S'-

p'.

Si

ZAGADNIENIA TECHNICZNE ODBUDOWY KRAJU

18

ALFRED KAMIEK JBRODZKI

PODRĘCZNIK DLA BUDUJĄCYCH

PRAKTYCZNE WSKAZÓWKI DLA PODMAJSTRZYCH, PRZEDSIĘBIORCÓW BUDOWY I BUDUJĄCYCH WE WŁASNYM ZARZĄDZIE

Z 187 ILUSTRACYAMI W TEKŚCIE

f;

f,

K. t2‘—-, Mk 9-60

. - <л

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231427

/

■

%

i

*

*W'~

-i

\ • ■■

I

■ ■

’ '■

V

4

л

ł

4

ty

ALFRED KAMIENOBRODZKI

PODRĘCZNIK DLÄ BUDUJĄCYCH

PRAKTYCZNE WSKAZÓWKI DLA PODMAJSTRZYCH, PRZEDSIĘBIORCÓW BUDOWY I BUDUJĄCYCH WE WŁASNYM ZARZĄDZIE

Z 187 ILUSTRACYAMI W TEKŚCIE

•/t

fVfîT

ff

Różnica w profilach XXIV a i XXVIII a jest przy wy

ZDOBNICTWO CIESIELSKIE.

XI. KIEROWNICTWO I POSTĘP BUDOWY.

fVfîT

/?akOV

LWÓW

NAKŁADEM KSIĘGARNI POLSKIEJ BERNARDA POŁONIECKIEGO

1919

к- %łm

ft    14S

CZCIONKAMI DRUKARNI „GRAFIA“ WE LWOWIE.

Ake. Nr.-frL'

SPIS RYCIN

Str.

Fig. 1.

» 2.

я 6.

я 7.

я 8.

я 8 а. я 9.

10.

11.

12.

я 13.

14.

15.

я 16.

я 17.

я 18.

я 19.

я 20. я 21. я 22.

я 23.

„    24.

я 25.

Я 26. я 27.

я 28.

Я 29. я 30.

„    31.

я 32. я 33. я 34. я 35. я 36. я 37. я 38.

„    38 а.

Я 39.

Rusztowanie podporowe przy wykopie ziemi w przekroju.....

Rusztowanie podporowe przy wykopie ziemi w poziomie.....

Rusztowanie podporowe przy wykopie ziemi ze szalowaniem pionowym

Ściany szpuntowe..................

Ruszta fundamentowe w przekroju ............

Ruszta fundamentowe w poziomie .    ...........

Pilotowanie pod fundamenta, poziom i przekrój.......

Rusztowanie frontowe londynowe, przekrój i widok......

Rzsztowanie drabinowe, przekrój i widok..........

Rusztowanie wystrzałowe................

Wiązanie muru z kamienia łomanego w poziomie.......

Wiązanie muru z cegły we widoku............

Wiązanie muru ceglanego na półtora cegły grubości.....

Wiązanie muru ceglanego na dwie cegieł grubości......

Wiązanie muru ceglanego na dwie i pół cegieł grubości ....

Wypełnienie cegłą ścian ryglowych............

Murowanie nad odsadzkami murów sąsiednich .......

Murowanie przy płytkich fundamentach budynków sąsiednich .    .

Przesklepienia otworów w murach ............

Przesklepienia otworów w murach o pełnym luku......

Wykreślenie łuków sklepienia kolebkowego.........

Wykreślenie łuków sklepienia ostrołukowego........

Krążyny dla sklepień.................

Sklepienie żaglowe czyli czeskie w przekroju........

Sklepienie żaglowe czyli czeskie w poziomie........

Sklepienie kolebkowe z lunetami w przekroju i poziomie ....

Sklepienie krzyżowe, przekrój i poziom..........

Wykreślenie luku przekątnego sklepień krzyżowych......

Sklepienie ostrołukowe gotyckie, przekrój i poziom......

Sklepienie płaskie z cegieł pustych............

Krycie dachówką ciągnioną a grzbietów gąsiorami......

Krycie dachówką sposobem szwedzkim..........

Krycie dachówką żłobkowaną..............

Krycie dachówką falistą................

Krycie dachówką felcowaną.........i ... .

Krycie łupkiem skośne................

Krycie łupkiem poziome................

Krycie papą podwójne................

Piec piekarski domowy, przekrój i poziom.........

Piec piekarski przy ognisku kuchennym..........

Osadzenie futryny..................

10

10

11

11

11

11

11

12

12

12

13

13

13

14

15

15

15

16

16

16

16

16

18

18

18

я 98.

83.

19

19

20

20

21

21

22

22

23

23

35

36

36

36

36

36

37

37

37

37

37

37

38

38

38

38

38

38

38

38

38

38

. . 39 . . 39 . . 40 . . 40

40

40

. 41

. 42

42

. 42

42

42

. 42

42

43

43

. 43 . 43 . 43

Str.

Izolacya murów cokołowych.......

„ podłóg parterowych.......

Trzcinowanie sufitów..........

Kala sufitowa .............

Posadzka izolacyjna rembem kładziona .    .    .

Wysadzenie gzemsu głównego (koronacyjnego)

Testowanie fug............

Przekrój i wykreślenie profilu kanału betonowego

Nakrywa żelazna jamy kloacznej .....

Przekrój jamy kloacznej.........

Skrzynie pomocnicze do betonowania nad powierzchnią ziemi ... 24

Przekroje kloców drzewa.........

Łączenie drzewa ze sobą na wzdłóż.....

Szczegół tego łączenia..........

Łączenie drzewa zapomocą siodła z podparciem .

Wzmocnienie wytrzymałości belka przez zazębianie Wzmocnienie wytrzymałości belka rozpierające.    .

Łączenie drzewa przez zakamowanie.....

Łączenie drzewa przez wpust........

Wiązanie zrębne z okrąglaków.......

Wiązanie zrębne z drzewa pół oprawianego . . .

Wiązanie zrębne z drzewa do kantu oprawianego na zacios .... 37 Wiązanie zrębne z drzewa do kantu oprawianego na cynki .... 37

Wiązanie ścian ryglowych.............

Konstrukcya wisząca pojedyncza..........

Konstrukcya wisząca podwójna...........

Szczegół konstrukcyi w punkcie oparcia........

Szczegół konstrukcyi w punkcie oparcia wzmocnionej .    .    .

Szczegół zawieszenia słupa konstrukcyi pojedynczej ...

Szczegół zawieszenia słupa konstrukcyi podwójnej ....

Szczegół zawieszenia belki do słupa..........

Konstrukcya rozpierająca zwyczajna..........

Konstrukcya rozpierająca z kleszczami wiążącymi.....

Konstrukcya rozpierająca podwójna...........

Konstrukcya rozpierająco wisząca...........

Szczegół wiązania kleszczami skośnymi........

Szczegół wiązania kleszczami poziomymi........

Belkowanie zwyczajne, przekrój podłużny i poprzeczny . .

Belkowanie spodem widoczne z podciągiem.......

Belkowanie podwójne...............

Wymiana (wekslowanie) belek przy kominach......

Belkowanie systemu Dörfla, przekrój podłużny i poprzeczny ... 41

Belkowanie zbite..............

Dach płatwowy jednospadowy.........

Dach siodłowy dwuspadowy.........

Dach siodłowy sztychowy..........

Dach płatwowy dwuspadowy.........

Dach płatwowy dwuspadowy wzmocniony ....

Dach płatwowy dwuspadowy z kolanem.....

Dach wiszący, pojedyńczy, dla większych rozpiętości

Dach wiszący podwójny...........

Dach nasadzony (polski)...........

Dach mansardowy.............

Dach mansardowy jednostronny........

Dach dwuspadowy płaski zastrzałowy......

Str.

Dach płaski z podparciem ............

Dach płatwo wy ostrospadowy (kościelnyj......

Dach szczytowy (namiotowy) dla wieży.......

Dach kopulasty................

Dach hełmowy (wieżowy) widok..........

Dach hełmowy (wieżowy) przekrój i poziom.....

Dach o konstrukcyi mieszanej..........

Wykreślenie długości krokwi narożnej lub koszowej .    .

Ściany drewniane szalowane pod wyprawę......

Ściany szalowane ryglowe heblowane........

Szczegół łączenia desek na wzdłuż.........

Motyw szalowania przyczółków dachu .......

111. Motyw szalowania przyczółków dachu podhalański .    .    .

Podłogi kładzione na wymian . ..........

Podłogi kładzione w pola między fryzami.......

Podłogi kładzione na wymian w ukos........

Tafle parkietowe zwyczajne ...........

Schody między policzkami............

Schody jednostronnie nasadzane..........

Wykreślenie poziome stopni schodów łukowych ....

Wykreślenie pionowe policzka schodów łukowych ....

Osadzenie policzka, przekrój i poziom........

Skręt schodów przy wstępie, widok.........

Skręt schodów przy wstępie, poziom........

Drzwi jednoskrzydłowe zbijane spongowe......

Brama dwuskrzydłowa szalowana w gont pionowy

Parkan zbity..............

Parkan z przeźroczem..........

Sztachetowanie wysokie..........

Sztachetowanie ozdobne niskie.......

Brama z furtką w obudowaniu sztachetowa . . .

Brama z furtką w obudowaniu szalowana . . .

Sztachetowanie między murowanymi słupami .    .

Sytuacya zabudowań gospodarskich folwarku w Poznańskiem ... 57 Sytuacya zabudowań gospodarskich folwarku na Śląsku Poziom parteru zabudowań zarządcy gospodarstwa . .

Poziom poddasza budynku zarządcy gospodarstwa . .

Widok poddasza budynku zarządcy gospodarstwa . .

Przekrój poddasza budynku zarządcy gospodarstwa .    .

Poziom zabudowania dwumieszkalnego......

Poziom zabudowania (czworak).........

Poziom zabudowania piekarni..........

Szczegół w przekroju stajni dla koni.......

Przekrój wentylatora stajni...........

Poziom stajni dla koni............

Poziom małej stajni dla koni..........

Szczegół stanowiska dla koni rasowych......

Poziom stajni dla bydła............

„    151. Przekrój stajni dla bydła............

Szczegół stanowiska z chodnikiem dla rozdziału paszy przy ścianie . 61 Szczegół stanowiska z chodnikiem dla rozdziału paszy w pośrodku . 61 Szczegół belkowania stajni dla owiec Lizawki dla owiec w przekroju .    .

„    155 a. Lizawki dla owiec widok ....

„    156. Szczegół podszalowania dachu chlewu

Fig. 99.

* 100.

101.

102.

103.

104.

»    105.

106.

107.

» 108. „    109.

» no.

112.

113.

114.

115.

„ 116.

117.

118.

119.

120.

121.

122.

»    123.

124.

125.

126.

127.

128.

129.

130.

131.

132.

133.

134.

135.

136.

137.

138.

139.

140.

141.

142.

143.

144.

»    145.

146.

147.

148.

»    149.

150.

152.

153.

154.

155.

43

43

43

44

44

44

. . 44 . . 45

45

45

45

45

45

46

46

46

46

47

47

47

47

48

48

48

49

49

49

49

49

50

50

50

50

50

51

51

57

57

57

58

58

58

58

58

59

59

59

60

60

60

61

. 61

62

62

3333333333

* R R R R R 'R

Szczegół klatki chlewów..........

Poziom zabudowania dla nierogacizny.....

Linearne przekroje stodoły.........

Poziom stodoły.............

Przekrój i poziom spichlerza........

Kopiec lodowy.............

Poziom i przekrój lodowni murowanej.....

Poziom zabudowania włościanina w Poznariskiem Poziom zabudowania włościanina na Śląsku .    .

Poziom domu włościanina bezrolnego . . . . . Poziom zabudowań włościanina małorolnego . . Poziom zabudowań włościanina zamożnego . . .

Widok domu włościanina.........

Przekrój domu włościanina.........

Poziom zabudowań domu gromadzkiego (gminnego)

Przekrój domu gromadzkiego ........

Widok domu gromadzkiego.........

Poziom szkoły ludowej dwuklasowej.....

Przekrój części mieszkalnej dwuklasowej ....

Przekrój części szkolnej dwuklasowej.....

Widok szkoły ludowej..........

Poziom plebanii.............

Przekrój plebanii.............

Widok frontowy plebanii..........

Poziom kościoła wiejskiego ........

Przekrój kościoła wiejskiego........

Widok kościoła wiejskiego.........

Poziom dworka przedmiejskiego.......

Przekrój dworka przedmiejskiego.......

Widok dworka przedmiejskiego.......

Poziom domu rzemieślnika..........

SŁOWO WSTĘPNE

Wojna, ta burzycielka wszystkiego mienia, przeszła bezlitośnie przez nasz kraj, pozostawiając po sobie ślady tak olbrzymiego zniszczenia, że dziś w wielu miejscowościach z trudnością rozpoznać można, gdzie przed paru laty znajdowały się liczne i zasobne zabudowania folwarczne lub włościańskie.

Odbudować kraj, celem przywrócenia ludności wiejskiej i miejskiej możliwej egzystencyi, z uwzględnieniem postępu czasu i wiedzy technicznej, oraz zasad hy-gienicznych, przy możliwym zachowaniu swojskiego charakteru wsi i miasta, jest koniecznym i odwlekać niedającym się obowiązkiem rządu, władz autonomicznych i całego na ziemi naszej zamieszkałego społeczeństwa.

Już w pierwszych początkach obecnej wojny odzywały się głosy, wzywające miarodajne czynniki do pracy, któraby pod względem gospodarczym, technicznym i przemysłowym tę odbudowę przygotowała i wprowadziła na właściwe tory, a rezultatem tych starań były liczne rozprawy, konkursa i projekty dla wszystkieh działów, z odbudową kraju styczność mających; potworzyły się spółki przemysłowe, komitety i rozmaite urzęda z większym lub mniejszym zakresem działania, lecz czynność samej odbudowy i postęp tejże był bardzo znikomy. Dopiero, gdy fale uchodźców i ewakuowanych zaczęły powracać do swych zniszczonych siedzib, okazała się nagła potrzeba przystąpienia z całą energią do odbudowania mieszkań i zabudowań gospodarskich, aby, zwłaszcza wiejskiej ludności, umożliwić dalszy pobyt i podjęcie gospodarstwa rolnego na miejscu. W tym celu, mimo bardzo niedostatecznego przygotowania się, wzniesiono kosztem wielu milionów nowe zabudowania, które jednak, jakkolwiek bardzo kosztowne, niezawsze odpowiadają swemu przeznaczeniu, ani też nie są zastosowane do potrzeb i przyzwyczajeń naszego ludu, a swym barakowym wyglądem pod względem estetycznym bardzo niekorzystnie i niesympatycznie się przedstawiają, tak, że życzyćby sobie należało, ażeby budynki te z powierzchni ziemi jak najprędzej zniknęły, a na ich miejsce inne, nowe, o charakterze stałej budowy praktycznej, hygieniczne i o swojskim wyglądzie powstały.

Ażeby do tego dzieła chociaż w części się przyczynić, a przytem wypełnić dotkliwą lukę istniejącą w polskich technicznych wydawnictwach, dotyczących budownictwa lądowego, autor niniejszej pracy zestawił w streszczeniu wszystkie te dane, z jakimi tak właściciel zamierzonej budowy, jak i projektant, kierownik i wykonawca

IV powinien się zaznajomić, aby przy zastosowaniu i przestrzeganiu tychże, budowa pod każdym względem wypadła wzorowo i przystosowując się do swego otoczenia, otrzymała wygląd swojski i estetyczny.

Dla osiągnięcia tego wytycznego celu, dziełko to obejmuje wszystkie główne elementarne zasady budownictwa lądowego, poparteм licznymi rycinami i pomocniczymi tabelami w tekście, przykłady i wskazówki do różnych wypadków, jakie w praktyce przy budowie się nadarzają, wreszcie porównawcze zestawienia ugrupowania i sposobu wykonania zabudowań folwarcznych i gospodarskich włościan w krajach ościennych, ażeby to, co wieloletnią praktyką w Poznańskiem lub na Szląsku jako praktyczne i dobre uznanem zostało, i u nas, o ile odpowiada naszym warunkom, przy odbudowie zastosowanem być mogło.

Szkice w poziomach, przekrojach i fasadach budynków o rozmaitym przeznaczeniu uzupełniają to dziełko, którego przeznaczeniem jest stanowić: „Podręcznik dla budujących“.

Lwów 1918.

Autor.

I. ROBOTY WSTĘPNE.

Zbadawszy jakość gruntu budowlanego pod względem jego odporności na obciążenie budową, dla ustalenia sposobu fundamentowania, a temsamem jakości i ilości użyć się mającego materyału i obliczenia kosztów fundamentów i wykopów, należy zabezpieczyć sobie regularną dostawę materyałów do zamierzonej budowy potrzebnych, oraz dostateczną ilość wody na placu budowy do gaszenia wapna i sporządzenia zaprawy wapiennej.

Po ustaleniu frontowego lica budowy przy placu lub ulicy publicznej, oraz wysokości poziomu chodnika w obecności organów Zarządu Gminy, przystępujemy do przybliżonego wytyczenia zabudować się mającej płaszczyzny, a oparkaniwszy plac budowy tak od ulicy, z ewentualnym występem poza lico budowy na szerokość 2*0 m, jak i od sąsiadów, z pozostawieniem jednej lub dwóch bram wjazdowych, przystępujemy do wykopu względnie do wywiercenia stałej lub prowizorycznej studni. Równocześnie stawia się baraki dla pomieszczenia wapna niegaszonego, cementu, gipsu, wogóle takich materyałów budowlanych, któreby przez wody opadowe zniszczone być mogły, dla przechowania narzędzi i rekwizytów budowlanych, dla dozorcy placu budowy, kancelaryi podmajstrzego i ewentualnie dla kierownictwa budowy. Przeznaczamy dla baraków miejsca takie, któreby nie tamowały wygodnego dowozu i składania materyałów, oraz nie były zawadą w prawidłowym postępie budowy.

Równocześnie ze stawianiem baraków wykopuje się w pobliżu studni dwie jamy do gaszenia wapna, każda pod względem rozmiarów o pojemności przynajmniej jednego wagona, t. j. 10.000 kg czyli 20 m¹ 2 3, ustawia skrzynie do gaszenia, zaopatrzone żelazną kratką, ażeby kamienie, w wapnie niegaszonem się znajdujące, nie wpadały do jamy, ogradza się jamy poręczą bezpieczeństwa i rozpoczyna gaszenie wapna t. z^(. tłustego, przestrzegając : aby dopływ wody był dostatecznym a nie zbytnim i aby wapno po zgaszeniu przez dwa tygodnie przed użyciem do zaprawy w jamie się przeleżało i dostatecznie przez skrzepnięcie na powierzchni popękało.

Przy użyciu wapna chudego nie gasimy go w jamie, lecz na powierzchni przez skrapianie wodą, pod działaniem której wapno to rozpada się w proch, a ten zarabia się na zaprawę z piaskiem tylko w takiej ilości, jaka w ciągu godziny wyrobioną być może. Wapna chudego, prędko tężejącego, nie można po stwardnieniu w naczyniu rozrzedzać na nowo przez dolanie i zamieszanie z wodą, ponieważ traci ono siłę wiązania i staje się zupełnie bezużytecznem.

Dalszą czynnością jest dopilnowanie dostawy materyałów, oraz jakości i ilości

tychże i tak:

3.    Żwir rzeczny do robót betonowych ma być wolny od zanieczyszczenia namułem, pojedyncze kamyczki tegoż mniej więcej równomiernej wielkości, bez tak zwanych ryniaków, t. j. większych kamieni, które, wymagając osobnego tłuczenia, podrażają koszty.

odebranego kamienia, na oko o wymiarach pełnych i co do jakości kamienia od zewnątrz widocznego, o zadowalniającej dobroci, wykazują po nadpoczęciu wewnątrz próżne miejsca, oraz nieodpowiedni materyał. Układanie czyli szlichtowanie kamienia najdogodniejsze jest w wymiarach: 24) m szerokości, 10 m wysokości, a 4 do 6’0 ш długości.

4.    Cegła, zwłaszcza w pierwszem stadyum budowy dostarczana, ma być dobrze wypalana (zendrówka), nie zdeformowana przez pokręcenie się i porysowanie w ciągu palenia, oraz nie powinna zawierać więcej niż 15% połówek.

5.    Materyał rusztowaniowy zdrowy i w dostatecznej ilości, według rozmiarów i przeznaczenia przygotowany.

6.    Ciosy cokołowe do obrabiania na placu budowy. Łatwiej je bowiem uchronić od uszkodzeń, częstych przy dowozie; wyjątek stanowią okładziny cokołowe z kosztownych materyałów, które w pracowni kamieniarskiej muszą być obrabiane, jak n. p. granit, syenit, marmur.

7.    Futryny drzwi piwnicznych i suterenowych pogruntowane, a od strony styku z murem poterowane. Żelazne kraty do okien suterenowych i piwnicznych należycie pominiowane celem równoczesnego ich osadzenia z murami cokołowymi.

8.    Ciosowe podkłady pod dźwigary nad piwnicami i dźwigary żelazne pominiowane, które co do ich długości i profilu winne być białą, olejną farbą na ich końcach wyraźnie poznaczone.

9.    Dźwigary winny być rozgatunkowane i każdy rodzaj osobno składany, ażeby przy użyciu do osadzenia nie tracić drogiego czasu i kosztów na wyszukiwaniu i przerzucaniu dla odnalezienia dźwigara o potrzebnej długości i profilu.

10.    Przyrządy budowlane i narzędzia, a to: kastry, szafliki, konewki, przyrządy do ewentualnego wyczerpywan a lub pompowania wody w ciągu robót ziemnych i fundamentowych, łopaty, czagany (kilofy), drągi żelazne, perliki (młoty do kamienia), taczki, nosze, klamry i gwoździe rusztowaniowe, sznury, liny, wagi wodne, łaty ważne i kątowniki (winkle).

W razie braku wolnego miejsca na pomieszczenie większego zapasu materyałów należy dostawę tychże, a zwłaszcza wapna, piasku, kamienia i cegły tak uregulować, ażeby ilość, wymagana na tygodniowe zapotrzebowanie, zawsze na placu budowy się znajdowała; doświadczenie bowiem uczy, że robotnik, widząc wyczerpywanie się materyału, umie tak wydatność swej dziennej pracy do ilości znajdującego się materyału zastosować, że ta częstokroć i połowy normalnej wydatności nie dochodzi, a budujący, oprócz znacznego podrożenia kosztów robocizny, traci jeszcze czas, warunkami budowy częstokroć bardzo ograniczony.

II. ROBOTY ZIEMNE.

Równocześnie z rozpoczęciem dostawy materyałów, przystępuje się do dokładnego sznurowego wytyczenia budynku i rozpoczyna się wykop ziemi do poziomu piwnic.

Co do odporności gruntu na ciśnienie rozróżniamy grunta niepewne, czyli mało wytrzymałe, średnio wytrzymałe i grunta pewne, czyli dostatecznie odporne.

Do pierwszych zaliczamy : nasypiska, chociażby od kilku lat zleżałe, grunta torfowe i bagniste ; budując na takich gruntach, wzmacniamy odporność tychże sztucznie. Jeżeli zaś warstwa gruntu niepewna nie przenosi dwumetrowej grubości, a pod nią znajduje się grunt pewny, przekopuje się ją na całą grubość i zakłada się fundamenty na gruncie pewnym, poniżej leżącym.

Grunta średnio wytrzymałe są to grunta piasczyste, wilgotne, glinkowate i nie znajdujące się w zbitych pokładach. Grunta te dla lżejszych budowli są dostatecznie odporne, dla cięższych muszą być albo sztucznie wzmacniane, albo też odporność ich, przez odpowiednie powiększenie płasczyzn obciążonych, stosownie powiększoną.

Do gruntów wytrzymałych czyli pewnych zalicza się: złoża piasczyste o grubości ponad 24) m, suche pokłady gliny, grunta opoczyste twarde i grunta skaliste.

WYKOP ZIEMI - ZABEZPIECZENIE ZIEMI OD USUWANIA SIĘ.

Czarnoziem powinien być bezwarunkowo z pod każdej budowy, na całą grubość warstwy usunięty.

Głębokość rowów fundamentowych ze względu na zamarzanie ma wynosić co najmniej 14) m poniżej powierzchni ziemi, szerokość zaś tyle, ażeby obciążenie 14) ni¹ spodniej płaszczyzny nie przenosiło 25.000 kg, czyli 2‘50 kg na 1 cm²; przy gruntach twardych opoczystych lub skalistych dopuszcza się obciążenie 3 kg na 1 cm².

WYKOP ZIEMI.

Czas roboczy potrzebny do wykopania 14) m³ ziemi wynosi przy głębokości do 34) m bez wyrzucenia i odwiezienia tejże, oraz nie wliczając czasu przerw, spowodowanych wykonaniem podpór, rusztowań i t. p. przy ziemi lekkiej, sypkim piasku, lub luźnym nasypie : 0*4—0*5 godzin robotnika silnego. Przy głębokościach większych ponad 3*0 m dolicza się 0\3 godzin więcej. Wykop w ziemi średniej, już przy użyciu kilofa, 0’6 — 07 godzin, przy zwiększonej głębokości dolicza się 0‘5 godzin. Wykop w ziemi twardej 0'9—1*5 godzin, przy głębokościach większych dolicza się 0‘8—1*0 godzin za każdy metr pogłębienia.

Wyrzucenie ziemi łopatą na powierzchnię liczy się dla 1*0 m³ 0‘5—0'8 godzin, odwiezienie taczkami, bez nakładania, na odległość do 50‘0 m 075—0'30 godzin.

ZABEZPIECZENIE ZIEMI OD USUWANIA SIĘ.

Wykopy w gruncie lekkim, lub średnio wytrzymałym, lecz usuwistym, wymagają odpowiedniego zabezpieczenia ziemnych ścian wykopów prawidłowo wykonanymi rusztowaniami podporowymi. Wszelkie zaniedbania lub lekkomyślne traktowanie tych zabezpieczeń powoduje obrywanie się odsłoniętych ścian wykopu, a temsamem przerwy w postępie robót i zwiększenie kosztów, a nadto, jeżeli wykopy wykonywane są w bezpośredniej granicy sąsiedzkiej — spory sądowe, wreszcie nieszczęśliwe wypadki, podpadające pod sądowo-karną odpowiedzialność ; dlatego też rusztowania podporowe winne być prawidłowo przez odpowiednio do tej czynności uzdolnionych robotników, z dobrego materyału wykonane, a z rozpoczęciem wykopu ścian pionowych równocześnie stopniowo, w miarę postępu wykopu zabezpieczane.

Po wyrównaniu gruntu (splanowaniu) jego powierzchni, przystępujemy do wykopu piwnicznego, którego spód powinien się znajdować przynajmniej 0'60 m ponad najwyższym stanem wody zaskórnej. — Jeżeli więc głębokość jest dusyć znaczna

41

-“i

'«s"'-.'

Mliii

Fig. 2.

Fig. 1.

a grunt usuwisty, lub też wodą zaskórną podmulany, kopiemy w głąb, pozostawiając na granicach wykopu szkarpy, o nachyleniu 1 : ¹/г do 1:1, dla zabezpieczenia od ■obrywania się gruntu poza lice zamierzonego wykopu, następnie dla zebrania pozostałych szkarp i wykopania rowów fundamentowych poniżej poziomu piwnic, przekopuje się w szkarpach mniej więcej co 2 m przekopy 0‘50 m wązkie dla ustawienia podpór, na ten cel już przygotowanych, w pobliżu złożonych i zmontowanych tak, aby zaraz po dokonaniu przekopu pod pionową ścianą posunięte być mogły (Fig. 1. Fig. 2.). Ustawiwszy przy jednej ścianie kilka podpór, łączymy je zapomocą desek na poprzek przybitych i skopujemy resztę szkarpu między tymi podporami, zasuwając poza stojaki podpór deski poziomo na kant, i pobijając je w dół w miarę postępu wykopu. Jeżeli pobijanie to natrafia na trudności, zasuwamy poza stojaki poprzeczne rygle, a poza nie zabijamy pionowo krótkie, dołem przyciosane deski (Fig. 3.). Po dokonanym skopie szkarpy, nie rozbierając zabezpieczenia ściany, wykopuje się rów bankietowy, rozpierając ściany tegoż między sobą. Zabezpieczenie to, jak i całej ściany ponad poziomem piwnicy, rozbieramy dopiero w miarę postępu murowania fundamentu, względnie muru piwnicznego do tej wysokości, w której obrywanie się ścian wykopów jest już wyklu-czonem. Następnie zamurowujemy te miejsca, w których stojące podpory lub inne zabezpieczenia były przeszkodą do jednolitego założenia i wykonania muru.

ZABEZPIECZENIE OD ZALEWU WODĄ ZASKÓRNĄ.

Ponieważ poziom rowów fundamentowych przy budynkach podpiwniczonych znajduje się często poniżej stanu wody zaskór-nej, przeto rowy te bywają zalewane. Wyczerpanie wody czy to t    wiadrami, czy też pompami ręcznemi, nie przedstawia znacznych

Fig. 3.

Fig. 4.

умуА, trudności, zwiększa tylko koszt robót ziemnych i opóźnia roboty murarskie. Inaczej bywa, jeżeli z powodu silnego obciążenia .fundamentów zmuszeni jesteśmy zakładać je na gruncie stałym, położonym w znaczniejszej głębokości, popod gruntem niepewnym. W tych wypadkach natrafiamy nietylko na znaczny dopływ wody zaskórnej, ale częstokroć na warstwę glinki piasczystej, przesiąkniętej wodą zaskórną i tak zwaną madę, która spływając do wykopanych rowów lub jam fundamentowych utrudnia postęp w robocie i olbrzymio zwiększa koszta robocizny; wtedy wskazanem jest zastosowanie w poziomie tych warstw dla zabezpieczenia przed zalewem dokonanych już wykopów i ścian palisadowych (Fig. 4.), użycie silnych pomp lub centryfug z popędem motorowym, oraz forsownej, dzień i noc trwającej pracy, koniecznej do przezwyciężenia napływu wody, względnie mady, a przez to umożliwienia wykonania fundamentu. — Samo przez się rozumie się, że zabezpieczenie ścian wykopu powyżej Ścian szpuntowych musi być silne i bardzo starannie wykonane, mada bowiem, pod ciśnieniem warstwy ziemi ponad nią leżącej przeciska się gwałtownie wszystkiemi szczelinami do wykopu, tworząc na terenie okalającym podziemne próżnie, powodujące nieraz przez osiadanie znaczne obniżenie się poziomu. Takie osiadanie może spowodować dla budowli sąsiednich, nieraz na 50 i więcej metrów od wykopu odległych, bardzo groźne następstwa.

WZMACNIANIE ODPORNOŚCI GRUNTU.

W™

«--I

Fig. 5.

Wzmocnienie odporności gruntu średnio wytrzymałego na większe obciążenie uskutecznia się, jeśli grunt leży w poziomie wody zaskórnej, przez ruszta drewniane; w tym celu kopiemy rowy fundamentowe tak szerokie, aby stosownie do obciążenia, stanowiły podstawę rusztową o 0’30—0‘50 m szerszą, aniżeli projektowane fundamenta, a tak głębokie, aby górna warstwa rusztów leżała 0’20—0‘30 m niżej najniższego stanu wody zaskórnej i w tych rowach kładziemy ruszta dębowe, lub sosnowe w dwóch warstwach składających się z belek lub dyli podłużnych i poprzecznych; przestrzenie próżne pomiędzy pojedynczymi belkami dla każdej warstwy osobno wybijamy szczelnie kamieniem łamanym lub betonem, ponad górną warstwą rusztu kładziemy jeszcze jedną warstwę kamienia lub betonu, a na niej rozpoczynamy murowanie fundamentów. Fig. 5. przedstawia przekrój rowu z rusztem, W. Z. najniższy stan wody zaskórnej.

III. ROBOTY MURÄRSKIE.

Materyałem dla robót murarskich jest kamień rodzimy lub sztuczny i środki

wiążące.

Fig. 6. ruszta w dwóch warstwach.

Przy gruntach słabych, niepewnych jak bagniska, torfowiska, nasypy niezłe-żałe, a przesyconych wodą zaskórną, odbywa się wzmacnianie przy pomocy zabijanych pilotów drewnianych, w dolnym końcu okutych w t. z. but żelazny ; dostateczną ich odporność po zabiciu w ziemię sprawdzamy, jeżeli pilot po 30-tu uderzeniach babą kafaru nie zagłębi się więcej nad 2—3 cm.

Ponieważ dla zamówienia dostawy pilotów potrzebną jest znajomość ich długości, przeto sprawdzamy grubość warstwy gruntu niepewnego ręcznym świdrem, sięgając nim aż do gruntu twardego łub przynajmniej średnio wytrzymałego. Po wbiciu szeregu pilotów obcinamy je piłą do jednego poziomu, pozostawiając nadwyżkę dla ich za-czopowania i na nich kładziemy, jak poprzednio, dwie warstwy rusztów, jednakże na 3 cm w siebie zapuszczanych, nakrywając górną pokładem grubych dyli, które również jak poprzednio, leżeć powinny 20 do 30 cm poniżej poziomu wody zaskórnej.

Na nich dopiero murujemy fundamenty.

Fig. 7. Przekrój i poziom pilotowania i rusztów.

Jeżeli grunt, który wzmocnić zamierzamy, jest suchy

i nie leży w poziomie wody zaskórnej, wówczas bijemy przy znacznem obciążeniu fundamentów, piloty żela-zo-betonowe o średnicy 0'35—(HO m, na których spoczywa ława betonowa, będąca podstawą fundamentów. Przy mniejszem obciążeniu lub większej zbitości gruntu, pogłębiamy cały wykop pod zabudować się mającą płaszczyznę o 1*0—1’50 m poniżej poziomu piwnic i sypiemy ławę piaskową lub z dobrego rzecznego z piaskiem zmieszanego żwiru, sypiąc warstwami 0‘20—0.25 m grubymi, skrapiając silnie wodą i ubijając żelaznymi dobniami, lub też dając ławę betonową, albo w miarę potrzeby żelazo-betonową przy pogłębieniu wykopu o 0'5—0'6 m.

III! !

I i.....ГГТГТТ

Fig. 6.

t:

-, :

Г"

[f

Fig. 7.

Kamień naturalny: Wapień zbity, koloru żółto-białego lub niebieskawo-sza-rego, nadaje się dobrze do murów fundamentowych, cokołu, podkładów pod dźwigary i innych ciosów, niewymagających dokładnego i czystego obrobienia, wreszcie dla murów ponad poziomem ziemi wykonywanych.

Piaskowiec krzemionkowaty najtwardszy i najlepszy, lecz trudny do obrobienia; piaskowiec wapnisty, odporniejszy na działanie powietrza i wody, lecz nieodporny na działanie ognia; piaskowiec glinkowaty wsiąka w siebie wiele wilgoci i dla budowy murów nieprzydatny; piaskowiec żelazisty ze wszystkich piaskowców na działania atmosferyczne najmniej odporny.

Granit koloru jasno lub ciemno-szarego, szaro-czarnego lub czerwonego, ze wszystkich najtrudniejszy do obrobienia.

Kamień sztuczny czyli cegła. Glina odpowiednio uformowana i wypalona stanowi najważniejszą część składową budowy. Glina do wyrobu cegieł użyta, nie powinna być za tłustą ani za chudą ; w pierwszym wypadku cegła w czasie wypalania zniekształca się, w drugim jest porowata i krucha. Glina nie powinna zawierać mar-glu, który, po wypaleniu w cegle, chciwie wsiąka w siebie wilgoć zewnętrzną i rozsadza cegłę.

Cegła ogniotrwała sporządzana jest z ¹ la części gliny ogniotrwałej i z ²/з części mielonej szamoty.

Cegła wapienna składająca się z 6—8 części czystego piasku i 1 części tłu

stego wapna.

piasku.

Cegła cementowa w jednej części cementu portlandzkiego i 3—5 części ostrego

Wymiar cegły murarskiej w Austryi wynosi po wypaleniu 29 cm długości, 14 cm szerokości i б'/г cm grubości; cegły plastrówki: 20 cm długości, 13 cm szerokości i З'/г grubości.

Środki wiążące: Wapno tłuste czyli białe (węglan wapna), zawierające 25 do 40 procent glinki, otrzymujemy, wypalając kamień wapienny w piecach, specyal-nie do tego skonstruowanych, przez co wydziela się z kamienia woda i kwas węglowy z wapnem chemicznie związany. Wapno musi być bezpośrednio po wypaleniu i dowiezieniu na plac budowy zgaszone, ażeby, leżąc niezgaszone, przez chciwe wsiąkanie wilgoci nie sproszkowało się, czyli nie „spaliło“.

Woda do gaszenia wapna powinna być w dostatecznej ilości doprowadzoną.. Na 1 m³ wapna niegaszonego liczy się 1 *25 m³ wody; po spuszczeniu dokładnie wymieszanej wodnistej masy wapiennej, pozostawiamy ją w jamie do’ należytego stężenia przed użyciem, a w razie, gdyby wapno w jamie miało przez dłuższy czas pozostać, nakrywamy je 20—30 cm grubą warstwą piasku. Dobre wapno białe daje z jednego metra sześciennego wapna niegaszonego około trzech metrów stężałego wapna gaszonego.

Wapno chude, zawierające 40—60 procent glinki, jest koloru żółtawego lub szarego i daje po zgaszeniu, przez skrapianie wodą, tylko 1'50—1 *75 m³ gaszonego wapna. Podczas gdy wapno tłuste tężeje i twardnieje tylko na powietrzu, wapno chude twardnieje bez przystępu powietrza i pod wodą, posiada więc własności wapna hydraulicznego.

Zaprawę wapienną sporządza się, mieszając, stosownie do jakości zgaszonego wapna, jedną część wapna z dwoma do trzech częściami czystego piasku i taką ilością wody, aby zaprawa po należytem wymieszaniu przedstawiała gęstą masę, któraby nabrana kielnią z niej nie spływała. Zaprawa wapienna łączy, czyli wiąże pojedyncze kamienie lub cegły chemicznie lub mechanicznie. Kurz, na powierzchni kamieni lub cegły się znajdujący, jest przeszkodą dla związania mechanicznego, przeto — zwłaszcza w porze letniej — należy cegłę lub kamień przez należyte zlewanie wodą w ciągu murowania z kurzu oczyścić.

Cement, którego składnikiem jest glinka j wapno, stanowi przy odpowiednim zarobieniu z wodą najlepszy materyał wiążący. Piasek, do zaprawy cementowej użyty, winien być ostry i wolny od wszelkich przymieszek ziemnych. W użyciu stosunek cementu do piasku jest odpowiednio do potrzeby 1 : 3—4 części, przy zaprawach silnych, nieprzepuszczających wodę 1 : 1 — 2. Dla zapraw wapienno-cementowych stosunek ten jest :    1 część cementu, 1 część gęstego białego wapna i 5—6

części piasku.

Zaprawę cementową sporządza się w takiej ilości, jaka w ciągu pół godziny wyrobioną być może. Do zmieszanego na sucho cementu z piaskiem, dodaje się wody tyle, aby zaprawa była dostatecznie gęstą, poczem całość jeszcze raz się przerabia. Przy zaprawie półcementowej miesza się na sucho cement z piaskiem, następnie dodaje się wapna, poczem przy ciągłem mieszaniu dopiero dodaje się odpowiednią ilość wody.

Gips (siarkan wapna), jaki w handlu otrzymujemy, powstaje przez palenie a następnie mielenie kamienia gipsowego. Jest materyałem szybko wiążącym, lecz mało na wpływy atmosferyczne odpornym, z tego też powodu używa się go przeważnie do robót wewnątrz budynku, a w szczególności do wyprawy sufitów, ścian i robót dekoracyjnych odlewanych lub nakładanych. Użycie gipsu do wypraw lub dekoracyi zewnętrznych, jakkolwiek często przy budowach zastosowane, z powodu swej niewytrzymałości na wpływy atmosferyczne, jest nieracyonalne.

Oprócz wyżej wymienionych, powstał w nowszych czasach cały szereg suro-gatów dla zewnętrznych wypraw, z których jedne mają zalety odporności, inne żale-

Przy użyciu zaprawy cementowej winne być płaszczyzny kamienia, lub cegły, wolne od kurzu i, jak przy zwykłej zaprawie wapiennej, poprzednio dobrze wodą spłukiwane.

cają się zewnętrznym wyglądem wyprawy. Przy kosztownych budowach wreszcie używa się zamiast piasku do zaprawy tłuczonego i przesianego granitu, kwarcu i t. p., dających po stosownem wykonaniu wygląd okładzin ciosowych na fasadzie.

Äsfalt naturalny albo sztuczny, jako środek wiążący, nieprzepuszczający wodę i izolacyjny, ma znaczne zastosowanie przy budowie. Äsfalt naturalny pochodzi z Limmer, Vorwohle i Velber w Lotaryngii, z Seyssel w południowej Francyi i Neuen-burg Val de Travers w Szwajcaryi; asfalty sztuczne, wyrabiane ze smoły pogazowej, są mniej wartościowe i nie powinny być używane w wypadkach, gdzie zależy na dobrym skutku użycia asfaltu. Warstwy asfaltowe, kładzione na mury lub posadzki ceglane lub betonowe, w celu uchronienia tychże od nasiąkania wilgocią ziemną lub opadową, sporządza się, mieszając na gorąco w odpowiednim stosunku asfalt z gudronem (smoła naturalna z wyspy Trinidat) dla nadania masie większej elastyczności i spójności, z drobnym żwirkiem rzecznym, lub gruboziarnistym piaskiem. Grubość »nakładanej warstwy wynosi 7—15 milimetrów.

Żwir rzeczny lub kopany, do robót betonowych używany, winien być czysty, wolny od namułu i, o ile możności, o jednomiernej wielkości składowych części.

Żwir do grubszych robót, najlepszy w wielkości orzecha włoskiego — do cieńszych przedmiotów, jak posadzki, we formach ubijane, kanały, w wielkości orzecha laskowego, a do robót asfaltowych wielkości siemienia.

Piasek, ta ważna część składowa wszelkich zapraw wapiennych lub cementowych, oraz robót betonowych, musi być ostry, kwarcowy, wolny od wszelkich zanieczyszczeń glinkowatych i ziemnych; piasek do robót cementowych lub betonowych użyty, winien być, jeżeli z natury jest zanieczyszczony, starannie wodą płynącą wyszlamowany ; — zaniedbanie tej czynności powoduje często bezwartościo-wość wykonanej roboty.

if

Rusztowanie. Jakkolwiek stawianie rusztowań należy do działu robót ciesielskich, to jednak, ponieważ są wstępem do robót murarskich i ściśle są z niemi połączone, należy się zaznajomić z tą częścią budownictwa, jeszcze przed szczegółowym omówieniem robót murarskich. Ogólne uwagi, jakie były podane dla rusztowań przy robotach ziemnych, zachowują swą ważność i dla rusztowań murarskich.

Fig. 8.

Rusztowanie dla murów zewnętrznych (frontowych), Fig. 8, dla budynku kilkupiętrowego stanowią londyny (sztandary) zwykle świerkowe, na kant z grubsza obrobione, o długości 12—15 metrów, a grubości w dolnym końcu około ²⁰/2o cm, a w górnym ¹²/12 cm, wkopane na 1'0 m w ziemię, w odległości od lica budynku na 24) m a od siebie na 2f50—3 0 m. — W praktyce stawia się londyny zwykle w osiach okien projektowanej budowy. Do londyn od strony budynku przystawiamy stojaki, grubości około ¹⁵/i5 cm w przekroju, dołem na krótkich podkładach ryglowych, sięgające do odsadzki murów parterowych, przymocowujemy je żelaznemi klamrami do londyn, na tych stojakach kładzie się rygle podłużne l2/15 cm grube, a na ryglach podłużnych rygle poprzeczne (maczulce), sięgające jednym końcem poza londyny, drugim przez całą grubość parapetów okiennych : rygle te zaściela się deskami 4 cm grubemi, jako pomost ruszto-waniowy. W wysokości 1 m, również od strony budynku, na stojakach pierwszego piętra utwierdzamy gwoździami 10 cm deskę, jako poręcz bezpieczeństwa, a bezpośrednio nad pomostem drugą, celem zabezpieczenia przeciw spadaniu z pomostu odłamków cegły na chodnik, prowizorycznie na czas budowy z rygli poprzecznych i desek poza londynami dla przechodniów ułożony. Jeżeli ruch

uliczny w miejscu budowy jest ożywiony, natenczas wskazanem jest cały parapet wzdłuż pomostu zaszalować deskami, ponadto urzędzie daszek ochronny ponad chodnikiem ze spadkiem ku nowej budowie powyżej oparkanienia placu. Dalsze stawianie pomostów na piętrach górnych, odbywa się w miarę postępu robót murarskich tak samo, jak na piętrze pierwszem. W celu usztywnienia całego rusztowania krzyżujemy je ponadto deskami 4 cm grubemi, przybijanemi do londyn od zewnętrz.

Na tern rusztowaniu głównem stawia się dla murarzy rusztowania pośrednie, składajęce się z kozłów i desek, na nich ułożonych.

Xr

ь

li

Donoszenie na rusztowanie materyałów budowlanych, jak cegły, wapna i t. p., odbywa się przy większych budowlach za pomocę przyrządów mechanicznych (pa-ternostry, windy), siłę ręczną lub motorową popędzanych, lub przez robotników po pochyłych pomostach (sztagach), zwykle ustawianych wewnątrz budynku w odpowiednich miejscach i zaopatrzonych poręczami.

Fig. 8 a.

Jeśli dla dostawiania materyałów używa się przyrządów mechanicznych, jest zbytecznem stawianie sztag w celach komunikacyjnych dla robotników na piętrach pracujących, wystarcza zupełnie (jak to w innych krajach w powszechnem jest użyciu) postawienie i należyte przymocowanie mocnych, krótkich, od piętra do piętra sięgających drabinek.

Rusztowanie drabinowe dla już istniejących budynków (Fig. 8 a.) podobne jest w ogólnym założeniu do rusztowania londynowego. Drabiny, do tego rusztowania użyte, muszą być silne, a dolne ich końce ostro okute. Utwierdzamy je górnym koncern do rygli z poziomu strychu wypuszczonych i silnie umocowanych przeciw dalszemu wysuwaniu się na zewnątrz i zbaczaniu w bok.

war-

Na pojedynczych piętrach przytwierdzamy je do wystrzałów, na parapetach okiennych deską ochronionych, zewnętrzny ich koniec zawieszamy kleszczami do drabin, pomost zaścielamy pojedynczą lub podwójną stwą grubych desek (dyli), a od strony wewnętrznej przytwierdzamy deskę poręczową. Rusztowanie wystrza-4 lowe, przedstawione na Fig.

Fig. 9.

IL

9., jest ze wszystkich najprostsze i najtańsze, i używa się go zwykle do robót rekonstrukcyjnych, j. np. przesklepianie otworów okiennych, naprawy fasad i t. p.

-ai

Patentowane rusztowanie wiszące dla fasad, zawieszane na wystrzałach z okapu dachu wypuszczanych, zwykle odnajmuje się na czas użycia.

ЗЕР

-Д

Fig. 10.

Wykonanie murów. Mury kamienne, z kamienia łamanego o minimalnej szerokości 0'60 m (Fig. 10.) wykonujemy, przestrzegając głównych zasad dobrego i prawidłowego murowania, t. j. pojedyncze kamienie powinny zwarto, bez próżnych miejsc, leżeć na ziemi lub poprzedniej warstwie, powinny być należycie między sobą wiązane, t. j. więzary „a“, czyli sztuki szerokością do lica muru, a długością w głąb muru naprzemian z wozówka-mi „b“, czyli sztukami długością do lica, a szerokością w głąb muru kładzionymi, przewiązywane, więzary narożne „c“ w dolnej warstwie długością w jedną, w górnej w drugą stronę zwracane. Przy stykach murów zewnętrznych, lub zewnętrznych z wewnętrznymi, wreszcie wewnętrznych między sobą, przestrzegać należy prawidłowego przewiązywania kamienia, warstwy dolnej z warstwą

ponad nią leżącą „dd“, jak również tego, ażeby fugi warstwy dolnej były nakryte kamieniem warstwy górnej, wreszcie, aby przestrzenie między pojedynczymi kamieniami każdej warstwy były szczelnie wypełniane drobnym kamieniem i zaprawą wiążącą, i aby każda warstwa cienkimi, płytkowatymi kamieniami i zaprawą była wyrównaną do poziomu. Dla dokładniejszego uzyskania poziomu warstw murów kamiennych wmuruwujemy często co dwie warstwy kamienne dwie lub trzy warstwy z cegły mocno wypalonej; mury takie zowiemy mieszanymi.

Fig. 11.

Mury ceglane (Fig. 12. 13. 14.) wykonuje się na tych sa- ‘; mych zasadach co mury kamienne, z tą tylko różnicą, że fugi poprzeczne między cegłami przebiegają jednostajnie. Przy murach, , mających pozostać w stanie surowym od zewnątrz niewyprawionym, przestrzegać należy jednostajności i czystości fug zewnątrz widocznych. Przy tych murach Fig. 11. 12. przez wstawienie obok „trzyćwierciówki“, „główki g“, uzyskujemy na zewnątrz piękne

Warstua 2 A

r=j

Warstwa 13.

Fig. 12.

Fig. 13.

Fig. 14.

wiązanie cegieł, tak zwane krzyżowe. Częste używanie dla przewiązania cegieł zamiast trzyćwierciówek tak zwanych kwaterek, czyli ćwierć-cegieł, jest niewłaściwe, ponieważ murarz zwykle tylko od lica muru ją kładzie, wnętrze zaś wypełnia cegłanym gruzem. Przy wiązaniu cegieł, przedstawionem na Fig. 13., są widoczne naprzemian „główki“ i „wozówki“ nad sobą ułożone, przy Fig. 14. tylko „główki“.

•vl=I

Mury dla wypełnienia ścian ryglowych muruje się tylko na wozówki, przyczem dla utrwalenia między ryglami przypasowuje się przez nacięcie cegłę, przytykającą do słupów lub mieczów ścian i przybitych do nich łat trójgraniastych. Fig. 15.

Mury kominowe są murowane także na wozówkę i na surowo bez wyprawy zostawiane.

Mury wolno stojące, do 3 m wysokie, można murować na jedną cegłę, jeżeli w odstępach około 3 metrów dajemy filary wzmacniające o grubości i szerokości półtorej cegły.

Mury zewnętrzne kilkupiętrowe dla domów mieszkalnych mają określoną swą grubość ustawami budowlanemi. Zasadą tychże jest, że mur najwyższego piętra ma grubość półtorej cegły, każde dalsze piętro niżej o pół cegły więcej. Przy użyciu jednak do konstrukcyi stropów i żelaznych dźwigarów zamiast belek, to pogrubienie o pół cegły powtarza się tylko co drugie piętro.

Jeżeli mury środkowe, równolegle do {rontowego muru położone, dźwigają obustronnie konstrukcye stropów i mają przewody kominowe, względnie wentylacyjne, to w najwyższych dwóch piętrach mają dwie cegły grubości, niżej co dwa piętra o pół cegły więcej ; jeżeli mury te dźwigają tylko jednostronną konstrukcyę stropów, to mur najwyższego piętra ma półtorej cegły grubości.

Mury graniczne (przyczółkowe) od strony sąsiada, na całą tychże wysokość aż do spodu fundamentów, winne być w pion, bez obsadzek murowane, aby uniknąć ewentualnie sporów z sąsiadem z powodu naruszenia granicznej linii powietrznej. Mury te mają na strychu grubość jednej cegły na najwyższem, poniżej położonem piętrze półtorej cegły, niższe zaś piętra, co dwa o pół cegły więcej.

Stawiając nowy dom bezpośrednio obok muru granicznego sąsiada, natrafia się często na odsadzki tegoż muru po stronie własnej, natenczas celem zapobieżenia osiadaniu się muru istniejącego przez ciśnienie muru nowego, odsadzki te omijamy przy mniejszych wyskokach, do 10 cm wynoszących, przez sztrabowanie, t. j. przez wysuwanie warstwy zewnętrznej co 2 cm na każdą warstwę (Fig. 16.) przy większych odsadzkach zapomocą konzol dźwigarowych, i położonego na nich dźwigaru podłużnego, położonego wzdłuż muru granicznego, na którym wspieramy mur nowy. Podczas całego okresu murowania przestrzegać należy, aby nowy mur nie przypierał do starego i był od niego całą swoją płaszczyzną przynajmniej 2 cm odległy ; dla pewności utrzymania tego odstępu wkłada się szalówki między mur stary, a nowy w wykonaniu będący, stawiając po kilka (2—3) od frontu, podwórza i w pośrodku muru.

mm

•фтж'

w.

«ISO

Л—

V/.

Fig. 16.

Kig. 17.

Jeżeli przez próbne odkopanie spostrzeżemy, że spód fundamentu sąsiedzkiego leży wyżej, aniżeli zamierzony wykop muru nowego (Fig. 17.), natenczas zmuszeni jesteśmy postępować z robotą z całą przezornością, aby nie spowodować osiadania się i rysowania budynku sąsiedzkiego. W tym celu murujemy mury główne, t. j. zewnętrzne i kominowe, aż na odległość 2‘0 m od granicy, pozostawiając poprzednio podczas wykopu piwnic wał ochronny wzdłuż całego muru granicznego sąsiada (e, f, g, h). Wał ten o wysokości co najmniej pół metra ponad spód fundamentów, a szerokości górą około 1'50 m, przekopujemy na szerokość fundamentów dla przedłużenia murów głównych, murujemy w tych miejscach fundament i część murów piwnicznych do wysokości murów, poprzednio już wykonanych „a, b“, poczem przekopujemy wał pomiędzy murami głównymi w „c“. Wymurowawszy te pośrednie filary do poprzedniej wysokości, w odstępach około dwumetrowych od siebie, możemy dopiero przystąpić do skopania reszty wału i uzupełnienia fundamentu i muru granicznego nowego.

Przesklepienia otworów drzwi i okien. Otwory drzwiowe lub okienne do 1*10 m rozpiętości przesklepia się na półtorej cegły z wniesieniem czyli strzałką 3—5 cm. Przy większych rozpiętościach a równem nadprożu korzystniej jest zamiast sklepienia a-łożyć otwór dźwigarami, ze sobą na końcach i w pośrodku ześrubowanymi o odpowiednim do rozpiętości profilu. Opieramy je po obu końcach na podkładach ciosowych lub betonowych, w odstępach co najwyżej 20 cm od siebie i na nich poziomymi warstwami murujemy. Obecnie wykonuje się często nadproża poziome żelazo-betonowe.

Otwory, których nadproże stanowi odcinek koła (segmentowe) Fig. 18. przesklepia się zwyczajnie na krążynach, dla których promieniem łuku jest rozpiętość otworu. Na figurze tej „a, b“ przedstawia linię oporu sklepienia, „c, h“ promień łuku, „e, f“ strzałkę, a ,f, g“ grubość sklepienia. Inne formy przesklepień są: Pełny

ft-

Jt

Fig. 18.

Fig. 19.

łuk (fig. 19.), dla którego długość promienia,, z punktu środkowego zatoczenia, wynosi połowę rozpiętości otworu ; ł rk kolebkowy lub koszowy (Fig. 20.), zatoczony z punktu środkowego „e“ promieniem o długości dwóch trzecich, oraz z punktów »b, c“, o długości jednej trzeciej rozpiętości otworu; przesklepienia ostrołukowe (gotyckie), których łuki (Fig. 21.) zatoczone są z punktów „a, c“, na jednym poziomie leżących, a promienie przenoszą połowę rozpiętości otworu.

Na Fig. 19. „a, b“, oznacza grubość sklepienia w pośrodku otworu, czyli w kluczu, „c, d“ grubość w oporze, „e, d“ wysklepek pod opór sklepienia, „e f“ promień, „f, h“ wzniesienie punktu zatoczenia łuku, „g, g“ nadmurowanie pach

\b

ib

/V

-----a'f......^------

mit

vH

Fig. 20.

Fig. 21.

Fig. 22.

sklepienia; spodnia płaszczyzna jest podniebieniem sklepienia. Przesklepienia otworów, oraz zasklepienia przestrzeni o łuku pełnym lub kolebkowym, koszowym, wykonujemy na krążynach (bugstelach) Fig. 22., sporządzonych z dyli w dwóch warstwach naprzemian zbitych, — przyczym promień łuku jest o 3 cm mniejszy, aniżeli połowa rozpiętości otworu, — a ustawionych w odstępach, najwyżej P50 m od siebie, na legarach podłużnych, spoczywających na pionowych stojakach. Przy większych rozpiętościach usztywniamy je między sobą krzyżowaniem podłużnym i poprzecznym. Krążyny zaszalowujemy deskami obok siebie kładzionymi, a na nich sklepimy równocześnie z obu oporów ku kluczowi. Zasadą prawidłowego wykonania sklepień jest r cegły kładzione pionowo do łuku, fugi ścisłe i równo szerokie, uzyskane przez odpowiednie przycięcie cegieł do promienia łuku, klucz sklepienia szczelnie dopasowany i zabity, wiązanie cegieł między sobą i opory sklepienia prawidłowo wykonane.

Grubość przesklepień otworów zależną jest od rozpiętości, wysokości strzałki i obciążenia; przy rozpiętości do dwóch metrów dochodzącej, a wysokości strzałki 15 cm wystarczającą jest grubość półtorej cegły, przy rozpiętościach większych, dwu cegieł w oporze a półtorej w kluczu; przesklepienia poprzeczne mało obciążone (n. p. łęki), dzielące kurytarze na pola kwadratowe (Fig. 26.) mają dostateczną grubość przy rozpiętości nieprzenoszącej 3'0 m, półtorej cegły w oporze, a jednej cegły w kluczu.

Fig. 23.

Ponieważ sklepienia łęków (gurtów) i ewentualnie na nich spoczywające zasklepienia, mimo najdokładniejszego wykonania, po rozebraniu rusztowania krążynowego osiąść się muszą, przeto celem przeszkodzenia raptownemu osiadaniu się, a temsamem i rozluźnieniu się spójności sklepienia we ługach, spowodowanych rozebraniem rusztowania krążynowego, podkładamy przy stawianiu tegoż, pod każdy stojak woreczki uszyte z silnego płótna, o pojemności około 2 litrów, wypełnione suchym piaskiem i szczelnie zawiązane, albo też kliny podwójne, i gdy już zaprawa sklepień na pół stężała, zwalniamy przewiązanie woreczków, aby piasek pod ciśnieniem powoli z woreczka mógł uchodzić, a przez to i krążyny z pod podniebienia sklepienia mogły się obniżać. Gdy to obniżanie już ustanie, rozbieramy całe rusztowanie. Przy użyciu klinów rozluźniamy je przez stopniowe i częściowe wysuwanie tychże.

Fig. 24.

Zasklepienie przestrzeni. Przestrzenie ubikacyi o podrzędniejszem przeznaczeniu, jak : piwnice, sutereny, magazyny, sale fabryczne, stajnie i t. p„ zasklepiamy sklepieniami segmentowymi (Fig. 24.), wspartymi na dwóch, naprzeciw siebie stojących murach, o dostatecznej wytrzymałości, albo murach i gurtach, wreszcie; co obecnie jest najpowszechniej w użyciu, na murach i dźwigarach. Strzałka tych sklepień wynosi jedną szóstą, lub, co najwyżej, jedną ósmą rozpiętości, a jeżeli sklepienia są więcej obciążone, n. p. gdy ponad niemi znajdują się sklepy lub magazyny, napełnione ciężkimi towarami, sale szkolne i t. p., wysokość

Ii

strzałki musi wynosić od jednej czwartej do jednej szóstej rozpiętości, naturalnie przy odpowiedniej wytrzymałości murów i dźwigarów. — Grubość tych sklepień do rozpiętości 2’50 m wynosi 0‘30 m w oporze a 015 ш w kluczu, przy większych rozpiętościach 0‘45 m w oporze a 0'30 m w kluczu — Sklepi się bez rusztowania rzędami na przesuwanej krążynie, poczynając od strony węższej, obustronnie i postępując ku środkowi, przyczem ostatnie rzędy cegieł, klucz sklepienia tworzące, muszą być ściśle do siebie dostosowane; po zasklepieniu zalewamy całą górną płaszczyznę zaprawą wapienną dla uszczelnienia fug między cegłami i nadmuruwujemy wzdłuż sklepienia pachy.

/I

чЧ

Inny rodzaj przesklepień stanowią sklepienia żaglowe (kształt wiatrem wzdętego żagla przypominające) (Fig. 24.) między czterema murami, lub też murami i gurtami wykonywane, maja zastosowanie dla rozpiętości 2-50—3 50 m.

Fig. 25.

Strzałka tych sklepień ma zwykle jedną czwartą rozpiętości i jest jednakową dla obu łuków, t. j. na długości, jak i szerokości, przesklepić się mającej ubikacyi. Sklepimy równocześnie, z czterech rogów poczynając, rzędami przekątnymi z wolnej ręki, opierając na t. z. gniazdach oporowych, pozostawionych lub wyciętych, albo w murach albo na gurtach, t. z. kołnierzach. — Warstwy sklepienia, stykające się ze sobą na osi podłużnej i poprzecznej sklepienia, przewiązujemy między sobą wzajemnie w zygzak, czyli ka-nafas, zresztą postępujemy, jak przy sklepieniu poprzedniem.

¹

   Piasek, o ile możności ostry, bez namułu i wolny od wszelkich zanieczyszczeń ziemnych, należy odbierać od dostawcy w należycie i regularnie usypanych figurach na drugi dzień po usypaniu (odbieranie na fury jest niekorzystnem, gdyż pojemność tychże stale maleje, a przez nieszczelność pak wiele po drodze się gubi).

²

   Kamienia łamanego, łożystego do murów fundamentowych, przyczem

³

należy doglądać układania w stosy, gdyż brak należytego dozoru powoduje, że stosy

ff

Sklepienia beczułkowe o pełnym łuku, lub kolebkowe o łuku spłaszczonym» mające zastosowanie dla większych przestrzeni i rozpiętości, oraz dla większego obciążenia ubikacyi przesklepionych, murujemy, jak to już poprzednio przy Fig. 22. opisano. — Jeżeli linia oporów w ścianach podłużnych natraîia na otwory drzwiowe lub okienne, omijamy je, konstruując ponad tymi otworami lunety, wcinające się swemi płaszczyznami w sklepienie (Fig. 25.). Lunety te, sięgające czasem aż do osi podłużnej sklepienia i równomiernie rozłożone po obu stronach tejże, stanowią bardzo wdzięczne pole do dekoracyi sklepienia i bywają stosowane w zasklepieniu kościołów, w wielkich salach, zwłaszcza w dawniej budowanych refektarzach klasztornych, bibliotekach i t. p.

Sklepienia krzyżowe (Fig. 26.), przeważnie zasto-sowywane nad kwadratowemi przestrzeniami, są to cztery wzajemnie wspierające się lunety; mają strzałki w linii oporu równe połowie rozpiętości. Sklepi się je na rusztowaniu krążynowym, ustawiając przy murach wspor-nych, względnie gurtach, 4 krążyny o pełnym łuku, zaś na przekątniach dwie wzajemnie przecinające się krążyny o tej samej strzałce, albo, co zwykle się za-stosowuje, o strzałce wzniesionej, a to celem nadania temu sklepieniu wyglądu bardziej lekkiego, nie przygniecionego. — Tych 6 krążyn oszalowujemy pod podniebienie i sklepimy równocześnie z czterech rogów warst-

'//////A

\ч

Fig. 26.

/a-

Fig. 27.

wami przekątnymi, a pojedyncze warstwy na przekątniach się stykające wiążemy naprzemian, czyli na ka-nafas wklęsły. Celem wykreślenia łuku dla krążyny przekątnej, zataczamy na szerokości boku kwadratu luk pełny, zmniejszony o grubość szalowania krążyny, dzielimy podstawę tegoż łuku na pewną ilość części o szerokości około 15 cm i wykreślamy pionowe aż do spotkania się z linią łuku (Fig. 27.), następnie długość przekątnej skróconą o szalowanie, dzielimy na tę samą, co poprzednio ilość równych części, wykreślamy linie pionowe i odcinamy po porządku na tychże wysokości, na poprzedniem wykreśleniu otrzymane, a łącząc te punkta na pionowych, przez odcięcie wysokości uzyskanych ze sobą, otrzymamy linię łuku przekątnej. Jeżeli sklepienie ma być wzniesione, to wysokość wzniesienia dodajemy do wysokości środkowej (9.) i odniżamy na każdej pionowej odpowiednią część, aż do spotkania się z lukiem pierwotnym (3.). W ten sposób otrzymujemy łuk wzniesiony na Fig. 27., linią kreskowaną oznaczony.

Sklepienia ostrołukowe (gotyckie) są dalszym rozwinięciem znacznie wzniesionych sklepień krzyżowych.

*a/t

Przez zmianę i pomnożenie punktów wykreślenia łuków, otrzymujemy w pierwotnych czterech płaszczyznach 16 lunet (Fig. 28.) lub więcej płaszczyzn w miarę bogactwa sklepienia, przez dalsze ich członkowanie, które się wzajemnie wspierają lub przecinają, a w miejscach przecięć wklęsłych tworzą t. z. żebra, albo tylko w wyprawie profilem naznaczone, albo też z cegły formowanej, lub ciosu skonstruowane i równocześnie z płaszczyznami sklepienia, na rusztowaniu krążynowym zasklepione.

•a’s»

Sklepienia kopułowe (baniaste). Ponad przestrze-czworobocznymi, ośmiobocznymi lub kulistymi, г na środkowem przecięciu się dwóch podłuż-

nych przestrzeni, budujemy dla budynków kościelnych lub publicznych, sklepienia kopułowe, które, stosownie do założenia, są wieloboczne, okrągłe lub eliptyczne. Sklepienia wieloboczne wykonuje się na rusztowaniu krążynowym zaszalowanym, sklepienia koliste lub eliptyczne, z wolnej ręki kręgami do promienia prowadzonymi. Każdy krąg dla siebie zamknięty jest na murze podstawowym t. z. bębnie, przyczem przestrzegać należy, ażeby cały jego ciężar wraz z sklepieniem przeniesiony był na filary narożne, ograniczające przestrzeń zasklepioną.

Sklepienia kopułowe są albo w całości do wierzchu ich podniebienia zamknięte, lub też w górze otwarte, rozporowym wieńcem ciosowym zakończone, na którym stawiamy bęben dla latarni kopuły, zakończonej znów sklepieniem kopulastym. Stosunek dolnego promienia sklepienia kopułowego do promienia wieńca w świetle otworu jest zwykle jak 1 : 6, czyli że dla 6'0 m promienia dolnego kopuły promień wieńca w świetle wynosi 1‘0 m. Grubość sklepienia stosownie do rozpiętości wynosi w nasadzie 0'30 w jednej czwartej wysokości, w dalszym ciągu 0*15 m, albo 0‘45 m

Robił z

w nasadzie, a 0'30 m w trzech czwartych wysokości strzałki. W pierwszym wypadku mury podstawy czyli bębna, wynoszą 060 m, w drugim 0*75 m. Według tego obciążenia, doliczając jeszcze ciężar konstrukcyi dachu z pokryciem i ciężar przypadkowy, zakładamy filary narożne, dźwigające cały ciężar kopuły z podstawą tejże, oraz i ciężar gurtów tak, aby całkowite obciążenie pod-«i * nr"L stewy filarów nie przenosiło 2’5 kg na 1 cm kw. рнв? T'-    Sklepienie płaskie sufitowe (Fig. 29.), między dźwi

Fig. 2 >.

garami wykonywane, murujemy po największej części z cegieł pustych, na wzdłuż dwudziurowych, na ostrej zaprawie cementowej, a to dwie warstwy płazem, trzecią rębem, przestrzegając, aby w otwory w cegłach na czołach obficie zaprawę nałożono, która po stwardnieniu tworzy cementowe (dybie) czopy, wzmacniające znacznie trwałość sklepienia. Strzałka tych sklepień wynosi co najwyżej 4 cm przy rozpiętości do P50 m., większe rozpiętości wskutek lekkiej i płaskiej konstrukcyi tych sklepień nie są wskazane. Po zasklepieniu wyprawia się całą spodnią powierzchnię zaprawą wapienno-cementową do równej płaszczyzny.

Dźwigary do tych sklepień obok odpowiedniej potrójnej wytrzymałości mają mieć szerokie podstawy dla dostatecznego oparcia sklepienia, ponadto dla usztywnienia boki ich wypełnić należy cegłą na zaprawie cementowej, na ukos do górnego ich brzegu.

Oprócz pował ze zwykłej pustej cegły jest jeszcze bardzo wiele innych systemów sklepień płaskich, odmiennych od siebie formą cegły, sposobem murowania i t. p., a między innemi : „Patent Schneider“ cegłą felcowaną; „Patent Hönel“ cegłą kombinowaną klinową; system „Schuhmacher“ cegłą o stykach naprzemian klinowych i wklęsłych; „Patent Demski“ cegłą pustą zwykłą, wzmacniane przez pręty żelazne, przez otwory cegły od dźwigara do dźwigara sięgające i wiele jeszcze innych.

Przewody kominowe. W piwnicach, a w budynkach niepodpiwniczonych w parterze, zakładamy przewody kominowe o cylindrowym przekroju, średnicy 15 cm, w takiej ilości, ażeby do jednego przewodu na tym samym piętrze nie więcej, jak dymy z dwóch pieców wpuszczone zostały i prowadzimy je aż do 1 m ponad grzbiet dachu. W piwnicy i na strychu pozostawiamy otwory do czyszczenia przewodów, 15 cm szerokie a 25 cm wysokie, które się zaopatruje później drzwiczkami żelaznymi, w piwnicy pojedynczymi, zaś na parterze i strychu podwójnymi, na klucz zamykanymi. jeżeli komin, na zboczu płaszczyzny dachu położony, swą wysokością przekracza już P50 m, to dla uzyskania wolnego przewiewu powietrza uzupełniamy wysokość żądaną nasadzoną rurą kamionkową lub blaszaną.

W ciągu murowania uważać należy, ażeby fugi między cegłami były należycie wapnem wypełnione, a wewnętrzna płaszczyzna cylindra starannie zaprawą wapienną na grubość półtora centymetra wyprawiona i wygładzona, oraz, ażeby oddalenie części drewnianych konstrukcyi stropów, dachów i ścian od przewodów wynosiło najmniej 15 cm. Przy murowaniu komina powinna być cegła do zaokrąglenia cylindra należycie przycięta i przystosowana, bez wypełniania dziur drobnymi kawałkami cegły. Kawałki te przy czyszczeniu komina z łatwością wyłamują się i wy-

padają, odkrywając szczeliny między cegłami na zewnątrz, które później bywają często przyczyną pożarów. Do jednego przewodu pod żadnym warunkiem nie można wpuszczać dymów z dwóch kondygnacyi, ponieważ dym z pieca parterowego zapełni piec i ubikacye innych piąter. Przewody dla większych ognisk kuch nnych albo pralni i pieców piekarskich dla domowego użytku, wogóle przy paleniskach, gdzie większy ogień jest potrzebny, winny mieć średnicę 30 cm przy odpowiednim pogrubieniu muru. Budowa kominów dla celów przemysłowych podlega osobnej ustawie budowlanej i stanowi odrębną specyalność fachową.

Przewody wentylacyjne. Dla odświeżenia powietrza, t. j. dopływu świeżego a odprowadzenia zepsutego, pozostawiamy w murach budynku kanały, czyli przewody wentylacyjne, zamykane metalowymi ruchomymi żaluzyami lub klapami.

Kanały te, co do ich rozmiarów w świetle, są rozmaite w miarę przeznaczenia ubikacyi przewietrzać się mającej, i tak : przewody z kuchen, spiżarni, łazienek i wychodków mają rozmiar 15/15 cm i zakładane bywają około 30 cm poniżej powały; przewody z ubikacyi, gdzie równocześnie więcej osób się gromadzi, jak: szkoły, sale zebrań, sale balowe, albo też, gdzie powietrze jest z innych przyczyn zanieczyszczone, jak : szpitale, restauracye, kawiarnie, koszary, wreszcie lokale fabryczne, otrzymują przewody o 15—20 cm szerokości a 30—45 cm długości w świetle. Przewody, doprowadzające powietrze, zakładamy w murach zewnętrznych ponad podłogą, zaś odprowadzające w murach kominowych pod powałą. Dla zwiększenia odpływu powietrza umieszczamy w otworach górnych wiatraki wirujące, motorem elektrycznym często w ruch puszczane.

Krycie dachów. Materyałem do krycia dachów w zakresie robót murarskich, a względnie zduńskich (do których zaliczamy stawianie pieców, okładziny ścian płytami sztucznymi), są płyty kamienne, sztuczne i naturalne. Do pierwszych należą:

Ul

Fig. 30.

Fig. 31.

dachówki, płyty cementowe i przeróbki azbestu, pod nazwą eternitu, azbitu, w handel wchodzące, do drugich: naturalne płyty ciosowe i łupek. Dachówki, materyał najstarszy i najwięcej rozpowszechniony do ogniotrwałego krycia dachów, są ciągnione albo prasowane; dachówka ciągniona zwykła, prosta, najczęściej z zaokrąglonym dolnym brzegiem, karpiówka kładzie się jak wszystkie dachówki na połaceniu dachowym pojedynczo lub podwójnie (Fig. 30.), zawieszając ją na łacie tak zwanym nosem; fugi podłużne idą równolegle do siebie przez całą płaszczyznę pokrycia w jednej linii, albo się wymieniają wzajemnie; przy kryciu podwójnym nakrywają się warstwy w jednej trzeciej ich długości tak, aby część górna każdej dachówki była dwoma warstwami nakrytą, albo tak zwanym sposo- • bem szwedzkim, rycerskim, gdzie dolny brzeg dachówki wystaje tylko o jej zaokrąglenie z pod warstwy ją przykrywającej (Fig. 31.). Dachówki przy niektórych budowach bywają różnokolorowe, glazurowane, często w barwną mo-zajkę na płaszczyznach dachu układane.

nosem

Dachówki żłobkowe, najwięcej używane w krajach południowych (Fig. 32.), tworzą rodzaj przepołowionego ściętego stożka, opatrzonego na górnej szerszej połowie do zaczepiania. Kładzie się je w dwóch warstwach, dolne wklęsłością, górne wypukłością na wierzch (Mönch und Nonne), nakrywającą styki warstwy dolnej. Ten rodzaj dachówek może być użytym do krycia dachów o małym

nachyleniu, lecz u nas nie ma zastosowania z powodu znacznego ciężaru ; używamy ich tylko jako nakrycie grzbietów dachowych (gąsiory). Fig. 30.

Dachówki faliste (esowate), przeważnie na Wołyniu zastosowane, (Fig. 33.), są znacznych zwykle rozmiarów, ciężkie i łatwo przy transporcie się łamią.

Dachówki prasowane felcowe (Fig. 34.), różnych systemów i sposobów felco-wania, są ze wszystkich rodzajów dachówek najpraktyczniejsze i najwięcej używane.

Krycie dachów dachówkami ciągnionymi odbywa się zwykle na zaprawie wapiennej, dachówkami prasowanymi na sucho, kitując je czasem niepotrzebnie od spodu wapnem, albo na taśmach z papy terowanej. — Gąsiory kładziemy zawsze na tłustej zaprawie wapiennej.

V/''

Fig. 33.

W miejscowościach, obfitujących w ostry piasek lub drobnoziarnisty żwir rzeczny, korzystnym jest wyrób i krycie dachów felcowanymi płytami cementowymi. Płyty z cementu i piasku w stosunku 1:1, na ręcznych prasach wyrabiane, wykonuje się w kolorze naturalnym lub zabarwione i po należytym stwardnieniu pod wodą kładzie się kryciem pojedynczym na ołaceniu dachowym. Ponieważ cement nie kurczy się ani paczy, przeto ścisłe dopasowanie fug felców jest możliwe i kitowania nie potrzebuje. — Krycie tymi płytami zaliczamy do cięższych, zatem i kon-strukcya dachu pod to pokrycie musi być silniejsza. Układanie w pstre desenie, obecnie po wsiach rozpowszechnione, jest nieestetyczne.

Krycie eternitem jest zwykle podwójne, na szalowaniu dachowym gwoździami po przekątni przybijane; z powodu równości płyt krycie to jest również szczelne.

■л

Krycie płytami ciosowymi naturalnymi, jest używanym wyjątkowo tylko przy monumentalnych budowach, a obecnie coraz mniej i należy do robót kamieniarskich.

Krycie łupkiem morawskim na ołaceniu lub oszalowaniu dachowym (Fig. 35.), djagonalne pojedyncze lub podwójne; w miejscowościach, dla których koszta transportu tego ciężkiego materyału nie są za wysokie, ma bardzo obszerne, a gdzieniegdzie prawie wyłączne zastosowanie. Wadliwością tego łupku jest, że pod wpływem mrozu dzieli się na płyty cienkie, niedość wytrzymałe i potrzebuje częstej wymiany.

Fig. 34.

Łupek angielski jest na działanie mrozu wytrzymalszy i lżejszy, kryje się podwójnie warstwami poziomymi na oszalowaniu, (Fig. 36.), lecz ten sposób krycia, jakkolwiek dobry, jest u nas za kosztowny, przeto używany tylko przy monumentalnych budowach.

Z natury rzeczy zaliczyć tu wypada krycie dachów papą asfaltową; papa ta, której fabryki wiele rozmaitych gatunków pod rozmaitymi nazwami wyrabiają, jest

ГГТ

Fig. 35.

Fig. 36.

Fig. 37.

to filc papierowy, nasycony masą asfaltową o różnych składnikach; niektóre z nich są na gorąco walcowane i mają różną grubość i wytrzymałość. Kryje się dachy o płaskim nachyleniu pojedynczo lub podwójnie (Fig. 37.) warstwami poziomymi do szalowania przybijanymi, fugi .«zapełnia się po nakryciu warstwą asfaltu na gorąco i częstokroć powleka się jeszcze cały dach tą masą i posypuje piaskiem. Krycie

to, dobrze wykonane, jest wobec płaskiego dachu i bardzo lekkiej jego konstrukcyi pod względem ekonomicznym najkorzystniejsze, nadaje się przeto najlepiej dla budynków przemysłowych, fabrycznych, magazynów i gospodarstwa wiejskiego.

PIECE OGRZEWALNE.

roz- -

roz-

Do ogrzewania ubikacyi służą piece, murowane z kamienia rzecznego lub kafli, albo też piece żelazne i do opalania gazem. Wielkość ich zależną jest od miarów i położenia ubikacyi. Dla ogrzania 100*0 m³ ubikacyi do 20° C. potrzebną jest przeciętnie 6*0 m¹ ogrzewalnej płaszczyzny przy piecach murowanych, przy piecach żelaznych stosownie do ich konstrukcyi 1*50 do 2*00 m¹. Ustalając jednak miary pieców uwzględnić należy położenie ubikacyi, t. j. czy ich ściany i powały przypierają do ubikacyi ogrzewanych lub nie. I tak : pokój, którego dwie ściany są murami zewnętrznymi, lub przypierają do ubikacyi zimnych, jak n. p. do sieni, klatki schodowej i t. p., oraz pokój piętra najwyższego, wreszcie pokój nad magazynami, sienią wjazdową, potrzebuje znacznie większego pieca, jak pokój między trzema murami, ogrzanymi przez przypierające do nich ogrzewane ubikacye, oraz, gdy pod podłogą i nad sufitem znajdują się przestrzenie ogrzane. Zasadą dobrego pieca jest, ażeby ciepło wydzielające się przez palenie na ognisku, przechodziło jak najdłuższą drogę i udzielało się ścianom pieca, zanim dostanie się do przewodu kominowego, następnie, aby wewnętrzne przewody (ciągi) pieca były łatwo do przeczyszczania dostępne, wreszcie, aby spalenie się na ognisku było o ile możności całkowite, t. j. aby dopływ powietrza, stosownie do rodzaju paliwa, był przez odpowiednie założenie rusztów, a odpływ przed odpowiednie przewody kominowe należycie uregulowany. Piece żelazne mamy rozmaitych systemów, zaletą tychże jest łatwość i szybkość ustawienia, oraz to, że stosunkowo do pieców murowanych zabierają mało miejsca w ubikacyi, wadą zaś, szybkie ich oziębianie się i silne promieniowanie ciepła. Piece żelazne małych rozmiarów przez konstrukcyę żebrową otrzymują znaczną ogrzewalną płaszczyznę, a przez otoczenie właściwego pieca cylindrem metalowym paraliżuje się promieniowanie ciepła na zewnątrz. Przez dobre wypełnienie wewnętrznych ścian pieca ogniotrwałą glinką uzyskuje się wolniejsze jego stygnięcie. Na te trzy warunki konstrukcyjne powinno się uważać przy wyborze i zakupnie pieców żelaznych.

Z pomiędzy różnego rodzaju systemów budowy takich pieców, najopowied-niejsze są piece w płaszczach, zwykle odpowiadające swoją konstrukcyą wyżej wymienionym trzem warunkom, oraz piece żarzące, w których materyał spala się powoli a dokładnie. Oprócz wymienionych pieców mamy jeszcze piece gazowe; posiadają one ten wielki błąd, że ciepło wydziela się na przestrzeń ubikacyi tylko bezpośrednio z płonącego gazu świetlnego, zatem wydają ciepło tylko tak długo, jak długo gaz się w nich spala, co dla utrzymania ubikacyi w jednostajnej temperaturze przy obecnych cenach gazu jest za kosztowne. Przy nieumiejętnym lub lekkomyślnym obchodzeniu się z nimi, przez nienależyte zamknięcie dopływu gazu, mogą stać się dla życia ludzkiego niebezpieczne.

Ogniska kuchenne czyli kuchnie.

Dla sporządzania potraw mamy ogniska kuchenne, murowane z cegły lub kafli, żelazne i opalane świetlnym gazem.

Rozmiary kuchen zależne są od ilości osób i od ilości potraw, które równocześnie sporządzone być mają, wreszcie od tego, czy kuchnie te służą tylko dla użytku domowego, czy też obsługują jakie zakłady, n. p. restauracye hotelowe, szpitalne i t. p. Dla małych rodzin, albo dla gotujących skromne obiady, wystarczającą jest kuchnia mająca płytę 0*60/0*60 m, jedną pieczarkę czyli szabaśnik (brat-rurę) i kociołek na wodę. Dla rodzin większych, albo w mieszkaniach dla majętniejszych lokatorów, kuchnia ma płytę 0*70/0'90 m, dwie pieczarki, kociołek na wodę, ruszt ponad płytą dla grzania talerzy i przegrzywacz na naczynie stołowe (réchaud). Najpowszechniejsze i dla gospodyń najulubieńsze są kuchnie murowane z kafli białych z okuciem i przyborami żelaznymi, szlifowanymi, z kociołkiem miedzianym z drzwiczkami pieczarek na dół się otwierającymi.

Kuchnie żelazne, wykładane kaflami i wyleprone wewnątrz glinką ogniotrwałą, są bardzo dobre, lecz z powodu ich wysokiej ceny mało rozpowszechnione.

W miastach, gdzie gaz świetlny jest do dyspozycyi, przystawia się dla wygody lokatorów większych mieszkań kuchenki gazem ogrzewane, o jednym lub dwu otwartych paleniskach, umieszczone na konsolach w mur wpuszczonych lub na odpowiednio skonstruowanym żelaznym stoliku.

Najlepsze są kuchnie gazowe, służące dla całego zapotrzebowania, ponieważ z chwilą zapalenia gazu otrzymujemy do gotowania lub pieczenia potrzebną temperaturę, gdy przy kuchniach, drzewem lub węglem opalanych, traci się wiele na czasie i na opale, zanim się wymaganą temperaturę uzyska. Znaczne koszta zakupienia kuchni gazowej oraz gazu są przeszkodą do rozpowszechnienia ich użycia.

Piece piekarskie.

Dla użytku domowego stawiamy powszechnie piece murowane, na zewnątrz wyprawiane, łub też z okładzinami kaflowymi. W miastach stawia się je dla użytku wszystkich mieszkańców w ubikacyach suterenowych, zarazem i na praczkarnie służących (Fig. 38.), w budynkach o małej ilości mieszkań w kuchniach obok ognisk kuchennych (Fig. 38 a.). Rozmiary tych pieców są zależne od ilości pieczywa, jakie równocześnie ma być w nich wypiekane. Piec na 6 bochenków chleba ma wewnętrzne rozmiary 0'60 m szerokości a 0*90 m długości, wysokość zwykle 0’30 m.

fjfH

Fig. 38.

Zasadą dobrego pieca jest jednostajna temperatura, jak najdłużej w piecu utrzymana. W tym celu przewody dymowe rozgałęziamy ponad sklepieniem pieca, a spód tegoż staramy się ogrzać przez dobre przewodniki ciepła, n. p. dając popod polepę glinianą warstwę szkła w kawałkach, zabezpieczoną od szybkiego Stygnienia, z umieszczoną pod spodem warstwą materyałów niepalnych, o własnościach złego przewodnika ciepła (popiół).

Piece piekarskie przemysłowe lub fabryczne mają znaczne rozmiary i są zwykle podwójne, ponad sobą leżące, albo składając się z całego szeregu obok siebie stojących.

Lei

II

OSADZENIA.

I

i-

Równocześnie z wykonaniem murów osadzamy w miarę postępu murowania : futryny drzwiowe piwnic i suteren, ciosy cokołowe i podkłady ciosowe pod dźwigary sklepień piwnicznych, stosownie do wysokości profilu dźwigarów swą górną płaszczyzną położone. Ciosy cokołowe okładzinowe, nie przewiązywane z murem, muszą być odpowiednimi pojedyńczymi lub widłowatymi klamrami z murem związane. Następnie osadzamy futryny i kratki okienek piwnicznych, kratki okien suterenowych i dźwigary.

Fig. 38 a.

Wszystkie żelazne części konstrukcyjne powinne być przed osadzeniem należycie pominiowane, zaś z murem stykające się części drewniane futryn drzwiowych i okiennych poterowane.

Futryny bram wchodowych lub wjazdowych najkorzystniej osadzać równocześnie z wykonaniem murów, ponieważ silniej są

w nich utwierdzone, ponadto, zwłaszcza przy bramach wjazdowych o ciężkich skrzydłach dębowych, dobrze jest związać je z murem odpowiednimi klamrami do futryn przyśrubowanymi. Futryny drzwi, jeżeli licują z murem i są do lica muru zamykane, powinny być celem zabezpieczenia wysuwania się z muru na zewnątrz także wzmocnione 4 klamrami (Fig. 39.). Po ukończeniu krycia dachu, osadzamy futryny okienne, wypełniając szczelnie przestrzeń wolną powstającą pomiędzy futryną a murem pakułami, wełną drzewną i t. p. materyałem, izolującym dopływ zimnego powietrza od zewnątrz. Przed wyprawą wewnętrzną zakładamy

wszelkie instalacye wodociągowe, oświetlenia elektrycznego lub gazowego, zaś po wykonaniu wyprawy sufitów i zewnętrznych ścian, osadzamy zamknięcia wentylacyjne, drzwiczki kominowe, haki sufitowe dla świeczników, haki przesuwalne dla firanek i portier, pręty do zawieszania obrazów, stopnie schodów z poręczami, urządzenie łazienek i klozetów.

IZOLACYĘ.

W celu zabezpieczenia murów od wsiąkania w nie wilgoci ziemnej, izolujemy czyli przerywamy bezpośrednie stykanie się murów z ziemią, albo z murami, które, mając ze ziemią styczność, wsiąkają wilgoć. Izolacyę tę wykonujemy warstwą asaltu na 1 cm grubą, kładzioną na murach piwnicznych lub w budynkach niepodpiwni-czonych, na murach fundamentowych 15 cm poniżej podłogi parterowej, która w budynkach mieszkalnych zawsze przynajmniej 0'50 m ponad najwyższy poziom przytykającego do murów gruntu powinna być wzniesioną.

Mury cokołowe, to jest te, które znajdują się pomiędzy poziomem ziemi a podłogą parterową, ochraniamy, oprócz warstwy asfaltowej, także przewiewnymi kanałami powietrznymi (Fig. 40.) murowanymi pod chodnikiem, wreszcie obrukowaniem od zewnątrz ze spadkiem od budynku, dla odprowadzania wody opadowej.

Fig. 40.

Ten sam sposób izolacyi wykonujemy dla podłóg parterowych budynków nie-podpiwniczonych, ponadto w celu większego zabezpieczenia materyału drzewnego nie wypełniamy przestrzeni pomiędzy legarami nasypem rumowiska lub piasku, lecz układamy legary końcami do murów naprzemian nieprzytykające, a doprowadzając powietrze od zewnątrz z możliwym wylotem powietrza z pod podłogi do przewodu kominowego, wytwarzamy przewiew powietrza bardzo korzystny dla trwałości podłóg (Fig. 41).

Izolacyę przed wpływami zewnętrznego zimnego powietrza w budynkach, mających ściany o cienkiej konstruk-cyi ryglowej wypełnionej cegłą, od zewnątrz zwykle nie wyprawianej (ściany pruskie) wykonujemy, obijając ściany wewnątrz, pod wyprawą, płytami korkowymi, lub impregowa-nymi i prasowanymi płytami słomianymi 5 cm grubymi, albo też trzcinując przed wyprawą ściany całe podwójnie, t. j. krzyżowo.

Izolacya korkowa lub płytami słomianemi jest także stosowana dla stłumienia głosu przechodzącego przez cienkie ściany działowe lub powały z jednego mieszkania do drugiego.

Położenie podłogi lub posadzki najniższych ubikacyi budynku powinno z reguły być 0'60 m wyższe, jak naj-t wyższy stan wody zaskórnej. Jeżeli jednak zmuszeni jesteśmy podłogę tę ułożyć w poziomie wody zaskórnej, тщЦЩ a odprowadzenie tejże kanalizacyą lub drenami z powodu lokalnych warunków jest niemożebne, natenczas izolujemy ją, kładąc pod podłogę warstwę betonową o ostrej, t. j. czy-stej zaprawie cementowej, 10—15 cm grubą, na całej przestrzeni. Mury, tę przestrzeń okalające, murujemy również na zaprawie cementowej do wysokości przynajmniej 0‘30 m ponad najwyższy stan wody zaskórnej, wyprawiamy je od strony izolować się mającej ubikacyi „ostrą“ zaprawą cementową i na całą tę posadzkę, oraz na płaszczyznę murów przypierających, kładziemy warstwę asfaltu naturalnego 10 do 15 mm grubą, należycie wygładzoną, a na niej dopiero podłogę drewnianą, spodem należycie wyterowaną.

Mm.

PI

Fig. 4'.

WYPRAWY WEWNĘTRZNE.

Po ukończeniu pokrycia dachu i ułożeniu posadzki strychowej, przystępujemy do wyprawy wewnętrznej, rozpoczynając od murów strychowych i kominowych, i osadzając równocześnie w otworach kominów drzwiczki wycierowe. Na murach tych daje się zwykle wyprawę surową, t. j. chropowatą, niegładzoną („pod gont“). Następnie wyprawiamy sufity, obijając oszalowanie trzciną suchą, obraną z zewnętrznej

cienkiej błonki. Trzcinę przymocowuje się zapomocą palonego drutu, w odstępach około 20 cm gwoździami sufitowymi przybijanego, albo też przybija się gotowe maty trzcinowe. Jeżeli wyprawa sufitów, czy- to dla pewniejszego przytępienia odgłosu z górnego piętra, lub też dla celów dekoracyjnych sufitów, ma być silniejszą, natenczas trzcinujemy podwójnie (krzyżowo), dając dwie warstwy trzciny lub mat, każdą osobno przybijaną tak, aby pręty trzciny warstwy górnej krzyżowały się z prętami warstwy dolnej. Przy trzcinowaniu przestrzegać należy, ażeby styki trzcino-wania lub mat tak były utwierdzone, aby nie tworzyły fugi, lecz aby pojedyncze pręty wymieniały się wzajemnie i spoczywały swymi końcami na dwóch drutach (Fig. 42.).

Do wyprawy sufitów używamy zaprawy wapiennej czystej lub z domieszką gipsu. Wyprawa czysto wapienna jest trwalsza, aniżeli wapienno-gipsowa, ponieważ jednak gładzenie packami zaprawy wapiennej może nastąpić dopiero po pewnym jej przeschnięciu i wymaga więcej czasu i przerwy w robocie, jest w miejscowościach, obfitujących w gips, mało używana. U nas wyprawiamy przeważnie zaprawą wa-pienno-gipsową, która szybcej tężejąc, daje się za jednym zachodem wygładzić. Kale sufitowe, to jest przejście z płaszczyzny sufitowej do pionowej płaszczyzny ścian, obciąga się szablonem ćwierć kolistym, około 15 cm promienia mającym, na poziomo na ścianie utwierdzonej łacie. Jeżeli kala ta jest dekorowaną i profilową, a ma większy promień, natenczas wypełniamy próżnię wiązką trzciny, do muru i sufitu wzdłuż kali przytwierdzonej (Fig. 43.). Kale, o znaczniejszem jak 35 cm promieniu, obciągamy na szalowaniu przybijanem do drewnianych, w mur wpuszczanych konsol.

Oprócz trzcinowania, używane bywa obijanie sufitów siatkami plecionymi z łoziny, guzikami wyrabianymi z palonej gliny, o średnicy 4 cm, ze ściętymi brzegami i innym materyałem, jaki do tej roboty stosownie do lokalnych warunków najłatwiej i najtaniej otrzymać można.

Wyprawiając ściany drewniane, postępujemy tak samo, jak przy wyprawie sufitów, tu jednak trzcinowanie podwójne jest więcej wskazane.

Po osadzeniu futryn okiennych, drzwiowych i klocków trapezowych do przytwierdzenia szpalet, przystępujemy do wyprawy ścian wewnętrznych, wyskrobawszy

Fig. 42.

Fig. 43.

poprzednio fugi z wapna na 2 cm głęboko i oczyściwszy fugi i płaszczyzny murów z kurzu przez skrapianie wodą. Wyprawa ścian wewnątrz ubikacyi dokonuje się z reguły zaprawą wapienną bez domieszki gipsu, jeżeli jednak dla celów dekoracyjnych ma być silnie wygładzoną (blichowaną), wtenczas domieszka gipsu w większej lub mniejszej ilości jest konieczną. Grubość wyprawy ścian wynosi 12 do 18 milimetrów, a nigdy 20 milimetrów przenosić nie powinna.

Chropowatą wyprawę dajemy, oprócz na murach strychowych i kominowych, także w ubikacyach podrzędnych, gospodarskich i wogóle tam, gdzie nie zważa się na to, aby pył na chropowatych płaszczyznach się nie osiadał; zresztą wszędzie indziej ma wewnątrz zastosowanie tylko gładka wyprawa. Wykonanie tejże powinno być równe, bez wklęsłości lub wypukłości i pionowe styki dwóch płaszczyzn (druty) proste, niefaliste, pionowo poprowadzone.

KONSTRUKCYE SYSTEMU RABITZA I MONIERA.

Lekkie ścianki działowe, maskowanie otworów, dekoracyjne kale sufitowe o znacznym promieniu, imitacye sklepień lub lunet sklepiennych, kasety sufitowe i t. p. wykonujemy systemem tak zwanym Rabitza lub Moniera. Zasadą tych syste-

mów są siatki przytwierdzone do odpowiednio umieszczonych prostych lub do żądanego luku wygiętych prętów żelaznych, wykonane z drutu pocynkowanego o szerokości oka 3—5 cm, na które obustronnie narzuca się wyprawę wapienno-gipsową, lub półcementową z domieszką bydlęcej sierści, poczem się ją stosownie wygładza, a dla celów dekoracyjnych profilami obciąga.

POSADZKI.

Na powałach belkowanych poddasznych, czyli na strychach, układamy dla bezpieczeństwa ogniowego i dla izolacyi od zimna posadzki ceglane na suchym podsypie piasku, lub na polepie glinianej po jej zupełnym wyschnięciu. Cegłę tę (plastrówkę) płazem na sucho kładzioną, zalewamy zaprawą wapienną we fugach, lub zacieramy piaskiem, pozostawiając płaszczyznę posadzki widoczną na to, aby zapobiedz wytwarzaniu się kurzu na strychu przez ścieranie się zaprawy.

TfTiï

[TiTTiilz;

W podrzędnych ubikacyach, jako to: w piwnicach, niemieszkalnych suterenach, w magazynach i w niektórych zabudowaniach gospodarstwa wiejskiego lub przemysłowego kładziemy posadzki ceglane rębem (na kant) na zaprawie wapiennej, cementowej, albo też dla przeszkodzenia zawilgoceniu, na gorącym asfalcie, zalewając górną suchą i od kurzu wolną powierzchnię tejże 10 do 15 milimetrową warstwą rodzimego asfaltu, którą żelaznymi packami wygładzamy. (Fig. 44).

Fig. 44.

Posadzki z płytek kamionkowych lub kaolinowych kładziemy na pokładzie betonowym, 10 cm grubym, poziomo ubitym, składającym się z 1 części cementu, 3 części piasku i 6 części drobnego twardego gruzu ceglanego lub kamienia, na zaprawie cementowej, uważając, aby fugi między płytkami były ścisłe, a kierunek i kontury rysunku dokładnie zachowane.

Posadzki betonowe (patrz roboty betonowe).

Posadzki kamienne, marmurowe, układane tak, jak posadzki płytkowe. Przy kamiennych, jeżeli ich grubość dochodzi do 7 cm, można się obejść bez pokładu betonowego, lecz bezpośrednio je ułożyć na ubitej warstwie piasku, zalewając fugi zaprawą cementową.

WYPRAWY ZEWNĘTRZNE.

Po wykonaniu wyprawy wewnętrznej i po przeschnięciu murów, rozpoczynamy wyprawy zewnętrzne: wapienne, półcementowe, cementowe i mieszane z innymi,

[M

I dlii Æ/'/y -------

w nowszych czasach używanymi surogatami, jak: Terra nuova. Sio i t. p., w których skład wchodzi kaolin i różne krzemionki. Domieszka gipsu do zaprawy wapiennej, celem przyspieszenia jej tężenia, a tern samem zyskania na czasie robocizny, jest przy poprawnym wykonaniu nieodpowiednią z tego powodu, że gips na wpływy atmosferyczne niewytrzymały, powoduje stosunkowo szybki rozkład wyprawy, a tern samem jej zniszczenie. Tern więcej przestrzegać należy, ażeby przy wyprawie fasad, do których używamy wapna hydraulicznego lub cementu, wogóle na rusztowaniu gips się nie znajdował, gips bowiem zupełnie nie wiąże się ani z wapnem hydraulicznym, ani z cementem i po stężeniu powoduje rozpadanie się i odlatywanie wyprawianych płaszczyzn lub obciąganych profili.

Przy kosztowniejszych wyprawach dodaje się do zaprawy, zamiast piasku, tłuczonego i przesianego, wolnego od pyłu, gruboziarnistego granitu. Po stężeniu tej wyprawy, przeszlifowaniu płaszczyzn, wycięciu fug i obrobieniu szlaków, otrzymuje się zewnętrzny wygląd naturalnych okładzin granitowych. Również często wykonujemy zewnętrzne wyprawy, dając na chropowate pod-

łoże z zaprawy półcementowej kilkakrotny natrysk rzadką zaprawą krzemionkową* o różnem, w tonie ciosów zabarwieniu.

Wysadzenie gzemsów i obciągnięcie profili powinno być staranne, czyste i dokładne, o ile możności bez użycia gipsu; dekoracya plastyczna skromna, w miarę użytą i należycie do murów przytwierdzona. Fig. 45. przedstawia w przekroju wysadzenie gzemsu koronującego w cegle, przy zastosowaniu żelazo-betonowej płyty wiszącej.

Zasadą fasady jest dobór materyału użytego do wyprawy i dekoracyi, czystość i dokładność w wykonaniu, oraz umiarkowanie w dekorowaniu plastycznem. Oblepienie fasady odlewami gipsowymi, często pretensyonalnie bez zrozumienia form wykonanymi, jest wstrętne i sprzeciwia się wszelkiemu poczuciu piękna.

X//

Jeżeli niektóre części zewnętrznych płaszczyzn, lub też całość ich, mają pozostać niewyprawione, to jest w stanie surowym, natenczas wyskrobujemy fugi pomiędzy cegłami z zaprawy murowania na 2 cm głęboko, oczyszczamy z kurzu skrapianiem i wypełniamy je gęstą zaprawą cementową z małą domieszką piasku, wytwarzając na zewnątrz półokrągłą lub ściętą wypukłość (Fig. 46.), albo też wygładzając fugi zaprawą cementową, w tym celu sporządzanymi żelazkami (wypalać, testo-

Fig. 46.    wać fugeizami). Fugi wypukłe lub wklęsłe powinny być równo

miernie rzerokie, proste i czysto wykonane, bez zbytniego zamazywania płaszczyzn cegieł zaprawą.

KÄNÄLIZÄCYÄ.

Celem odprowadzenia wody opadowej, gruntowej i zawartości kloacznych poza obręb realności, budujemy kanały, łącząc je z siecią kanałów miejskich. W miejscowościach lub ulicach, gdzie kanalizacya gminna nie jest jeszcze przeprowadzoną, wpuszczamy wylot kanału realnościowego do jamy kloacznej poza granicami budynku umieszczonej; odstęp tejże od budynków lub granicy sąsiada wynosi co najmniej 2’0 m.

Spad kanału domowego, silnie przepłukiwanego i połączonego z kanałem gminnym, wynosi 2:100; dla kanału połączonego z jamą kloaczną, lub niedostatecznie spłukiwanego, u początku tegoż 2'5:100, dalej 1*5 : 100. Jeżeli jamy kloaczne obejmują tylko stałe części zawartości, a płynne przechodzą dalej do kanału gminnego, to nachylenie tej drugiej części kanału, łączącej jamę z kanałem gminnym, jest 2: 100 wystarczającym.

■--4........ii :rßk

ii! Jro#

>Ж Ærm

jÉjfiЖ

чч

Kanały murowane lub betonowe konstruujemy jako rury podziemne o przekroju jajowatym. Wykreślenie przekroju uwidocznione jest na Fig. 47. dla dowolnych rozmiarów. Przyjmując promień łuku dla koryta dolnego r, dajemy dla sklepienia nad korytem 2 r. Odstęp pionowy punktów dla tych łuków jest 3 r, a promień łuków bocznych ścian rury kanałowej 5 r ; punkta wykreślenia leżą w poziomie punktu łuku sklepienia. Grubość Ж'У$ ścian przy rurach kanałowych z betonu, we formach że-laznych ubijanego, przyjmuje się 075 r, dla betonowanych na gruncie 0'90 r (ab promień dolny, ed górny, he boczny).

Kanały o małych rozmiarach przekroju, służące do odprowadzania cieczy, wykonuje się często z rur kamionkowych, dobrze wypalonych i glazurowanych, kładąc je ze spadkiem 1 :100.

Ściany kanałów muszą być nieprzepuszczalne na zewnątrz dla zawartości w nich przepływających. Z tego powodu kanały murowane z kamienia lub cegły mają mniej obecnie w praktyce zastosowania, natomiast budujemy je prawie wyłącznie z betonu w formach ubijanego, lub przy większych przekrojach betonujemy między szalowaniem na miejscu. Rury kanałowe w połączeniach ze sobą mają flansze czyli kołnierze tak, że rura w kierunku spadku kładziona, wchodzi swym końcem w rozszerzony otwór następny, a to miejsce połączenia rur obmurowuje się betonem lub zapełnia się szczelnie zaprawą cementową. W celu uchronienia od pękania tego uszczelnienia, a tern samem i zachowania przepuszczalności kanału, rury muszą spoczywać na pewnej, osiadaniu

Fig. 47.

niepodlegającej podstawie; przeto przed ułożeniem rur grunt niepewny musimy sztucznie wzmocnić. Kanały przechodzące przez otwory, w murach fundamentowych pozostawione, nie powinny być ściśle obmurowane, lecz zawsze pewna przestrzeń między zewnętrzną płaszczyzną rury a wewnętrzną otworu murowego winna pozostać wolną, ponieważ mury nowego budynku podlegają zawsze pewnemu osiadaniu się, a ścisłe przyleganie rury do muru powoduje zawsze rozluźnienie połączeń, a częstokroć i pękanie samych rur.

Rozmiary kanałów domowych są: dla kanału prowadzonego od klozetu do szachtu spływu wody opadowej, na podwórzu względnie do jamy kloacznej, dla rur betonowych 0'50 wysokości, 0'30 szerokości w świetle, od jamy kloacznej, względnie i od szachtu do kanału ulicznego 0‘40 szerokości, 0'60 wysokości; kanał dla wody opadowej z podwórza 0*30 średnicy, dla pojedynczych spływów z dachu 0‘20 średnicy.

Budowle przemysłowe o znacznych obszarach zajętego gruntu, zwłaszcza te* z których przy fabrykacyi znaczne ilości wody użytkowej odprowadzić potrzeba, mają częstokroć na swym obszarze całą sieć kanałową, której pojedyncze rozgałęzienia stosownie do ilości przepływającej cieczy, muszą mieć odpowiednich rozmiarów przekroje.

Toż samo jest przy sieci kanałów miejskich, dla których największy przekrój rur betonowych w formach ubijanych jest 0 60 szerokości a 0‘90 wysokości. Przekroje o większych rozmiarach wykonywane są na miejscu z betonu, w wykopanych i odpowiednio zabezpieczonych rowach ziemnych.

Ponieważ wewnętrzne płaszczyzny kanałów powinne być dla łatwego spływu gładkie, przeto kanały z betonu na miejscu wykonywane muszą być wewnątrz zaprawą cementową dokładnie wyprawione i wygładzone.

Jeżeli spód kanału leży poniżej najwyższego stanu wody zaskórnej, a stan ten zamierzamy obniżyć, czyli grunta w pobliżu leżące odwodnić, wówczas kładziemy wzdłuż kanału po obu stronach rury drenowe, 10 cm średnicy, w żwirze ułożone, bez spajania ich cementem, jak to na Fig. 47. uwidoczniono.

Po wykończeniu budowy kanału zasypujemy rowy ziemią, ubijając ją warstwami do wysokości 15—25 cm ponad poziom terenu, resztę zaś pozostałej ziemi wywozimy. Nasyp ten z czasem się osiędzie i wyrówna powierzchnię.

Przy nasypie wykonanym równo z ziemią nastąpiłyby przez osiadanie się ziemi wzdłuż całego zasypanego rowu wklęsłości, a dla ich wyrównania potrzebaby ziemi znowu dodatkowo dostarczyć.

Fig. 48.

W razie braku kanałów gminnych, lub jeżeli dopuszczony jest tylko ściek części płynnych, budujemy jamy kloaczne nieprzepuszczalne z betonu, o rozmiarach zastosowanych do miejscowych potrzeb, przyczem do jam nie mających odpływu dopuszczamy tylko zawartość kloaczną, do jam zaś z odpływem „ do kanału gminnego także i wodę opadową. Jamy te są cylin- ч drowe, o średnicy PO—2"0 m, a głębokości poniżej kanału dopływowego około P50 m. Grubość ścian, wewnątrz gładko се-mentem wyprawionych, wynosi 0'12 do 0’20 m, posadzka beto-nowa, również gładko cementem wyprawiona, 0'15 m. Cylinder ten zwężamy kopulasto lub przez wysuwanie warstw cegły do    'Щ

średnicy 0'60 m i zamykamy nakrywą żelazną laną, podwójną, w ramie zalakowaną. Fig. 48.

Fig. 49.

Odpływ z jamy kloacznej zagradzamy kratą wysuwalną lub otwieraną, posiadającą tylko szczeble pionowe w odstępach 15 mm od siebie ; na zewnątz zaś dajemy zamknięcie wodne.

Fig. 49.

Szachty, w których zbierają się odpływy kanałowe dla wody opadowej, budujemy z cegły na zaprawie cementowej lub z betonu, o rozmiarach w świetle 0'50—0‘60 w kwadrat, a głębokości 0*60 poniżej kanałów dopływowych i zamykamy kratą z wodnym zamknięciem czyli syfonem.

KOMINY I PIECE PRZEMYSŁOWE.

Ważnym działem robót murarskich są: budowa wolnostojących wysokich kominów fabrycznych, obmurowania kotłów parowych, piece przemysłowe i fundamentowanie maszyn. Roboty te tworzą odrębną umiejętność techniczną i bywają wykonywane przez firmy fachowe, w tym kierunku specyalnie wykształcone.

IV. ROBOTY BETONOWE.

Mieszaninę cementu, ostrego piasku i tłuczonego kamienia, zarobioną wodą i w miejscu przeznaczenia ubitą, nazywamy po jej stwardnieniu betonem. Tworzy on pierwszorzędny materyał budowlany i ma w budownictwie bardzo obszerne zastosowanie. Odpowiednim do swego przeznaczenia i użycia jest stosunek pojedynczych składników, stanowiących beton. I tak: dla fundamentów zakładanych na niepewnym gruncie stosunek ten jest: 1 część cementu portlandzkiego, 3 części ostrego, od zanieczyszczeń ziemnymi częściami wolnego piasku i 5 do 6 części tłuczonego twardego kamienia naturalnego lub sztucznego, czyli cegły zendrówki. Beton dla robót ponad fundamentami, stanowiący silnie obciążone filary, sklepienia, stropy lub użyty w celu powstrzymania dopływu wody zaskórnej, musi być silniejszy, a stosunek mieszaniny jest: na 1 część cementu, 2 części piasku i 4 do 5 części drobniej tłuczonego kamienia lub czystego żwiru rzecznego. — Oprócz użytego stosunku cementu do piasku i kamienia, wpływa bardzo na jakość mieszaniny betonowej prawidłowe zarobienie oraz wykonanie z betonu części składowych budowli.

Na pokładzie ułożonym równo z desek rusztowanionych wysypujemy odpowiednią ilość cementu i piasku i na sucho dobrze łopatami mięszamy, następnie rozkładamy równo grubą warstwę, a na nią sypiemy w odpowiedniej ilości warstwę kamienia. Te dwie warstwy, poczynając od jednego boku, przerabiamy łopotami, skrapiając wodą, postępując do przeciwległego boku. Przerabianie czyli przemięszanie, które w szybkim tempie następować powinno, powtarzamy jeszcze dwa razy tak, by cała ta mięszanina tworzyła jednolitą, dokładnie przemięszaną masę. Skrapianie przez sitko wodą nie powinno być zl yt obfite i jest zupełnie dostateczne, gdy cała masa jest wilgotną, a woda na boki mięszaniny nie spływa. — Tak zarobioną masę sypiemy w miejsce przeznaczenia warstwami, grubymi około 20 cm i ubijamy żelaznymi lub grubą żelazną blachą okutymi, drewnianymi dobniami, tak postępując z pierwszą dolną warstwą naprzód, a po ubiciu około 6 metrów kwadratowych rozpoczynamy sypanie i ubijanie warstwy następnej, nie przerywając roboty przy dalszym wykonywaniu warstwy poprzedniej. Przy betonowaniu pilnie przestrzegać należy, by warstwa górna kładzioną była, gdy warstwa dolna jest jeszcze wilgotną, następnie, aby zakończenia warstw nie były w jednym pionie, lecz wymijały się wzajemnie w odstępach 0’50 do 1*0 m, wreszcie, by całą grubość betonu wykonano bez przerwy w robocie. Pojedyncze warstwy, kładzione na poprzedniej, już stwardniałej, nie wiążą się ze sobą i nie tworzą jednolitej masy betonowej, a przez to zmniejsza się jej wartość i wytrzymałość. Również uważać należy, ażeby zająć równocześnie jak największą przestrzeń wykonać się mającego betonu, wreszcie, by roboty ziemne pod betonowanie były tak prowadzone, aby z powodu nie dość szybko postępujących robót ziemnych nie następowała przerwa w betonowaniu. Dla osiągnięcia tego celu, to jest dla wykonania prawidłowego betonowania, zarabiamy go na dwóch przynajmniej pokładach, ażeby przy wyczerpywaniu się zarobionej masy na jednym, już druga gotową była do dalszego użycia. Z tego powodu zatrudniamy równocześnie cztery partye robotników: pierwsza dowozi na pokład cement, piasek i kamień, druga miesza, trzecia roznosi i wysypuje na miejsce, a czwarta masę tę ubija.

Hf

Kbf

lié

Dalsze roboty na poziomo wykonanym betonie, t. j. murowanie ścian, filarów i t. p. rozpoczynamy dopiero wtedy, gdy beton jest dostatecznie stwardniały, co następuje w 10 do 14 dniach, przyczem uważać należy, by powierzchnia betonu przez czas tężenia nie była wystawioną na działanie promieni słonecznych, bo wówczas górna warstwa betonu nie tężeje, lecz niezwiązana wysycha i staje się kruchą i niewytrzymałą.

Betonowanie przy temperaturze niższej, aniżeli 5 stopni C. jest wogóle wykluczone, a betonując wczesną wiosną lub późną jesienią należy beton aż do zupełnego stwardnienia przed przymrozkami nocnymi ochraniać.

Fif. 50.

Betonując ponad poziomem ziemi ubijamy masę betonową w odpowiednio sporządzonych skrzyniach (Fig. 50), a po ubiciu pozostawiamy go w nich do częścio-

wego stwardnienia, zwalniając i wybijając tylko dolne przecznice. Dla robót betonowych wykonywanych we formach, jak n. p. rury kanałowe, stopnie, krawężniki i t. p. dajemy stosunek mięszaniny 1:2:4, przyczem kamień musi być twardy, drobno tłuczony i przesiany (przerafowany). Dla zwiększenia wytrzymałości betonu o małej powierzchni przekroju a silnym obciążeniu, jak filarach, nadprożach, dźwigarach, stropach i t. p., uzbrajamy te części konstrukcyjne wkładkami z prętów żelaznych, odpowiednio rozprowadzonych i usztywnionych; ten sposób betonowania nazywamy żelazobetonem, żelbetem lub betonem uzbrojonym. Płyty balkonowe, gankowe lub powałowe, o grubości około 10—15 cm, wykonujemy z betonu na rusztowaniu podestowym, założonym 4 cm niżej spodniego brzegu dźwigarów.

Na podstawach dźwigarów kładziemy w odstępach 12—15 cm pręty żelazne, o średnicy około 8 milim., te wiążemy następnie między sobą drutem napoprzek co 20—30 cm, poczem ubijamy beton do żądanej grubości.

Beton uzbrojony (żelbet) ma olbrzymie zastosowanie w budownictwie lądowem, wodnem, budowie mostów i budownictwie wojskowem i tworzy osobną gałąź budownictwa wykonywaną przez wiele firm technicznych i przemysłowych jako spe-cyalność zawodowa.

V. TABELE DOTYCZĄCE ROBÓT ZIEMNYCH, MURARSKICH

I BETONOWYCH.

Л. Ciężar:

1 m⁵ muru ceglanego na zaprawie wap. suchy 1500 kg, wilgotny 1600 kg

cement. » wap.

cement. , cement. * wap. „

»    V    »    »    » cement. ,

„ z kamienia łamanego przeciętnie od ,    z    betonu    ubijanego :    lekki z gruzu ceglanego

„    »    „    średni    z    piaskowca

,    „    *    ciężki    z    granitu

B. Ciężar własny materyałów budowlanych:

1 m* w stanie suchym : rumowisko ceglane ....

piasek czysty ......

popiół z węgla kamiennego zaprawa wapienna .... zaprawa cementowa .    • .

asfalt lany z żwirkiem . .

asfalt ubijany......

terazzo .........

dyle gipsowe......

glina w stanie naturalnym .... 1500 do 1800 „ płyty kamionkowe wapno palone . . cement w beczkach ubity .... 2750 do 2850 „ kamień łamany ułożony (wyszlichtowany) . 2000 „ cegła zwykła sucha cios wapienny zbity cios piaskowcowy . cios granitowy . . ,

C. Ciężar zsypanych lub sprasowanych produktów rolnych:

1 ms pszenicy przeciętnie » żyta ........

» » » z cegły prasow. *

y>'    V    »

z klink prasow. „ z cegieł pustych „

1580 , 1580 , 1650 „ 1920 , 1350 „ 1400 , 1900 ,

1700 „ 1670 „ 1770 „ 2000 , 1450 . 1500 , do 2300 „ 2000 . 2350 „ 2500 »

.... 1400 kg 1200 do 1400 , ....    750    ,

.... 1520 , .... 1700 , .... 2100 ,

2040

2200

У9

1000 „

.... 2300 „ 1000 do 1200 „

2100 „ 2650 „ 2450 „ 2800 „

750 kg 700 „

1 nr jęczmienia.......

„ owsa.........

„ kartofli........

„ grochu ........

„    słomy prasowanej    .    .    .    .

„    siana prasowanego    .    .    .    .

„ mąki w workach przeciętnie .

JO O QO ^ 00 04 io

kg

D. Obciążenie gruntu budowlanego:

na 1 cm* torfowisko i piasek lotny..........0’5    do    1*00    kg

E. Ciężar konstrukcyi:

lm* stropów belkowych z powalą, podłogą, oszalowaniem sufitu i 8 cm grubym podsypem . . . 240 kg

. . 300 ,

. . 350 ,

„    „ dylowych    „    „

»    »    „z posadzką ceglaną płazem

»    »    » dźwigarowych, zresztą jak poz. pierwsza . . 270 ,

я sklepienia pół cegły grubego między dźwigarami, podłogą

i podsypem wraz z dźwigarami

я jak poprzednio, lecz z cegieł pustych na płask.....

я stropu z blachy falistej między dźwigarami, zresztą jak

poprzednio .... 240 »

. 500 я . 400 „

F. Ciężar użytkowy:

я    »    dla    spichlerzy ....

я    я    dla    składów suchej paszy

.    150    kg

. 250 я . 400 „

700 do 1500 * 400 do 500 „

G. Obciążenie budynków konstrukcyą dachu z pokryciem:

na 1 m* poziomego rzutu przy pokryciu dachówką pojedynczo »    »    »    »    »    »    » podwójnie

łupkiem pojedynczo podwójnie

. 245 kg . 275 ,

. 180 „

. 220 „

. 135 ,

. 125 я . 240 я

I. Zapotrzebowanie materyału i czasu robocizny dla poszczególnych

robót:

У>    »    »    »

я    ,    ,    blachą

я    я    »    papą

» papą i żwirem (Holzcement)

1 ms wykopu ziemi z odwiezieniem taczkami do 50.o m odległości z miejsc

з-оо

4-50

6-00

. 1-80 . . 2-20 . . 2-50 . . 3-00 . . 0'40 do 0*60

dodatek za każde dwa m głęb. więcej: w ziemi lekkiej godz. rob. . .

1 m³ zrównania (planowania) płaszczyzny godz. rob. . . .

„ czerpania wody z rowów do 2 m głębokości godz. rob

„ za każdy metr głębiej dodatek godz. rob.......

„ za zużytkowanie przyrządów dodatek 10 procent robocizny.

„ za rozebranie murów parterowych wraz ze złożeniem materyału

i uprzątnięciem rumowiska godz. rob. murarza.....

„    „ pomocnika ....

я    „ kobiety lub chłopca

poniżej poziomu, lub nad parterem godz. rob. murarza

3-00

0-35

3-00

2*50

2-20

3-00

„ pomocnika .......

„ я kobiety lub chłopca . . . dodatek za każde piętro wyżej godz. rob. pomocnika

„ я kobiety lub chłopca.....

1 m³ przebicia murów do 0‘60 m grubości godz. murarza.......

„ pomocnika......

я kobiety.......

dodatek za każde 15 cm grubości więcej godz. murarza........

pomocnika 1‘25, kobiety lub chłopca 1 *25.

1 m³ wyrąbania w murze przewiązań (sztrabów) godz. murarza . . . .

„ pomocnika . . я kobiety . . . .

3-50

3-50

1-50

1-00

4-50

4-00

4-00

0-07

1-50

0-30

0-30

1 m³ przebicia małych otworów w murze godz. murarza .

„ pomocnika

1 m³ rozebranie sklepień piwnicznych godz. murarza . . .

„ pomocnika . . я kobiety . . .

1-50

0-50

2-00

2-50

2-50

w parterze

dodatek za każde piętro wyżej

я murarza .

„ pomocnika я kobiety . я murarza .

2-40

0-75

0-70

0-75

„ pomocnika........

„ kobiety.........

1 m³ rozebrania posadzki ceglanej na strychu z uprzątnięciem materyału

i podsypu godz. murarza.........

„ pomocnika........

я kobiety.........

1 m³ rozebrania posadzki rębem kładzionej godz. murarza......

„ pomocnika.....

„ kobiety.......

dodatek za każde piętro ponad parterem „ pomocnika.....

kobiety.......

1 m³ rozebrania posadzki płytkowej wraz z podkładem tejże, złożeniem

płytek i uprzątnięciem rumowiska godz. murarza.....

я pomocnika я kobiety.......

za każde piętro nad parterem dodatek na pomoc 10 procent.

1 m³ odbicia wapiennej wyprawy ścian wraz z wyskrobaniem fug i uprzątnięciem rumowiska w parterze

0-75

0-75

015

0-30

0-30

0-40

0-40

0-40

0-15

0-15

0-30

0-40

0-40

godz. murarza.....

я pomocnika . . . .

я kobiety.....

1 m¹ odbicia wyprawy, jak poprzednio, lecz cementowej

godz. murarza.....

, pomocnika .... я kobiety.....

dodatek za każde piętro odbicia wypraw ponad parterem 5 procent.

OOO OOÇ

1 m² odbicia wyprawy sufitowej wraz z otrzcinowaniem i uprzątnięciem rumowiska bez różnicy wysokości piętra godz. murarza 0*20, pomocnika 0*20, kobiety 0*20.

1 m² skrobania płaszczyzn muru i sufitów, godz. murarza 0*06, pomocnika 04)3, kobiety 0’03.

1 m³ muru z kamienia łamanego na mchu wykonanego

kamienia ³    ........

mchu    .........

godz. murarza........

„ pomocnika.......

„ kobiety........

1 m* muru z kamienia łamanego w studni do 2 m głębokości

kamienia m³ ........

mchu „.........

godz. murarza.......

„ pomocnika......

„ kobiety.......

dodatek za każdy m zwiększonej głębokości

godz. murarza.......

„ pomocnika......

1 m* muru z kamienia łamanego na zaprawie wapiennej w studni do 2 m głębokości

kamienia m³ .......

wapna chudego (hydr.) m³ . . piasku ostrego    „    .    .

godz. murarza.......

, pomocnika......

, kobiety.......

dodatek za każdy metr-głębiej

piasku m³.........

godz. murarza.......

„ pomocnika......

я kobiety.......

1 m* jak poprzednio, lecz w parterze do 4 m wysokości

kamienia m³........

1-20

0-28

6-00

6-00

2-00

1-25

0-30

9-00

6-00

3-00

0-25

1-00

1-25

o-ii

0-33

. 12-0

8-0

5-0

0-3

. 1-0

0*5

1*20

o-io

0-30

6-5

5-0

4-0

1-20

0*10

3*00

8*0

7*0

5*0

0.3

0.8

. 1*25

0*10

0*30

7-50

6*00

4*50

1*25

piasku m³........

godz. murarza.......

„ pomocnika......

„ kobiety.......

1 m³ murów z kamienia warstwowego z płaszczyznami i zewnętrznymi ługami do lica przyciętymi kamienia

wapna gaszonego „ . piasku cementu

godz. murarza.......

„ pomocnika......

„ kobiety.......

1 m³ murów ceglanych we fundamentach do 2 m głębokości na zaprawie

cegły sztuk . . . wapna gasz. m³ . piasku    „

godz. murarza . . „ pomocnika . „ kobiety . .

1 m⁸ jak poprzednio, lecz na zaprawie cementowej

cegły sztuk . . . cementu m piasku „ godz. murarza .

„ pomocnika „ kobiety .

cegły sztuk . wapna gasz m piasku    „

godz. murarza

„ pomocnika.....

„ kobiety......

1 m³ jak poprzednio, lecz na zaprawie cementowej

cegły sztuk.......

wapna gasz. m³.....

piasku    „.....

godz. murarza......

„ pomocnika.....

я kobiety......

1 m³ murów ceglanych parterowych na zaprawie wapiennej

cegły sztuk . wapna gasz. m piasku    „

godz. murarza „ pomocnika .

„ kobiety . .

1 m³ jak poprzednio, lecz na zaprawie cementowej :

cegły sztuk.......

cementu m³.......

piasku „.......

godz. murarza ......

„ pomocnika.....

я kobiety......

0-30

8-50

6-50

. 5-00

m³

1-50

0-10

У9

0-25

0-04

15-0

7-0

5-0

280

o-io

0-25

4-00

. . 4-00

3-00

280

0*09

0.25

4-50

4-50

3-20

dodatek za każdy metr głębiej

godz. murarza.......

„ pomocnika ......

1 m³ murów ceglanych piwnicznych i cokołowych w zaprawie wapiennej

0-15

1-00

280

0-10

0-25

. 5-00

3-50

2-80

280

0-11

0-25

5-50

4*00

3-50

280

o-io

0'25

5-50

4-50

4-00

280

o-io

0-25

6*00

5*00

dodatek za każde piętro wyżej:

godz. pomocnika.............

„ kobiety. .    .    .•..........

1 m* podmurowania ciężkich maszyn, tak co do Użycia materyałow jak i czasu roboczego o 10 procent więcej, podmurowania kotłów parowych o 15 procent więcej.

1 m* sklepień ceglanych bez wyprawy na zaprawie wapiennej wykon. :

cegieł sztuk.......

wapna gaszonego тл.... , piasku

godz. murarza.......

„ pomocnika......

„ kobiety.......

1 ml jak poprzednio, lecz na zaprawie cementowej :

cegieł sztuk........

cementu m³........

piasku „    ........

godz. murarza.......

„ pomocnika......

„ kobiety.......

1 m* sklepień z cegły pustej płazem z żebrami co trzecią warstwę na zaprawie cementowej :

cegieł sztuk...............

cementu m³...............

piasku ................

godz. murarza..............

„ pomocnika.............

„ kobiety..............

dodatek za każde piętro wyżej :

godz. pomocnika.............

„ kobiety..............

dodatek do sklepień o rozpiętości większej od 4 m 10 procent od zapotrzebowanej siły roboczej.

1 m* murowania ścian ryglowych na pół cegły grubo, bez wyprawy i testowania fug, licząc otwory drzwi i okien, oraz konstrukcyę drewnianą pełno:

cegieł sztuk...............

wapna gaszonego m³............

piasku    „ ............

trzciny prętów sztuk............

drutu palonego kg.............

gwoździ sufitowych sztuk..........

godz. murarza..............

„ pomocnika.............

„ kobiety...............

1 m* wysadzenia gzemsów wraz z obciągnięciem profilów i osadzeniem części dekoracyjnych (płaszczyznę przekroju oblicza się mnożąc wyskok przez wysokość). Zapotrzebowanie materyału i robocizny jest przy małych gzemsach stosunkowo do płaszczyzny większe, aniżeli przy gzemsach o większym wyskoku, gdzie stale zmniejsza się przy zwiększeniu przekroju.

1 m* dla przekroju 0'01 w zaprawie hydraulicznej :

cegieł sztuk...............

wapna hydraul. kg............

piasku m³....................

godz. murarza..................

„ pomocnika.................

я kobiety..................

2-00

1*50

290

0*12

.    0-24

8-00

6-50

4-50

290

0-09

0'20

8-50

675

4*75

26

0-02

0-05

1-20

0-90

0-40

o-io

o-io

45

0-02

0-05

20

0*01

40

2-50

1-00

1*00

350

20

32

75

1 m* dla przekroju 04)15 :

cegieł sztuk

1 m* dla przekroju 0'025 :

wapna hydraul. kg piasku m³ ... . godz. murarza . . „ pomocnika . „ kobiety . .

0-92

1*65

25

64

1 m⁸ dla przekroju 0‘05 :

cegieł sztuk . . . wapna hydraul. kg piasku m³ ... . godz. murarza . . „ pomocnika .

„ kobiety . .

335

20

50

1 m* dla przekroju 0’1 :

cegieł sztuk . . . wapna hydraul. kg piasku m³ ... . godz. murarza . . „ pomocnika . „ kobiety . .

315

280

0-60

92

16

38

1 m² dla przekroju 0'2:

cegieł sztuk . . . wapna hydraul. kg piasku m³ ... . godz. murarza . . „ pomocnika .

„ kobiety . .

310

190

0-44

60

10

28

1 m* dla przekroju 0’3 :

cegieł sztuk . . . wapna hydraul. kg piasku m³ ... godz. murarza . . „ pomocnika . „ kobiety . .

280

160

. 0-38

52

26

1 m¹ dla przekroju 0’5 :

cegieł sztuk . . . wapna hydraul. kg piasku m³    ...

godz. murarza . . „ pomocnika . я kobiety . .

250

43

20

220

cegieł sztuk . . . wapna hydraul. kg piasku m³ ... . godz. murarza . .

„ pomocnika .

„ kobiety . .

Powyższa analiza gzemsów dotyczy budynków parterowych, dodatek za każde piętro wyżej wynosi dla godzin murarza 5°/₀, dla godzin pomocy 10°/o-

W praktyce wstawiamy do przedmiaru i kosztorysu budowy wykonanie gzemsów nie w metrach kwadratowych, lecz w bieżących, przeto dla otrzymania tych cen obliczamy dla odnośnego przekroju koszt metra kwadratowego przez wstawienie cen miejscowych dla materyałów i robocizny, a dodawszy do tegoż 10 procent za nadzór, przybory, narzędzia i zarząd, łatwo można otrzymać koszt jednego metra bieżącego, n. p. gzems o wyskoku 0'20 a wysokości 0'50 ma przekrój poprzeczny : 0*20 X 0'50 = 0-01. Jeżeli według pozycyi pierwszej analizy gzemsów obliczamy n. p. wedle danych cen koszt 1 m² na 186 kor. i 50 hal., to 1 ш bieżący kosztuje 186'50 X 0-01 kor. = 1*86; jeżeli koszt 1 m² dla przekroju 04)25 wynosi 119*86, to koszt jednego metra bieżącego będzie 119’86 X 0'025 = koron 3‘0.

W razie, gdy obliczony przekrój nie znajduje się w powyżej podanej analizie

135

0-30

37

18

gzemsów, to otrzymujemy zapotrzebowanie materyału i robocizny, biorąc średnią z dwóch sąsiednich pozycyi.

Otrzcinowanie i wyprawa sufitów wraz z gładkim obciągnięciem kali sufitowe

podwójne (krzyżowe)

1-30 0-75

ł ni¹

3‘ Oo

Z'o o

/0 ’DO 2,<5U

pojedyncze

snopów trzciny (60 prętów) . . . 0"75

. 0-40

palonego drutu kg gwoździ sufitowych krót. sztuk .    60 dług. sztuk

0-013 0-025

wapna m piasku „ godz. murarza

40

0-02

0-04

2-50

24 'S7

„ pomocy......... 1

dodatek za bażde piętro wyżej, 5 procent do pomocy.

1-50

Wyprawa ścian chropowata

1 m²

wapna gaszonego m cementu kg . . . piasku m godz. murarza . .

„ pomocnika .

„ kobiety . .

0-07

0-14

0-50

0-07

0-25

półcementowa

0-04

0-03

0-14

0-60

0-08

0-30

1 m* w zaprawie

Gładka wyprawa ścian

wapiennej półcementowej 0-006 0-004 0-02 1-00 o-io

cementowej

wapna gaszonego m³ . 0"01 cementu kg . . piasku w³ . . . godz. murarza .... 0*80 „ pomocnika . . . 0"08

„ kobiety .... 0"04    --- ---

dodatetek za każde piętro wyżej ponad parterem godz. kobiety 0’25, dodatek za wyprawę na murach zewnętrznych 15 procent do roboc.

0-02

0-50

o-oi

0-02

1-25

o-io

0-70

1 m² w zaprawie

Wyprawa gładka sklepień

wapiennej półcementowej cementowej 0-007 0-005 0-025 1-30

wapna gaszonego m³ . 0"012 cementu gk ■ . .

piasku m³......0"025

godz. murarza ....    1*20

„ pomocnika . . . 0"15 „ kobiety .... 0*50 dodatek za każde piętro wyżej godz. kobiety 0*30.

0-15

0-80

o-oi

0-02

1-50

0-20

1-00

cementu kg piasku m godz. murarza „ pomocnika „ kobiety .

Testowanie fug cementem

w murze ceglanym w murze kamiennym

.......0-004

.......0-008

....... 0-75

...... 0-02

....... o-io

0-0015

0-003

0-50

0-01

0-05

Pokrycie dachu dachówką płaską, podwójne z zakładem 6 cm warstw na sucho, dla budynków parterowych:

1 pokrycia: dachówek sztuk .

godz. zduna . . . , pomocnika .

31

. 0-40

1 m² pokrycia jak poprzednio, lecz na zaprawie wapiennej :

dachówek sztuk..............

wapna gaszonego m³............

piasku m³ ................

godz. zduna...............

„ pomocnika.............

dodatek za każde piętro godz. pomocnika 0"50.

1 m² krycia przegradzanego (szwedzkiego) na zaprawie wapiennej :

dachówek sztuk..............

wapna gaszonego m³............

piasku m³................

godz. zduna...............

„ pomocnika..............

za każde piętro wyżej godz. pomocnika 0’06.

1 m² krycia dachu dachówką felcowaną:

dachówek sztuk..............

godz. zduna...............

„ pomocnika.............

1 m² krycia gąsiorami na zaprawie wapiennej:

gąsiorów sztuk..............

wapna gaszonego m³ ............

godz. zduna...............

„ pomocnika.............

krycia dachu łupkiem, eternitem, ruberoidem i papą nie wyko-nywuje się we własnym zarządzie, lecz przez firmy, posiadające na składzie lub wyrabiające odnośne materyały.

Posadzki ceglane (plastrówki) płazem na sucho kładzione na gotowym podsypie z piasku i zalane we fugach wapnem:

cegieł sztuk.............

wapna gaszonego m³..........

piasku m³..............

godz. murarza............

„ pomocnika...........

Posadzki kładzione rębem (na kant) z cegły zendrówki:

na zaprawie cementowej 50 cegieł sztuk . .

0’01 cementu m³ .    .

0*02 piasku m³ . .

.    .    W0 godz. murarza .

„ pomocnika ...    1*50    „ pomocnika

31

0-013

0-026

35

1-00

15

T9

0-002

0-20

0-30

1 m²

1 m*

na zaprawie wapiennej cegieł dobieranych szt. .

25

0-005

o-oio.

1-00

. 0-80

50

0-015

0-035

2-00

1-70

<=, fr->J

1 m² Posadzki z płytek kamionkowych, kładzione na zaprawie cementowej na gotowym pokładzie betonowym :

płytek sztuk...............

cementu m³...............

piasku ................

godz. murarza..............

„ pomocnika.............

1 m* Posadzki jak poprzednio, lecz z płytek ośmiobocznych z czworobocznymi wkładkami:

płytek ośmiobocznych sztuk....... .    .

„ czworobocznych *    .........

36

o-oi

0-025

1-20

1-00

36

36

cementu m

0-015

piasku ................

godz. murarza..............

„ pomocnika.............

dodatek za każde piętro ponad parterem godz. pomocn. 0*15.

0-03

1-80

1-20

Kamicnobrodzki, Podręcznik dla budujących.

K. Zapotrzebowanie materyału i robocizny dla sporządzenia betonu przy

1 /л* :

robocie ręcznej.

Stosunek

Cement

m*

Piasek

m³

Żwir, lub kamień tłuczony

m³

Murarz

godz.

Pomocnicy

godz.

1:2 — 1:2:4 1:3:4 1:3:5 1:3:6

0-55

0-25

1-00

0-21

0-45

0-19

0-56

0-90

4-00

0-17

0-50

0-70

3-50

12-00

0-45

0-80

3-40

12-50

14-00

0-90

3-eo

3-30

14-25

14-50

L. Tabela dźwigarów walcowanych.

Wysokość Ciężar wła- Dopuszczalne obciążenie dźwigara w tonach na lm i Nr. dźwigara    bież. przy rozpiętości między podporami :

w kilogram.

3 m Am 5 m 6 m

profilu

VIII

XIII

XVI

O' O' Ö

1-92

3-29

6-38

XVIII

XX

24-1

10-57

XXII

29-0

14-63

XXIV XXIV a. XXVI XXVIII XX VIII a.

34-3

40-1

46-20

46-3

52-9

19-20

24-67

31-54

38-18

39-01

XXX

60-9

48-11

60-1

48-26

57-98

¹

amienobrodzki, Podręcznik dla budujących.

Różnica w profilach XXIV a i XXVIII a jest przy wysokości 24 względnie 28 cm, w szerszej podstawie dźwigara ; dźwigary te jednak wykonują fabryki tylko na specyalne zamówienia.

Powyższa tabela obliczona jest dla dźwigarów wolno podpartych ; jeżeli jednak dźwigary są na obu końcach silnie zapomocą przyśrubowanych kotew z murami związane i szczelnie obmurowane, wytrzymałość zwiększa się o 30 procent. Długość podstawy na murach wynosić powinna na każdym końcu dźwigara 1*50 wysokości profilu. Do obciążenia dźwigara wliczać należy: ciężar własny dźwigara, ciężar konstrukcyi na dźwigarze spoczywającej i ciężar przypadkowy.

VI.t ROBOTY CIESIELSKIE.

Najwięcej rozwiniętym i najobszerniejsze zastosowanie mającym działem budownictwa w dawnej Polsce była ciesiołka. Wówczas majster ciesielski był architektą i budowniczym, majster zaś murarski tylko murarzem (Murator). Materyałem, z którego podówczas powstawały świątynie Pańskie, grody obronne, lub magnackie dwory i chaty wieśniaków, był modrzew, dąb i sosna. Modrzew już dawno został u nas wytrzebiony i znajduje się tylko tu i ówdzie na skrajach lasów; dąb z powodu olbrzymiego popytu i eksportu za granicę, doszedł do bardzo wysokich cen tak, że może być użyty tylko do szczególnych części konstrukcyjnych w ciesiołce, a do robót stolarskich pozostała sosna, obok niej świerk, wreszcie jodła. Sosna, jako zawierająca najwięcej żywicy, a tym samym najtrwalsza, jest obecnie najcenniejszym i najwięcej używanym materyałem ciesielskim ; świerk i jodła mogą być użyte tylko

Fig. 51. przedstawia przekroje pni piłą przerzynanych, w których linie poziome i pionowe stanowią cięcia piły; „a“ jest belkiem, „b b“ osz-wary, „e“ półbelek, „d“ ćwiartówka, „e“ okrajki,

tam, gdzie części konstrukcyjne nie są wystawione na opady atmosferyczne i znajdują się w ciągłym i otwartym przewiewie powietrza.

Najodpowiedniejszą porą roku do ścinania (spuszczania) drzewa jest: początek grudnia do końca lutego; drzewo liściaste, jak dębina, po ścięciu i ogołoceniu pnia z konarów i gałęzi, może być zaraz okorowane; drzewa szpilkowe dopiero po częściowym przeschnięciu pni.

Drzewo przeznaczone na belki obrabia się na miejscu do sznura siekierą i toporem, drzewo przeznaczone do rżnięcia (tarcia) odwozi się lub spławia do tartaków.

li

„f“ dyle, „g“ deski.

Fig. 51.

Znamionami zdrowego drzewa są: dźwięczny ton przy uderzeniu, naturalny żywiczny lub garbnikowy zapach świeżo uzyskanych trocin lub trzasek, brak czerniałych i pruchniejących sęków, oraz przyciemniony lecz nie czerniejący rdzeń drzewa.

Drzewo niezdrowe daje głuchy odgłos przy uderzeniu, zapach ma stęchły, sęki wypadające, z drzewem niezrośnięte i zczerniały rdzeń, oraz rysy od rdzenia promienisto ku zewnątrz się rozchodzące.

CHOROBY DRZEWA.

Najniebezpieczniejszymi chorobami drzewa są: butwienie wilgotne (gnicie), butwienie suche i grzyb.

Butwienie wilgotne powstaje najczęściej już na pniu, przez zbytnią wilgoć gruntową, albo przez wciekanie wilgoci opadowej skazami drzewa, jak wypruchniałe sęki, pęknięcia, przez złomy konarów i t. p. Drzewo gnije zaś przez nieodpowiednie przechowanie, jak dłuższe leżenie wprost na ziemi, wreszcie przez stałą wilgoć w budynku. — Wymieniwszy gniciem nadwerężone części konstrukcyi na nowe, zdrowe, a w razie, gdy wilgoć w budynku była powodem gnicia, stałe jej usunięcie i dopuszczenie do poprzednio zawilgoconego miejsca przewiewu powietrza, zabezpieczamy konstrukcyę drzewną od ponownego gnicia. Gorszem jest butwienie suche, powstające z zamoknięcia części konstrukcyjnych, odciętych od przystępu powietrza i powolnego ich wysychania, co przytrafia się szczególnie w konstrukcyi stropów, ślepych podłóg i posadzek. — Drzewo, wysychając bez przewiewu powietrza, przybiera kolor ciemno-brunatny, pęka na poprzek słoja i wydaja nieprzyjemną woń zbutwienia, oraz powleka się od spodniej strony białymi, jedwabisto-lśniącymi nitkami. Oznaki tej choroby na zewnątrz, czyli w częściach drzewa na światło i powietrze wystawionych, nie są widoczne, dopiero wypaczanie się i głuchy odgłos znamionuje , jej istnienie. To butwienie ogranicza się tylko do miejsc poprzednio zamokniętych i nie rozpościera się na części konstrukcyjne, zamoknięciem nieobjęte. Dla usunięcia tych zniszczonych części konstrukcyi potrzeba odkryć całą przestrzeń zbutwiałego drzewa, zawilgoceniem dotkniętą, jako też usunąć i to, które jeszcze nie ma oznak zbutwienia, lecz było zamknięte, gruz podsypu lub piasek dokładnie zebrać, pozostawić odkryte przez kilka dni dla przewietrzenia i dopiero wtedy dać nowy podsyp i nowe części konstrukcyjne, pociągnięte poprzednio karbolineum od spodu, t. j. w częściach później na światło dzienne niewystawionych.

Grzyb drzewny czyli domowy powstaje prawie zawsze przez zarazki, znajdujące się w podsypach z gruntu, branego z rozbiórki starych budynków, albo też przedostaje się przez grubość murów budynku sąsiedniego do nowego, bezpośrednio przypierającego. Grzyb domowy nietylko przenika całą grubość drzewa, ale także gruz i mury budynku, wypełniając swymi zarazkami wszystkie szczeliny i fugi między cegłą lub kamieniem. Oznaki zewnątrz widoczne są podobne, jak przy butwieniu suchem; po oderwaniu podłóg lub posadzki widzimy zczernienie miąszu drzewnego i porysowanie się w poprzek; powłoka od zewnątrz brunatna, wewnątrz brudno biała, kilka milimetrów gruba, łatwo całymi płatami z drzewa się oddziela i często na zewnętrznej jej płaszczyźnie pokryta jest jakby rosą, którą grzyb ten wydziela.

Gruntowne usunięcie wszystkich drzewnych części konstrukcyjnych i podsypu, dokładne wyskrobanie ług między cegłami lub kamieniami na 3—5 cm głęboko, przewietrzenie, następnie wypełnienie fug cementem, wyterowanie płaszczyzn muru, ułożenie nowej konstrukcyi również wyterowanej, użycie do podsypów tylko czystego, suchego piasku (miał koksu lub węgla jest nieodpowiednim) i umożliwienie przewiewu powietrza, które obok światła są najpewniejszymi niszczycielami grzyba, dają zapewnienie, że nie nastąpi już dalsze jego rozpowszechnianie się.

Drzewo po oprawieniu, lub tarte w tartaku, podczas dalszego schnięcia zmienia nieznacznie swój kształt, a to wskutek wyparowywania swej naturalnej wilgoci, a tym samym zmniejszenia się miąszu drzewnego. Drzewo kantowe rysuje się wzdłuż; rysy te, na zewnętrznych płaszczyznach najwięcej otwarte, zwężają się ku rdzeniowi, dyle i deski paczą się lub skręcają, oraz zwężają się. Zmiany te nie wpływają na jakość lub stałość drzewa, przy dłuższym jednak jego przechowywaniu przed użyciem do konstrukcyi, lub do dalszego obrobienia, należy zachować dla ochrony tegoż pewne ostrożności, a w szczególności drzewo kantowe powinno leżeć tylko na podkładach w miejscu suchym, przewiewnym i nakryte prowizorycznym daszkiem, lub, co lepiej, w szopach otwartych. Drzewo tarte, jak dyle, deski i szalówki układa się na podkładach w miejscach suchych stosami, przekładając każdą warstwę 2 cm podkładkami i nakrywa się daszkiem, lub też kładzie się górną warstwę na zakład z nachyleniem dla ścieku wody opadowej.

Drzewo kantowe powinno być toporem równo i czysto do sznura obrobione [bez pozostawienia ołlisów, kory i bastu (łyka), należycie wysuszone i przynajmniej w rok po ścięciu użyte, a konstrukcyjne łączenia pojedynczych sztuk ze sobą winne być dokładnie i szczelnie dopasowane i prawidłowo wykonane.

WI4ZÄNIÄ.

Przykłady łączeń czyli wiązania podają Fig. 52. i 53., dla łączeń podłużnych dla przedłużenia belki Fig. 54., dla przedłużenia z podparciem Fig. 55. i 56., dla

i;

4ЁЖ

IB

: -,

r, • -

/-

'/Ш

Fig. 52.

Fig. 53.

Fig. 54.

wzmocnienia wytrzymałościrobciążenia, Fig. 57. i 58., dla konstrukcyi dachów, Fig. 59., 60. 61. i 62, dla wiązań zrębów, drzewa nieobrabianego (okrąglaków), na pół obrabianego i do kantu obrabianego.

-V

Hr

Fig. 56.

Fig. 55.

Zrąb budynku drewnianego powinien spoczywać na podmurowaniu z kamienia łożystego, wzniesionego przynajmniej 0*50 m ponad najwyższy punkt zajętego gruntu

budowlanego. Pierwsze, na podmurowaniu spoczywające sztuki drzewa daje się, ile możności, dębowe, lub z żywicznej, zbitej sosniny obrobione (podwaliny), następne składowe części zrębu sosnowe, lub świerkowe; szczeliny między niemi wypełnia się dokładnie suchym mchem. Wyjątek stanowią zręby budynków, w których jest konieczny ciągły przewiew powietrza, n. p. stodoły, szopy na suchą paszę i t. p.

Po wykonaniu zrębu do żądanej wysokości kładziemy, zwłaszcza w budynkach włościańskich, belki, wysuwając je końcami do 1 m długimi na zewnątrz. Służą one do ułożenia powały, oraz stanowią jętki konstrukcyi dachowej.

W ten sposób budowany dom stanowi jednolitą, drewnianą kon-strukcyę budynku, obejmującą jako całość zrąb, strop, dach i podłoże zabudowania.

Zrąb ze ścian ryglowych: na podmurowaniu, jak poprzednio, kładziemy podwaliny z doborowego materyału o grubości 15 do 18 cm z drzewa czysto na kant obrobionego; ponadto od zewnątrz widoczne płaszczyzny powinny być

шш

Fig. 59.

/// C'a/'/'S'

Iaî

Fig. 57.

Fig. 58.

öS?

<e£

щШ.

ss

Г,.Г

g§e

ii

Fig. 60.

Fig. 61.

Fig. 62.

njeblowane, jeżeli nie mają być wyprawą narzucone lub oszalowane. Na nich budu-emy ze słupów (oczepów) rygli i zastrzałów konstrukcyę ścian o grubości drzewa,

po ewentualnym sheblowaniu 15 do 18 cm.

Fig. 63. zręby ścian ryglowych czyli pruskich. Wiązania wiszące. Celem wzmocnienia wytrzymałości belki o znacznem rozpięciu, spoczywającej tylko na swych końcach, zmuszeni jesteśmy nieraz wspierać ją na jednym ośrodkowym lub dwu punktach przez zawieszenie.

Fig. 64. przedstawia wiązanie wiszące poje-

belfca

1 nadproże

?/

Pr°9

fi

podwalin* a

dyncze, Fig. 65. podwójne, składające się z belki к głównej „a b“, dwóch zastrzałów bocznych „c d“, щ przenoszących ciężar obciążenia słupa środkowego ^    „e“ na punkta „a b“ przy wiązaniu pojedynczym,

Fig. 65.

a dwóch słupów „e P, przyjmujących ciężar, i belki „g“ poziomej, rozpierającej górne części słupów „e P przy wiązaniu podwójnym.

,    .    Dla tych wiązań, jako też wiązań rozpierają

cych, wymaga się doborowego materyału, oraz silnego i starannie wykonanego wzajemnego łączenia pojedynczych części składowych między sobą, oraz użycia wzmocnień żelaznych celem osiągnięcia należytej konstrukcyi.

Fig. 66.

Fig. 67

Fig. 68.

Fig. 69.

Fig. 70.

Fig. 66. i 67. dają przykłady wiązania w końcowych punktach podparcia głównej belki, Fig. 68. i 69. związania słupów zastrzałami, Fig. 70. zawieszenie belek d* słupów.

Konstrukcye rozpierające. W budownictwie lądowym mają one małe zastosowanie, najczęściej przy znacznych rozpiętościach i obciążeniu w połączeniu z kon-

Fig. 71.

Fig. 72.

4M

ii

Fig. 73.

Fig. 74.

strukcyą wiszącą, natomiast przy budowie mostów, gdzie filary mostowe, na których te konstrukcye spoczywają, są silne i niepoddające się rozpierającemu parciu zastrzałów są w powszechnym użyciu.

Fig. 71., 72., 73. przedstawiają te konstrukcye, Fig. 75. do 80. pojedyncze wiązania, Fig. 74. konstrukcye rozpierająco-wiszące.

Fig. 75.

Fig. 76.

fig. 77.

ГфТТ

Г75"

Fig. 78.

Fig. 79.

Fig. M.

BELKOWANIE, KONSTRUKCYA STROPÓW.

Belkowanie służy do utworzenia konstrukcyi dla poziomych płaszczyzn, zamykających górą i dołem przestrzenie, oraz dla dźwigania ciężarów na nich złożonych.

Pod nazwą belki rozumiemy drzewo do czystej krawędzi obrobione, poziomo ułożone i na dwóch końcowych punktach a częstokroć i w środku podparte. W pewnych równoległych odstępach ponad przestrzenią ułożony szereg belek nazywamy pokładem belkowym. Do konstrukcyi belkowania czyli stropu należą: podkłady (murłaty) przeważnie z drzewa dębowego, ułożone wzdłuż na brzegu murów, na których ma spoczywać belkowanie, podciągi, t. j. belki, podpierające zwykle w pośrodku przestrzeni, na poprzek belek stropowych leżące, celem wzmocnienia ich wytrzymałości przy znacznych rozpiętościach i przy anormalnym obciążeniu, nadciągi mające ten sam cel, co podciągi ułożone nie pod belkami, lecz ponad niemi, do których belki spodem leżące zawiesza się na strzemionach.

Belki układa się zwykle od muru {rontowego do środkowego czyli kominowego, a od tegoż do muru podwórzowego. W szczególnych wypadkach, zwłaszcza nad przestrzeniami narożnymi, kładziemy belki od muru frontowego do muru poprzecznego działowego; natenczas mur ten ma mieć odpowiednią dla dźwigania ciężaru grubość.

Rozmiary belek przy normalnym obciążeniu użytkowym a ułożeniu 0‘90 do 1*0 m środek, od środka belki są przy rozpiętości do 4 0 m, 0'15 na 0'18 m przy rozpiętości do 4'50 m 0‘18, na 0'20, dla rozpiętości od 5‘0 do 5’50 m, 0‘20 na 0'23, ponad 5‘50 do 6 50 m, 0’23 jia_0'30 m, dla większych rozpiętości dajemy belki wzmocnionej albo też w razie trudności otrzymania belek wymaganej grubości podsuwamy podciągi, które spoczywają oparte na konstrukcyi zrębu lub na murach, oraz w miarę potrzeby w jednym lub kilku punktach słupami podparte.

Przy większych obciążeniach belkowania, jak n. p. w szkołach, magazynach i t. p., powiększamy grubości belek, poprzednio podane, odpowiednio do rozpiętości przestrzeni.

1;    fc»"-43-r4-

/////////z

■'///////Я

fbpoUhlJTly.

Fig. 81.

Kładąc belkowanie należy przestrzegać, ażeby podkłady (murłaty) leżały poziomo, styki czołowe tychże nie natrafiały na przesklepienia otworów w murach, lecz na filary, wreszcie, aby były ze sobą należycie klamrami połączone, jeżeli odnośny szereg murłat ma służyć do zakotwienia (zaankrowania) belkowania, względnie murów. Belki mają spoczywać swymi końcami na głębokość 15 cm w murach, a obmurowanie winno tak być wykonane, aby z czterech stron belki miały dla przystępu powietrza wolną przestrzeń przynajmniej na 15 mm od zaprawy wapiennej. Fig. 81. przedstawia belkowanie zwykłe w przekroju podłużnym i poprzecznym, składające się z belki na murłatach, powały na zakład między belkami, oszalowania sufitu, oraz pokładu parkiet lub deszczułek, kładzionego na ślepej podłodze, spoczywającej na legarach.

Fig. 82. belkowanie widoczne heblowane i profilowane z podłogą na belkach.

Fig. 83. belkowanie podwójne (np. dla sal szkolnych).

Na murach, w których są przewody kominowe, głowy belek muszą być przynajmniej 15 cm oddalone od najbliższego przewodu kominowego, a jeżeli jest to

■-nwsätf¹

Fig. 82.

Fig. 83.

V/,

z powodu położenia kominów niemożliwe, muszą być belki w tych miejscach wymienione (wekslowane), to znaczy, że głowy belek podłużnych mają spoczywać na wymianach i mają być do nich należycie przez odpowiedni zacios przytwierdzone (zahamowane) i klamrami połączone. Fig. 84.

Konstrukcye belkowania, czyli stropy, mogą być pojedyncze i kombinowane, zupełnie od spodu otwarte lub szalowaniem sufitowym zamknięte; powały na belkach lub między niemi ułożone, w stanie surowym wykonane, albo dla celów dekoracyjnych w częściach swych od spodu widocznych, heblowane i profilowane oraz dekorowane, jak to zwłaszcza w zabudowaniach mieszkalnych wiejskich i starych budowlach miejskich spotykamy.

шШ

KOTWY (ANKROWANIE).

Fig. 84.

siebie, w ich narożni-

Po ułożeniu pokładu belkowego, lecz przed nadmu-rowaniem, łączymy cały ten pokład między sobą, względnie z otaczającymi go murami, zapomocą kotew (ankrów) żelaznych; wytworzyć takie związanie budynku ma na celu nadania murom większej odporności na parcie ku zewnątrz.

W tym celu łączymy mury zewnętrzne, stojące równolegle do kach i we filarach na przestrzał budynku kotwami, w belkowanie umocnionymi, albo na całą ich długość, z żelaza kutego wykonanymi.

Kotwy te, poziomo ułożone, zakończone są na zewnętrznej stronie murów pionowymi przewłokami (kluczami), a dla uzyskania należytego związania przy długich

kotwach żelaznych ściąga się je tak zwanymi zamkami, Mub^też^ześrubuje podwójnymi, odwrotnymi mutrami.    jjjKfpi Ц31 Si

Grubość żelaza płaskiego dla klamer krótkich jest 6 na 20 mm, dla klamer długich i kotwi 8 na 40 mm, dla śrubowanych z żelaza okrągłego) 20 do 25 mm średnicy.

STROPY SYSTEMU DÖRFLA.

Dla przestrzeni o znacznych rozpiętościach, oraz dla ochrony belek od bu-twienia przez stykanie się głów z murem, daje się często belkowanie konstrukcyi mieszanej, składającej się z belek żelaznych walcowanych lub nitowanych i belek drewnianych. Dźwigary, rozpiętości i wytrzymałości odpowiednie do obciążenia, kładziemy na podkładach ciosowych lub betonowych na mu-rach głównych, o ile możności w pośrodku Ша-rów osadzonych, wiążemy je z murami zapomocą гЩ1||| kotw, a pomiędzy nie wsuwamy w odstępach 0'8 do 1'0 m, belki o grubości odpowiedniej oddaleniu od siebie dźwigarów; ponieważ oddalenie to wynosi zwykle 2'50 do 3‘50 m, przeto grubość belek drewnianych 15 na 18 cm wystarczająca.

Ażeby dla oszalowania sufitu otrzymać spodem równą płaszczyznę, zacinamy dolną płaszczyznę końców belek na grubość flanszy czyli podstawy dźwigarów, na belkach kładziemy powałę na zakład lub ze ściśle do siebie ułożonych desek o grubości 4 cm, a ługi nakrywamy listwami 5 cm szerokimi, a 15 do 20 mm grubymi. Fig. 85. przedstawia takie belkowanie w przekroju podłużnym poprzecznym.

W okolicach, gdzie materyał drzewny jest drogi, używa się jako powały, zwłaszcza w zabudowaniach włościańskich, plecionki z chrustu na kołkach do belek na poprzek utwierdzonych, na którą przychodzi polepa strychowa z gliny.

__Niektóre ustawy budowlane policyjno-ogniowe

}50 - S So

I®

Fig. 85.

L-"

«яиишащ--

szego konstrukcyi belek, do siebie przypierających, tak zwanego stropu zbitego Wykonuje się go zwykle z oszwarów 15 do 18 cm w pośrodku grubych, obok siebie kładzionych i między sobą twardymi kołkami co metr zbijanych. Fig. 95.

Fig. 86.

KONSTRUKCYE DACHÓW.

Zasadami dobrego dachu, pokrywającego zabudowaną przestrzeń są: łatwość odprowadzenia z dachu spływającej wody deszczowej, a konstrukcya dachu lekka i tak wykonaną, ażeby jej zboczenie przez silne wiatry nastąpić nie mogło; ciśnienie dachu na zrąb lub mury równomierne i nierozpierające, a płaszczyzny dachów, zwłaszcza w budownictwie włościańskim, o ile możności proste, równe, wolne od wklęsłości, wzajemnych przecinań się, wyskoków i różnych wbudowań, jak lukarny, dymniki, okna i t. p.

Co do nachylenia płaszczyzn dachów, rozróżniamy dachy strome, to jest te, których nachylenie do połowy szerokości budynku wynosi co najmniej w stosunku 1 : 1 i dachy płaskie, których nachylenie utrzymuje się poniżej tego stosunku. Stosownie do rodzaju pokrycia dachu, dachy strome stawiamy dla pokrycia słomą, gontem, dranicami, dachówką, płytami cementowymi i łupkiem, dachy płaskie dla pokrycia blachą, eternitem, papą lub papą z połączeniem ze żwirem.

Co do łormy rozróżniamy dachy jednospadowe (Fig. 87.), dwuspadowe, dwuspadowe ze ściętymi przyczółkami, mansardowe, półmansardowe, namiotowe, szczytowe, kopułowe i hełmowe. Odpowiednio do szerokości budynku czyli rozpiętości

Najprostszą konstrukcyą na małe rozpiętości jest dach siodłowy, w której na każdej belce końcami poza zewnętrzne płaszczyzny budynku wysuniętej, stawiamy parami krokwie, górą ze sobą przewiązane, a spodem w belki wpuszczane, a cały

dachu oraz położenia względem sąsiadów, musi być zastosowaną forma i konstruk-cya dachu.

Fig. 87.

Fig. 88.

Fig. 89.

szereg tychże usztywniamy przeciw zboczeniu krzyżowaniem między sobą z łat lub desek (Fig. 88.).

Dachy sztychowe, mające tę samą zasadniczą konstrukcyę co poprzednie, w których jednakże stawiamy krokwie tylko na co czwartym lub co piątym belku, pośrednie krokwie na sztychach, t. j. krótkich wystrzałach z belki podłużnej, wpuszczanej między poprzednio wymienione belki (Fig. 89.). Przy pierwszej konstrukcyi belki powałowe czyli stropowe są zarazem częścią konstrukcyjną dachu, przy tej, jak i następnych konstrukcyach belki poprzeczne, w które krokwie dachowe zostały wpuszczone i na których spoczywa cały system wiązania dachu, stanowią część zu~

Fig. 91.

Fig. 90.

pełnie odrębną i tworzą konstrukcyjne' profile dachowe, a odległość ich od siebie wynosi 4 do 5 m.

Najpowszechniej używane są wiązania stojące płatwo we (Fig. 90., 91., 92.) i dachy z wiązaniem wiszącym pojedynczym (Fig. 93.) lub podwójnym (Fig. 94.).

W wiązaniach stojących płatwowych (Fig. 91.) oznaczają: a) muriate, na której poczywają belki wiążące, czyli b) w odstępach około 4 ш od siebie, wzdłuż okapów kładzione płatwy skrajne c) oraz boczne słupy d), wsparte z boku mieczami e); na słupach tych dajemy płatwy wewnętrzne /) środek krokwi wspierające, a w razie, jeżeli pokrycie dachu jest ciężkie, jeszcze słup /) i płatew grzbietową /). Te trzy

Fig. 93.

Fig. 92.

słupy wraz z spoczywającymi na nich płatwami, oraz dotyczącą parą krokwi h), wiążemy razem kleszczami k), ześrubowując je do krokwi i słupów. Ażeby płatwy pomiędzy słupami nie uginały się, podpieramy je zastrzałami skośnymi, wspierającymi się na słupach.

Oddalenie krokwi pośrednich czyli pustych od siebie wynosi 0‘90 do 14) m środek od środka, a wymiary drzewa dla dachów lekkich są: dla murłat 10 na 12 cm,

jętek 18 na 20 cm, płatew i słupów 12 na 15 cm, mieczy 10 na 12 cm, krokwi i przecznie 10 na 12 cm.

Przy znaczniejszych rozpiętościach dachu, albo też w braku środkowego podparcia jętki, dajemy konstrukcyę płatwową wiszącą, w miarę potrzeby pojedynczą lub podwójną.

nr

Fig.' 95.

Fig. 96.

Fig. 94.

Dachy nasadzane, gdzie płaszczyzna dachu od okapu do grzbietu nie jest jednostajną, lecz w pośrodku przerwaną, a część górna ponad dolną nadwyższoną czyli nasadzoną (Fig. 95.).

Dachy mansardowe konstruuje się przeważnie dla uzyskania mieszkalnych

Fig. 97.

Fig. 98.

przestrzeni na poddaszu albo dla efektów dekoracyjnych (Fig. 96.); w tym drugim wypadku płaszczyzny dachowe od strony podwórza bywają proste (Fig. 97.).

Dachy płaskie, mające zastosowanie przeważnie dla budynków przemysłowych lub gospodarskich (Fig.

98., 99.).

Dachy ostrospadowezwykle jako dachy kościelne i wieżowe, konstruowane o ostrym spadzie (Fig. lOOi 101).

Dachykopułowe. Konstrukcya tychże jest zasadniczo odmienna od poprzednich : odpadają belki wię-zarowe czyli jętki, aby wytworzyć pod dachem wolną, konstrukcyami nie-przegrodzoną przestrzeń, czyli kopułę; płaszczyzny dachu nie są proste, lecz w łuku, idące tak w kierunku poziomym, jak w kierunku po spadku; krokwie proste dachów poprzednich zamieniają się na krążyny z dyli zbijane i często dla uzyskania przez tak zwane latarnie oświetlenia górnego, łączone w górnym styku wieńcem poziomym

(Fig. 102). W razie, jeżeli przestrzeń pod dachem kopulastym może być zajęta konstrukcyą dachową, natenczas projektujemy wieloboczny dach namiotowy, a tylko krokwie zastępujemy krążynami, zbijanymi z dyli.

ffl

I 1 шпш

wr

^Bir

Fig, 101.

-[&.........

Fig. 99.

Fig. 100.

W*

Dach wieżowy (hełm wieży) w stylu odrodzenia, baroku i t. p. jest odmianą dachu namiotowego, którego konstrukcya zastosowuje się do linii sylwety, jaką dach ten ma przedstawiać (Fig. 103, 104). Konstrukcya dachów w części drewniana a w części żelazna ma zastosowanie przy większych rozpięto-ściach bez środkowego podparcia (Fig. 105).

4M

SH

Rozmiary drzewa dla powyżej przytoczonych dachów cięższych są: dla murłat 12 na 15, dla jętek 20 na 23 do 30, dla płatew 15 na 18, dla słupów, zastrzałów i belek rozpierających 15 na 15, do 18 na 18, dla mieczy 12 na 18, dla krokwi 12 na 15 cm.

Krążyny konstruujemy z dwu do trzech razem zbitych dyli, 5 do 7 cm grubości (Fig. 102).

Fig. 102.

Odwiązaną i ustawioną konstrukcyę dachu, oraz wzmocnioną w łączeniach klamrami, śrubami i strzemionami żelaznymi, szalujemy lub łacimy odpowiednio do materyału, jakim dach ten ma być pokryty. Okapy, kosze czyli spływy z dwóch przecinających się płaszczyzn dachu, szalujemy deskami, zazwyczaj 3’5 cm grubymi, płaszczyzny zaś pod pokrycie gontem, dachówką lub płytami cementowymi pokrywami łatami 5 cm szerokimi a 4 cm grubymi, pod pokrycie blachą szalówkami około 12 cm szerokimi a 2’50 cm grubymi, pod pokrycie łupkiem, eternitem i papą szalujemy szczelnie deskami 15 do 20 cm szerokimi. Krycie gontem łupanym, jednostronnie żłobkowanym, powinno być zawsze podwójne i pb pokryciu, od wierzchu na gorąco 2 razy powleczone karbolineum.

Na zewnątrz widoczne drewniane części konstrukcyi szalowań dachu bywają zazwyczaj heblowane względnie fazowane lub profilowane.

/4.

JUL

Tf

1-SFl

ТПШВ-1

w?

V'

Æjl

1иэМ

Fig. 103.

Fig. 104.

Fig. 106. przedstawia wykreślenie długości krokwi narożnej lub koszowej na przecięciu dwóch płaszczyzn dachowych P Pt, gdzie a b jest przecię-ciem tych płaszczyzn, b c wysokością grzbietu po- Ш nad jętką czyli belką wiążącą profil dachu, b d taż-

Л®

SZHLOWHNIH ŚCIAN I PODŁOGI.

45

sama wysokość, zakreślona lukiem z punktu b do pionu nad linią a b. Połączywszy punkt d z punktem, otrzymujemy długość krokwi narożnej.

SZALOWANIA ŚCIAN I PODŁOGI.

Ściany działowe, które mają być obustronnie otrzci-nowane i wyprawione, szalujemy, stawiając jedną warstwę desek, 4 cm grubych, pionowo od sufitu do podłogi, a do tejże przybijamy drugą warstwę desek, z obu boków ku środkowi na ukos idących i w pośrodku wzajemnie się wspierających (107.).

Szalowania odsłonięte, do słupów i rygli przybijane,

zazwyczaj heblowane, są to deski pionowo przybijane i z obu lub z jednej strony na pionowych stykach olistwo-wane. Dla uniknięcia listwowania deski otrzvmuia felc prosty lub podwójny (Fig. 108).

Łączenie desek na felc, wpust i żłobek, przedstawia Fig) 109.; motywa dla szalowań zewnętrznych przyczółków budynku zaś Fig. 110 i 111.

Podłogi zwykłe, wprost na belki stropu przybijane z desek 4 cm grubych, surowych, dla zabudować gospodarskich, magazynów i t. p., podłogi miękkie dla podrzędnych ubikacyi mieszkalnych, heblowane, zazwyczaj _    na dębowych podkładach 8

§§§§§    na 10 cm. Podkłady kładzie

my na powale belkowania w podsypie suchego, czystego piasku. Dla uszczelnienia podłóg zwykłych, deski felcujemy lub też w jednym brzegu desek o jedna-щ    kowej szerokości, wycinamy

Ц    żłobek, w drugim wypust.

Najkorzystniejsza długość U desek jest 243 m, to jest taka, aby każda deska spoczywała na trzech podkładach i nie wierzchem, lecz bokiem, była trzy razy po stronie żłobka przybitą. Styki po-

il

Fig. 107.

Fig. 109.

ШЯ

HI

Pi.

Fig. 106.

rs-—В-В-В-

Ill

"•"j

Fig. 108.

.двдв

.in

*==:

przeczne są naprzemian wyńiijane (Fig. 112). Podłogi kładzione w tafle (Fig. 113), lub w ukos od podkładu do podkładu lub belka.

W dalszym rozwoju konstrukcyi podłóg mamy dębowe posadzki deszczułkowe na żłobek i wypust łączone (jak Fig. 113), lecz 6 do 10 cm szerokie, 30 do 50

cm długie, naprzemian w ukos na podłogach nie-_    heblowanych, ślepych, kładzione pomiędzy dębowy-

I    ~~ mi fryzami, 10 do 12 cm szerokimi, poprzednio uło-

1    —J--*-    żonymi i przybitymi wzdłuż ścian i szpalet.

-[--‘----p    W ubikacyach, w których ze względów hy-

- Г    gienicznych lub przemysłowych częste czyszczenie

Fig. 112.

lub zmywanie podłóg jest konieczne, jak n. p. w sa-natoryach, szpitalach, szkołach, biurach i w niektórych zakładach przemysłowych, używa się jako ma-teryału do podłóg „Linoleum“, rodzaju tektury z trocin korkowych, „Ksylolithu“, wyrabianego z trocin drzewnych w połączeniu z syli-zatami. Materyały te z powodu swych dodatnich właściwości są bardzo w użyciu i dla szczelnych, wpływom wilgoci nie poddających się podłóg, korzystne. Kładzie się je po największej części na wygładzonym podkładzie betonowym lub asfaltowym.

'■

Fig. 114.

Fig. 113.

mm

Parkiety zwyczajne z tafli kwadratowych, w wymiarach około 0'50 cm, sporządzanych fabrycznie z drzewa dębowego, lub dębowego i jaworowego, lub jesionowego w różnych wzorach, naokoło żłobkowanych, kładzie się na ślepej podłodze między fryzami, łączy między sobą wstawkami drewnianymi (na żłobek i duszę) i kryto przybija. Najtrwalsze tafle parkietowe są naokoło ramą ujęte, a wstawki między taflami powinny być swoją długością nie za słojem drzewa, lecz na poprzek rżnięte i w żłobek wpuszczane (Fig. 115).

Fig. 115.

Układanie podłóg felcowych lub nutowanych, posadzek wszelkiego gatunku winno się odbywać jako jedna z ostatnich robót budowlanych, w każdym razie po ukończeniu i wyschnięciu malowania, lub bielenia ścian i sufitów odnośnej ubikacyi, po po-przedniem zbadaniu, czy ślepe podłogi i podsypy są zupełnie suche. Zaniedbanie tej przezorności powoduje bardzo często tworzenie się pod podłogą lub posadzką butwienia suchego, które już w ciągu kilku miesięcy po ułożeniu posadzek występuje i zwykle mylnie za grzyb domowy jest uważane.

SCHODY.

Celem umożliwienia komunikacyi pomiędzy piętrami budynku stawiamy schody. Rozróżniamy schody jedno-, dwu- lub trzyramienne ze stopniami prostymi lub wachlarzowymi, następnie schody łukowe lub okrągłe. Jeżeli ogniotrwałość schodów nie jest wymaganą, wykonuje się je w konstrukcyi drewnianej.

Pod względem konstrukcyi rozróżniamy schody wolno wiszące i podparte, a dalej schody ze stopniami między policzkami wpuszczane (Fig. 116) lub też ze stopniami na obu policzkach lub na zewnętrznym nasadzanymi (Fig. 117).

///

Fig. 117.

Fig. lié.

Cała konstrukcya schodów składa się z policzków, stopni, poręczy i podestów. Schody w zabudowaniach gospodarskich lub przemysłowych, oraz dla celów podrzędnych wykonujemy częstokroć z drzewa miękkiego (sosna lub świerk), pozatem materyałem dla schodów drewnianych jest dotychczas dębina.

r.C

Wymiary i stosunek wysokości do szerokości stopni stosują się do miejsca, jakie w klatce schodowej mamy do dyspozycyi, a stosunek wysokości do szerokości oznacza się na podstawie tych dwóch danych wymiarów razem wziętych, wynoszących zwykle 44 do 46 cm tak, że jeżeli wysokość wynosi 14 cm, to szerokość stopnia w linii działowej od brzegu do brzegu (od nosa do nosa) 30 do 32 cm.

Najwygodniejszym wymiarem dla schodów jest 14 cm wysokości a 32 cm szerokości.

■3

Fig. 118.

Przy wykreślaniu stopni wachlarzowych na linii działowej, 0'40—0'50 od muru stopni idącej odcinamy równe szerokości dla stopni prostych i wachlarzowych (F’ig. 118). Szerokość stopni wachlarzowych przy policzku zewnętrznym powinna wynosić co najmniej 15 cm; łącząc punkta linii działowej z odnośnymi punktami przy policzku zewnętrznym, da nam przedłużenie tych linii aż do policzka wewnętrznego, i szerokość stopni przy nim (Fig. 119) przedstawia wykreślenie krzywej policzka zewnętrznego tych schodów. Kreśląc na linii pionowej wysokości stopni od 1 do 21, zaś na poziomej sze-rokości przy policzku zewnętrznym ,, oznaczone od I. do XXI., łącząc odpo-

*    wiednie punkta ze sobą, otrzymujemy

''    krzywiznę miarodajną dla tego policz

ka, o szerokości konstrukcyą stopni wyznaczonej. Krzywiznę policzka

’’ wewnętrznego otrzymujemy w ten sam « sposób, lecz odcinając na linii pozio-“ mej szerokości stopni, przy tym po-I liczku otrzymane.

»    Dla konstrukcyi schodów da-

*    jemy policzki 7 do 10 cm grubości,

*    a podstawki od jednego do drugiego » stopnia 2 do 2’50 cm grubości (Fig.

*    120). Policzki wewnętrzne, do muru przypierające, mogą być cieńsze od zewnętrznych, wolno wiszących; jeżeli długość policzków przenosi 2'0 m, natenczas usztywniamy je ze sobą.

łącząc je poprzecznymi śrubami. Tak stopnie na brzegach zewnętrznych, jako też policzki na kantach fazujemy lub profilujemy. Spód ramienia schodów powinien być w całej swej konstrukcyi widoczny, jednakże oszalowuje się go, często trzcinuje i wyprawia, co sprzeciwia się istocie rzeczy; ponadto wyprawa ta wskutek uginania się lub wstrząśnien w krótkim czasie rysuje się i odpada, szpecąc całe schody.

Dolne ramię schodów osadzamy, zapuszczając policzk1 do stopnia pierwszego (wstępnego), silnie osadzonego i do posadzki przytwierdzonego, wspierając policzek zewnętrzny o słup poręczowy, w ten stopień osadzony; górą zaś do belki podestowej i narożnego słupa poręczowego.

Fig. 120.

Stopnie schodów stosownie do wymagań mogą być wpuszczane między policzki albo też i nasadzane, w tym drugim wypadku grubość i szerokość policzków winna być zwiększoną. Poręczom dajemy wysokość 0'90—0'95 ponad policzki lub nasadzone stopnie, składają się one ze szczebli lub balasek w odstępach 0'15 cm szerokich, w stopnie lub policzki osadzonych i zakończonych górą listwą gładką lub profilową, wpuszczoną w słupy poręczowe (Fig. 120, 121, 122). Podesta: Schody przerywane, to jest kilkuramienne, otrzymują w załomach podesty czyli strop, stanowiący przejście z jednego ramienia schodów na drugie. Przy schodach dwuramiennych strop ten zabiera na długość zwykle całą szerokość klatki schodowej, a szerokość stropu dajemy równą szerokości schodów.

Konstrukcya podestu składa się z silnej belki, podtrzymującej górną część pierwszego a dolną następnego ramienia schodów, następnie z belki przyściennej. Jeżeli schody są na czysto wykonane, t. j. od spodu widoczne, to i podesty w całej

tT

lUr:

№ -Z

t3>

Fig. 122.

Fig. 121.

konstrukcyi dajemy widoczne; posadzkę stropu stanowią deszczułki dębowe między fryzami w ukos kładzione. Podesty schodów trzyramiennych konstruujemy w narożnikach klatki schodowej, przyczem uważać należy na silne osadzenie belek podestowych. Szerokość schodów głównych bywa rozmaita i zależy od przeznaczenia budynku. Jeżeli budynek mieszkalny nie zawiera na jednem piętrze więcej, jak dwie partye lokatorów, to długość stopni między policzkami wynosi co najmniej P20 m, zatem cała szerokość ramienia schodów Г35 m; w budynkach na cele publiczne przeznaczonych, jak szkoły, gdzie równocześnie większa ilość ósób schodami przechodzi, szerokość ramienia schodów jest 1*50 m, w tym wypadku konstrukcya musi być silniejszą, ponadto koniecznem jest zapobiedz zjeżdżaniu po poręczach na dół, umieszczając w odstępach mniej więcej jednometrowych na górnej listwie metalowe gałki, dobrze utwierdzone.

Szerokość schodów podrzędnych jest wystarczająca przy długości stopni między policzkami 0*90 m.

DRZWI BRAMY.

Odpowiednio do miejsca i przeznaczenia dajemy drzwi jedno- lub dwuskrzydłowe, bramy dwu- i trzyskrzydłowe. Wymiary drzwi gospodarskich, w robocie ciesielskiej wykonywanych, jednoskrzydłowych, są: 0‘85 do P00 m szerokości, 2‘00 do 2⁻20 m wysokości, dla dwuskrzydłowych P25 do P40 m szerokości, 2‘35 do 2’70 m

wysokości. Dla bram wjazdowych dwuskrzydłowych 2'20 do ЗЮ0 m szerokości, 2*75 do 3-50 m wysokości.

Drzwi i bramy winny być silne i na zużycie wytrzymałe. Pomijając drz i i bramy z desek nieheblowanych, gwoździami zbijanych, najzwyklejsze sa drzwi z desek heblowanych, na listwy (s.zpangi) wsuwane, składane i zbijane. Podłużne styki desek bywają proste, fclcowane albo na żłobek i wypust łączone. (Fig. 123). Drugi sposób jest użycie zamiast listew i przecznic drewnianych żelaza płaskiego, przyśrububowując doń deski, szpangi i listwy poprzeczne, zazwyczaj z drzewa twardego, robione, które po inny. znajdować się oà strony

uhikacyi, drzwiami tymi z am). к .mej.    - ¹

\o

o\o

o\o

To⁰

0°i

\ °o° /

I §

o°A

°o

Ł-

VA

/А

Ec

f“*

TilTTl

Fig. 123.

Fig'. 124.

Л,

Fig. 125.

Inny rodzaj konstrukcyi jest: ujecie drzwi szpan-gowych we fryzy i wypełnienie zewnętrznej wnęki między fryzami deszcz alkami -poziomymi, 'nicowanymi, czyli szalując, je w gont poziomy. Fig. 124.

■w

-aa

те

et

iii

s'

Ki

!»

r-

[=f!h

Fig. 126.

Fig. 127.

Fig. 128.

Na Podhalu drzwi domostw włościańskich mają swoją odrębną charakterystyczną cechę, którą pod względem konstrukcyi i wyglądu podaje Fig. 125. dla drzwi z otoczeniem czyli oddrzwiami, zewnętrznych, dwornych, a Fig. 126. dla wewnętrznych czyli izbowych.

Ponieważ skrzydła drzwi i bram w ciesielskiej robocie wykonane są ciężkie, muszą być futryny lub słupy, na których drzwi te mają być zawieszone, także cięższej i silniejszej konstrukcyi.

Próg drzwi robi się z drzewa twardego, a jeżeli z miękkiego, to należy go na górnych kantach wzmocnić przyśrubowanymi żelaznymi kątówkami. Boczne sto-

Kamienobrodzki, Podręcznik dla budujących.

iaki, na których zawieszamy skrzydła, muszą być mocne, z progiem i nadprożem, czyli poziomą belką górną, silnie przewiązane, a całość ze zrębem lub murem silnie złączona i utwierdzona. Fig. 127. przedstawia bramę zwyczajną, na szpangi zbijaną wraz z zamknięciem. Fig. 128. w gont szalowana.

OPARKANIENIA 1 OGRODZENIA.

Oparkanienia stawiamy zwykle szczelne lub z nieznacznymi przeźroczami. Dobry, trwały parkan powinien mieć słupy dębowe z głowami (t. j. w części swej

Fig. 129.

PI

, f-г—

P>

cz

Fjg. 130.

Fig. 131.

ci

Pi

w ziemię zapuszczonej) po ogołoceniu z kory i łyka, dobrze terem powleczonymi, zaś z częścią ponad ziemią wystającą w kant obrobioną i oheblowaną, ewentualnie ofa-

Dl

Fig. 132.

zowaną. Przy wysokości parkanu 2‘0 m dajemy wymiary slupów 15 na 15 cm, deski 3 cm grube i równo szerokie (18—22 cm) przybijamy stojąco do rygli poprzecznych 10 na 12 cm grubych, kutymi gwoździami, pozostawiając odstęp do 5 cm od poziomu ziemi. Rygle przecinamy górną płaszczyzną dla spływu wody deszczowej na ukos, a całość wierzchem słupów nakrywamy deską i po należytym wyschnięciu drzewa pociągamy dwa razy karbolineum lub lakierujemy farbą olejną. Fig. 129.

Parkan z przeźroczami buduje się jak poprzedni, lecz odpada górne nakrycie, desek nie przebija się szczelnie do siebie, lecz pozostawia się wolne miejsce pomiędzy nimi 3—5 cm, górne końce zacina się

fi

Л-L

LU

i_ruł>

MfiniTI

1Д11

Fig. 134.

w szpic na pół okrągło lub według szablonu, a deski się fazuje i wycięciami do szablonu przyozdabia. Fig. 130.

Ogrodzeniami nazywamy takie drewniane otoczenia, gdzie przezrocza zajmują mniej więcej tyle miejsca w płasz- . czyźnie tegoż, co konstrukcya i składają się ze słupów, rygli i sztachet czyli łat, około 57 cm szerokich, a 3—4 cm grubych. Fig. 131. i 132.

Drzwi wchodowe czyli furtki jednoskrzydłowe i bramy wjazdowe powinny być tym samym sposobem wykonane, co ogrodzenie. Fig: 14'f: i b42. dają dwa przykłady bram wjazdowych z furtkami zagród gospodarskich.

ii

Fig. 135.

rrrr

УПТТ7

UlilJ

TÏTT

wN.

//,

h:

Często zamiast słupów drewnianych dajemy słupy murowane z podmurowaniem pomiędzy nimi dla ogrodzeń ciesielskich. Fig. 135.

Stawiając parkany lub sztachety przy granicy realności sąsiedniej przestrzegać należy, ażeby szalowanie znajdowało się od strony sąsiada, a słupy i rygle na własnej stronie.

Normalna wysokość parkanów jest 2 do 2'50 m, ogrodzeń F50 do 2 m.

VII. TABELE DLA ROBÓT CIESIELSKICH.

Л. Przy obciążeniu stropu w ubikacyach mieszkalnych około 400 kg a oddaleniu 1 m środek od środka odpowiadają następujące grubości belek gólnym rozpiętościom: rozpiętość wymiar m 4‘4 » 4-7 » 5-0 * 5-3

na 1 mź, poszcze-

wymiar cm 26/30 „ 26/31 „ 26/32 „ 28/32

B. Ciężar konstrukcyi dachu jednego metra kwadratowego płaszczyzny po spadku pod pokryciem:

papą i żwirem ... 180 do 220 kg dachówką podwójnie 110 „ 170 „ dachówką pojedynczo 90 , 100 ,

cm 18/24 » 18/25

*_Ш/26--

. 21/26

rozpiętość m 6’60 » 6-75 » 6*90 * 7-20

łupkiem . . . . 75 do 80 kg blachą . . papą . .

• • 40 „ 45 „ . . 30 „ 35 „

Ponieważ materyał drzewny obrabiany lub tarty, kupujemy na metry sześcienne, przeto do obliczenia potrzebnej ilości drzewa, mnożymy szerokość przez grubość w przekroju, otrzymaną zaś powierzchnię mnożymy przez ogólną zapotrzebowaną długość drzewa o tym samym przekroju, n. p. zamawiamy belki 0-20/0-23: 30 sztuk    à    5    m    dl.    = 150    m

65

24    „    à    5-50    „    „    = 132    „

»    à    6'0    „    „    = 390    „

razem długości 672 m;

zatem 0*20 X 0"23 X 6724) daje nam wymiar sześcienny tych belek = 30*91 m!.

Do wypośrodkowania wymiaru sześciennego drzewa krągłego, obrabianego i tartego służą następujące tabele;

C. Wymiar sześcienny kloców krągłych.

Prze

ciętna

średnica

Długości kloca w metrach

cm

1-0

4-0

5-0

6-0

7-0

8-0

9-0

10-0

0-157

0-199

0-226

0-265

0-307

0-354

0-402

0-453

0-564

0-590

0-630

0-690

0-760

0-830

0-905

1-070

0-271

0-319

0-369

0-424

0-482

0-544

0-610

0-680

0-750

0-831

Ul —1 (\J

1-177

0-220

0-251

Oj Oj [O

0-430

0-495

0-563

0-635

0-712

0-793

0-875

0-969

0-319

0-362

0-425

0-492

0-566

0-654

0-725

0-814

0-906

1-000

1-064

1-158

1-266

1-373

1-108

1-216

1-319

1-447

1-579

D. Wymiar sześcienny dla drzewa kantowego.

j Rozmiar grub, belka

cm

Płaszczyzna w m²

Długości w metrach

4-0

5-0

6-0

8-0

10-0

10 na 10 10 na 12 12 na 12 12 na 15 15 na 15 15 na 18 18 na 18 18 na 20 20 na 23 23 na 25 25 na 28 28 na 30

o-oioo

0-0120

0-0144

0-0180

0-0225

0-0270

0-0324

0-0360

0-0460

0-0575

0-0700

0-0840 0-040

0-048

0-0576

0-0720

0-0900

0-1080

0-1296

0-1440

0-1840

0-2300

0-2800

0-3360 0-050

0-060

0-072

0-090

0-1125

0-1350

0-1620

0-1800

0-2300

0-2875

0-3500

0-420 0-060

0-072

0-0864

0-1080

0-1350

0-1620

0-1944

0-2160

0-276

0-3450

0-4200

0-5040 0-080

0-096

0-1152

0-1440

0-1800

0-2080

0-2592

0-2880

0*3680

0-4600

0-5600

0-6720

o-ioo

0-120

0-144

0-180

0-225

0-270

0-324

0-360

0-460

0-575

0-700

0-840

E. Wymiar sześcienny dla

drzewa tartego.

Grub.

Szer.

Przekrój

cm

m²

Objętość drzewa w metrach³ dla dług.

4-0

6-0

1-5

99

99

99

91

2-0

99

99

99

99

91

2-5

99

99

99

99

>9

99

99

99

99

99

3-5

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

If

7-5

99

99

99

99

10

99

99

99

lllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllliiiill

0-0072

0-0090

0-0108

0-0120

0-0138

0-0150

00120

0-0144

0-0160

0-0184

0-0200

0-0224

0-0240

00150

0-0180

0-0200

0-0230

0-0250

0-0280

0-0300

0-0180

0-0216

0-0240

0-0276

0-0300

0-0330

0-0360

0-0280

0-0322

0-0350

0-0392

0-0420

0-0320

0-0368

0-0400

0-0448

0-0480

0-0400

0-0460

0-0500

0-0560

0-0600

0-0600

0-0692

0-0748

0-0840

0*0900

0-0800

0-0920

o-iooo

0-1120

0-1200

0-0108 0-0135 0-0162 0-0180 0-0207 0-0225 0-0180 0-0210 0-0240 00276 0 0300 0-0336 0-0360 0-0225 0-0270 0-0300 0-0345 0-0375 0-0420 0-0450 0-0270 0-0324 0-0360 0-0414 0-0450 0-0504 0-0540 0-0420 0-0483 0-0525 0-0588 0-0630 0-0480 0-0550 0-0600 00672 0-0720 0-0600 0-0690 0-0750 0-0840 0-0900 0-0900 0-1038 0-1122 0-1260 01350 0-1200 0-1380 0-1500 0-1680 0-1800

ZDOBNICTWO CIESIELSKIE.

W miejscowościach, w których materyał drzewny miał w dawnych czasach przy budowie ścian, stropów i dachów obszerne zastosowanie, rozwinęło się zdobnictwo drzewne od pojedynczych form pierwotnych do wielkiego bogactwa arty--stycznego.

Z czasem, gdy użycie materyału drzewnego w budowie znacznie ograniczono, zdobnictwo drzewne upadło i zastąpione zostało innym materyałem. Dziś jeszcze w starożytnych miastach, w budynkach wiejskich okolic górskich, widzimy wspaniałe przykłady tego zdobnictwa, które jednak niestety z biegiem czasu coraz więcej zanikają. W Polsce, gdzie budownictwo w drzewie miało dawniej prawie wyłączne zastosowanie, zdobnictwo to, jakkolwiek w swych formach skromniejsze, było powszechnym; obecnie pozostały nam bardzo nieliczne przykłady w starych budynkach miejskich i małomiasteczkowych, jakby cudem od ogólnego zniszczenia w czasie wojennej zawieruchy lub pożarów pozostałych, oraz na tatrzańskim Podhalu i na Hu-culszczyźnie.

Nie leży w zakresie niniejszego dziełka opisywać i ilustrować ten dział kunsztu ciesielskiego lecz wobec odbudowy zniszczonego kraju staraniem wszystkich budujących powinno być, o ile warunki miejscowe na to zezwalają, zdobnictwo to napowrót ożywić i o ile możności na dawnych swojskich wzorach przy odbudowie zastosować.

Interesowanych odsyłam do wydawnictw: Dr. Zubrzycki „Cieśla polski“, Matlakowski „Zdobienie i sprzęt na Podhalu“. Lachner „Der norddeutsche Holzbau“, Paulus „Denkmäler in Würtenberg“, Braeymann „Baukonstruktionslehre II. Holz“.

VIII. ROBOTY RZEMIEŚLNICZE.

Roboty blacharskie. Pokrycie dachów blachą cynkową, przed kilkunastu laty powszechne, od czasu pojawienia się w handlu blachy żelaznej pocynkowanej, prawie zupełnie zaniechanem zostało. Blachą cynkową pokrywamy tylko kosze dachowe, t. j. wklęsłe przecięcia się dwóch płaszczyzn dachowych, okładziny kołnierzowe obok kominów, dymników lub lukarn, pokrycie wyskoków gzemsowych, parapetów okien oraz używamy jej do robót obramujących i dekoracyjnych dachowych, zwłaszcza mansardowych przy użyciu do pokrycia łupku.

Jako materyał dla pokrycia dachów blachą służy blacha żelazna pocynkowana, cynkowa i przy kosztownych budowlach blacha miedziana. Do trwałego pokrycia dachu blachą żelazną pocynkowaną używa się blachy Nr. 18, której 18 arkuszy w jednej wiązance handlowej o wymiarze arkusza 630 mm na 959 mm ważą 56 kg; blachy cynkowej Nr. 11, której jeden arkusz o grubości 0'53 mm waży 4’06 kg; Nr. 12, której arkusz o grubości 0*66 mm waży 4’62 kg.

Krycie blachą pocynkowaną ma tę zaletę, że warunki atmosferyczne nie wpływają na nią tak silnie, jak na blachę cynkową, która pod wpływem ciepła znacznie się rozciąga, a pod wpływem zimna kurczy, a przez to ścisłość pokrycia nadweręża.

Pokrycie blachą żelazną odbywa się na nieścisłym szalowaniu płaszczyzn dachowych, łącząc pojedyncze arkusze blachy ze sobą na wzdłuż przez nitowanie, a przy małych spadkach także i przez lutowanie. Styki blach podłużne od grzbietu do okapu dachu łączy się przez podwójne felcowanie. Rynny dachowe, do których z płaszczyzn dachów spływa woda opadowa, wykonujemy również z blachy żelaznej pocynkowanej i te przy pokryciu blachą leżą nad okapem dachu, przy innych pokryciach wiszą pod okapem. Jedne i drugie wykonuje się z blachy silniejszej jak pokrycie i utwierdza na hakach żelaznych pocynkowanych czyli pobielanych. Przy rynnach leżących należy bardzo uważać, aby blacha pokrywająca okap, idąc popod rynnę, sięgała przynajmniej 10 cm ponad górny brzeg rynny, ażeby w razie przepełnienia się tejże, woda poza górną krawędź rynny przechodząca, spływała po blasze okapowej wierzchem i nie dostawała się pod nią, zamakając zewnętrzne mury strychowe i gzemsowania. Rury spadowe, wodę z rynien odprowadzające, wykonuje się również z nitowanych i lutowanych blach żelaznych pocynkowanych, o średnicy 12 do 18 cm, utwierdzonych na hakach obręczowych, zawiasowych pocynkowanych,

przestrzegając, aby część spojona rury, t. j. nity i lutowanie, ustawione były na zewnątrz, a nigdy od strony muru.

Drzwi i okna w robocie stolarskiej powinny być z doborowego, suchego i wolnego od sęków materyału, dokładnie i czysto wykonane. Drzwi wewnętrzne jedno- lub dwuskrzydłowe w futrynach lub szpaletach (okładziny w ten sarn sposób, co i drzwi wykonane), pokrywające wewnętrzne płaszczyzny otworów w murach, składają się z profilowanych fryzowi, w ramy ze sobą łączonych i wnęk pomiędzy fryzami wytworzonych, utwierdzonych w ramy fryzowe na żłobek i wpust. W około futryn brzegiem w jednej linii z murem osadzonych i w około szpalet całą grubość muru wypełniających, dajemy dla pokrycia brzegów futryn i szpalet profilowane lub gładkie otoczyny. Szpalety przytwierdza się do klocków trapezowych w mur wpuszczanych lub do futryn ślepych; otoczyny do futryn lub szpalet. — Rozmiary drzwi jednoskrzydłowych 0*75 do 1*00 m szerokości a 1*90 do 2’15 m wysokości; drzwi dwuskrzydłowych 1*22 do 1*30 m szerokości, 2*30 do 2'50 m wysokości. — Materyałem dla futryn i fryzów jest o ile możności sośnina, dla progów dębina, dla wnęk i otoczyn świerczyna.

Drzwi i bramy zewnętrzne, frontowe, często bogato wyposażone, wykonuje się przeważnie w całości z drzewa dębowego, wnęki górne, t. j. ponad wysokością parapetu,, oraz świetlnie wyżej nadproża, są zazwyczaj dla oświetlenia sieni wchodowej wypełnione wzorzystą kratą, sporządzoną z żelaza kutego i oszklone 3 mm szkłem. Wnęki parapetowe, t. j. od progu do około 1 m w górę sięgające, są pełne.

Drzwi i bramy podwórzowe otrzymują futryny dębowe lub sosnowe z progiem dębowym, fryzy i wnęki sosnowe, wykonane pojedynczo, a dla większej wytrzymałości wnęki składa się w gont pionowy. Rozmiary dla drzwi dwuskrzydłowych wchodo-wych 1 *35 do 1’50’ш szerokości, 2*50 do 3⁻00 m wysokości do nadproża; świetlnie zazwyczaj sięgają do wysokości światła okien w parterze osadzonych; świetlnie te drzwi i bramy mają górne zakończenie poziome, segmentowe lub o pełnym łuku. Rozm'ary bram, dla wygody często furtami jednoskrzydłowymi zaopatrzone, są: 2*20 do 3⁻00 m szerokości, 3*00 do 3*50 m wysokości; świetlnie, jak przy dzwiach wchodowych.

Ok> a dla budynków mieszkalnych dajemy podwójne, dwu-, cztero- lub trzyskrzydłowe na zewnątrz i wewnątrz, lub, co jest obecnie najwięcej w użyciu, tylko na wewnątrz otwierane, z nadprożem prostym, segmentowym lub łukowym, z deską parapetową, t. j. przykrywającą wystający od zewnątrz u spodu okna mur, a przy bogatszym wyposażeniu ze szpaletami i otoczynami, zakrywającymi od wewnątrz parapet okienny, oraz widoczne płaszczyzny muru otworu okiennego. Materyał do futryn i ram okiennych zewnętrznych: sośnina, reszta świerczyna. Rozmiary okien w świetle futryny: 0‘80 do 1*15 m szerokości, 1*50 do 2⁻20 m wysokości. Rozmiary okien dla zabudowań włościańskich: 0*60 do 0'80 m szerokości, 0*90 do 1*20 wysokości. — W zabudowaniach mieszkalnych wiejskich daje się często przy oknach parterowych frontowych okiennice dwuskrzydłowe, umieszczone na zewnątrz, składające się z fryzów i wnęk, w gont pionowy lub poziomy wypełnianych. Wnęki tych okiennic bywają częstokroć dla wpuszczenia do wnętrza światła wypełniane w gont poziomy ruchomy, otwierany i zamykany stosownym okuciem.

Okucie drzwi i okien, stosownie do przeznaczenia ubikacyi i wyposażenia całości budowy, bywa albo wpuszczane, t. z. francuskie, lub nasadzane. Okucie wpuszczane drzwi jednoskrzydłowych składa się z trzech mocnych zawiasów i zamku, z mosiężnymi klamkami i tarczami, lub dla podrzędniejszych budowli z klamkami i tarczami żelaznym!. Przy drzwiach zewnętrznych dajemy często dla zwiększenia odporności na wpływy atmosferyczne i zużycie narożniki z żelaza kutego, wpuszczane we fryzy i do nich przyśrubowane. Zamki drzwi podrzędnych otrzymują często zamki skrzynkowe, przytwierdzone od strony wewnętrznej do drzwi. Przy zawiasach uważać należy, aby połówki górne wspierały się na odpowiednio obtoczonych czopach, a nigdy na tulejkach czyli blachach, jednym końcem okalających czop, drugim wpuszczonych we futrynę.

Okucie wpuszczane drzwi dwuskrzydłowych składa się z sześciu zawiasów, dwu zasów z odpowiednimi chwytkami, przytrzymującymi końce zasów w progu i nadprożu. Okucie drzwi wchodowych i bram jest podobne do okucia drzwi wewnętrznych, lub silniejsze odpowiednio do zwiększonego ciężaru.

Dla budowli podrzędniejszych, albo też ze względów artystycznych, więc przy podwojach kościelnych, budowlach publicznych, używa się nasadzanego okucia drzwi i bram.

Okucie okien wpuszczane składa się dla okna czteroskrzydłowego podwójnego, o skrzydłach dwornych, na zewnątrz otwieranych, z 10 zawiasów, 16 narożników, 4 półzakładek 2 zasów z chwytkami i 2 haczyków rozpierających z klubkami; dla skrzydeł wewnętrznych do środka otwieranych: z 10 zawiasów, 16 narożników, 1 zakładki z klamką, dwóch zasówek lub jednej podwójnej trybowej z klamką, którą przy jednym obrocie klamki w obie strony się zamyka i dwóch chwytek.

Okucie okna, jak poprzednio, lecz o skrzydłach wewnętrznych górnych, oraz wszystkich czterech dolnych do środka a zewnętrznych górnych na zewnątrz do otwierania, składa się z 10 zawiasów, 16 narożników, dwu półzakładek, jednej zakładki z klamką, czterech zasówek z chwytkami lub 2 trybowych z klamkami i chwytkami, 1 ochraniacza szyb (Schutzknopî) dla skrzydła zewnętrznego prawego, aby klamka zasuwy trybowej tego skrzydła przy otwieraniu nie wybijała szyby skrzydła wewnętrznego, i dwu zatrzasek sprężynowych dla przytrzymywania otwartych skrzydeł zewnętrznych.

Okucie okien 6-cio skrzydłowych różni się od poprzedniego tern, że ramy górne otwierają się poziomo na zewnątrz i wewnątrz, mają 4 narożniki i 4 zakładki mniej, natomiast są łącznice nożycowe dla tych skrzydeł górnych i sprężynowe zatrzaski, przytrzymujące przy zamknięciu skrzydła do futryny.

skich okien.

Okucia nasadzonego okien używa się tylko dla podrzędnych łub włościań

Tak drzwi jak i okna powinny być przed osadzeniem farbą olejną pogrunto-wane, po wykończeniu wyprawy wewnątrz i zewnątrz oszklone i lakierowane.

Malowanie ubikacyi wewnątrz uskutecznia się po zupełnym wyschnięciu wyprawy, lecz przed ułożeniem podłóg lub posadzek, ponieważ w międzyczasie pod-sypy pod podłogami i podłogi ślepe zazwyczaj są już gotowe, przeto przestrzegać należy, aby nie były przez malarzy zamoczone; zaniedbanie tego powoduje często suche butwienie stropu względnie podłóg.

IX. BUDOWNICTWO WIEJSKIE.

ZABUDOWANIA FOLWARCZNE.

Odpowiednio do obszaru roli i rodzaju gospodarstwa muszą być zastosowane zabudowania tak co do jakości, jakoteż i rozmiarów. Najzwyklejsze usytuowania tych budynków w miejscu na folwark przeznaczonym, jest następujące: dom mieszkalny właściciela, dzierżawcy lub zarządcy, z przypierającym małym ogrodem, znajduje się od strony zachodniej, stajnie od strony północnej, stodoły od wschodniej, gorzelnia, stajnia na bydło opasowe, wozownie, kuchnia czeladna i piekarnia od południowej. Gnojarka zwykle w pobliżu stajen, lecz najlepiej w pośrodku obszernego podwórza.

Dom mieszkalny parterowy, z piąterkiem dla pokoików gościnnych, winien być murowany, dachówką kryty, przynajmniej w połowie podpiwniczony, podłoga parteru od 0‘60 do 14)0 ponad poziom podwórza wzniesiona, ubikacye parterowe 34) do 3'30 m wysokie, drzwi jednoskrzydłowe 0‘90 m szerokie, 2‘10 m wysokie, drzwi dwuskrzydłowe 1 *22 m szerokie, 2’35 m wysokie, okna na wewnątrz i zewnątrz otwierane, 4-ro skrzydłowe, podwójne, opatrzone okiennicami, a rozmiary okien : 0'90 m szerokie, 1'70 m wysokie, piece i kuchnia kaflowe, podłogi sosnowe, na żłobek i wpust łączone, w lepszych pokojach posadzki dębowe, skromnie w jasnych tonach pomalowane wnętrzne, kuchnia, sień tylna, spiżarnia bielone.

Budynek ten winien obejmować: Przedsionek, do którego wchód przez ganek, o słupach drewnianych lub kamiennych, nakryty daszkiem, z bocznymi poręczami i środkowymi stopniami kamiennymi, prowadzącymi do poziomu podłogi parterowej; trzy lub cztery pokoje mieszkalne, kancelaryę przy wejściu, na poddaszu dwa pokoiki gościnne, sień, w niej schody na poddasze, strych i do piwnicy, pokoik służby, kuchnię, spiżarnię, łazienkę i klozet. Rozmiary przedsionka około 20'0 m², pokój dwuokienny 25 do 30 m², jednookienny 15 do 18 m'², kuchnie 18 do 20 m'², spiżarni» 8 do 10 tri², pokoiki gościnne 12 do 15 m².

IQ

«9

Pr

"71

Fig. 136. przedstawia sytuacyę folwarku w Po-znańskiem dla obszaru rolnego 500 ha, na tej: 1. dom mieszkalny zarządcy, 2. piekarnia, 3. szpichlerz, 4. szopa, 5. stajnie dla nierogacizny, 6. stodoła, 7. źrebięta, 8. stodoła, 9. stajnia dla wołów roboczych, 10. waga, 11. stajnia dla wołów opasowych, 12. stajnia dla koni roboczych, 13. pasza,

14. stajnia dla koni wyjaz-dowych, 15. obora dla krów,

16. szopa dla przyrządów i maszyn rolniczych, 17. wozownia, 18. studnia, 19. kieraty, O ogródek, P podwórze, PS podwórko dla nierogacizny, M maneż, G gno-jarki.

o? V.

o<

'i

Fig 137. Sytuacya folwarku na Śląsku dla 150 ha roli: 1. dom mieszkalny, 2. piekarnia, 3. szopa na wozy i maszyny rolnicze, 4. chlewy, 5. i 6. stodoły, 7. kieraty, 8. owczarnia, 9. studnia, 10. obora dla krów,

11. obora dla wołów roboczych, 12. stajnia dla koni roboczych, G gnojarka, P podwórze, Ps podwórko dla świń, S stawek.

Dom zarządcy. Fig. 138., 139., 140., 141. przedstawiają poziom parteru, pią-terka, widok frontowy i przekrój małego domu mieszkalnego dla zarządcy majątku, wraz z budynkiem gospodarskim, w których: 1. ganek wstępny, 2. przedsionek, 3. kancelarya, 4. schody do pokoju gościnnego, składu i na strych, 5. 6. 7. pokoje

mieszkalne, 8. sień tylna, 9. spiżarka, 10. kuchnia, ponad 1. 2. 7. pokój gościnny i skład 17. 18. W budynku gospodarskim: 11. wozownia, 12. stajnia dla pary koni wyjazdowych, 13. dla trzech krów, 14. przedział dla cieląt, 15. chlew, ponad nim kurnik, 16. drewutnia, O ogród, P podwórze, G gnojarka, S studnia.

Fig. 14$. dom o dwóch oddzielnych mieszkaniach dla funkcyo-naryuszy gospodarczych: 1. sionka, obok schody na strych i do piwniczki, 2. 3. izby mieszkalne, 4. kuchnia. W budynku gospodarskim:

a -г a

ci

‘i

i.......- Ш

o.

ki

Fig. 136.

Fig. 137.

10

гь

i-

15

iw.

id

16

.......Щ ią

Ti. - ........

**    ; :    -3    ;I i ;;    a !

: -ï    a    .1.

î-L.VLi

5. stajnia na dwie krowy, 6. chlew i kurnik, 7. drewutnia, 8. gnojarka, O ogródek warzywny. Druga połowa zabudowań ma to samo przeznaczenie.

Fig. 143. Dom czeladny (czworak), obejmujący cztery izby mieszkalne, cztery sionki wchodowe i cztery komórki.

-S

иШ *

IT-'

-i

il Ж Ж

ft

m*

У////

I -11---п-

ц.

Ъ'//ШУЛ

У/У^У/УУ'

Fig 140.

Fig. 141.

Fig. 144. Piekarnia: 1. sień wchodowa, 2. kuchnia czeladna i piekarnia, 3. komórka, 4. pralnia i magiel.

Uposażenie budynków poprzednio wyszczególnionych, bez względu, czy, będą

н-сэ

i f ! H H mi i;

.-"n-к-;;—ц-'-;,--: Г--;Г-|Г-]рп'1'

:    lljUiJJJLiJ

Fig. 143.

к>

Г"

.i

Y

ъ>

Г' 0

1.

LJ

Fig. 142.

Fig. 144.

murowane lub z drzewa budowane, powinno odpowiadać warunkom zdrowotnym, zatem podłogi powinny być około pół* metra ponad poziomem gruntu wzniesione, wysokość ublikacyi mieszkalnych 2'80 do 3 0 m, drzwi jednoskrzydłowe 0'90 szerokie, 2’0 m wysokie, okna podwójne, dwuskrzydłowe 0'80 m szerokie, 1'20 m wysokie,

ściany wyprawiane, względnie trzcinowane i wyprawione od wewnątrz, belkowanie z powałą spodem oszalowane i wyprawione, względnie heblowane, sufity nałożone dla ciepła od strychu grubą polepą glinianą, podłogi heblowane, w praczkami posadzka betonowana, ściany bielone, a dachy o ile możności kryte materyałem ogniotrwałym, t. j. dachówką, płytami cementowymi lub papą podwójnie.

GOSPODARSKIE BUDYNKI FOLWARCZNE.

Stajnie dla koni. Koń roboczy wymaga miejsca 2'25 do 2'80 m długości, a 1‘2, do 1‘40 m szerokości, koń do wyjazdu lub wierzchowy 2'80 do 3'25 m długości a 1‘60 m szerokości, ogier 3'70 m długości i 3'00 m szerokości, klacz ze zre-

у**..

fc--

И.2* *_____

*•-----i.

• t;r

IgTj

CiüiÇïi

та.-Ä'js

Fig. 145.

Fig. 146.

hięciem 3‘75 m długości i szerokości. Szerokość chodnika pojedynczego, jeżeli konie przy jednej ścianie się znajdują 1‘60 do U80 m, podwójnego między stanowiskami 2'0 do 2'30 772, podłoga pod nogi przednie pozioma, wyłożona ubitą gliną, opoczystą ze sierścią lub asfaltowa, w tylnej połowie nachylona ku ściekowi moczowemu, ułożona z dyli dębowych lub 5 cm grubych płytek kamionkowych na betonowym podkładzie (Fig. 145.), wysokość stajni mniejszych i dla mniej rosłych koni 3⁻0 m, dla stajni większych i koni rosłych 3*25 m. Dla uzyskania miejsca dla składu siana i słomy dach płaski, na wzniesieniu ponad powałą podwójnie papą kryty, strop stajni z belek heblowanych, karbolineum napuszczonych, w stajniach dla koni rasowych między dz'wigarami sklepiony i wyprawiony.

Dla przewiewu powietrza i odświeżania go od wnętrza stajni w powale, względnie sklepieniu wentylatory przeprowadzone ponad grzbiet lub płaszczyznę dachu, mające około 20 na 20 cm w świetle, wykonane ze szalowanych ścian podwójnych z wypełnieniem słomą lub sieczką, spodem zamykane klapą automatyczną bez łańcuszków lub sznurków do zatrzymywania położenia klapy (Fig. 146.).

Drzwi zewnętrzne dwuskrzydłowe 1‘30 do 1*80 m szerokie, 2’20 do 2’50 wysokie, sosnowe, w gont zbijane w futrynie dębowej, mocno okute, na zewnątrz otwierane, zabezpieczone przy otwartych podwojach poprzecznym zamknięciem łańcuchem lub drążkiem grabowym, odpowiednio do założenia okutym. Okna jednoskrzydłowe 0'70 m szerokie,

0‘60 m wysokie, okute, do podnoszenia na zewnątrz dla wentylowania, drążkowe przedziały stanowisk dla pojedynczych koni, grabowe, 1 m nad podłogą umieszczone, słomą oplecione, okute, zawieszone na słupach i przy żłobie albo też stałe, szalowane, z przegrodą żelazną przy żłobie, ponad podłogą 5 cm wzniesioną dla łatwiejszego utrzymania czystości (Fig. 147), żłoby drewniane, blachą dobrze okute lub kamion-

I i ra

* i L

.....Г~7

......U----

T"

kowe, albo lane żelazne emaliowane, silnie w murze osadzone. W dachu otwory 0'70 m szerokie, 1'20 m wysokie od strony dojazdu dla składania i wydawania siana i słomy. W budynku stajennym pomieszczenie na uprząż (masztelarnia) i izba dla furmanów; ściek moczowy rurą kamionkową lub betonową odprowadzony poza budynek do gnojami.

Fig. Mo. przedstawia poziom budynku stajennego, w którym: 1. pomieszczenie na wozy robocze i przyrządy do uprawy roli, 2. stajnia na 12 koni roboczych,

Ий

fi

-i-........X..i....

UJ

-C

ÂîXÉl

т^т^ч îm фщшц

Fig. 148.

Fig. 149.

3. masztelarnia, 4. źrebięta 5. miejsce na cztery konie wyjazdowe, 6. izba furmanów, 7. przedział na skrzynie z owsem, 8. klatka dla źrebnej klaczy,- 9. wozownia. — Fig. 155. mniejsza stajnia dla koni, w której: 1. stanowiska na 16 koni roboczych, 2. na parę koni wyjazdowych, 3. źrebięta, 4. furmani i masztelarnia, 5. miejsce na wozy i przyrządy rolnicze, 6. wozownia.

STAJNIE DLA BYDŁA.

Front o ile możności zwrócony ku północy lub ku wschodowi; miejsce dla wołu lub dużej krowy 14)0 do 1*30 rn szerokości, 2*20 do 2'50 m długości; dla małej krowy lub jałówki 0⁻90 do 1*0 m szerokości a 24) m długości; dla cieląt w osobnych przedziałach 1 '40 ш² powierzchni od sztuki. Chodniki dla rozdziału paszy wzdłuż ścian umieszczone, 14)0 w szerokie, środkowe 1'80 do 24)0 m szerokości, wysokość stajni mniejszych 2\50 m, wielkich 3 0 do 3'25 m. Komora dla sporządzania karmy

—r-

ГСП

Fig. 150.

(parnik) otoczona murem i oddzielona na strychu murem ogniowym, wystającym, ponad płaszczyznę dachu, z kominem i kotłem, o powierzchni 0*50 mi dla każdej sztuki bydła, z tej wejście na poddasze.

Zapotrzebowanie suchej paszy®3 miesiące dla bydła, stojącego w stajni, wynosi 1000 kg dla wolu lub krowy, 500 dla jałówki lub byczka. — Żłoby najlepsze betonowe z małym nachyleniem dla spłókiwania, urządzone 'z zamykanym upustem na zewnątrz, drzwi dwuskrzydłowe, 1’30 m szerokie, 2⁻20 m wysokie, na zewnątrz

otwierane, okna O70 m szerokie, 0*60 m wysokie, podłoga betonowa ze ściekami dla moczu, połączonymi rurą z gnojarką.

mit:

• 4.

WP:

Fig. 152.

Fig. i 51.

1‘ -• 130. : 151, daj--- r- , :- Vi Stajni w poziomie i przekroju: 1. komora na karmy r. • ..dał dia cieląt, 3. jałownik, 4. przedział dla jałówek, 5. stanowiska dla 32 ic •• .

- - to .5a *— -. ...2 to.....

iii

"I

.. 2 10- • r-

Fig. 153.

Fig. 152. i 153. przykłady stanowisk i chodnika dla rozdziału paszy wzdłuż ściany, oraz środkowego, wzniesionego nad poziom podłogi do wysokości żłobów.

STAJNIE DLA OWIEC.

Owce hoduje się dla mięsa lub wełny, pierwsze są odporniejsze na wpływy powietrza i ciepła i dla nich wystarcza temperatura stajni 12 do 15° C., drugie są delikatniejsze i stajnie dla nich muszą być jasne i cieplejsze 15 do 18° C. Położenie stajni zwrócone frontem na południe, rozmiary w miarę ilości hodowanych owiec, licząc na sztukę 0*60 do 0‘75 m²; wysokość mniejszych owczarni 2'80 m, większych 3*0 do 3"30 m, szerokość co najmniej 10'0 m. Ponieważ owce często za pada ja na zdrowiu, przeto przy większej hodowli owiec, powinna

Г>.-* —-

utwierdzonych druga powała międzybelkowa. Stanowi ją plecionka z chrustu górą i spodem wylepiona gliną (Fig. 154.) i spodem dobrze wygładzona. Podłoga 15 cm nad poziom podwórza wzniesiona, z ubitej iłowatej gliny, z nasypką kilkucentymetrowej warstwy piasku. Słupy, podciągi belko-

II

dla wchodu owczarza 0‘90 m szerokie, 1*90 wy so- . , dla wypędu owiec w ścianie frontowej w odstępach do 15 m, drzwi dwuskrzydłowe 1‘50 do 2’50 m szerokie, 2Ю0 m wysokie, w tylnej ścianie dla wypędu w razie pożaru 2 do 3 drzwi. Wszystkie bramy i drzwi dobrze okute, mają być na zewnątrz do otwierania. Okna w odstępach około 40 m a wysokości 2'00 od poziomu, 0’60 do 0'90 m² w świetle. Dla utrzymania ciepła w stajni powinna być kładziona na kołkach do belek

Fig. 154.

wania, ewentualnie i konstrukeye dach podpierające, winne być ponad poziom gromadzącego się w zimie nawozu, zendrówką lub kamieniem łożystym na zaprawie cementowej podmurowane, a wewnętrzna płaszczyzna ścian na wysokość 1*50 mi podmurować słupów ostrą zaprawą cementową wyprawiona i należycie wygładzona.

Przy budynkach drewnianych do tej wysokości szaluje się deskami 4 cm heblowanymi. Wogole wszystkie drewniane części konstrukcyjne oraz wewnętrzne urządzenia muszą być do wysokości P50 ÿ cm zaokrąglone, heblowane, ażeby nie posiadały żadnych zadzierżystych miejsc, na któreby wełna owcza zaczepiać się mogła.

p""T

li

2*o

Dla przewietrzania stajni w porze zimowej umieszcza się ponad oknami otwory 20/25 cm w świetle, zamykane klapami. Żłobki i lizawki soli (Fig. 155, 155 a.) wykonuje się przenośne proste lub okrągłe, stojące obok środkowych słupowy te ostatnie są niewygodne przy podnoszeniu w miarę zwiększania warstwy nawozu w ciągu zimy.

Fig. 155.

Fig. 155 a.

STAJNIE DLA NIEROGACIZNY CZYLI CHLEWY.

Jedną z głównych przyczyn tak częstego pojawi-nia się chorób zakaźnych u trzody chlewnej w naszych gospodarstwach jest zupełnie nieprawidłowe budowanie chlewów, oraz niedbalstwo w ich utrzymaniu w stanie dla zdrowia trzody odpowiednim.

Budowa chlewów winna, być pojedyncza, praktyczna i zastosowana do ilości na folwarku chowanej trzody. Ściany drewniane 12 do 15 cm grubości, w zrąb budowane na podmurowaniu kamiennym, podłogi betonowane, dach płaski, pod pokryciem papą na szalowaniu deskami 3'/₈ cm, spodem krokwi drugie, również grube; szalowanie o i spodu trzcinowe i wyprawione, lub z prasowanych płyt słomianych, albo dyli gipsowych spodem wyprawionych; między szalowaniami pozosta iony przewiew powietrza dla uchronienia drzewa konstrukcyi dachowej od butwienia (Fig. 156.), wysokość od podłogi do średniej wysokości dolnego szalowania 2*20 do 2*70 m. Rozmiary chlewów na sztukę: 3*00 m~ dla sztuk opasowych grubych lub matek z prosiętami, 1 *20 mi dla średnich, 0'80 m- dla kilkumiesięcznych a 0*60 m'1 dla prosiąt. Jeżeli kilka sztuk w jednym przedziale się znajduje, to podane wymiary zmniejsza się o 10 do 15 procent.

Drzwi zewnętrzne do stajni dwuskrzydłowe 1*20 do 1'40 m szerokie, a 2’0 m wysokie, na zewnątrz do otwierania, oprócz tego małe drzwi do wypędu jednoskrzy-dłowe, 075 m szerokie a 1*20 wysokie z każdego przedziału; okna 1 *60 m ponad podłogą, umieszczone w odstępach 3*50 do 4*0 m, 0*60 m szerokie, 0’50 wysokie. W stajni powinna się znajdować komora murowana z kominem, przeznaczona do przyrządzania karmy, z kotłem do warzenia i jamą betonową do gniecenia.

Obok stajni powinno znajdować się oddzielne podwórko oparkanione, celem swobodnego ruchu i paszenia na wolnym powietrzu, z przedziałami dla trzody różnego wieku, aby sztuki silniejsze nie przeszkadzały słabszym. W podwórku umożliwienie rycia i pławienia się w urządzonych bajurkach z dopływem i odpływem wody. Tam ustawia się też kozły drewniane, do ocierania się, z przymocowaną belką poprzeczną ukośnie na dwóch słupach, a to 0*45 w niższym a 0*70 m w wyższym koćcu ponad poziomem podwórza, długość kozła 2*0 m.

-ГЛА.

Przy wzorowych chlewach ściany przednie, oddzielające przedziały od kurytarza do rozdzielania karmy, żelazne kute lub grubą blachą obłożone i nitowane. Koryta na karmę betonowe, nad niemi kabłąk ruchomy żelazny do zamykania koryta od wewnątrz przy rozdzielaniu karmy, a na zewnątrz, aby trzoda nie wyrzucała jej do ścieku korytarzowego. Kon-strukcya żelazna cała miniowana i lakierowana, podłoga nachylona ku ściekowi z przepływami popod koryto, przy tylnej ścianie mocny ruszt drewniany jako legowisko. W klatkach dla matek z prosiętami umieszcza się legowisko przy ścianach na wysokość 20 cm, a nadto na 10 cm od ściany silnie zapuszczoną poziomą rurę gazową, aby uchronić małe prosięta od zgniecenia kładącej się maciory.

Fig. 157. przedstawia: a ruszt, c koryto z kabłąkiem, b rurę odporną. Ten sam system powinien być zachowany przy drewnianym urządzeniu, heblowanym i z wyjątkiem wnętrza koryta, pociągniętym dwukrotnie karbolineum.

Fig. 158.: stajnia dla większej ilości nierogacizny, w której: 1. przedziały dla 10 sztuk opasowych, 2. komora dla karmy, 3. prosięta, 4. przedziały dla warchlaków.

GNOJARKI.

Fig. 158.

Mimo, że gnojarki stanowią ważną część założenia folwarcznego, w nich bowiem gromadzi się materyał dla użyźnienia roli, mało zwraca się uwagi w naszych gospodarstwach na budowę i utrzymanie ich z wielką szkodą dla wydatności roli. Dobre założenie gnojarki wymaga: położenia zacienionego od strony południowej budynkiem lub drzewami, odpowiedniego rozmiaru (na jedną sztukę bydła rogatego rosłego 3*0 m-, dla mniejszego i konia 2*0 nr), spodu zagłębionego 0*50 m poniżej poziomu podwórza, przy gruncie nieprzepuszczalnym, wybrukowanego płytami ka-miennmyi, przy przepuszczalnym wybetowanego wraz ze szkarpami 1 : 1, warstwą betonową 15 cm grubą. Jeden bok gnojarki zakłada się ze słabym wzniesieniem do poziomu podwórza i po nim wyjeżdżają wozy, ładowane obornikiem. Woda deszczowa musi być starannie odprowadzoną poza gnojarkę, a w jednym rogu gnojarki umieszcza się nieprzemakalny zbiornik z nakrywa i pompą ssąco-tłoczącą, do którego doprowadza się mocz stajenny rurą kamionkową lub betonową.

STODOŁY.

—-X---------

j padku 1424) m długości ścian, w drugim 180*0 m. N. ! Również stodoła o dachu płaskim jest pojemniejsza, • \ aniżeli o dachu ostrospadzistym; w pierwszej można wyzyskać przestrzeń prawie aż do wysokości płaszczyzny dachu, w drugiej zaledwie do jednej trzeciej _ wysokości (Fig. 159). Powierzchnia przekroju pierw-8*0 + 7*0

Buduje się przeważnie tylko dla połowy normalnego zbioru, drugą połowę przechowuje się w stogach, lub też, co w większych gospodarstwach się praktykuje, pozostawia (zwłaszcza pszenicę) na polu w stertach, wymłacając na miejscu przewoźnymi młocarniami z popędem motorowym, pozostawiając słomę w polu do dalszego użytku. Do oznaczenia rozmiarów stodoły przyjmujemy, że kopa zboża ozimego, t. j. żyta i pszenicy, zajmuje 7*50 m⁸ pojemności, jarego (owies, jęczmień) 6*50 m³, zatem przeciętnie 7'0 m⁸, więc n. p. dla 400 kóp zboża potrzebną jest stodoła o pojemności 7 razy 400, t. j. 2.800 m pojemności. Stodoły o zewnętrznej formie poziomu, zbliżonej do kwadratu, są pojemniejsze i tańsze od stodół o formie wydłużonej, i tak stodoła o zabudowanej płaszczyźnie n. p. 125 m² ma w pierwszym wy-

szej wynosi:

X 15*0 = 112*50 m², przy

drugiej 91'25 nr, zatem pojemność dwóch sąsieków po obu stronach boiska położonych szerokości po 80 m wynosi przy stodole o płaskim dachu około 18000 m*, o dachu spadzistym około 1450 nr. Długość budynku w pierwszym wypadku przy

dachu płaskim będzie 25 m, przy spadzistym 30*0 m.

Boiska stodół, t. j. przestrzenie wjazdowe dla składania zboża do sąsieków, przechodzą przez całą szerokość budynku, zwykle mają 4*0 do 5*0 m i są odgraniczone od sąsieków parapetem do 1*50 m wysokim, a 7*0 do 10*0 m szerokim (Fig. 160.).

Fig. 160.

Najodpowiedniejszą jest budowa stodół z cegieł na zwykłej zaprawie wapiennej, o grubości muru na jedną cegłę, wzmocnionym со 3*0 do 3*50 m. filarami, dla stodół o dachu płaskim 0*60 grubymi, 0*45 szerokimi, dla stodół o dachu spadzistym, zatem dla murów o znacznie mniejszej wysokości, 0*45 grubymi i 0*45 szerokimi na fundamencie kamiennym lub betonowym, wzniesionym nad poziom 30 cm. W mu-rach podłużnych pozostawiamy dla przewiewu pionowe szlice, przeprowadzone po parze w zygzak przez grubość muru po 10 cm szerokości do dwóch trzecich wysokości muru. Bramy dwuskrzydłowe otwierane na zewnątrz 3'0 szerokie i do 3*5 m wysokie. Polepa boiska, na której się młóci ręcznie, powinna być wykonaną z ubitej iłowej gliny, zmieszanej z zendrą, o grubości 30 cm. W razie młócenia maszynowego dajemy posadzkę betonową 20 cm. W sąsiekach, jeśli grunt jest wilgotny, sypie się warstwę 30 cm rzecznego, suchego żwiru, a na niej ubija się glinianą polepę.

Boiska wysokie, jakie zwykle otrzymujemy płaskiej konstrukcyi dachów, za-belkowuje się z powałą dla pomieszczenia lżejszych plonów?, jak owies, groch i t. p.

Mury przyczółkowe kryte dachówką powinny wznosić się 0*40 m ponad płaszczyzną dachu.

SPICHLERZE.

Dla większych gospodarstw najkorzystniejszą jest budowa kilkupiętrowych spichlerzy. Rozmiary tychże oznacza się na podstawie przeciętnego rocznego zbioru. Ponieważ na 1 hektolitr ziarna potrzeba wraz z miejscem naprzesz : flowanie i przejścia 0*30 m\ to budując spić ’ : lerz dwupiętrowy przyjmuje się trzecią cz obliczonej płaszczyzny na zabudować mając i przestrzeń w świetle pomiędzy murami. Grub, murów będą: dla murów głównych we fu mencie 0*90 m, w parterze 0*75 m, na pierw piętrze 0*60, na drugiem 0*45 m; dla murów czółkowych: we fundamencie 0*60, w pa: i pierwszym piętrze 0'45, na drugim i dla mc szczytowych 0*30 m. Kontrukcya dachu pł z nachyleniem 1:8, oszalowanie na krokwin ścisłe, pokrycie papą podwójne; konstrukeya slipów silna, belki podparte, podciągi na słupach i mieczach, podłogi z desek 4 cm na fclc lub żłobek i wpust łączonych, przedziały sąsieków 1*0 m wysokie, wszystkie części drewniane, wewnątrz spichlerza heblowane. Mury od wewnątrz niewyprawiane, lecz równo z licem testowane, od zewnątrz wyprawiane chropowato, podłoga parteru na 1*0 m ponad poziom wzniesiona, na bel-

S'

-in

llHIIipHïll

Sr

.....i

ши___

kach przybijana, podciągi belek na murowanych filarach wsparte, popod parterowym belkowaniem otwory w murach okalających (cokołowych) dla dostatecznego przewiewu powietrza, przy drzwiach wchodowych peron nakryty daszkiem jednospadowym i obustronnymi schodkami, wewnątrz schody jednoramienne o łagodnym nachyleniu pomiędzy belkami w blizkości drzwi wchodowych, oraz ręczny wyciąg (winda) dla worów zbożem napełnionych. Drzwi wchodowe dwuskrzydłowe 1‘35 m szerokie, 2'40 m wysokie, mocno okute, okna o paparecie 0⁻60 m wysokim, 0*50 m szerokie i 0’50 wysokie, zamykane tylko okiennicami wewnętrznymi, przesuwanymi wzdłuż ściany; każdy otwór okienny zabezpieczony siatką drucianą, ponadto parte-3 sztabami żelaznymi, pionowo we futrynę wpuszczanymi o średnicy 2 cm. Fig. 167. daje przykład spichlerza w poziomie i przekroju poprzecznym, o pojemności z górą 1000 hektolitrów zboża.

rowe

LODOWNIE.

Na przechowanie i użytkowanie lodu w ciągu lata, zakłada się lodownie ziemne lub budowane. Lodownie ziemne czyli kopce lodowe (Fig. 162.) tworzymy na gruncie suchym, łatwo przepuszczalnym, ponad najbliższe otoczenie nieco wzniesionym i ocienionym, kładąc wprost na ziemię 30 cm grubą warstwę słomy równej, na tejże układamy ściśle bloki lodu w stożek, skra-piając w ciągu układania wodą, dla zapełnienia próżni marznącą wodą. Taka zbita masa lodu jest znacznie odporniejszą na działanie powietrza i dłużej się przechowuje. Stożek nakrywamy naokoło szczelnie 15 cm grubą warstwą równej słomy, obsypujemy 0‘80 grubą warstwą ziemi, ubijamy, a z początkiem wiosny obkładamy darniną. Otwór do wybierania lodu powinien znajdować się od strony północnej, a wybieranie lodu odbywa się tylko o wczesnych rannych godzinach. Jeżeli grunt jest wilgotny lub mało przepuszczalny, odprowadzamy zbierającą się pod kopcem wodę rurą żelazną lub kamionkową z pod spodniej warstwy słomy i zabezpieczamy dopływ ogrzanego

powietrza tą rurą do wnętrza kopca, zapomocą zamknięcia wodnego (podwójnego kolana).

k, Dobrze w miejscu zacienionym i na gruncie odpowiednim założony kopiec lodowy lepiej przechowuje lód, aniżeli lodownie budowane, w ziemię zapuszczane, a powszechne mniemanie, że te ostatnie są lepsze, jest zupełnie mylne. Ziemia w swym naturalnym układzie zawsze pewien stopień ciepła utrzymuje, które znacznie do tajenia łodu się przyczynia, natomiast kopce nadziemne, należycie od wpływu ciepła zewnętrznego i dostępu ogrzanego powietrza zabezpieczone, celowi swemu lepiej odpowiadają.

Budowa lodowni murowanej (Fig. 163.) wymaga większych zachodów i przezorności dla zabezpieczenia jej od wpływów ciepła i powietrza. Mury kamienne jako dobre przewodniki ciepła nie nadają się do budowy lodowni, mury ceglane z wewnętrzną próżnią izolacyjną i obłożone wewnątrz 5 cm grubymi płytami korkowymi lub z prasowanej słomy dają większą pewność izolacyi. Sklepienie lodowni powinno być podwójne z pozostawieniem pomiędzy niemi powietrznej próżni izolacyjnej, od wierzchu cementem, a następnie 1 cm warstwą asfaltu rodzimego zalane i wygładzone. Wchód do lodowni 14) m ponad spód lodowni wzniesiony, zakłada się od strony północnej i zamyka korytarzem przy wejściu i komorze lodowej. Obok korytarza dwie komórki dla przechowania wiktuałów mają styczność powietrzną z komorą główną wązkimi w murze komory pozosta-

ЩШ

Ж&

жмшхш.

Fig. 162.

Z.

ушшяШ.

тШШШт..

ГЧнвЯгТ»

шш

wmk

Fig. 163.

Kamienobrodzki, Podręcznik dla budujących.

wionymi szlicami. Spód komory lejkowato zagłębiony z odpływem zbierającej się wody, jak poprzednio opisano, nad zagłębieniem mocny ruszt dębowy. Całość budowy nakryta ziemią i odarniona. Drzwi wchodowe przy wejściu w korytarzu i do komórek jednoskrzydłowe 0 60 do 0'70 m szerokie, L20 do L50 m wysokie.

Lodownie z drzewa budowane mają te same zasady, co murowane; ściany i nakrycie podwójne, 0 30 m od siebie oddalone i wzajemnie związane, przestrzeń między nimi dobrze słomą lub ubitą wełną drzewną wypełniona.

OGRODZENIA.

Mury wolno jako ogrodzenia stojące do wysokości trzech metrów a grubości jednej cegły, wzmacnia się filarami 0’45 na 0⁻45 m w odstępach 2‘50 do 3‘0 m. Cokoły tych murów muruje się z kamienia lub twardej cegły z wytestowaniem fug; skośne zakończenie muru lub cokołu wykonuje się w stronę ulicy, jeśli filary są wolnostojące, jeżeli zaś stoją na granicy sąsiedniej, to w stronę własnej realności. Nakrycie cokołu muru lub filarów płytami kamiennymi, cegłą rębem kładzione lub dachówką. Przy ogrodzeniach nizkich wraz z cokołem do L50 m wysokich, wypełnienia między filarami muruje się często w przezrocze, odpowiednio w deseń wiązane.

Filary przy furtkach ogrodzeń są wystarczające 0'45 na 0'45 m, lepiej 0*45 na 0'60 m, dla bram dwuskrzydłowych 0’60 na 0'75 m, dla ciężkich 0*75 na 0‘90 m.

ZABUDOWANIA WŁOŚCIAŃSKIE PRZY MAŁYCH OBSZARACH ROLI.

W krajach, zamieszkanych przez niemiecką ludność rolniczą, przy obszarach gruntowych przenoszących 30 morgów, utrzymuje się przy budowach włościańskich stary zwyczaj, aby wszystkie ubikacye mieszkalne, oraz dla gospodarstwa służące, mieścić pod jednym dachem. Niemieckie prowincye Austryi, Bawarya, Saksonia, Poznańskie i inne dają pouczające przykłady tego rodzaju zabudowań wiejskich.

L..‘A

*0

I-

12

<.......

i è

*-f

•i

■i

*1

Pt

ii

12.

Ч-

1.

f-

Fig. 165.

Fig. 164.

Fig. 164. przedstawia takie zabudowanie w Poznańskiem, w którem: 1. sień ze schodami do piwnicy, do izb poddasza, znajdujących się od strony przyczółka, oraz na strych części mieszkalnej budynku, 2. kuchnia, 3. i 4. izby mieszkalne, 5. spiżarnia, 6. komórka, 7. izba parobków, §. stajnia dla cieląt, 9. chlewy, 10. boisko, 11. ponad nim i ponad stajnią na krowy miejsca na zboże w snopach, 12. stajnia na parę

Na tę odmienną charakterystykę rozmieszczenia wsi wpływają miejscowe warunki atmosferyczne i klimatyczne, do których ludność wiejska zastosować się jest zmuszona i obecnie, odbudowując wieś zniszczoną, warunki te, wywierające wpływ na ogólny charakter wsi polskiej czy ruskiej, usunąć się nie dadzą i uwzględnione być muszą, nie powinno się jednakże dopuścić, aby nasz chłop, stawiając obecnie swoje nowe domostwo, budował tak samo, jak »jego dziaduś budowali“. Konserwatyzm i różne przesądy tak silnie są z ich usposobieniem złączone, że domostwa naszych wychodźców w Ärgentynie, Brazylii, lub gdziekolwiek przez nich wzniesione, z małymi wyjątkami, niczem się nie różnią od tych, jakie nad Wisłą, Dniestrem lub Niemnem pozostawili i niczego się na obczyźnie nie nauczyli. W tym kierunku tylko władze autonomiczne będą mogły odpowiednimi środkami wywrzeć skuteczny wpływ na ludność włościańską i małomiejską, aby przy odbudowie w granicach możliwości były zastosowane i przeprowadzone wszystkie te ulepszenia, które ze względów hy-gienicznych, bezpieczeństwa ogniowego i postępu techniki nieodzownie są koniecznymi.

koni. Budynki są wyłącznie murowane, od zewnątrz częstokroć tylko testowane, wewnątrz wyprawiane, dachy kryte dachówką. Część mieszkalna budynku zawsze jest oddzielona od części gospodarskiej murem ogniowym, wystającym ponad dach. Podłoga mieszkalnej części budynku wznosi się około 0*60 ponad poziomem ziemi, zaś części gospodarskiej o 3 stopni niżej, z wejściem z kuchni.

Fig. 165. zabudowanie włościańskie na Śląsku: 1. sień wchodowa, 2. i 4. izby mieszkalne, 3. kuchnia, z niej wejście na poddasze, strych i do piwnicy, 5. komora, 6. izba parobków, 7. sąsiek, 8. stajnia na konie, 9. boisko, 10. stajnia na krowy, 11. chlewy z komorą dla karmy, 12. gnojarka, Pt podwórko trzody chlewnej. Zabudowanie to różni się od poprzedniego tern, że sąsiek jest obok boiska umieszczony, a chlewy, jako odrębne, niższe zabudowanie, przystawione do budynku głównego.

Z założenia tych zabudowań widocznem jest, że gospodarstwa te są przeważnie mleczne. U naszych włościan, gdzie bydło chowa się przeważnie dla nawozu i tyle sztuk, aby mleka wystarczało na własną potrzebę, — założenie zabudowań jest odmienne.

Materyałem budulcowym naszego rolnika jest drzewo, a słoma pokryciem, i one stanowią główne znamiona wsi; jednak, gdy w zachodniej, czysto polskiej części kraju, zabudowania gospodarzy stoją w znacznym nieraz oddaleniu od zabudowań sąsiedzkich i zawsze w otoczeniu drzew, w siołach wschodnio-galicyjskich sąsiednie budynki bardzo często stoją tak gęsto obokjsiebie, że prawie okapami dachów się stykają, a jakiekolwiek drzewa w pośród domostw są w niektórych miejscowościach rzadkością. W zachodniej części kraju wieś rozprzestrzenia się na otwartym ku południu stoku, którego spodem płynie zwykle potok, we wschodniej natomiast, n. p. na Podolu, schowaną bywa przeważnie w głębokim jarze, w pobliżu jakiego stawu.

Budynki tym warunkom odpowiadające powinny mieć położenie takie, ażeby izby mieszkalne zwrócone były do słońca, zatrzymując o ile możności ten stary zwyczaj: ustawiania na jedenastą godzinę, to jest, aby lic frontu budynku znajdował się pod kątem prostym do linii cienia pr^tu o godzinie jedenastej z końcem czerwca lub początkiem lipca, wbitego pionowo do ziemi. Wówczas budynek stoi w najkorzystniejszym oświetleniu słonecznym. Podłogę zakłada się przynajmniej 0*50 m ponad poziom podwórza. Domy budowane z drzewa powinny stać na podmurowaniu kamiennym, ceglanym lub betonowym, umożliwiając przewiew (na zimę zamykany) do spodniego belkowania podłogi. Belki stropu nie powinny być konstrukcyjnie łączone z dachem, konstrukcyę tegoż należy wykonać zupełnie odrębnie od stropu, który odpowiednio grubo wykonaną polepą na powale izoluje się dla bezpieczeństwa ogniowego od dachu pokrytego ogniotrwałym materyałem. Wysokość ubikacyi mieszkalnych naimniej 2*80 m od podłogi do sufitu wyprawionego, względnie do dolnej krawędzi belka widocznego stropu szalowanego. Ściany wewnątrz wyprawione, a strop względnie i drewniany zrąb budynku od wewnątrz otrzcinowany i wyprawiony lub w całości heblowany, podłoga dylowa heblowana, okna dwuskrzydłowe, podwójne, otwierane, dla dostatecznego dopuszczania światła i powietrza do wnętrza izb mieszkalnych, przy większych izbach, t. j. około 20 m² powierzchni, najmniej 2*20 ms, dla mniejszych 1*50 m% razem w świetle mające, komin, palenisko kuchenne i piece prawidłowo murowane, przewód dymowy zatykany nie jak dotychczas częstokroć wiechciem słomianym w szmatę owiniętym, lecz żelazną zasówką; czyszczenie kominów włazowe. Stajnie wysokości w świetle od 2*70 m począwszy, z podłogą dy~

5*

Iową lub betonową, ze starannym odprowadzeniem ścieków do odpowiednio urządzonej gnojarki.

Budynki miejskie mają być ściśle pod względem ich wykonania zastosowań*

do odnośnych ustaw budowlanych i poli-cyjno-ogniowych, przyczem warunki hy~ gieniczne więcej, jak dotychczas, powinny być uwzględnione, a zewnętrzny ich wygląd i wykonanie nie powinny być w rażącej sprzeczności z poczuciem piękna.

ii

to

Fig. 166.

г_

TT"

Pi

nmnfU

г*

lii

Fig. 167.

Fig. 168.

Fig. 166. daje przykład małego zabudowania dla bezrolnego włościanina: 1. sień wchodowa, 2. izba, 3. alkierz, 4. warstat, 5. stajenka dla krów, 6. chlew, nad nim kurnik.

Fig. 167. zabudowanie dla gospodarstw do 10 morgów pola: 1. sień, 2. izba,

[C.

-тад-тап

аишвма

'Cl

□s

aa

qi

mm

3. alkierz, 4. komora, 5. świetlica, 6. stajnia dla 3 krów, 7. stajnia dla pary koni, t. chlew i kurnik, 9. stodoła, 10. szopa, O ogródek, P podwórze, G gnojarka, S studnia, В bróg.

Fig. 168., 169, 170. zabudowanie gospodarza zamożniejszego: 1. ganek, 2. sień, 3. izba, 4. alkierz, 5. świetlica, 6. komora, 7. stajnia dla 5 krów i przedział dla cieląt, 8. stajnia dla pary koni, 9. chlewy i kurnik, 10. stodoła, 11. szopa, O ogródek warzywny, P podwórze, S studnia, G gnojarka, Pt. podwórze zamknięte dla trzody.

12-

Fig. 17?.

SlA.

D.

" Ta

33.

i! ii

Fig. 171.

Fig. 173.

Fig. 171. 172. 173. dom gminny: 1. ganek, 2. sień, 3. czytelnia ludowa, względnie izba zebrań, 4. pisarz gminny, 5. sklep kółka rolniczego, 6. magazyn dla sklepu,

7. dyżur ochotniczej straży ogniowej, 8. 9. areszta, 10. komórka, 11. drewutnia, 12. sikawka gminna.

|⁰|⁰|⁰|⁰I°

°1

2.

10

..

У////////////

Hi

Fig. 174.

Fig. 175.

Fig. 174. 175. 176. szkoła ludowa dwuklasowa: 1. wchód do szkoły, 2. 3. sale szkolne, 6. przedpokój przy osobnym wchodzie do mieszkania, 4. 5. pokoje mieszkalne, 7. kuchnia kierownika szkoły, 8. sień tylna ze schodami do piwnicy i na strych, 9. izba dozorcy szkoły, 10. pokój młodszego nauczyciela lub nauczycielki.

II

OD

■s

Fig. 177.

Fig. 176.

Fig. 178. 179. 180. plebania: 1. ganek, 2. przedsionek, 8. sala jadalna, 9. kuchnia, 10. spiżarnia, 11. pokój gospodyni, 12 korytarz, 6. sień tylna, 4. kancelarya parafialna, 3. salonik, 5. pokój sypialny, 7. pokój gościnny.

Dl

¹⁰ L

\г

У//

Wa

гг

ŒP

ЧУ,

У~

77ć777777////.'/MĆy-

Fig. 179.

Fig. 178.

Я___

Y*;

< j;.- : —

не

Fig. 180.

Fig. 181. 182. 183. Kościół wiejski jednonawowy z boczną kaplicą.

■Wwï,

Fig. 183

Fig. 182.

Fig. 184. 185. 186. Dworek przedmiejski: 1. przedpokój, 2. 3. pokoje sypialne, 4. kuchnia, 5. jadalnia, 6. weranda, 7. spiżarka, 8. sień tylna i schody, 9. garderoba i łazienka.

Fig. 185.

Ш

mmś .

(Mai

ШШЩ fin

--—- -T¹----1J „ П: Q

Fig. 184.

Fig. 191. Dom małomiejski dla rzemieślnika: 1. ganek, 2. przedpokój, 3. 4. 5. mieszkanie, 8. warstat, 7 magazyn.

J3L_.

.*

ШШ

1-1 - -Пи,

X. ZESTAWIENIE ROZMIARÓW PRZESTRZENI

dla budynków mieszkalnych i publicznych o średniem wyposażeniu.

Budynki mieszkalne. Sienie wchodowe 24) do 2’30 m szerokości, wjazdowe 2*50 do 3*00 m, kurytarz P20 do P50 m, główne klatki schodowe dwura-mienne 2'70 do ЗЧЮ m szerokie a 6'20 do 6’50 m długie wraz z obustronnymi podestami, trzyramienne 4'00 od 4‘20 szerokie, 545 do 5'50 m długie, schody o stopniach w jednej trzeciej klinowych (wachlarzowych), 3‘00 m szerokie, 5‘50 m długie; dla schodów służbowych (bocznych) 2’50 m szerokie, 4:00 m długie, schody kręte średnica Г50 do P65 m.

Przedpokoje 2‘00 do 2'50 m szerokie, 3’00 do 4*00 m długie, pokoje jedno-okienne 3‘00 do 3‘50 m szerokie, pokoje kilkuokienne w jednej ścianie 5’20 do 5‘80 m szerokie, długość czyli głębokość pokoi 5’20 do 5’60 m.

Kuchnie 3'00 do 4‘OO m szerokie^ 4'.50. do 5’20 m długie, pokoiki służby 2'50 m szerokie, 3’50 do 4 00 m długie, łazienki P80 do 2’50 m szerokie, 2‘00 do 34)0 długie, spiżarki P50 do 24)0 m szerokie a 24)0 do 2'50 m długie, klozety pojedyncze (dla każdej partyi oddzielne) 0‘90 do 1*20 m szerokie, P50 do P70 długie, pracz-karnie suterenowe lub poddaszne 3’50 m szerokie, 44)0 do 4‘50 m długie.

Wysokość ubikacyi mieszkalnych 3:0 do 3’50 m od podłogi do sufitu.

Położenie budynku o ile możności frontem ku wschodnio-południowej stronie. Zabudowana powierzchnia realności w miastach i ulicach gęsto zabudowanych 75 do 80 procent obszaru. Całkowita wysokość budynku od chodnika po gzems koronacyjny nie powinna przekraczać szerokości ulicy, przy której budynek stoi, szerokość zaś ulicy minimalna 14 metrów.

Szkoły. Ilość uczni w jednej klasie 30 do 60, przestrzeń na jedno dziecko do szkoły wiejskiej uczęszczające 0’75 m², w szkołach miejskich P00 m², w szkołach średnich P40 m², a w salach rysunkowych P70 m², wysokość pokoju względnie sali 3’50 do 4‘25 m głębokość sali, to jest odległość ściany, przy której stoi katedra nauczyciela i tablica, do ściany przeciwległej, najwyżej 9’50 m. Umieszczenie okien vr jednej ścianie, po lewej stronie siedzących uczni; stosunek otworów okiennych do przestrzeni w salach szkolnych 1 do 6, w salach rysunkowych zawsze od strony północnej położonych 1 do 4, czyli że n. p. w sali o 32 metrach kwadratowych podłogi potrzeba 8 0 m² światła w oknach, stosunek szerokości do długości sali 3—5 lub 2—3, szerokość sieni wchodowych i kurytarzy 2‘25 do 34)0 m, długość stopni na piętra P35 do 1*50 m.

Sale gimnastyczne. Na jednego ćwiczącego liczy się 34) do 44) m2 płaszczyzny, zatem n. p. dla 50 równocześnie ćwiczących potrzeba sali 2P0 m długiej, 10’50 m szerokiej, wysokość sal 4‘50 do 5’50, szatnia na jednego ćwiczącego 14) do P20 m², parapety okien parterowych w salach ćwiczeń P20 do P50 m wysokie.

Szpitale. Szerokość sal dla dwóch szeregów łóżek 7*50 do 8’0 m, odstęp łóżek od siebie najmniej PO ni, wysokość sal 44) do 4'50 m, powierzchnia sali 74) do 94) m na łóżko, objętość powietrza na łóżko 354) do 454) m³, dopływ świeżego powietrza na łóżko i godzinę 60 do 80 m³. Najkorzystniej budować sale na 10 do 15 łóżek.

Sale zebrań, w których wszystkie osoby mają miejsca siedzące, 0'50 m2 na osobę; w których część ma miejsca stojące 0‘40 m².

Sale kawiarń i restauracyi 0‘75 m² na osobę.

Kościoły. Do obliczenia wewnętrznej powierzchni kościoła przyjmuje się, że równocześnie połowa parafii znajduje się w kościele, na osobę wraz z miejscami dla przechodu, ołtarzy i t. p. liczy się 0‘50 m².

XI. KIEROWNICTWO I POSTĘP BUDOWY.

Po ostatecznym ustaleniu przeznaczenia i rozmiarów budynku oraz ilości i jakości wewnętrznych ubikacyi i rozmieszczenia tychże, sporządza się szkic projektu zwykle w skali 1 :200, obejmujący poziomy parteru i piąter, przekrój poprzeczny i widok zewnętrzny, szkic ten w całości przez właściciela budowy uznany lub też w myśl jego życzeń przerobiony, służy za podstawę do wykonania ostatecznego

projektu budowy, w skali 1:100, a obejmującego: sytuacyę budowy (skala 1:500) z przypierającymi ulicami lub placami publicznymi, sąsiednie zabudowane lub wolne realności z podaniem numeru konskrypcyjnego lub oryentacyjnego każdej z osobna oraz nazwiska właścicieli; następnie poziom i przekrój niwelacyjny kanału miejskiego i kanału projektowanego domu, z uwidocznieniem jego nachylenia do kanału publicznego; poziomy fundamentów, piwnic względnie suteren, parteru i piąter, poziom strychu z uwidocznieniem więzby dachowej, przekrój poprzeczny i podłużny oraz zewnętrzny widok (fasady) z jednej lub w razie potrzeby z kilku stron. Projekt ten w oryginale pozostaje w rękach autora, podpisany przez właściciela na znak zatwierdzenia, służy do wykonania przedmiaru i kosztorysu budowy oraz sporządzenia ilości i jakości zamówić się mających materyałów i części składowych budowy oraz robót rękodzielniczych i instalacyjnych. Z projektu oryginalnego sporządza się trzy kopie, z których dwie służą do podania o uzyskanie konsensu na budowę, trzecia przeznaczoną jest na plac budowy dla użytku kierownika i podmajstrzego budowy.

Pierwsze dwie kopie opatrzone podpisami właściciela budowy, odpowiedzialnego budowniczego i sąsiadów, należycie ostemplowane, służą jako załączniki do podania o pozwolenie (konsens) na budowę. Jeden z tych planów z klauzulą zatwierdzenia, pieczęcią i podpisem naczelnika gminy, pozostaje w archiwum gminnym, drugi otrzymuje właściciel budowy z aktem udzielonego pozwolenia, a plan ten wraz z kopią przedmiaru i kosztorysu budowy oraz z warunkami wykonania tejże, stanowią intregalną część umowy pomiędzy właścicielem a wykonawcą budowy zawartej.

Ażeby zapobiedz wszelkim nieporozumieniom, jakieby pomiędzy właścicielem a wykonawcą pod względem jakości lub ilości poszczególnych robót w ciągu budowy powstać mogły, koniecznem jest szczegółowe i dokładne opisanie w przedmiarze budowy wykonać się mających robót. Opisanie to winno być miarodajne w rozstrzygnięciu różnic zapatrywań na jakość roboty i użytego materyału.

Oprócz projektu budowy wskazanem jest, zwłaszcza przy kosztowniejszym wykonaniu, o sporządzenie dla niektórych robót planów szczegółowych, a to w skali 1 : 10 lub 1:20, a dla gzemsów fasad, robót dekoracyjnych, ozdobnych robót kowalskich, w naturalnej wielkości.

W myśl ustawy przemysłowej wykonawcą budowy może być architekt cywilny, rządowo upoważniony budowniczy, a dla robót pomniejszych majster murarski lub ciesielski. Ci obejmując budowę, obowiązują się wykonać ją według wszelkich zasad nauki technicznej, z doborowego materyału, przy użyciu odpowiednio ukwalifikowa-nych i uzdolnionych robotników, ponadto wykonawcy biorą na siebie wszelką odpowiedzialność za prawidłowe wykonanie robót oraz za biezpieczeństwo życia osób na budowie pracujących, albo też czasowo w pobliżu budowy się znajdujących.

Kierownictwo budowy spoczywa w zasadzie w rękach architekty cywilnego, lub upoważnionego budowniczego, w razie jeżeli budowa oddaną została poszczególnym majstrom, to dla jednolitości kierownictwa i wydawania potrzebnych zarządzeń, właściciel porucza zazwyczaj kierownictwo autorowi planów, lub też innej odpowiednio ukwalifikowanej i technicznie wykształconej osobistości.

Czynnością kierownika budowy jest: w razie jeżeli właściciel materyały do budowy potrzebne, części składowe tejże, oraz roboty rękodzielnicze, sam na swój rachunek zamawia, podać dokładny wykaz robót i materyałów z oznaczeniem terminów, w jakich na plac budowy mają być dostarczone, przy zamawianiu być pomocnym, dostawców zaś poinformować o jakości względnie sposobie wykonania. Jeżeli wykonawca sam zamawia, kierownik winien przedłożyć do jego dyspozycyi odpis przedmiaru robót. Do kierownika należy też kontrola nad jakością i ilością zwożonych materyałów, oraz kontrola nad całym wykonaniem robót budowlanych i dotrzymaniem terminów dostawcę obowiązujących, oraz przestrzeganie, ażeby zaniedbanie nie zwiększało czasu przebiegu budowy, a tern samem nie stawało się przyczyną opóźnienia ukończenia.

Dalszą czynnością kierownika jest każdorazowe obliczenie dokonanych robót, celem udzielenia w ciągu budowy wykonawcom częściowych zaliczek, wreszcie skollandowanie ukończonej budowy i całkowite obliczenie należytości za wykonane roboty z potrąceniem poprzednio udzielonych zaliczek oraz 5°/o kaucyi od całej wysokości kwoty, służącej na przeciąg V² do jednego roku jako gwarancya za prawidłowo wykonaną budowę. Wszelkie braki lub niedokładności, jalcieby w czasie kollau-dacyi wykonawcy wykazane zostały lub też okazały się w ciągu czasu gwarancyjnego, powinien wykonawca własnym kosztem w wyznaczonym terminie uzupełnić, w przeciwnym razie kierowikowi przysłużą prawo na rachunek wykonawcy we własnym zarządzie braki te usunąć, a koszta tych przeróbek z zatrzymanej kaucyi pokryć.

Celem sporządzenia ostatecznego obrachunku i uzyskania potrzebnych dat, co do ilości i rozmiarów robót, których sprawdzenie po ukończeniu budowy byłoby utrudnione lub całkiem niemożebne, kierownik budowy notuje je w ciągu budowy w dzienniku budowy, zaopatrując w razie potrzeby te notatki odpowiednimi szkicami, z podaniem rozmiarów tych robót, n. p. przy wykopie ziemnym i zakładaniu fundamentów, odprowadzeniu wody zaskórnej, rozmiary i ilość rur betonowych i instalacyjnych w murach ukrytych i t. d.

Ponieważ często w ciągu budowy z powodu nieprzewidzianych okoliczności lub też na życzenie właściciela zarządza się przeprowadzenie zmian w wykonaniu budowy lub jakości materyałów, powinien kierownik o tych zmianach wykonawcę względnie dostawcę w swoim czasie powiadomić, a w dzienniku budowy te zarządzenia zapisać, zwłaszcza, jeżeli one wpływają na zmniejszenie albo zwiększenie kosztów budowy lub na termin ukończenia. Oprócz tych zleceń powinny być w dzienniku zanotowane wszystkie inne, ustnie lub pisemnie udzielone polecenia, wreszcie sumaryczne zestawienie każdorazowego częściowego obliczenia i wysokości udzielonych na wykonane roboty zaliczek.

Dziennik budowy winien być stale przechowywanym na placu budowy, dostawca względnie wykonawca mają wgląd w niego i winni są na żądanie kierownika swoim podpisem stwierdzić, że zgadzają się z jego treścią. Mają też prawo umieszczenia w dzienniku swych zarzutów.

W razie, gdyby dostarczane materyały lub części składowe budowy nie odpowiadały warunkom ugody albo opisowi przedmiaru, następnie: gdyby ilość i jakość zajętych na budowie robotników zwykłych i ukwalifikowanych, jak n. p. murarzy, cieśli i innych, mogła być przyczyną nieodpowiedniego, wadliwego lub też opóźnionego wykonania poszczególnych robót, obowiązkiem kierownika jest wykonawców zawiadomić o tej nieprawidłowości pisemnie i zażądać, powołując się na warunki ugody i wyniknąć mogące następstwa, powiększenia ilości robotnika względnie zastąpienia nieudolnych innymi, w swym zawodzie lepiej uzdolnionymi. Zarządzenia te winny być również w dzienniku zanotowane, oraz uwaga, czy do zarządzeń tych dostawca i wykonawca się zastosował lub nie.

Jeżeli kierownictwo budowy pozostaje w rękach wykonawcy budowy, to czynnością męża zaufania (inspieyenta budowy), przez właściciela dla budowy wyznaczonego, jest kontrola nad jakością materyałów i wykonaniem budowy, udzielanie ustnych lub pisemnych zleceń, w dalszym ciągu częściowe obliczenie dla zaliczek, prowadzenie dziennika budowy, kollaudacya budowy i końcowy obrachunek.

Budynki mniejszych rozmiarów, parterowe lub jednopiętrowe, rozpoczęte z nastaniem wiosny, mogą być przy racyonalnym prowadzeniu budowy przed nastaniem zimy zupełnie wykończone i do zamieszkania przydatne, jeżeli jednak zamierzonym jest pozostawienie murów przez przeciąg zimy w stanie wyprawionym, to przy rozpoczęciu budowy n. p. w lipcu mogą mury być nakryte dachem z końcem października, a cała budowa może być wykończoną i do użytku oddaną w lipcu następnego roku.

Zamawianie i dostawa materyałów na plac budowy winne być w odpowiednich terminach uskutecznione. Wapno niegaszone, piasek, kamień łomany, względnie żwir rzeczny, dźwigary, podkłady pod nie, okładziny cokołowe, futrynki do okienek piwnicznych, względnie kraty żelazne, futryny drzwiowe, zamawiamy już przed rozpoczęciem robót ziemnych, a dostawa tychże winna być w tej mierze uskutecznioną, ażeby bezwłocznie z ukończeniem robót ziemnych wykonanie murów bez żadnej przeszkody prawidłowo postępować mogło W czasie wykopu ziemi zamawiamy mur-łaty i belki stropowe, oraz materyał drzewny dla więzby dachowej; z robót rzemieślniczych roboty stolarskie zamawiamy najwcześniej, następnie kowalskie, ślusarskie, krycia dachów, stawianie kuchen i pieców, posadzek i roboty instalacyjne.

Przy powyższych zamówieniach powinny być uwzględnione miejscowe warunki, są bowiem okolice, w których pewien materyał znajduje się na miejscu i zaraz odstawiony być może, inny zaś dopiero musi być przysposobiony lub z dalszych stron sprowadzany. Toż samo jest i z robotami rzemieślniczymi, niektóre miejscowości posiadają dostateczne warstaty, a nawet fabryczne urządzenia, mogące w krót kim czasie żądaną ilość robót dostarczyć, inne zaś w takie warstaty albo wcale lub

w niedostatecznej mierze są zaopatrzone, przez co wykonanie i dostarczenie zamówienia dłuższego czasu wymaga, a tern samem wcześniej uskutecznione być musi» Następnie pamiętać należy, że u nas niestety tak dostawca jako też i wykonawca, nie mają jeszcze poczucia dotrzymania przyjętego na siebie zobowiązania, ścisłe przestrzeganie terminów wykonania i dostawy objętej roboty są jeszcze nieznane, jeżeli więc nie chcemy być narażeni na przykrości i materyalne szkody, wynikające z powyżej podanych powodów, musimy przy zamówieniach zobowiązywać dostawców i rzemieślników karami konwencyonalnymi za niedotrzymanie terminów i je przy obliczeniu należytości konsekwentnie ściągać, jeżeli z ich winy postęp budowy był wstrzymywany, a koszta zwiększone.

Racyonalny postęp i porządek po sobie następujących robót budowy domu jest następujący:

Po uzyskaniu konsensu budowy, planowanie czyli wyrównanie poziomu placu budowy, wytyczenie budynku, oznaczenie wysokości poziomu podłogi parterowej i wykop piwnic oraz rowów fundamentowych, następnie wykonanie fundamentów murowanych lub betonowanych, mury piwniczne względnie suterenowe, osadzanie nad odsadzką fundamentów futryn dzwiowych, założenie na wysokości 0‘60 do 1'00 ponad fundamentami przewodów kominowych, z pozostawieniem otworów dla drzwiczek wycierowych, osadzenie futryn lub krat okienek piwnicznych w miarę wznoszenia się murów, osadzenie podkładów pod dźwigary i osadzenie tychże, wykonanie murów cokołowych wraz z ciosowymi okładzinami. Przy wykonaniu murów fundamentowych i piwnicznych baczność na założyć się mającą kanalizacyę.

Po wyprowadzeniu murów podziemia do równi (gleichy) izolacya asfaltowa na nich; jeżeli w murach tych pomieszczone będą ubikacye mieszkalne, magazyny towarowe albo warstaty, izolujemy także mury fundamentowe.

W dalszym ciągu wyprowadzamy mury parterowe, w nich przewody kominowe, wentylacyjne i wnęki dla rur instalacyjnych, osadzamy futryny drzwiowe i klocki dla przymocowania do nich okładzin szpaletowych drzwi, a ewentualnie i okien; przy zastosowaniu stropu ogniotrwałego podkłady pod dźwigary i osadzenie tychże; przy stropie drewnianym murłaty i ułożenie belek, ankrowanie stropu i obmurowanie dźwigarów lub belek do równi parterowej, przyczem uważać należy, aby głowy belek stropowych były od przewodów kominowych co najmniej 15 cm oddalone, a wnętrza przewodów kominowych i wentylacyjnych należycie zaprawą wapienną na gładko wymaszczone.

W tym samym porządku prowadzimy mury piątr, a w międzyczasie odwią-zuje się konstrukcyę dachową, która po wyprowadzeniu murów najwyższego piętra i po obmurowaniu stropu powinna być gotową do ustawienia na murach. Przy wykonaniu murów zewnętrznych uskutecznia się osadzenie konsol względnie dźwigarów dla płyt betonowych, lub ciosowych ganków podwórzowych, lub balkonów frontowych.

Po ustawieniu konstrukcyi dachu i jej należytym usztywnieniu klamrami i śrubami, szalujemy okapy oraz kosze płaszczyzn dachowych, zaś przy pokryciu papą lub łupkiem naturalnym względnie sztucznym, całą płaszczyznę na gęsto, bijąc sza-lówki w pewnych do rozmiarów blachy zastosowanych odstępach, a przy pokryciu dachówką łacimy łatami 4/5 cm, poczem przystępuje się do krycia, poczynając od okapów, z równoczesnym założeniem rynien deszczowych, przyczem uważać należy* aby pokrycie blaszane okapów przy rynnach leżących, wystawało poza górny brzeg przynajmniej 5 cm, a odpływ wody deszczowej, celem zapobieżenia zamakania murów zewnętrznych, był na czas aż do utwierdzenia rur odpływowych, co w czasie wyprawy zewnętrznej się uskutecznia, należycie przeprowadzony.

Mając wyprowadzone mury strychowe i kominowe, głowy kominów nakryte płytami ciosowymi, betonowymi lub dachówką, a dach pokryty, przystępuje się do wewnętrznych robót, bijąc na strychu powały na zakład, dając suchy podsyp, poczem układa się posadzkę strychową na płask, zalewa się fugi między cegłą wapnem lub piaskiem, mury strychowe i kominowe wyprawia się na szorstko, osadza drzwiczki kominowe i ustawia przedziały strychowe.

Równocześnie z robotami strychowymi przesklepia się piwnice i układa rury betonowe dla kanalizacyi, na parterze i piętrach zabija się powały i szaluje sufity* a przy stropach dźwigarowych przesklepia się na płask lub kładzie się powałę żelazo-betonową (żelbetową), osadza futryny okienne, uszczelniając je do murów pakułami lub drzewianą wełną.

Gdy mury już przeschły, na co w budynku na przewiew wystawionym i przy wyprowadzeniu murów w pogodnym, suchym czasie cztery do sześciu tygodni czasu potrzeba, przystępuje się, po zrewidowaniu przewodów kominowych i wentylacyjnych, czy nie zostały zasypane gruzem, do wewnętrznej wyprawy sufitów i ścian budynku, poczynając od najwyższego piętra. W tym okresie robót osadza się stopnie ciosowe, rury instalacyjne i wykonuje przedziały piwniczne.

Po wykonaniu wypraw wewnętrznych daje się podsypy pod podłogi heblowane i ślepe, a gdy są zupełnie suche, układamy je na legarach dębowych lub przybijamy wprost na belkach stropowych, poczem przystępujemy do stawiania ognisk kuchennych i pieców. Równocześnie przystosowuje się i osadza okucie okien, gruntuje i lakieruje okna, nie zawieszając ich do futryn. Następnie wykonuje się roboty instalacyjne klozetów, łazienek i wodociągów i przystępuje się do zewnętrznej wyprawy podwórzowej i frontowej (fasady). Z postępem jej pokrywa się wyskoki gzemsowe obramień i ławic okiennych, gzemsów działowych blachą oraz wykonuje się płyty gankowe i balkonowe.

Zewnętrzna wyprawa jest zakończeniem roboty murarskiej i ciesielskiej, z wyjątkiem różnych drobnych czynności, jak osadzanie desek parapetów okien, układanie płytek posadzkowych, niektórych poprawek wewnętrznej wyprawy i pozostają tylko roboty rzemieślnicze, zatem stosowanie i kucie drzwi, ich grutowanie i lakierowanie, roboty szklarskie, malarskie (które dopiero po wyschnięciu wypraw wewnętrznych mogą być wykonywane) i t. p. Przy stawianiu kuchen, pieców i przy robotach malarskich pilnie przestrzegać należy, ażeby stropy, zwłaszcza suche nasypy i podłogi, nie zostały przez przeciekające kastry z zaprawą wapienną, szafliki z wodą lub konewki z wodą kredową do gruntowania ścian, zamoczone przy malowaniu.

Po ukończenie robót malarskich każdego piętra, układa się dębowe deszczułki i parkiety, czyści (ceklinuje) i zapuszcza je, zawiesza story okienne, łańcuszki do klap lub żaluzyi wentylacyjnych, wykańcza się klozety i łazienki i osadza kurki przy muszlach wytryskowych, wreszcie czyści się całe wnętrze domu, układa płytki brukowe na podwórzu i chodnik przed domem i na tern się kończą roboty.

Po zupełnym ukończeniu wnosi się do urzędu gminnego podanie o zezwolenie (konsens) na użytkowanie budynku, a do administracyi podatkowej podanie o czasowe uwolnienie od podatku domowo-czynszowego, załączając do podania plan kon-cesyonowany, topograficzny opis i preliminarz (fasyę) dochodowy (czynszową).

Jeżeli w ciągu budowy mają być przedsięwzięte znaczniejsze zmiany konstrukcyjne, albo też w ilości i rozkładzie ubikacyi, to przed rozpoczęciem tych zmian należy wnieść do urzędu gminnego w dwóch egzemplarzach plany z uwidocznieniem tych zmian, z podaniem o zezwolenie na nie i te dodatkowe plany muszą być załączone do podania o czasowe zwolnienie od podatku.

Formularz na podanie o konsens na budowę :

Podpisany (na) właściciel (ka) realności 1. k. . . . W. h. 1. . . . położonej przy ulicy (placu) ... Nr. . . . ma zamiar wybudować na wolnej parceli tejże realności nowy budynek mieszkalny według planów do niniejszego podania w trzech egzemplarzach załączonych i uprasza o udzielenie konsensu.

N. N.

(Miejscowość) dnia ....

Nagłówek podania (rubrum):

Do Świetnego Urzędu gminy (Magistratu miasta)

(Miejscowość)

N. N.

właściciel realności 1. k.

Nr. . . . położonej

przy ulicy (placu) .

uprasza o udzielenie konsensu na budowę domu mieszkalnego.

. . . załączników.

Formularz na podanie o użytkowanie ukończonej budowy:

Podpisany ukończywszy budowę na swej realności 1. k. . . . przy ulicy (placu) . . . pod Nr. . . . położonej, w myśl uzyskanego konsensu do 1. ... z dnia . . . uprasza o zarządzenie urzędowych oględzin budynku i zezwolenie na użytkowanie.

N. N.

(Miejscowość) dnia ....

Przy stawianiu budynków przemysłowych podania o konsens na budowę i na użytkowanie, winny być wniesione do urzędu gminnego i do władzy przemysłowej (starostwa).

XII. USTAWY BUDOWNICZE.

Wszelkie ustawy mogą być ogólnie obowiązujące, albo też odnoszące się do poszczególnych gałęzi, jak n. p. do oświaty, do siły zbrojnej, do przemysłu, rolnictwa i t. p. Między innymi istnieją ustawy odnoszące się do wykonywania przemysłu budowlanego. Mamy też zbiór ustaw i rozporządzeń, odnoszących się do poszczególnych gałęzi budownictwa, jak n. p. do budowy domów, kościołów, teatrów i t. p.; dalej do budowy koleji żelaznych, mostów, tuneli, dróg wodnych i t. p. Wszelkie przepisy istniejące dla jakiejkolwiekbądź gałęzi mogą być dwojakie: albo postanowienia wydane przez władze prawodawcze, zatem w Galicyi przez Sejm i Radę państwa, sankcyo-nowane przez rząd, albo też mogą być rozporządzeniami władz wykonawczych. Są to postanowienia wydane na podstawie ustawy przez ministerstwo, namiestnictwo, starostwo i t. p. Rozporządzenia te nie mogą być w sprzeczności z ustawami, ale podają one sposób, jak ustawy wykonywać lub rozumieć należy. W roku 1882 wyszła ustawa 28. kwietnia, ogłoszona w dzienniku ustaw i rozporządzeń krajowych, z tegoż roku część 24, Nr. 27, zawierająca przepisy budownicze dla 29 gmin miejskich w Galicyi, a mianowicie: dla gminy Biała, Bochnia, Brody, Brzeżany, Buczacz, Drohobycz, Gorlice, Gródek Jagielloński, Jarosław, Jasło, Kołomyja, Krosno, Nowy Sącz, Podgórze, Przemyśl, Rzeszów, Sambor, Sanok, Śniatyn, Sokal, Stanisławów, Stryj, Tarnopol, Tarnów, Wadowice, Wieliczka, Zaleszczyki, Złoczów i Żółkiew. Tenże sam dziennik ustaw i rozporządzeń krajowych część 22 Nr. 63 z dnia 18. lipca 1883 obejmuje ustawy budownicze dla królewskiego głównego miasta Krakowa, zaś część 10. Nr. 31 ustawy z dnia 21. kwietnia 1885 dla królewskiego stołecznego miasta Lwowa. Część 10. Nr. 31. z dnia 4. kwietnia 1889 obejmuje ustawę dla 133 miejscowości większych, jak: Bełz,' Biecz, Bóbrka, Bircza, Bohorodczany, Bolechów, Borszczów, Brzesko, Brzozów, Budzanów, Bursztyn, Busk, Chodorów, Chrzanów, Chorostków, Chyrów, Cieszanów, Czortków, Dąbrowa, Delatyn, Dębica, Dobczyce, Dobromil, Dolina, Dubiecko, Dukla, Dynów, Gliniany, Głogów, Grybów, Grzymałów, Halicz, Horodenka, Husiatyn, Jaworów, Jazłowiec, Jezierzany, Kałusz, Kamionka Strumiłowa, Kańczuga, Kęty, Kolbuszowa, Komarno, Kopyczyńce, Kosów, Kozowa, Krystynopol, Kulików, Kuty, Leżajsk, Limanowa, Lisko, Lubaczów, Łańcut, Łysieć, Maków, Mielec, Mielnica, Mikołajów, Mikulińce, Monasterzyska, Mościska, Muszyna, Myślenice, Nadwórna, Niepołomice, Nisko, Niżankowice, Nowy Targ, Obertyn, Olesko, Oświęcim, Otynia, Peczyniżyn, Pilzno, Pistyn, Piwniczna, Podhajce, Podkamień, Podwoło-czyska, Pomorzany, Potok Złoty, Przemyślany, Przeworsk, Radomyśl (w powiecie mieleckim), Radymno, Radziechów, Rawa Ruska, Rohatyn, Ropczyce, Rozdół, Rudki, Rudnik, Rymanów, Sasów, Sieniawa, Skałat, Skała, Skole, Sokołów, Sołotwina, Stary Sambor, Stara Sól, Stary Sącz, Stróżów, Strzyżów, Sucha, Szczerzec, Tarnobrzeg, Tłumacz, Toporów, Trembowla, Tuchów, Turka, Tyczyn, Tyśmienica, Uhnów, Ulanów, Ustrzyki dolne, Wiśnicz Nowy, Sądowa Wisznia, Wojnicz, Zabłotów, Załoźce, Zator, Zbaraż, Zborów, Żmigród, Żurawno, Żydaczów i Żywiec.

W końcu część 14. Nr. 133. zawiera ustawę z dnia 13. października 1899 dla wsi i pomniejszych miast i miasteczek, nieobjętych wszystkimi poprzednimi ustawami.

Ministerstwo spraw wewnętrznych w porozumieniu z Ministerstwem handlu wydało rozporządzeniem z 24. marca 1902, 1. 38290 instrukcyę dla budowy kominów fabrycznych pod ty^em: »Technische Anleitung für die gewerbepolizeiliche

Prüfung von Projekten für die Errichtung oder Erhöhung der einen Bestandtheil gewerblicher Betriebsanlagen bildenden gemauerten hohen Schornsteine.“ (Techniczne wskazówki do ocenienia ze stanowiska policyjno-przemysłowego projektów na budowę lub podwyższenie murowanych kominów wysokich, do zakładów przemysłowych należących).

Normę co do obciążenia konstrukcyi wydano w miejsce starej z r. 1889., obowiązującą przy obliczeniu ciśnienia na podstawę komina. Ponadto wydane są rozmaite przepisy szczegółowe, dla różnych gałęzi przemysłu (piekarnie, budynki przemysłowe wogóle, kinoteatry, etc.).

bv

SPIS RZECZY.

Str.

Słowo wstępne......

I. Roboty wstępne......

II.    Roboty ziemne......

Wykop ziemi.....

Zabezpieczenie ziemi od usuwania się Zabezpieczenie od zalewu wodą zaskórną . Wzmacnianie odporności gruntu .

III.    Roboty murarskie ......

Kamień naturalny i sztuczny Środki wiążące: Wapno tłuste czyli białe . Wapno chude .

Cement .

iii

Gips

Asfalt

Piasek

Rusztowanie.......

Wykonanie murów: Mury kamienne .

Mury ceglane Mury graniczne . Przesklepienia otworów drzwi i okien Zasklepienie przestrzeni    .    .    .    .

Przewody kominowe .

Przewody wentelacyjne    .    .    .    .

Krycie dachów......

Piece ogrzewalne......

Ogniska kuchenne czyli kuchnie

Piece piekarskie......

Osadzenia .    ......

Izolacye.......

Wyprawy wewnętrzne .    .    .    .    .

Konstrukcye systemu Rabitza i Moniera .

Posadzki.......

Wyprawy zewnętrzne.....

Kanalizacya.......

Kominy i piece przemysłowe

tv M (\J    1\)    I\) h- и

IV.    Roboty betonowe..........

V.    Tabele dotyczące robót ziemnych, murarskich i betonowych

VI.    Roboty ciesielskie..........

Choroby drzewa..........

Wiązania...........

Belkowanie, konstrukcya stropów......

Kotwy (ankrowanie) ......    .    .

Stropy systemu Dörfla........

Konstrukcye dachów.........

Szalowanie ścian i podłogi........

Schody .......... ;

Drzwi i bramy.......

Oparkanienia i ogrodzenia........

VII.    Tabele dla robót ciesielskich.......

VIII.    Roboty rzemieślnicze.........

IX.    Budownictwo wiejskie.........

Zabudowania folwarczne........

Gospodarskie budynki folwarczne.....

Stajnie dla bydła........

Stajnie dla owiec........

Stajnie dla nierogacizny czyli chlewy ....

Gno jarki..........

Stodoły..........

Spichlerze..........

Lodownie..........

Ogrodzenia.........

Zabudowania włościańskie przy małych obszarach roli

Dom gminny......

Szkoła ludowa.........

Plebania..........

Kościół wiejski murowany z boczną kaplicą .

Dworek przedmiejski........

Dom małomiejski dla rzemieślnika.....

X.    Zestawienie rozmiarów przestrzeni......

XI. Kierownictwo i postąp budowy ...    ...

XII. Ustawy budownicze.........

4

■

- >

>

\

)

)

* ' '■ . •

\

• /✓, '

/

/

-

-

(У)

W

it

i

ш

«

»

4 ■

/

y

.

%

■

'

i.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

WYDAWNICTWO KSI

BERNAKSA PBŁONIECK

ZAGADNIENIA TECHNICZI

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

....    я ла»Л«ГМЯ

11-34785

Kdn 452/57

wydawnictwo o technicznej

3. Górski Kazimierz. Przedsiębiorstwa miejskie. CcnaK. 150, Mk 1.20.

2.    Lr. Pomian o wski K., prof.: Wodociągi. Cena K. 1*50, Mk 3*20.

3.    Krzyczkowski D. prof.: Materyały budowlane. Cena K. 2*—, Mk 1 *60.

4.    Rybczyński M. Kierownik kraj. biura hydrógrnficzńr^ Studnie.

Cena K. 3-50, Mk 1*20.

5.    Szaynok Wł., inż. : Rzeźnie. Cena 1'50. Mk 3*20.

6.    Ä. Kiihnel. Inźynief miejski we Lwowie. Drogi i ulice. Objaśnione'

32 ilustracyami. Cena K. 2*—, Mk 1*60.

7.    Dr. Jan Łopuszański prof politechniki lwowskiej: Zakłady o sile

wodnej. Objaśnione 3C ...stracyami. Cena K. 3—, Mk 2 40.

8.    Wacław Günther, doc. polit, lwów. : Motory etektryczne. K. 4*—,

Mk 3*20.

9.    Mieczysław Rybczyński, Kierownik kraj. biura hydrograficznego.

Reguiacya rzek. Cena K. 2*—, Mk 1*60.

10.    Ignacy Drexler, doceni politechniki lwowskiej. Odbudowanie wsi

* ? miast nn ziemi naszej. Cena K. 6*—, Mk 4*30.

11.    Aleksander Wierzbicki, dyr. Biura melioracyjnego Wydz. Kraj.

Melioracyf rolńe. K. 3*—, Mk 2*40.

12.    Dr. Pomianowski R., prof.: Kanalizacya miejska. Z 4* iłustr nerami.

K. 3---, Mk 2*40.

13.    Dr. Chrzanowski Wiesław prof.: Wybór silnika. Z 5 tabelami

w tekście i 10 tablicami osobnemu Cena K. 6*—, Д1к 4*80.

14.    Dr. Matakiewicz M.. prof.: Jrogi wodne w Polsce. Z dwiema

tablicami. K. 3 —, Mk 2*40.

15.    A. Kühnei : Zasady Ludowy miast małych i miasteczek z 136 rys.

Cena К 10*—, Mk 8’—.

16.    Roman Z. Ciesielski, inż.: Asfalt naturalny ? sztuczny w bu

downictwie. K. 6*—, Mk 4*80.

17.    Dziakicwicz W., inż.: Miernictwo. Z 175 rysunkami. K. 20*—,

Mk 16*-.

'b. Z 187 rysun-

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

18.    Kamienobrodz!': n *

kami w tekś

100000231427