyłać proponowane przez siebie nazwy.

W latach następnych Komitet, na podstawie przygotowanych przez podkomisje materjałów, rozpatrzył całość słownictwa leśniczego i ustalił najodpowiedniejsze terminy. Po zakończeniu swych prac w r. 1930 Komitet powyższy rozwiązał się, wybierając Komitet Redakcyjny, który ma zająć się wydaniem „Słownika leśnego”¹). Słownik ten będzie zawierał nazwy w językach: polskim i niemieckim, ponadto — w miarę możności — w francuskim, angielskim i rosyjskim. Uchwalone przez Komitet dla Terminologji Leśnej słownictwo ma obowiązywać wszystkich leśników polskich.

!) Sprawozdania z działalności Komitetu dla Terminologji Leśnej ogłoszone są, w rocznikach 1925 —1930 czasopism: „Sylwan” i „Las Polski” (Warszawa). Por. dział XIV. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

XVI. SŁOWNICTWO WOJSKOWO - TECHNICZNE.

Najdawniejsze wyrazy wojskowo-techniczne znaleźć można w starych inwentarzach zamków, arsenałów i cekhauzów, lecz są to raczej terminy rzemieślnicze i nazwy narzędzi, niż wyrażenia wojskowo-techniczne. Bogate źródło słownictwa tego działu stanowią również stare dzieła z dziedziny wojskowości¹).

Jednem z najdawniejszych takich dzieł, zasługującem na wymienienie ze względu na użyte w niem słownictwo, jest przekład polski dzieła Diego Uffana: „Archelia albo Artilleria dokonany przez Jana Dekana (Leszno 1643). Tłumacz starał się w niem, jak sam powiada w przedmowie, stworzyć słownictwo rodzime tego działu broni, co mu się jednak tylko częściowo udało²).

Wogóle należy zaznaczyć, że rodzime słownictwo wojskowe posiadała w dawnej Polsce tylko jazda, jako broń najlepiej u nas rozwinięta³). Słownictwo innych rodzajów broni przepełnione było naleciałościami obcemi, głównie niemieckiemi, w późniejszym zaś okresie także i francuskiemi.

!) Tytuły ich znajdują się w następujących dziełach Konstantego Górskiego:

Historya piechoty polskiej. Kraków 1893.

Historya jazdy polskiej. Kraków 1894.

Historya artyleryi polskiej. Warszawa 1902.

Ponadto obszerny zbiór dawnych wyrazów wojskowych podaje dr. W. Łębiński w swojej źródłowej rozprawie: „Materyały do słownika historycznego, języka i starożytności polskich. I. Militaria. Starożytności rycerskie, żołnierskie, łowieckie”, ogłoszonej w Rocznikach Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego 1889, tom XVI., str. 45.

²) Por. artykuł Antoniego Hniłki: „Nieco o artylerji polskiej XVII. wieku i jej słownictwie”. Przegląd Artyleryjski, Warszawa 192 5, str. 187.

W drugiej połowie XVIII. wieku starają się usilnie o oczyszczenie polskiego języka wojskowego z naleciałości obcych Józef Ja kubowski i Józef Łęski. Pierwszy z nich wydał dzieło : „Nauka artylleryi tomie znajduje się „Słownik artyleryczny”. Drugi zaś przełożył na język polski i uzupełnił dzieło P. Hogrewe: „Teoryczna i praktyczna nauka żołnierskich rozmiarów czyli Miernictwo Woien-” (Warszawa 1790)¹). Obaj autorzy dążyli do stworzenia słownictwa wojskowego polskiego przez tłumaczenie wyrazów obcych, tworzenie nowych wyrażeń polskich oraz dostosowywanie do nowych potrzeb wojska dawniejszych wyrazów wojskowych, które z biegiem czasu i postępem techniki wojennej straciły swoje znaczenie²).

” (Warszawa 1781 — 1783), w którego III.

ne

Słownictwo wojskowe za czasów Księstwa Warszawskiego wzorowało się na słownictwie francuskiem. Na rozwój natomiast słownictwa w okresie Królestwa Kongresowego wywarło wpływ ponadto i słownictwo, używane w armji rosyjskiej. Z prac, wydanych w tym ostatnim okresie, wymienię: słownik wojskowo-techniczny z działu

” oraz dzieło F. Meciszewskiego: „Forty-.....”; obie prace wyszły w Warszawie w r. 1825.

fortyfikacyj Mikołaja Rougeta: „Dykcyonarz doręczny dla inżenierów

fikacya połowa

Meciszewski przy opracowaniu słownictwa swojego dzieła opierał się na zasadach Jakubowskiego i Łęskiego, podanych poprzednio.

Upadek powstania listopadowego 1830 —1831 r. i utrata własnej armji odbiły się dotkliwie na rozwoju polskiego słownictwa wojskowego, powodując przerwę blisko stuletnią w jego tworzeniu. Pracę nad niem podjęły dopiero w r. 1912 Związki i Drużyny Strzeleckie, wydając regulaminy i podręczniki z opisami broni, lecz słownictwo w nich użyte miało charakter tylko tymczasowy. Również dorywczo, dostosowując się do nowych potrzeb wojskowości polskiej, tworzyło się słownictwo tego działu po wybuchu wojny światowej

!) Z tego okresu (bo z r. 1770) pochodzi również Frankowskiego „Alfabetyczny słownik wojskowy francusko-polsko-niemiecki”, znajdujący się w postaci rękopisu w Bibljotece Zamoyskich w Zamościu. Słownik ten nie jest wymieniony w „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy, gdyż nie zawiera prawie wcale wyrazów technicznych. Por. artykuł Tadeusza Bałabana: „Słownik wojskowy francusko-polsko-niemiecki z r. 1770”. Bellona 1923, tom IX., str. 182.

²) Por. artykuł: „Centralna Komisja Słownictwa Wojskowego”. Bellona 1920, str. 157.

i powstaniu Legjonów. W r. 1916 pracowała nad słownictwem woj-skowem, lecz w bardzo szczupłym zakresie, Polska Organizacja Wojskowa¹)- Systematyczną pracę nad stworzeniem jednolitego słownictwa dla organizującej się armji polskiej podjęła dopiero w r. 1917 Komisja do spraw słownictwa wojskowego, wyłoniona z Komisji Wojskowej przy Tymczasowej Radzie Stanu w Warszawie, jednakże nie ukończyła jej wskutek niepomyślnych warunków politycznych. Sprawą słownictwa wojskowego zajmowało się również w tym czasie grono oficerów legjonowych, internowanych w Benjaminowie.

Potrzeba wprowadzenia rodzimego słownictwa wojskowego do tworzących się oddziałów polskich w Rosji skłoniła Towarzystwo Popierania Wiedzy Wojskowej do wydania w latach 1917 — 1918 regulaminów polskich i dwóch niewielkich słowniczków wojskowych rosyjsko-polskich i polsko-rosyjskich²).

Materjały, zebrane przez Komisję do spraw słownictwa i wymienione grono oficerów internowanych w Benjaminowie, przejął w r. 1918 Referat dla spraw słownictwa wojskowego, utworzony przy Sekcji Naukowej wymienionej Komisji Wojskowej. Na podstawie tych materjałów został opracowany i wydany przez Komisję w Warszawie w r. 1918 inż. Stefana Wacława Malinowskiego ,,Słownik wojskowy niemiecko-polsko-francu-sko-rosyjski (projekt). Część techniczno-wojskowa. Zeszyt L”.

W r. 1919 wyszły następujące słowniki : Wacława Gąsio-rowskiego „Słownik wojskowy francusko-polski”, zawierający także wyrazy techniczne (Paryż) ; „Słownictwo telefonii wojskowej” w językach polskim i niemieckim (Warszawa) ; „Aeronautyka”, słownik techniczny francusko-polski i polsko-francuski z zakresu lotnictwa, opracowany według wojskowych źródeł francuskich (Poznań) ; „Podręczny słowniczek samochodowy” polsko-niemiecko-ro-syjski, opracowany przez Sekcję Samochodową Ministerstwa Spraw Wojskowych (Warszawa).

Ze słowników, które ukazały się w r. 1920, zasługują na wymienienie: „Słownik morski. Część I. rosyjsko-polska”, ułożony przez oficerów Marynarki Wojennej: Stefana Frankowskiego i inż. Witolda Huberta i uzupełniony następnie przez spe-

!) Por. artykuł inż. Stefana Malinowskiego: „Referat słownictwa wojskowego w Komisji Wojskowej”. Bellona 1918, str. 793.

-) Słowniczki te nie są wymienione w „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy, gdyż nie zawierają prawie wcale wyrazów technicznych.

cjalną Komisję ówczesnego Departamentu Spraw Morskich Ministerstwa Spraw Wojskowych, wydany w Bydgoszczy, oraz A. Chmielowskiego „Podręczny słownik wojskowy rosyjsko-polski”, wydany w Warszawie przez Departament Naukowo - Szkolny Ministerstwa Spraw Wojskowych, zawierający również wyrazy techniczne.

W r. 1920 została utworzona przy Ministerstwie Spraw Wojskowych w Warszawie Centralna Komisja Słownictwa Wojskowego. Zajęła się ona uzupełnianiem i wydawaniem mater jałów, zebranych i przekazanych jej przez Referat dla spraw słownictwa wojskowego przy dawnej Komisji Wojskowej. Jako tom I. tych materjałów ukazał się w Warszawie w r. 1922 Tadeusza Bałabana i Kazimierza Wolskiego „Wojskowy słowniczek lotniczy polsko-francusko-niemiecko-rosyjski”. W r. 1924 wyszedł w Warszawie Tadeusza Bałabana, Wacława Berki i Tadeusza Frasunkiewicza „Słownik taktyczny polsko-francusko-niemiecko-rosyjski”, stanowiący tom II. materjałów Centralnej Komisji Słownictwa Wojskowego. Zawiera on bardzo wiele wyrazów z działu wojskowo-technicznego oraz wykaz źródeł. Słownik ten został przejrzany przez Komisję Językową Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie.

Centralna Komisja współpracowała ponadto przy wydawaniu różnych instrukcyj i podręczników służbowych oraz katalogów mater jałowych poszczególnych rodzajów broni, uzgadniając użyte w nich słownictwo¹)- W ten sposób ustaliła Centralna Komisja najważniejsze wyrażenia, wspólne wszystkim rodzajom broni. W następnych latach w miejsce Centralnej Komisji Słownictwa Wojskowego powstał przy Wojskowym Instytucie Naukowo-Wydawniczym Ministerstwa Spraw Wojskowych Referat Słownictwa, który pracuje do dnia dzisiejszego i zajmuje się przeglądaniem instrukcyj, podręczników i katalogów wojskowych, uzgadniając użyte w nich słownictwo z powszechnie obowiązującem w wojsku pol-skiem.

Przy Ministerstwie Spraw Wojskowych istnieje ponadto К o-misja Normalizacyjna, zajmująca się normalizacją broni i sprzętu wojskowego, która przy tej sposobności ustala również odnośne nazwy, w porozumieniu z Referatem Słownictwa przy Wojskowym Instytucie Naukowo-Wydawniczym.

W latach 1920 — 1931 wydały Ministerstwo Spraw Wojskowych i podległe mu urzędy szereg słownictw, mianownictw i katalogów mater jałowych wojskowych z działów technicznych, dotyczących uzbrojenia, amunicji, gazów czynnych i środków przeciwgazowych, materjału sapersko-kolejowego, sprzętu łączności, służby samochodowej, lotnictwa, marynarki wojennej, wojskowej służby geograficznej i t. p.¹).

Z pośród innych prac z działu wojskowo-technicznego, które ukazały się w ostatnich latach, na wymienienie zasługują:

„Ilustrowane słownictwo narzędziowe. Część I. Narzędzia rzemieślnicze warsztatowe”, wydane w Warszawie w r. 1927 nakładem Centralnego Zakładu Zaopatrzenia Saperskiego. Wydawnictwo części IL, rozpoczęte w r. 1929, jest w toku²).

Marceli Wścieklica-Polak „Słownik polsko-francu-sko-niemiecko-rosyjski. Broń chemiczna”, wydany w Warszawie w r. 1932 przez Wojskowy Instytut Naukowo-Wy-dawniczy.

Na zakończenie niniejszego rozdziału nadmieniam, że liczne prace i rozprawy z zakresu słownictwa wojskowo-technicznego znaleźć można w czasopismach wojskowych: „Bellona”, „Przegląd Artyleryjski”, „Przegląd Wojskowo-Techniczny” i innych.

!) Por. dział XV. ,,Bibliografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

²) Por. rozdział XII. „Słownictwo rzemiosł” (str. 90) i dział XI. „Bi-bljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

¹

   Por. Dziennik III. Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie w r. 1881, str. 52.

²)    Por. Dziennik IV. Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich, Poznań 1884, Nr. 3, str. 10.

²

   Por. Dziennik IX. Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie, Kraków 1900, str. 100 i Wszechświat 1900, str. 590.

²)    Por. Wszechświat 1900, str. 604.

³

) Tytuł rozprawy: „Głos członka Akademii prof. dr. Br. Radziszewskiego w sprawie słownictwa chemicznego”. Kraków 1900.

⁴

)    Tytuł rozprawy: „Głos członka Akademii J. Baudouina de Courtenay w sprawie słownictwa chemii”. Kraków 1900.

⁵

)    Por. Sprawozdania z czynności i posiedzeń Akad. Umiej, w Krakowie, rocznik 1901, Nr. 1, str. 16. Por. także artykuł: „Wyniki narad w sprawie ujednostajnienia słownictwa chemicznego polskiego”. Chemik Polski 1901, str. 3.

⁶

)    Wydanie drugie w r. 1902.

⁷

)    Ocena w Przegl. Techn. 1902, str. 326. Wydanie drugie „Słowniczka” wyszło w r. 1907.

⁸

c) Warszawa 1907. Wydanie drugie w r. 1912.

⁹

•7) Por. Chemik Polski 1907, str. 318.

¹⁰

) Por. Wszechświat 1911, str. 441.

¹¹

   Por. artykuł: „Sprawozdanie Delegacyi Słownikowej”. Przegl. Techn. 1888, str. 141.

²)    Por. artykuł: „Ustalenie jednolitego słownictwa w chemji przemysłowej”. Przemysł Chemiczny, Lwów 1924, str. 173.

³)    Por. Gazeta Cukrownicza, Warszawa 192 5, tom LVIL, str. 521.

⁴)    Por. Gazeta Cukrownicza 192 7, tom LX., str. 208.

¹²

)    „Sylwan” wychodził do r. 1858 w Warszawie, od r. 1883 zaś wychodzi we Lwowie.

¹³

)    Por. dział XIV. „Bibljografji” w drugiej części niniejszej rozprawy.

XVII. SŁOWOTWORSTWO TECHNICZNE.

Przystępując do pracy nad słownictwem, trzeba nietylko poznać istniejący już materjał słownikowy, ale przedewszystkiem posiąść w wysokim stopniu znajomość zasad tworzenia nowych wyrazów.

Nie mogąc, ze względu na historyczny charakter niniejszej rozprawy, zająć się bliżej rozbiorem krytycznym tych zasad, omówię tu przynajmniej w krótkości ważniejsze źródła, odnoszące się do sło-wotwórstwa technicznego, a naświetlające tę sprawę z rozmaitych punktów widzenia.

Znakomity uczony Jan Śniadecki w referacie : „O ięzyku narodowym w matematyce”, odczytanym na posiedzeniu literackiem Uniwersytetu Wileńskiego w dniu 15. listopada 1813 r.¹), przedstawia sprawę słowotwórstwa następująco:

.....,,Mnogość słów i znaków nie iest bogactwem ięzyka,

kiedy te nie wyrażaią albo nowych myśli i rzeczy, albo znacz-ney w znanych myślach i rzeczach odmiany; może ona bydź wygodna mówcom i Poetom w ięzyku pospolitym, ale w nauce ścisłych prawd i precyzyi, prowadzi raczey do zamieszania, niż

do postępku i iasnego myśli wyłożenia.....

.....Klecenie nowych słów tam, gdzie ich nie potrzeba,

iest znakiem lekkomyślności i nieuszanowania narodu; bo nie przystoi prywatnemu wedle przywidzenia, wprowadzać odmian do drogiey wszystkim własności powszechney; nie godzi się myśleć, że ięzyk iest dziełem dziwactwa i samowolności ; nie zaś owocem rozsądku, długiey rozwagi, i powszechnego zezwolenia. Ale że nowe rzeczy i nowe myśli kraiowi dawniey nieznane wymagaią częstokroć nowego nazwiska ; przyciśniony taką potrzebą w tworzeniu nowych wTyrazów zachować powinien

następuiące przepisy, iako wypadaiące z prawidła wyżey przytoczonego.

Naprzód. Wyraz nowy powinien mieć skład, zakończenie, i całą że tak powiem fizyonomiią narodową; bo przez to tylko zbliża się do ięzyka potocznego.

P o w t ó r e. Nie powinien bydź dla ucha twardy; bo nauki powinny się przykładać nie tylko do zbogacenia, ale nawet i do ułagodzenia ięzyka.

Potrzecie. Powinien mieć precyzyą to iest dosadność, dobitność, czyli dobrze ustanowione znaczenie, nastręczaiące się uwadze na pierwsze uderzenie ucha: i dlatego ciągniony bydź nie powinien z podobieństwa do słów obłąkanych czyli że tak powiem tułackich, które mogąc wiele rzeczy znaczyć, nic nie znaczą z pewnością. Pierwszą zaś mowy wydoskonaloney własnością bydź powinna iasność i zrozumiałość.

Poczwarte. Wyraz nowy bydź powinien poważny i skromny nie daiący powodu do przeciągania go na znaczenie śmieszne, lub wstyd obrażaiące.....

P o p i ą t e. Starać się ieszcze należy, żeby wyraz nowy nie był zbyt rozwlekły i z wielu razem słów skleiony: bo takie wyrazy wychodzą z rzędu mowy potoczney, daiąc iey ruch leniwy, a częstokroć usypiaiący i nudny.

Poszuste. Nayważnieyszym warunkiem w porządnóm tworzeniu nowych słów iest zachowanie Analogii. Nie masz rzeczy ani myśli nowey, któraby w czóm nie była podobna, któ-raby się w czóm nie stykała, albo nie wypadała z rzeczy i myśli znaney. Z podobieństwa więc myśli lub rzeczy wypływać powinno podobieństwo nazwiska. Przestąpienie, albo niezręczne przystosowanie tego prawidła naywięcey psuie ięzyki, wpro-wadzaiąc w nie gadaninę bez uwagi i związku; z czego znowu rodzi się poięcie rzeczy albo niedokładne, albo ciemne i fałszywe.”

Niemniej interesujące są też wywody Śniadeckiego, odnoszące się do sposobu prowadzenia prac słowniczych:

.....„W przekładzie wyrazów technicznych potrzeba n a-

przód szukać pomocy w słowach dawnych częstokroć niesłusznie zaniedbanych, byleby te słowa nie były przykre dla ucha. P o w t ó r e ieżeli ięzyk słowiański lub iakikolwiek pobratym-ski ma wyraz służyć nam mogący, użyć go i do naszego ięzyka przyswoić go można ; bo wszystkie Dyalekty tego samego ięzyka w takim przypadku posiłkować się powinny. Bydź może nawet wyraz w ięzyku znany i utarty, którego powszechnie przyięte znaczenie różni się od znaczenia skazanego przez iego etymo-logiią. leżeliby etymologiczne znaczenie było nauce iakiey przydatne i dogodne ; należy ie zdaie mi się przyiąć, i wyrazowi znanemu do znaczenia potocznego, przydać znaczenie umie-iętne.”

Wreszcie nie od rzeczy będzie przytoczyć zapatrywania Śniadeckiego w sprawie używania w naszej mowie wyrażeń obcych:

.....„Są w Geometryi słowa greckie, to iest nazwiska

pewnych liniy krzywych, iakoto Ellipsa, Parabola, Hyperbola, Cyclois, Conchois, Cissois, których tłumaczyć nie należy, iak w Astronomii Anomalia: nie dla tego, żeby Grecy coś osobliwego w tych nazwiskach zawarli, bo żadne charakterystyczney własności swey linii lub kąta nie wyraża; ale dla tego, że te nazwiska utrzymali łacinnicy, i wszystkie dziś w naukach piszące Europeyskie narody. Słowo, któreby nie wyrażało znamienia rozróżniaiącego liniią każdą od drugiey inney, byłoby tylko czczym dźwiękiem ciężącym na pamięć a niepomagaiącym poięciu ; byłyby to więc słowa tulackie, które naybardziey psuią ięzyk; bo mu odbieraią prostość, zwięzłość i dobitność. Wynalezienie zaś nazwiska właściwego czyli charakterystycznego na każdą wspomnioną liniią, ieżeli nie iest niepodobne, to przy-naymniey niezmiernie trudne. Słysząc wyraz zagraniczny, każdy dowiaduie się o iego znaczeniu : słysząc zaś źle wynaleziony kraiowy, może się domyślać i roić sobie znaczenie fałszywe. Do'bry ięzyk prowadzi do czystego i szczerego poięcia rzeczy, ięzyk zły rodzi poięcie ciemne lub błędne. A ponieważ całe wydoskonalenie myślenia zawisło od dobitności ięzyka, i od dobrze ustanowionych nazwisk, zgodzi się każdy ze mną, że kiedy w naukach nie możemy dokładnie przełożyć wyrazu technicznego, lepiey iest cudzoziemski zatrzymać. Idąc za tern prawidłem, nie będzie się psuł ięzyk, albo prawdziwie barbarzyńskiemu, albo źle rzecz wyłuszczaiącemi wyrazami”.....

Z cytatu powyższego widzimy, jak wielki umysł Śniadeckiego ogarniał i oceniał trafnie zagadnienia, ujmowane dziś przez autorów współczesnych w sposób bardzo podobny.

W tym samym prawie czasie, bo w r. 1817, ukazała się w War

szawie pierwsza praca słowotwórcza z zakresu chemji, a to: „List Jędrzeja Śniadeckiego o tworzeniu nowych wyrazów zwłaszcza w chemii

”. W następnych latach szereg rozpraw z tego działu ogłosili : Aleksander hr. Chodkiewicz, Seweryn Zdzi-towiecki, Ignacy Fonberg, prof. dr. F i 1 i p N e r y u s z Walter, prof. dr. Emil Czyrniański, January Filipowicz, Waler j an Tomaszewicz, dr. Karol Lilpop, Bronisław Znatowicz i inni¹). Wogóle należy zaznaczyć, że słowotwórstwem chemji zajmowało się najwięcej pracowników, przy-

czem prace nad ustaleniem zasad słownictwa tego działu trwały prawie do czasów najnowszych.

W r. 1848 wyszedł w Warszawie przekład dzieła F. S. Be u-d a n t a : ,, Wykład początków mineralogii i geologii”, dokonany przez Hieronima Łabęckiego¹). Tłumacz podał w nim na wstępie zasady, jakich trzymał się przy tern tłumaczeniu, napotkawszy na wielkie trudności w ówczesnem słownictwie mineralo-gicznem. Zasady te odnoszą się jedynie do nazw mineralogicznych²).

Słowotwórstwem ogólnotechnicznem zajmuje się ogłoszona w r. 1880 rozprawa inż. Stefana Kossutha: „W przedmiocie słownictwa technicznego”³). Podzielona jest ona na trzy części:

1) Uwagi wstępne. 2) Stan obecny. Naleciałości. Powstawanie nowych wyrazów. 3) Nowe wyrazy. Rozprawa ta, przed 50 laty niewątpliwie cenna i będąca niezłym drogowskazem dla pracujących nad słownictwem technicznem, dzisiaj posiada już jedynie znaczenie historyczne. Najważniejsza bowiem sprawa tworzenia nowych wyrazów jest w niej potraktowana zbyt pobieżnie. Pracom słowotwórczym stawiamy obecnie daleko wyższe wymagania pod względem ścisłości i opracowania szczegółów.

Dobrą podstawę dla prac słowotwórczych stanowiło „Sprawozdanie Komisyi Słownikowej Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie”, ogłoszone w r. 1882⁴), a zawierające dokładne zasady tworzenia nowych nazw czynności i narzędzi. Przez kilkanaście lat swojej działalności kierowała się temi zasadami Komisja Słownikowa lwowska w swoich pracach, co świadczy chlubnie o sumiennem traktowaniu sprawy przez jej członków.

W r. 1900 i 1905 ogłosił inż. Stanisław Nakielski dwie rozprawy słowotwórcze: „Jak się tworzą nazwy narzędzi i przyrządów”⁵) i „Nieco o wyrazach złożonych technicznych”³), z których pierwsza zachowała do dnia dzisiejszego swoją wartość i stanowić

!) Por. str. 84 niniejszej rozprawy.

²)    Ocenę tych zasad podał prof. dr. Józef Morozewicz w przedmowie do przekładu ,,M i n e r a 1 o g i i” prof. dr. G. Tschermaka, Warszawa 1900, str. XX.

³)    Por. Przegl. Techn. 1880, tom II., str. 1, 100 i 249.

⁴)    Por. Dźwignia 1882, str. 121.

⁵)    Por. Przegl. Techn. 1900, str. 352.

°) Por. Przegl. Techn. 1905, str. 58 7.

może podstawę współczesnych prac z zakresu słownictwa technicznego.

Podobnie w elektrotechnice do dziś jeszcze mają znaczenie „Za-..... zalecane przy pracy nad słownictwem technicznem”,

sady

ustalone w r. 1902 przy sposobności zawarcia umowy między Towarzystwem Politechnicznem lwowskiem a Delegacją Elektrotechniczną warszawską¹). Kieruje się niemi obecnie Centralna Komisja Słownictwa Elektrotechnicznego przy Stowarzyszeniu Elektryków Polskich w Warszawie w swoich pracach nad słownictwem elektrotechniki.

W ostatniem dziesięcioleciu, w związku z organizacją własnej floty i potrzebą stworzenia polskiego języka żeglarskiego, ukazał się szereg prac słowotwórczych z tego działu, ogłoszonych głównie przez prof. dr. Adama Kleczkowskiego i inż. Karola Stadtmül 1 e r a²).

Inż. Stadtmüller pracuje w tym czasie również nad sło-wotwórstwem rzemiosł, wykazując i na tern polu pożyteczną dzia

łalność³).

Wreszcie szereg prac słowotwórczych, traktujących to zagadnienie ze stanowiska ogólnojęzykowego, ogłosili w ostatnich latach profesorowie :dr. Witold Doroszewski, dr. Henryk Gaert-ner, dr. Jan Łoś, Stanisław Szober i dr. Henryk U ł a s z y n⁴).

Dużo artykułów i rozpraw z zakresu słowotwórstwa ogólnego i technicznego znaleźć można w czasopismach: „Poradnik Językowy” i „Język Polski”.

Ź R Ó D Ł A ).

1) Czasopisma.

Bellona, Warszawa 1918 — 1933.

Chemik Polski, Warszawa 1901 —1914 i 1917. Czasopismo Techniczne, Kraków 1880—1882. Czasopismo Techniczne, Lwów 1883 — 1933. Czasopismo Towarzystwa Technicznego Krakowskiego, Kraków 1890 —1899.

Dźwignia, Lwów 1877 — 1882.

Inżynier Kolejowy, Warszawa 1924 — 1933.

Język Polski, Kraków 191 3 — 1933²).

Mechanik, Warszawa 1919 — 1933.

Poradnik Językowy, Kraków, Tarnów, Kraków, Warszawa 1901 —1930³).

Przegląd Elektrotechniczny, Warszawa 1919 —1933. Przegląd Górniczo-Hutniczy, Dąbrowa Górnicza 1903 do 1933.

Przegląd Techniczny, Warszawa 1875 — 1933. Roczniki Chemji, Warszawa 1921 — 1933.

S y 1 w a n, Lwów 1883 — 1933.

2) Dzieła i pamiętniki Zjazdów Techników Polskich.

żebrawski T. Bibliografija piśmiennictwa polskiego z działu matematyki i fizyki oraz ich zastosowań. Kraków 1873. Kucharzewski F. Bibliografia polska techniczno - przemysłowa. Warszawa 1894.

!) Podano tu ważniejsze źródła, z których korzystano przy pisaniu tej

rozprawy.

²)    Nie wychodził w latach: 1915, 1917, 1918.

³)    Nie wychodził w latach: 1915, 1917, 1918, 1924, 1928.

Kucharzewski F. Piśmiennictwo techniczne polskie. Tom I. Warszawa 1911. Tom. II. Warszawa 1921. Tom III. Warszawa 1922.

Leppert W. Rys rozwoju chemii w Polsce do roku 1830. Warszawa 1917.

Pamiętnik I. Zjazdu Techników Polskich, Kraków 1884.

Pamiętnik V. Zjazdu Techników Polskich, Lwów 1911.

Pamiętnik VI. Zjazdu Techników Polskich, Kraków 1914 —1917.

Pamiętnik Nadzwyczajnego Zjazdu Techników Polskich, Warszawa 1917.

3) Rozprawy i artykuły.

Bobiński M. Z historyi polskiego słownictwa technicznego. Przegl. Techn. 1899, str. 543.

Zawidzki J. W sprawie słownictwa chemicznego. (Bibljografja.)

Wszechświat, Warszawa 1899, str. 542.

Sokołowski S. Przyczynek do słownictwa zawodowego. Sylwan 1900, str. 149.

D a r o w s к i W. B. Słownictwo techniczne. Ustęp w „Pamiętniku jubileuszowym (1877 —1902) Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie”. Lwów 1902. (Na str. 64 — 69.)

H e i 1 p e r n J. Słownictwo techniczne polskie. Przegl. Techn. 1902, str. 29.

Malinowski S. Referat słownictwa wojskowego w Komisji Wojskowej. Bellona 1918, tom 1, str. 793.

W sprawie słownictwa samochodowego. Samochód, Warszawa 1922, str. 37.

Stadtmüller К. Rozwój polskiego słownictwa rzemieślniczego. Czasop. Techn. 1924, str. 102.

Rzewnicki J. Prace nad słownictwem elektrotechnicznem 1900 — 1925. Przegl. Elektrotechn. 1926, str. 171. Kleczkowski A. Polski język żeglarski. Język Polski 1928, str. 112.

Słownictwo techniczne. Ustęp w książce : „Akademja Nauk Technicznych 1920 —1932”. Warszawa 1932. (Na str. 145 — 146.)

CZĘŚĆ DRUGA

BIBLJOGRAFJA

SŁOWNICTWA TECHNICZNEGO POLSKIEGO

I. Słowniki języka polskiego i encyklopedie polskie¹).

a) Słowniki:

1. L i n d e S. B. Słownik języka polskiego. 6 tomów. 4-ka. Wydanie I. Warszawa 1807 — 1814. Druk XX. Piarów. Wydanie II. Lwów 1854 — 1860. Ossolineum.

wany przez branda. Wilno 1861. 8-ka, str. 2308.

2. Zdanowicz A., Bohusz Szyszko M., Filipowicz J., Tomaszewicz W., Czepieliński F., Korotyński W., z udziałem Trentowskiego B. Słownik języka polskiego do podręcznego użytku wypraco-,, wydany staraniem i kosztem M. Orgel-

3. Rykaczewski E. Słownik języka polskiego podług Lindego i innych nowszych źródeł wypracowany. Wydanie drugie. Berlin 1873. Nakł. Behra. Mała 8-ka, str. 6 i 1155.

Wydanie pierwsze wyszło tamże w r. 1866.

4.    Karłowicz J., Kryński A. i Niedźwiedzki W.

8 to-

Słownik języka polskiego ułożony pod redakcją mów. 4-ka. Warszawa 1900 — 1927.

5.    Karłowicz J. Słownik gwar polskich. 6 tomów. 8-ka. Kra

ków 1900 —1911. Nakł. Akademii Umiejętności.

6.    KrasnowolskiA. i Niedźwiedzki W. Słownik sta

ropolski. 26000 wyrazów i wyrażeń używanych w dawnej mowie polskiej. Warszawa 1914. Wydawnictwo M. Arcta. Mała 8-ka, str. 2 i 999.

!) Podanie w tem miejscu ważniejszych słowników języka polskiego i encyklopedyj polskich uważam za wskazane i pożyteczne, ze względu na znaczną ilość wyrażeń technicznych w nich zawartych, które mogą być pomocne przy pracy nad słownictwem technicznem.

7.    В г ü с к n е г A. Słownik etymologiczny języka polskiego. Kra

ków 1927. Nakł. Krak. Sp. Wydawniczej. 8-ka, str. 805.

8.    Arct M. Słownik frazeologiczny, poradnik dla piszących, uło

żyli H. Galie i A. Krasnowolski. Wydanie trzecie. Warszawa 1928. 4-ka, str. VIII i 181.

9.    Arct M. Słownik ilustrowany języka polskiego. Wydanie

trzecie. Warszawa 1929. Nakł. M. Arcta. 4-ka, str. 10 i 1211.

Zawiera słownictwo techniczne, opracowane przez K. Stadtmiillera i T. żerańskiego.

b) Encyklopedje :

10.    Encyklopedyja powszechna. Nakład, druk i wła

sność S. Orgelbranda. 28 tomów. 8-ka. Warszawa 1859— 1868.

11.    Orgelbrand S. Encyklopedyja powszechna. Nakład, druk

i własność S. Orgelbranda i Synów. 12 tomów i suplement. 8-ka. Warszawa 1872 —-1879.

12.    O r g e 1 b r a n d S. Encyklopedya powszechna z ilustracyami

i mapami. Wydawnictwo S. Orgelbranda i Synów. 18 tomów. 8-ka. Warszawa 1898 — 1912.

13.    Encyklopedya rolnictwa i wiadomości związek

z niem mających. Wydawana pod redakcyą J. T. Lubomirskiego, E. Stawiskiego, S. Przystańskiego, przy współudziale L. Krasińskiego, L. Kronenberga, J. Zamoyskiego. 5 tomów. 8-ka. Warszawa 1873 — 1879.

14.    Encyklopedya rolnicza wydawana staraniem i na

kładem Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie. 11 tomów i skorowidz. 8-ka. Warszawa 1890 — 1902.

15.    Wielka encyklopedya powszechna ilustro

wana. Ser ja I. od litery A do M. 47 tomów. 8-ka. Warszawa 1890 — 1911.

Z serji II. wyszło prawdopodobnie 6 tomów od litery

N do O.

16. G 1 o g e r Z. Encyklopedya staropolska ilustrowana. 4 tomy. 8-ka. Warszawa 1900 — 1903.

Zawiera w 4-tym tomie na str. 251 — 255 ustęp: „Słowniki polskie”.

17.    Encyklopedya polska. Wydawnictwo Akademii Umie

jętności. Dział III. Język polski i jego historya, z uwzględnieniem innych języków na ziemiach polskich. Część I. i II. 8-ka. Kraków 1915.

18.    Ilustrowana encyklopedja Trzaski, Everta i Mi

chalskiego, opracowana pod redakcją S. Lama. 5 tomów. 8-ka. Warszawa 1926 — 1928.

19. Encyklopedja powszechna „Ultima-Thule”. Pod re-

dakcją S. F. Michalskiego, przy współudziale szawa 1927 i nast. 8-ka.

War-

Dotychczas ukazało się 5 tomów, obejmujących litery od A do T,.

20. Wielka ilustrowana encyklopedja powszech-n a. Wydawnictwo „Gutenberg”. 18 tomów. 8-ka. Kraków 1928 — 1982.

II. Słowniki ogólne, zawierające wyrazy techniczne.

21. T r o c (Trotz) M. A. i M o s z c z e ń s к i S. N. Nowy Dykcyonarz to iest Mownik polsko - niemiecko - francuzki z przydatkiem przysłów potocznych, przestróg gramatycznych, lekarskich, matematycznych, fortyfikacyinych, żeglarskich, łowczych i inszym Naukom przyzwoitych wyrazów, przez Michała Abrahama Troca, Warszawianina, a teraz powtore wydany, przepatrzony, poprawiony у powiększony wielką liczbą Mian у słów z Nowowydanych Autorów, wybranych przez Stanisława Nałęcza Moszczeńskiego, Szlachcica Polskiego. Tom trzeci. W Lipsku, nakładem lana Fryderyka Gledycza. (Identyczny tytuł w języku francuskim.) Lipsk 1779. 8-ka, 11 kart wstępnych i 3164 szpalt.

Autor zaznacza w przedmowie, że słownik jego zawiera też ,,żupne i kruszcowe” wyrazy (a zatem górnicze), otrzymane od X. Biskupa Załuskiego.

Tom pierwszy i drugi powyższego (drugiego) wydania słownika Troca wyszedł w latach 1771—1772 i zawiera słownik francusko-niemiecko-polski. Tom czwarty wyszedł w r. 1791 i zawiera tylko słownik niemiecko-polski. Pierwsze wydanie słownika ukazało się w latach 1744, 1747, 1764 i 1772. W roku 1832 wyszło we Wrocławiu prawdopodobnie ostatnie wydanie słownika poi-sko-niemiecko-francuskiego.

22.    Nomen dato r czterech języków polskiego, fran-

cuzkiego, niemieckiego y łacińskiego. Zebranie słów, których zażywamy do wyrażenia tych rzeczy, które się na świecie znayduią. Dla pożytku młodzieży. 2 tomy. 8-ka. W Warszawie 1804. W Drukarni Xięży Piarów.

Wyrazy techniczne zawiera tom pierwszy.

23.    Słownik rossyysko-polski ułożony podług słowni

ków Akademii rossyyskiej pierwszego i późnieyszego wydania, pomnożony wyrazami technicznemi. 2 tomy. 8-ka. Warszawa 1825—1828. W tłoczni N. Glücksberga typo-grafa i księg. król. warszaw, uniwersytetu.

Autor A. Jakubowicz. Słownik zawiera też wyrazy techniczne z działu wojskowego.

24.    Ramułt S. Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego.

Kraków 1893. Nakł. Akademii

Zebrał i opracował

Umiejętności. 8-ka, str. XLVIII i 298.

Zawiera także wyrazy żeglarskie morskie.

25.    Śląski B. Słownik praktyczny rusko-polski, zawierający ob

Zesz. 1. Warszawa

fity zbiór wyrazów z języka literackiego potocznego, tudzież terminologię techniczną. Według ostatniego wydania Słownika Akademickiego układał 1894. Gebethner i Wolff. 8-ka, str. VII i 56.

26.    Konarski F., I n 1 e n d e r A., Goldscheider F. i Zip

per A. Dokładny słownik języka polskiego i niemieckiego w czterech tomach. 8-ka. Wiedeń 1904 —1908. Nakł. M. Perlesa.

Wydanie drugie wyszło w Wiedniu w r. 1911—1913.

27. К i e r s t W. Słownik angielsko-polski i polsko-angielski, opra-

cowany pod redakcją 1926 —1928. Nakł. Trzaski, Everta i Michalskiego.

Część I. i II. 8-ka. Warszawa

Ocena w Przegl. Techn. 1931, str. 376.

Część I. i II. 8-ka. Warszawa 1930—1931.

28. К a 1 i n a P. Słownik francusko-polski i polsko-francuski. Opracował

Słownictwo techniczne uwzględniono w obszernym zakresie. Ocena części I. w Przegl. Techn. 1930, str. 827.

III. Słownictwo techniczne ogólne.

a) Słowniki :

29.    Konicki M. Słownik techniczny polsko-rossyjski, obejmu

jący: inżenieryę, budownictwo, górnictwo, rzemiosła i nauki matematyczno-fizyczne. Warszawa 1870. Druk. A. Lewińskiego. Mała 8-ka, str. 171.

30.    Słownik techniczny niemiecko-polski, wydany stara

niem i nakładem Stow. Techników Polskich w Poznaniu. Poznań 1914. 8-ka, str. 99.

31.    S t a d t m ü 11 e r K. Prof, i Stadtmüller К. Inż. Słownik

techniczny, opracowany przy współudziale zawodowców oraz przy użyciu materjału do „Słownika Inżynierskiego” Polskiego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie, zebranego przez ś. p. Inż. B. W. Darowskiego i Prof. W. Wojtana, przejrzany ponownie przez Komisję Językową Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie. Wydanie drugie, znacznie powiększone. Część niemiecko - polska. Warszawa 1923 — 1925. Nakładem Wojsk. Instytutu Na-ukowo-Wydawniczego. Duża 8-ka. Tom I. A—K, str. XIV i 458. Tom II. L — Z, str. VII i 520.

Wydanie pierwsze, jednotomowe, wyszło — pod nieco innym tytułem — w Krakowie w r. 1913, str. XII i 728; przedtem jeszcze wyszło wydanie autografowane p. t. : ,,Materyały do słownika technicznego. Część I. niemiecko-polska” (Kraków 1892, str. 278). Krytyka I. wydania znajduje się w Czasop. Techn. 1912, str. 410. Krytykę pierwszego tomu II. wydania podał J. Krauze w Czasop. Techn. 1923, str. 106. Por. także str. 29 niniejszej rozprawy. Drugie wydanie słownika zawiera na str. XII. tomu I-go spis rękopisów słowników technicznych.

b) Prace i rozprawy słownicze¹) :

32. Materyały do słownika technicznego zebrane przez Komisyę Słownikową Tow. Politechnicznego we Lwo-

!) Do tego ustępu należą, też — ściśle biorąc — liczne drobne artykuły i przyczynki, dotyczące działalności na polu słownictwa różnych towarzystw, komisyj i t. p. Ponieważ zużytkowano je całkowicie w rozprawie i umieszczono przeważnie w przypisach, pomija się je tu zupełnie.

wie. Lwów 1879 —1886. Dodatek do Dźwigni i Czasop. Techn. 8-ka, str. 356. Bez karty tytułowej.

Zebrano tu przeszło 6000 wyrazów.

Częściowy przedruk tych „Materyałów” znajduje się w rocznikach 1881 —1883 czasopisma warszawskiego „Inżenierya i Budownictwo”.

33.    К o s s u t h S. W przedmiocie słownictwa technicznego. Przegl.

Techn. 1880, tom 11, str. 1, 100 i 249.

Rozprawa słowotwórcza.

34.    S e г к o w s к i E. W sprawie słownictwa technicznego. Czasop.

Techn. krakowskie 1882, str. 54.

35.    W sprawie słownictwa technicznego. Sprawo

zdanie Komisyi Słownikowej Tow. Politechnicznego we Lwowie. Dźwignia 1882, str. 121.

36.    Materyały do słownika technicznego polskie

go zebrane przez Krakowskie Tow. Techniczne. Kraków 1882 — 1886. 8-ka, str. 56.

37.    Jakie środki zastosować należy, by ułożenie

słownika technicznego polskiego do skutku przyjść mogło? Pamiętnik I. Zjazdu Techników Polskich w Krakowie w r. 1882. Kraków 1884, str. 117.

Powyższa sprawa, stanowiąca punkt porządku dziennego I. Zjazdu, została tu wyczerpana trzema referatami: E. Wawrykiewicza, N. Kovàtsa i E. Serkowskiego.

38.    Darowski W. В. O działalności w zakresie słownictwa tech

nicznego od r. 1886 do 1894. (Sprawozdanie Komisyi Słownikowej Tow. Politechnicznego we Lwowie dla III. Zjazdu Techników Polskich.) Czasop. Techn. 1894, str. 123.

39.    Wawrykiewicz E. W sprawie słownictwa technicznego.

Przegl. Techn. 1899, str. 352.

40.    Bobiński M. O utworzeniu Wydziału Słownictwa Technicz

nego przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie. Przegl. Techn. 1899, str. 399.

41.    Bobiński M. Z historyi polskiego słownictwa technicznego.

Przegl. Techn. 1899, str. 543.

42.    Bobiński M. Sprawozdanie z obrad nad słownictwem tech-

nicznem na IV-tym Zjeździe Techników Polskich. Przegl. Techn. 1899, str. 645.

43.    Od Wydziału Słownictwa Technicznego przy

Stowarzyszeniu Techników w Warszawie. Warszawa 1900. 8-ka, str. 16.

44.    Sprawozdanie Komisy i, wyznaczonej do oceny prac

nadesłanych na konkurs z zakresu słownictwa technicznego, ogłoszony w „Przeglądzie Technicznym” z r. 1900, Nr. 6, str. 93. Dodatek do Przegl. Techn. 1900. Str. 26.

45.    Darowski W. B. Ustalenie słownictwa technicznego i wy

nik konkursu warszawskiego w r. 1900. Czasop. Techn. 1900, str. 208.

46.    N а к i e 1 s к i S. Jak się tworzą nazwy narzędzi i przyrządów.

Przegl. Techn. 1900, str. 352.

Rozprawa słowotwórcza.

47.    Darowski W. B. Słownictwo techniczne. Ustęp w „Pamięt

niku jubileuszowym (1877 — 1902) Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie”. Lwów 1902. (Na str. 64 — 69.)

Krótki rys historyczny.

48.    H e i 1 p e r n J. Słownictwo techniczne polskie. Przegl. Techn.

1902, str. 29.

49.    Sprawozdania z prac nad słownictwem dla tłu

maczenia podręcznika „Hütte”. Przegl. Techn. 1902, str. 30, 47, 71, 94 i 103.

50.    Zasady przyjęte przez Tow. Politechniczne lwowskie i Dele-

gacyę Elektrotechniczną przy warszawskiej Sekcyi Technicznej, zalecane przy pracy nad słownictwem technicznem. Wydane w r. 1902 jako ulotka.

Zasady słowotwórcze. Zostały one przyjęte także przez niektóre inne towarzystwa techniczne, pracujące nad słownictwem. Ogłoszone również w Czasop. Techn. 1902, str. 187.

51.    N а к i e 1 s к i S. Nieco o wyrazach złożonych technicznych.

Przegl. Techn. 1905, str. 587.

Rozprawa słowotwórcza.

52.    Kossuth S. Uwagi nad słownictwem zastosowanem w tomie

I-ym podręcznika „Technik”. Odbitka z Przeglądu Techn. Warszawa 1906. 8-ka, str. 75.

Por. także Przegl. Techn. 1906, str. 118.

53.    Wynik konkursu na ulepszenie słownictwa technicznego,

zastosowanego w I-ym tomie „Technika”. Wstęp do II. tomu „Technika”, str. XXXV. Warszawa 1908.

54.    S m ó 1 s к i G. Słownictwo naukowe i gwary ludowe. Ziemia,

Warszawa 1910, str. 502.

55.    S t a d t m ii 11 e r K. Polskie słownictwo techniczne. Kraków

1921. 8-ka, str. 32.

56.    S t a d t m ii 11 e r K. Słowotwórstwo techniczne. Poradnik Ję

zykowy 1922, str. 33.

57.    S t a d t m ii 11 e r K. Najbliższe zadania słownictwa technicz

nego. Wiadomości Stałej Delegacji Pol. Zrzeszeń Techn. Warszawa 1923, str. A — 41.

58.    S t a d t m ii 11 e r K. Zasady pracy przy ustalaniu polskiej ter-

minologji technicznej. Przegl. Techn. 1923, str. 290.

59.    S t a d t m ii 11 e r K. Zasługi ś. p. Prof. Łosia przy ustalaniu

polskiego słownictwa technicznego. Czasop. Techn. 1930, str. 129.

60.    W sprawie Polskiego Słownika Techniczne-

g o. Odezwa do Zrzeszonych Towarzystw Technicznych. Wiadomości Związku Pol. Zrzeszeń Techn., Warszawa 1930, str. A — 81.

61.    W sprawie Polskiego Słownika Techniczne

go. Kronika Techniczna, Warszawa 1930, str. 23.

62.    S t a d t m ii 11 e r K. Nowy układ międzynarodowych słowni

ków technicznych. Czasop. Techn. 1930, str. 244.

63.    S t a d t m ii 11 e r K. Program pracy przy ustalaniu słowiań

skiego słownictwa technicznego. Czasop. Techn. 1930, str. 392.

64.    Instrukcja Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego

A. N. T. do opracowania materjału do słowników polskich wyrazów technicznych, zatwierdzona na posiedzeniu Komisji w dniu 1. IV. 1930. Warszawa 1930. 8-ka, str. 11.

65.    K. S. W sprawie słownictwa technicznego. Poradnik Językowy

1931, str. 28.

66.    Prace Związku Polskich Zrzeszeń Technicz

nych około przygotowania wydawnictwa Słownika Technicznego. Wiadomości Związku Pol. Zrzeszeń Techn. 1931, str. A —125.

67.    S t a d t m ü 11 e r K. Program prac nad polskiem i słowiańskiem

słownictwem technicznem. Język Polski 1931, str. 136.

68.    Słownictwo techniczne. Ustęp w książce : „Akademja

Nauk Technicznych 1920 —1932”. Warszawa 1932. (Na str. 145 — 146.)

Sprawozdanie z działalności Komisji Polskiego Słownictwa Technicznego A. N. T.

69.    R. K. Praca nad stworzeniem polskiego słownictwa technicz

nego. Wiadomości Związku Pol. Zrzeszeń Techn. 1933, str. A —29.

70.    Stadtmüller К. W jakim kierunku powinno iść ustalenie

polskiego słownictwa technicznego? Czasop. Techn. 1933, str. 331.

71.    Słowniczek wyrazów obcych i terminów na

ukowych. Przyroda i Technika, Lwów 1925 —1933.

c) Słowniczki w dziełach:

72. Spisy alfabetyczne: niemiecko-polski, rosyjsko-polski i polsko-rosyjsko-niemiecki w „Techniku”. Warszawa 1905 i 1908. W I. tomie na str. 1148—1213, w II. tomie na str. 987 — 1101.

Cenne to wydawnictwo stanowi poniekąd epokę w dziejach słownictwa technicznego polskiego. Obacz krytyki „Technika”, które wykazano i obszernie omówiono w rozprawie, por. str. 19 i nast., oraz odpowiedź K. Obrębowicza: „Naszym krytykom z Przeglądu Technicznego” we wstępie do II. tomu „Technika”, str. XI.

W związku z wydawnictwem „Technika” opracował K. Obrębowicz: „Słownik Technika”, który pozostał w rękopisie i obejmuje 296 stron.

Bardzo poprawne słownictwo techniczne zawiera dzieło А. К u-czyńskiego: „Podręcznik techniczny dla użytku inżynierów, budowniczych, geometrów, techników i przemysłowców”. Wydanie III. Warszawka 1910.

Podręcznik ten podaje na str. 4 54 słownictwo cukrownicze podług Przegl. Techn. 1888, str. 141.

Ustalone nazwy zawierają Polskie Normy (P. N.), wydawnictwo Polskiego Komitetu Normalizacyjnego (P. K. N.) przy Ministerstwie Przemysłu i Handlu.

Dotychczas¹) ukazały się częściowo normy z następujących działów: o. Ogólne, w. Wytrzymałość materja-łów. B. Budownictwo. C. Technologja chemiczna. G. Części maszyn. H. Stal. N. Technika warsztatowa. R. Silniki. S. Samochody. U. Kotły.

*) Stan w r. 1933.

IV. Nauki pomocnicze ),

a) Słowniki:

73.    Słownictwo naukowo-techniczne. (Słownik ro

syjsko-polski.) Warszawa (?) 1901 — 1903. Litografja.

Część I. Matematyka niższa. Str. 27.

Część II. Mechanika teoretyczna. Str. 29.

Część III. Matematyka wyższa. Str. 28.

74.    Niemiecko-polski słowniczek matematycz-

n y, ułożony przez Zurychskie Kółko matematyczno-techniczne. Wydanie I. Zürich 1904. 8-ka, str. 37.

Ocena w Wszechświecie, Warszawa 1904, str. 203.

75.    Mikolas ch H. i Świtkowski J. Polskie słownictwo fo

tograficzne. Lwów 1910. Nakł. Lwowskiego Tow. Fotograficznego. 8-ka, str. 64.

Słownik polsko-niemiecki i niemiecko-polski.

76. Słownictwo naukowe. (Słownik rosyjsko-polski.) Wilno 1912. Nakł. „Pobudki”. 4-ka.

Część I. Matematyka elementarna. Str. 1 i 16. Część II. Fizyka. Str. 1 i 26.

77. W ł o d a r s к i W. Krótka terminologia nauk fizyczno - matematycznych w zakresie szkół średnich. (Słownik rosyjsko-polski.) Warszawa 1913. Nakł. Gebethnera i Wolffa. Mała 4-ka, str. 34.

Obejmuje działy: Arytmetyka. Algebra. Geometrja. Trygonometrja. Fizyka.

78.    R ó ż a ń s к i W. i Ł o z i ń s к i L. Słownik polsko-niemiecki

i niemiecko - polski wyrazów technicznych z matematyki. (Program szkoły średniej.) Wydanie I. Warszawa 1920. Książnica Polska. Mała 8-ka, str. 24.

Mała broszurka, przeznaczona dla uczniów szkół średnich b. dzielnicy pruskiej.

79.    Smoleński J. Polskie słownictwo geograficzne. II. Słow

nictwo geograficzno - fizyczne, uchwalone i polecone przez

¹ ) Brzeziński P. opracował słownik matematyczny, który jednak pozostał w rękopisie.

Słownik chemicz

Do działu IV. należy także poczęści: Votoêek.

ny

z częściowem uwzględnieniem matematyki, fizyki, geometrji i mi-

neralogji (377).

Zjazd Geografów Polskich, zorganizowany staraniem Tow. Nauczycieli Szkół Wyższych w Krakowie 1922 r. Kraków 1925. Nakł. „Orbisu”. 8-ka, str. 116.

Słowniczek wyrazów polskich z zakresu geografji fizycznej (bez biogeograf ji), kosmograf ji, geofizyki, geo-logji, hydrografji i meteorologji. Przy każdym wyrazie krótkie objaśnienie oraz odpowiedniki francuski i niemiecki. Ocena L. Grabowskiego w Czasop. Geo-graficznem, tom IV., Łódź — Warszawa 1926.

b) Prace i rozprawy słownicze:

80.    Śniadecki Jan. O ięzyku narodowym w matematyce. Re

ferat odczytany na posiedzeniu literackiem Uniwersytetu Wileńskiego dnia 15. listopada 1813. Drukowany w dziele: „Pisma rozmaite Jana Śniadeckiego. Tom II. zawieraiący zagaienia i rozprawy w naukach”. Wydanie drugie. Wilno 1818. (Na str. 306.)

81.    Projekt norm dla jednolitego oznaczania ilości używanych

w naukowych dziełach technicznych. Dźwignia 1882, str. 2.

82.    A. P. O znakowaniu ilości i wymiarowości. Czasop. Techn. 1884,

str. 108.

83.    Projekt Redakcyi Inżenieryi i Budownictwa dotyczący

ujednostajnienia nazw i znakowań matematyczno-technicznych. Inżenierya i Budownictwo, Warszawa 1884, str. 218, 231, 244 i 258.

Projekt na I. Zjazd Techników Polskich.

84.    H e i 1 p e r n J. W sprawie ujednostajnienia znakowania w na

ukach matematycznych i technicznych. Przegl. Techn. 1885, tom 22, str. 25.

85.    Znakowanie ilości matematycznych i technicznych. Czasop.

Techn. 1886, str. 178. Przegl. Techn. 1886, str. 258.

Znakowanie opracowane przez Komisję Słownikową Tow. Politechnicznego we Lwowie i uchwalone na II. Zjeździe Techników Polskich.

86.    C i s z e w s к i S. Przyczynki do słownictwa polskiego. Terminy

używane do oznaczenia zagłębień i wydrążeń ziemnych przez lud okolicy Sławkowa i Skały, w Olkuskim. Prace Filologiczne, tom III., Warszawa 1891, str. 71.

87.    Obrębowicz K. Przyczynek do słownictwa technicznego.

(Naprężenia, odkształcenia i pękanie materjałów.) Przegl. Teohn. 1900, str. 401.

88.    Stankiewicz Z. O błędach w mianownictwie matematycz-

nem współczesnem. Poradnik Językowy 1911, str. 44.

Bardzo obszerna praca źródłowa.

89.    Technik. Kilka usterek w naszym języku matematycznym.

Poradnik Językowy 1911, str. 155.

90.    W y s о с к i O. S. W sprawie słownictwa ogólno-technicznego.

(Terminy: moc, sprawność, naprężenie.) Przegl. Techn. 1922, str. 118.

91.    Kryński A. Niektóre wyrazy z zakresu pojęć o przemyśle.

Gazeta Admin, i Pol. Państw., Warszawa 1924, str. 183.

92.    M ę c i к S. Sprawność — wydajność. Przegl. Techn. 1925,

str. 387.

93.    Haus wal d E. Słownictwo odnoszące się do organizacji pra

cowni. (Ustęp w rozprawie: „Naukowa organizacja systemu Taylora”.) Czasop. Techn. 1926, str. 377.

94.    Tona czy tonna, żeglarz Polski, Tczew 1926, str. 224.

95.    Biernacki F. Terminologja w teorji rzutów kartograficz

nych. Wiadomości Służby Geograficznej, Warszawa 1927, str. 53.

Krótką ocenę tej pracy podał W. Kolanowski w Przegl. Mierniczym, Warszawa 192 7, zesz. 7, str. 18.

96.    Hauswald E. Słownictwo w systemie Taylora. Przegląd Or

ganizacji, Warszawa 1928, str. 23.

97.    Materjały do polskiego słownictwa fizyczne

go. Sprawozdania i prace Polskiego Towarzystwa Fizycznego, tom IV., Warszawa 1929, str. 317.

Treść: Wstęp. Weyssenhoff J. Projekt termi-nologji mechaniki punktów materjalnych i brył (część I. ). Jeżewski M. Materjały do słownictwa fizycznego z dziedziny nauki o elektryczności. Kapuściński W. Materjały do słownictwa fizycznego z dziedziny optyki.

Do pracy powyższej „Uwagi Centralnej Komisji Słownictwa Elektrotechnicznego”, Przegl. Elektrotechn. 1931, str. 9. Streszczenie tych uwag w Przegl. Wojsk.-Techn., Warszawa 1931, tom IX., Łączność, str. 124.

98.    Bielak F., BirkenmajerJ. i WeintraubW. Gra

matyczny rodzaj komety. Język Polski 1929, str. 25, 154 i 178.

99. U ł a s z y n H. 0 rodzaju rzeczowników kometa i planeta. Język Polski 1930, str. 54.

Do tego uwagi J. Birkenmajera, tamże,

str. 124.

100.    Stromenger G. O ustalenie słownictwa. (W sprawie nazwy

„kilokalorja”.) Hutnik, Warszawa 1930, str. 684.

Do tego uwagi H. Wdowiszewskiego, tamże, str. 759. Odpowiedź G. Stromenger a, tamże, str. 847.

101.    Huber M. W sprawie ustalenia nazw dla własności wytrzy

małościowych. Wiadomości Polskiego Komitetu Normalizacyjnego, Warszawa 1931, str. 27.

Do tego uwagi A. Chmielowe a, tamże, str. 218.

102.    Kuryłło A. Natężenie czy naprężenie? Czasop. Techn. 1931,

str. 349.

Do tego uwagi M. H u b e r a, tamże, str. 375.

103. Adamiecki K. Uwagi do definicji nauki organizacji. Przegląd Organizacji 1932, str. 1.

Drobne przyczynki znajdują się także w Pamiętnikach To w. Nauk Ścisłych w Paryżu 1875 —1879.

c) Słowniczki w dziełach:

104. Słowniczek fizyczny (str. 5) w książce M. Hubego:

”, przełożonej

„Wstęp do Fizyki dla Szkół Narodowych przez X. J. Koca. Kraków 1783 i 1788.

105.    W у 11 u m a c z e n i e niektórych słów w Astrono

mii używanych (str. 5) w zbiorowem dziele Jana Śniadeckiego: „Pisma rozmaite. Tom II. zawieraiący zaga-ienia i rozprawy w naukach”. Wydanie drugie. Wilno 1818.

106.    Spis wyrazów przestarzałych lub użytych w znaczeniu

1538”, wydanej na

odmiennem od dzisiejszego (str. 4) w książce T. Kłosa: „Algoritmus, to jest nauka liczby nowo przez M. A. Baranieckiego. Kraków 1889.

107.    Spis terminów mechanicznych, wraz z wykazem

ich określeń i odpowiedniemi wyrażeniami niemieckiemi, francuskiemi i angielskiemi (str. 9) w dziele J. N. Fran-kego: „Mechanika teoretyczna”. Warszawa 1889.

V. Inżynierja¹).

a) Słowniki:

108. Kempiński I. Słowniczek techniczny kolejowy polsko-ros-syjski i rossyjsko-polski. Warszawa 1880. Nakł. autora. 8-ka, str. 81.

Ocena w Przegl. Techn. 1879, tom X., str. 402.

109. Słownik kolejowy wydany nakładem i staraniem Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie. Część niemiecko-polska. Lwów 1884. Mała 8-ka, str. 99.

Ocena w Przegl. Techn. 1884, tom XIX., str. 110.

z udzia-

110. Darowski W. B. Słownik kolejowy. Zawierający wyrazy z zakresu budowy, urządzeń, utrzymania i ruchu dróg żelaznych, służby pociągowej, budowy i naprawy parowozów, powozów i wozów kolejowych, sygnałowania, telegrafu i elektrotechniki kolejowej, taryfowości, kasowości i rachunkowości, tudzież nazwy materyałów i narzędzi używanych w kolejnictwie. Wydany staraniem i nakładem Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie. Ułożył łem I. Kempińskiego. Lwów 1889. 8-ka, str. VI i 486.

Obejmuje: I. Część polsko-niemiecko-rosyjsko-fran-cusko-angielską z objaśnieniami. II. Część rosyjsko-polską,. III. Część niemiecko-polską. Omówiony w rozprawie na str. 52.

Wydanie drugie słownika wyszło we Lwowie w r.

1890.

111. Podworski A. Słownik russko-polski i polsko-russki nazw przedmiotów, będących w użyciu przy drodze żelaznej War-

!) Do tego działu należą także poczęści:

Kruszewski, Słowniczek parowozowy (169).

Kruszewski, Słowniczek wagonowy (172).

Mianownictwo wagonów i ich części (174). Mianownictwo części parowozowych i tendrowych

(176).

Nazwy główniejszych części parowozu towarowego Baldwina (192).

B e r s o n, Słowniczek kolejnictwa elektrycznego (228).

(240).

B e r s o n, Specyalne słownictwo tramwajowe Ilustrowane słownictwo narzędziowe (342).

Słownik morski

Zeszyt czwarty (447).

szawsko-Wiedeńskiej. Warszawa 1892. 8-ka. Część I. (rus-sko-polska), str. 160. Część II. (polsko-russka), str. 170.

112.    Stadtmüller К. Słowniczek kolejowy, ułożony na podsta

wie wyrażeń, podanych przez inżynierów kolejowych. Kraków 1919. Nakł. Krak. Sp. Wyd. Mała 8-ka, str. 44.

Słowniczek wyrażeń gwarowych, używanych przez robotników i niższy personal kolejowy. Wyrazów około 2000. Ocena w Przegl. Techn. 1920, str. 71 i Czasop. Techn. 1920, str. 37.

113.    Rybicki A. Niemiecko-polski popularny słownik kolejowy.

Podręcznik dla drużyn parowozowych, szkół kolejowych, techników i majstrów warsztatowych. Siemianowice 1925. Nakł. F. Buszki. 8-ka, str. 287.

Ocena w Czasop. Techn. 1926, str. 366, Inżynierze-Kolejowym 192 6, str. 359, Mechaniku 192 5, str. 2 62 i Poradniku Językowym 1926, str. 132.

114. Bogdanowicz S. Kolejowy słownik towarowy polsko-fran-cusko-niemiecki. Warszawa 1927. Nakł. Ministerstwa Komunikacji. 8-ka, str. 216.

Dotyczy raczej eksploatacji kolei niż inżynierji. Ocena w Inżynierze Kolejowym 1927, str. 32 7.

115. Słownik polskich wyrazów technicznych.

Dział 24. Poddział 6. (Ustęp) 2. Eksploatacja techniczna dróg żelaznych. Wydawnictwo Akademji Nauk Technicznych. Warszawa 1929.    8-ka,

str. IV i 85.

Słownik polsko - niemiecko - rosyjsko - francusko - angielski. Obejmuje: I. Wiadomości ogólne. Zarząd zwierzchni. II. Służby techniczne. III. Tabor kolejowy. Rozrządzanie. IV. Pociągi. V. Załatwianie pociągów. VI. Ruch kolejowy. VII. Wypadki. — Skorowidze alfabetyczne: polski, niemiecki, rosyjski, francuski, angielski. Ocena w Inżynierze Kolejowym 1929, str. 347 i 382.

b) Prace i rozprawy słownicze:

116. Kucharzewski F. W sprawie słownictwa mierniczego. Przegl. Techn. 1900, str. 137.

Do tego uzupełnienie W. W o j t a n a, tamże, str. 433 i uwagi S. Nakielskiego, tamże, str. 551.

117.    Woj tan W. W sprawie słownictwa mierniczego. Czasop.

Techn. 1900, str. 136 i 231.

118.    W o j t a n W. Słownictwo odnoszące się do miernictwa górni

czego. Czasop. Techn. 1900, str. 256.

Zawiera wyrazy niemieckie i odpowiednie polskie.

119.    Kucha rzewski F. Słownictwo „Wykładu hydrauliki”.

Przegl. Techn. 1902, str. 295.

Także osobna odbitka, Warszawa 1902, str. 11.

120.    Świętochowski A. Stacye kolejowe, ich podział i części

składowe. Przegl. Techn. 1902, str. 399.

121.    Wawrykiewicz E. Słowniczek mierniczy, przejrzany

i przyjęty przez Delegacyę Mierniczą przy Sekcyi Technicznej Warsz. Oddz. Tow. Popierania Ros. Przem. i Handlu. Warszawa 1903. Nakł. Delegacyi Mierniczej. 8-ka, str. 37.

Zawiera tylko wyrażenia polskie. Ocena w Przegl. Techn. 1903, str. 469 i 573.

122.    ObrębowiczK. Ze słownictwa kolejniczego. Czasop. Techn.

1905, str. 409.

Opinja Komisji Słownikowej Tow. Politechnicznego w tej sprawie, tamże, str. 412. Odpowiedź K. O b rębowi c z a, Czasop. Techn. 1906, str. 57 i uwagi K. Skibińskiego, tamże, str. 60.

123. Okólniki językowe w sprawie ustalenia terminologii kolejowej. Opracowane przez Komisję Językową Ministerstwa Kolei żelaznych. Warszawa 1919 do 1924. Zeszytów 9.

Zawierają, one razem 1353 wyrazów i wyrażeń: technicznych, ruchowych, handlowych i rachunkowych, oraz administracyjnych i ogólnych z zakresu kolejnictwa.

Ocena słownictwa „Okólników językowych” znajduje się w Poradniku Językowym 1922, str. 130 i 1925, str. 45, oraz w Języku Polskim 1924, str. 127.

” (por. 133) i „Spisy terminolo-

” (por. 134).

W miejsce powyższych „Okólników językowych” wydało późniejsze Ministerstwo Komunikacji „Spisy wyrazów i wyrażeń giczne

124. Mianownictwo materjałów. Warszawa 1922. Nakł. Ministerstwa Kolei żelaznych. 4-ka, str. 99.

Zawiera spis wszystkich materjałów, używanych w gospodarce kolejowej.

125. Mianownictwo przedmiotów inwentarjal-n у c h. Warszawa 1922. Nakł. Ministerstwa Kolei żelaznych. 4-ka, str. 64.

Zawiera spis wszystkich przedmiotów, używanych w gospodarce kolejowej.

126.    Ministerstwo Spraw Wojskowych. Departa

menty. In ż. i Saperów. Wydział V. Zaopatrzenia. Tymczasowy katalog⁻ mater jałowy służby inżynieryjno-saperskiej. Warszawa 1923. Autografja. Duża 8-ka, str. 52.

Obejmuje: Dział służby lądowej ,,L”. Dział służby minerskiej ,,M”. Dział służby wodnej „W”. Skorowidz.

127.    Wasiutyński A. Droga żelazna. Przegl. Techn. 1924,

str. 279.

128.    Katalog mater jału wojskowego. (Wojskowy In

stytut Geograficzny.) Warszawa 1926. 8-ka, razem str. 69.

Obejmuje: Narzędzia specjalne i przybory kreślarskie. Maszyny, przybory drukarskie i litograficzne. Instrumenty i przyrządy optyczno-miernicze dla W. I. G. Przyrządy precyzyjne pomiarowe. Mapy i materjał kartograficzny. Zestawy materjału służby geograficznej.

Wydanie pierwsze katalogu wyszło w r. 1924.

129. Ministerstwo Spraw Wojskowych. Katalog materjału wojskowego sap.-kol. Warszawa 1926 —1927. 8-ka, razem str. 128.

Obejmuje: Skorowidz i objaśnienia. Materjał mostowy. Materjał nawierzchni kolejowych. Tabor kolejowy. Urządzenia i sprzęt do prowadzenia i zabezpieczenia ruchu kolejowego. Przyrządy i maszyny, przeznaczone wyłącznie do budowy dróg i kolei.

Wydanie pierwsze katalogu wyszło w r. 1923.

130.    Mianownictwo materjałów i przedmiotów.

Część I. Mianownictwo mater jałów. Warszawa 1927. Nakł. Ministerstwa Komunikacji. 4-ka, str. XI, 318 i XXIV.

131.    Bóbr W. Asfalty i smoły. (Przyczynek do ustalenia termino-

logji.) Wiadomości Stowarzyszenia Członków Polskich Kongresów Drogowych, Warszawa 1929, Nr. 24, str. 18.

132.    Terminologj a wy razów technicznych, mają

cych związek z zabezpieczeniem ruchu pociągów. Słowniczek do przepisów blokowych. Zarządzenie Ministerstwa Komunikacji. Dziennik Zarządzeń Dy-

rekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Katowicach 1930, Nr. 4, str. 49.

Słownik niemiecko-polski, zawiera 210 wyrazów".

133.    Spisy wyrazów i wyrażeń obcych lub nieodpowiadają-

cych duchowi języka polskiego, których używać nie należy, z podaniem wyrazów i wyrażeń właściwych. Okólniki Komisji Językowej Ministerstwa Komunikacji.

S p i s N r. 1. Str. 7. Dodatek do Dziennika Urzędowego Ministerstwa Komunikacji 1930, Nr. 10.

Spis    N r.    2.    Str.    3.    Dodatek

Spis    N r.    3.    Str.    2.    Dodatek

Spis    N r.    4.    Str.    2.    Dodatek

134.    Spisy terminologiczne. Wydawnictwo Ministerstwa

Komunikacji.

Spis terminologiczny Nr. 1 terminów, odnoszących się do urządzeń nastawczych i blokowych. Str. 3. Dodatek do Dziennika Urzędowego Ministerstwa Komunikacji 1931, Nr. 7.

Spis terminologie zn y Nr. 2 terminów odnoszących się do spraw: ogólnych i osobowych, finansowych,

1931,    Nr. 11.

1932,    Nr. 3. 1932, Nr. 16.

handlowych, ruchowych, drogowych, mechanicznych i zasobów. Str. 3. Dodatek

1931, Nr. 13.

Spis terminologiczny Nr. 3 (jak Nr. 2). Str. 4. 1932, Nr. 7.

Spis terminologiczny Nr. 4 (jak Nr. 1). Str. 5. 1932, Nr. 14.

Spis terminologiczny Nr. 5 (jak Nr. 2). Str. 4. Dodatek

Dodatek

Dodatek

1933, Nr. 4.

Zawierają obok terminów niemieckich odnośne rów-noznaczniki polskie.

135.    SkalmowskiW. Z prac nad słownictwem drogowem. Wia

domości Drogowe, Warszawa 1931, Nr. 55, str. 1014.

136.    Bóbr W. Projekt polskiego słownictwa drogowego. Terminy

odnoszące się do budownictwa nawierzchni z lepiszczem bi-tumicznem. Wiadomości Drogowe 1931, Nr. 55, str. 1016.

c) Słowniczki w dziełach:

137. Słowniczek matematyczno-techniczny polsko-łaciński, zatytułowany: „Terminy Geometry” (str. 8)

w dziele X. S. Solskiego: „Geometra polski ków 1683.

”. Kra-

Przedruk tego słowniczka, wraz z uwagami L. K. Birkenmajera, ukazał się w Czasop. Techn. 1903, str. 182, w rozprawie: „Dawne słownictwo techniczne polskie”.

138. Zbiór slow polskich

(słownik polsko-łaciński, str. 4 i 2) w książce: „Geometrya dla Szkół Narodowych”, przetłumaczonej z francuskiej geometrji L’Huilliera przez X. J. Gawrońskiego. Warszawa 1780 — 1781.

Książka powyższa zawiera także początki miernictwa. Wydanie drugie części I. tej książki wyszło w Krakowie w r. 1785.

139.    Słowniczek łacińsko - polski terminów geo

metrycznych w książce X. J. Condreau: „Elementa geometriae theoreticae et practicae”. Połock 1818.

140.    Słownik techniczny (polsko-francuski, str. 4) wyrazów

”, przetłumaczonem przez W. Górskie-

użytych w dziele Biota: „Pismo podręczne dla budującego drogi żelazne go. Warszawa 1842.

141.    Słowniczek wyrazów przestarzałych lub użytych w znacze

niu odmiennem od dzisiejszego (str. 9) w książce O. Stru-mieńskiego: „O sprawie, sypaniu, wymierzaniu i rybieniu stawów 1573”, wydanej na nowo przez F. Kucharzewskie-go. Kraków 1897.

142.    Słowniczek polsk o-n iemiecko-f rancuski (str. 2)

w dziele K. Skibińskiego: „Budowa kolei żelaznych. Połączenia torów”. Lwów 1897.

143.    Słownik-indeks polsko-niemiecko-francuski w dziele A.

Troskolańskiego : „Hydromechanika”. Lwów 1925.

Przeszło 1000 terminów naukowych.

144.    Nomenklatura (str. 5) w książce B. J. Kerkhofa: „Drogi

asfaltowe i smołowe”, przetłumaczonej przez W. Górskiego. Warszawa 1928.

145.    Słownik mierniczy angielsko - polski (str. 3) w dziele

С. V. Hodgsona: „Podręcznik triangulacji I. rzędu”, prze-tłumaczonem przez A. Zarychtę i F. Kopczyńskiego. Warszawa 1930.

146.    Objaśnienia skrótów przy niemieckich znakach topo

graficznych (słownik niemiecko-polski, str. 3) w książce

S. Gąsiewicza: „Podręcznik terenoznawstwa dla podoficerów”. Warszawa 1930.

147. Słownik - indeks polsko-francusko-niemiecki z zakresu hydromechaniki (str. 100) w dziele A. Troskolań-skiego: „Podręcznik dla sprawdzających wodomierze. Toml. Wybrane działy hydromechaniki w przystępnym zarysie”. Warszawa 1931.

Najnowsze słownictwo inżynierskie zawiera dzieło S. Bryły: „Podręcznik inżynierski”. 3 tomy. Lwów — Warszawa 1925—1932¹).

VI. Budownictwo.

a) Słowniki²) :

148. Podczaszyński K. Nomenklatura architektoniczna, czyli słowomiennik cieśliczych polskich wyrazów. Wydanie powtórne. Warszawa 1854. W drukarni Jaworskiego. 8-ka, str. VIII, 154 i XXXVIII.

Słownik polsko-łacińsko-francusko-niemiecki, z objaśnieniami i rysunkami. Wydanie pierwsze wyszło w Warszawie w r. 1843 w drukarni Banku Polskiego pod nieco innym tytułem. 8-ka, str. 145 i XVII. Dzieło to omówiono w rozprawie na str. 59.

149. żebrawski T. Słownik wyrazów technicznych, tyczących się budownictwa. Kraków 1883. Nakł. Akademii Umiejętności. 8-ka, str. 433.

Słownik

polsko - niemiecko - francuski,

omówiony

w rozprawie na str. 60. Krytyka słownika znajduje się w Czasop. Techn. 1883, str. 157, Przegl. Techn. 1883, tom XVIII., str. 85, oraz w czasopiśmie „Inżenierya i Budownictwo”, Warszawa 1883, str. 273. życiorys żebraw-skiego w Czasop. Techn. 188 7, str. 24 i w Wszechświecie,

Warszawa 1887, str. 210.

!) W r. 1936 wyszedł tom czwarty.

²) Kucharzewski F. podaje w swojej „Bibljografii polskiej tech-niczno-przemysłowej” (na str. 269) następujący rękopis słownika, który nie ukazał się w druku:

Gołębiowski S. Słownik budowniczo rzemieślniczy, czyli zbiór wyrazów technicznych polskich, odnoszących się do budownictwa, miernictwa i rzemiosł w związku z tymi przedmiotami będących. Rękopis z r. 1850.

b) Prace i rozprawy słownicze:

150. Wyrazownictwo nauki o sklepieniach w zakresie potrzebnym do podręcznika „Hütte”. Przegl. Techn. 1900, str. 335.

Słownictwo to zawiera niektóre wyrazy nieodpo

wiednie.

151. H e u r i c h J. Słownictwo budowlane. Przegl. Techn. 1903, str. 22.

Zawiera przeszło 560 wyrazów polskich i ich odpowiedniki w języku niemieckim, francuskim i angielskim.

152.    Dawne wyrazy polskie. Architekt, Kraków 1906,str.68.

153.    Spis wyrazów z budownictwa, przeznaczonych do II.

tomu „Technika”. Dodatek do VIII. zesz. „Architekta” 1907. Kraków 1907. Nakł. Komitetu Redakcyjnego „Technika”. 8-ka, str. 32.

154.    Gloger Z. Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w daw

nej Polsce. 2 tomy. Warszawa 1907 — 1909.

Materjał uporządkowany abecadłowo na wzór ency-

klopedji.

155.    D a n y s z A. Mularz czy murarz ? Poradnik Językowy 1910,

str. 96.

156.    Marcichowski M. O nazwę betonu. Czasop. Techn. 1910,

str. 112.

157.    Pawlewski B. Ze słownictwa technicznego. Czasop. Techn.

1911, str. 297.

W sprawie nazwy „żelbet”. Do tego uwagi S. Bryły, Czasop. Techn. 1912, str. 110.

158.    Dickstein A. Słownictwo budowlane polskie. Referat. Pa

miętnik Nadzw. Zjazdu Techników Polskich, Warszawa 1917, str. 181.

159.    Przyczynki słownictwa budowlanego polskie

go. I. Serja. Wydane staraniem Komisji specjalnej Koła Architektów w Warszawie. Warszawa 1919.

Bliższych danych bibljograficznych nie zdołano uzy

skać.

160. Stadtmüller К. Jak przetłumaczyć niemieckie „Wind-fang”? Poradnik Językowy 1929, str. 40.

Odpowiedź Kowalskiego, tamże, str. 57.

161. Paszkowski W. W sprawie nazwy „żelbet”. Cement, Warszawa 1981, str. 9.

Do tego uwagi A. Kuryłły, tamże, str. 32.

162. Słownictwo budowlane. Architektura i Budownictwo, Warszawa 1932, Nr. 5, 6 i 8.

Opracowane przez Komisję Polskiego Słownictwa Budowlanego przy warszawskiem Kole Architektów, w porozumieniu z Komisją Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych w Warszawie. Słownik polsko-niemiecki wraz z objaśnieniami.

c) Słowniczki w dziełach:

163.    Zestawienie nomenklatury architektonicznej łaciń

79

skiej, włoskiej i polskiej (str. 4) w dziele B. Wąsowskiego: „Callitectonicorum seu de pulchro Architecturae Poznań 1678.

164.    Słowniczek grecko- i łacińsko-polski wyrazów

”. Kraków 1812.

165. Słowniczek łacińsko-polski do Witruwiusza

z budownictwa (str. 1) w dziele X. A. Sierakowskiego: „Architektura

(str. 33) w dziele Witruwiusza: „O budownictwie ksiąg dziesięć”, przetłumaczonem przez E. Raczyńskiego. Wrocław 1840.

166.    Słowniczek techniczny polsko-niemiecki

(str. 7) w książce S. Kowalskiego: „Początkowe praktyczne budownictwo”. Lwów 1849.

167.    Słownik wyrazów góralskich z budownictwa

(str. 9) w dziele W. Matlakowskiego: „Budownictwo ludowe na Podhalu”. Kraków 1892.

¹

   Por. str. 71 niniejszej rozprawy.

²)    Por. dział XIII. i XVI. „Bibłjografji” w drugiej części niniejszej

rozprawy.

³) Por. dział XI. i XVI. „Bibłjografji” w drugiej części niniejszej

rozprawy.

VII. Budowa maszyn i technologja mechaniczna¹).

a) Słowniki:

168. Trojanowski A. Słowniczek przędzalniczy w pięciu językach. Część I. Warszawa 1905. 8-ka, str. 53. Część II. Warszawa 1910. 8-ka, str. 112. ¹

Część I. Słownik polsko - francusko - niemiecko - angielsko - rosyjski. Część ta bez wyrazów rosyjskich została poprzednio ogłoszona w Przegl. Techn. 1904, str. 465. Część II. Słowniki: angielsko-polski, francusko-polski, niemiecko-polski i rosyjsko-polski. Ocena części I. w Czasop. Techn. 1905, str. 56. Ocena części II. w Przegl. Techn. 1910, str. 255.

169. Kruszewski S. Słowniczek parowozowy. Warszawa 1924. Nakł. Księgarni Technicznej. 8-ka, str. 32.

Odbitka

Słownik ilustrowany polsko - niemiecki, z Mechanika 1924, str. 142 i 147.

170. E 1 a n d t A. M. Kotły parowe. Słownik polsko-niemiecki i niemiecko-polski. Siemianowice 1925. Nakł. autora. 8-ka, str. 232.

Poprawny słownik specjalny. Ocena w Przegl. Techn. 1926, str. 392.

171. 11 u s t r o w a n у słowniczek typowych obrabiarek. (Uzupełnienie Słownika rzemieślniczego ilustrowanego, wydanego przez Komisję V. Zjazdu Techników Polskich.) Wydanie II. Bydgoszcz 1925. 4-ka, str. 12.

Treść: Wiertarka pionowa (34 wyrazów), szlifierka do wałków (47 wyr.), frezarka uniwersalna (43 wyr.), wiertarka promieniowa (4 7 wyr.), wiertarko-frezarka pozioma (23 wyr.), karuzelówka (26 wyr.), strugarka podłużna (51 wyr.), strugarka poprzeczna (31 wyr.), frezarka pionowa (37 wyr.), tokarka pociągowa (38 wyr. ).

Wydanie pierwsze tego słowniczka wyszło w Mechaniku 1920, str. 18, 54 i 88.

172. Kruszewski S. Słowniczek wagonowy. Warszawa 1927. 8-ka, str. 63.

Odbitka

Ilustrowany słownik polsko - niemiecki, z Mechanika 1926, str. 138.

nazw przedmiotów

(111).

słownik kolejowy (113).

Podworski. Słownik ....

Rybicki. Niemiecko-polski Okólniki językowe..

Terminologjawyrazówtechniczn chm jących związek z zabezpieczeniem ruchu рос Spisy terminologiczne (134).

Słownictwo maszyn elektrycznych (278).

Piestrak. Niemiecko-polski słownik górniczy (293).

(123).

O' *<!

173.    Trojanowski A. Słownik tkacko-wykończalniczy w pięciu

językach. Warszawa 1927. Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego Instytutu Popierania Nauki. Mała 8-ka, str. 231.

Część I. Wstęp rzeczowy i słownik polsko-angielsko-francusko-niemiecko-rosyjski. Część II. Słowniki: angielsko-polski, francusko-polski, niemiecko-polski i rosyjsko-polski. Zalecony przez Min. W. R. i O. P. jako książka pomocnicza do użytku w szkołach technicznych i rzemieślniczych oraz na kursach zawodowych.

174.    Mianownictwo wagonów i ich części. Wydane

przez Zarząd Związków użytkowania wagonów towarowych, oraz osobowych i bagażowych w komunikacji międzynarodowej: Generalną Dyrekcję Szwajcarskich Kolei Związkowych w Bernie. Wydanie 1929. Bydgoszcz. Nakł. Ministerstwa Komunikacji. 4-ka, str. 77.

Zawiera 1109 wyrazów w językach: polskim, niemieckim, francuskim i włoskim, oraz odnośne rysunki.

175. Trojanowski A. Słownik włókienniczy w pięciu językach.

Łódź 1930. Nakł. Izby Przemysłowo-Handlowej. Mała 8-ka, str. 5 i 430.

Część I. Wstęp rzeczowy i słownik polsko-angielsko-francusko-niemiecko-rosyjski. Część II. Słowniki: angielsko-polski, francusko-polski, niemiecko-polski i rosyjsko-polski.

176.    Mianownictwo części parowozowych i tendro

wych. Warszawa 1931. Nakł. Ministerstwa Komunikacji. Tekst 4-ka, str. VIII i 92. Atlas foljo tabl. 15.

Są to tablice słownikowe: zbiór rysunków z po-prawnemi wyrażeniami polskiemi. Ocena w Inżynierze Kolejowym 1931, str. 197.

177.    Słownik polskich wyrazów technicznych.

Dział 36. Poddział 3. Chłodnictwo. Wydawnictwo Akademji Nauk Technicznych. Warszawa 1933. 8-ka, str. I i 83.

Słownik polsko - niemiecko - rosyjsko - francusko-angielski. Obejmuje: I. Pojęcia ogólne. II. Chłodziarki. III. Chłodzenie. IV. Wyrób lodu. V. Otulanie. — Skorowidze alfabetyczne: polski, niemiecki, rosyjski, francuski i angielski.

b) Prace i rozprawy słownicze:

178. W kwestyi słownictwa technicznego. Przegląd Techn. 1882, tom XVI., str. 47.

26 terminów niemiecko-polskich, nazwy oddziałów

tkalni.

179.    Przyczynek do słownictwa technicznego.

Przegl. Techn. 1884, tom XIX., str. 95.

70 terminów niemiecko-polskich, nazwy sal, maszyn i przyrządów tkalni oraz drukarni włókienniczej.

180.    Jakubowicz S. Słownictwo przemysłu włóknistego. (Ze

słowniczkiem polsko - niemiecko - francusko - angielskim.)

Przegl. Techn. 1902, str. 122.

Także osobna odbitka: „Słownictwo przędzalnicze i tkackie”, 8-ka, str. 20, z dodaniem terminów w języku rosyjskim.

181. Cichocki W. Słownictwo przemysłu papierniczego. (Ze słowniczkiem polsko-niemiecko-francusko-angielskim.) Przegl. Techn. 1902, str. 242.

Także osobna odbitka, 8-ka, str. 6. Polemika w tej sprawie w Przegl. Techn. 1902, str. 327 i 370.

182. Birkenmajer L. K. Dawne słownictwo techniczne polskie.

Czasop. Techn. 1904, str. 144.

Są to wyrażenia, zawarte w dziele A. F. В e r n-hardta:    „Płóciennictwo”, wydanem w Warszawie

w r. 1842. Obok wyrazów polskich podane są odpowiednie wyrazy niemieckie i francuskie.

183. BirkenmajerL. К. O terminologii używanej w oznaczeniu różnych własności owiec, runa i wełny. Czasop. Techn. 1904, str. 242.

Przedruk z Korespondenta Handlowego, Przemysłowego i Rolniczego, Warszawa 1846, Nr. 89, str. 89. Artykuł ten drukowany był również w Tygodniku Rolniczo-Przemysłowym, Lwów 1846, str. 358.

184.    świtkowski A. Winda czy dźwig? Poradnik Językowy 1910,

str. 122.

185.    Pętle, węzły i sploty linowe. Mechanik 1920, str. 119.

186.    Nazwy normalnych zawodów w przemyśle me

talowym. Mechanik 1921, str. 261.

187. Dąb rycz S. „Lokomotywa” czy „parowóz”? Czasop. Techn. 1922, str. 32.

Do tego uwagi T. Laskiewicza, tamże, str. 79.

188.    Anders S. O nazwę śruby. (Ze słowniczkiem.) Poradnik Ję

zykowy 1922, str. 100.

189.    Kunstetter J. Pionowy silnik dwusuwowy. (Tablica słow

nikowa.) Mechanik 1923, str. 94.

190.    Kunstetter J. Słownictwo czterosuwowego silnika Diesela.

(Tablica słownikowa.) Mechanik 1923, str. 181.

191.    Słownictwo handlowe blachy. Mechanik 1924,

str. 116.

192.    Nazwy główniejszych części parowozu towa

rowego Baldwina typu „Consolidation” (2—8—0). (Filadelfja, Stany Zjednoczone.) 1924 (?).

Tablica słownikowa, obejmująca 304 nazw.

193.    Słownictwo kotła dwupłomienicowego. (Tabli

ca słownikowa.) Mechanik 1925, str. 31.

194.    Kl a syf i к a c j a obrabiarek do metali w językach

polskim, francuskim, niemieckim i angielskim. (Z odnośne-mi rysunkami.) Mechanik 1928, str. 93, 157, 190, 223, 255 i 286.

Praca Polskiego Komitetu Normalizacyjnego (P.

K. N.).

195.    Kuśmierski F. W sprawie słownictwa modelarsko-odlew-

niczego. Mechanik 1929, str. 214.

196.    Rzewnicki J. Popęd — napęd. Język Polski 1929, str. 184.

Do tego uwagi Redakcji, tamże, str. 18 5. W tej samej sprawie pisał też K. Stadtmüller, Język Polski 1930, str. 26. Uwagi Redakcji, tamże, str. 26.

c) Słowniczki w dziełach:

197.    Słowniczek parowozowy polsko-angielski i angielsko-

polski (str. 15) w tłumaczeniu książki Gregory’ego: „Przewodnik dla maszynistów kierujących parowozami”, doko-nanem przez A. Łapińskiego. Warszawa 1845.

198.    Słowniczek niektórych wyrazów technicz

nych używanych w językach: polskim, niemieckim i francuskim (str. 49) w książce J. Pietraszka: „Przewodnik praktyczny dla użytku maszynistów i ich pomocników na drogach żelaznych”. Warszawa 1873.

199.    Zbiór nazw dla części składowych wozów w ję

zykach polskim, niemieckim i węgierskim w dziele J. Tuszyńskiego: „Skizzenbuch für Fahr-Betriebsmittel aufgelegt nach dem Wortlaute des Bedingnissheftes der Baudirektion der königl. ungarischen Staatsbahnen”. Lemberg 1880. (Tabl. 25 D.)

200.    Słowniczek polsko-niemiecki (str. 4) w książce

”. Lwów 1899.

J. N. Frankego: „Poradnik dla obsługi i nadzoru maszyn i kotłów parowych

Współczesne słownictwo z działów: budowy maszyn, technologii mechanicznej, elektrotechniki oraz nauk pomocniczych, zawiera podręcznik „Mechanik”. 2 tomy. Warszawa 1927 — 1932.

VIII. Dział samochodowy i lotniczy¹).

a) Słowniki :

201.    Aeronautyka. Słownik techniczny francusko-polski i pol

sko-francuski. Według wojskowych źródeł francuskich. Poznań 1919. Wydanie Wydz. Techn. przy Dow. Wojsk Aeronaut. 8-ka, str. 72.

202.    Podręczny słowniczek samochodowy, opracowa

ny przez Wydział Organizacyjno-Szkolny Sekcji Samochód. Min. Spraw Wojsk. Warszawa 1919. Wydawnictwo Sekcji Samochód. Min. Spraw Wojsk. Mała 8-ka, str. 11.

Słownik polsko-niemiecko-rosyjski.

203.    Stadtmüller К. Niemiecko-polski słownik lotniczy, przej

rzany przez Komisję Językową Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie. Lwów — Warszawa 1921. Książnica Polska. Mała 8-ka, str. 28.

!) Do tego działu należą także poczęści:

Katalog sprzętu i materjału instalacji elektrycznej na samolocie Fokker FVII 3 MW (232).

Słownictwo oświetlenia lotniczego (234). Krzymiński. Niemiecko-polski słownik techniczny (513).

Ocena w Przegl. Techn. 1921, str. 251, w Czasop. Automobilowem, Kraków 1921, zesz. 10, str. 13, oraz: w Locie, Warszawa 1921, Nr. 1—2, str. 53. Odpowiedź K. Stadtmiillera na ostatnią krytykę, Lot 1922, Nr. 4, str. 28. Tamże odpowiedź Redakcji Lotu, str. 28.

204.    Szydelski S. Słownik techniczny dla automobilistów poi-

sko-francusko-niemiecki, francusko-polsko-niemiecki oraz niemiecko-polsko-francuski. Wydanie drugie, poprawione i rozszerzone. Lwów i Warszawa 1921. Nakł. B. Połoniec-kiego. Mała 8-ka, str. 128.

Wydanie pierwsze wyszło w r. 1919 w Wiedniu, nakładem własnym autora. Mała 8-ka, str. 82. Ocena w czasopiśmie „Wiedza Techniczna”, Poznań 1919, str. 84 i w Poradniku Językowym 1922, str. 102.

205.    Bałaban T. i Wolski K. Wojskowy słowniczek lotniczy

polsko-francusko-niemiecko-rosyjski. Warszawa 1922. Nakł. Wojsk. Instytutu Naukowo-Wydawniczego. 8-ka, str. 111.

Na karcie tytułowej zaznaczono, że jest to tom I. „Materjałów Centralnej Komisji Słownictwa Wojskowego”.

206.    Instytut Badań Technicznych Lotnictwa,

Słownik lotniczy w językach: polskim, francuskim, niemieckim i angielskim. Opracował Kazimierz Wolski. Warszawa 1931. Duża 8-ka, str. 48.

b) Prace i rozprawy słownicze:

207.    Jarkowski W. Z dziedziny żeglarstwa powietrznego. Porad

nik językowy 1909, str. 124.

Zawiera słowniczek francusko-niemiecko-polski.

208.    Konkurs klubu automobilistów na słowa „auto

mobil”, „garaż” i „szofer”. Lotnik i automobilista, Warszawa 1912, Nr. 12, str. 2.

209.    Paszewski T. Tablice samochodowe. Mechanik 1920, str.

111.

210.    Polskie słownictwo samochodowe. Czasopismo

automobilowe, Kraków 1921 — 1922.

Zawiera terminy niemieckie wraz z projektowanemi odpowiednikami polskiemi.

211.    W sprawie słownictwa samochodowego. Samo

chód, Warszawa 1922, str. 37.

212.    Tablica terminologiczna płatowe a. Lot, War

szawa 1922, Nr. 4, str. 16.

Tablica słownikowa, obejmująca 39 nazw.

213.    Ministerstwo Spraw Wojskowych. Nomenklatura

tymczasowa „L” materjału wojsk powietrznych z dnia 1. stycznia 1923 r. Warszawa 1923. Autografja. Duża 8-ka,. razem str. 931.

Obejmuje działy:

I. Materjał specjalny lotniczy. II. Materjał specjalny balonowy. III. Materjał specjalny meteorologiczny. IV. Materjał wspólny.

Wydanie drugie katalogu zaczęło wychodzić w r. 192 6 w postaci zeszytów z rysunkami.

214. Ministerstwo Spraw Wojskowych. Dep. VI.

Wydz. Wojsk Samochodowych. Katalog materiałowy służby samochodowej. Warszawa 1923. 4-ka, razem str. 953.

Obejmuje: Skorowidz. Tabor samochodowy. Gumy. Surowce i półfabrykaty. Fabrykaty. Akcesorja taboru samochodowego. Instrumenty miernicze i rysownicze. Narzędzia. Urządzenia warsztatowe i części do nich. Obrabiarki i części do nich. Różne aparaty i urządzenia pomocnicze. Części samochodowe zamienne ogólne. Części samochodowe zamienne specjalne.

215. Komisja Lotnicza Polskiego Komitetu Normalizacyjnego. PodkomisjaV. Słownictwa. Słownik polskich wyrazów technicznych. (Projekt.) Dział 27. (Komunikacje powietrzne.) Poddział 2. Statki powietrzne. Ustęp 2. Statki cięższe od powietrza. Warszawa 1933. Cyklostyl. Duża 8-ka, str. 32.

polsko - niemiecko - rosyjsko - francusko - angielsko - włoski, opracowany w porozumieniu z Komisją Polskiego Słownictwa Technicznego Akademji Nauk Technicznych w Warszawie. Obejmuje: 1. Wymiarowanie statków. 2. Kadłub. 3. Podwozie. 4. Łodzie i pływaki. 5. Hamowanie samolotów.

Słownik

c) Słowniczki w dziełach:

216. Słownictwo samochodowe i lotnicze (str. 4) w książce W. Rumbowicza: „Samochód i płatowiec”. Warszawa 1912.

Obejmuje nazwy polskie oraz odpowiedniki niemieckie i francuskie.

217.    Nazwy poszczególnych części (str. 5) w podręczniku Mini

sterstwa Spraw Wojskowych: „Uzbr. 14. Czołg Renault 18

K. M.”. Warszawa 1921.

218.    Części składowe S. P. A. 6 A. w podręczniku Minister

stwa Spraw Wojskowych: „W. L. 9. Silnik lotniczy „Spa” 6 A. 220 MK”. Warszawa 1921.

Słownik polsko-włoski (str. 6), zawierający 93 nazw części składowych silnika.

219.    Obce słowa i wyrażenia techniczne używane

w lotnictwie i żegludze balonami (str. 3) w książce S. Sarnowskiego: „żegluga powietrzna”. Warszawa 1922.

Zestawiono tu 55 słów i wyrażeń z objaśnieniami.

220.    Słowniczek: polsko-francusko-angielsko-niemiecki (str. 2)

w podręczniku W. Prochnaua: „Elektrotechnika samochodowa”. Warszawa 1932 (?).

221.    Nazwy części samochodowych w „Technicznym

Kalendarzu Samochodowym”. Warszawa 1932. Nakł. Koła Samochodowego przy Stowarzyszeniu Techników Polskich.

IX. Elektrotechnika.

a) Słowniki:

222.    żerański T. Niemiecko-polski słowniczek wyrazów technicz

nych i terminów naukowych z dziedziny magnetyzmu, elektryczności i elektrotechniki. Darmstadt 1901. Autograf ja. 8-ka, str. 20.

223.    Niemiecko - polski Słowniczek elektrotech

niczny. Wydany staraniem młodzieży polskiej, kształcącej się w Darmstadzie. Przejrzany i uzupełniony przez grono elektrotechników Lwowskiego Towarzystwa Politechnicznego. Darmstadt 1902. Autograf ja. Mała 8-ka, str. 32.

224.    Słowniczek elektrotechniczny niemiecko - polski,

opracowany przez Sekcyę Elektrotechników Tow. Politechnicznego we Lwowie i przedłożony V. Zjazdowi Techników Polskich w r. 1910. Lwów 1911. Mała 8-ka, str. 12.

Mały słowniczek, zawierający około 280 wyrazów.

225.    Wysocki O. S. Opisowy słowniczek elektrotechniczny ze sko

rowidzem niemiecko-polskim. Warszawa 1917. Nakł. Koła

Elektrotechników przy Stow. Techników w Warszawie. Mała 4-ka, str. 2 i 24.

226. żerański T. Słownik elektrotechniczny do praktycznego użytku w biurach, składach i fabrykach elektrotechnicznych. Przejrzany i zalecony przez Centr. Kom. Słownictwa Elektrotechnicznego przy Stow. Elektrotechników Polskich. Lwów — Warszawa 1921. Nakł. Książnicy Polskiej. Mała 8-ka, str. 118.

Słownik niemiecko - polski. Ocena S. O. W y s o c-kiego w Przegl. Elektrotechn. 1921, str. 220.

227. Dębicki S. Słownik elektrotechniki prądów słabych, przejrzany przez Komisję Słowniczą przy Stow. Elektrotechników Polskich w Warszawie, uzupełniony przez Min. Poczt i Telegrafów. Poznań 1922. Nakł. Spółki Pedagog. T. A. 8-ka, str. 48.

Słownik niemiecko-polski.

228. В er son Z. Słowniczek kolejnictwa elektrycznego. Przejrzany i zalecony przez Centralną Komisję Słownictwa Elektrotechnicznego przy Stow. Elektrotechników Polskich. Warszawa 1924. Nakł. Zw. Przedsiębiorstw Tramwajowych i Kolei Dojazdowych w Polsce. Mała 8-ka, str. 37.

Słownik polsko-niemiecki, zawierający zgórą, 650 wyrazów, przeważnie z elektrotechniki. Ocena S. O. W y-sockiego w Przegl. Elektrotechn. 1924, str. 123.

229.    Teyssier G. Słownik elektrotechniczny francusko-polski

i polsko-francuski. Telefonja, telegrafja, radjotelegrafja.

Lwów — Warszawa 1925. Książnica-Atlas. Mała 8-ka,

str. 75.

230.    Słownictwo, skróty i oznaczenia schematowe elektrotech

niki ogólnej, teletechniki i radjotechniki. Wydawnictwo

Min. Spraw Wojsk. Warszawa 1926. 8-ka, str. 127.

Zawiera nazwy polskie z rysunkami.

231.    Wysocki O. S. Słownik elektrotechniczny polsko-czesko-

rosyjsko-francusko-angielsko-niemiecki. Warszawa 1929.

Nakł. Min. Rob. Publ. 8-ka, str. XVI i 232.

Obejmuje około 2300 terminów. Pierwsza część słownika podaje terminy w układzie rzeczowym, druga — w postaci skorowidzów alfabetycznych. Ocena T. ż e-rańskiego w Przegl. Elektrotechn. 1929, str. 211.

282. Ministerstwo Spraw Wojskowych. Departament Aeronautyki. Katalog sprzętu i materjału instalacji elektrycznej na samolocie Fokker FVII 3 MW. Warszawa 1931. 8-ka, str. 47 z rysunkami.

233. Słownictwo elektrotechniczne polskie, z odpowiednikami w językach francuskim i niemieckim, opracowane przez Centralną Komisję Słownictwa Elektrotechnicznego. Zeszyt I. Warszawa 1932. Nakł. Stow. Elektryków Polskich.

Całość obejmować będzie przeszło 5000 wyrazów, zgrupowanych w 15 działach według układu Międzynarodowej Komisji Elektrotechnicznej (CEI). Ocena w Czasop. Techn. 1932, str. 280.

234. Stowarzyszenie Elektryków Polskich. Słownictwo oświetlenia lotniczego. Opracowane przez Polski Komitet Oświetleniowy. Warszawa 1933. Nakł. Stow. Elektryków Polskich. 8-ka, str. 9.

Słownik polsko-francusko-angielsko-niemiecki, obejmujący terminy ogólne oraz dotyczące oświetlenia lotnisk, szlaków i samolotów. Ukazał się także w Przegl. Elektrotechn. 1932, str. 706.

b) Prace i rozprawy słownicze:

235.    W sprawie słownictwa elektrotechnicznego.

Przegl. Techn. 1902, str. 269 i 370.

236.    żerański T. i Lutosławski M. Materyały do słownic

twa elektrotechnicznego zebrał i ułożył T. ż., przejrzał i uzupełnił M. L. Warszawa 1904. 4-ka, str. VII i 107. Dodatek I. wydany w r. 1905. 4-ka, str. 5.

'‘bi

”, podaną przez Delegację Słow-

Obejmują ogółem 3500 wyrazów niemieckich z odpowiednikami polskiemi. Wydane przez Delegację Słow-niczą Koła Elektrotechników przy Sekcji Technicznej Warsz. Qddz. Tow. Popierania Przem. i Handlu. Por. także ,,Dyskusyę

” L. G e m b a r z e w-

niczą w Przegl. Techn. 1905, str. 208 i 318, oraz „Uwagi krytyczne do dyskusyi . . s к i e g o, tamże, str. 272.

237. Drewnowski K. W sprawie słownictwa elektrotechnicznego zastosowanego w II. tomie „Technika”. Czasop. Techn. 1908, str. 121.

Także osobna odbitka, str. 4 i 12.

238.    Stapecki J. i Rzewnicki J. Motorowy czy motorniczy ?

Poradnik Językowy 1908, str. 123 i 1909, str. 44.

239.    Drewnowski K. i Gaj czak T. Projekt słownictwa

elektrotechnicznego, opracowany przez Sekcyę Elektrotechników Tow. Politechnicznego we Lwowie. Lwów 1909. Nakł. Sekcyi Elektrotechników Tow. Politechnicznego. Autograf ja. Fol jo, str. 9.

Projekt ten przedłożono Y. Zjazdowi Techników Polskich we Lwowie w r. 1910.

240. B e r s o n Z. Specyalne słownictwo tramwajowe, używane w tramwajach warszawskich. Przegl. Techn. 1911, str. 213.

Słownik polsko-niemiecki.

241. Słowniczek wyrazów elektrotechnicznych użytych w cenniku firmy Galicyjska Siemens-Schuckertowska Spółka. 1912. 8-ka, str. 3.

Słowniczek polsko-niemiecki zawiera 107 wyrazów, słowniczek niemiecko-polski — 110 wyrazów.

242. Wysocki O. S. Słownictwo elektrotechniczne. Referat. Pamiętnik Nadzw. Zjazdu Techników Polskich, Warszawa 1917, str. 275.

Por. także Przegl. Techn. 1917, str. 232.

243.    Uchwała w sprawie ujednostajnienia słownictwa elektrotech

nicznego. Przegl. Techn. 1917, str. 153.

244.    Rzewnicki J. Pewne rozbieżności w słownictwie elektrotech-

nicznem Królestwa i Galicyi. Przegl. Techn. 1917, str. 229.

Także osobna odbitka, str. 12.

245.    Słownictwo telefonii wojskowej. Przegl. Techn.

1917, str. 366.

Zawiera słowniczek niemiecko-polski.

246.    Drewno.wski K. W sprawie słownictwa elektrotechniczne

go. Czasop. Techn. 1917, str. 77.

247.    Słownictwo elektrotechniki teoretycznej.

Opracowane przez Komisję Słowniczą przy Kole Elektrotechników w Warszawie. Przegl. Techn. 1918, str. 122, 142, ’ 162, 190 i 208.

Treść: Pojęcia podstawowe. Elektrostatyka. Prąd elektryczny. Magnetyzm. Elektrodynamika. Prądy zmienne. Transformator ogólny. Zjawiska termoelektryczne i elektrolityczne. Prądy nieustalone i szybkozmienne. światło elektryczne.

Także osobna odbitka, 8-ka, str. 1 i 13.

248.    żerański T. Słowniczek elektrotechniczny. Cyklostyl. Kra

ków 1919.

249.    Z a j d 1 e r K. Opisowy słowniczek techniczny budownictwa te

legrafów i telefonów. Poczta, Warszawa 1919, Nr. 2, 3 i 5.

Ocena w Przegl. Elektrotechn. 1919, str. 62. Przedruk tego słowniczka znajduje się w czasop. „Wiedza Techniczna”, Poznań 1920, str. 29.

250.    Uchwała I. Zjazdu Elektrotechników Polskich w sprawie

ujednostajnienia słownictwa. Przegl. Elektrotechn. 1919, str. 65.

251.    Słownictwo telefon j i wojskowej. Część I. Nr. Szt.

Gen. 957/11 z dn. 19. 2. 1919. 8-ka, str. 7. Część II. Inspektorat Wojsk Łączności. Podręcznik Nr. 5. Warszawa 1919. Autograf ja. 8-ka, str. 2 i 9.

Słownik polsko-niemiecki.

252.    Sokolnicki G. Przyczynek do nomenklatury „bezpiecznika”.

Przegl. Elektrotechn. 1920, str. 5.

Do tego uwagi J. Rzewnickiego, tamże, str. 41.

253.    Wynik konkursu w sprawie słownictwa elektrotechnicz

nego. Przegl. Elektrotechn. 1920, str. 55.

254.    Wysocki O. S. Słownictwo obliczania przewodów elektrycz

nych. Przegl. Elektrotechn. 1921, str. 97.

Słownik polsko-niemiecki.

255.    Drewnowski K. Słownictwo miernictwa elektrotechnicz

nego. Przegl. Elektrotechn. 1921, str. 110.

Słownik polsko - niemiecki. Także osobna odbitka, 8-ka, str. 7.

256.    Drewnowski K. Słownictwo techniki wysokich napięć.

Przegl. Elektrotechn. .1921, str. 163.

Słownik polsko-niemiecki. Także osobna odbitka, 8-ka, str. 3.

257.    Uchwała II. Zjazdu Elektrotechników Polskich w sprawie

ujednostajnienia słownictwa. Przegl. Elektrotechn. 1921, str. 313.

258.    Wysocki O. S. Terminy elektrotechniczne przyjęte na

Nadzwyczajnym Zjeździe Techników Polskich w r. 1917 oraz na I. i II. Zjeździe Elektrotechników Polskich w r. 1919 i 1921. Warszawa 1922. Nakł. Przegl. Elektrotechn. 8-ka, str. 16.

259.    Wysocki O. S. Błędy w polskim języku elektrotechnicznym.

Przegl. Elektrotechn. 1922, str. 9.

260.    Słownictwo izolatorów wiszących (wisiorów) i od

ciągowych. Przegl. Elektrotechn. 1922, str. 10.

261.    Pożaryski M. Słownictwo techniki prądów szybkozmien-

nych. Przegl. Elektrotechn. 1922, str. 235.

262.    Hochfelder J. W sprawie słownictwa radiotechnicznego.

Przegl. Elektrotechn. 1922, str. 377.

263.    Polski Związek Firm Elektrotechnicznych.

Ilustrowany afisz ścienny, popularyzujący poprawne nazwy najpospolitszych przedmiotów elektrotechnicznych. 1922.

Tablica słownikowa.

264.    Drewnowski K. Ujednostajnienie najważniejszych termi

nów z teorji prądów zmiennych. Przegl. Elektrotechn.

1923,    str. 268.

265.    Groszkowski J. Słownictwo lamp katodowych. Przegl. Ra

diotechniczny, Warszawa 1923, str. 7.

266.    Wydział Wojsk Łączności Dep. VI. Min. Spraw

Wojsk. Słownictwo radiotechniczne. Przegl. Radjotechn.

1924,    str. 34.

267.    Rzewnicki J. Jak spolszczyć broadcasting? Przegl. Radio

techniczny 1924, str. 37.

W tej sprawie pisał jeszcze K. Drewnowski, Przegl. Elektrotechn. 1924, str. 256.

268.    DobrskiK. W sprawie niektórych terminów, używanych

w elektrotechnice. Przegl. Elektrotechn. 1924, str. 199.

269.    Rzewnicki J. W sprawie słownictwa (teletechnicznego) inż.

W. Sławińskiego. Przegl. Elektrotechn. 1925, str. 76.

270.    Polski Komitet Elektrotechniczny. Terminy

i znaki najważniejszych wielkości i jednostek, używanych w elektrotechnice. (Projekt.) Przegl. Elektrotechn. 1925, str. 77.

Uwagi w sprawie powyższego projektu, tamże, str. 87, 107, 108 i 138.

271. Ujednostajnione znakowanie przewodników izolowanych. Przegl. Elektrotechn. 1925, str. 109.

272.    Polski Komitet Elektrotechniczny. Znakow-

nictwo najważniejszych wielkości i jednostek, używanych w elektrotechnice, przyjęte przez P. K. E. i zalecone do powszechnego użytku. Przegl. Elektrotechn. 1925, str. 175.

Także osobna odbitka, str. 11.

273.    Wysocki O. S. Opór i oporność. Przegl. Elektrotechn. 1925,

str. 190.

274.    Rzewnicki J. Prace nad słownictwem elektrotechnicznem

1900—1925. Przegl. Elektrotechn. 1926, str. 171.

Także osobna odbitka, 8-ka, str. 16.

275.    Ministerstwo Spraw Wojskowych. Katalog ma-

terjału wojskowego. Sprzęt łączności. Warszawa 1926 — 1927, 8-ka, razem str. 363.

Obejmuje: Skorowidz i objaśnienia. Sprzęt telegraficzny i telefoniczny. Sprzęt radjotechniczny. Sprzęt specjalnych środków łączności. Sprzęt laboratoryjny i pomiarowy elektrotechniczny. Kable i izolatory. Akumulatory i ogniwa. Sprzęt pomocniczy i specjalny do wyszkolenia wojsk łączności. Zestawy sprzętu łączności. Wydanie pierwsze katalogu wyszło w r. 1922.

276.    Kt. Słownictwo teletechniczne. Przegl. Wojsk.-Techn., Warsza

wa 1927, tom 1, str. 238.

277.    Burzyński S. Radjoencyklopedja. Podręczny słownik ency

klopedyczny, objaśniający pojęcia, wyrazy i skróty, używane w radjotechnice. Skróty radjoamatorskie. Alfabet Mor-sego. Przepisy rejestracji. Warszawa 1927. Nakł. M. Arcta. Mała 8-ka, str. 220.

278.    M. P. Słownictwo maszyn elektrycznych. Przegl. Elektrotechn.

1927, str. 5.

279.    Projekt słownictwa transformatorów. Przegl.

Elektrotechn. 1927, str. 123.

280.    M. P. Projekt słownictwa oporników. Przegl. Elektrotechn. 1927,

str. 168.

281.    Rzewnicki J. Prace nad słownictwem elektrotechnicznem.

Przegl. Elektrotechn. 1929, str. 368.

282.    Nowe nazwy jednostek elektromagnetycz

nych. Przegl. Teletechn., Warszawa 1930, str. 64.

283.    Polski Komitet Elektrotechniczny. Znakownic-

two najważniejszych wielkości i jednostek, używanych w elektrotechnice. Przegl. Elektrotechn. 1931, str. 182.

284.    żul czy Dżaul? Przegl. Elektrotechn. 1931, str. 426.

Por. także Przegl. Elektrotechn. 1925, str. 88.

285.    Słownik Teletechniczny. Przegl. Teletechn. 1931,

str. 265, 296, 326, 364, 394; 1932, str. 23, 57, 89, 125, 150.

Słownik polsko-francusko-angielsko-niemiecki. Dalszy ciąg wydawnictwa w toku.

286.    Fryzę S. Jednostki fizykalne i techniczne. Studjum krytyczne

oraz nowy system oznaczania jednostek. Przegl. Elektrotechniczny 1933, str. 417.

287.    Sprawozdania z prac Centralnej Komisji Słownictwa

Elektrotechnicznego. Przegl. Elektrotechn. 1921, str. 26; 1922, str. 111; 1923, str. 204, 286 i 318; 1924, str. 169, 218 i 256; 1925, str. 76 i 199; 1926, str. 225; 1927, str. 203 i 317; 1928, str. 183,' 1929, str. 44 i 140; 1930, str. 301; 1931, str. 320 i 426; 1932, str. 208 i 220.

288.    Sprawozdania z prac Komisji Słowniczej Stowarzy

szenia Teletechników Polskich. Przegl. Teletechn. 1928, str. 29 ; 1929, str. 121 ; 1930, str. 134 ; 1931, str. 202.

c) Słowniczki w dziełach:

289. Słowniczek polsko-niemiecko-francuski, niemiecko-polski i francusko-polski (str. 7) w dziele M. Lutosławskiego: „Prąd elektryczny, jego wytwarzanie i zastosowanie w technice”. Warszawa 1900.

oraz

1907.

290. Zestawienie najpotrzebniejszych wyrażeń elektrotechnicznych z podaniem nazw niemieckich (str. 2) w broszurze: „Przepisy dotyczące zładów elektrycznych, wielkoprądnych ”. Dodatek do II. tomu „Technika”. Warszawa

Krytyka R. Zawilińskiego w Poradniku Językowym 1907, str. 142.

ll*

X. Górnictwo i hutnictwo (oraz mineralogja i geologja)¹).

a) Słowniki:

291.    Łabęcki H. Słownik górniczy polsko-rossyjsko-francuzko-

Wydanie

niemiecki i rossyjsko-polski (z dodaniem wyrazów odnoszących się do mineralogii, geologii, chemii, oraz ważniejszych rzemiosł kruszcowych) tudzież glossarz średniowiecznej łaciny górniczej w Polsce, zebrał i układał pośmiertne. Warszawa 1868. W druk. Kowalewskiego. 8-ka, str. XII, 348, 83 i 36.

Por. także str. 79 niniejszej rozprawy.

292.    Lichtenstein H. Słownik górniczy niemiecko-polski z do

daniem wyrazów odnoszących się do Fizyki, Mineralogii, Chemii, Geologii, Budownictwa, Rachunkowości, Admini-stracyi, Ustawy górniczej i Solnictwa. Lwów 1870. Karta tytułowa drukowana, tekst litografowany. 4-ka, str. 259.

Według wyjaśnień rodziny słownik ten wydano nakładem autora, w ilości 200 egz.

293. Piestrak F. Niemiecko-polski słownik górniczy. Wydanie II.

przejrzane i pomnożone. Katowice 1924. W własnym nakładzie. 8-ka, str. XI i 565.

Wydanie pierwsze wyszło w Wieliczce w r. 1913, 8-ka, str. XI i 539. Słownik ten omówiono w rozprawie na str. 82.

294. Malawski Z. iMorawski S. Niemiecko-polski popularny

Wydany przez

słownik górniczy opracowany przez Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczo-Hutniczych w Katowicach. Katowice 1928. Mała 8-ka, str. 197.

295. Schneider J. i Piechota A. Huta i maszyna. Słowniczek dla hutników i maszynistów. Priebatsch’s Verlagsbuchhandlung in Breslau u. Oppeln. Bez roku wydania. 8-ka, str. 43.

Słowniczek niemiecko-polski do użytku rzemieślników, zatrudnionych w przemyśle ciężkim. Zawiera około 1900 wyrazów.

!) Do tego działu należy także poczęści:

z częściowem uwzględnieniem

V o t o c e k. Słownik chemiczny .....

matematyki, fizyki, geometrji i mineralogji (377).

b) Prace i rozprawy słownicze:

296.    Nomenklatura minerałów poiedynczych, czyli

oryktognostyczno-mineralogiczna, przez ś. p. Romana Sy-monowicza w naywiększej części wypracowana a przez iego ucznia Makarego Bogatkę, mag. filoz. wedle tegoczesnego Wernera układu dokończona i dla akademickiej młodzi drukiem ogłoszona. Wilno 1815, str. VIII i 28.

297.    Zdzitowiecki S. Nomenklatura minerałów podług układu

Wernera. Lublin 1816, str. 72.

298.    Łabęcki H. Zasady słowotwórstwa mineralogicznego. We

wstępie do tłumaczenia podręcznika F. S. Beudanta: „Wykład początków mineralogii i geologii”. Warszawa 1848.

299.    Słownictwo polskie górnictwa z szczególnem

uwzględnieniem kopalnictwa i przemysłu naftowego. Dodatek do Górnika. Gorlice 1885. 8-ka, str. 64.

Najprawdopodobniej autorem tych materjałów jest redaktor Górnika S. Olszewski.

300.    Polskie słownictwo naftowe. Nafta, Lwów 1897,

str. 54, 71, 101, 125 i 161.

Zawiera kilka drobnych przyczynków do słownictwa naftowego.

301.    Spis wyrazów górniczych, przyjętych do wprowadze

nia na kopalniach. Przegl. Techn. 1900, str. 513.

302.    Rostafiński J. O kamieniach. De lapidibus. Rozdział

w dziele: „Symbola ad historiam naturalem medii aevi”. Pars I. Cracowiae 1900. (Na str. 457 — 485.)

303.    Rudowski S. Ujednostajnienie nazw gatunków żelaza.

Przegl. Techn. 1901, str. 533.

304.    Piestrak F. Słowniczek dawnych wyrazów. (Z solnictwa.)

Czasop. Techn. 1901, str. 180.

305.    Makowski C. W sprawie pochodzenia wyrazów gnejs i kwarc.

Przegl. Górn.-Hutn. 1903/4, str. 130.

306.    Kamieński B. Wyrazy techniczne w walcownictwie żelaza

używane. Przegl. Techn. 1904, str. 433.

Także osobna odbitka, 8-ka, str. 18.

307.    Wiśniowski T. Materyały do polskiego słownictwa geolo

gicznego. Odbitka ze sprawozdania gimn. VI. za rok 1906/7. Lwów 1907. Nakł. autora. 8-ka, str. 40.

Pracę powyższą omówiono w rozprawie na str. 85.

308.    Do słownictwa górniczego polskiego. PrzegL

Górn.-Hutn. 1907, str. 135.

309.    Pilarski S. Glosaryusz metalograficzny. Przegl. Techn. 1908,

str. 287.

310.    Obrębowicz K. Nazwy rozmaitych odmian żelaza. Przegl.

Techn. 1911, str. 491.

Dyskusja w tej sprawie, tamże, str. 561 i 628.

311.    Słownictwo polskie górniczo-hutnicze. Przegl.

Górn.-Hutn. 1911, str. 30.

312.    M a t e r y a ł y do polskiego słownictwa górni

czo-hutniczego (zebrane przez Podkomisyę Słownikową Dąbrowską). Przegl. Górn.-Hutn. 1911, str. 437, 506, 567 i 701 ; 1912, str. 799.

Obok projektowanych nazw polskich podane są. równoznaczniki w języku niemieckim i francuskim.

313.    Czarnecki K. Mianownictwo w minerstwie podziemnem.

Warszawa (?) 1924. Str. 15.

314.    Wiśniowski T. Rzeczy wątpliwe pod względem poprawno

ści językowej w polskiem słownictwie geologicznem. Poradnik Językowy 1929, str. 139.

315.    Wiśniowski T. Projekt polskiego słownictwa geologiczne

go. Kosmos, Lwów 1929, Serja B, str. 601.

Do tego uwagi Z. W e y b e r g a, Czasop. Przyrodnicze Ilustrowane, Łódź 1931, str. 6. Odpowiedź T. Wiśniowskiego, tamże, str. 214. Por. także polemikę obu powyższych autorów w Przyrodzie i Technice, Lwów 1931, str. 132 i 267.

316.    Stadtmüller К. Polskie słowniki górnicze. Język Polski

1930, str. 88.

317.    Schaetzel S. O słownictwie naftowem słów kilka. Przemysł

Naftowy, Lwów 1930, str. 587.

318.    Bielski T. Słownictwo techniczne w wiertnictwie. Przemysł

Naftowy 1931, str. 254.

319.    Mianownictwo polskie. (Projekt nazw polskich oraz

odnośne nazwy niemieckie, francuskie i angielskie.) Dodatek do Hutnika, Warszawa 1931, Nr. 14 do 23.

Tamże znajdują się sprzeciwy nadesłane Redakcji co do nazw ogłoszonych i dyskusja nad niemi.

320.    Setkowicz J. Normalizacja pojęć z zakresu kosztów wła

snych. Hutnik 1931, str. 266.

c) Słowniczki w dziełach:

321.    Słowniczek mineralogiczny polski w łacińskiem

УУ

dziele Jakóba Teodora Kleina: „Sciagraphia lithologica curiosa, seu : lapidum figuratorum nomenclator Gdańsk 1740.

322.    Słownik Koźniacki, oprócz wyrazów Technicz

”. Warszawa 1782.

nych, wiele wiadomości zawieraiący (str. 19) w dziele X. Józefa Osińskiego: „Opisanie polskich żelaza fabryk

323.    Słowniczek polsko-francuski (str. 4) na początku

dzieła: „Epoki natury przez pana Buffon wydane w języku francuzkim, przez Stanisława X. Staszica wytłómaczone na ięzyk polski, z dodaniem myśli i niektórych uwag”. Wydanie I. Warszawa 1786. Wydanie II. Kraków 1803. Wydanie III. Warszawa 1816.

324.    Słowniczek (str. 6) w rozprawie X. S. Staszica: „O zie-

miorodztwie gór dawniey Sarmacyi a późniey Polski. Pierwsza Rozprawa o równinach téy krainy ; o paśmie Łysogór; o części Bieskidów i Bielaw”. Roczniki Tow. Warszawskiego Przyj. Nauk. Tom szósty. Warszawa 1810.

Podane tu są, wyrazy polskie i odpowiednie niemieckie lub francuskie, albo objaśnienia. Przedruk słownika znajduje się w książce tegoż autora: „O ziemiorodz-twie Karpatów i innych gór i równin Polski”. Warszawa 1815.

325.    Wykład nauki wyrazów w „Zasadach Oryktognozyi

i Geognozyi podług naynowszego układu Wernera”, napisanych przez S. Zdzitowieckiego. Tom pierwszy. Lublin 1817.

326.    Spis alfabetyczny nazwisk minerałów, pol

skich, niemieckich, francuzkich, łacińskich i t. d. (str. 62) w dziele N. A. Kumelskiego: „Krótki wykład mineralogii podług zasad Wernera”. Część druga. Wilno 1826.

327.    Słowniczek do mineralogii i geologii (razem

str. 38) w podręczniku F. S. Beudanta: „Wykład początków mineralogii i geologii”, przetłumaczonym przez H. Łabęckiego. Warszawa 1848.

Zawiera wyrazy polskie i odpowiednie francuskie lub niemieckie.

328.    Słownik górniczy niemiecko-polski oraz Spis wyra

zów górniczych używanych przez Czackiego, Kluka, Lindego, Łabęckiego, Mieroszowskiego i innych (razem str. 39) w dziele I. Dębickiego: „Krótki wykład austryac-kiego prawa górniczego”. Kraków^ 1897.

329.    Słowniczek górniczy niemiecko-czesko-polski w Kalen

darzu górniczym „Szczęść Boże” na r. 1911.

Kalendarz ten wychodził także w latach poprzednich.

XI. Rzemiosła¹).

a) Słowniki i książki narzędziowe²) :

330. Wywiałkowski ż. Słowniczek wyrażeń w zawodzie czcion-karstwa polskiego używanych i użyć się mogących. Warszawa 1881. Mała 8-ka, str. 27.

Słownik niemiecko-polski. Ocena w Czasop. Techn. 1924, str. 103.

331. Przyszychowski F. Słownik polsko-rosyjsko-niemiecki terminów garbarskich. Warszawa 1895. Nakł. Wawelberga. Mała 8-ka, str. 28.

Dobry, wyczerpujący słownik tego rzemiosła.

332. Książka narzędziowa, ułożona i wydana staraniem Sekcyi Technicznej Łódzkiej. Łódź 1902. W tłoczni M. F. Kulisza. 8-ka, str. 43.

!) Do tego działu należą także poczęści:

N а к i e 1 s к i. Jak się tworzą nazwy narzędzi i przyrządów (46). Podczaszyński. Nomenklatura architektoniczna (148). Ilustrowany słowniczek typowych obrabiarek

(171).

Łabęcki. Słownik górniczy (291).

Piestrak. Niemiecko-polski słownik górniczy (293).

Schneider i Piechota. Słowniczek dla hutników i maszynistów (295).

²) Oprócz wymienionych tu książek narzędziowych należą jeszcze do działu XI. : Książka narzędziowa fabryki Rohn, Zieliński i Ska w Warszawie oraz Książka inwentarzowa warstatów parowozowych Drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, co do których danych bibliograficznych nie zdołano odszukać.

Zawiera nazwy narzędzi polsko-niemieckie oraz słownik niemiecko-polski (str. 13). Ocena w Przegl. Techn. 1904, str. 420. Wydanie drugie wyszło w Warszawie w r. 1906. Cenne to wydawnictwo omówiono obszernie w rozprawie na str. 88.

333.    Słownik wyrazów technicznych dla rzemieśl

ników, szczególniej dla kowali, ślusarzy, cieśli, stolarzy i kołodziejów. Wydany nakładem i staraniem Tow. Politechnicznego we Lwowie. Lwów 1902. Mała 8-ka, str. 53.

Słownik polsko-niemiecki i niemiecko-polski, omówiony w rozprawie na str. 88.

334.    Kempiński I. Książeczka narzędziowa. Warszawa 1904.

Nakł. autora. Mała 8-ka, str. 40.

Zawiera około 450 terminów polsko-niemieckich. Ocena w Przegl. Techn. 1904, str. 420.

335.    Słownik rzemieślniczy ilustrowany z tłomacze-

niem wyrazów na języki: rosyjski, niemiecki i angielski, opracowany przez Delegacyę Słownikową V. Zjazdu Techników Polskich na mocy uchwały i w imieniu tegoż Zjazdu. Część I. Obróbka metali. Warszawa 1912. Wydanie Kasy im. Mianowskiego. 8-ka, str. 98 i 218 rysunków w tekście.

Ocena S. Anczyca w Czasop. Techn. 1912, str. 422. Dalsza ocena w Przegl. Techn. 1913, str. 21. Por. także Język Polski 1913, str. 27. Wydawnictwo to omówiono obszernie w rozprawie na str. 88.

336.    Słownik niemiecko-polski dla ślusarzy, tokarzy, ko

tlarzy i blachnierzy (sic!). Poznań 1913. 8-ka, str. 23.

337.    Kuśmierski F. Słownik stolarski. Odbitka z „Kursu nauki

stolarstwa”. Warszawa 1917. Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego. Mała 8-ka, str. 32.

Naogół poprawny słowniczek gwarowo-polsko-nie-miecki z objaśnieniami.

338.    Stadtmüller К. Słownictwo rzemieślnicze. Kraków 1921

do 1923. Nakł. Miejsk. Muzeum Przemysłowego.

Słownik gwarowo-polski w 9 zeszytach (11 działach). Treść poszczególnych zeszytów:

I. Dział drzewny. Ciesielstwo, stolarstwo, bednarstwo, kołodziejstwo, tokarstwo drzewne i snycerstwo. Kraków 1921. 8-ka, str. 32.

Ocena w Przegl. Techn. 1922, str. 289. Wydanie drugie, poprawione i uzupełnione, wyszło w Krakowie w r. 192 5, 8-ka, str. 39.

IL D z i a ł metalowy. Blacharstwo, kłódkarstwo, kotlar-stwo, kowalstwo, rusznikarstwo, ślusarstwo, tokarstwo, zegarmistrzostwo, złotnictwo i wyrażenia wspólne. Kraków 1922. 8-ka, str. 88.

Ocena w Czasop. Techn. 1923, str. 94 i w Poradniku Językowym 1923, str. 43.

III.    Dział instalacyjny. Wyrażenia używane w zakła

dach : elektrotechnicznych, gazowych, centralnego ogrzewania, wodociągowych, oraz wyrażenia wspólne. Kraków 1922. 8-ka, str. 48.

Ocena w Czasop. Techn. 1922, str. 258 i w Poradniku Językowym 1925, str. 46.

IV.    Dział skórniczy. Garbarstwo, kuśnierstwo, ręka-

wicznictwo, rymarstwo, siodlarstwo i szewstwo. Kraków 1922. 8-ka, str. 28.

Ocena w Czasop. Techn. 1923, str. 287 i w Poradniku Językowym 1925, str. 63.

V. Dział włókienniczy. Introligatorstwo, powroźnic-two, przędzalnictwo, tapicerstwo i tkactwo. Kraków 1922. 8-ka, str. 24.

Ocena w Czasop. Techn. 1923, str. 131 i w Poradniku Językowym 192 5, str. 79.

VI. Dział zbożowy. Młynarstwo, piekarstwo. VII. Dział ceramiczny. Ceglarstwo, garncarstwo i zduń-stwo. Kraków 1923. 8-ka, str. 25.

Ocena w Czasop. Techn. 1923, str. 303 i w Poradniku Językowym 1925, str. 103.

VIII. Dział graficzny. Drukarstwo, fotograf ja, litograf ja i rytownictwo (drzeworytnictwo i miedziorytnictwo).

IX. Dział in s t rumentalny. Budowa fortepianów i organów. Kraków 1923. 8-ka, str. 23.

Ocena w Czasop. Techn. 1924, str. 24 i 62, oraz w Poradniku Językowym 192 5, str. 119.

X. Dział budowlany. Kamieniarstwo, malarstwo, mu-rarstwo, szklarstwo i ogólny. Kraków 1923. 8-ka, str. 25.

Ocena w Poradniku Językowym 1925, str. 135.

XL Słownictwo przemysłowo-rękodzielnicze.

Modelarstwo, formierstwo i odlewnictwo. Hutnictwo metali, hutnictwo szkła. Mennictwo. Mydlarstwo i świecarstwo. Gorzelnictwo i piwowarstwo. Papiernictwo. Tytoniarstwo. Kraków 1923. 8-ka, str. 41.

Ocena w Czasop. Techn. 1925, str. 211.

339.    Słownik stolarski, zatwierdzony rozp. P. Ministra W. R.

i O. P. za Nr. 1913/24S z 18. III. 1924 jako książka pomocnicza, polecona dla uczniów Szkół zawodowych. Zeszyt I. (Materjały, narzędzia, przyrządy, obrabiarki i złącza.) Opracowany przez Komitet redakcyjny słownika stolarskiego pod red. inż. F. Tokarskiego. Warszawa 1924 (?). Nakł. Redakcji Słowników rzemieślniczych. 8-ka, str. V i 36.

Są to tablice słownikowe: zbiór rysunków z popraw-nemi wyrażeniami polskiemi. Obszerna krytyka tego wydawnictwa w Czasop. Techn. 1926, str. 145.

340.    Grobelny W. Słownictwo rzemieślnicze narzędzi, przyborów,

urządzenia warsztatowego i najważniejszych surowców. Część pierwsza. Grudziądz 1925. Nakł. Zakładów Graficznych W. Kulerskiego. Mała 8-ka, str. 219.

Zawiera słownik polsko-niemiecki (str. 16) i niemiecko-polski (str. 16).

341.    Pawlicki T. Słownik techniczny dla rękodzieła zegarmi

strzowskiego, złotniczego, jubilerskiego, rytowniczego, optycznego i pokrewnych branż. Poznań 1926. Nakł. Przegl. Zegarmistrzowskiego i Złotniczego. Duża 8-ka, str. 82.

Składa się z trzech części: polskiej z objaśnieniami, polsko-niemieckiej i niemiecko-polskiej. Ocena K. Stadtmiillera w Czasop. Techn. 1926, str. 270 i w Poradniku Językowym 1926, str. 101.

342.    Ilustrowane słownictwo narzędziowe.

Część I. Narzędzia rzemieślnicze warsztatowe. Opr. przez Biuro Techniczne b. Głównego Zakładu Inżynieryjno-Saperskiego. Wydawnictwo Centralnego Zakładu Zaopatrzenia Saperskiego. Warszawa 1927. 4-ka.

Część I. zawiera na 466 stronach około 800 rysunków narzędzi i nazw, które mają obowiązywać w wojsku. Część ta obejmuje następujące grupy:

Narzędzia pomiarowe warsztatowe i traserskie. Str. 40.

Skorowidz. Str. 72. Gr. I.

„ VIII.

„ IX. ,> X.

„ xi.

„ XII. „ XIII. „ XIV.

Narzędzia do obrobki drzewa. Str. 72. ślusarskie. Str. 54. kowalskie. Str. 86. kotlarskie. Str. 14. blacharskie. Str. 24. i przyrządy do spawania i lutowania.

77

77

77

77

77

Str. 30.

77

77

77

77

77

77

77

do maszynowej obróbki metali. Str. 42.

odlewnicze. Str. 12.

do robót precyzyjnych. Str. 8.

elektrotechniczne. Str. 24.

malarskie. Str. 16.

i przyrządy powroźnicze. Str. 6.

rymarsko-siodlarskie. Str. 16.

Część II. Opr. przez Biuro Techniczne Instytutu Badań Inżynierji. Wydawnictwo tegoż Instytutu. Warszawa 1929. 4-ka.

Dotychczas ukazały się:

Gr. III. Narzędzia do robót ziemnych. Str. 81.

, do budowy i utrzymania nawierzchni kolejowej. Str. 43.

b) Prace i rozprawy słownicze:

343.    żochowskiJ. O narzędziach rolniczych, stolarskich i ko

walskich, oraz wyrazach w stolarstwie i kowalstwie używanych. Gazeta Handlowa i Przemysłowa, Warszawa 1847.

344.    Bruchnalski K. Terminologia kłódkarska w Świątnikach

Górnych. Odbitka z Czasop. Tow. Technicznego Krakowskiego. Kraków 1893. 8-ka, str. 16.

345.    Słownictwo stolarskie. Wydane staraniem Tow. Po

pierania Przem. i Handlu. Warszawa 1908. Hektograf ja. Foljo, str. 19.

346.    W sprawie słownictwa zawodowego. Poradnik

Językowy 1910, str. 144 i 1911, str. 123.

Dyrekcja Miejskiego Muzeum Techn.-Przemysłowego w Krakowie podaje do publicznej oceny słowniczek introligatorski niemiecko-polski, zawierający około 115 wyrazów.

347.    Materyały do słownictwa rzemieślniczego

opracowane przez Komisyę Słownikową Stowarzyszenia Techników w Warszawie dla Delegacyi Słownikowej IV. (sic! zamiast V.) Zjazdu Techników Polskich. Warszawa. 1911. 5 str. podwójnych litograf owanych in fol jo.

348.    Stadtmüller К. Słownictwo rzemieślnicze. Przegl. Ręko

dzielniczy, Kraków 1917—1919.

Są to materjały do „Słownictwa Rzemieślniczego”,, wydanego oddzielnie w Krakowie w r. 1921—1923 (por. 338). Ocena w Poradniku Językowym 1920, str. 65.

349.    Stadtmüller К. Słownictwo filmowe. Ekran, Warszawa —

Kraków 1919, zesz. 10, str. 4.

Ocena J. Łosia w Języku Polskim 1920, str. 63.

350.    Stadtmüller К. Słownictwo garbarskie. Przegl. Garbarski,

Kraków 1920.

351.    Stadtmüller К. Słownictwo młynarskie. Gazeta Młynar

ska, Warszawa 1921.

352.    Stadtmüller К. Polskie słownictwo graficzne. (Drukar

stwo.) Grafika Polska, Warszawa 1922, str. 54.

353.    В u г к o t A. Polskie nazwy i wyrażenia w drukarstwie. Grafi

ka Polska 1922, str. 108.

Przyczynki do słownictwa drukarskiego można też znaleźć w czasopiśmie „Wiadomości Graficzne”.

354.    Stadtmüller К. Słownictwo przędzalnicze. Przegl. Włók

nisty, Poznań 1922.

355.    Stadtmüller К. Słownictwo młynarskie. Młynarz Polski,

Warszawa 1922, zesz. 6, str. 7 i zesz. 13—14—15, str. 10.

356.    Chrzanowski J. W sprawie słownika dla młynarzy. Mły

narz Polski 1922, zesz. 8—9, str. 13 i zesz. 19—20, str. 10.

357.    Stadtmüller К. Słownictwo rzemieślnicze. Czasop. Techn.

1922, str. 55. Przemysł i Rzemiosło, Kraków 1922, str. 40.

358.    Stadtmüller К. O sposobach usunięcia gwary rzemieślni

czej ze słownictwa technicznego polskiego. Czasop. Techn. 1922, str. 87 i 128.

Rozprawa ta podaje zasady słowotwórstwa rzemiosł.

359.    Terminologia kinematograficzna. Film Polski

1923, Nr. 2—3, str. 12.

360.    Stadtmüller К. Słownictwo rymarskie i siodlarskie. Skóra

i Obuwie, Poznań 1923.

361.    Stadtmüller К. Słownictwo kuśnierskie. Skóra i Obuwie

1923, str. 320.

362.    Stadtmüller К. Słownictwo rękawicznicze. Skóra i Obuwie

1923.

363.    Stadtmüller К. Rozwój polskiego słownictwa rzemieślni

czego. Czasop. Techn. 1924, str. 102.

364.    Stadtmüller К. Ustalenie polskiego słownictwa rzemieśl

niczego. Czasop. Techn. 1925, str. 432.

365.    Kuśmierski F. Konstrukcje wyrobów drewnianych. CzęśćI.

O nazwach złączy. Tablice poglądowe złączy stolarskich. Warszawa 1928. Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego. 4-ka, str. 55.

366.    Stadtmüller К. Polskie słownictwo techniczne w pracy

Prof. К. Moszyńskiego: „Kultura ludowa Słowian. Część I. Kultura mater jalna. Polska Akadem ja Umiejętności. Kraków 1929”. Czasop. Techn. 1933, str. 39.

Prócz tego drobne przyczynki do słownictwa rzemieślniczego znajdują się w różnych czasopismach rzemieślniczych, jak: poznańska Gazeta Rzemieślnicza (1885—1890), warszawska Sztuka bronzownicza i złotnicza (1908—1909), grudziądzki Rzemieślnik (od r. 1924) i w. i.

c) Słowniczki w dziełach:

367.    Słowniczek polsko-niemiecki (str. 1 ) w podręcz

niku A. Miecznikowskiego : „Przewodnik dla kowali”. (Biblioteka Rzemieślnika Polskiego.) Warszawa 1862.

368.    Projekt zamiany nazw cudzoziemskich używanych

w terminologii drukarskiej na polskie (słownik gwarowo-polski, str. 2) w książce P. Witkowskiego: „Podręcznik dla maszynistów drukarskich”. Warszawa 1909.

Zawiera 50 wyrazów drukarskich.

369.    Słownik wyrażeń obcych w stolarstwie (str.

17) w podręczniku F. Kuśmierskiego : „Kurs stolarstwa”. Warszawa 1916.

Słownik polsko-niemiecki wraz z objaśnieniami, zawiera 265 wyrazów.

370. Spis narzędzi (str. 2) w podręczniku Ministerstwa Spraw Wojskowych: „W. L. 13. Silnik „Fiat” A—12b”. Warszawa 1920.

Zawiera 23 nazw narzędzi z rysunkami.

371.    Słowniczek graficzny (polsko-francusko-niemiecko-

angielski) w książce H. Wildera: „Grafika”. Lwów 1922.

Zawiera 92 wyrazów.

372.    Niemiecko-polski słownik rymarsko-siodlar-

s к i w „Kalendarzu Przemysłu skórnego”. Poznań 1927.

XII. Chemja i technologja chemiczna,

a) Słowniki :

373. Fonberg I. Słownik wyrazów chemicznych. Wilno 1825. 8-ka, str. IV, 367 i 3.

Słownik polsko-łaciński, rodzaj podręcznej encyklopedii chemicznej o ciałach, zjawiskach, nazwach i przyrządach chemicznych.

374.    Polskie słownictwo chemiczne, uchwalone przez

Akademię Umiejętności w Krakowie. Kraków 1901. Nakł. Akademii Umiejętności. Mała 8-ka, str. 31.

Wydawnictwo podstawowe, obejmujące terminologię chemji nieorganicznej. Wydanie drugie: Kraków 1902. Nakł. Akademii Umiejętności. Mała 8-ka, str. 31.

375.    Słowniczek chemiczny. I. Związki nieorganiczne. Na

zasadzie uchwał Akademii Umiejętności w Krakowie ułożyła Redakcya „Chemika Polskiego”. Warszawa 1902. 8-ka, str. 25.

Krótka ocena w Przegl. Techn. 1902, str. 326. Wydanie drugie: Warszawa 1907. 8-ka, str. 28.

376. Duchowicz B. Słowniczek chemiczny niemiecko-polski, zawiera mianownictwo pierwiastków i licznych ich połączeń, zarówno nieorganicznych jak organicznych, nazwy najważniejszych czynności i przyborów, używanych w pracowniach chemicznych, oraz cały szereg pojęć niezbędnych przy stu-djum chemji. Bydgoszcz 1920. Nakł. Księgarni Bydgoskiej. 8-ka, str. 32.

Ocena w Przemyśle Chemicznym, Lwów 1920,

str. 175.

377. Votocek E. Słownik chemiczny polsko-czeski z częściowem uwzględnieniem matematyki, fizyki, geometrji i mineralogii. Praga 1931. Nakł. czeskiej Akademji umiejętności, piśmiennictwa i sztuk pięknych. 8-ka, str. XII i 164.

Ocena w Przemyśle Chemicznym, Warszawa 1932,

str. 70.

378. Wściekli ca-Pollak M. Słownik polsko-francusko-nie-miecko-rosyjski. Broń chemiczna. Warszawa 1932. Nakł. Wojsk. Instytutu Naukowo-Wydawniczego. 8-ka, str. 222.

Ocena w Przemyśle Chemicznym 1932, str. 202 i w Przeglądzie Artyleryjskim, Warszawa 1932, tom XV., str. 308.

b) Prace i rozprawy słownicze:

379.    Chodkiewicz A. O słownicstwie chemiczném. Rzecz do

Czytelnika. Przedmowa do trzeciego tomu dzieła: „Che-miia”. Warszawa 1816. (Na str. 1—XIV.)

. o tworzeniu nowych wy-”. Pamiętnik Warszawski

380.    Śniadecki Jędrzej. „List

razów, zwłaszcza w chemii 1817, tom 8, str. 384.

Odpowiedź A. Chodkiewicza, tamże, 1817, tom 9, str. 59.

381. Zdzitowiecki S. Niektóre uwagi nad nomenklaturą chemiczną polską. Bez miejsca wydania, 1829. 8-ka, str. 45.

Odbitka ze Sławianina, Warszawa 1829

tom 2,

str. 321.

382.    Fonberg I. Nomenklatura chemiczna Berzeliusa. Wizerunki

i roztrząsania naukowe, Wilno 1837, tom 17, str. 39.

383.    Fonberg I. Wykład nomenklatury chemicznej Berzeliusa

i znaków użytych przezeń na wyrażenie ciał tak prostych jak złożonych. Wilno 1837.

384.    Radwański A. Rozprawa szczegółowa o języku chemicz

nym polskim. We wstępie do tłumaczenia dzieła F. Woehle-ra: „Zasady chemii mineralnej”. Warszawa 1839.

385.    Walter F. N. Krótki wykład nomenklatury chemicznej pol

skiej. Kraków 1842. 8-ka, str. 32.

Krytykę tej rozprawy podał J. Bełza w Bibliotece Warszawskiej 1843, tom III., str. 397 i J. Majer w Rocznikach Wydz. lekarskiego Uniw. Jagiellońskiego, Kraków 1843, tom 6, str. 10. Bezimienna krytyka ukazała się również w Orędowniku Naukowym, Poznań 1842, str. 414. Odpowiedź Waltera, tamże, 1843, str. 117.

386. Walter F. N. Wykład nomenklatury chemicznej polskiej i porównanie jéj z nomenklaturami: łacińską, francuzką, angielską i niemiecką. Kraków 1844. Nakł. J. Wildta. 8-ka, str. 96.

387. Duniecki J. P. M. O nomenklaturze chemicznej. Wyjątek

Lwów 1852. Z tłoczni E. Winiarza. 8-ka,

z najnowszego dzieła Regnaulta: „Cours élémentaire de chimie”, przetłumaczył i do nomenklatury chemicznej polskiej zastosował

str. 17.

388. R o g o j s к i J. В. O zasadach słownictwa chemicznego. Rocznik Tow. Naukowego Krakowskiego. Kraków 1852, tom XXI., str. 17.

Także osobna odbitka.

389.    Zdzitowiecki S. Projekt nomenklatury chemicznej. War

szawa 1852. 8-ka.

390.    Projekt do słownictwa chemicznego. Ułożyli

J.    Aleksandrowicz, T. Chałubiński, J. Chołody, A. Helbich,

K.    Jurkiewicz, H. Łabęcki, J. Oczapowski, S. Przystański, A. Rogalewicz, T. Saski, F. Sokołowski i S. Zdzitowiecki. Warszawa 1853. Mała 8-ka, str. 4 i 83.

Kończy tę rozprawę 7-stronicowy „Spis abecadłowy wyrazów najużywańszych przy wykładzie chemii nieorganicznej”.

391.    Czyrniański E. Słownictwo polskie chemiczne. Kraków

1853. Druk. „Czasu”, 8-ka, str. 19.

392.    Podczaszyński B. O nowém słownictwie chemiczném. Bi

blioteka Warszawska 1853, tom III., str. 149.

393.    R o g o j s к i J. B, Uwagi tyczące się słownictwa chemicznego

polskiego. Biblioteka Warszawska 1854, tom IL, str. 376.

394.    Rogo j ski J. B. Odezwa do pracujących w chemii. Bibliote

ka Warszawska 1855, tom II., str. 192.

W sprawie wydania słownictwa chemicznego.

395.    M a t e с к i T. T. Słownictwo chemiczne polskie. Poznań 1855.

Nakł. żupańskiego. 8-ka, str. 144.

396.    Filipowicz J. i Tomaszewicz W. 0 chemicznej pol

skiej terminologii. Wilno 1856. Nakł. J. Zawadzkiego. Mała 8-ka, str. 106.

397.    Czyrniański E. Słownictwo chemiczne. Rozdział w dziele :

„Wykład chemii nieorganicznej”. Warszawa 1857. (Na str. 40—51.)

W przedmowie do powyższego dzieła (na str. II.— XIII.) znajdują, się uwagi słowotwórcze.

398. Czyrniański E. O słownictwie polskiém chemiczném. Poznań 1858.

Dwie rozprawy pod wspólnym tytułem.

399.    Lilpop K. Uwagi tyczące się języka chemicznego polskiego.

Biblioteka Warszawska 1859, tom III., str. 421.

400.    Czyrniański E. O słownictwie chemicznem polskiem. Od

bitka z Biblioteki Umiejętności Przyrodniczych. Kraków 1872. 8-ka, str. 16.

401.    Budzynowski T. Słowniczek przemysłowy, zawierający

krótkie objaśnienia najpospoliciej w przemyśle używanych wyrazów. Lwów 1879. Nakł. autora. 8-ka, str. 140.

Stary ten słowniczek zawiera tylko wyrazy polskie z objaśnieniami, przeważnie z działu technologji chemicznej i towaroznawstwa. Posiada wartość tylko historyczną.

402.    W i z b e к H. W sprawie słownictwa technicznego. Przegląd

Techn. 1881, tom 14, str. 41.

Do tego uwagi S. Kossutha, tamże, str. 44.

403.    Czyrniański E. Słownictwo chemiczne projektowane.....

Kraków 1881. 8-ka, str. 26.

404.    Lilpop K. Jedna myśl więcej w sprawie ustalenia słownictwa

chemicznego polskiego. Referat na IV-tym Zjeździe Lekarzy i Przyrodników Polskich. Wiadomości Farmaceutyczne, Warszawa 1884, str. 193.

405.    Lilpop K. Notatka w sprawie słownictwa chemicznego. Wia

domości Farmaceutyczne 1884, str. 372.

Odpowiedź na tę notatkę zamieścił W. Jabłonowski w Czasop. Tow. Aptekarskiego, Lwów 1885, Nr. 2.

406.    Znatowicz B. Projekt ustalenia zasad słownictwa chemicz

nego. Dodatek do Wszechświata, Warszawa 1884, Nr. 22.

407.    W i z b e к H. W sprawie słownictwa cukrowniczego. Przegl.

Techn. 1887, str. 100.

Do tego uwagi Redakcji i R. Załozieckiego, tamże, str. 129 i 178. W tej samej sprawie por. uwagi B. Pawlewskiego i opinję Komisji Słownikowej Tow. Politechnicznego, Czasop. Techn. 1887, str. 55 i 89. Por. także Przegl. Techn. 1900, str. 138.

408. Sprawozdanie Delegacyi Słownikowej w sprawie wyrazownictwa dla przemysłu cukrowniczego. Przegl. Techn. 1888, str. 141.

” A. Kuczyńskiego, Warszawa 1910,

Sprawozdanie to zawiera słownictwo cukrownicze polskie. Przedruk jego znajduje się w „Podręczniku Technicznym str. 454.

409.    Wiorogórski W. Synonimy farmaceutyczne, chemiczne

i techniczne w językach: łacińskim, niemieckim, francuskim i angielskim, polskim i ruskim. Zesz. I. Warszawa 1888. 8-ka, str. 32.

410.    Flaum M. Ustalenie słownictwa w chemii organicznej. Wia

domości Farmaceutyczne 1889, str. 354.

411.    W sprawie terminologii chemicznej. Wszech

świat 1898, str. 10. Nafta, Lwów 1898, str. 41.

412.    Z n. Słownictwo chemiczne. Wszechświat 1898, str. 58.

413.    Estreicher T. Z powodu wyrazów „płyn” i „ciecz”.

Wszechświat 1898, str. 525.

414.    Znatowicz B. Barwik czy barwnik? Wszechświat 1899,

str. 63.

415.    Zawidzki J. W sprawie słownictwa chemicznego. Wszech

świat 1899, str. 542.

Bibljografja odnośnej literatury.

416.    Grabowski A. O terminologii naszej chemicznej. Wszech

świat 1900, str. 202.

417.    Znatowicz B. Sprawa słownictwa chemicznego. Wszech

świat 1900, str. 609.

418.    Grabowski A. i Znatowicz B. Polskie słownictwo che

miczne. Rzecz przedstawiona w imieniu Chemików warszawskich pod obrady IX. Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie przez Bronisława Znatowicza, przewodniczącego Sekcyi Chemicznej. Dodatek do Przegl. Techn. i Wszechświata. Warszawa 1900. 8-ka, str. 98.

Broszura ta zawiera: „Niemiecko-polski słowniczek chemiczny obejmujący nazwy ciał nieorganicznych” (str. 22), ułożony przez A. Grabowskiego.

419.    Głos członka Akademii prof. Dra Br. Radzi

szewskiego w sprawie słownictwa chemicznego. Kraków 1900.

420.    Głos członka Akademii J. Baudouina deCour-

t e n a y w sprawie słownictwa chemii. Kraków 1900. Nakł. Akademii Umiejętności. 8-ka, str. 27.

421.    Uchwały w sprawie ujednostajnienia słownictwa chemicz

nego polskiego. Sprawozdania z czynności i posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie 1901, Nr. 1, str. 16.

Przedruk tych uchwał znajduje się w Chemiku Polskim, Warszawa 1901, str. 3 i w Wszechświecie 1901, str. 220.

422.    Marchlewski L. W sprawie słownictwa chemicznego pol

skiego. Chemik Polski 1901, str. 908.

Estreiche

a,

Do tego przypisek Redakcji, tamże, str. 904 i odpowiedź L. Marchlewskiego, Chemik Polski 1902, str. 17, oraz uwagi

03

S. T o 1 1 o c z к i, L. В u n e r a i E. В n-drowskiego, tamże, str. 86.

423.    Materyały do słownictwa chemicznego pol

skiego. II. Pojęcia ogólne, czynności, przyrządy — zebrane przez Delegacyę Sekcyi Chemicznej Tow. Popierania Przemysłu i Handlu. Warszawa 1907. 8-ka, str. 20.

Zawierają, słownik polsko-niemiecki. Wydanie drugie: Warszawa 1912, 8-ka, str. 34.

424.    Miłobędzki T. Systematyka wykładowa ciał nieorganicz

nych i ich nomenklatura. Chemik Polski 1907, str. 318.

425.    Lombardo J. Materyały do słownictwa technicznego (cera

micznego). Przegląd Ceramiczny, Podgórze 1907, str. 191.

Do tego uwagi K. R o 11 e g o, tamże, str. 203.

426.    Chmielewski Z. I. Sprawozdanie z prac Komisyi zwołanej

przez Biuro mleczarskie przy Wydziale Krajowym w celu poprawy słownictwa mleczarskiego. Lwów 1907. Nakł. Kraj. Biura mleczarskiego. Str. 18.

Zawiera słowniczek niemiecko-polski i polsko-niemiecki wyrazów mleczarskich.

427.    Bandrowski E. Projekt słownictwa chemii organicznej.

Kraków 1907. Nakł. Akademii Umiejętności. 8-ka, str. 34.

428.    T e r m i no 1 o g i a chemiczna polska. Wszechświat

1907, str. 433.

429.    S e y d a A. Stan obecny wyrazownictwa chemicznego polskiego.

Wszechświat 1911, str. 441.

430.    Komisja Słownikowa Zrzeszenia Gazowników Polskich.

Ustalenie terminologji gazowniczej. Przegląd Gazowniczy, Lwów 1921, str. 88, 136 i 150.

Podano tu 484 terminów polsko-niemieckich.

431.    Smoleński K. W sprawie polskiego słownictwa chemicznego

w dziedzinie węglowodanów. Gazeta Cukrownicza, Warszawa 1922, str. 187.

432.    Komisja Słownictwa Sekcji Przemysłowej Polskiego

Tow. Chemicznego. (Kączkowski W.) Ustalenie jednolitego słownictwa w chemji przemysłowej. Przemysł Chemiczny, Lwów 1924, str. 173.

433.    W sprawie terminologji gazowniczej. Przegląd

Gazowniczy i Wodociągowy, Kraków 1925, str. 491.

434.    W sprawie ujednostajnienia polskiego słow

nictwa cukrowniczego. Z sekcji cukrowniczej Komisji Słownictwa przy Polskiem Towarzystwie Chemicz-nem. Gazeta Cukrownicza 1925, tom 57, str. 521 i 1927, tom 60, str. 208.

Praca ta zawiera projekt słownictwa w zakresie fabrykacji cukru z buraka oraz rafinowania cukru.

435. Słowniczek związków i produktów organicznych, opracowany przez Komisję Polskiego Towarzystwa Chemicznego w ciągu lat 1921—1925 i polecony do użytku ogólnego. Warszawa 1926. Nakł. Polskiego Tow. Chemicznego. Mała 8-ka, str. 20.

Zawiera tylko alfabetyczny spis wyrażeń polskich bez objaśnień.

436.    Słownictwo gazownicze. Gaz i Woda, Kraków 1929,

str. 139.

437.    Materjały do słownictwa gazowniczego. Gaz

i Woda 1929, str. 147, 195, 219 i 243.

Zawierają. 337 nazw polskich z odpowiednikami w językach: niemieckim, angielskim i francuskim.

438.    Grignard V. Kilka uwag w związku z projektem reformy

nomenklatury chemji organicznej. Roczniki Chemji, Warszawa 1930, str. XXI.

439. Jezierski T. W sprawie używania pewnych wyrażeń w praktyce chemicznej. Przemysł Chemiczny, Lwów 1981, str. 214. Przemysł Naftowy, Lwów 1931, str. 285.

c) Słowniczki w dziełach:

440. Słownik chemiczny polsko-łaciński (str. 38) w dziele Jędrzeja Śniadeckiego: „Początki chemii”. Wilno 1800.

Wydanie drugie tego dzieła wyszło w r. 1807, trzecie w r. 1816.

441.    Słownik chemiczny francusko-polski (str. 34) w dziele

M. I. Brissona : „Traktat początkowy czyli początki fizyki”, przełożonem przez W. Choynickiego. Wilno 1800.

442.    Słownik chemiczny łacińsko-francusko-polski (str. 21)

w dziele A. Fourcroy’a: „Filozofiia chimiczna, czyli fundamentalne prawdy teraźnieyszey chimii”, przetłumaczonem przez X. J. Bystrzyckiego. Warszawa 1808.

443.    Objaśnienia wyrazów chemicznych, minera-

logicznych i fizycznych T. Rybickiego: „Zasady technologii chemicznej Warszawa 1846.

(str. 17) w książce

¹

Do tego działu należą także poczęści: Darowski. Słownik kolejowy (110).

XIII. Żeglarstwo.

a) Słowniki:

444.    Stadtmüller K. Niemiecko-polski słownik okrętowy. Przej

rzany przez Komisję Języka Polskiego Akademji Umiejętności w Krakowie. Lwów — Warszawa 1921. Nakł. Książnicy Polskiej. Mała 8-ka, str. 70.

Ocena w Czasop. Techn. 1921, str. 129, w Przegl. Techn. 1921, str. 330 (por. także rocznik 1922, str. 12 9) i w Poradniku Językowym 1921, str. 132.

445.    Śląski B. Słownik morsko-rybołówczy. Poznań 1923. Druk

Poradnika Gosp. 8-ka, str. 32 i 3 tabl.

Słownik gwarowo-polski. Ocena w żeglarzu Polskim, Tczew 1924, Nr. 11.

446.    Śląski B. Polski słownik marynarski z dołączeniem licznych

nazw niemieckich, rosyjskich i francuskich. Poznań 1926. Druk Poradnika Gosp. 8-ka, str. 83.

Krytyka w żeglarzu Polskim 1926, str. 149 i 215.

447. Słownik morski polsko-angielsko-francusko-niemiecko-ro-syjski, opracowany przez Komisję Terminologiczną Morską przy Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie (dawniej : Komisję Terminologiczną przy Lidze Morskiej i Rzecznej w Warszawie). Nakł. Wojsk. Instytutu Naukowo-Wy-dawniczego.

Wychodzi w postaci zeszytów z rysunkami. Dotychczas ukazały się:

Zeszyt pierwszy. Statki i teorja statku. Redagował inż. B. Bagniewski. Warszawa 1929. Foljo, str. 32, rys. 27.

Nie zawiera terminów rosyjskich. Ocena w Przeglądzie Morskim, Toruń 1929, Nr. 11, str. 109, w Morzu, Warszawa 1929, zesz. 12, str. 18, w Przeglądzie Lotniczym, Warszawa 1930, str. 77 i w ,,Slavia Occidentalis”, Poznań 1930, tom IX., str. 714.

Zeszyt drugi. Statek żelazny (stalowy). Redagował inż. B. Bagniewski. Warszawa 1930. Foljo, str. 70, rys. 53.

Ocena w Morzu 1930, zesz. 11, str. 21 i w Przeglądzie Morskim 1930, str. 1178.

Zeszyt trzeci. Statki żaglowe. Maszty, liny i żagle. Redagował inż. mor. A. Garnuszewski. Warszawa 1931. Foljo, str. 93, rys. 74.

Ocena w Morzu 1931, zesz. 12, str. 22.

Zeszyt czwarty. Porty morskie. Redagowali inż. P. Bornas i inż. K. Stadtmüller. Warszawa 1933. Foljo, str. 99, rys. 85.

Wydawnictwo dalszych zeszytów w toku.

We wstępie do zeszytu pierwszego znajduje się artykuł A. Kleczkowskiego: „Polski język żeglarski”, na początku zaś zeszytów drugiego, trzeciego i czwartego „Wstępy językowe” tego autora, zawierające uwagi słowotwórcze do słownictwa odnośnych zeszytów.

448. Śląski B. Słownik rybacko-żeglarski i szkutniczy. Poznań 1930. Nakł. Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego przy Uniwersytecie Poznańskim. 8-ka, str. 151.

Słownik gwarowo-polski. Odbitka z „Slavia Occidentalis” 1930, tom IX., str. 142.

b) Prace i rozprawy słownicze:

449. HaczewskiJ. 0 spławie drzewa, z dodatkiem Terminologii

Orylów, Flisów, Majtków str. 136 i 316.

Sylwan, Warszawa 1835,

450.    Gołębie wrski H. Wyrazy rybackie i żeglarskie u Kaszubów.

Rocznik VI. Tow. Naukowego w Toruniu 1899, str. 173.

451.    Śląski B. Etymologia niektórych wyrazów żeglarskich. Prace

Filologiczne, tom VI., Warszawa 1907, str. 702.

452.    Kleczkowski A. Aus der polnischen Schiffersprache. Zeit

schrift für deutsche Wortforschung, herausgegeben von F. Kluge, Strassburg 1908, tom X., str. 60.

453.    Śląski В. Słownictwo rybackie i żeglarskie u Kaszubów nad

morskich. Warszawa 1911. Odbitka z Prac Filologicznych 1913, tom VIII., zesz. 1, str. 21. Duża 8-ka, str. 77 i 3 tabl.

Ocena A. Kleczkowskiego w Roczniku Slawistycznym, tom V., Kraków 1912, str. 209. Odpowiedź B. śląskiego w Pracach Filologicznych 1916, tom VIII., zesz. 2, str. 536.

454. Kleczkowski A. „Polski” maszt i „polski” okręt. Język Polski 1914, str. 129.

Obszerna praca źródłowa.

455.    Kleczkowski A. Funtcol i łaszt okrętowy. Język Polski

1914, str. 209.

456.    Kleczkowski A. Język. Rozdział w książce: „Rejestr bu

dowy galeony, zabytek z r. 1572”. Kraków 1915. Nakł. Akademii Umiejętności. (Na str. 71—77.)

457.    Śląski B. Przyczynki etymologiczne. Etymologia niektórych

wyrazów żeglarskich. Prace Filologiczne 1916, tom VIII., zesz. 2, str. 530.

458.    Przyczynek do słownictwa żeglarskiego. Po

radnik Językowy 1919, str. 71.

459.    W sprawie „Słownika żeglarstwa polskiego”.

Poradnik Językowy 1919, str. 110.

460.    Departament Spraw Morskich Min. Spraw

Wojsk. Projekt. Słownik morski. Część I. rosyjsko-polska. Wydanie I. Bydgoszcz 1920. Hektograf ja. 4-ka, str. 125.

461.    Słownik z objaśnieniami do Nautisches Jahr

buch. Warszawa 1921. Zakłady graficzne Min. Spraw Wojsk. Autograf ja. 8-ka, str. III i 22.

Zawiera słowniczek niemiecko-polski (str. 3).

462.    Yachtsman. Polskie słownictwo żeglarskie. Bandera Polska,

Warszawa 1921, str. 106.

463.    Prace Komisji Językowej Ligi żeglugi Pol

skiej. Wyrazy polskie dla omasztowania. Wyrazy dla lin. Nazwy węzłów marynarskich, żeglarz Polski, Tczew 1922, str. 12 i 13. Nazwy żagli na przykładzie barku. Tamże, str. 45.

464.    Śląski B. Strąd, ląd, kraj. żeglarz Polski 1922, str. 89.

465.    Śląski B. Z zagadnień terminologicznych, żeglarz Polski 1922,

str. 140 i 178; 1923, str. 9.

466.    Klejnot Turski J. Słownik handlowo-morski. Część nie

miecko-polska. żeglarz Polski 1922, str. 155.

467.    Słownictwo sportu żaglowego, żeglarz Polski 1924,

Nr. 1 i 3.

468.    J. K. T. Słownik marynarski pięciojęzykowy. (Pod red. A. A.

Kryńskiego.) żeglarz Polski 1924, Nr. 2 do 16.

Słownik polsko-francusko-angielsko-niemiecko-rosyj-ski. Ukazał się częściowo w wydaniu książkowem p. t. : ,,J. Klejnot Turski. Pięciojęzykowy słownik żeglarski”. Arkusz I. Tczew 192 5. 4-ka, str. 8.

469.    O kilka nazw z praktyki morskiej, żeglarz Pol

ski 1924, Nr. 15.

470.    Stadtmüller К. O zasady polskiej terminologji żeglarskiej.

Przegl. Techn. 1924, str. 178; Język Polski 1924, str. 33; Czasop. Techn. 1925, str. 41.

Trzy rozprawy pod wspólnym tytułem.

471.    Ministerstwo Spraw Wojskowych. Kierow

nictwo Marynarki Wojennej. Katalog mate-rjałowy marynarki wojennej. Warszawa 1924 — 1925. Hektograf ja. Duża 8-ka, razem str. 397.

Obejmuje: Surowce i półfabrykaty. Opał, smary, mater jały pędne i świetlne. Dział mechaniczny: narzędzia i instrumenty. Sprzęt łącznościowy. Materjał broni podwodnej (opis min morskich).

472.    RychlińskiJ. O drogę rozwoju słownictwa morskiego. Mo

rze, Warszawa 1925, Nr. 6, str. 14.

473.    Nasze wyrazy żeglarskie, żeglarz Polski 1926, str. 99.

474.    Klejnot Turski J. Próby słowotwórstwa żeglarskiego.

(Z powodu ukazania się B. Śląskiego: „Polskiego słownika marynarskiego”.) żeglarz Polski 1926, str. 149.

475.    Stadtmüller К. Reda-Rejd czy Rejda? Poradnik Języko

wy 1926, str. 38.

W tej sprawie pisał B. śląski w Morzu 1926,. Nr. 1, str. 13.

476.    Z a r u s ki M. Z zagadnień terminologicznych. Morze 1926, Nr.

3 — 4, str. 13; Nr. 5, str. 10.

477.    Bornas P. Miary morskie. Morze 1926, Nr. 6, str. 11.

478.    Kleczkowski A. Polski język żeglarski. Język Polski 1928,.

str. 112.

479.    Sprawozdanie Sekcji Słownictwa Morskiego'

L. M. i R. Morze 1928, Nr. 10, str. 23.

480.    O polskie słownictwo morskie, żeglarz Polski 1928r

str. 121.

481.    Kleczkowski A. Maszty, żagle i reje czteromasztowca. Ję

zyk Polski 1929, str. 1.

482.    Kleczkowski A. Przyczynek do polskiego słownictwa że

glarskiego. Poradnik Językowy 1929, str. 41.

483.    Garnuszewski A. Możliwość uproszczenia słownictwa że

glarskiego. Morze 1929, Nr. 4—5, str. 5.

484.    Mission Navale Françaice en Pologne. Vocabu

Gros-

laire technique polonais-français. Elaborée par selin et Kossecki. Cyklostyl. Bez miejsca i roku wydania. Duża 8-ka, str. 35.

485.    Mission Navale Françaice en Pologne. Vocabu

Gros-

laire technique français-polonais. Elaborée par selin et Kossecki. Cyklostyl. Bez miejsca i roku wydania. Duża 8-ka, str. 36.

c) Słowniczki w dziełach:

486. Terminy techniczne (str. 30) w książce A. Kleczkowskiego: „Rejestr budowy galeony, zabytek z r. 1572”.. Kraków 1915.

487.    Słownik żeglarski (str. 22) w książce M. Zaruskiego:

„Współczesna żegluga morska oraz słownik żeglarski”. Warszawa 1920.

488.    Słownik handlowo-morski (niemiecko-polski) w „Al

manachu żeglarza Polskiego” 1923/24.

489.    Słownik najważniejszych terminów, używanych w handlu

morskim (polsko - angielsko - francusko - niemiecki, str. 28) w podręczniku : „Handel morski w praktyce”. Tczew 1928.

490.    Słownictwo polskie sportowo -żeglarskie,

przyjęte przez Polski Związek żeglarski (str. 12) w książce A. Aleksandrowicza: „Sport żeglarski”. Lwów 1930.

XIV. Leśnictwo.

a) Słowniki:

491.    Kozłowski W. Słownik leśny, bartny, bursztyniarski i oryl-

ski. Zesz. 1—2. Warszawa 1846—1847. Nakł. Redakcyi Sylwana. 8-ka, str. 635.

492.    Małaczyński M. Słownik leśniczy polsko-niemiecko-fran-

cusko-angielski. Lwów 1923. Nakł. Wydawnictwa słownika. 8-ka, str. 276.

Słownik ten zawiera także części: francusko-polską,,, angielsko-polską i niemiecko-polską. Ocena w czasopismach: Las Polski, Warszawa 1923, str. 39 5, Sylwan 1924, str. 51 i Poradnik Językowy 1925, str. 29.

b) Prace i rozprawy słownicze:

493.    Firganek W. Nieco o słownictwie i treści leśniowiedztwa.

Kraków 1872. Nakł. autora. 8-ka, str. 24.

494.    Sokołowski S. Przyczynek do słownictwa zawodowego.

Sylwan 1900, str. 149.

495.    Drobne przyczynki, objaśnienia i tłumaczenia wyrazów pod ogól

nym tytułem: Słownictwo. Sylwan 1905, str. 31, 73, 152, 197, 270; 1906, str. 32, 109, 232; 1907, str. 66, 259.

496.    Wyrazy z gwary ludowej tyczące się leśnic

twa i lasu, zaczerpnięte ze „Słownika gwar polskich”

J. Karłowicza i innych źródeł. Sylwan 1906, str. 233, 268, 360 ; 1907, str. 106, 148 ; 1908, str. 73 ; 1909, str. 320. (Wyrazy od „Abrzędzie” do „Kurzydło”.)

497.    Wojczyński K. Z dziedziny terminologii w leśnictwie.

Przegląd Leśniczy, Poznań 1908, str. 59.

498.    Scherautz L. W sprawie słownika Firganka. Sylwan 1908,

str. 246.

Do tego odpowiedź I. Szczerbowskiego, tamże, str. 24 7.

499.    Sokołowski S. Zrąb, cięcie, wrąb. Sylwan 1909, str. 129.

500.    Szczerbowski I. Szkółka, szkółkować, przeszkółkowany.

Sylwan 1910, str. 229.

501.    Szczerbowski I. Leśny, lasowy, czy leśniczy? Sylwan

1910, str. 289.

W tej sprawie pisali: W. Prack i (Sylwan 1910, str. 388), K. Appel (Leśnik Polski, Warszawa 1910, str. 73), K. Wojczyński (Przegląd leśniczy 1911, str. 31), T. Łuczycki (Leśnik Polski 1913, str. 95). Odpowiedź Redakcji Poradnika Językowego na powyższe pytanie jest podana w Leśniku Polskim 1911, str. 20.

502. Szczerbowski I. Drzewa iglaste, czy szpilkowe? Sylwan 1910, str. 290.

Uwagi W. Prackiego, tamże, str. 389.

503.    Prac к i W. Rozsadnik czy szkółka? Sylwan 1910, str. 386.

504.    Szczerbowski I. W sprawie wyrażenia : „żywicować czy

pędzić żywicę?” Poradnik Językowy 1911, str. 56 i Sylwan 1911, str. 278.

Do tego notatka tego autora, Sylwan 1912, str. 161.

505.    Bojko P. Las w mowie ludowej i literaturze pięknej. Szkic

na temat sprawy terminologii leśnej. Sylwan 1911, str. 377.

506.    Olszowski W. Kartka z terminologii leśniczej. Leśnik Pol

ski, Warszawa 1911, str. 335.

Artykuł na temat: „Las czy Bór?”. Do tego uwagi S. Lesiewskiego, Leśnik Polski 1912, str. 19. W tej sprawie pisali jeszcze: A. D a n y s z, Język Polski 1919, str. 33 i A. Kleczkowski, tamże, str. 90.

507.    Rostafiński J. O polskich nazwach drzewostanów. Spra

wozdanie z czynności i posiedzeń Polskiej Akademji Umiejętności, tom 24, Kraków 1919, Nr. 7, str. 2.

508.    Noyszewski S. Kilka słów w sprawie mianownictwa w le

śnictwie. Las Polski, Warszawa 1923, str. 188.

509.    żerebecki M. Słowniczek nazw drzew krajowych polsko-

łacińsko-francusko-angielsko-niemiecki. Drzewo, Lwów 1923, str. 359.

510.    Jedliński W. W sprawie terminologji leśnej. Sylwan 1925,

str. 164 i Las Polski 1925, str. 436.

Jest to sprawozdanie z pierwszego posiedzenia organizacyjnego Komitetu Terminologji Leśnej. Sprawozdania z dalszych posiedzeń: Las Polski 1926, str. 2 69, 434; 1927, str. 144; 1928, str. 66; 1929, str. 157, 271; 1930, str. 224, 428. Sylwan 1928, str. 183; 1929, str. 116, 222; 1930, str. 214, 315.

511.    Niedziałkowski W. W sprawie terminologji elementar

nych jednostek t. zw. typologji leśnej. Sylwan 1926, str. 325.

XV. Dział wojskowo-techniczny¹).

a) Słowniki:

512.    Rouget M. Dykcyonarz doręczny dla inżenierów, obeymuiący

Wszelkie Części Fortyfikacyi i innych Nauk teyże Broni właściwych i ułożony w porządku alfabetycznym słówfran-cuzkich. Warszawa 1825. W Drukarni Woyskowey. 8-ka, str. 396 i 3 tabl.

513.    Krzymiński S. Niemiecko-polski słownik techniczny. Po

znań 1919. Mała 8-ka, str. 47.

Zawiera dużo wyrazów z lotnictwa.

i) Bibliograf ja tego działu nie jest zupełna z powodu niedostępności niektórych źródeł, dotyczących broni i sprzętu wojennego, o charakterze ściśle wojskowym.

Do tego działu należą także poczęści:

Tymczasowy

katalog

materiałowy

służby

inżyn. - sap. (126).

Katalog materjału wojskowego (Wojsk. Instytut Geograficzny) (128).

Katalog materjału wojskowego s a p. - к o 1.    (129).

Aeronautyka (201).

Podręczny słowniczek samochodowy (202).

Bałaban i Wolski. Wojskowy słowniczek lotniczy (205).

„L”

Nomenklatura wojsk po iet    z

К a t a 1    g m    t

tymczasowa c h (213).

jałowy służby samochodowej

materjału

(214).

Sło    nict    o, skróty i oznaczenia schematowe

elektr    tech    i    i

Kat    log s p

tryczn    j na sa

PT

.....    (230).

ętu i materjał olocie Pokker

hrj £

instala II 3 MW (i

j i e 1 e k-

514.    Gąsiorowski W. Słownik wojskowy francusko-polski. Pa

ryż 1919. Mała 8-ka, str. 201.

Zawiera także wyrazy techniczne.

515.    Chmielowski A. Podręczny słownik wojskowy rosyjsko-

polski. Warszawa 1920. Min. Spraw Wojsk. Dep. Naukowo-Szkolny. Mała 8-ka, str. VII i 219.

Zawiera także wyrazy techniczne. Wydanie drugie wyszło w Warszawie w r. 1923.

516.    Słownictwo francuskiej armaty 75 mm W. 97.

Słownik francusko-polski i słownik polsko-francuski. Warszawa 1920. Min. Spraw Wojsk. Mała 8-ka, str. 38.

517.    Słownictwo materjału taborowego. Warszawa

1921. Min. Spraw Wojsk. Zesz. I—III z rysunkami. 8-ka, razem str. 118 i IV.

Obejmuje działy: Wóz taborowy. Uprząż taborowa. Sprzęt taborowy.

518. Bałaban T., Berka W. i Frasunkiewicz T. Słownik taktyczny polsko-francusko-niemiecko-rosyjski. Przejrzany przez Komisję Językową Polskiej Akademji Umiejętności. Warszawa 1924. Nakł. Wojsk. Instytutu Naukowo-Wydaw-niczego. 8-ka, str. X i 392.

Zawiera bardzo wiele wyrazów technicznych z działów: fortyfikacji, fortyfikacji stałej, kolejnictwa, lotnie-

W Ul «J

łownictwo

ji o jskowej (245 i 251). łownictw r d j t ch iczn (266). atalog m terjału wojsko ego. Sprzęt łączności (275).

łownictwo telet chniczne (276). lustr wane słów ictwo na zędziowe (342). Wście lica Poiła k. Broń Słownik morski

ни m

■u cz

O Hi

CD P

P CD

(378).

, opracowany przez Komisję Terminologiczną Morską przy Polskiej Akad. Umiej, w Krakowie (447).

Departament Spraw Morskich Min. Spraw Wojsk. Słownik morski (460).

Słownik z objaśnieniami do Nautisches Jahrbuch (461).

Katalog materjałowy marynarki wojennej

(471).

(484 i 485).

Mission Navale Française en Pologne. Vocabulaire technique

twa, łączności, marynarki, minerstwa i terenoznawstwa. Ponadto znajdują się tam skorowidze: francuski, niemiecki i rosyjski, oraz wykaz źródeł. Słownik ten stanowi tom II. ,,Materjałów Centralnej Komisji Słownictwa Wojskowego”. (Tom I. tych ,,Materjałów” stanowi T. Bała-bana i K. Wolskiego „Wojskowy słowniczek lotniczy”, wydany w Warszawie w r. 1922.)

519.    Słownik francusko-polski z działu broni pod

wodnej. Kierownictwo Marynarki Wojennej. Samodzielny Referat Broni Podwodnej. Warszawa 1926. Autografja. 8-ka, str. 48.

520.    Ministerstwo Spraw Wojskowych. Departa

ment Uzbrojenia. Katalog ilustrowany zestawów sprzętu artyleryjskiego. Opracowany przez Warszt. Artyler. Zbrojowni Warszawskiej. Warszawa 1928. 8-ka, razem str. 95. Z rysunkami.

Obejmuje: Hb. Fr. 75 mm Wz. 97. A. D. Fr. 105 mm Wz. 13. Hb. Fr. 155 mm Wz. 17.

521. Ilustrowane słownictwo materjału uzbrojenia. Warszawa 1931. Departament Uzbrojenia Min. Spraw Wojsk. 8-ka.

Składa się z następujących części:

Części. Karabiny, karabinki i ich części składowe. Skorowidz str. 3 i 32 tablic słownikowych.

Część II. Karabiny maszynowe, podstawy i ich części składowe. Skorowidz str. 2 i 35 tablic słownikowych.

Część III. Rewolwery, pistolety, szable, lance, bagnety, materjał pomocniczy do broni i ich części składowe. Skorowidz str. 24 i 63 tablic słownikowych.

522. Ministerstwo Spraw Wojskowych. Departament Uzbrojenia. Katalog mater jałowy haubicy 100 mm Wz. 14/19 P. Warszawa 1931. Zesz. I—IV z rysunkami, 8-ka, razem str. 461.

b) Prace i rozprawy słownicze:

523.    Łebiński W. Materyały do słownika historycznego języka

i starożytności polskich. I. Militaria, starożytności rycerskie, żołnierskie, łowieckie. Roczniki Tow. Przyj. Nauk Poznańskiego, tom XVI., Poznań 1889, str. 45.

524.    Rawicz W. Opis i zupełna nomenklatura karabinu piechoty

Mannlichera M. 95. Lwów 1912. Własność i nakład Tow. Polskie Drużyny Strzeleckie. Litograf ja. 8-ka, str. 6.

525.    Przyczynek do polskiego słownictwa woj

skowego. Przegl. Techn. 1918, str. 77.

Zestawiono tu 382 terminów niemiecko-polskich, użytych przy tłumaczeniu z niemieckiego ,,Regulaminu pontonowego”, dokonanem przez A. Moraczewskiego, przy współpracy M. Dąbkows kiego i I. Boer-n e r a.

526.    Malinowski S. W. Słownik wojskowy niemiecko-polsko-

francusko-rosyjski (projekt). Cz. techniczno - wojskowa. Zesz. I. Warszawa 1918. Autograf ja. 8-ka, str. III i 113.

527.    Malinowski S. Referat słownictwa wojskowego w Komisji

Wojskowej. Bellona 1918, tom 1, str. 793.

Odezwa w sprawie słownictwa wojskowego i krótki rys historyczny.

528.    Słownictwo dla 10 cm haubic poi. W. 14. Projekt.

Dowództwo artylerji wojsk polskich w Krakowie. Kraków 1919. Autograf ja. 8-ka, str. 20.

529.    Regulaminowe nazwy przyrządów optycznych

i mierniczych. Zatwierdzone przez II. Wiceministra Spraw Wojskowych. Warszawa 1920. 4-ka, str. 7.

530.    Słownictwo karabinu francuskiej piechoty systemu

Berthier wz. 16. Warszawa 1920. Min. Spraw WTojsk. Mała 8-ka, str. 8.

Tablica słownikowa.

531.    Centralna Komisja Słownictwa Wojskowego.

Bellona 1920, tom 3, str. 157.

532.    Bałaban T. W sprawie słownictwa wojskowego. Bellona

1921, tom 4, str. 66.

533.    Szober S. Kilka uwag o wytycznych w sprawie polskiego

słownictwa wojskowego. Bellona 1921, tom 4, str. 329.

Uwagi słowotwórcze.

534.    Gąsiorowski J. W sprawie słownictwa wojskowego. Bel

lona 1921, tom 4, str. 434.

Uwagi słowotwórcze.

535.    Kwaciszewski J. Kulomiot, kartaczownica, czy karabin

maszynowy. Bellona 1921, tom 4, str. 627.

Do tego uwagi M. К u к i e 1 a, tamże, str. 820. Por. także Bellona 1923, tom 11, str. 302.

536.    Felsztyn T. W sprawie słownictwa broni. Bellona 1921,

tom 4, str. 905.

537.    Rowecki S. Pozycje a lin ja i strefa obronna. (W sprawie

ustalenia terminologji.) Bellona 1921, tom 4, str. 1108.

Do tego uwagi K. Biesiekierskiego, Bellona 1922, tom 5, str. 172 i J. Załuski, Polska Zbrojna, Warszawa 1922, Nr. 185 i 18 6, oraz odpowiedź K. Biesiekierskiego, Saper i Inżynier Wojskowy, Warszawa 1922, str. 234.

538.    В a 1 a b a n T. Rozstrzygnięcia Centralnej Komisji Słownictwa

Wojskowego. Bellona 1922, tom 6, str. 179.

Dotyczy ustalenia niektórych terminów wojskowych.

539.    Katalog mat er jałowy uzbrojenia. Warszawa

1923. Drukarnia Min. Spraw Wojsk. Duża 8-ka, razem str. 191.

Obejmuje: A. Broń. B. Amunicja. C. Gazy czynne i środki przeciwgazowe.

540. Ministerstwo Spraw Wojskowych. Departament II. Jazdy. Wydział Wojsk Taborowych. Katalog materjału taborowego. Warszawa 1923, 8-ka, str. 88.

Obejmuje: Wozy. Uprzęże. Przedmioty dodatkowe. Narzędzia. Materjały konserwacyjne. Maszyny, narzędzia i urządzenia warsztatowe. Półfabrykaty i surowce.

541.    Hniłko A. Nieco o artylerji polskiej XVII. wieku i jej słow

nictwie. Przegląd Artyleryjski, Warszawa 1925, str. 187.

542.    Jot so w. O ujednostajnienie słownictwa (radjotelegrafji

wojsk.). Przegl. Wojsk.-Techn., Warszawa 1928, tom 3, str. 90.

Do tego uwagi (n), tamże, str. 245.

543. KI. Uwagi w sprawie słownictwa. Przegl. Wojsk.-Techn. 1928, tom 3, str. 351.

544.    Starzyński R. O nazwę karabina maszynowego. Przegląd

Piechoty, Warszawa 1928, część I., zesz. 2, str. 133.

Do tego uwagi A. ślósarczyka, tamże, zesz. 5, str. 105 i B. Kowalczewskiego, Przegl. Piechoty 1929, część I., zesz. 4, str. 127.

545.    Ministerstwo Spraw Wojskowych. Mianownictwo

materjałów wojskowych. Materjał obrony przeciwgazowej. Warszawa 1930. 8-ka, str. 22.

546.    Ministerstwo Spraw Wojskowych. Mianownictwo

materjałów uzbrojenia. Amunicja. Warszawa 1930. 8-ka, str. 19.

547.    Encyklopedia wojskowa. Wydawnictwo Towarzystwa

Wiedzy Wojskowej i Wojsk. Instytutu Naukowo-Wydawni-czego. Pod redakcją O. Laskowskiego. Warszawa 1931 i nast. 8-ka.

Wychodzi w postaci zeszytów z rysunkami. Dotychczas¹) wydano 27 zeszytów (po 80 stron), zawierających słowa od „A” do „Iperyt”. Encyklopedja ta objaśnia też wiele wyrażeń technicznych.

548. Rakowski H. Sprawa mianownictwa amunicji. Przegląd Artyleryjski 1931, str. 52.

c) Słowniczki w dziełach:

549. Słownik artyleryczny (str. 42) w trzecim tomie dzieła J. Jakubowskiego: „Nauka artylleryi”. Warszawa 1781— 1783.

Wyjątki z tego słownika podane są w Przeglądzie Artyleryjskim 1923, Nr. 5—6, str. 51. Powyższa „Nauka artylleryi” zawiera ponadto: Zbiór wyrazów polskich, użytych w pierwszym i drugim tomie, z podaniem ich znaczenia w języku francuskim lub niemieckim (razem str. 10).

550. Wykazy nazw części składowych broni w podręcznikach (tytuły w skróceniu) :

Karabin piechoty Mausera (Wzór 98), Warszawa 1917 (na str. 46—50), 1919 (na str. 53—58), 1921 (na str. 34—37) i 1924 (na str. 34—35).

Karabin francuskiej piechoty Mod. 1907—1915 M. 16, Warszawa 1919 (na str. 19—30) i 1923 (na str. 19—30).

!) Stan w r. 1933.

Francuski ręczny karabin maszynowy Wzór 1915, Warszawa 1919 (na str. 68—78), 1920 (na str. 75—96) i 1925 (na str. 119—126).

Karabiny maszynowe Colta i Lewisa, Warszawa 1919 (na str. 9—10 i 20).

Karabin maszynowy Hotchkiss, Warszawa 1919 (na str. 34—39).

Karabin maszynowy Schwarzlose Wzór 7/12, Warszawa 1919 (na str. 23—25) i 1920 (na str. 69—78). Karabin angielski syst. Enfield Pattern W. 14, Warszawa 1921 (na str. 24—28).

Pistolety Browning-Cebra-Parabellum, Warszawa 1922 (na str. 89—99).

Karabin maszynowy Maxim 08/15 i 08/18, Warszawa 1923 (na str. 49—52).

Karabin rosyjskiej piechoty Wz. 91, Warszawa 1924 (na str. 42—54).

Pistolety Mauser-Dreyse-Steyr-Browning-Colt, Warszawa 1925 (na str. 162—185).

Karabin maszynowy Armstrong Whithworth-Colt (Patent Browninga), Warszawa, bez roku wydania, (na str. 25—27, 30—31 i 48).

551.    Spis wyrazów technicznych (polsko-francusko-nie-

miecko-rosyjski, str. 10) w książce S. żmigrodzkiego: „Mi-nerstwo podziemne. Podręcznik dla saperów”. Warszawa 1921.

552.    Słownictwo fortyfikacji połowę j (str. 9), za

twierdzone rozkazem Min. Spraw Wojsk. (Dziennik Rozk. Nr. 18, z dn. 2. V. 1922 r.) w książce K. Biesiekierskiego : „Fortyfikacja połowa”. Warszawa 1922.

553.    Słownik części karabinów maszynowych pol

sko - francusko - angielsko - niemiecko - rosyjski (str. 19) w książce W. Ostrowskiego: „Karabiny maszynowe od czasów najdawniejszych do wynalazków ostatniej doby”. Warszawa 1930.

Ponadto znajdują, się tam słownictwa poszczególnych typów karabinów maszynowych.

XVI. Słowotwórstwo.

a) Słowotwórstwo ogólne¹).

554.    B e n n i T. Beiträge zur polnischen Wortbildung. I. Einfüh

rung. Produktive Personalsuffixe. Leipzig 1905. Nakł. T. Stauffera. 8-ka, str. 48.

555.    Ułaszyn H. Słowotwórstwo. Rozprawa w dziele zbiorowem

T. Benniego, J. Łosia, K. Nitscha, J. Rozwadowskiego i H. Ułaszyna: „Gramatyka języka polskiego”. Kraków 1923. Nakł. Akademji Umiejętności. (Na str. 207—245.)

Pierwsze wydanie tej rozprawy wyszło w „Encyklo-pedyi polskiej”, wydanej przez Akademję Umiejętności

jako „Dział III. Język polski i jego historya.....

Część II.”. Kraków 1915.

556.    Szober S. Nauka o budowie wyrazów. Rozdział w dziele :

„Gramatyka języka polskiego”. Wydanie drugie, zmienione i uzupełnione. Lwów — Warszawa 1923. Nakł. Książnicy Polskiej. (Na str. 113—160.)

557.    Łoś J. Gramatyka polska. Część II. Słowotwórstwo. Lwów

1925. Nakł. Ossolineum. 8-ka, str. XVI i 336.

558.    Doroszewski W. J. Monograf je słowotwórcze. I. Forma

cje z podstawowem - к - w części sufiksalnej. Prace Filologiczne, tom XIII., Warszawa 1928. (Na str. 1—290.) II. Formacje z podstawowem - 1 - w części sufiksalnej. Prace Filologiczne, tom XIV., Warszawa 1929. (Na str. 34—85.)

Także osobne odbitki. Obie prace zawierają obszerną bibljografję słowotwórstwa.

559. Gaertner H. Gramatyka współczesna języka polskiego. Część III. Słowotwórstwo. (W druku.)

b) Słowotwórstwo techniczne:

Tu należą w całości lub poczęści następujące prace i rozprawy słownicze²) :

380. Śniadecki Jędrzej. „List razów, zwłaszcza w chemii. 1817, tom 8, str. 384.

. . o tworzeniu nowych wy-”. Pamiętnik Warszawski

Odpowiedź A. Chodkiewicza, tamże, 1817, tom 9, str. 59.

80. Śniadecki Jan. O ięzyku narodowym w matematyce. Referat odczytany na posiedzeniu literackiem Uniwersytetu Wileńskiego dnia 15. listopada 1813. Drukowany w dziele: „Pisma rozmaite Jana Śniadeckiego. Tom II. zawieraiący zagaienia i rozprawy w naukach”. Wydanie drugie. Wilno 1818. (Na str. 306.)

381. Zdzitowiecki S. Niektóre uwagi nad nomenklaturą chemiczną polską. Bez miejsca wydania, 1829. 8-ka, str. 45.

Odbitka ze Sławianina, Warszawka 1829

tom 2,

str. 321.

382.    Fonberg I. Nomenklatura chemiczna Berzeliusa. Wizerunki

i roztrząsania naukowe, Wilno 1837, tom 17, str. 39.

383.    Fonberg I. Wykład nomenklatury chemicznej Berzeliusa

i znaków użytych przezeń na wyrażenie ciał tak prostych jak złożonych. Wilno 1837.

384.    Radwański A. Rozprawa szczegółowa o języku chemicz

nym polskim. We wstępie do tłumaczenia dzieła F. Woeh-lera: „Zasady chemii mineralnej”. Warszawa 1839.

385.    Walter F. N. Krótki wykład nomenklatury chemicznej pol

skiej. Kraków 1842. 8-ka, str. 32.

Krytykę tej rozprawy podał J. Bełza w Bibliotece Warszawskiej 1843, tom III., str. 397 i J. Majer w Rocznikach Wydziału lekarskiego Uniw. Jagiellońskiego, Kraków 1843, tom 6, str. 10. Bezimienna krytyka ukazała się również w Orędowniku Naukowym, Poznań 1842, str. 414. Odpowiedź Waltera, tamże, 1843, str. 117.

386. W a 11 e r F. N. Wykład nomenklatury chemicznej polskiej i porównanie jej z nomenklaturami: łacińską, francuzką, angielską i niemiecką. Kraków 1844. Nakl. J. Wildta. 8-ka, str. 96,

298. Łabęcki H. Zasady słowotwórstwa mineralogicznego. We wstępie do tłumaczenia podręcznika F. S. Beudanta: „Wykład początków mineralogii i geologii”. Warszawa 1848.

387.    Duniecki J. P. M. 0 nomenklaturze chemicznej. Wyjątek

Lwów 1852. Z tłoczni E. Winiarza.

z najnowszego dzieła Regnaulta: „Cours élémentaire de chimie”, przetłumaczył i do nomenklatury chemicznej polskiej zastosował 8-ka, str. 17.

388.    R o g o j s к i J. В. O zasadach słownictwa chemicznego. Rocz

nik To w. Naukowego Krakowskiego, Kraków 1852, tom XXI., str. 17.

Także osobna odbitka.

389.    Zdzitowiecki S. Projekt nomenklatury chemicznej. War

szawa 1852. 8-ka.

390.    Projekt do słownictwa chemicznego. Ułożyli

J.    Aleksandrowicz, T. Chałubiński, J. Chołody, A. Helbich,

K.    Jurkiewicz, H. Łabęcki, J. Oczapowski, S. Przystański, A. Rogalewicz, T. Saski, F. Sokołowski i S. Zdzitowiecki. Warszawa 1853. Mała 8-ka, str. 4 i 83.

391.    Czyrniański E. Słownictwo polskie chemiczne. Kraków

1853. Druk. „Czasu”. 8-ka, str. 19.

392.    Podczaszyński B. O nowém słownictwie chemiczném.

Biblioteka Warszawska 1853, tom III., str. 149.

393.    R o g o j s к i J. B. Uwagi tyczące się słownictwa chemicznego

polskiego. Biblioteka Warszawska 1854, tom IL, str. 376.

395.    Matecki T. T. Słownictwo chemiczne polskie. Poznań 1855.

Nakł. żupańskiego. 8-ka, str. 144.

396.    Filipowicz J. i Tomaszewicz W. O chemicznej pol

skiej terminologii. Wilno 1856. Nakł. J. Zawadzkiego. Mała 8-ka, str. 106.

397.    Czyrniański E. Słownictwo chemiczne. Rozdział w dziele:

„Wykład chemii nieorganicznej”. Warszawa 1857. (Na str. 40—51.)

Również w przedmowie do powyższego dzieła (na str. IL—XIII.) znajdują, się uwagi słowotwórcze.

398. Czyrniański E. O słownictwie polskiém chemiczném. Poznań 1858.

Dwie rozprawy pod wspólnym tytułem.

399.    Lilpop K. Uwagi tyczące się języka chemicznego polskiego.

Biblioteka Warszawska 1859, tom III., str. 421.

400.    Czyrniański E. O słownictwie chemicznem polskiem. Od

bitka z Biblioteki Umiejętności Przyrodniczych. Kraków 1872. 8-ka, str. 16.

33. К o s s u t h S. W przedmiocie słownictwa technicznego. Przegl. Techn. 1880, tom 11, str. 1, 100 i 249.

403. Czyrniański E. Słownictwo chemiczne projektowane.....

Kraków 1881. 8-ka, str. 26.

35. W sprawie słownictwa technicznego. Sprawozdanie Komisyi Słownikowej Tow. Politechnicznego we Lwowie. Dźwignia 1882, str. 121.

406. Znatowicz B. Projekt ustalenia zasad słownictwa chemicznego. Dodatek do Wszechświata, Warszawa 1884, Nr. 22. 410. Flaum M. Ustalenie słownictwa w chemii organicznej. Wiadomości Farmaceutyczne, Warszawa 1889, str. 354.

416. Grabowski A. O terminologii naszej chemicznej. Wszechświat 1900, str. 202.

46. N а к i e 1 s к i S. Jak się tworzą nazwy narzędzi i przyrządów. Przegl. Techn. 1900, str. 352.

418.    Grabowski A. i Znatowicz B. Polskie słownictwo

chemiczne. Rzecz przedstawiona w imieniu Chemików warszawskich pod obrady IX. Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie przez Bronisława Znatowicza, przewodniczącego Sekcyi Chemicznej. Dodatek do Przegl. Techn. i Wszechświata. Warszawa 1900. 8-ka, str. 98.

419.    Głos członka Akademii prof. Dra Br. Radzi

szewskiego w sprawie słownictwa chemicznego. Kraków 1900.

420.    Głos członka Akademii J. Baudouina de Cour

tenay w sprawie słownictwa chemii. Kraków 1900. Nakł. Akademii Umiejętności. 8-ka, str. 27.

50.    Zasady przyjęte przez Tow. Politechniczne lwowskie i Dele-

gacyę Elektrotechniczną przy warszawskiej Sekcyi Technicznej, zalecane przy pracy nad słownictwem technicznem. Wydane w r. 1902 jako ulotka.

Zostały one przyjęte także przez niektóre inne towarzystwa techniczne, pracujące nad słownictwem. Ogłoszone również w Przegl. Techn. 1902, str. 370 i w Czasop. Techn. 1902, str. 187.

51.    N а к i e 1 s к i S. Nieco o wyrazach złożonych technicznych.

Przegl. Techn. 1905, str. 587.

424. Miłobędzki T. Systematyka wykładowa ciał nieorganicznych i ich nomenklatura. Chemik Polski 1907, str. 318.

427. Bandrowski E. Projekt słownictwa chemii organicznej.

Kraków 1907. Nakł. Akademii Umiejętności. 8-ka, str. 34.

55.    S t a d t m ü 11 e r K. Polskie słownictwo techniczne. Kraków

1921.    8-ka, str. 32.

533.    Szober S. Kilka uwag o wytycznych w sprawie polskiego

słownictwa wojskowego. Bellona 1921, tom 4, str. 329.

534.    Gąsiorowski J. W sprawie słownictwa wojskowego. Bel

lona 1921, tom 4, str. 434.

56.    S t a d t m ii 11 e r K. Słowotwórstwo techniczne. Poradnik Ję

zykowy 1922, str. 33.

358. Stadtmüller К. O sposobach usunięcia gwary rzemieślniczej ze słownictwa technicznego polskiego. Czasop. Techn.

1922,    str. 87 i 128.

58. S t a d t m ü 11 e r K. Zasady pracy przy ustalaniu polskiej ter-minologji technicznej. Przegl. Techn. 1923, str. 290.

470. Stadtmüller К. O zasady polskiej terminologji żeglarskiej.

Przegl. Techn. 1924, str. 178. Język Polski 1924, str. 33. Czasop. Techn. 1925, str. 41.

Trzy rozprawy pod wspólnym tytułem.

364. Stadtmüller К. Ustalenie polskiego słownictwa rzemieślniczego. Czasop. Techn. 1925, str. 432.

474. К1 e j n o t Turski J. Próby słowotwórstwa żeglarskiego.

(Z powodu ukazania się B. Śląskiego: „Polskiego słownika marynarskiego’'.) żeglarz Polski, Tczew 1926, str. 149.

W tej samej sprawie por. artykuł tego autora: „Odpowiedź na odprawę”, tamże, str. 215.

478. Kleczkowski A. Polski język żeglarski. Język Polski 1928, str. 112.

447. Kleczkowski A. Polski język żeglarski. Artykuł we wstępie do zeszytu pierwszego „Słownika morskiego.....”,

opracowanego przez Komisję Terminologiczną Morską przy Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie (dawniej : Komisję Terminologiczną przy Lidze Morskiej i Rzecznej w Warszawie). Warszawa 1929. (Na str. 5.)

Na początku zeszytów drugiego, trzeciego i czwartego powyższego słownika znajdują się „Wstępy językowe” tego autora, zawierające uwagi słowotwórcze do słownictwa odnośnych zeszytów.

o

h-<•

Dział

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

ZESTAWIENIE

słowników technicznych, prac i rozpraw słowniczych słowniczków w dziełach.

Tytuł

Słownictwo techniczne ogólne.....

Nauki pomocnicze .

Inżynierja

Budownictwo

CÖ

Słowniki

Pozycje

Ilość

Prace i Słowniczki rozprawy w dziełach

Pozycje

Ilość

Pozycje

Ilość

Razem

29-31    3    32—71    40    72

73—79

7    80-103 24 104—107    4

•    •    103—115    8 116-136 21 137-147 11

.    .    148-149    2 150-162 13 163—167    5

Budowa maszyn i tech-

nologja mechaniczna .    168—177 10 178—196 19 197—200    4

Dział samochodowy i lotniczy ......

201—206    6 207-215    9 216—221    6

Elektrotechnika ....    222—234 13 235—288 54 289-290    2

Górnictwo i hutnictwo .    291—295    5 296—320 25 321—329    9

Rzemiosła

Chemja i technologja chemiczna .    .

żeglarstwo

Leśnictwo

Dział wojskowo-tech-niczny ....

Razem .

rf Ю O O TT CO rr CN

CO

CO

.    • 330-342 13 343-366 24 367-372    6

•    • 373-378    6 379-439 61 440-443    4

•    • 444-448    5 449-485 37 486—490    5

•    • 491-492    2 493-511 19

512—522 11 523—548 26 549—553

91

372

62

гч O"' Os CO CN \D CO ^

CM Ul

4 a

а

;

i

Г

!

O

VS

c

V*

Il

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000124937

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

11-27095

¹

   Obejmuje niektóre prace, podane mi łaskawie przez ś. p. prof. dr. Henryka Gaertnera.

²)    Prace te wymieniono również w odnośnych działach bibljografji pod podanemi obok pozycjami.