p %. i    (-g. ■■■ | ii. i ? i ', , ; ■: f «r 3

- V * <; * '•• « \ . i'

, ‘JtiĄ.fi <V»\V ■> . *    » * ' iU\fłł > VJ

» î:<-V I • ''' } > | J 1 «,¹ V J J S l t

Wv.i fy* »V/] K-.V«7 i* M >\-ï « . ‘i .*•/''/ ",    - ,\f)y •■{•/,

É 7 5/|l1 -".V:-

*i <;* , * n r _ / ? y * /»•• i- '• ,r.

£*r' i' 7 f / /#'. \* */,

Sv utłtłf tfrnf'Ji

£ i< ; »Y i>⁴ <"■ v t ' i -

’ ' **:.*%7s'/^cf<

» i    ,

?•' r ⁴-

* V

„ U V

.? V •(

III

^ i -

fi t it r

% -» }

:

p- ir i

*- V

Ï,

" r i t ff ' 1 ^ *

■ t % *

.\ U \ ( li

t_ t

» I" ł

■»

4,

(•

i'

P

ii * \ i ■■ i 1 ł i i

.' '•>. i ,ł

' < i I

Mil

¹ ; 7 -I'' 7-i

¹ , • / ,v

- V' 7:

t 'j ! »

1    ■■ i

» V ' '

;■/ y v < •

i '    * \.    ,

V ii* ⁵ ‘ /.,/ <

•) *■

*    <.

% i \⁵ /.

i f, ■'    # #■    < m    »

» >

t

y . < *■    ~. i ■ & f

-Mit; Ń)',^ . ,

i ,t    >    i    ; i    s, V, *    '«

i !    J    i    {‘ - , ii ? s *    -

*    »    i >. ' ’

« ■« y * v

« (fi V $t ?t ' ' i { i V, lf ? V

• ‘ ; * ■.ł u,

«    *• -s *    ® ^ 4    *

>    i >    • ' ff /»    ; r » ¹    »

. * 4

** ł 1

i> ”    4 ,

Ï J li l « V

* ' ? , . .T I *

.    '• V f t

li c

: i.

:? * * # t;V*. .

V.. ⁴ •' * »' *    •’ n- i f

ï/i¹»/ 71 f'V • M

i? , ^ r, ^ j ■ .    .

"■ * *    ; jf

W ą’ •*‘⁴ ^

I i O 4 <"■ /

.i » f *

■W¹ ' à

■*" »V 4 / # :< *:

•• , f f

i i

'V V

,i -

a: i !*■

/» ?

ä a;

*    * o

7 * ^*. ,f i*

'/ « ^ .4- l l »

:»' S

f.77

¹ ; ; tr,

i * : ** t *

r‘

Ą * (*

P >* t *

i 6 .

1 W.

, / -

/• V

« *

4* * .*

7'

*■

VA

: t i i

;    4 >.

;./ / 5 f/ » *

r * •

) i »

ł K

* < >

i

■7 V,

/ 7

-. # < ; •* / / •

' ■* / ; / / , ⁴ A ¹ i

* ^ *

b    ł A 4    #

; « ⁴ / *    6 t

t t # t

•; #

-fi,

-•

t ,ł

.f

; V.7 //

v .; y

-vv

»•

f "•

t / .»■

" :i! 4

, V V '    ' V

- 4    * •'    A.,

/ *. Ÿ »■ Ł’ ’ ji • i ?

<" ^ / >

* 4 ,t : .*

4*    .. « r <* . » ,-

4« ' ⁴ J ^ ' ,

, . »-

f*,'

J *■

. * '■

*    +. 4

-! ,«

■" r- ■- ■

/ «• "

Y t /

* 7 ' )■' »

« > V ) *

‘ * J ■    4

// 4;> V 4    '    ’

,« rf 4 J t

i ł, *

^    ^ ł 4    *    .

. , » :■ * r * <t *    *    +

{f t f / ,ł

*:

/ł)*J    '

: f»

V . /• *«

4’    ¹

.<4'

'■ .*■ ■

■‘

x. y*'

y⁴

4*

►*

y «/ ł i*:-;

y A

(■

.ï

‘ f'

v « y .'-y

■ / *

«r*    « ,.f    ^

4?    ,f

r ?    «•

r'/' y**

/ * ' f f

» y .• <•

» C f ’

f •

■

; v:

/ x *

y ' / <

■ f '

>- ■ » ■ ✓ *

y ' y '

’* > f

»' y

y / ⁴

4 ⁴' A '

»• *

4»

.5**'

V / !,

v " .» i f -

^ * < / < ^ - /

f t f *

4-'-'

4»

4    >

^ ✓ '

’’ .V /

.r ** s

,i>    '' r- ,

»4

.!

^ y /    \

* J* f \

s <-. *    ¹

,»

' /    :    4-

.44/4 x 4    '

<4

y»

.y

y'

4»" g

4‘

r'

/    z¹'

•<

f*

y ,,

" /

« ⁴

' '/ ^71 4

y /

4 y ^

/ / >

r ‘/s ï / <

/    ⁴ y

r ^ # -*

/ , * f ' •' /

v y ' •

/

7 V

t * f < *

* ? * : •

/ v

y ? V ¹

/ <■ *

/    '    ,»    ^    4*

ł ' Z ^ Z Z

t

/

⁴    4

;t

,4

4 i' /

* . '

«•*

i:

<y

⁴ . / ' . . V t f S J f

* f

1* •

* 4'

/ * . «

' *• r'y

/■

/f

» < *

< r' r' /

y⁴

y*

<r"

*•

.y

t*

4. /

Biblioteka

___

mm

y

S? S?    <*

t

A

f

S

V>Vvr/

I

'

^.....

rf/cr

BAJKI ROLNICZE POWIATOWE

CZYLI

ZALICZKOWE STOWARZYSZENIA

m

\

PRZEZ

TADEUSZA ROMANOWICZA.

r

V,' / X

WE LWOWIE,

NAKŁADEM KAROLA WILDA. W Krakowie u D. E. Friedleioa.

Inne dzieła.

do tego samego lub podobnych przedmiotów się

odnoszące, które

Księgarnia KAROLA WILDA we Lwowie

utrzymuje na składzie.

Knoll, Ign. „Słówko“ z powodu banków kredy-

towych ziemskich, str. 16 w 16ce 1860.    20 grp.

Korzybski, Zdż. O kredycie i bankach emisyj-

nych — z zastosowaniem do potrzeb kraju naszego,

8 złp. 15 gr.

Kostecki, Ant. O zabezpieczeniach w ogóle, a w szczególności o zabezpieczeniach w naszym kraju, str. 128 w 8ce 1862.

Libelt, Kar. Koalicya kapitału i pracy, str. 74

w 8ce 1868.

Mazur, And. Nasze obecne sprawy na wsi i

wrogowie Tellusa, str, 79 w 16ce 1862.    2 złp.

Makowiecki, Aleks. Banki zaliczkowe dla rze-

1 złp.

Tegoż. Spółki spożywcze (oddruk z Gazety Pol

skiej), str. 35 w 16ce 1868.

Merunowicz, Teof. Gminne kasy pożycz

kowe i połączenie z niemi kas oszczędności, str. 62

50 ct.

Nowakowski, Henr. Główne przyczyny ubóstwa włościan w Galicyi i projekt sposobu zaprowadzenia ksiąg hipoteki włościańskiej,

28 ct.

O potrzebie stowarzyszeń przemysłowych czyli

rękodzielniczych (poświęcone i czysty dochód prze-

str. 203 w 8ce 1862.

mieślników, str. 16 w 8ce 1867.

w 8ce 1863.

str. 31 w 8ce 1868.

1 złr.

12% sgr.

1 złp. 18 gr.

BANKI ROLNICZE POWIATOWE

CZYLI

ZALICZKOWE STOWARZYSZENIA

PRZEZ

TADEUSZA KOMANOWICZA.

WE LWOWIE

NAKŁADEM KAROLA WILDA. W Krakowie u D. E. Friedleina.

xP'K^X

-J

£ 4i

&^e

✓1    \    ""ï

Au i

I! Ml

«■**

(Przedruk z czasopisma „GMINA“)«

•i

Z drukarni E. Winiarza.

PRZEDMOWA.

vco

Niniejsza praca drukowaną była w czasopiśmie „Gmina.“ Dodawszy do samejże rozprawy statut i regulamin, któreby mogły posłużyć za wzór przy zakładaniu podobnych Stowarzyszeń — puszczamy w świat myśli nasze, w tej nadziei, iż może zdołają one zachęcić tak prywatnych jakoteż i nasze Towarzystwa gospodarskie, do bliższego tej sprawy rozbioru, a następnie do wprowadzenia w życie rzuconych tu myśli. Nie przypisujemy sobie bynajmniej oryginalności pomysłu, dawno już w innych krajach w praktyce przeprowadzonego, a przez wielu zagranicznych — szczególniej zaś niemieckich — pisarzy obszernie omawianego. Nie chcemy też twierdzić, jakoby podane w niniejszem pisemku rady bezwzględnie we wszystkich szczegółach miały być zadawalniające; starali my się tylko o to, by je ile możności uczynić praktycznemi, i wziąwszy je z doświadczeń innych krajów, zastósować do danych u nas warunków. Zakłady takie jak prowincjonalne zaliczkowe Stowarzyszenia wyrabiają się dopiero w praktyce — żaden dla nich statut, żaden regulamin nie okaże się od razu

doskonałym — ale w miarę czynionych doświadczeń doskonalić się musi i corocznie prawie nowym ulegać zmianom. Dla tego też i wszelkie pisma o zakładach takich, szczególniej w krajach, gdzie one są nowością» nnego mieć nie mogą celu, jeno danie zachęty do pracy w kierunku tworzenia takich zakładów, tudzież ułatwienie pierwszych na tej drodze kroków. Nie inny też jest cel niniejszego pisemka, które poddajemy pod światłą rozwagę naszych gospodarzy wiejskich i Towarzystw rolniczych.

We Lwowie, w Lipcu 1869.

Autor.

I.

Kredyt.

Między usiłowaniami podjętemi u nas w ostatnich czasach w kierunku gospodarczym, jedno z pierwszych miejsc zajmuje dążenie do zapewnienia łatwego i taniego kredytu za pomocą różnorodnych instytucyj kredytowych.

I nic dziwnego. Skutkiem zbiegu rozmaitych okoliczności, których bliższe wyłuszczenie wymagałoby chyba obrazu dziejów ekonomicznych, politycznych i administracyjnych naszego kraju z ostatnich lat stu — skutkiem zbiegu tych oko

liczności stało się, iż kredyt u nas upadł, czego każdy producent na sobie najlepsze ma dowody. Źe zaś powszechnie zbyt jesteśmy pochopni do tego, by skutek dotkliwy i bijący w oczy brać

objaw brać za istotę —

za samą przyczynę nic dziwnego iż słyszymy oddawna i powszechnie odzywające się wołanie: kredytu—kredytu! nic dziwnego, że po lekkiem opuszczeniu więzów, jakiemi nas gniótł tak długo absolutyzm i nastały po nim pseudokonstytucjonalizm, stawiając pierwsze kroki na drodze gospodarczego rozwoju oglądamy

Romanowicz. Rolu. banki*

się przedewszystkiem za kredytem, spodziewając się cudów od niego. ,

Dążenie to jest niezawodnie wypływem prawdziwej gospodarczej potrzeby. W jakimkolwiek kierunku chcemy rozpocząć produktywną

»

pracę

czy to w rolnictwie czy w przemyśle dążąc do ulepszeń i postępu — napotykamy zawsze jako pierwszą przeszkodę, stojącą groźnie przed każdą gospodarczą jednostką: brak kapitału — potrzebę przeto kredytu.

Lecz jak z jednej strony to ciągłe wołanie o kredyt jest dziś gospodarczo uzasadnio-tak z drugiej strony nie można tego pominąć milczeniem

nem

że zbyt często łudzimy się w wygórowanych nadziejach, przywiązywanych do kredytu. Przyczyną tego — brak wyrobionych pojęć gospodarczych.

że przeto kredyt sam ze siebie kapitałów nie tworzy, że wreszcie kredyt sam nie jest alfą i omegą gospodarczych potrzeb jak to sobie wielu wyobraża.

Jakąkolwiekbyśmy przyjęli naukową definicję kredytu, czybyśmy go idąc za Steinem nazwali zdolnością przyciągania obcych kapitałów do swego przedsiębiorstwa, czy też określilibyśmy go według Supińskiego jako wymianę na wpół dokonaną, wymianę przy której zbycie poprzedza nabycie, zawsze rzeczą pewną zostanie, że podstawą i warunkiem kredytu jest już gdzieś istniejący kapitał

Kredyt opiera się na dwóch warunkach:

'    I

na możności dania ze strony wypożyczającego, na możności zwrotu ze strony zapożyczającego, gdzie nie ma jednego z tych dwóch warunków, tam o kredycie i mowy być nie może. Musi więc koniecznie istnieć kapitał — a pod kapitałem rozumiemy wr nauce społecznej nie sam pieniądz tylko, ale wszelką nagromadzoną wartość społeczną — musi powtóre istnieć nadzieja wytworzenia z drugiej strony nowych wartości, nowego kapitału. Nie mogę pożyczyć tego, czego nie mam, nie mogę rozpocząć tej. na wpół dokonanej zamiany, jeżeli nie ma przedmiotu, który bym wziął, dając w zamian przyrzeczenie, nadzieję zwrotu równowartości.

dziej ską

magi-

A zatem kredyt nie jest tą różczką czaro-która za samem dotknięciem, czną jakąś siłą wytwarza kapitały. Gdyby tak było, wystarczyłoby do utworzenia bogactwa narodowego wystawić ogromną ilość weksli, i założyć ręce, oczekując spokojnie przyszłości.

ale w tem tylko, iż wydoby⁷wa on z ukrycia kapitały spoczywające bezczynnie, i przenosi je z rąk nieprodukcyjnych do produkcyjnych, albo z tych, które mniej produkowały, do tych, które kapitały te pożyteczniej, bardziej produkcyjnie użyć potrafią.

W czem więc leży siła kredytu? dla czego świat cały za nim się ubiega? Oto nie leży ona w tem, że się przez, kredyt nowe jakieś kapitały bezpośrednio wytwarzają

Im bardziej się wzmaga krajowa produkcja, im więcej jest przedsiębiorstw (a słowo przedsiębiorstwo bierzemy w naj obszerniej szem znaczeniu: a zatem wciągamy w to pojęcie także i przedsiębiorstwo rolnicze), które dają nadzieję zwrotu włożonego w nie kapitału, tern więcej kapitałów wydobywać się będzie z rąk bezczynnych , ażeby się zwrócić ku tym przedsiębiorstwom, tem większy będzie kredyt, który z jednej strony daje kapitalistom pewność korzystnego i bezpiecznego umieszczenia kapitału, a z drugiej strony daje przedsiębiorcom konieczne narzędzie produkcji.

Widzimy więc z tego, iż jeżeli z jednej strony kredyt nie jest w stanie sam, bezpośrednio stworzyć nieistniejące dotąd kapitały, to z drugiej strony jako środek zwrócenia bezczynnych kapitałów ku produkcji, jest wielką po-

I

tęgą w gospodarczem życiu narodu.

Żeby jednak był tą potęgą, potrzeba koniecznie drugiego jeszcze warunku — potrzeba by on był kredytem nie na spożycie, ale na produkcję.

warun-

Powiedzieliśmy wyżej, iż drugim kiem kredytu jest pewność zwrotu pożyczonego kapitału wraz z procentami. Kapitał każdy w gospodarczem pojęciu tego słowa, winien nieść dochód, bez tego staje on się kapitałem martwym, którego posiadanie nie ma żadnego znaczenia dla posiadacza, a tem mniej dla spo-

łeezeństwa w ogóle. Wypożyczający przeto, musi żądać procentu, jeżeli udzielenie kredytu z jego strony jest czynem gospodarczym, a nie filantropijnym , z czego w naturalnem wynika następstwie, że jeżeli zapożyczenie, wzięcie kredytu ma być czynem gospodarczym ze strony zapożyczającego, winien tenże uzyskanego w ten sposób kapitału tak użyć, by miał zapewniony : 1) zwrot kapitału, 2) zwrot procentu opłacanego wypożyczającemu, 3) zysk czysty dla zapożyczającego. Jeżeli z wyliczonych trzech momentów trzeci się nie ziści, stan zapożyczającego ani się polepszył, ani pogorszył — po zwrocie kapitału z odsetkami ma on tyle, ile miał przed zaciągnięciem pożyczki. Jeżeli zaś nie ziści się ani trzeci ani drugi moment,.w takim razie zapożyczający prócz tego, iż zwrot kapitału musi nastąpić, staje się uboższym o całą kwotę zapłaconych odsetek.

Rzecz naturalna. Pożyczyłem od kogoś 1000 zł. na 6pr. — wkładam je w produkcję zyskowną, która w przeciągu n. p. czterech lat zwraca mi cały kapitał, i daje jeszcze 12pr.

czystego zysku rocznie. Spłacam więc kapitał i

. ^

odsetki, a sam wzbogaciłem się o pozostałe jeszcze Gpr. Jeżeli przedsiębiorstwo prócz zwrotu kapitału da mi tylko te 6pr., zapłacone za pożyczony kapitał, nie staję się przez to ani uboższym ani bogatszym. Jeżeli zaś pożyczyłem kapitał na zużycie a nie produkcję, mając widok

na jakieś inne dochody, z których zwracam kapitał po czterech latach, tracę bez żadnych dla siebie korzyści owe 6pr. przez cztery lata opłacane tj. 240 zł.

na

A zatem: tylko kredyt na przedsiębiorstwo, produkcję zaciągnięty, jest ekonomicznym dla zapożyczającego; kredyt zaś na zużycie musi za sobą pociągnąć straty.

Kredyt jest bronią obosieczną: użyty dobrze, podnosi produkcję, podnosi byt zapożyczaj ącćgo; użyty zaś źle, zaciągany bez obliczenia korzyści1 jakie przynieść może przedsiębiorstwo , dla któ-

i    >

rego go zaciągamy, albo wreszcie co gorsza, zaciągnięty na zużycie tylko , jest zabójczym, prowadzi wprost do ruiny.

najlepszy

przejścia ziemi w ręce obce.

Ułatwienie kredytu przeto pod tym tylko warunkiem jest pożądane, jeżeli zapożyczający umie go dobrze użyć. Widzieliśmy przykład na Wielkiem Ks. Poznańskiem. Oto w wysokim stopniu ułatwiony kredyt prowadził właścicieli dóbr do coraz większego zadłużenia się, używali kredytu nieprodukcyjnie, a że w kraju kapitałów nie była, że kredytu dostarczali przeważnie obcy, przyszło w końcu do wywłaszczenia , do

poprze-

I sprzedawano obcym jedną piędź ziemi ojczystej po drugiej, sprzedawano po prostu ojczyznę! * Nadużycie kredytu sprowadza wywłaszczenie, wywłaszczenia następstwem — zalanie kraju obcemi żywiołami. Upadek ekonomiczy

dza tu i wywołuje upadek narodowy, polityczny* jako nieuniknione następstwo.

Czyż przeto mamy odtrącać kredyt? czyż nie mamy starać się o własne kredytowe instytucje? Nie twierdzimy tego bynajmniej. Ale mając pisać o zakładach, których zadaniem dostarczenie łatwego i taniego kredytu, czuliśmy się obowiązani przede wszystkiem silny położyć nacisk na te dwie prawdy zarówno teorją jak i praktyką stwierdzone, że:

1) kredyt nie posiada magicznej siły wytwarzania kapitałów z niczego, a może tylko skupić i ku produkcji zwrócić już istniejące kapitały; a

2) że tylko kredyt na produkcję użyty, z dobrem obliczeniem możliwych tejże korzyści, jest ekonomicznym ; zaś wzięty na spożycie użyty nieprodukcyjnie, słowem nadużyty kredyt, prowadzi bezpośrednio do wywłaszczenia, do upadku ekonomicznego, a w dalszem następstwie i politycznego.

Zwracamy się teraz do właściwego przedmiotu niniejszych uwag — do kredytu rolniczego.

Rolnictwa potrzebuje trzech rodzajów kapitału , które każdy dobry gospodarz ściśle rozróżnić powinien:

1.

uwięzionego ;    2) kapitału

Kapitału włożonego w ziemię samą. unieruchomionego i włożonego w narzędzia produkcji — w inwen-

tarz; 3) kapitału obrotowego, do opędzenia bieżących kosztów gospodarki, jak płaca robotnika'

i t. p.

Ad 1) Jeżeli zapożyczam się w tym celu, ażeby ulepszyć grunt, n. p. wydrenować go, kapitał włożony w grunt musi nieść : 1) odsetki, 2) ratę amortyzacyjną taką, żeby w terminie spłaty pożyczki cały kapitał był mi już z przedsiębiorstwa zwrócony 5 3) czysty zysk. Po zwróceniu zapożyczonego kapitału z przedsiębiorstwa podnosi się o całą kwotę odsetków i rat amortyzacyjnych , jakie spłaciłem , ponieważ włożony w ziemię kapitał nie zużywa się, ale zostaje w niej i stałe niesie dochody.

Ad 2) Jeżeli zapożyczam się na zakupno inwentarza, narzędzi rolniczych, bydła i t. d. włożony w to kapitał powinien taki, by się w nim znajdowały także owe trzy czynniki produkcji, t. j. zacyjna, i zysk.

Jest jednak między tak użytym kapitałem , a kapitałem włożonym w ziemię ta różnica, że gdy ten się nie zużywa, zostaje w ziemi, i stałe niesie dochody; kapitał na zakupno inwentarza użyty zużywa się wraz z inwentarzem. Jeżeli przeto zapożyczyłem się w tym celu,- i

na który inwentarz mi wystarczył , płaciłem odsetki i ratę amortyzacyjna, po zużyciu inwentarza muszę go kupić. A zatem trzeci żywioł

przez przeciąg lat

dochód ogólny

nieść dochód

odsetki, rata amorty-

na nowo za-znajdujący się

w dochodzie, jaki mi inwentarz ma przysporzyć, t.j. zysk musi być taki, bym po zużyciu inwentarza posiadał z tego kapitał na nowe zakupno. Jeżeli zaś na pierwsze zakupno użyłem nie pożyczonego ale własnego kapitału, po zużyciu inwentarza jestem w posiadaniu kapitału zwróconego w ratach amortyzacyjnych, — które w pierwszym wypadku zwracać musiałem wierzycielowi — z nich robię nowe zakupno, a odsetki i zysk zostają przy mnie. Łatwo ztąd poznać, że kredyt zaciągnięty na zakupno inwentarza mniej jest dla zapożyczającego korzystny. niż zaciągnięty ' na ameljorację gruntu.

Ad 3) Gospodarstwo rolnicze potrzebuje kapitału obrotowego na koszta uprawy, robociznę i t. d. Kapitał ten musi się w przeciągu roku wrócić w całości wraz z odsetkami płaco-nemi wierzycielowi.

Kredyt zaciągnięty celem uzyskania kapitału na pierwszy z rozebranych powyżej celów, t. j. na uwięzienie go w ziemi, musi być zaciągnięty na dłuższy przeciąg czasu. Gwarancję zwrotu pożyczki stanowi ziemia sama, w nią bowiem włożono ten kapitał, ona musi nieść odsetki,ratę i zysk, a nie ulegając zepsuciu najlepszą przedstawia porękę. Będzie to więc kredyt rzeczowy.

Inaczej rzecz się ma z drugim i trzecim rodzajem kredytu. Gdy ziemia nie ulega zniszczeniu, inwentarz mu ulega. Zjawi się zaraza

wraz

na bydło, spłonie budynek gospodarczy z narzędziami

więc rzeczowej poręki nie

a kapitał jest zniszczony. Tu ma, tu udzielenie kredytu jest objawem osobistego zaufania do dłużnika. Wreszcie pożyczka udzielona na kapitał obrotowy jako zaciągnięta na czas krótki, przez to samo nie nadaje się do kredytu rzeczowego , hipotecznego, a odpowiada kredytowi osobistemu.

Więc potrzebie kapitału na ulepszenie gruntu, na rozszerzenie gospodarstwa, słowem kapitału uwięzionego odpowiada kredyt r z e-czowy, hipoteczny — potrzebie kapitału zaś na inwentarz, narzędzia rolnicze, tudzież kapitału obrotowego, odpowiada kredyt osobisty.

rze-

Kredyt rzeczowy, jako na najpewniejszej oparty poręce, jest i łatwiejszy i tańszy, niż drugi rodzaj kredytu. Toż nic dziwnego, iż jest on już dzisiaj dostatecznie ułatwiony i zapewniony. Obok innych .instytucyj mamy prze-dewszystkiem towarzystwo kredytowe, które pisarze zagraniczni nawet stawiają za wzór innym a które jeżeli zostanie obecnie zreorganizowa- „ nem, będzie najlepszem źródłem kredytu czowego, tak ż ; jedyną troską gospodarza będzie już nie to, jak uzyskać tanio i łatwo kredyt rzeczowy, ale jak urządzić gospodarkę, by kredytu tego jak najkorzystniej użyć.

Inaczej rzecz się ma z kredytem osobistym, do którego najczęściej uciekać się trzeba, gdy

zabraknie kapitału na zakupno inwentarza , albo na opędzenie kosztów bieżących.

Tu już zwykłą ucieczką

—. Lichwa ta pożera często prócz zysku także i znaczną część kwot amortyzacyjnych, z których inne w gospodarkę wio żonę kapitały zwrócone być mają, i w ten sposób prowadzi prostą drogą do ruiny.

Kredyt ten jako polegający na osobistem zaufaniu jest .i droższy i trudniejszy do uzyskania niż rzeczowy, bywa usłużny lichwiarz, wyciągający z zapożyczającego, ile tylko wyciągnąć się da, a przy nagłej zwykle potrzebie tego kredytu — ponieważ bez tego kapitału gospodarka staje — nic dziwnego że zapożyczający najgorsze nawet przyjmie warunki.

Drogość tego kredytu okaże się tem większą , gdy rozważymy różnicę między kapitałem uwięzionym w ziemi

Pod-

ten musi więc gospoda-za kapitał pierwszego rodzaju, niż za drugi. Tu więc drogość kredytu jest dla gospodarza jeszcze zgubniej sza, niżby tam była.

a kapitałem na inwentarz albo opędzenie kosztów produkcji użytym, czas gdy tamten bowiem nie niszczeje ale stale w ziemi zostaje, stałe niesie dochody, być ciągle odnawiany. Łatwiej rzowi płacić wysokie odsetki

Wreszcie kładziemy silny nacisk na to, iż potrzeba łatwego a taniego osobistego kredytu . jest wspólną rolnikom z wszystkierai innemi

klasami społeczeństwa, że na tym punkcie interes jest zupełnie solidarny.

Zorganizowanie więc takie osobistego kredytu, by on był ile możności jak najtańszym, jest dziś jedną z ważniejszych potrzeb naszego rolnictwa i kraju całego. Organizacja ta może nastąpić tylko za pomocą stowarzyszeń wzajemnego kredytu, czyli zaliczkowych, których potrzebę wykazało już galicyjskie towarzystwo rolnicze.

ł—4

Podstawy stowarzyszeń zaliczkowych.

Stowarzyszenia wzajemnego kredytu, czyli zaliczkowe dla gospodarzy wiejskich, opierają się na tej samej zasadzie, co stowarzyszenia zaliczkowe dla przedsiębiorców przemysłowych, z tak wielkiem powodzeniem przez Schultzego z Delitsch w życie wprowadzone

Podczas gdy banki są stowarzyszeniem kapitalistów, wypożyczającem na własny zysk złożone przez nich kapitały, stowarzyszenia zaliczkowe są połączeniem potrzebujących kredytu w celu uzyskania łatwego i taniego kredytu z jednej, a korzystnego kapitalizowania choćby małych zaoszczędzonych kwot z drugiej strony.

Każdy przystępujący do stowarzyszenia składa pewną kwotę wpisową na fundusz rezerwowy, który jak zobaczymy będzie zasilany także pewnym procentem czystego zysku. Prócz tego składa on tak zwany udział, który różni się od akcji tern głównie, że nie może być sprzedany ani na trzecią osobę przeniesiony i

nie ma w skutek tego kursu. Statut stowarzyszenia winien oznaczyć wysokość kwoty udziałowej , jaką każdy winien złożyć — wolno zaś oczywiście każdemu członkowi i wyższą złożyć kwotę, t j. wziąć kiłka udziałów. Żeby jednak łatwiej przyszło każdemu udział swój złożyć, może go składać w miesięcznych ratach, których wysokość statut oznaczy.

Raty te jest każdy członek obowiązany składać regularnie póty, póki swego udziału nie uzupełni — potem zaś może należeć do stowarzyszenia nie płacąc żadnej wkładki miesięcznej, a może też i nadal płacić regularne wkładki dla powiększenia liczby swych udziałów.

Pieniądze zebrane z udziałów członków sta

nowią część obrotowego kapitału stowarzyszenia. Nie mogą one jednak wystarczyć na zaspokojenie potrzeby kredytu członków. Stowarzyszenie musi

w obec osób trzecich

więc z zewnątrz zaciągnąć pożyczkę. Ażeby zaś kredyt ten uzyskać łatwo i za najniższą cenę, wszyscy członkowie stowarzyszenia za zobowiązania tegoż

swemi ma-

ręczą wspólnie i solidarnie całemi jątkami.

wa-

Ta solidarna poręka stanowi całą siłę i podstawę stowarzyszenia — gdy bowiem każdy pojedyńczo zaciągając pożyczkę na kredyt osobisty nie zawsze z łatwością ją uzyska, a jeżeli uzyska, to pod bardzo nieraz uciąźliwemi runkami, połączywszy się w stowarzyszenie

15

ręcząc solidarnie za zobowiązania tegoż, uzyskają wszyscy i łatwy i tani kredyt. Wysokość bowiem odsetków przy kredycie, jak z jednej strony reguluje się według zwykłego regulatora ceny, stosunku popytu i podaży, t. j. w tym wypadku stosunku ilości kapitału, który może być wypożyczony, do ilości kapitału, którego zapożyczający żądają — tak też z'drugiej strony zależy ona w wysokim stopniu od pewności jaką ma wypożyczający, iż mu kapitał zostanie zwrócony. Im więcej kapitałów szukających ulokowania, a im mniej ludzi szukających kredytu tem niższe odsetki, z drugiej zaś strony, im większą pewność zwrotu, im bezpieczniejsze umieszczenie kapitału, tem niższe odsetki.

Jeżeli przeto pojedynczy pożyczający wyższe zapłaci odsetki, ponieważ nie przedstawia tak wielkiej pewności — to stowarzyszenie zapożyczających, dające wspólną a solidarną porękę, uzyska kredyt za znacznie niższą cenę.

stanowi fundusz obrotowy stowarzyszenia, rozpożyczany członkom tegoż za opłatą stosownych odsetek. Winne one być tak obliczone, aby zwróciły odsetki płacone wie • rzycielom stowarzyszenia wraz z kosztami za

Otóż w ten sposób drogą pożyczki uzyskany kapitał wraz z pieniądzmi złożonemi przez członków w udziałach

rządu — które zazwyczaj będą bardzo małe — a prócz tego jeszcze dały pewną nadwyżkę. Co do wysokości udzielonej pożyczki, stosować si

— 16 —

- 42 -

79 —

—109 —

— 16 —

ona musi oczywiście do stosunków zapożyczającego — zwykle zaś stowarzyszenia zaliczkowe , zachowują tę ostrożność, że do wysokości kwoty przez zapożyczającego się na udział złożonej, dają pożyczkę bez poręki, powyżej zaś tej kwoty tylko za poręką dwóch członków. W ten sposób stowarzyszenie należycie jest zabezpie-czonem. Ażeby zaś w chwili, gdy wierzyciele stowarzyszenia zażądają zwrotu kapitału, nie popaść w niemożność spłaty, udziela się członkom pożyczki na termin znacznie krótszy od terminu zwrotu kapitałów przez stowarzyszenie zapożyczonych.

Z procentów od pożyczek zaciągniętych przez członków, powstaje dochód, z którego prze-dewszystkiem opłacić należy odsetki wierzycielom stowarzyszenia, tudzież koszta administracji. Pozostałość stanowi czysty zysk, z którego pewną część oznaczoną przez walne zgromadzenie, oddaje się do funduszu rezerwowego, resztę zaś rozdziela się między członków w stosunku do wysokości spłaconych udziałów. Przytem zazwyczaj stowarzyszenia przyjmują tę zasadę, że dywidenda przypadająca członkowi na jego udział, zostaje mu tylko w takim razie wypłaconą, jeżeli- złożył już całą kwotę udziałową, póki’ zaś jej nie złożył, dywidendę przypisuje mu się do jego udziału. W ten sposób oprócz łatwości i taniości kredytu zyskuje się jeszcze i to, że każdy członek składając miesięcznie

— 17

choćby najmniejszą kwotę, kapitalizuje ją i umieszcza zyskownie. Jest więc stowarzyszenie zaliczkowe zarazem kasą oszczędności.

Też same zasady dadzą się zastosować do potrzeb kredytu rolniczego. U nas przy zakładaniu takich stowarzyszeń pożyczkowych, trzeba będzie uwzględnić jeszcze niektóre specjalne stosunki kraju, co wpłynie szczególnie na objętość tych stowarzyszeń — o czem później.

Obok głównego celu, t.j. dostarczenia kredytu, stowarzyszenia takie winneby sobie jeszcze postawić cele inne, łatwe do osiągnięcia, a mianowicie mogłyby być kasą oszczędności dla wszystkich mieszkańców całego powiatu, i domem komisowym dla swych członków, tudzież i dla innych nie należących do stowarzyszenia.

O koniecznej potrzebie zakładania kas oszczędności po całym kraju, nie ma potrzęby długo się rozwodzić. Jako główny tu jednak kładziemy warunek, by te kasy przyjmowały i najmniejsze, choćby dwudziestocentowe wkładki. Podniesienie w ludności zmysłu oszczędności, przez namacalne niejako wykazanie korzyści ztąd płynących, ułatwienie kapitalizowania drobnych kwot tak, by przynosiły odsetki, a przez to samo podniesienie materjalnego bytu — oto korzyści, które tem silniej jeszcze wystąpią, jeżeli doczekamy się kiedyś tak bardzo pożądanego zniesienia loterji, tej pijawki wysysają-

Romanowicz. Roln, banki.

cej najbiedniejsze klasy ludności. Wtedy to wszystkie te kwoty idące dziś w nienasyconą paszczę loterji, zwrócą się do kas oszczędności.

Połączenie kas oszczędności ze stowarzyszeniami zaliczkowemi daje jeszcze tę korzyść, iż stowarzyszenia przyjdą ztąd tanio do potrzebnego im kapitału, i będą przeto mogły mniej pożyczek zaciągać u kapitalistów. W kasie oszczędności połączonej ze stowarzyszeniem za-liczkowem każdy chętnie i spokojnie może umie-

I

szczać pieniądze, wie bowiem, iż za wszelkie zobowiązania stowarzyszenia w obec trzecich osób, członkowie ręczą solidarnie całym majątkiem , że przeto bezpieczeństwo ich wkładek

\

jest zupełne. Oczywiście iż od tych wkładek oszczędności płaci stowarzyszenie tylko zwykłe odsetki, nie dając żadnego udziału w zysku, który tylko członkom przypadać może.

Wreszcie radzilibyśmy z zakładami temi połączyć domy komisowe. Każdy rolnik wie z własnego doświadczenia, jak niekorzystnemi są u nas warunki, wśród których odbywa się sprzedaż i zakupno płodów rolnictwa. Handel ten zupełnie nieuregulowany, jest w ręku licznych pośredników, którzy oznaczają dowolnie ceny, a sprzedający nie znając dobrze stosunków ogólnego targu, nieraz przez to tracą niesłychanie, przyjmując warunki przez pośrednika postawione. Zapobiedz temu mogą tylko domy komisowe, któreby pośredniczyły w kupnie i sprzedaży, a

- 19 —

prowadziły interes nie dla swego zysku, ale na korzyść stron. Strata, jaką obecnie sprzedający ponosi, zmniejszyłaby się przez to znacznie , a raczej odpadłaby zupełnie, ponieważ zamiast opłacać całą kwotę zysku, nieraz bardzo wysokiego , jakie ma obecnie pośrednik, składałby tylko opłatę obliczoną według kosztów administracji domu komisowego. Opłata ta powinna być dla członków stowarzyszenia nieco niższą niż dla innych. Dom komisowy mógłby z łatwością znieść się z lwowską giełdą, i miałby w ten sposób zawsze najdokładniejszą wiadomość o stanie targu.

Obok tej wielkiej korzyści, jaką takie domy komisowe ze stowarzyszeniami zaliczko-wemi połączone, przyniosłyby pojedyńczym producentom, wywarłyby one prócz tego bardzo korzystny wpływ na gospodarcze stosunki kraju całego przez to, iż uregulowałyby wkrótce handel wewnątrz kraju, dotychczas na oślep prowadzony. Sama giełda towarowa we Lwowie dokonać tego nie zdoła, jeżeli nie będą istniały takie drugorzędne punkta centralne dla pojedynczych okolic, skupiające w sobie obrót handlowy, i regulujące go. Zaś utworzenie tych punktów centralnych pod postaeiją domów komisowych najłatwiej da się uskutecznić przy zaliczkowych stowarzyszeniach, które skupią już znaczną liczbę interesowanych, i połączą ich w imię wspólnego materjalnego interesu.

W jednym z ogłoszonych już projektów statutu takich] instytucyj znajdujemy, obok powyższych czynności stowarzyszenia, projektowane także czynności ściśle bankowe ; a mianowicie przyjmowanie domicylowania weksli, tudzież inkasowanie ich na rachunek trzecich osób, eskon-towanie wylosowanych listów zastawnych, obli-gacyj, eskontowanie kuponów nie później jak za trzy miesiące płatnych, dalej komisowe kupno i sprzedaż papierów rządowych i innych pewną wartość mających, i podobne bankowo-komisowe interesa, jednak tylko za zupełnem pokryciem.

Nie bylibyśmy za tem, ażeby nasze stowarzyszenia wciągały te czynności w swój zakres, a przynajmniej nie wszystkie. Czynności powyższe wymagają koniecznie fachowego bankowego wykształcenia, i dobrej bankowej praktyki. Czy znajdziemy w kraju dość ludzi do tego, jest kwestją, nad którą wartoby się zastanowić. Nam się zdaje, że nie. Zamało jeszcze mieliśmy dotąd tej praktyki, byśmy mogli znaleźć ludzi dostatecznie w tym ściśle bankowym zawodzie biegłych, i to dla 74 powiatowych stowarzyszeń. Zresztą interesa takie jak powyższe dadzą się korzystnie prowadzić i mają znaczenie tylko tam, gdzie ruch handlowy jest już znaczny, gdzie jest większy obieg papierów wartościowych. U nas, prócz bardzo małych wyjątków, prócz czterech może a najwięcej sześciu miast w całym kraju, nie masz jeszcze warunków po

_ 21 —

temu. Zresztą, spojrzyjmy na naszą giełdę lwowską. Wszak Lwów jest punktem środkowym całego ruchu handlowego i przemysłowego w kraju — zdawaćby się przeto powinno, iż na lwowskiej giełdzie interesa podobne powin-neby się prowadzić już na wielką skalę. A przecież spytajmy pierwszego lepszego stręcznika giełdy lwowskiej, a odpowie nam, że jak transakcje towarowe, szczególniej zaś płodów roi-

11 \ ■ .

niech się starają temu zadaniu jak najlepiej odpowiedzieć, niech się poprzednio dobrze zorganizują i skonsolidują w sobie — a z czasem, gdy się okaże potrzeba i siły po temu, będą mogły zakres działania skutecznie rozszerzyć. Zajmowanie się zaraz w pierwszym początku zbyt różnorodnemi sprawami, może raczej zaszkodzić niż być korzy-stnem, i zamiast jedno robić dobrze, będzie się wiele robić źle. Dla tego sądzimy, iż byłoby i gdyby stowarzyszenia te ograniczyły

nictwa idą dość żywo — tak znowu transakcje wartościowemi papierami zupełnie są zaniedbane Wreszcie powiemy i to jeszcze, że nie można sobie życzyć tego, by zawiązać się mające stowarzyszenia zaliczkowe brały na siebie zanadto wielki zakres czynności, zaraz w początkach swego istnienia, by działanie ich było od razu tak różnorodnem. Niech wciągną w zakres działania tylko to, co najbardziej potrzebne, tylko sprawy najżywotniejsze

najlepiej

się teraz na interesie zaliczkowym, połączonym z kasą oszczędności, i komisowym.

Jaki ma być rozmiar tych stowarzyszeń, i kto ma do nich należeć — o to dalsze pytanie.

na

Najnaturalniejszym czynnikiem do wprowadzenia w życie tych instytucyj będą filje powiatowe Towarzystwa rolniczego, najnaturalniejszym zaś zakresem terytorjalnym, powiaty, które są dziś jednostką administracyjnego podziału kraju, stanowią całość w administracji rządowej, w zarządzie autonomicznym, w organizacji Towarzystwa rolniczego, i wielu innych Towarzystw kraj cały działalność swą rozciągających. Dla tego też i dla stowarzyszeń zaliczkowych , uważamy powiat jako najnaturalniejszy zakres terytorjalny.

leżeć,

jektu,

Według tego zdawa-że projekt chce do Towarzystwa

Co do tego, kto ma do stowarzyszeń na-nie możemy się żadną miarą zgodzić z projektem ułożonym przez komisję Towarzystwa rolniczego. Powiada wprawdzie §. 4. pro-źe „członkiem Towarzystwa może być każda osoba pełnoletnia, tudzież każda korporacja, spółka lub firma. łoby się

zarówno rol-

1. orzeka:

wciągnąć całą ludność powiatu niczą, jak i przemysłową. Inne jednak przepisy projektowanego statutu nadają mu cechę wyłącznie rolniczą, a co gorsza, zbyt ściśle wiążą je z filją Towarzystwa. Zaraz §.

23

„Na korzyść gospodarzy zajmujących się rołnictwem w powiecie . . . zawiązuje się stowarzyszenie pod firmą: Towarzystwo zaliczkowe rolnicze dla powiatu.a Jako cel Towarzystwa określono „dostarczenie jego członkom funduszów gotowych , , to jest zaliczek, na poparcie ich przedsiębiorstwa w zakresie rolniczym.“ (§. 2.). Trudno pogodzić te dwa paragrafy z §. 4. który każdego przypuszcza do Towarzystwa, tudzież z §. 7. nadającym każdemu członkowi prawo żądania zaliczek. Jeżeli na podstawie §. 4. szewc przystąpi i na podstawie §. 7. zażąda i otrzyma zaliczkę, będzie najoczy-wiściej złamany §. 1. i 2. Są to sprzeczności, tak nie dające się pogodzić, że na podstawie powyższych paragrafów nie podobna orzec, czy projekt nadaje Towarzystwu cechę wyłącznie rolniczą, czy nie.

Objaśnia nas pod tym względem najlepiej §. 9. projektu:

„Z uwagi na cel Towarzystwa, wytknięty w §. 2. ustanawia się: iż tylko* tym z jego członków przysłużą prawo wstępu na Zgromadzenie ogólne, tudzież prawo wybierania i obieralności w ogóle, którzy są członkami jednego z istniejących w kraju Towarzystw rolniczych . a to: bądź centralnych, bądź filjalnych.“

ZjOn

Jeżeli więc §. 4. w teorji każdego przypuszcza do udziału w stowarzyszeniu, to . 9. w praktyce wyklucza każdego, kto nie jest

członkiem Towarzystwa rolniczego centralnego lub filji. Jeżeli bowiem wszyscy członkowie bez wyjątku ręczą solidarnie za zobowiązania Towarzystwa w obec osób trzecich, to nie przypuszczamy by się znalazł ktoś tak nierozsądny, żeby chciał brać na siebie tę solidarną odpowiedzialność, nie mając udziału w zarządzie spraw, nie mając prawa wybieralności ani prawa wybierania osób, którym ma być zarząd poru-czony, nie mając wreszcie udziału w zgromadzeniu , które ma prowadzić kontrolę nad rządem, sprawdzać rachunki itp. Praktycznie więc rzecz się ułoży tak, że do stowarzyszenia będą nalćżeć tylko członkowie Towarzystw rolniczych, a jeżeli z poza przystąpi, to chyba ktoś najzupełniej rzeczy nie-rozumiejący, nie umiejący się obliczać z przy-jętemi obowiązkami i prawami, a takich członków jaknajmniej stowarzyszeniom życzymy.

za-

ich grona ktoś

mater-

Więc według projektu komisji Towarzystwa rolniczego w praktyce rzeczy ułożyłyby się tak, iżby do stowarzyszeń należeli tylko członkowie Towarzystwa rolniczego centralnego lub filjalnego. Tego zaś żadną miarą życzyć sobie nie można. Należenie do Towarzvgtwa rolniczego nakłada pewne, choć małe jalne ciężary, nie dając materjalnyeh korzyści. Czy u nas wielu jest takich, którzy chcą i mogą ponosić ciężary bez korzyści? co więcej, czy stowarzyszenie zaliczkowe nie jest

właśnie głównie dla takich, którzy muszą patrzeć na materjalne korzyści, którzy w widoku osiągnięcia ich poniosą pewne ofiary, uczynią sobie pewien uszczerbek, ale by tego nie uczynili bez nadzieji zysku? Gdybyśmy więc stowarzyszenia ograniczyli do tych tylko członków, którzy należą do Towarzystw rolniczych, nie objęłyby one właściwie tych, dla których najbardziej są potrzebne — a należenie .do nich przeważnie ludzi, nie mających w tem bezpośredniego interesu, nie potrzebujących tego, pewno stowarzyszeniom siły nie nada.

Stowarzyszenia zaliczkowe więc winne stad obok Towarżystw rolniczych, ale nie w nich, tak, by można być członkiem jednego, z wszel-kiemi prawami i obowiązkami, nie będąc członkiem drugiego. Ze zaś inicjatywa do zawiązania stowarzyszeń zaliczkowych powinna wyjść od Towarzystw rolniczych, to wcale nie przeszkadza skreślonemu wyżej stosunkowi obu instytucyj.

Na jedno jeszcze winniśmy odpowiedzieć pytanie: Czy członkami stowarzyszeń zaliczkowych mają być wyłącznie tylko rolnicy, czy rolnicy i przemysłowcy, czy wreszcie wszyscy mieszkańcy powiatu, przedstawiający jakąkolwiek porękę kredytu osobistego?

Nie przeczymy, iż wiele jest powodów przemawiających za tem, by stowarzyszenia zaliczkowe istniały osobno dla rolników, a osobno dla przemysłowców. Przemysłowiec prędzej obraca

- 26 —

kapitałem, niż rolnik — termina spłaty mogą być przeto u przemysłowca krótsze niż u rolnika. Z drugiej strony rolnik większego nieraz potrzebuje kredytu, niż przemysłowiec, kwoty pożyczek będą przeto dla rolników większe niż dla ostatnich, choć może biorąc rzecz ogólnie bez względu na wysokość pojedynczych kwot, stosunek będzie odwrotny. Zachodzą tu więc pewne różnice specjalnych interesów. Wreszcie za stowarzyszeniem osobnem dla rolników a osobnem dla przemysłowców ta jeszcze (choć pozornie tylko) przemawia okoliczność, iż między klasami temi nie ma jeszcze wyrobionych stosunków takich, by je do wspólnego gospodarczego działania zjednoczyć można.

po-

Te względy jednak nie wydają nam się dość silnemi, by mogły przeważyć inne, przemawiające właśnie za zlaniem w stowarzyszeniu wszystkich mieszkańców powiatu. Przytoczone powyżej różnice między zaliczkami dla rolników a dla przemysłowców, są to tylko drobne a łatwo dające się pogodzić odcienia jednego wspólnego interesu, tj. potrzeby osobistego kredytu, toż potrzeby instytucji takiej, w którejby mniejsze kwoty korzystnie kapitalizować można. Ten interes - każdy to przyzna, wspólny jest zarówno rolnikowi, jak i przedsiębiorcy przemysłowemu, jak wreszcie każdemu, kto mając stały jakiś dochód, stałe zajęcie trzebuje czasem pożyczki, którą ratami zwrócić

27

może. Organizacja taka stowarzyszenia, by i włościanie mogli w niem mieć udział, bardzo byłaby korzystną. Nie łudzimy się nadzieją, by wielu włościan do stowarzyszeń tych przystąpi o ; znana nam bowiem nieufność ludu do wszystkiego co nowe, a szczególniej co z po za jego grona wychodzi, znany nam brak oświaty i dobrego poznania gospodarczego interesu , tutaj najbardziej na przeszkodzie stojący. Twierdzimy jednak, iż chociażby w każdym powiecie znalazło się nie więcej jak dwóch lub

i

trzech włościan, którzy przystąpią, to nawet i za względu na tych, nie można włościanom zamykać przystępu. Stosunki kredytu włościańskiego są fatalne — tworzący się obecnie zakład kredytowy włościański złemu nie zaradzi, a bogdaj czy większego złego nie sprowadzi — kasy zaliczkowe gminne przez Wydział krajowy proponowane, jakkolwiek bardzo dobre na początek, nie mogą jednak wystarczyć potrzebom włościańskiego kredytu — dla tego też gdziekolwiek tylko tani i dobry kredyt włościanom otworzyć można, koniecznie to zrobić należy Przykład tych nie wielu, którzy przystąpią, korzyści przez nich osiągnięte, przyciągnąwrkrótceinnych, a może z czasem dojdzie się do tego, że więcej włościan do stowarzyszeń należeć będzie. Złączenie więc na podstawie wspólności interesu nie jest niemożliwem.

Jest ono zaś bardzo pożądanem. Życie stowarzyszeń jest u nas jeszcze bardzo nierozwi-nięte — nie wielu jest takich, którzy uznają ogromne ich korzyści, uczują doniosłość hasła „jeden za wszystkich — wszyscy za jednego“ będącego podstawą społeczeństw, a dającego się zastosować ze świetnem powodzeniem na polu gospodarczem. Żadna klasa naszego społeczeństwa nie znajdzie pomiędzy sobą bardzo wielkiej liczby ludzi, stojących na tern stanowisku, nie znajdzie się ich tylu między rolnikami, ani między przemysłowcami powiatu — ale trzeba ich rekrutować między wszystkiemi warstwami społeczeństwa. Otóż skoro mamy daną jako łącznik tych warstw wskazaną wyżej wspólność interesu, to należy ten łącznik zużytkować, ażeby od razu postawić dość silną falangę, idąoą razem do jednego gospodarczego celu.

Solidarna gwarancja nie powinna nikogo odstraszać. Nie jeden może przemysłowiec pomyśli: jak ja mogę brać solidarną porękę za długi, zaciągnięte przez właścicieli większych posiadłości ! Fałszywa by to i nieuzasadniona była obawa. Przy dobrym bowiem zarządzie spraw stowarzyszenia jest rzeczą wręcz niemożliwą , a długoletne doświadczenia to sprawdziły, by na podstawie tej solidarnej poręki członkowie stowarzyszenia pociągnięci byli do jakiej odpowiedzialności— szczególniej że najprzód jest odpowiedzialny fundusz rezerwowy. Niech więc

rolnik się nie obawia, że będzie musiał płacić za to, iż przemysłowiec nie dotrzymał terminu, ani przemysłowiec niech się płonną nie odstrasza obawą, że „szlachta“ pozaciąga pożyczki, a on będzie musiał płacić.

Gdy więc jest wspólny, solidarny interes, gdy zlanie wszystkich nikomu na złe wyjś® nie może, gdy stowarzyszenia tylko wielką liczbą członków będą mogły silnie stanąć — im więcej bowiem członków, tem większy kredyt — gdy wreszcie nie ma widoków, by ograniczone na pewną tylko warstwę ludności powiatu stowarzyszenie wielu liczyło członków : sądzimy, iż będzie najkorzystniej, jeżeli nie odbierzemy nikomu możności należenia do stowarzyszeń, i orzekniemy, iż członkiem może być każda pełnoletnia osoba, tudzież każda korporacja, spółka lub firma, mająca siedzibę w powiecie.

HH

HH

Stanowisko

prawne.

mamy się

Najtrudniejszą może kwestją przy zawiązywaniu tych stowarzyszeń, jest kwest ja prawnego tychże stanowiska, którem obecnie zająć.

z wielką wypatrywa-

czy też stowarzyszenia, mające zysk na celu, jak zaliczkowe, konsumcyjne na wzór' rochdaleskiego, itp. w ustawie tej znajdują uwzględnienie

Gdy oczekiwano jeszcze projektu ustawy o wolności stowarzyszeń, liśmy obawą

czy nie. Uważamy bowiem, że z wszystkich rodzajów stowarzyszeń dla naszego kraju — obok dążących do podniesienia oświaty — najważniejsze są te, których celem podniesienie bytu klas upośledzonych, co najłatwiej osiągnąć przez zaliczkowe, konsumcyjne itp. stowarzyszenia. Nędza ludu — nędza w całem tego słowa znaczeniu — proletarjat mniejszy liczebnie, ale gorszy od zachodniego, bo nie czujący potrzeb, nie mający pojęcia o tem, jak to samemu dźwigać się można: to są

stosunki, którym szybko zaradzić potrzeba. W obec tego stanu rzeczy rozciągnienie wolności stowarzyszeń i na te, które do czysto ma-terjalnych dążą celów, niezbędnie jest potrzebnem.

Ustawa jednak w §. 2. wyraźnie stowarzyszenia takie wyłącza. Ze stowarzyszeniom tego rodzaju nieograniczonej wolności dać nie można, że uregulowanie pewne ich stosunków, a mianowicie oddanie ich w pewnej mierze nie pod opiekę, ale pod kontrolę sądów handlowych niezbędnie jest potrzebnem — to oczywiście uznać musi każdy, a to z tego szczególnie względu, iż należy się czemś zastrzedz przeciw nadużyciom możliwym w stowarzyszeniach, mających po części cechę kupiecką. Na to jednak miało ministerjum wzór wyborny w pruskiej ustawie o stowarzyszeniach zarobkowych {Erwerbs-Genossenschaften), która nadaje im pełną wolność, poddając tylko niektórym formalnościom w sądach handlowych. Naśladując przeto, co dobre w innych państwach, można było już dawno ustawę taką przeprowadzić w izbach, i tak zapełnić wielką lukę w naszem ustawodawstwie.

Wracając więc do naszych stowarzyszeń, konstatujemy najprzód, iż według §. 2. ustawy o stów. pod tę ustawę podciągnięte być nie mogą, ponieważ rozdając swym członkom rocznie dywidendę od udziałów, miałyby oczy wiście zysk na celu. Powie kto może, że dla uniknięcia tego, moźeby lepiej było nie płacić dywidendy, ale

- 32 —

oznaczyć niskie odsetki od pożyczek, tak by się w nich wróciły tylko koszta administracji, zaś gdyby jaka została nadwyżka, przydzielać ją do fnuduszu rezerwowego. Przez to jednak utracilibyśmy znaczną korzyść, jaką dają te stowarzyszenia, tj. iż dopomagają one do kapitalizowania i zyskownego lokowania tych kapi-talików ; a powtóre nie dając dywidendy mało kogo skłoniłoby się do brania udziału. Jest to więc korzyść, której żadna miarą odrzucać nie można.

Gdy w ten sposób ustawa o stowarzyszeniach nie daje nam żadnego punktu oparcia, zajrzyjmy do ustawy handlowej, czy by się on w niej nie znalazł, czyby nie można proponowanych przez nas instytucyj zaliczyć do kate-gorji towarzystw handlowych, a w takim razie do jakich.

Akcyjnemi towarzystwami one być nie mogą. Art. 207. ustawy handlowej definiuje bowiem towarzystwo akcyjne jako takie, w którem spólnicy tylko wkładkami biorą udział, nie odpowiadając osobiście za zobowiązania towarzy-stwa. Ze zaś nasze stowarzyszenia opierają się głównie na solidarnej poręce całym majątkiem, .. że ta solidarna poręka główną ich siłę i zasadniczą stanowi podstawę, przeto ta forma towarzystw handlowych jest dla nich zupełnie nieza-stosowalną. Zresztą do zawiązania towarzystwa akcyjnego potrzeba > według art. 208. ust. handl.

zezwolenia ministerjalnego uciążliwem ' pociągnęło.

coby było zbyt i za wiele straty czasu za sobąby

Z tego samego powodu stowarzyszenia nasze nie mogłyby być urządzone jako komandytowe na akcje.

Odzywały się głosy, iż moźliwem jest zorganizowanie ich jako zwykłego (nie akcyjno-) komandytowego towarzystwa. Zgodzić się z tem nie możemy. Według art. 150. ust. handl. towa-, rzystwo jest komandytowem wtedy, jeżli jeden lub kilku wspólników biorą udział tylko wkładkami (komandytyści), u innych zaś udział nie jest w ten sposób ograniczony (spólnicy osobiście odpowiedzialni). Czyli: w towarzystwie komandytowem jedni spólnicy ręczą tylko do wysokości swych wkładek, inni zaś solidarnie, całym majątkiem, za zobowiązania towarzystwa w obec osób trzecich.

za-

nie stanie nigdy

Kto się przejął istotą naszych stowarzy-szeń, głównie na solidarnej opartych poręce, ten na pierwszy rzut oka uzna, iż organizacja ich jako komandyty, podstawę ich główną chwiewa. Solidarna poręka pewnej części członków obok odpowiedzialności innych tylko do wysokości złożonych udziałów, za solidarną porękę wszystkich. Co zaś najważniejsze, że ta dwojaka kategorja członków, dwoistość przeto praw i obowiązków, byłaby tu kamieniem uwiązanym do nóg stowarzyszenia. Nie

Romanowicz. Rolu. banki.

mającem tak rozległy i znaczną liczbę członków, byłaby to zawada nie do przezwyciężenia.

przeszkadza to w towarzystwie mniej licznem — ale w takiem jak nasze zakres działania

Pozostaje nam jeszcze' prosta spółka, która według art. 85. ust. handl. jest towarzystwem, w kj;órem dwie lub więcej osób prowadzą interes handlowy pod wspólną firmą, tak że udział

żadnego z członków nie jest ograniczony na pewne wkładki pieniężne,' a zatem wszyscy ręczą solidarnie.

zo-

Jest to jedyna forma towarzystw handlowych, dająca się zastosować do naszych stowarzyszeń. Może kto zarzucić, że interes, jaki stowarzyszenia te mają prowadzić, nie może być podciągniętym pod pojęcie przedsiębiorstwa handlowego. Schultze- Delitsch powiada, że do pojęcia przedsiębiorstwa handlowego należy koniecznie to,. by było ono prowadzone w celu zarobku, zysku, w celu zupełnego lub częściowego utrzymania się. Że zaś stowarzyszenia te są tylko złączeniem się dla wspólnego zapożyczania, tak iż zapożyczający potem pieniądze między sobą znowu rozpożyczają, że stowarzyszenie dla każdego członka nie jest przedsiębiorstwem, a tylko służy jako środek do celu innego przedsiębiorstwa, jakie każdy prowadzi, że wreszcie dywidenda, jaką każdy bierze, jest tylko zwrotem tej nadwyżki odsetków, jaka staje po opędzeniu kosztów zarządu, a zatem

nie jest zyskiem — twierdzi przeto mecenas niemieckich stowarzyszeń, iż pojęcie handlowego przedsiębiorstwa żadną miarą tu się nie da zastosować.

Mybyśmy sądzili przeciwnie. Cel stowarzyszeń tych jest podwójny: 1) ułatwić członkom kredyt, 2) dać im możność zyskownego kapitalizowania. Jest więc zysk na celu, jest przeto zarobek. Nie jest on taki, by którykolwiek z członków miał z tego jedyny zarobek, by tern opędzał całe swcje utrzymanie, ale częściowo on się do utrzymania przyczynia, jest przeto zarobkiem. Co zaś Schultze powiada o dywidendzie, byłoby słusznera wtedy, gdyby ją płacono nie w stosunku do wpłaconych udziałów, ale w stosunku do wysokości zaciągniętych przez każdego pożyczek, czyli opłaconych przez niego odsetków. Wtedy bowiem byłaby dywidenda w istocie zwrotem odsetków nadpłaconych powyżej kosztów administracji.- Skoro zaś dywidendę rozdziela się w stosunku do wysokości udziałów, a zatem w stosunku do kapitału, jaki każdy w przedsiębiorstwo włożył, jest ona przeto zyskiem, a stowarzyszenie może być podciągniętem pod pojęcie towarzystw handlowych, a to tern ' bardziej, iż ma ono także zajmować się komiso-wem kupnem i sprzedażą dla osób trzecich.

Stosownie do tego charakteru stowarzyszenia jako otwartej spółki, trzeba będzie postępować w myśl przepisów zawartych w pierwszym

dziale drugiej części ustawy handlowej (§§. 55 do 149). Zawiązanie Stowarzyszenia jako spółki nie będzie według tego ulegać żadnemu zatwierdzeniu, a wystarczy tylko w myśl §. 86. ust. handl. zawiadomienie sądu handlowego, w którego okręgu spółka się zawiązuje. Zawiadomienie to winno zawierać :

1)    Imię i nazwisko, stan i miejsce zamieszkania każdego spólnika (członka).

2)    Firmę i siedzibę stowarzyszenia.

3)    Czas rozpoczęcia się tegoż.

4)    Dokładne oznaczenie, kto ma stowarzyszenie na zewnątrz zastępywać.

Największą trudność sprawia ta okoliczność, iż uwiadomienie ma być w sądzie handlowym przez wszystkich wspólników osobiście podpisanem, albo w formie uwierzytelnionej (a zatem z legalizacją podpisów) podane. Przepis ten odnosi się także i do przystępujących później wspólników. Jest on niezaprzeczenie wielką uciążliwością dla członków, i dla stowarzyszenia całego Osobiste stawienie się nowoprzystępu-

jącego w sądzie

z legalizowanym podpisem

albo doręczenie deklaracji to rzecz kosztowna i uciążliwa. Jeżeli jednak zważymy korzyści, jakie stowarzyszenie osiąga przez ukonstytuowanie się jako spółka, a mianowicie że nie potrzebuje starać się o rządowe zatwierdzenie statutów, ale wystarcza jej samo uwiadomienie sądu handlowego, że przeto może wejść w życie

zaraz po przyjęciu statutów przez przystępujących, a nakoniec, że przez cały czas istnienia podlega już tylko handlowemu sądowi — jeżeli mówię zważymy te korzyści, to powyższa uciążliwość stosunkowo okaże się nieznaczną.

Zresztą można i tak sobie poradzić, żeby zaraz po przyjęciu statutów przez przystępujących , i po zawiadomieniu sądu handlowego w myśl art. 86. ust. handl postarać się u władz o tę koncesję, ażeby zawiadomienie sądu handlowego o świeżo przystępujących zamiast osobistego ich stawienia się albo przesłania legalizowanej deklaracji odbyło się w ten sposób, żeby zarząd stowarzyszenia czyli spółki uwiadamiał sąd handlowy co kwartał o świeżo przystępujących albo występujących, i żeby zawiadomienie to zaopatrzone firmą spółki, uważanem było jako dostatecznie uwierzytelnione. Sądzimy iż uzyskanie takiej koncesji nie byłoby trudnem.

Z tern wszystkiem jednak, choćby ułatwienie to uzyskano, choćby skutkiem tego stowarzyszenia takie jako spółka bez wielkich uciążliwości istnieć mogło, ustawa regulująca stosunki stowarzyszeń mających zysk na celu, a regulująca je w duchu jak największej wolności tak, by były one poddane tylko koniecznemu nadzorowi sądów handlowych — niezbędnie jest potrzebną. Robią nam wprawdzie nadzieję, że ministerjum myśli o podobnej ustawie, i nie wątpimy, iż przyjść musi do tego. Że jednak

w takich sprawach znacznera ich poparciem są głosy z kraju dowodzące ich konieczności — sądzimy iż byłoby bardzo na czasie, gdyby z kraju wystosowano petycję do Rady państwa, o jak najrychlejsze przeprowadzenie takiej ustawy.

Przepraszając czytelnika za to małe zboczenie, wracamy do naszego przedmiotu, i rozpatrzymy pokrótce wewnętrzną organizację'i tok czynności naszych stowarzyszeń.

Zarząd stowarzyszenia.

Zarząd stowarzyszenia prowadzi walne zgromadzenie, Rada nadzorcza i dyrekcja.

Walne zgromadzenie powinno oczywiście składać się z samych członków stowarzyszenia, t. j. tych, którzy jako spólnicy się zapisali, i poczęli składać wpłaty na udziały.

W jednym z ogłoszonych projektów statutów wyczytaliśmy, iż każdy członek ma oa walnem zgromadzeniu tyle głosów, ile złożył udziałów. Jest to norma wzięta z towarzystw akcyjnych, która jednak do naszych stowarzyszeń zaliczkowych zdaniem naszem zastosować się nie da. Prawda, że stowarzyszenia te noszą charakter przedsiębiorstwa, interesu — a przeto zdawaćby się mogło, że im większy kto ma udział w interesie, im większy kapitał kto weń włożył, tern przeważniejszy głos winienby mieć w załatwieniu spraw, że zatem każdy winien mieć tyle głosów na walnem zgromadzeniu, ile włożył udziałów. Sądzimy jednak, że sprzeciwiłoby się to głównej zasadzie stowarzyszenia,

opartego na wzajemności, sprzeciwiłoby się oraz interesowi tegoż.

Stowarzyszenia takie bowiem wtedy tylko wtedy tylko są zorganizowane sprawiedliwie, gdy się opierają na zasadzie zupełnej równości praw i obowiązków. Inny zupełnie jest stosunek towarzystw akcyjnych, a inny tych, o których mowa. Przy tamtych odpowiada każdy za

do wysokości akcyj, jakie posiada — (§. 207. i 245. ust. handl.) przy naszych stowarzyszeniach odpowiada całym majątkiem, pieczeństwo jest równe dla wszystkich i większe dla tych, którzy wpłacili mniej udziałów, bo dla nich jako mniej zamożnych może być strata stokroć dotkliwszą niż dla możniejszych. Gdzie każdy całym majątkiem ręczy, gdzie każdy równe ma zobowiązania, gdzie wszystko opiera się na wzajemności i solidarności — tam nie może być mowy o rozróżnianiu członków na zamożniejszych i mniej zamożnych, na takich którzy mniej, i na takich którzy więcej złożyli, ale prawa winne być zupełnie równe dla wszystkich.

udać się mogą

zobowiązanie towarzystwa tylko

Tu więc niebez-

a może

za-

Z nadania jednak każdemu członkowi tylu głosow, ile złożył udziałów, to jeszcze wypły niebezpieczeństwo

wa

że stowarzyszenie które niezaprzeczenie cechę sprawy dobra publicznego, które winno być prowadzone kładniejszem i

ma

z najdo-

najsprawiedliwszem uwzględnie-

zawsze

przystąpić do stowarzyszenia z wielką liczbą udziałów, uzyskać przez to stanowczą w niem przewagę, i wyzyskać je następnie na korzyść swoją tylko? Statut nie może nikogo wykluczyć — każdy zamieszkały w powiecie może być członkiem stowarzyszenia. Otóż bardzo łatwo stać się może, że ci którym najwięcej zależeć będzie na tem, by ono nie istniało, by przez udzielanie .zaliczek nie wydarło im z rąk monopolu pienię-inego, a przez założenie domu komisowego monopolu zbożowego handlu, zmówią się, stąpią z wielką liczbą udziałów, i sparaliżują działalność stowarzyszenia w pierwszym zaraz zaczątku. A wtedy winien temu będzie tylko ten przepis statutów, który członkom tyle nadaje głosów, ile złożyli udziałów.

niem interesu wszystkich bez różnicy człon-, ków, może się stać łupem spekulacji prywatnej może być wyzyskanem na prywatny interes jednego lub kilku członków. Mając bowiem tyle głosów, ile się akcyj włożyło, cóż łatwiejszego, jak zmówić się w kilku

przy-

że pie-

Wskazaliśmy na to niebezpieczeństwo, które zaprawdę groźnem nam się być wydaje. Jeżeliby zaś koniecznie dla ugłaskania tych ludzi, którzy zawsze jeszcze mniemają, niądz pewne przywileje winien nadawać, chciano

zatrzymać powyższą normę, w takim razie należałoby przynajmniej ograniczyć albo- liczbę ndziałów, jakie każdy może włożyć, albo liczbę

- 42 -

głosów, jakie każdy mieć może — tak, żeby

pomimo posiadania największej liczby udziałów

*

nie miał nikt więcej głosów nad oznaczone w statucie maximum.

Walne zgromadzenie ma nader ważne czynności. Prócz przedmiotów, jakie należą do zakresu działania walnych zgromadzeń wszelkich stowarzyszeń, jak wybór zarządu, wysłuchanie sprawozdania i powzięcie nad niem uchwały, kontrola rachunków przez wybraną do tego komisję, uchwały o zmianie statutów albo rozwiązaniu stowarzyszenia — zajmuje się walne zgromadzenie stowarzyszenia zaliczkowego następują-cemi czynnościami :

Uchwala, jaką część obliczonego czystego zysku przyłączyć do funduszu zapasowego (rezerwowego), a jaką rozdzielić między członków jako dywidendę.

Oznacza wysokość kredytu w podwójnym kierunku: 1) wysokość kredytu, jakiego stowarzyszenie jako całość ma użyć, t. j. najwyższą kwotę, do jakiej dojść mogą pożyczki przez dyrekcję na rachunek stowarzyszenia zaciągane ; 2) wysokość kredytu członków w kasie stowarzyszenia, t. j. najwyższą kwotę, do jakiej dyrekcja może członkom udzielać pożyczki. Oznaczenie jednej lub drugiej maxymalnej kwoty przez walne zgromadzenie jest koniecznera, trudno bowiem, by dyrekcja mogła brać na siebie całą za to odpowiedzialność. Gdyby bowiem nadużyto

kredytu czy to w jednym czy w drugim kierunku, mogłoby to doprowadzić stowarzyszenie do upadku. Dyrekcja nie mając oznaczonej najwyższej kwoty mogłaby znowu popaść w błąd przeciwny — a obawiając się odpowiedzialności przed stowarzyszeniem w razie zajścia powyższej ewentualności, mogłaby postępować zbyt ostrożnie , nie zaciągnąć dla stowarzyszenia pożyczki takiej, by mieć dostateczny obrotowy kapitał, mogłaby wreszcie członkom zbyt małe wymierzać zaliczki — przez co oczywiście stowarzyszenie stałoby się wręcz nieużytecznem.

Walne zgromadzenie powinno prócz tego oznaczać wysokość odsetków, jakie stowarzyszenie ma brać od swych członków za udzielone im pożyczki, tudzież najwyższą stopę odsetków, na jakie stowarzyszenie dla siebie może zaciągać pożyczki. Oczywiście że stopa odsetków za udzielane członkom pożyczki wyższą być winna od tej, jakie stowarzyszenie płaci swym wierzycielom,

Do zakresu działania walnego zgromadzenia należy także oznaczenie pensji lub tantiemy dla dyrekcji i urzędników stowarzyszenia.

Dalej wszelkie rozporządzanie zakładowym majątkiem stowarzyszenia, t. j. kapitałem zapasowym , nieruchomościami, gdyby takowe posiadano, wszelka zamiana, sprzedaż, zakupno i t p. części zakładowego majątku przysłużą tylko walnemu zgromadzeniu.

— 44 —

Nakoniec rozstrzyga walne zgromadzenie wszelkie rekursa przeciw uchwałom Rady nadzorczej , gdyby takowe zostały wniesione.

Oczywiście że we wszystkich wymienionych wyżej sprawach może walne zgromadzenie rozstrzygać tylko na wniosek rady nadzorczej, która winna sprawy te dokładnie rozpoznać i zgromadzeniu swe wnioski do uchwały przedłożyć.

Z'ramienia walnego zgromadzenia wykonuje jego uchwały i prowadzi ogólny kierunek spraw Rada nadzorcza, która stosownie do liczby członków stowarzyszenia składać się może z 9 do 15 członków. Zbyt wielka liczba członków Rady nadzorczej stanowiłaby ciało zbyt ciężkie, gdy z drugiej znów strony należy wzgląd mieć na to, by Rada składała się z dostatecznej do

- t

załatwienia wszelkich spraw liczby członków.

Do zakresu działania ' Rady nadzorczej wchodzą te wszystkie czynności, które nie są czynnościami bezpośredniego zarządu, kancela-ryjnemi niejako.

po-

Rada nadzorcza przeto na wniosek dyrekcji uchwala wysokość każdorazowo zaciągnąć się mającej pożyczki, tudzież warunki tejże i za pośrednictwem dyrekcji układa się z wypożyczającym. Rada winna uchwalać udzielenie życzki, jeżeli wyźyczyć się mająca kwota przewyższa kwotę udziału wypożyczającego członka,

zaliczki równe tej kwocie lub niższe od niej uchwala dyrekcja.

Do zakresu czynności Rady nadzorczej winno dalej należeć ustanawianie porządku czynności kancelaryjnych i kasowych, regulaminu służby, przyjmowanie sług i urzędników i zawieranie z nimi kontraktów, stosując się przy tem do uchwał walnego zgromadzenia, wreszcie cała władza dyscyplinarna nad urzędnikami i sługami. Rada prowadzi nadzór nad czynnościami dyrekcji. W tym celu winni członkowie Rady kolejno urzędować w kancelarji stowarzyszenia, codzień wieczór odbierać kasę według dziennika kasowego, a w razie gdyby dyrekcja przekraczała swój zakres działania albo postępowała wbrew statutom, powstrzymać wykonanie odnośnej uchwały.

Członek Rady delegowany do tego urzędowania winien być obecnym na każdem posiedzeniu dyrekcji, przyczem ma głos zarówno decydujący jak inni członkowie dyrekcji. Rada ma prawo usunąć od urzędowania członka dyrekcji, któremu jednak wolno odwołać się do walnego zgromadzenia. Odwołanie takie nie wstrzymuje jednak wykonania uchwały Rady.

Wreszcie ma ona przygotowywać wszelkie wnioski, walnemu zgromadzeniu przedłożyć się mające.

Dyrekcja składa się z pierwszego i drugiego dyrektora, kontrolora, kasjera, i członka

Rady nadzorczej kolejno urzędującego. Pierwszy dyrektor jest przełożonym kasy zaliczkowej i oszczędności, drugi domu zleceń (komisowego). Ten podział czynności jest zdaniem naszem konieczny, zupełnie odmienne bowiem są czynności w jednym a w drugim oddziale całego interesu

■■■    : ' " .    ;    '    ‘-'ł ■ ’ .    I.

waru

Gdy do oddziału zaliczkowego i oszczędności potrzeba więcej zdolności bankowych, do oddziału komisowego trzeba znajomości dobrej to-i stosunków targu. Zresztą gdy stowarzyszenie rozszerzy się i liczyć będzie wielu członków, jeden dyrektor nie wystarczy na wszystko.

regulamin czynności dla dyrekcji przez Radę nadzorczą ułożony, w którym szczegółowo wymienić trzeba, jakie czynności załatwia dyrekcja kolegjalnie załatwiają dyrektorowie należeć będzie udzielanie zaliczek

Obowiązki specjalne dyrektorów, kontrolora i kasjera określić winien

a jakie

sami. Do pierwszych uchwalanie

aż do stanowczej

przeciw

ostateczne formułowanie wszelkich przez stowarzyszenie zawieranych ugód, na podstawie uchwały Rady nadzorczej. Do

wszelkich przedłożeń Radzie nadzorczej uczynić się mających, czasowe suspendowanie urzędnika lub sługi w razie naglącym w tej mierzy uchwały Rady nadzorczej , uchwalenie przedsiębrania kroków sądowych członkowi -stowarzyszenia zalegającemu ze spłatą zaciągniętej pożyczki,

— 47 -

spraw, które dyrektor sam ma załatwiać, należeć bądą wszelkie czynności ściśle kancelaryjne.

Nasuwa się tu kwestja, czy członkowie dyrekcji mają być wzięci z grona członków stowarzyszenia, albo jak proponowano z pomiędzy członków Rady nadzorczej, czyli też z po za stowarzyszenia? Za pierwszem przemawia ta okoliczność, że członek stowarzyszenia, bardziej będzie dbał o jego dobro i wzrost, niż obcy, który nie widzi w tern swego oraz interesu; przeciw temu zaś przemawia najprzód to, że członek dyrekcji nie powinien mieć żadnych interesów ze stowarzyszeniem, a będąc członkiem stowarzyszenia, ma do tego niezaprzeczone prawo, powtóre zaś i to, że dyrektorem powinien być członek fachowy, a takiego w stowarzyszeniu nie zawsze się znajdzie.

Mybyśmy ze względu na te Okoliczności byli tego zdania, iż członków dyrekcji należy brać z poza stowarzyszenia, a jeżeli chodzi o to, by dyrektor we wzroście stowarzyszenia własny widział interes, to najłatwiej da się osiągnąć przez udzielenie mu pewnej tantiemy ze zysków. Będzie on wtedy zainteresowany tak, jak gdyby był członkiem stowarzyszenia

Dyrekcja wreszcie odpowiedzialną jest stowarzyszeniu za wszelką z jej winy wynikłą szkodę, tudzież za urzędowanie podwładnych jej urzędników. W razie gdyby szkoda wynikła z oczywistej winy całej dyrekcji, odpo-

wiedzialnośó spada solidarnie na wszystkich jej członków, gdy zaś szkoda wynikła z zaniedbania jednego z jej członków, odpowiada tylko winny.

y.

Fundusz zaliczkowy.

Mówiliśmy już poprzednio, że fundusz stowarzyszenia mający być użytym na zaliczki, powstaje: 1) z wkładek członków na udziały; 2) z pieniędzy przez stowarzyszenie za wspólną poręką pożyczonych; 3) z wkładek oszczędności przez osoby trzecie do stowarzyszenia, jako do kasy zaliczkowej wkładanych, za które wkładający otrzymuje procent. Rozpatrzmy bliższe szczegóły, odnoszące się do tego przedmiotu.

Kwoty, przez członków na udziały wkła-> dane, pozostają własnością wkładającego, która jednak z konieczności ograniczoną być musi. I tak nie może udział przez członka złożony być odstąpionym komuś trzeciemu, ani też wolno obciążać go prawem zastawu. Ograniczenie to musi być wyraźnie w statutach wypowiedziane tak, by odstąpienie takie albo obciążenie prawem zastawu nie miało mocy prawnej. Powód tego jest ten, że udziały stanowią kapitał obrotowy, który nie może leżeć bezczynnie, ale musi ciągle być w ruchu. Gdyby udziały mogły być

Romanowicz. Rolu. banki.

w każdej chwili wyjęte, mogłoby stowarzyszenie popaść w kłopoty, jeżeliby wiele udziałów naraz wypowiedziano. Otóż w obec członków ma stowarzyszenie to zastrzeżenie, że udziału nie można każdej chwili wyjąć, ale trzeba go w oznaczonym statutami terminie wypowiedzieć. Gdyby zaś było członkom wolno, udziały swe innym odstępować, to w obec tych osób trzecich, nie będących członkami, stowarzyszenie nie ma powyższego zastrzeżenia, w skutek czego taki udział trzeciej osobie odstąpiony, w każdej chwili może być wypowiedzianym. Dla stowarzyszenia byłoby to bardzo niekorzystnem, i mogłoby je w każdej chwili narazić na znaczne straty. Nie stoi jednak nic na przeszkodzie temu, by jeden człones na drugiego przelewał swój udział, co oczywiście wtedy tylko nastąpić może, jeżeli odstępujący nie jest dłużnikiem stowarzyszenia, w takim razie bowiem udział jego odpowiada za zwrot długu, a przeto odstąpionym być nie może.

AYspomnieliśmy już o wypowiadaniu, t. j. wycofaniu swego udziału z kasy stowarzyszenia Wszystkie udziały można wycofać wtedy tylko, gdy się występuje ze stowarzyszenia, a i wtedy trzeba to przynajmniej na 6 tygodni naprzód wypowiedzieć.

Można jednak także wycofać część tylko swoich udziałów — ale i to może nastąpić tylko za kilkotygodniowem wypowiedzeniem, i tylko

- 51 —

do pewnej wysokości, tak by zawsze wypowiadający najmniej jeden udział w kasie zostawił. A zatem, jeżeli na udziały składa się ratami, n. p. miesięcznemi, to nie można ze złożonych pieniędzy przed wystąpieniem nic wycofać póty, póki się nie złożyło kwotę wyższą nad sumę jednego udziału, po złożeniu zaś tejże tylko nadwyżka może być wycofaną.

Ta możność wyjęcia ze stowarzyszenia części złożonych na udziały pieniędzy, bardzo jest dla członków dogodną. Jeżeli ktoś włożył kilka lub kilkanaście udziałów, jeżeli potrzebuje pieniędzy, a pożyczać nie chce, nie będąc pewnym , kiedy może zwrócić

łatwo wtedy zaradzić sobie można przez wyjęcie ze stowarzyszenia kwoty nad jeden udział złożonej , nie zaciągając wcale pożyczki.

Udział każdy z góry już jest na rzecz stowarzyszenia obciążony prawem zastawu dla zaspokojenia możliwych pretensyj, jakie do właściciela udziału mieć może stowarzyszenie. Dla tego też jeżeli ktoś chce wycofać część swych udziałowych pieniędzy, stowarzyszenie tyle tylko wydać mu może, by pozostałość pokryła w zupełności jego dług. Tego samego trzymać się należy przy wystąpieniu członka. Stowarzyszenie występującemu wypłaca tyle tylko, ile pozostanie po odciągnięciu kwoty przez niego się należącej. Po śmierci członka udział jego zostaje, także po odciągnięciu dłużnej kwoty, oddany

spadkobiercom, zawsze jednak nie prędzej jak w zwykłym terminie wypowiedzenia Spadkobiercy mogą jednak udział ten w stowarzyszeniu zostawić , ale w takim tylko razie, jeżeli sami jako członkowie przystępują.

Dla utrzymania ewidencji musi być w stowarzyszeniu osobna księga udziałów, w której każdy członek ma osobne swoje conto ze zwy-kłemi rubrykami: winien i ma. Prócz tego zaś otrzymuje każdy członek osobną książkę, z temiż samemi rubrykami, którą zatrzymuje u siebie, a w której się zapisuje każdą kwotę włożoną na udział, tudzież każdą wyjętą z kasy sumę. Do ostatnich jednak nie należy zapisywać kwot przez członka pożyczonych, to bowiem zupełnie odrębnym, osobnym jest interesem

Drugą częścią obrotowego kapitału stowarzyszenia są pożyczki przez nie zaciągane. Mówiliśmy już poprzednio, źe kwotę najwyższą pożyczek jakie przez ciąg roku zaciągnąć można uchwała corocznie walne zgromadzenie. Rada nadzorcza zaś na wniosek dyrekcji w każdym pojedynczym wypadku postanawia, jakiej wysokości pożyczkę zaciągnąć należy, w granicach wyżwspomnionej kwoty. Przy zaciąganiu tych pożyczek postępować należy nader oględnie i ' ostrożnie

Wspomnieliśmy już o tem jak szkodliwe mogą wypłynąć następstwa z tego, jeżeli stowarzyszenie przy zaciąganiu pożyczek dla siebie

— 53 -

a nie mając odsetków od niego przez

zbyt jest bojaźliem, albo z drugiej znów strony zanadto wielkie zaciąga pożyczki. W pierwszym wypadku, gdy kwoty przez sto warzy czenie zapożyczone ¹) są zn małe, kapitał obrotowy może nie wystarczyć na potrzebę kredytu dla członków. Członkowie widząc, że stowarzyszenie nie daje im dostatecznego pożytku, wkrótce by się od niego odstręczyli, a byt jego byłby zachwiany. Gdyby zaś pożyczyło się za wiele, i kapitał pożyczony bezczynnie leżał w kasie, stowarzyszenie płacąc odsetki za zapożyczony kapitał

wypożyczenie, przez to samo stracić by musiało.

wać

a wreszcie deklaracje

członków może bowiem

Najtrudniejszem będzie oznaczenie wysokości kredytu, jakiego stowarzyszenie ma uźy-w pierwszym roku. Podstawą do obliczenia choćby tylko w przybliżeniu może być najprzód ilość członków, wysokość ich wkładek, kwota, do jakiej w pierwszym roku dojść może fundusz stowarzyszenia członków. Każdy z w przybliżeniu oświadczyć, ile mniej więcej

odpowiada zu

przyjęcie jej unika się nieporozumień,

obie czynności używa się jednego tylko

kredytu będzie potrzebował w przeciągu roku pierwszego. Oczywiście, że kwota, do jakiej pierwsze walne zgromadzenie dozwoli Radzie nadzorczej zaciągnąć pożyczkę, winna być nieco wyższą od tej, jaka wypadnie z tych dekla-racyj — mogą bowiem zajść nieprzewidziane wypadki, które zmuszą do użycia kredytu większego.

Po jednorocznem doświadczeniu łatwiej już będzie obliczyć wysokość tego kredytu, według tego, czy dozwolony w pierwszym roku był za wielki, czy też za mały. Po kilku zaś latach istnienia stowarzyszenia operacja ta będzie już nadzwyczaj ułatwiona - gdyż przecięcie kilkuletnie najlepszą tu będzie miarą

Jeżeliby kredyt przez walne zgromadzenie dyrekcji dozwolony okazał się zbyt małym, wtedy Rada nadzorcza winna zwołać nadzwyczajne walne zgromadzenie, i zażądać od niego nowego kredytu

Tyle co do wysokości kredytu. Drugą kwestją są odsetki, i termina zwrotu. Tutaj należy się trzymać zasady, że osobom trzecim nie można dawać większego i lepszego kredytu, niż ten, jaki się otrzymało od swych wierzycieli. Jeżeli pożyczyłem dla siebie pieniądze na 6 pr., i wypożyczam je komu innemu także

przeciwnie musi

na 6 pr , nie tracę nic i nic nie zyskuję, gdy wypożyczam na niższy procent tracę oczywiście. Stowarzyszenie tracić nie może

- 55 -

mieć zyski. Powinno przeto zapożyczać pieniądze koniecznie na procent niższy od tego, na jaki je wypożycza. Różnica między jednym a drugim procentem powinna pokryć koszta administracji, powinna prócz tego dać pewną nadwyżkę, którąby można rozdzielić między członków jako dywidendę.

Może nas łatwo spotkać zarzut, że w skutek tego procent przez członków stowarzyszenia płacony, zbyt będzie wysoki. Gdy jednak zważymy, że już sama solidarna poręka obniża bardzo procent przez stowarzyszenie płacony ; gdy zważymy że z czasem, z wzrostem funduszu zapasowego, można całe koszta administracji opędzać z procentów tegoż funduszu, co znacznie może wpłynąć na obniżenie odsetków od wypożyczanych członkom kwot ; a wreszcie że przy rozszerzeniu istniejącej przy stowarzyszeniu kasy oszczędności, i zwiększonem do niej zaufaniu publiczności, może zmniejszyć się potrzeba zaciągania pożyczek przez stowarzyszenie, uznamy, że z czasem procent płacony przez członków może się bardzo obniżyć. Z resztą i dzisiaj chociażby przyszło płacić 12 pr., w porównaniu z tem, co się płaci dotąd za kredyt osobisty, jest to kwota nadzwyczaj niska.

Pożyczka, jaką stowarzyszenie dla siebie zaciąga, winna się jeszcze i pod innym względem zastosować do kredytu przez stowarzyszenie członkom udzielonego, a mianowicie pod względem

terminu zwrotu. Termin, na którym stowarzyszenie ma spłacić zaciągniętą pożyczkę, winien w każdym razie być dłuższym od terminu zwrotu pożyczki przez członków w stowarzyszeniu zaciągniętych. W przeciwnym bowiem razie mogłoby stowarzyszenie popaść w stan niewypłacalności , a gdyby terminu nie dotrzymało, i raz utraciło kredyt, oczywista że cały byt jego byłby zachwiany.

przez a że

wy-

T r z e c i e m wreszcie źródłem, z którego się czerpie obrotowy kapitał stowarzyszenia, byłaby utworzona w niem kasa oszczędności dla takich, którzy nie są członkami. Za pieniądze do tej kasy włożone oczywiście stowarzyszenie płaci ich właścicielom mniejszy procent, niż za kapitały zapożyczone. Przyczyna tego w tem leży, że gdy przy pożyczkach bierze się kwoty większe, na dłuższy termin , gdy pożyczka jest usługą dla stowarzyszenia, to przeciwnie przyjęcie wkładki oszczędności jest usługą stowarzyszenie wkładającemu wyrządzoną, wkładki mniejsze można każdej chwili bez powiedzenia wyjąć, że wreszcie są to kwoty drobne, rzecz przeto naturalna, iż procent od nich przez stowarzyszenie opłacany winien być mniejszy niż przy pożyczkach.

Ażeby jednak taka kasa oszczędności wzbudziła w ogóle ludności zaufanie w trwałość i pewność tej instytucji, trzeba przedewszystkiem dwóch rzeczy: nadzwyczaj regularnego wypła-

— hl —

a powtóre zabez-

cania wypowiedzianych sum pieczenia, że wkładki oszczędności pokryte są

choć w części kapitałem zapasowym. Co do pierwszego zauważać musimy, że regularne to wypłacanie wtedy tylko będzie moźliwem, gdy członkowie stowarzyszenia jak najregularniej będą spłacać raty zaciągniętych pożyczek, tudzież i wpłaty na udziały. Od punktualności członków w obec stowarzyszenia, zależy punktualność tegoż w obec osób trzecich, zależy kredyt jego, zaufanie, jakie ono obudzi w ogóle. I dla tego to głównie stowarzyszenie w obec swoich dłużników nie może się powodować źadnemi względami, ale w danym razie winno egzekucję prowadzić wszelkiemi środkami, jakiemi rozporządzać może i z całą surowością.

Pokrycie wkładek oszczędności choćby częściowo tylko kapitałem zapasowym stowarzyszenia również jest koniecznem. Statut winien zawierać rozporządzenie, że kwota wkładek oszczędności nie może przenosić trzykrotnej

by pokrycie takie nie wystarczyło. Możnaby przeto wybornie sumę wkładek oszczędności podnieść nawet i do sześciokrotnej kwoty rezerwowego funduszu, ale w pierw szych czasach

kwoty rezerwowego funduszu. Jest rzeczą uznaną dawno przez praktykę wszystkich bankowych instytucyj, że pokrycie jednej trzeciej części jest aż nazbyt wystarczające, że nigdy nie zdarza się taki nacisk do kasy ze strony żądających zwrotu

58

istnienia stowarzyszenia, póki jeszcze publiczność nie nabrała zaufania do tej instytucji, radzilibyśmy większą zachować ostrożność, i trzykro-tnej kwoty nie przekroczyć. Publiczność widząc takie dostateczne pokrycie, wiedząc dalej że za każde zobowiązanie stowarzyszenia ręczą solidarnie wszyscy jego członkowie, pocznie składać swe oszczędności w kasie, a gdy się przekona że kasa jest punktualną i na każde żądanie robi wypłatę, pieniądze poczną napływać, a sama potrzeba zmusi stowarzyszenie do zmiany statutu o tyle, by kwotę wkładek oszczędności podnieść powyżej trzykrotnej kwoty rezerwowego funduszu.

będzie

-CO

Kasa oszczędności obu stronom, i publiczno' ści i stowarzyszeniu, nadzwyczaj będzię pożyteczną. Publiczność będzie miała miejsce, w którem będzie mogła umieszczać choćby najmniejsze kwoty zaoszczędzone, a umieszczać je korzystnie i bezpiecznie. Stowarzyszenie miało tani kapitał, który będzie mogło użyć na zaliczki dla swych członków. Im większy będzie kapitał przez kasę oszczędności zebrany, tern mniej będzie stowarzyszenie potrzebowało zaciągać pożyczek, za który zawsze znacznie większy płaciłoby procent, niż za wkładki oszczędności.

Na kapitały zapożyczone wystawia dyrekcja weksel imieniem stowarzyszenia. Weksel taki obowiązuje wszystkich członków, obowiązuje ich solidarnie, co też w statucie winno być wyraźnie

wypowiedziane. Wkładki kasy oszczędności zaś będą kwitowane jak zwykle w książeczkach, a zapiski w książeczce mają taką samą moc obowiązującą, jak owe weksle.

W ten sposób tedy zbiera się kapitał, mający być wypożyczanym członkom stowarzyszenia, rrzywypoźyczaniu trzeba zachować wszelkie ostrożności. Otóż przedewszystkiem trzymać się trzeba tego, że na każdą przez członka wypożyczoną kwotę ma być przez wypożyczającego wystawiony weksel. Jeżeli kwota pożyczki nie jest większą od kwoty udziałowej przez wypożyczającego złożonej, podpis jeden na wekslu wystarcza, wtedy bowiem ma ten weksel zupełne pokrycie w złożonym udziale.

nie miał żadnej pokorne-

Jeżeli zaś kwota ta jest wyższą, wymagać należy w takim razie jeszcze dwóch podpisów członków stowarzyszenia. Od poręczyciela nie można żądać tego, by sam życzki w stowarzyszeniu zaciągniętej — cznera jednak jest, by poręczyciel znanym był jako rzetelnie spłacający zaciągnięte pożyczki, tak że kto ze spłatą pożyczki lub raty zalega, nie może być poręczycielem.

Radzimy dlatego stawiać te ostre warunki, żądać w wymienionym powyżej wypadku podpisu dwóch członków stowarzyszenia, solidarnie za dług ręczących, ponieważ pewność zwrotu zapożyczonych przez członków kwot jest kwestją bytu dla stowarzyszenia. Stowarzyszenie, które

- 60 —

ma liczne zobowiązania w obec osób trzecich tak z pożyczek jako też i z przyjętych do kasy oszczędności wkładek wynikłe, musi koniecznie mieć silną i zupełną gwarancję zwrotu wypożyczonych pieniędzy, mieć oraz w danym razie możność egzekucji, w przeciwnym bowiem razie może wejść w położenie, które mu nie dozwoU dopełnić przyjętych zobowiązań, może przeto stracić zupełnie kredyt, będący podstawą jego bytu.

Otóż gwarancją wypożyczonych członkom kwot są w pierwszym rzędzie ich udziały Jeżeli kwota wypożyczona mniejszą jest albo równa się udziałowej kwocie, i jeżeli stowarzyszenie w drodze innej nie widzi możności zrealizowania swych pretensyj, w takim razie wystarcza proste odpisanie udziałowej kwoty. Jeżeli zaś wypożyczona suma wvżs?ą jest od kwoty udziałowej, a stowarzyszenie innym grodkiem nie może odebrać swej wierzytelności, w takim razie odpisuje głównemu dłużnikowi jego udział, zaś poręczycielom takie części równe, jakie są potrzebne do pokrycia dłużnej kwoty. Jest więc przez to dana najzupełniejsza gwarancja.

Jeżeliby zaś zdarzyło się , że ani dłużnika ' ani poręczycieli udziały nie wystarczą na pokrycie długu, w takim razie na podstawie złożonego wekslu przysłużą stowarzyszeniu moc sądowej egzekucji.

Za wszelką zwłokę w spłacie długu pobierać należy prowizję zwłoki, jako słuszne wynagrodzenie stowarzyszenia za poniesioną może stratę, tudzież jako słuszną karę za zaniedbanie.

wy-

Dalszą kwestją przy pożyczkach jest te rmi n zwrotu. Nie można tu żadną miarą oznaczać terminu stałego w statucie. Jeżeli statut znaczyłby termin zbyt długi, w takim razie oczywiście każdy domagałby się tego najdłuższego terminu ; gdyby zaś przeciwnie zbyt krótki oznaczono termin, naraziłoby się przez to na ciągłe zwłoki, sprowadzające zawsze pewną stratę na niepotrzebną manipulację z prolongacjami itp-Zresztą i dla tego oznaczenie terminu w statucie uważamy za niemożliwe, ponieważ są tu bardzo różnorodne interesa, z których jednym dłuższe, innym krótsze odpowiadają termina. I tak n. p. rolnik będzie zawsze potrzebował pożyczki na termin dłuższy, u niego bowiem obrót kapitału trwa rok cały, od jednych zbiorów do drugich; u przemysłowców, rękodzielników, kupców i t. p. obrót jest znacznie krótszy, są bowiem niektóre przedsiębiorstwa, w których kapitał obrotowy wraca się i reprodukuje w bardzo krótkim czasie. Oczywista więc, że termin zwrotu winien się do tego zastosować, ażeby zapożyczający miał zwrócić kapitał wtedy, kiedy on po włożeniu go w przedsiębiorstwo już się wrócił, a zatem kiedy przez zapożyczającego zwróconym być może.

Już ta okoliczność dowodzi najlepiej, źe niepodobna w statutach oznaczyć terminu, w którym każda zaciągnięta pożyczka winna być zwróconą. Dowodzi tego także i ta przez nas już podnoszona a nadzwyczaj ważna okoliczność, że termina zwrotu pożyczek udzielonych członkom przez stowarzyszenie winny krótsze od terminów zwrotu kwot przez stowarzyszenie w pożyczce wziętych. Zaniedbanie tej ostrożności już jedno z niemieckich stowarzyszeń zaliczkowych przyprawiło o zgubę, co też winno być dla innych pouczającym przykładem. Otóż gdyby w statutach oznaczonym był termin zwrotu, w takim razie zastosowanie się do powyższej zasady byłoby nieraz utrudnionem, ba nawet zupełnie niemożliwem.

być

zawsze

O termin zwrotu winna się przeto dyrekcja w każdym pojedynczym wypadku porozumieć z zaciągającym pożyczkę, przyczem oczywiście należy się zastosowywać do poruszonej powyżej okoliczności, iż jeden rodzaj przedsiębiorstwa wymaga dłuższego czasu na obrót kapitału, drugi zaś w krótszym czasie go uskutecznia.

po-

Dyrekcja może także ułożyć się o zwrot ratami, a w takim razie należy termina spłat ratami zanotować na odwrotnej stronie wekslu. Zaniedbanie choćby jednej tylko raty, powinno, jeżeli napomnienie zostało bezskutecznem ciągnąć za sobą zaraz żądanie zwrotu całego długu, wraz z oznaczoną z góry karą za zwłokę.

Zapłacenie każdej raty winien kasjer zaraz pokwitować.

Co do wysokości udzielanego członkom kredytu wspomnieliśmy już poprzednio, że walne zgromadzenie winno oznaczyć maxymalna kwotę, jaką można pojedyńczemu członkowi udzielić. W granicach tych ma dyrekcja stosować się najprzód do znajdujących się w kasie zapasów, dalej do potrzeby pożyczającego, a wreszcie do sił przedsiębiorstwa, jakie prowadzi. Co do ostatniego punktu zauważać musimy, że wiele stowarzyszeń zaliczkowych zaprowadziło u siebie księgi, w której w przybliżeniu’ oznaczoną jest kwota, do których członkowi wypożyczać można. Księga taka może być jednak założoną dopiero po jakimś czasie istnienia stowarzyszenia, gdy dyrekcja z praktyki może już oznaczyć tę przypuszczalną wysokość kredytu każdego członka. Oczywiście, że pierwsze zapiski mogą być mylne, ale gdy dyrekcja pozna bliżej majątkowy stan członków, a zapiski w księdze tej sumiennie będą prowadzone — księga okaże się nieocenioną w praktycznem użyciu.

o których wspomnieliśmy,

Takie księgi mogą być jaką taką, choć nie zupełnie pewną wskazówką, do jakiej wysokości po nad udziałową kwotę, można dawać pożyczki. U ludności jednak włościańskiej notatki w księdze zawarte nie byłyby dość pewne, a nawet samo zapisanie choćby w przybliżeniu tylko, o ile włościanin

godnym jest kredytu, jest bardzo utrudnionem. Otóż tutaj trzeba przedewszystkiem, ażeby sam biorący pożyczkę, stosunki swe majątkowe dyrekcji stowarzyszenia wyjawił.

Prócz tego podaje Erlenmayer, który przez długi czas był dyrektorem stowarzyszenia zaliczkowego w Nassauskiem, sposób dla ludności wiejskiej nader praktyczny :

ażeby .

Uważa on jako rzecz bardzo pożyteczną, by w każdej wsi około 6 najzamożniejszych mieszkańców, wójta, przysiężnych, członków Rady gminnej i t. p. zapisać sobie i żądającemu pożyczki, jeżeli stosunki jego nie są znane, polecić, by jednego z wskazanych wziął za poręczyciela. Jeżeli mu się to uda, można prawie zawsze być pewnym, że biorący pożyczkę będzie w stanie ją wypłacić. Gdy zaś żaden z wskazanych nie zechce ręczyć, można przypuścić, że stosunki jego nie zupełnie są w porządku. Oczywiście, że takich poręczycieli, których sobie dyrekcja na wypadek wątpliwości zapisze, należy brać nie tylko z najzamożniejszych, jak radzi Erlenmayer, ale z pomiędzy najuczciwszych ludzi, że trzeba ich sobie wybrać jak najwięcej biorącemu pożyczkę rzecz ułatwić. Łatwo bowiem stać się może, że jeden lub drugi odmówi poręki z jakich osobistych pobudek, z zawiści i t. p. — a wtedy trzeba zapożyczającemu zostawić możność udania się do kogo innego.

„Wiele można zyskać przez to“ — pisze wspomniany Erlenmayer — Jeżeli się ludziom wyjaśnia istotę poręki i znaczenie jej w tych stowarzyszeniach. Zrobiłem doświadczenie, że ludzie, którzy dotąd hołdowali zasadzie, by nigdy za nikogo nie ręczyć, chętnie w stowarzyszeniu za innych dawali porękę, jeżeli im poprzednio dobrze rzecz wyjaśniono. Poręczyciele muszą się zrzekać excepcji pierwszej skargi, a .jeżeli ich jest kilku, excepcji podziału, ale stowarzyszenie z drugiej strony obowiązuje się, że zawsze pierwej skarżyć będzie pierwotnego dłużnika, nim się ucieknie do skargi przeciw poręczycielowi.“ „Poręczyciele nasi są przeto raczej mężami zaufania, którzy przez przyjęcie poręki dają zapewnienie, że pierwotny dłużnik w istocie jest w stanie wypłacalności. I w istocie znam ledwie dwa lub trzy wypadki, w których poręczyciel musiał płacić za pierwotnego dłużnika. Ale też wtedy nie dopuszczali oni do skargi, przeciwnie już przed terminem dobrowolnie płacili, przyznali bowiem, że przy daniu poręki nie dość postąpili ostrożnie i sumiennie; a jeden tylko wypadek jest mi znany, w którym musieliśmy zaskarżyć poręczyciela, ponieważ pierwotny dłużnik swą nieruchomość w drodze dobrowolnej licytacji na 6 terminów spłaty sprzedał, a my z naszą pretensją dopiero w piątym roku, po zgładzeniu długów hipotecznych bylibyśmy przyszli.“

Bomanowicz. Bola. banki.

66

a na

Otóż przy takich poświad-

„W jednej miejscowości okręgu urzędowego L. Schwalbach, wójt, człowiek zamożny i bardzo sumienny, przyjmował wszelkie poręki za mieszkańców tejże miejscowości, i szedł nawet tak daleko, że sam wszystkich dopilnował, by punktualnie płacili. Jeżeli jednak odmówił przyjęcia poręki, można było być pewnym, że jest niebezpieczeństwo. Wyjaśnienie dokładne rzeczy, jest tu przeto najwaźniejszem. Mianować tylko mężów zaufania w pojedyńczych miejscowościach, którychby wysłuchano przy każdej prośbie o zaliczkę, którzyby jednak nie dawali poręki, nie jest dostatecznem, a najbardziej strzedz się należy zwyczaju gdzieniegdzie zaprowadzonego, że wójt daje świadectwo: „N. N. może uzyskać i spłacić pożyczkę do kwoty .... z .“ — Po otwarciu stowarzyszenia zaliczkowego w Schwalbach, włościanin pewien żądał 30 zł. pożyczki, i wykazał się poświadczeniem wójta, że do 30 zł. może spłacać-. Po bliższem zbadaniu rzeczy okazało się, że cały majątek tego włościanina składał się z roli, którą kupił za 45 zł. którą spłacił 30 zł

czeniach ze strony wójtów zwracaliśmy zawsze ich uwagę na to, że jeżeli pożyczającego uważają jako godnego kredytu, niech biorą za niego porękę na siebie.“

„Jeżeli zaś pomimo to, iż na pożyczkę jaką ktoś dostateczną i pewną dał porękę, chcianoby się jeszcze lepiej zabezpieczyć, to sądowi i po-

— 67 —

datkowi exekutorowie najlepszą mogą dać informację co do stosunków każdego mieszkańca. Zresztą dyrekcja, a szczególniej dyrektor i ka-sjer, jeżeli tylko trochę na ten punkt zwrócą uwagi, wkrótce nabędą tak dokładnej znajomości majątkowych stosunków członków stowarzyszenia, że po upływie lat kilku rzadko kiedy się zdarzy, by nie znali stosunków którego z biorących pożyczkę “ ²)

Przytoczyliśmy uwagi powyższe spisane przez człowieka, który przez długi czas praktycznie się zajmował sprawami stowarzyszeń zaliczkowych, i który niezawodnie oparty na doświadczeniu kompetentnym w tej sprawie jest sędzią. Dodamy z naszej strony, że dobre urządzenie instytucji poręczycieli, w zastosowaniu do ludności włościańskiej, oparte na powyżej przytoczonych fasadach, jest jednem z najważniejszych zadań zarządu. Przez to bowiem jedynie stowarzyszenie będzie w stanie mieć zupełną pewność, że kwoty członkom po nad kwoty udziałowe pożyczone, w istocie zwrócone zostaną, że przeto i stowarzyszenie będzie mogło zadość uczynić zobowiązaniom swym w obec osób trzecich.

Prócz zwykłej pożyczki, o jakiej mówiliśmy dotychczas, pozostaje jeszcze kredyt na rachu-

- 68 —

nek bieżący (conto-corrente). Tutaj trzeba będzie postępować z większą jeszcze ostrożnością, niż przy zwyczajnej pożyczce.

Przedewszystkiem zauważyć musimy, źe nie każde zaliczkowe stowarzyszenie może dawać kredyt na bieżący rachunek, i że zaprowadzenia takowego można doradzać tylko tam, gdzie :

a)    fundusz będący własnością stowarzyszenia, tj. fundusz rezerwowy dorósł już do pewnej wysokości, tak iżby w najgorszym razie z niego pokryć można możliwą stratę;

są

b)    gdzie interesa przez stowarzyszenie prowadzone nie tylko z rolnikami, ale i ze sta-

nem

przemysłowym i kupieckim, który interes bieżącego rachunku lepiej zna i rozumie, u którego zresztą szybki jest i częsty przypływ i odpływ pieniędzy;

ma

na rachunek bieżący. Postawiliśmy warunek pierwszy z powodu, że przy rachunku bieżącym bez poprzedniego wypowiedzenia, często dość

c) gdzie stowarzyszenie w zarządzie swym człowieka dokładnie obeznanego z interesami ściśle kupieckiemi, któryby mógł dobrze prowadzić udzielanie kredytu

po-

znaczne przyjdą wypłaty. Wypłata taka bardzo łatwo zejść się może z terminem spłaty długu przez stowarzyszenie zaciągniętego. Otóż kasa stowarzyszenia, wiedząc o potrzebie tej ostatniej wypłaty, ściąga gotówkę o tyle, by ją pewnie uskute-

cznić mogła — gdy nagle może przyjść żądanie wypłaty jakiej znaczniejszej kwoty z rachunku bieżącego.

Jeżeli przeto stowarzyszenie nie posiada wystarczającego funduszu rezerwowego, którym by się w danym razie mogło posiłkować — bardzo łatwo popaść może w ambaras, i nie będzie w stanie zadośćuczynienia jednemu lub drugiemu żądaniu. Na tern oczywiście ucierpi albo kredyt stowarzyszenia u wierzycieli tegoż, albo zaufanie, jakie do niego mają ci, którzy zniem stoją w stosunku rachunku bieżącego, a którzy przekonawszy się, że kasa nie wypłaca na każde zawołanie, stosunek ten zerwą.

i bywa znowu

Drugi warunek, by stowarzyszenie, jeżeli chce zaprowadzić u siebie kredyt na rachunek bieżący, miało stosunki z tak zwaną klasą średnią tj. kupcami i przemysłowcami jako członkami stowarzyszenia, postawiliśmy dla tego, że inaczej kredyt na rachunek bieżący nie byłby potrzebny. Gospodarz wiejski go nie potrzebuje— on z góry wie, kiedy i jakie wypłaty będzie miał robić, u niego obrót kapitału jest powolny, bo całoroczny — a do tego nie nadaje się bynajmniej kredyt na rachunek bieżący, który wymaga tego, by był szybki i częsty przypływ i odpływ kapitału. Taki szybki obrót zachodzi u przemysłowców i kupców, u których kapitał kilka razy do roku się wraca w przedsiębiorstwo wkładany. Ci więc mogą

70 —

na bieżący rażę oni właśnie nie mogą z góry przewidzieć termina

nie ma między

bardzo dobrze mieć do pewnej wysokości w kasie stowarzyszenia otwarty kredyt chunek, tem bardziej , na dłuższy czas wypłat, jakie będą mieli do uskutecznienia. Wkładając przybywające pieniądze do kasy, i korzystając przy tem w danym razie z udzielonego im kredytu, podwójną z tego mają korzyść. Jeżeli przeto stowarzyszenie» członkami kupców i przemysłowców, którzyby mogli korzystać z bieżącego rachunku, lepiej wcale interesu takiego nie otwierać.

Wreszcie wymaga koniecznie bieżący rachunek człowieka dokładnie z tego rodzaju interesami obznajomionego, mającego fachowe kupieckie wykształcenie. Trzeba tu wiele doświad-

czenia i rutyny, trzeba wybornej znajomości prowadzenia ksiąg handlowych na zasadzie podwójnej rachunkowości

może na

w przeciwnym bowiem razie może powstać zamieszanie — tem stracić i stowarzyszenie jako całość, i członkowie, którzy z niem weszli w interes bieżącego rachunku.

wahać się

Gdzie jednak istnieją wskazane powyżej trzy warunki — radzilibyśmy nie z otworzeniem bieżącego rachunku takim, którzy go będą potrzebować. Korzyści, jakie obie strony ztąd mają, są znaczne. Stowarzyszenie może i powinno za pieniądze na kredyt bieżącego rachunku dane żądać pożyczki. Przyczyna

— 71

tego prosta: skoro bowiem ktoś żąda zwykłej pożyczki, stowarzyszenie może ją dać albo nie dać, może jej wysokość zastosować do znajdującej się w kasie gotówki — może wreszcie udzielenie pożyczki, gdyby sie to okazało po-trzebnem i możliwem odłożyć do czasu, gdy mieć będzie w kasie znaczniejszą gotówkę. Inaczej rzecz się ma z rachunkiem bieżącym. Tu już kasa stowarzyszenia bez możności odłożenia wypłaty, bez względu na stan gotówki, jest obowiązaną w granicach dozwolonego kredytu na każde żądanie uskutecznić wypłatę. Tu przeto usługa wyświadczona stronie jest większą, większą oraz ofiara, jaką stowarzyszenie ponosi. Słusznie więc można w tym wypadku za kredyt udzielony wyższego zażądać procentu, niż przy pożyczce. Z procentu tego zawsze stowarzyszenie ze swej strony mieć będzie pewną korzyść, której zapoznawać nie można.

Korzyści zaś, dla tego, komu w kasie stowarzyszenia będzie otwarty bieżący rachunek, również są ważne. Może on . najprzód pieniądze, jakie mu przybywają, choć na krótki czas ulokować korzystnie — za to bowiem, co się składa na rachunek bieżący, dostaje się procent podobny jak w kasie oszczędności — a z drugiej zaś strony w każdej chwili może do wysokości dozwolonego mu kredytu uzyskać z kasy pieniądze. Dla kupców i przemysłowców rzecz to nieoceniona, szczególniej w naszych miastach powia-

towych, nie mających zakładów.

jeszcze bankowych

Oczywiście, że między stroną, której otworzony będzie bieżący rachunek, niem musi być zawartą formalna kładnie określająca cały stosunek. W ugodzie tej oznaczyć należy procent, jaki strona płacić będzie stowarzyszeniu od zaliczonych pieniędzy, procent

włożone do kasy pieniądze płaci, dalej wysokość dozwolonego kredytu, rozliczania się, a wreszcie wyraźne oświadczenie, że strona uznaje jako bezwarunkowo obowiązujący ją ten stan zobowiązań i uprawnień jej w obec stowarzyszenia, jaki w księgach tegoż będzie uwidocznionym, tak że w razie sporu księgi te wyłączny stanowią dowód.

Co do rachunku bieżącego zachodzi j pytanie, jaką gwarancję ma stowarzyszenie kredyt w rachunku bieżącym udzielony? Oczywiście, że do wysokości wkładek udziałowych, tudzież wkładek na bieżący rachunek

jaki stowarzyszenie

za

a stowarzysze-umowa, do-

czas

eszcze

za

gwarancji

żadnej stowarzyszenie nie potrzebuje, jest bowiem zupełnie zabezpieczonem. Ale kredyt do tej tylko wysokości w bieżącym rachunku, przyzwolony, ' nie dawałby członkowi stowarzyszenia korzyści,

‘ byłby właściwie kredytem. Ażeby rachunek bieżący przynosił istotną korzyść

kredyt wyższy, przyczem jednak stowarzyszenie potrzebuje koniecznie

me

trzeba dać

pewnej rękojmi. Przy zwykłych pożyczkach, o jakich mówiliśmy po-

przednio, rękojmię tę stanowi poręka dwóch innych członków stowarzyszenia — co też i w tym wypadku można zastosować, tak żeby przy otwarciu któremu z członków bieżącego rachunku do pewnej wysokości, z góry za kwotę tego kredytu poręczyli.dwaj, w spłatach swych rat nie zalegający członkowie. Ale uzyskanie takiej poręki nie zawsze w tym razie jest mo-żliwem — bo gdy przy pożyczce zwykłej poręcza się na pewien tylko czas, i na kwoty mniejsze, tu ręczy się już na cały czas trwania stosunku bieżącego rachunku, i na daleko wyższą

kwotę.

£

Ażeby przeto przez żądanie takiej poręki nie utrudniać zanadto otwarcia bieżącego rachunku, można także otworzyć go na podstawie danego zastawu w wartościowych »papierach, albo też na podstawie hipoteki. Stowarzyszenie przez to uzyskuje zupełne zabezpieczenie, a członkom przez otwarcie bieżącego rachunku wielką się robi dogodność.

Wreszcie chodzić tu będzie o oznaczenie terminu rozliczenia się przy rachunku bieżącym. W⁷ zwykłych bankach przyjmują najczęściej termin półroczny, w stowarzyszeniach jednak lepiej przyjąć termin kwartalny, szczególniej w początkach. Zawsze bowiem znajdą się tacy, którzy otworzą sobie bieżący rachunek nie na to, by korzystać) z kredytu, jakiego udziela stowarzyszenie , ale na to tylko by składać w kasie

_ 74 —

swoje pieniądze tak, by je w każdej chwili bez wypowiedzenia wyjąć można, Na takich stówa rzyszeme traci tylko. Nie ma bowiem żadnego dochodu z procentów za kredyt bieżącego rachunku, a zmuszone mieć gotówkę na każde zawołanie bez wypowiedzenia, nie może jej korzystnie ulokować. Że zaś za umieszczone na rachunek bieżący pieniądze musi stowarzyszenie płacić odsetki, oczywiście więc na takich, któ rzyby tylko wkładali na rachunek bieżący, a z udzielonego w nim kredytu nie korzystali, stowarzyszenie musi tracić. Z nimi przeto najlepiej rozliczyć się jak najprędzej, i po obrachunku kwartalnym zamknąć im bieżący rachunek.

W ogóle w tym interesie całym postępować trzeba z największą ostrożnością. Zupełnie czem innem są pieniądze «mieszczone w kasie stowarzyszenia jako w kasie oszczędności, a czem innem te, które ktoś daje na bieżący rachunek. Przy pierwszych jest pewien termin wypowiedzenia, do którego kasa może się zawsze zastosować, a zatem wkładki oszczędności użyć może zawsze w sposób korzystny, byle tylko zostawić sobie zawsze pod ręką tę ilość gotówki, jaka mniej więcej przyjść może do wypłaty. Przy rachunku bieżącym nie wiem, ile mi kto wypowie i kiedy wypowie. Przy zwykłych zaliczkach dawanych z funduszu zaliczkowego, chociaż pospiech w rozstrzygnięciu żądania pożyczki i w wypłacie tejże jest koniecznym, nigdy jednak

nie następuje to tak nagle, jak w rachunku bieżącym, który ma wtedy tylko znaczenie, jeżeli w każdej chwili i na każde żądanie następuje wypłata. Dla tego nie można w tej sprawie nigdy dosyć zalecać ostrożności, tak co do tego, komu otworzyć bieżący rachunek, jako też co do wzajemnie płaconych odsetków i terminu liczenia sie ; ujrzał, że na

roz-

a jeżeliby zarząd stowarzyszenia tym interesie nie ma zysków ale raczej, stratę w takim razie najlepiej rachunek bieżący zamknąć.

ma

I dla tego też w statutach stowarzyszenia rachunek bieżący nie powinien być wymieniony jako interes, do którego stowarzyszenie mogłoby być obowiązane, ale wyrazić je należy fakultatywnie, jako możność, zależącą od uchwały dyrekcji.

dostarczenie członkom łatwego

drugiej zaś

Przeszliśmy tak pokrótce funkcje funduszu zaliczkowego. Ma on jak widzieliśmy służyć z jednej strony na zawsze i taniego kredytu strony ma im ułatwiać kapitalizowanie i korzystne umieszczanie pieniędzy. Jest dla członków funduszem, z którego czerpią kredyt w formie pożyczek lub rachunku bieżącego, w którym lokują kwoty udziałowe na procent i dywidendę — jest zarazem dla nienależących do stowarzyszenia kasą oszczędności.

«•

Z wszystkich tych interesów, jako też z interesu komisowego — o którym poniżej — ma stowarzyszenie zyski, może oraz mieć i straty.

Otóż jak się te zyski i te straty rozdzielać po-#

winno, o tern obecnie pomówić nam wypada.

Si*

VI. *

Podział zysków i strat.

Z całorocznego obrotu pozostaje zysk czysty. Chodzi najprzód

ani

pewien o wymierzenie tego zysku. Rzecz naturalna, że zaliczać do niego nie można ani wkładek udziałowych wkładek oszczędności lub kwot na rachunek

bieżący włożonych, te bowiem wszystkie wpływy zostają własnością wkładających, ani też wreszcie przypływów z pożyczek przez stowarzyszenie zaciągniętych, które muszą być zwrócone. Należą przeto do zysku:

a)    odsetki od kwot przez stowarzyszenie członkom wypożyczonych ;

za

b)    odsetki opłacane przez członków kredyt w rachunku bieżącym udzielony;

c)    odsetki od innego korzystnego ulokowania zbywającej gotówki kasowej i rezerwowego funduszu:

d)    dochód z interesu komisowego.

e)    dochód z prowizji zwłoki przy wypłacie rat lub całego długu, tudzież możliwy dochód

z książeczek oszczędności, z rozsprzedaży statutów i sprawozdań stowarzyszenia i t. p.

Te pięć rodzajów dochodu stanowią cały dochód stowarzyszenia. Żeby z niego obliczyć zysk czysty, wypada od tej kwoty odciągnąć:

a)    odsetki opłacane przez stowarzyszenie za kapitały zapożyczone;

b)    odsetki płacone od wkładek oszczędności ;

c)    odsetki pieniędzy na rachunek bieżący opłacanych ;

d)    koszta kancelaryjne, druków, ksiąg, płaca sług i t. d.

e)    płaca urzędników stowarzyszenia. Co do ostatniego punktu przyjęto trojaki rodzaj płacy : albo oznacza się z góry stałą miesięczną pensję, a w takim razie wydatek na pensję przy obliczeniu czystego zysku przyłącza się do całej kwoty, mającej być odciągniętą od całego dochodu; — albo udziela się stałą pensją i prócz tego pewien oznaczony z góry procent od czystego zysku, a wtedy pierwszą przyłącza się jako część kosztów administracji do kwot odciąganych od dochodu, a od reszty stanowiącej zysk czysty udziela się urzędnikom ozna-

«

czony procent ; albo wreszcie całe wynagrodzenie urzędników oznacza się w procencie od zysku, a wtedy od dochodu odciąga się kwoty wymienione pod a), b), c) i d), reszta zaś stanowi

¹

Trzymamy się terminologji p. Supińskiego, który pożyczenie pieniędzy dla siebie nazywa zapożyczeniem, zaś pożyczenie ich drugiemu, wypożyczeniem. Terminologja ta pełnie duchowi polskiego języka, a przez

mogących łatwo

zajść, gdy na słowa: pożyczyć.

²

Erlenmey er : Die Vorschuss und Creditvereine in ihrer Anwendung auf die bäuerliche Bevölkerung. Wiesbaden 1863.

79 —

zysk, z którego oznaczony procent daje się urzędnikom jako wynagrodzenie.

W ten sposób tedy otrzymuje się zysk czysty. Z zysku tego przeznacza się najprzód w wypadkach dopiero wspomnionych oznaczony dla urzędników procent, dalej pewien procent, którego wysokość; oznaczy walne zgromadzenie , przyłącza się do funduszu rezerwowego, którego wzrost jest jednym z pierwszych interesów stowarzyszenia; pozostałą zaś resztę rozdziela się między członków.

Proponowano i usiłowano zaprowadzić rozmaity sposób rozdziału, a mianowicie:

a)    według głów, tak by każdy członek otrzymał jednakową kwotę ;

b)    według wysokości zaciągniętych przez każdego członka pożyczek,

c)    według wysokości złożonych udziałowych kwot.

Pierwsze dwa rodzaje rozdziału zysku są niepraktyczne, i w praktyce po większej części się nie utrzymały. Żeby jednak nie usiłowano zaprowadzać je u nas, podniesiemy w krótkości, dlaczego przeciw nim oświadczyć się musimy.

Podział według głów jest zupełnie niesprawiedliwy. Rozdział zysku czystego sprawiedliwym być może tylko wtedy, jeżeli się dzieje w miarę tego o ile członek każdy przyczynił się do powstania tego czystego zysku. Otóż członkowie przyczyniają się do tego w sposób

- 80 —

dwojaki — raz przez to, że w udziałowych wkładkach dają kapitał, z którego daje się zaliczki oprocentowane, a powtóre przez to, że od zaciągniętych w stowarzyszeniu zaliczek płacą odsetki. Gdyby rozdzielano zysk według głów, każdy otrzymywałby jedną i tę samą kwotę bez względu, czy on więcej lub mniej kapitału włożył w przedsiębiorstwo, tudzież czy więcej lub mniej zapłacił procentu od zaciągniętych . pożyczek. Nie byłby więc taki rozdział zastosowany do tego, o ile się każdy przyczynił do dochodu, a zatem nie byłby sprawiedliwym, a oraz nie zachęcałby członków do składania kwot udziałowych, bo wiedzieliby, że czy mniej, czy więcej złożą, równy zawsze mieć będą dochód. Ten sposób rozdziału zysku jest przeto stanowczo do odrzucenia.

Drugi sposób, t. j. rozdział zysku między członków w stosunku do wysokości zaciągniętej przez każdego pożyczki, wydaje się pozornie najsprawiedliwszym, i najliberalniejszyra. Ci, którzy sposób ten projektowali, wychodzą z tej pięknej zasady, że celem stowarzyszenia winno być udzielanie jaknajtaûszego kredytu, tak by procent ile możności obniżyć do zera. Jeżeli bowiem zysk powstały głównie z procentów od zaciągniętych pożyczek, rozdzielam między członków w miarę tych pożyczek, a zatem i w miarę zapłaconego przez każdego procentu, w takim razie każdy otrzymuje ten procent napowrót,

- 81 —

z odciągnięciem tylko kosztów administracji. Jeżeli n. p. zysk cały wynosi 2000 zł. koszta administracji 500 zł. wtedy pomiędzy tych, którzy płacili procenta, idzie do rozdziału 1500 zł. tak że kto zapłacił przez rok 20 zł. zwraca mu się 15, a 5 idzie na koszta administracji. Ten sposób rozdziału miałby przeto takie znaczenie, że członkowie zapożyczający się płacą tylko koszta administracji, co zaś nad to nadpłacili, to im się zwraca w dywidendzie.

Byłoby to jednak bardzo jednostronne pojmowanie zadania i charakteru naszych stowarzyszeń. Są one bowiem jak niejednokrotnie podnosiliśmy, nie tylko na to, by tani dawać kredyt, ale i na to oraz, by wyrabiać zmysł oszczędności, by umożliwiać korzystne kapitalizowanie drobnych kwot. Jeżeliby się przyjęło zasadę podziału czystego zysku według tego, ile kto w stowarzyszeniu zapożyczył, a zatem ile opłacił procentu : jeżeli dywidenda nie byłaby niczem innera, jak tylko zwrotem procentu nadpłaconego nad koszta administracji, wtedy kapi- ' tałowi złożonemu w udziałowych wkładkach nie przypadłby żaden zysk, a przez to usuniętoby wszelką ponętę do oszczędzania, do składania w stowarzyszeniu zaoszczędzonych kwot. Przypuszczam, że złożyłem w stowarzyszeniu 100zł„ mój sąsiad złożył 10 zł. — ja nie pożyczyłem nic z kasy stowarzyszenia, on pożyczył 100 zł. które ja złożyłem — płaci od nich 12 pr., a

Romanowicz. Roln. banki,

- 82 —

a prze-mu usługę, wkładając nie otrzymuję za to

po roku otrzymuje z nich napowrót 10, bo 2 pr. poszło na administrację. Ma zatem tę korzyść, że otrzymał pożyczkę w chwili potrzeby i zapłacił za to tylko 2 zł. od sta, a ja który nie wymagałem żadnej usługi od stowarzyszenia ciwnie wyświadczyłem 100 zł. na jego użytek

nic zgoła. Rzecz jasna, że rozdział to niesprawiedliwy.

Zresztą zyski, jakie ma stowarzyszenie, pochodzą nie tylko z procentu, opłacanego przez członków' za zaliczki, ale i z innych dochodów, dla czegóż udział z nich mają mieć tylko ci, którzy ze stowarzyszenia zapożyczali pieniądze, skoro dochody te pochodzą z obrotu kapitałami przez wszystkich złożonemi?

roz-

t. j. tyle,

że każdy

Gdybyśmy przeto przyjęli ten sposób działu zysków, oczywiście popełnilibyśmy niesprawiedliwość, a przez ujęcie nadziei zysku kapitałem włożonym przez członków, odjęlibyśmy szelką zachętę do wkładania oszczędzonych kwot, i jeden z najważniejszych celów stowarzyszenia — zachęta do oszczędności — zostałby przez to zupełnie chybionym. Każdyby składał tylko tyle, żeby jeden udział złożyć ile statut wyraźnie przypisuje, ażeby mieć prawo pożyczania, a o oszczędzeniu ï składaniu kwot nie byłoby mowÿ, a to tern bardziej, obcy kapitalista stowarzyszeniu wypożyczający otrzymywałby procent, i to dość znaczny, a

członkowie od włożonych udziałów nie otrzymywaliby go wcałe.

Z tych więc powodów musimy się stanowczo oświadczyć przeciw temu rodzajowi rozdziału zysku, a za ostatnim, t. j. iż się rozdziela w miarę złożonych kwot udziałowych. W ten sposób bowiem daje się zachętę do oszczędzania a pożyczający ze stowarzyszenia ma zawsze niejako zwrot części zapłaconego za pożyczkę procentu przez to, że utrzymuje dywidendę od złożonej udziałowej kwoty.

Według przyjętych powszechnie prawideł, i zresztą dla samej słuszności można płacić dywidendę od udziałowej kwoty tylko za czas, w którym kasa stowarzyszenia z tej kwoty rzeczywiście miała użytek, a zatem za czas, gdy kwota udziałowa do kasy rzeczywiście była wpłaconą. Zasada ta przy wszystkich stowarzyszeniach, w których nie składa się udziału za rok cały z góry, ale go się spłaca w miesięcznych ratach — najnaturalniej obudzić musiała pytanie: za jaką kwotę dywidenda ma być płacona? Bo jeżeli ja płacę n. p. co miesiąc 1 zł. to tylko wkładka styczniowa przez cały rok była użytą przez kasę stowarzyszenia, wkładka z lutego tylko przez 11 miesięcy itd. — wkładka grudniowa przez jeden tylko miesiąc. Gdyby przeto przy rozdzielaniu dywidendy obliczano ją według tego, ile kto złoży na swój udział w ciągu całego roku, oczywiście płaconoby za czas, w którym

* 6ł

jeszcze kwota pobierająca dywidendę nie była w użyciu stowarzyszenia.

Taki sposób rozdzielania dywidendy byłby oraz niesprawiedliwym dla niektórych członków stowarzyszenia. Przypuśćmy, źe należę do stowarzyszenia przez dwa lata, i płacę po 2 zł. miesięcznie, a zatem mam złożonych 48 zł. Z początkiem trzeciego roku przystępuje ktoś inny do stowarzyszenia, i płaci na swój udział po 4 zł. miesięcznie. Moje 48 zł. przez cały trzeci rok były do użytku kasy stowarzyszenia, która niemi korzystnie obracała, podczas gdy 48 zł., które tamten złożył w trzecim roku, nie leżały przez cały rok w kasie. Oczywiście zatem byłoby nie-sprawiedliwem, gdybyśmy obydwa równą dostali dywidendę, pomimo źe ja stowarzyszeniu daleko więcej niż on przysporzyłem zysku.

Z tych tedy powodów przyjęto we wszystkich prawie stowarzyszeniach następującą zasadę : Cały czysty zysk, pozostały po pierwszym roku istnienia stowarzyszenia przydziela się do funduszu rezerwowego. W następnych zaś latach rozdzielać go należy jako dywidendę od udziałów, jakie były złożone przez członków w roku poprzednim. Objaśnimy to przykładem. Dnia 31. grudnia r. 1867 wynosiła kwota ogólna pieniędzy przez członków na udziały złożonych n. p. 5000 zł. Przez ciąg roku 1868 narosła ona do 5500 zł. Czysty zysk wynosił np. 500 zł., rozdzielam go przeto nie na 5.500 zł. znajdujące

- 85 -

się w kasie d. 31. grudnia 1868, ale na 5.000 zł. z r. 1867. Jeżeli w r. 1868 miałem np. 55 zł. a w r. 1867 tylko 50 zł otrzymam od tych 50 zł. jako dywidendę 5 zł., zaś 55 zł., złożone do grudnia 1868 otrzymają dywidendę z końcem roku 1869.

To jest jedna zasada, której się trzymać należy. Dla wygody zaś manipulacji rachunkowej przyjąć należy zasadę, że dywidendę opłaca się tylko od kwot, wynoszących całe guldeny. Kto złoży 50 zł. 50 ct. otrzymuje dywidendę od 50 zł., rozliczanie bowiem dywidendy na drobne kwoty przysporzyłoby niepotrzebnie wiele obliczania i straty czasu. Dywidendę wypłaca się tylko tym członkom, którzy już złożyli całą udziałową kwotę, tym zaś, którzy jej jeszcze nie złożyli, przypisuje się dywidendę do tej kwoty póty, póki nie złożą całego udziału, a potem dopiero wydaje się im do ręki dalsze dywidendy Że zaś dywidenda, choć przypisana do rachunku dopiero w styczniu, po ukończeniu rachunków, przecież właściwie de jure już z końcem roku do członka stowarzyszenia należała, i przez kasę była użytą, przeto słuszna jest, ażeby przy obliczeniu kwoty, od której dywidenda ma być płaconą, do udziałowej kwoty upłynionego roku doliczono także za ten rok dopisaną dywidendę. Jeżeli z końcem roku 1868 miałem na udziałową kwotę spłaconych 25 zł., a w styczniu r. 1869 po ukończeniu rachunków dopisano mi 2 zł.

— 86 —

w dywidendzie, tedy po zamknięciu rachunków za rok 1869 otrzymam dywidendę nie od 25 zł., ale od 27 zł.

Odzywały się nieraz głosy, iź dobrzeby było, żeby członkowie od kwot udziałowych otrzymywali pewien stały procent, zaś nadwyżkę zysku czystego, po odtrąceniu tego procentu, żeby rozdzielano między nich jako dywidendę, oczywiście w stosunku do złożonych kwot. Sposób ten wzięto żywcem ze stowarzyszeń akcyjnych, które zapewniają od akcji stały procent, a prócz tego dają dywidendę. Przy tym sposobie rozdziału dochodu, procent stały od akcyj , czyli od udziałów przy obliczeniu należałby do rubryki kosztów, a reszta dawałaby zysk czysty.

Nie możemy jednak stowarzyszeniom zaliczkowym doradzać,

Skoro bowiem zapewniłoby się udziałom stały procent, oczywiście procent ten musiałby być wypłaconym bez względu na to, czy stowarzyszenie miałoby zysk odpowiedni nie miało. A jeżeliby zysku odpowiedniego nie było, kwota na opłacenie procentu potrzebna, musiałaby być wziętą z funduszu rezerwowego, oczywiście stowarzyszenie znaczne poniosłoby straty. Ze zaś może czasem stowarzyszenie być w tem położeniu

z zysku opłacić tego procentu, przekonamy się o tem, gdy zważymy, że może czasem klęską

by przyjęły tę normę.

pewien

czy by go

na czem

iź nie będzie mogło

elementarną albo klęską polityczną, dochodzi kraj do zupełnej na czas jakiś stagnacji obrotu, tak że stowarzyszenie w skutek tego żadnych nie robiłoby interesów.

1 dla tego też nie możemy pochwalić przyjętej w niektórych stowarzyszeniach normy, że do pewnej tylko kwoty pobiera się od udziału dywidendę, a powyżej tej kwoty stały z góry oznaczony procent. Normę tę przyjęto w niektórych stowarzyszeniach z tego powódu, że mniej zamożni członkowie, którzy na udziały mniejsze poskładali kwoty, narzekali‘iż zamożniejsi, złożywszy znacznie więcej, pobierali w dywidendzie zbyt znaczną część zysku. Otóż ażeby temu za-pobiedz, ustanowiono, iż tylko do pewnej wysokości udziałowej kwoty wypłacano każdemu dywidendę, nadwyżkę zaś uważano jako wkładkę oszczędności, i płacono od niej stale oznaczony procent Ale taka norma jest w wysokim stopniu niesprawiedliwą. Obawę powyżej wypowiedzianą, by niektórzy członkowie nie pobierali zbyt znacznej części zysku czystego usuwa się już tem, że się oznacza najwyższą kwotę, do jakiej udziałowa kwota jednego członka dojść może. Gdy jednak każdy członek prócz ogólnej poręki całym majątkiem, także i całą swą udziałową

kwotą ręczy za zobowiązania stowarzyszenia

»

w obec osób trzecich, gdy przeto cała ta kwota równe ponosi ryzyko, gdy dalej ten, co więcej złożył, ryzykuje więcej, i więcej się przyczynia

do zwiększenia funduszu obrotowego, a zatem do przyczynienia stowarzyszeniu zysków, uic przeto naturalniejszego nadto, że od całej na udział złożonej kwoty pobiera dywidendę. Jeżelibyśmy części tylko tej kwoty przyznali dywidendę, a resztę oprocentowali, w takim razie oczywiście musielibyśmy tę resztę od kwoty udziałowej pełnie oddzielić, i we wszystkiem uważać jako wkładkę oszczędności. Byłaby przeto ta wypowiedzialną w tym samym terminie, w jakim zwykle wkładki oszczędności są wypowiedziałne» nie ciężyłaby na dzie, jaka cięży

zu-

część

niej poręka w pierwszym rzę-na udziałowych wkładkach za zobowiązania stowarzyszenia, ale dopiero w drugim rzędzie, t. j. wtedy, gdy fundusz rezerwowy i udziałowe wkładki nie starczą na pokrycie dłu gów stowarzyszenia

zaraz rzędzie,

i gdy już trzeba wziąć w pomoc porękę członków całym majątkiem. Jeżeli jednak takowego oddzielenia tej stale oprocentowanej części się nie przeprowadzi jeżeli i ta część jak cała udziałowa wkładka jest obciążona poręka w pierwszym oczywiście że ujęcie jej dywidendy, danie odmiennych praw przy równych obowiązkach spra-wiedliwem nie jest. Jest ono oraz niepraktyćznem, ' ponieważ stowarzyszenie nie może swym członkom zapewnić z góry żadnego stałego procentu A zatem zasada rozdzielania czystego zysku między członków stowarzyszenia będzie nastę pująca :

- 89 -

przy-

Z czystego zysku pozostającego po obliczeniu z końcem roku dzieła się najprzód część przez walne zgromadzenie oznaczyć się mającą, do funduszu rezerwowego, resztę zaś rozdziela się pomiędzy członków stowarzyszenia w stosunku do kwot udziałowych, jakie każdy z nich zkoń-cem roku poprzedzającego rok rachunkowy, posiadał, do czego się dolicza dywidendę za tenże rok przypisaną, a członkowi nie wypłaconą. Kwoty niepodzielne przez 100 nie będą wliczane.

Musimy je zeze dotknąć jednej okoliczności, przy obliczaniu ogólnego zysku, który ma być w powyższy sposób rozdzielonym, nadzwyczaj ważnej. Jak wiadomo, zysk ten powstaje w najznaczniejszej części z procentów⁷ wpłaconych przez członków od pożyczek zaciągniętych w stowarzyszeniu. Otóż niektóre stowarzyszenia biorą ten procent z góry, w ten sposób iż zaraz przy wypłacie pożyczki go odciągają, inne każą sobie płacić z dołu, przy spłaceniu pożyczki.

Rzadko zdarza się, żeby termin spłaty pożyczki właśnie przypadał na ostatni dzień roku, a bardzo częste są wypadki, w których pożyczka z końcem jednego roku zaciągnięta, ma być spłaconą w' następnym roku. Otóż jeżeli stowarzyszenie bierze z góry procent, w takim

— 90 —

na

razie procent ten nie przypada cały na rok bie-. źący ale pewna tylko część jego. I tak n. p pożycza ktoś dnia l. grudnia 1868 r. 300 zł.

w przeciągu sześciu z góry 15 zł. jako

10 pr. — ma je zwrócić miesięcy, i płaci zaraz procent.

na

w takim razie

Trzeba przeto owe 12 zł.

Z tego procentu oczywiście przypada rok 1868 tylko 2 zł. 50 ct. zaś 12 zł. 50 ct, na rok 1869. Gdybyśmy tedy cały ten procent zaliczyli do zysku z r. 1868, oczywiście obliczenie byłoby fałszywe, a r. 1869 byłby niejako skrzywdzony, w tym wypadku obliczając bilans 50 ct. t.j. tę część procentu, która na przyszły rok przypada, zaliczyć między passywa, i odciągnąć od ogólnego dochodu.

Jeżeli zaś procent bierze się z dołu, w takim razie odwrotna następuje manipulacja. Biorąc znowu powyżej przytoczony przykład, wzięłoby stowarzyszenie w tym wypadku d 1 czerwca 1869 w procencie 15 zł., z których jednak 2 zł. i 50 ct. przypada jeszcze na rok 1868.

A zatem na rok 1868 należy zapisać te 2 zł 50 ct. pomiędzy aktywa bilansu. Odstąpienie ' od tych prawideł wprowadziłoby w całą rachunkowość stowarzyszenia zamęt, z którego trudno się wydobyć.

choć

o pokryciu możliwych strat.

Pomówić nam obecnie wypada w krótkości tylko

- 91 -

Straty mogą powstać w rozmaity sposób. Powstają one n. p. przez to, że któryś z dłużników stowarzyszenia popadł w stan niewypłacalności, i że ani od niego, ani od jego poręczycieli nie można wyegzekwować długu. Przy ostrożnem prowadzeniu interesu całego, przy bacznem zwróceniu uwagi nâ to, komu i ile się wypożycza, i jakich przyjmuje się poręczycieli, a wreszcie przy dobrem prowadzeniu procesu przez synd}ka stowarzyszenia, straty takie będą oczywiście rzadsze.

Częściej zdarzyć się może wypadek ten, że kwoty przejęte przez stowarzyszenie do oprocentowania, a mianowicie wkładki oszczędności, wkładki na rachunek bieżący, a wreszcie zaciągnięte przez stowarzyszenie pożyczki zbyt są wielkie, tak, że procent jaki ma stowarzyszenie opłacać , w ogólnej swej kwocie większym będzie od procentu, jaki stowarzyszenie pobiera od swych dłużników, i od sum przez dyrekcję w inny sposób korzystnie ulokowanych. Jeżeli bowiem zaufanie do stowarzyszenia nagle znacznie się wzmoże, i zaczyna wpływać bardzo wiele wkładek oszczędności, przez publiczność składanych; jeżeli dyrekcja nie spodziewając się tego, zaciągnęła poprzednio znaczniejszą pożyczkę, chcąc z niej zaspokoić potrzebę kredytu członków stowarzyszenia; jeżeli dalej okaże się, ze ta potrzeba kredytu znacznie była mniejszą od kwoty z pożyczki i z wkładek oszczędności uzyskanej;

— 92 -

jeżeli wreszcie dyrekcja nie umie czy nie może tych sum użyć korzystniej — oczywiście wtedy zajść musi wypadek ten, że stowarzyszenie zapłaci więcej procentów, niż samo od członków wybierze. Tylko praktyka, zręczność w prowadzeniu interesów, i wielka ze strony dyrekcji ostrożność, mogą temu zapobiedz. Gdy się widzi, że wkładki oszczędności tak znacznie się zwiększają, że poczynają przekraczać właściwą granicę, nie pozostanie nic innego, jak powstrzymać dalsze przyjmowanie wkładek.

Otóż jeżeli w skutek nieostrożności, czy to w wypożyczaniu pieniędzy, czy też w zapożyczaniu się i przyjmowaniu wkładek oszczędności, poniesie stowarzyszenie straty, straty te w pierwszym rzędzie pokrywać winien fundusz rezerwowy stowarzyszenia, gdyż to jest jego wła-ściwem przeznaczeniem. Naturalnie, że następne walne zgromadzenie powinno mieć wzgląd na to, by ile możności funduszowi rezerwowemu, który ciągle winien być uzupełnianym, pokryte przez niego straty z dochodów zwracać, chociażby przyszło mniejszą niż poprzednio kwotę przeznaczyć na dywidendę.

roz-

jaki

Jeżeli jednak fundusz rezerwowy nie wystarczy na pokrycie straty, w takim razie idą w drugim rzędzie udziały członków. Co do działu straty na członków trzymać się trzeba tych samych zasad, jakich się trzymano przy rozdziale zysków. A zatem oznacza sie

procent od ogólnej kwoty na udziały złożonej wynosi strata, mająca być pokrytą,

tak procent odciągnąć trzeba od udziału każdego członka.

i obliczony

Jeżeliby zaś ani fundusz

rezerwowy, ani fundusz zaliczkowy t. j. kwota ogólna na udziały złożona, nie wystarczyła w takim razie

w stan niewypłacalności

na pokrycie straty, oczywiście stowarzyszenie popada

a celem wypełnienia zobowiązań swych w obec osób trzecich

przystąpić musi do ściągnięcia wymaganej kwoty z majątków członków stowarzyszenia, na podstawie solidarnej ich poręki. Następuje przeto likwidacja majątku stowarzyszenia w osobnym rozdziale słów kilka powiemy.

o której

VIL

Fundusz rezerwowy.

Mówiliśmy poprzednio o tem, że w razie, gdyby stowarzyszenie poniosło straty, straty te pokryć należy przedewszystkiem z rezerwowego funduszu, a gdy ten nie wystarcza członków stowarzyszenia.

już, jak ważną dla stowarzyszenia jest rzeczą posiadanie znacznego W zwykłym toku rzeczy straty te, jak widzieliśmy, nie mogą być znaczne, jednak finansowego przesilenia

z udziałów

Z tego okazuje się

rezerwowego funduszu.

w razie

w razie klęsk jakich krajowych, gdy w ogóle upada zaufanie do wszelkich instytucyj finansowych gwałt prawie wydobywają swe kapitały, by je mieć u siebie —

i ludzie na

w takich razach nacisk publiczności do kasy stowarzyszenia może być bardzo wielki. Ci

wszyscy, którzy złożyli wkładki oszczędności albo pożyczyli stowarzyszeniu kapitały, albo je wreszcie

na rachunek bieżący — wypowiedzieć je mogą nagle, tak że kasa mimo zachowania wszelkich ostrożności

złożyli

w wielkim może być ambarasie. Jeżeliż tedy

nie ma rezerwowego funduszu, by z niego mogła zaspokoić wymagania publiczności, kapitały swe wypowiadającej — stowarzyszenie bankrutuje, i musi przystąpić do likwidacji. Jeżeli zaś jest dostateczny fundusz, w takim razie kasa czyni zadość wszelkim zobowiązaniom, i wypłaca wypowiedziane kwoty. Interesa powoli się znowu rozwikłają, stowarzyszenie ze zwrotu udzielonych zaliczek uzupełni straty poniesione przez fundusz rezerwowy, a co więcej, zaufanie do stowarzyszenia wzrośnie w sposób przedtem nie praktykowany, tak że przesilenie takie przyniesie stowarzyszeniu ogromną korzyść. Na to jednak koniecznym jest znaczny fundusz rezerwowy.

Fundusz ten z innego jeszcze względu może stowarzyszeniu znaczne przynieść korzyści. Oto gdy wzrośnie do pewnej wysokości, może on w zupełności albo częściowo zastąpić stowarzyszeniu obce kapitały, w drodze pożyczki uzyskane. Przypominamy, że fundusz zaliczkowy stowarzyszenia składa się:

a)    z wkładek udziałowych członków;

b)    z pieniędzy przez stowarzyszenie zapożyczonych ;

c)    z wkładek oszczędności wkładanych przez publiczność;

I

d)    z pieniędzy na rachunek bieżący złożonych.

Pierwsze pobierają, jak wiadomo dywidendę t. j. czysty zysk z obrotu; trzecie i czwarte pobierają procent mały, i tylko druga pozycja, t. j. kapitały przez stowarzyszenie od osób trzecich zapożyczone, kosztują wiele, bo jakkolwiek dzięki solidarnej poręce procent od nich płacony i w przybliżeniu nawret nie będzie takim, jaki dziś pojedynczy płacą za zaciągnięte pożyczki, to przecież będzie on zawsze znaczniejszym od procentu, jaki stowarzyszenie płaci za wkładki oszczędności i za kwoty na rachunek bieżący złożone, i podwójnie umniejsza korzyści stowarzyszenia, raz przez to, że zmusza do pobierania wyższego procentu od zaliczek przez członków ze stowarzyszenia pobieranych, a powtóre że uszczupla zysk czysty.

Dążeniem zarządu przeto powinno być, by pozycja druga z wymienionych powyżej, była jak najmniejszą, tj. by stowarzyszenie jak najmniej się zapożyczało. Da się to uskutecznić częściowo, gdy ogólna suma kwot udziałowych wzrośnie znacznie, i gdy wzrosną wkładki oszczędności i na rachunek bieżący złożone kwoty. To jednak nie wystarcza. Kwoty udziałowe nie' dorosną nigdy do wysokości potrzebnego dla członków kredytu, a z wkładkami oszczędności i z kwotami na rachunek bieżący, postępować należy ostrożnie, z powodów krótkich terminów wypowiedzenia.

Otóż brak ten zastąpić można funduszem rozerwowym. Gdy ten dojdzie do pewnej wysokości, a stowarzyszenie jest w konieczności zaciągnięcia pożyczki, można ją zaciągnąć niejako z własnego funduszu, t. j. z funduszu rezerwowego , zostawiając w nim naturalnie część taką, jaka dyrekcji wyda się potrzebną na wypadek konieczności pokrycia wypowiedzianych kapitałów. Wtedy oczywiście stowarzyszenie nie potrzebuje opłacać wysokich procentów, i można znacznie zniżyć procent przez członków na zaliczki płacony.

Widzimy z tego, jak ważną jest rzeczą utworzenie znacznego rezerwowego funduszu. Stowarzyszenie, które chce być zabezpieczonem na wszelkie wypadki, chce z czasem znacznie zniżyć cenę osobistego kredytu, powinno zaraz od pierwszej chwili zwrócić na ten punkt uwagę i zwiększać znacznie rezerwowy fundusz, chociażby nawet przyszło ponieść pewne ofiary w zniżonej dywidendzie, albo w osobnych na ten cel wkładkach.

Powiedzieliśmy poprzednio, że fundusz rezerwowy powstaje z części czystego zysku, jaką walne zgromadzenie na ten cel przeznaczy, tudzież z wkładek wpisowych. Co do pierwszego, zależy to od uznania walnego zgromadzenia, jaką część zysku przydzielić funduszowi rezerwowemu. W pierwszym roku, jak w poprzednim rozdziale powiedziano, cały czysty. zysk prze-

Romanowicz. Koln. banki,

pada na ten cel — w latach następnych można przeznaczać 20 — 27pr. Co do wkładek wpisowych zobaczmy, jaką jest praktyka w istniejących już tego rodzaju stowarzyszeniach.

Schultze z Delitsch, twórca zaliczkowych stowarzyszeń w Niemczech, który rady podane w swej pracy: „ Vorschuss- und Gredit-Vereine als Volksbanken“ oparł na długoletniej praktyce, skonstatowawszy iż, w razie rozwiązania stowarzyszenia zaliczkowego, fundusz rezerwowy winien być rozdzielony pomiędzy członków, powiada dalej:

„Skoro raz zaczęto tworzyć taki (tj. rezerwowy) fundusz, skoro zatem istnieje już wspólny stowarzyszenia majątek, do którego także przystępują świeżo przyjęci członkowie, jest rzeczą zupełnie usprawiedliwioną, by od nich w stosunku do możliwego w tym zakładowym kapitale udziału, jakiby mieli w razie rozwiązania stowarzyszenia, pobierać opłatę wpisową. Oczywiście powód ten odpada, gdy jeszcze nie ma takiego rezerwowego funduszu, w skutek czego członkowie założyciele od tych opłat winni być uwolnieni, chyba że sami celem szybszego utworze- * nia tak ważnego dla stowarzyszenia kapitału, zdecydują się do wkładek. Z tego też stanowiska wychodząc, nie można oznaczyć stałej kwoty tej wkładki raz na zawsze, przeciwnie w miarę wzrostu rezerwowego funduszu należy od niższych do coraz wyższych kwot postępować, przyczem

- 99 -

jednak w interesie stowarzyszenia samego zachować należy pewną granicę, i nie dochodzić nigdy do wkładek takiej wysokości, żeby przez to mniej zamożnych odstręczać od przystąpienia do stowarzyszenia. I dlatego też z wielu względów polecić można rozłożenie opłaty wpisowej na kilka dość długich terminów, jak też się dzieje obecnie we wielu stowarzyszeniach, gdzie opłatę wpisową rozłożono na datki roczne. Przez to nie tylko opłacenie w terminach latwiejszem jest dla mniej zamożnych, ale i ta jeszcze jest tu korzyść, że ci, którzy z powodu szczególnych okoliczności, n. p. zmiany miejsca zamieszkania albo przez śmierć przestają być członkami stowarzyszenia, a zatem przez krótki tylko czas odnoszą z niego korzyści, przez zapłacenie wielkiej opłaty wpisowej nie ponoszą tak znacznej szkody — przy wystąpieniu bowiem ustaje obowiązek składania dalszych rocznych rat na wpisową opłatę.“

„Z uwzględnieniem tych okoliczności założyciele stowarzyszenia zaliczkowego w Delitsch, którzy wolni byli od opłacania właściwego wpisowego, zobowiązali się celem szybszego zwiększenia rezerwowego funduszu do zapłacenia czterech rocznych rat po 2 '/₂ sr. gr. do czego też zobowiązywano wszystkich później przystępujących aż do roku 1856, po czem żądano od nowo przyjętych sześć takich rocznych datków po 2 */2 sr. gr. a w ostatnich czasach zniżono to na dwie

przybywającym kazano zaraz przy przystąpieniu płacić właściwą taksę wpisową, a to:

raty po 5 sr, gr. Prócz tego jednak wszystkim nowo

5 sr. gr. dla przyjętych w r. 1853 10 „

O Ol

« 1854, „ 1855, „ 1860.

Tak, że obecnie płaci się 20 sr.gr. zaraz, w dwóch-rocznych ratach po 5 1 tal. za uzyskanie udziału w rezerwowym funduszu stowarzyszenia, co ze względu na to, że fundusz ten z końcem

a 10

razem

r. 1861 wynosił więcej niż 800 tal. zaś liczba członków okcło 500

jest zupełnie stosownem. Nie miano jednak miaru podwyższenia tej kwoty nawet przy dalszym wzroście stowarzyszenia, wynosi ona bowiem tyle, ile tylko można żądać od członków stowarzyszenia. Oczywiście, miejscowych stosunkach inne względy jeszcze rozstrzygać muszą.

Pomimo że p zytoczone zdania

za-

że przy innych

mecenasa

niemieckich stowarzyszeń zaliczkowych oparte są, jak powiedzieliśmy, na długiej już praktyce, trudno nam na nie w całości się zgodzić. I tak przedew'szystkiem nie uważamy za słuszne, żeby założyciele stowarzyszenia od opłaty wpisowego mieli być uwolnieni. Schulze twierdzi, że jest to stosownem dla tego, bo do funduszu rezerwo

wego wpłacać należy w stosunku do udziału

— 101 -

w nim w razie rozwiązania stowarzyszenia: że

*    »    j

zaś przy zawiązaniu tegoż nie ma jeszcze funduszu rezerwowego, przeto nie można od założycieli żądać wpłaty wpisowej.

Otóż sama zasada nie wydaje nam się słuszną. Nie jest bowiem przeznaczeniem funduszu rezerwowego, nie jest celem, dla którego tworzy się ten fundusz, to, żeby on szedł w rozdział między członków. To jest tu rzeczą zupełnie podrzędną, główną zaś jest przeznaczenie funduszu tego na pokrycie możliwych strat, jest zabezpieczenie za jego pomocą stowarzyszenia od upadku. Korzyści więc, jakie członkowie z istnienia funduszu tego odnoszą, są równe, słusznemby przeto było, by wszyscy równe płacili wkładki.

Schulzemu widocznie chodzi o to, by ci członkowie, którzy zaraz z początku ze stowarzyszenia wystąpią, nie zapłacili wpisowego niejako zadarmo. Ale to się nie da nigdy uniknąć, ponieważ i w następnych latach, gdy ktoś do stowarzyszenia już nie jako założyciel przystąpił, i z niego później wystąpił, to wpisowe byłoby zapłacone zadarmo, bo występując nic on z niego nie odbiera.

Wreszcie do czegoby się doszło, gdyby się przyjęło zasadę przez Schulzego postawioną, i gdyby chciano przeprowadzić ją zupełnie? Do funduszu rezerwowego przyczynia się każdy nie tylko wpisową swą wkładką, ale i tą częścią

zysku, któraby na niego była przypadła, gdyby jej nie odstępywano co roku rezerwowemu fun

duszowi. Otóż chcąc konsekwentnie przeprowadzić zasadę

że co się odbierze z rezerwowego funduszu w razie rozwiązania stowarzyszenia, winno być zastosowanem do tego, co się do niego wdo-żyło, musianoby rozdział ten przeprowadzić nie zarówno, na głowy, ale według tego, jaką część czystego zysku każdy co roku rezerwowemu fundu-

szowi oddaje. Że zaś część ta co roku jest inną, że dalej co roku inną jest wysokość udziałowej kwoty, od której byłoby się ów zysk pobrało, przeto rachunek taki nie byłby nawet możliwym. A i dla tego także nie można założycieli uwolnić od złożenia wkładki wpisowej, że najdłużej należąc do stowarzyszenia najwięcej właściwie odnoszą korzyści z istnienia tego funduszu, który przez ten cały czas zabezpieczał ich od możliwych strat. Sądzimy zatem, że założyciele zarówno z innymi wkładkę wrpisową opłacać powinni.

się wykazać,

Zachodzi dalej kwestja, czy przyjąć postawioną przez Schulzego zasadę, że wpisową wkładkę należy progresywnie od roku do roku powiększać. Normę tę przyjęto na podstawie wyżej podniesionej zasady, iż wpłacać trzeba w miarę tego, ile się w razie rozdziału zyska1 Że zaś zasada ta, jak staraliśmy mylną jest, przeto nie można i normy na niej opartej uzasadnić — a to tem bardziej, że takie

progresywne podnoszenie wpisowego może niejednego, któryby później przystąpił, odstraszyć gdy stowarzyszenie powinno się starać ludzi jak najwięcej pozyskiwać.

Jeżeli jednak nie zgodziliśmy się z tą nierównością wkładek na fundusz rezerwowy, to zupełnie uznajemy praktyczność myśli, żeby dla ułatwienia złożenia wpisowego rozłożyć je na raty. Wtedy bowiem oczywiście każdemu łatwiej przyjdzie wpisowe złożyć, a nawet można w skutek tego ułatwienia znacznie wyższą wpisową opłatę naznaczyć, niż gdyby się ją od razu z góry pobierało. Każdy mniej zamożny woli złożyć ratami 10 zł. niż razem 5 zł. Termin tylko roczny do składania tych rat wydaje nam się zbyt długim, i sądzimy że można śmiało przyjąć raty kwartalne, tem bardziej, że przy ratach rocznych wzrost funduszu zbyt by był powolnym.

Według naszego zatem widzenia ułożyłoby się tę rzecz tak , że nie byłoby, jak chce Schulze, dwojakich wkładek do rezerwowego funduszu, jedna właściwa wpisowa, a druga rocznemi spłacana ratami — nie byłoby dalej między stowarzyszonymi nierówności co do wysokości tych wkładek, ale każdy płaciłby pewną stale oznaczoną kwotę do rezerwowego funduszu, w ratacłi kwartalnych. Pierwszą ratę jaką każdy zapłaci, należy, dla szybszego wzrostu funduszu zaraz w pierwszych początkach, oznaczyć nieco wyższą

— 104 —

od następnych, jak się dzieje we wielu stowarzyszeniach, gdzie mając n. p. płacić 5 zł. wpisowego składa się 2 zł. zaraz przy zapisie, resztę zaś w ratach po 1 zł.

że należeć

Co do wysokości wpisowego zachodzi w naszych stowarzyszeniach ta trudność do nich będą ludzie majątkowo bardzo niejednakowo położeni, tak że wpisowe, którego złożenie dla jednych byłoby bagatelą, dla innych zbyt by było uciążliwem. Gdy za wysoką kwotę oznaczyć, odstraszy się wielu od stowarzyszenia) gdy ją postawić za nisko, zebranie rezerwowego funduszu pójdzie bardzo powoli. Nie można tu postawić żadnej cyfry jako normę, do której radzilibyśmy się stosować — zależeć to bowiem musi od miejscowych stosunków. Zawsze jednak, chociażby w pierwszej chwili stowarzyszenie liczyło samych takich członków', dla których złożenie znaczniejszej kwoty⁷ nie byłoby uciążliwem , radzilibyśmy mieć zawrsze na pamięci to, że stowarzyszenie powinno się stać jak najprzy-stępniejszem dla ogółu, że zatem wysokiej wkładki wpisowej oznaczać nie można. Zresztą w pierwszym roku cały czysty zysk przypadnie funduszowi

rezerwowemu, a w

latach następnych lepiej znaczniejszą część zysku przeznaczyć do tegoż funduszu , niż oznaczeniem zbyt wysokiej wpisowej taksy odstraszać mniej zamożnych od przystąpienia do stowarzyszenia.

—105 —

Zachodzi dalej pytanie, jaki ma być stosunek między rezerwowym funduszem, a obcemi kapitałami, któremi stowarzyszenie obraca. Zachowanie stosunku pewnego jest tu koniecznem, raz dla tego, żeby rzeczywiście w funduszu rezerwowym dostateczne mieć dla tych obcych kapitałów pokrycie, i nie narazić przez to stowarzyszenia na konieczność likwidacji, a jego wierzycieli na straty — a powtóre dla tego, że gdy się ostrożność tę zachowa, a publiczuość wie o tern, daleko więcej ma zaufania do stowarzyszenia, przez co oczywiście interesa tegoż znacznie się wzmogą.

Przy stowarzyszeniach akcyjnych, gdzie każdy za zobowiązania stowarzyszenia ręczy tylko kwotą swych akcyj, oczywiście stosunek taki między własnym a obcym kapitałem musi być nawet w statutach wypowiedziany, i musi być obmyślany jak najwięcej na korzyść obcych kapitałów. Inaczej rzecz się ma w naszych stowarzyszeniach, gdzie gwarancja jest większą, bo w nich każdy członek poręcza całym swym majątkiem. Tutaj stosunek ten własnego do obcego kapitału może być mniejszym niż tam.

Powiedzieliśmy wyżej, że wkładki oszczędności nie powinneby przewyższać trzykrotnej kwoty rezerwowego funduszu. Prócz wkładek oszczędności jednak ma stowarzyszenie inne jeszcze kapitały, a mianowicie sumy zapożyczone i pieniądze złożone na bieżący rachunek. Ze

względu że te kapitały prócz rezerwowego funduszu pokryte są jeszcze zawsze wkładkami udziałowemi, poręczającemi w pierwszym rzędzie za zobowiązania stowarzyszenia, tudzież całym członków majątkiem, można śmiało postawić zasadę, że pieniądze zapożyczone wraz ze złoźo-nemi na bieżący rachunek mogą dojść siedmiokrotnej kwoty rezerwowego funduszu, do czego gdy dodamy wkładki oszczędności mogące wynosić trzykrotną jego kwotę, będziemy mieli kapitały obce w stosunku do rezerwowego funduszu jak 100:10. Z czasem, gdy mniejszą już będzie potrzeba zaciągania pożyczek, gdy byt stowarzyszenia a z nim i zaufanie do niego się ustali, można znieść rozróżnienie między wkładkami oszczędności a innemi obcemi kapitałami, i w ogóle przyjąć zasadę, że kapitały te mogą dojść do dziesięciokrotnej kwoty rezerwowego funduszu, nie oznaczając, jaką z nich część stanowić mogą wkładki oszczędności.

Funduszu rezerwowego jednak w stowarzyszeniach naszych nie można pojmować tak, jak w innych finansowych przedsiębiorstwach, w których fundusz ten w przedsiębiorstwie samem wcale nie bywa użytym, ale zupełnie osobno, bezpiecznie na pewien procent go się umieszcza. W przedsiębiorstwach takich, gdzie ryzyko dla kapitału obrotowego jest wielkie, takie zupełnie odrębne utrzymywanie rezerwowego funduszu bez wkładania go w przedsiębiorstwo jest koniecznem. W stowarzyszeniach zaliczkowych jednak nie ma takiego ryzyka, tutaj przeznaczeniem rezerwowego funduszu jest tylko pokrywanie niedoboru powstałego z nie-uiszczenia się dłużników stowarzyszenia w oznaczonym terminie, co oczywiście nie tak często się zdarzy, tern bardziej że stowarzyszenie ma prawo egzekucji najprzód przez odpisanie z udziałowej kwoty dłużnika i wierzycieli, a powtóre egzekucję na ich majątku Można przeto śmiało fundusz rezerwowy włożyć także w przedsiębiorstwo same, użyć go korzystnie tak , by niósł odsetki, ale oczywiście prowadzić zupełnie osobny rachunek funduszu tego, zapisując wszelkie doń przypływy i wydane z niego kwoty.

Rzeczą dyrekcji będzie interes cały tak prowadzić, a mianowicie termina i wysokość udzielanych pożyczek tudzież wysokość kredytu na rachunek bieżący udzielanego tak uregulować, by zawsze pozostawała w kasie gotówka odpowiednia wypłatom, jakie w najbliższym czasie stowarzyszenie będzie musiało czynić, tudzież by sobie zapewnić gotówkę na dalsze wypłaty. Dyrekcja zdolnie rzecz całą prowadząca, nie będzie nigdy w kłopocie o gotówkę. W niemieckich stowarzyszeniach zaliczkowych praktykowano zawsze takie umieszczanie rezerwowego funduszu w kapitale obrotowym i okazało się to bardzo korzystnem.

Jeden jeszcze jest sposób korzystnego umieszczenia części rezerwowego funduszu, który w naszych stowarzyszeniach okaże się praktycznym, a mianowicie w założeniu komisowego domu.

O pożyteczności takiego komisowego domu mówiliśmy już poprzednio. Słów kilka tylko wspomniemy o sposobie urządzenia. Naturalnie, że jak cała działalność stowarzyszenia, tak też i ta jej część nie może od razu być bardzo rozległą. Z początku interes komisowy mieć będzie małe bardzo rozmiary, i ograniczy się z pewnością

na pewną tylko liczbę członków stowarzyszenia. Dopiero gdy dłuższe istnienie domu komisowego , i doświadczenie tych, co z nim będą w stosunkach, uczynią go dobrą firmą - wtedy dopiero on się rozszerzy, coraz więcej ludzi z poza grona stowarzyszenia będzie z nim wchodzić w stosunki, przez co stanie się on, jak już mówiliśmy, regulatorem handlu w powiecie.

Pierwsze założenie komisowego domu nie może zatem dziać się na wielką skalę, założenie takie bowiem wieleby kosztowało, a z początku by się nie opłaciło. Skromny ale wygodny magazyn, w którymby złożone towary były bezpieczne, bióro z jednym urzędnikiem i sługą — wystarczą na początek. Otóż na ten cel można w pierwszym zaraz roku użyć części rezerwo wego funduszu stowarzyszenia, którą oczywiście z pierwszych dochodów komisowego interesn

—109 —

zwrócić należy. Zapłatę za przeprowadzenie danego polecenia kupna lub sprzedaży najlepiej oznaczyć w pewnym procencie od ceny, wtedy bowiem obopólny interes wiąże stowarzyszenie z interesentami.

Najlepszy zaś użytek gotówki rezerwowego funduszu może być zrobiony przez dawanie liczki na ziemiopłody i

komisowemu do sprzedaży przekazane. Oczywista rzecz

za

hme produkta domowi

że zaliczki te będą dawane tylko członkom stowarzyszenia. Procent od nich

na

Re-

leży brać taki, jaki się bierze od innych zaliczek przez stowarzyszenie udzielanych, a zabezpieczenie zwrotu zaliczki, zabezpieczenie przeto całego rezerwowego funduszu jest tu zupełne, ponieważ produkta na sprzedaż złożone dają , pewność zwrotu zaliczki, którą dyrekcja po sprzedaży produktu potrąci. W ten sposób rezerwowy fundusz z domem komisowym byłby ściśle połączony, podczas gdy fundusz obrotowy czyli zaliczkowy istniałby zupełnie osobno, zerwowy fundusz nie leżałby przeto bezczynnie, ale niósłby procenta, byłby oraz zupełnie pewnym i bezpiecznym. Jest to naszem zdaniem w stowarzyszeniach zaliczkowych z komisowym domem połączonych, najpraktyczniejsza kombinacja.

VIII.

Rozwiązanie i likwidacja.

Rozwiązanie stowarzyszenia może nastąpić albo w drodze przymusowej w razie rozpisania konkursu t. j. w razie upadłości, alboteź dobrowolnie za uchwałą walnego zgromadzenia.

Dla zbyt wielkiej ważności uchwały takiej, sądzimy iż potrzebne są przy niej większe ostrożności i zachowanie większej formalności, niż przy innych uchwałach. I dlatego też radzilibyśmy do statutów stowarzyszeń zaliczkowych przyjąć przepis, z którym spotykaliśmy się niejednokrotnie w innych stowarzyszeniach, by rozwiązanie nastąpić mogło tylko na walnem zgromadzeniu w tym celu umyślnie przez poprzednie walne zgromadzenie zwołanem, i by uchwała rozwiązania nastąpić musiała w obecności trzech czwartych części członków, a za zgodą dwóch trzecich części obecnych.

We wszelkich stowarzyszeniach zdarzają się często spory i waśnie, które nieraz do wysokiego stopnia rozdrażnią strony. Jest to nieuniknione, i trzeba się też zawsze na to przy-

—111 —

gotować. Otóż w razie podobnego zajścia bardzo łatwo paść może z jednej lub drugiej strony wniosek o rozwiązanie stowarzyszenia, a jeżeli statuta tego nie przewidzą, i nie zawierają powyżej wspomnionego przepisu, wniosek ten rzucony w rozdrażnionem zgromadzeniu bardzo łatwo bez namysłu przyjętym być może — i najnie-potrzebniej nastąpić może rozwiązanie stowarzyszenia. Jeżeli jednak w tym wypadku musiałoby pierwej zgromadzenie uchwalić zwołanie drugiego zgromadzenia, któreby wniosek o rozwiązanie wzięło pod obradę i uchwałę, przez czas między jednem a drugiem zebraniem łatwiej umysły się uspokoją, łatwiej będzie można po-waśnione strony pogodzić, i uniknąć przez to ostatecznego kroku, jakim jest rozwiązanie. A słusznie także żądać można , by uchwała rozwiązująca stowarzyszenie zapadła w obecności trzech czwartych części członków, a za zgodą dwóch trzecich części obecnych , ponieważ w takim razie przynajmniej połowa członków byłaby za rozwiązaniem. Gdybyśmy tak znacznego kompletu nie żądali, łatwo stać by się mogło, że mniejszość członków stowarzyszenia, będąca przypadkowo większością na zebraniu, doprowadziłaby stowarzyszenie do takiego samobójstwa.

Walne zgromadzenie powinno także wtedy uchwalić rozwiązanie stowarzyszenia, jeżeli się okaże konieczność likwidacji z powodu niewypłacalności.

Otóż w każdym razie, czy następuje dobrowolne rozwiązanie stowarzyszenia zostaje na majątek jego rozpisanym konkurs konieczną będzie likwidacja, wypadku przeprowadza się ją według zasad postępowania konkursowego, w pierwszym zaś , t. j. przy dobrowolnem rozwiązaniu, dyrekcja sama przeprowadza całą czynność likwidacyjną.

czy też

W ostatnim tym

roz-

Pierwszą będzie rzeczą zawiadomienie sądu handlowego , że się spółka (stowarzyszenie) wiązała, i że firma staje się odtąd aż do przeprowadzenia całej likwidacji — firmą likwidacyjną tylko. Wtedy zatem dyrekcja, a względnie i Rada nadzorcza, staje się likwidatorem.

Oczywiście, że przez rozwiązanie bynajmniej nie ustaje obowiązek członków do zwrotu kwrot z pożyczki albo z poręki stowarzyszeniu dłużnych, ani też solidarna tychże gwarancja za wszelkie zobowiązania stowarzyszenia w obec osób trzecich.

Jeden tylko obowiązek członków ustaje w takim razie, t. j. obowiązek płacenia wkładek na udziały. Kto jednak wkładki wpisowej nie uzupełnił był jeszcze do zwykłej w^ysokoŚci, ten mimo rozwiązania winien ją uzupełnić.

Skonstatowawszy te obowiązki członków w razie rozwiązania, zobaczmy dalej, w jaki sposób przeprowadza się likwidację.

Otóż najprzód oczywiście wypłacić wypada kwoty dłużne we właściwych każdej terminach.

Równocześnie ściąga się od dłużników stowarzyszenia zwroty ratalne lub -całych pożyczek, według tego jak przy wypożyczeniu umówiono. W razie likwidacji nie może dyrekcja postępować ze ściąganiem tych kwot tak, jak w ciągu istnienia stowarzyszenia t. j. nie może od rachunku członka kwotę dłużną odpisywać — tu bowiem może zajść wypadek, że z udziałów trzeba będzie płacić wierzycieli stowarzyszenia, dyrekcja przeto musi żądać zwrotu, a nie może z udziałów odciągać. Po ściągnięciu tych kwot i po zapłaceniu długów stowarzyszenia, t. j. kwot zapożyczonych, wkładek oszczędności, tudzież wkładek na rachunek bieżący, zwraca się członkom ich udziały. Z kwoty, jaka zostaje po rozliczeniu się z członkami co do ich udziałów, rozdać najprzód należy zysk czysty ostatniego roku w stosunku do udziałów, a następnie, gdyby nadwyżka została, rozdać ją między członków według ilości głów. Bo oczywiście kwota pozostała po opłaceniu członkom udziałowych kwot i zysku, nie jest czem innem , jak resztą funduszu rezerwowego nie użytą na pokrycie niedoboru.

Tak się odbywa rozdział pozostałych aktywów stowarzyszenia, jeżeli one są tak znaczne, że udziałowe wkładki członków zostały nietknięte, i pozostała jeszcze gotówka jako część rezerwowego funduszu. Jeżeli jednak po wyczerpaniu • całego funduszu rezerwowego jeszcze pozostają

Romanowicz. Banki roln.

passywa do pokrycia

w takim razie, według przyjętej normy odpowiedzialności należy kwotę jeszcze nie pokrytą rozłożyć ków.

na udziały człon-Oblicza się przeto, jaki procent ogólnej udziałowej kwoty stanowi owa kwota

mająca

być pokrytą z udziałów, i procent ten odciąga się każdemu członkowi z jego udziału. Jakkolwiek bowiem

wszyscy członkowie ręczą soli

darnie całym majątkiem kości i w stosunku udziałów, gdy się niedobór pokrywa z udziałowej kwoty, najsprawiedliwszy sposób rozdzielenia ciężaru tego, będzie w stosunku do złożonych udziałów Gdy zaś kwoty udziałowe nie wystarczą pokrycie całego niedoboru dobór ściąga się z prywatnego majątku członków, według przyjętej zasady solidarnej odpowiedzialności. I tutaj

a nie tylko do wyso-

zawsze jednak ,

na

wtedy nie-

naj lepiej będzie rozłożyć kwotę, mającą być pokrytą, w stosunku do złożonych udziałów.

Członkowie

przez samo przystąpienie do stowarzyszenia poddali się temu, że w danym razie niedobór z własnego majątku pokryją, winni przeto na

żądanie dyrekcji, fun-własnej kieszeni złożyć kwotę, jaką dyrekcja naznaczy. Dyrekcja zaś ma pi’awo w razie wzbraniania

gującej jako likwidator z

się, sądo

wnie spłaty tej poszukiwać.

Zachodzi tu pytanie ze stowarzyszenia wystąpili za zobowiązania tegoż w obec osób trzecich

czy członkowie, którzy są odpowiedzialni

za-

115

ciągnięte w czasie,, gdy jeszcze do stowarzyszenia należeli? Biorąc rzecz ściśle odpowiedzialność ta winna być zachowaną nawet i w razie wystąpienia członka ze stowarzyszenia. Jako spólnik bowiem wszystko działo

powinien on odpowiadać za co się w czasie jego spólnictwa i może być od tego uwolnionym tylko za zezwoleniem reszty spólników, wtedy bowiem spólnicy ci biorą na siebie całą odpowiedzialność, jaka na nim ciężyła. Gdyby zresztą z dniem ustąpienia ze sto warzy szeuia odpowiedzialność wszelka ustawała, w takim razie nic

nie

łatwiejszego, jak w wypadku obawy, że w skutek odpowiedzialności tej potrzeba będzie coś zapłacić, ze stowarzyszenia wystąpić. A gdyby za przykładem jednego poszli i inni, w takim razie

a odpowiedzial-

odebraliby należnych im kwot, ność cała stałaby się illuzją.

za-

Z drugiej jednak strony nie można prze-pominać o tem, że ścisłe przeprowadzenie sady odpowiedzialności nawet i po wystąpieniu ze stowarzyszenia, byłoby w wielu bardzo wypadkach największą niesprawiedliwością.

Przypuśćmy że stowarzyszenie przez kilka lat prowadzonem jest bardzo dobrze. Oględna dyrekcja i Rada nadzorcza prowadzi interesa jego tak, że nie tylko znajduje się wystarczające pokrycie kwot przez stowarzyszenie jako pożyczka albo na rachunek bieżący albo we

wkładkach oszczędności przyjętych, ale zarazem, pozostaje co roku pewna dywidenda. Walne zgromadzenia chcąc ustalić byt stowarzyszenia poświęcają znaczną część czystego zysku na fundusz rezerwowy, który w ten sposób znacznie się wzmaga. Tymczasem przyjść może inny zarząd, gospodarujący o wiele gorzej, który zmarnuje, co tamten zaoszczędził, i doprowadzi stowarzyszenie do bankructwa. Jeżeliby tedy członkowie mieli być odpowiedzialni i po wystąpieniu ze stowarzyszenia, w takim razie c, którzy za dawnego zarządu ze stowarzyszenia wystąpili, byliby odpowiedzialni za zły zarząd, musieliby płacić długi zaciągnięte nie w czasie należenia ich do stowarzyszenia. Mogłoby to nawet trafić samych członków pierwszego, dobrego zarządu, którzy może wystąpili właśnie w skutek tego, że pod nowym, gorszym zarządem nie widzieli dla stowarzyszenia przyszłości. Oczywiście, że byłoby to najniesprawiedliwiej.

Ażeby temu zapobiedz, proponowano, by występujący został zawsze odpowiedzialnym za wszelkie zobowiązania zaciągnięte w czasie, gdy należał do stowarzyszenia, ale nie za następne. Byłoby to najspra wiedli wiej — a przeprowadzić się da w ten sposób, że jeżeli się od członków wybiera kwoty na pokrycie długu, wybiera się je od tych wszystkich, którzy w czasie zaciągnięcia długu do stowarzyszenia należeli, bez względu, czy obecnie należą czy nie.

- 117 —

Często jednak przyjmują stowarzyszenia taką normę , że każdy członek występujący jest odpowiedzialnym przez dwa lub trzy lata po wystąpieniu. Jest to przeciąg czasu wystarczający zupełnie. Przyjmując tę normę, należy od • każdego występującego członka odebrać rewers, stwierdzający to dalsze trwanie odpowiedzialności.

IX.

Zakończenie.

Staraliśmy się w poprzednich rozdziałach wykazać istotę stowarzyszeń zaliczkowych, tudzież podać praktyczne wskazówki co do ich urządzenia wewnętrznego i sposobu prowadzenia czynności.

Na zakończenie niech nam wolno będzie rzucić okiem na możliwy w przyszłości rozwój tych stowarzyszeń.

Kraj nasz dotąd przeważnie rolniczy — dla tego głównie nie podniósł się w dobrobycie, iż z dziwnym konserwatyzmem ekonomicznym zachował dotąd tę wyłączną rolniczą cechę, nié rzucając się na przemysł, który przerabiając płodj& rolnicze dostarczyłby rolnictwu krajowemu miejscowych konsumentów, i uwolnił go przez to od zależności od stosunków zagranicznego targu, a zarazem podniósł-je przez to, iż odpadki przemysłowej produkcji-, użyte w nawozie utrzymywałyby i podwoiły żyźność ziemi.

Rolnictwo przeto i przemysł — właściciele wielkich posiadłości i fabrykanci — mniejsi gospodarze i rękodzielnicy — wszyscy mają wspólny»

solidarny interes. Otóż przez to, że stowarzyszenia nasze czynimy przystępnemi dla wszystkich, bez względu, czy kto rolniczą, czy przemysłową trudni się produkcją, przez to, że w nich chcemy dobrodziejstwa łatwego i taniego kredytu, tudzież korzystnego umieszczania drobnych kwot, uczynić przystępnemi dla wszystkich bez różnicy — przez to dajemy żywy wyraz tej solidarności interesów rolnictwa i przemysłu, tworzymy ognisko, skupiające w sobie reprezentantów tych dwóch ważnych działów gospodarczego życia naszego, a skupiające ich najsilniejszym węzłem, bo węzłem jednego wspólnego interesu.

Nie

Już w pierwszym rozdziale mówiliśmy o tem, że jakkolwiek potrzeba kredytu rolników a przemysłowców nieco jest różną — przecież ostatecznie chodzi tu o jedno i to samo: o kredyt osobisty dla jednych i drugich równie ważny • • i. potrzebny, dla jednych i drugich dziś trudny bardzo i drogi. Różnica leży głównie w terminach zwrotu, które dla rolnika zwykle dłuższe będą, niż dla przemysłowca, tudzież w tem, iż gdy. drugi spłacać może najłatwiej częstemi ratami, pierwszemu najłatwiejszą jest spłata jednorazowa, po sprzedaży swych ziemiopłodów, jest to jednak różnica taka, któraby przeszkadzała złączeniu jednych i drugich w jednem towarzystwie.

Kładziemy silny nacisk na to, by stowarzyszeniom naszym wyłącznie rolniczej nie nadawać cechy, a to tem bardziej, źe przez pozyskanie większej liczby członków z różnych gospodarczych zawodów, stowarzyszenia te nabiorą siły, wzmogą się znacznie, i członkom swym tem większe przyniosą korzyści.

z czasem

Dążeniem stowarzyszeń w kierunku kredytu powinno być, by stopę odsetków zniżyć można do jak najmniejszej kwoty. Cel ten osiągnie się przez to, że stowarzyszenie liczyć będzie jak najwięcej członków, których majątek cały jest poręką dla wierzycieli stowarzyszenia, tudzież że wzmagający się fundusz rezerwowy może zupełnie zastąpić obce kapitały, i uwolnić stowarzyszenie od konieczności zaciągania długów. Gdy zaś liczba tych zaliczkowych stowarzyszeń się rozmnoży, gdy będzie ich tyle, że kraj cały niemi będzie zasiany -- wtedy oddadzą one tę ♦ ogromną krajowi usługę, że stopa odsetków w kredycie osobistym w całym kraju znacznie zmniejszyć się może. Stowarzyszenia bowiem zrobią znaczną konkurencję wszystkim zakładom, dającym pożyczki na kredyt osobisty, tudzież kapitalistom prywatnie pożyczającym — tak że chcąc utrzymać współzawodnictwo, nie chcąc by wszyscy przenieśli się do stowarzyszeń zaliczkowych — będą musieli wypożyczający stopę odsetków zniżyć. Stopa odsetków jest w odwrotnym stosunku do zamożności kraju: im bogatszy kraj, im więcej w nim kapitałów, im większe bezpieczeństwo pożyczanych kapitałów — tem niższa stopa od-

setków. Nie można nigdy dojść do tego, by ona spadła do zera, dążyć jednak należy, by była jak najniższą, a stowarzyszenia zaliczkowe będą jednym z najdzielniejszych po temu środków. Oczywiście, że ten wpływ na powszechne zniżenie stopy odsetków w kraju całym, wywrą stowarzyszenia nie od razu, ale po dłuższym dopiero przeciągu czasu, po kilku latach istnienia i energicznego działania.

Oto pierwszy rezultat, jaki w przyszłości osiągnąć można z istnienia tych instytucyj.

Drugim rezultatem będzie, jak już powiedzieliśmy, uregulowanie handlu ziemiopłodami za pomocą istniejących przy stowarzyszeniach komisowych domów. Ceny, dotąd dowolnie narzucone przez rozsianych po kraju całym pośredników handlu ziemiopłodami, będą się regulować nie według interesu tych pośredników, jak się to dzieje obecnie, ale naturalnie ułożą się do stosunków targu, skoro ten będzie uwolniony z pod wszelkich niepotrzebnych a obcych mu wpływów.

W przyszłości, gdy stowarzyszenia te się rozwiną, gdy ich fundusze rezerwowe się wzmogą, będzie można z czasem znaczuiej jeszcze rozszerzyć ich zakres działania, a to o tyle, by nie tylko wspólną sprzedaż ale i wspólne za-kupno można w nich prowadzić, i utworzyć

z nich rodzaj stowarzyszeń konsumcyj-n y c h. Zakupno towarów na wspólny rachunek członków, zakupno we większych od razu ilościach zniży znacznie cenę tych towarów, usu

wając i tutaj tych pośredników, którzy zawsze i wszędzie na wszelki handel szkodliwy wpływ wywierają. Wszystkie te zyski, jakie dziś przypadają pośrednikom, zostać mogą przy stowarzyszeniu, a zatem przy członkach, którzy

je odbiorą po części w odsetkach od udziałów

\

po części zaś,

na ten cel umyślnie złożonych jak to czynią angielskie stowarzyszenia konsum-cyjne, w dywidendzie zastososowanej do wysokości uczynionego zakupna. Stowarzyszenie mogłoby w ten sposób wszystkich, którzy do niego należą zaopatrywać w artykuły domowego zużycia tańsze o całą dywidendę, jaka członkom w zysku przypadnie, a zarazem lepsze, bo nie-sfałszowane, z pierwszej pochodzące ręki.

I tu jednak zastrzegamy się przeciw temu, jakobyśmy chcieli doradzać, by od razu stowarzyszenia nasze przyjęły i tę gałąź czynności. W pierwszych szczególnie chwilach istnienia, im

/ i*

w jeden punkt

tem

bardziej zakres działania jest skupiony, ku jednemu skierowany celowi pewniej cel ten osiągniętym być może, tern in-tenzywniej siły ku niemu mogą być zwrócone. Z czasem jednak, gdy ' liczebnie i finansowo stowarzyszenia się wzmogą, gdy członkowie

poznają całą ich ważność dobrze z czynnościami i sposobem prowadzenia

i obznajomią się

interesów, nic nie przeszkadza temu, by zakres działania stowarzyszeń powoli coraz bardziej rozszerzać.

Mówimy wiele i piszemy o potrzebie organicznej pracy — a w istocie tak mało dla niej się robi. Tu pole okazania, czy to prawda istotna, czy frazes tylko marny. Prawda, że poświęcając czas swój na pracę około zawiązania stowarzyszeń takich, nie robi się odrazu tak wielkich zysków, jakie naprzykład mieć można przy koncesji na budowę koleji — ale i to prawda, że gdy te zyski przystępne są tylko małej liczbie wybranych, korzyści, które osiągnąć można przez zawiązywanie stowarzyszeń , o jakich mowa, przystępne są wszystkim, bogaczom i ubogim, firmom i maluczkim zarówno ; i to prawda, że korzyści te są trwałe, a solidaryzując ludzi w imię wspólności interesów, przez to samo siły społeczeństwa potęgują.

Na polu tem nie zdobędziesz ani rozgłośnego imienia, ani wielkiego uznania — ale na będziesz to błogie poczucie, że stworzyłeś dzieło dla drugich i siebie pożyteczne. Praca to mrówcza, powolna, niemniej przeto potrzebna.

Niech nam przeto wolno będzie kończąc niniejszą pracę wyrazić nadzieję, że ujrzymy wkrótce licznie zawiązujące się stowarzyszenia

zaliczkowe, • że wkrótce nie będzie jednego w kraju powiatu, któryby takowego nie posiadał •— a to tem bardziej, że mająca wkrótce być uchwaloną ustawa o wolności zarobkowych stowarzyszeń, niezmiernie zakładanie stowarzyszeń tych ułatwi.

KONIEC.

DODATKI

*»

**

✓

*

\

«

ł

I

»

\

I

V

).

v*

\

\

\

9

A.

Wzór statutu Stowarzyszeń zaliczkowych.

§. 1. Cel Stowarzyszenia.

Celem Stowarzyszenia zaliczkowego w powiecie N. jest dostarczanie członkom tegoż funduszów do prowadzenia przedsiębiorstw potrzebnych, utworzenie kasy oszczędności dla wszystkich mieszkańców powiatu, wreszcie zajmowanie się komisowem kupnem i sprzedażą produktów rolnictwa i przemysłu.

§' 2. Firma Stowarzyszenia.

» ¹

Firma Stowarzyszenia opiewa: „Stowarzyszenie zaliczkowe i dom zleceń NN. i spółki w N.“

§. 3. Siedziba Stowarzyszenia.

Siedzibą zarządu Stowarzyszenia jest miasto N.

§. 4. Fundusze Stowarzyszenia.

Fundusze Stowarzyszenia składają się:

a)    z własnego majątku Stowarzyszenia;

b)    z udziałów przez członków złożonych²);

c) z obcych kapitałów w Stowarzyszeniu czy to jako pożyczki, czy jako wkładki oszczędności, czy wreszcie na rachunek bieżący złożonych.

§. 5. Członkowie Stowarzyszenia ożyli spólnioy.

Członkiem Stowarzyszenia może być każda osoba pełnoletnia w powiecie N. zamieszkała, tudzież każda korporacja, firma lub spółka, skoro przez dyrekcję do Stów. przyjętą zostanie, i własnoręcznie statuta podpisze, poddając się wyraźnie wszelkim postanowieniom takowych.

§• 6. Obowiązki członków.

Członkowie Stowarzyszenia są obowiązani:

a) złożyć taksę wpisową przeznaczoną na utworzenie funduszu zapasowego ;

- b) złożyć do funduszu zaliczkowego przynajmniej

jeden udział;

c)    pokrywać niepodzielnie z całego mienia swego niedobór, z jakiegokolwiek powodu powstały, jeżeli na pokrycie tegoż tak fundusz rezerwowy jako też i udziały członków zostały wyczerpane ;

d)    zastosować się do przepisów niniejszego statutu i do następnych postanowień walnego zgromadzenia, rady nadzorczej i dyrekcji ;

e)    poddać się bezwarunkowo sądowi polubownemu ;

f)    wszelkiemi w mocy jego leżącemi środkami cele Stowarzyszenia popierać

§. 7. Prawa ozłonków.

Członkowie mają prawo :

a)    uczestniczyć w walnych zgromadzeniach, zabierać głos, stawiać wnioski i głosować ;    •

b)    wybierać i być wybieranymi do rady nadzorczej i dyrekcji Stowarzyszenia;

c) żądać zaliczek w gotowiźnie z kasy Stowarzyszenia, o ile na to fundusze wystarczą, i do wysokości rokrocznie

przez walne zgromadzenie jako

maximum

oznaczanej ;

d)    żądać kredytu

e)    sprzedawać i zakupywać za pośrednictwem Stowarzyszenia produkta , narzędzia i materjały do ich przedsiębiorstw potrzebne ;

f)    pobierać dywidendę od złożonych udziałów,

g)    wglądać w zarząd i księgi Stowarzyszenia, jako też przedstawiać swe uwagi i wnioski.

§. 8. Wpisowe.

Każdy przystępujący do Stowarzyszenia winien do funduszu rezerwowego złożyć jako taksę wpisową, kwotę, jaką pierwsze walne zgromadzenie oznaczy. Wpisowe złożyć można od razu albo ratami, o których termina i wysokość przystępujący z dyrekcją się ułoży.

§• 9. Wpłata udziałów.

Wysokość pełnego udziału wynosi 25 zł. Udział żna złożyć od razu, wemi ratami. Rata miesięczna jak 1 zł., tygodniowa mniej jak 25 ct. w. a. Największą ilość udziałów jaką członek Stowarzyszenia złożyć może, oznacza walne zgromadzenie, któremu wolno także ilość oznaczoną zniżyć, poczem członkom, którzy złożyli więcej nadwyżka zostanie oddaną.

raz

na

rachunek bieżący;

mo-

albo też miesięcznemi lub tygodnio-nie może wynosić mniej

§ 10. Własność udziałów.

Członek Stowarzyszenia jest właścicielem złożonych przez się udziałów, i dlatego też takowe w księgach Stów.

jako długi będą zapisane. Prawo własności udziałów jest

\

jednak ograniczone na rzecz Stowarzyszenia:

1) Nie wolno udziału swego komu innemu odstąpić, ani też w zastaw dawać, rozporządzenia takie bowiem Romanowicz. Banki rołn.

byłyby uważane za nieważne, i nie obowiązywałyby Stowarzyszenia, chyba że zostały uskutecznione za zezwoleniem rady nadzorczej.

N

2)    Członek Stowarzyszenia ręczy swym udziałem za Wszelkie w obec Stowarzyszenia czy to wskutek pożyczki czy też z poręki zaciągnięte zobowiązania, a dyrekcja ma prawo w razie niedopełnienia tychże kwotę dłużną z udziałów odpisać. Wszelkie z jakiegokolwiek tytułu pochodzące pretensje Stowarzyszenia , mają pierwszeństwo prawa zastawu na udziały. Dopiero reszta, pozostająca po zupełcem zaspokojeniu wszelkich pretensyj Stowarzyszenia, może stanowić przedmiot jakichkolwiek kroków egzekucyjnych ze strony trzecich osób.

3)    Gdyby na pokrycie strat Stowarzyszenia nie wystarczył fundusz rezerwowy, zostanie strata przedewszyst-kiem z udziałów członków pokrytą.

§ 11. Wyjęcie udziału.

Kto złożył więcej jak jeden udział, ma prawo za czterotygodniowem wypowiedzeniem wyjąć kwotę taką, by zawsze został na jego rachunek pełny udział. Całą kwotę złożonych udziałów można wyjąć tylko przy wystąpieniu ze Stowarzyszenia za trzymiesięcznem wypowiedzeniem. W każdym zaś razie wyjąć można tylko tyle, żeby pozostała. kwota wystarczyła na pokrycie zobowiązania, przez dotyczącego członka w obec Stowarzyszenia zaciągniętego.

§. 12. Dywidenda.

Od złożonych udziałów pobierają członkowie Stowarzyszenia dywidendę. Na dywidendę przeznacza się tę część czystego dochodu z obrotu funduszami Stów., jaka pozo* stanie po odtrąceniu kwoty, przez walne zgromadzenie do funduszu rezerwowego przydzielonej. Kwotę pozostałą na dywidendy rozdziela się pomiędzy członków Stowarzyszenia w stosunku do kwot udziałowych jakie każdy z nich z końcem roku poprzedzającego rok rachunkowy posiadał —

do czego dolicza się dywidendę za tenże rok przypisaną, a członkowi nie wypłaconą. Kwoty niepodzielne przez 100 ct. nie będą przy obliczaniu wliczane.

Członkom, którzy nie złożyli jeszcze pełneg o udziału dywidenda nie będzie wypłaconą, ale dopisuje się ją w książce udziałowej na rachunek udziału. Dopisanie to nie uwalnia jednakowoż członka Stowarzyszenia od złożenia w terminie raty na wypłatę udziału, do której złożenia się zobowiązał.

Członkom zalegającym ze spłatą pożyczki lub raty nie wypłaca się dywidendy, ale będzie ona na rachunek tej należytości policzoną.

§. 13. Fundusz rezerwowy.

Fundusz rezerwowy powstaje:

a)    z opłaty wstępnego;

b)    z części czystego zysku, przeznaczanej co roku przez walne zgromadzenie na wzmocnienie rezerwowego funduszu.

§. 14. Umieszczenie funduszu rezerwowego.

r

Fundusz rezerwowy oddany będzie Stowarzyszeniu na procent, którego wysokość walne zgromadzenie rokrocznie uchwala. Walne zgromadzenie może część rezerwowego funduszu przeznaczyć na zakupienie lub wystawienie budynku na dom komisowy.

§- 13. Stosunek funduszu rezerwowego do ozłonków.

Fundusz rezerwowy jest właściwym majątkiem Stowarzyszenia jako całości, członkowie Stowarzyszenia zaś mogą tylko w razie rozwiązania Stowarzyszenia mieć prawo do udziału w tym funduszu, który w tym razie między członków rozdzielonym zostanie. Członek występujący traci

♦ -i    ♦

wszelkie prawo do udziału w rezerwowym funduszu.

9*

— 132 -§. 16, Kapitały obce.

Kapitały obce, jakie Stowarzyszenie przyjmuje, są:

a)    kaucje urzędników;

b)    wkładki oszczędności;

c)    wkładki na rachunek bieżący ;

d)    zaciągnięte pożyczki.

§• 11* Kaucje urzędników.

Stowarzyszenie bierze od urzędników swych kaucje, których wysokość oznaczy rada nadzorcza, a które mają być złożone w gotówce. Od kaucji opłaca Stowarzyszenie procent, którego wysokość oznaczy walne zgromadzenie. Stowarzyszeniu przysłużą prawo użycia kaucji do swoich operaeyj.

§• 18. Wkładki oszczędności.

oznacza

Stowarzyszenie jest zarazem kasą oszczędności dla wszystkich mieszkańców powiatu N. Jako takie przyjmuje ono wkładki oszczędności i w najmniejszych nawet, byle przez 10 podzielnych kwotach. Walne zgromadzenie

prawo stopę odsetków Walne zgromadzenie uchwala

wysokość odsetków, jakie od wkładek oszczędności opłacane być mają, i stosunek tej wysokości do czasu wypo wiedzenia. Rada nadzorcza ma

na

zniżyć w ciągu roku wniosek rady nadzorczej regulamin kasy oszczędności.

Ogólna kwota wkładek oszczędności nie może przewyższać trzykrotnej kwoty rezerwowego funduszu.

§• 19. Bieżący rachunek.

Stowarzyszenie przyjmuje tak od członków swoich,

jakoteż od obcych pieniądze

na rachunek bieżący, i udziela ' na rachunek ten kredytu, który jednak winien zawsze być pokryty wekslem. Wysokość procentu opłacanego przez Stowarzyszenie za przyjęte w ten sposób kwoty, tudzież pobieranego przez Stowarzyszenie za dany na rachunek bieżący kredyt, oznacza walne zgromadzenie.

§. 20. Zaciąganie pożyczek.

Walne zgromadzenie uchwala corocznie najwyższą kwotę pożyczek , jakie przez radę nadzorczą na rachunek Stowarzyszenia zaciągnięte być mogą. Rada nadzorcza na wniosek dyrekcji zaciąga w granicach tej najwyższej kwoty pożyczki, i zawiera imieniem Stowarzyszenia odnośne umowy co do procentu i terminu spłaty z osobami prywatnemi lub zakłami kredytowemi. Najwyższy procent, do jakiego rada nadzorcza imieniem Stowarzyszenia zobowiązać się może, uchwala dorocznie walne zgromadzenie, może jednak na wniosek rady nadzorczej na nadzwyczajnem zebraniu wysokość jego zmienić.

§ 21. Bezpieczeństwo obcych kapitałów.

Za wymienione w §. 16. obce kapitały przez radę nadzorczą imieniem Stowarzyszenia przyjęte, ręczą solidarnie i niepodzielnie wszyscy członkowie Stowarzyszenia.

Kwoty na bieżący rachunek przyjęte (§. 19.) tudzież przez Stowarzyszenie zapożyczone (§. 20.) nie mogą razem przewyższać siedmiokrotnej kwoty rezerwowego funduszu, tak że wszystkie kapitały obce razem z wyjątkiem kaucji urzędników, nie mogą przewyższać dziesięciokrotnej kwoty rezerwowego funduszu.

§. 22. Zaliczki.

Stowarzyszenie udziela członkom swym zaliczek do wysokości złożonego udziału bez poręki, powyżej zaś tego za poręką dwóch członków Stowarzyszenia. Biorący zaliczkę wystawia weksel, który w drugim wypadku ma być jeszcze podpisem dwóch innych członków Stów. poręczony.

W tych samych warunkach co zaliczki w gotówce, mogą być członkowi dostarczane towary z domu komisowego na ratalną wypłatę.

§. 23. Wysokość zaliczek.

Walne zgromadzenie oznaczy corocznie najwyższą kwotę zaliczek, jakie na jeden udział mogą być dane.

Udzielenie zaliczki nie przewyższającej kwoty na udział złożonej, uchwala dyrekcja; zaliczki wyższe udziela rada nadzorcza, i ma oraz prawo zniżyć kwotę żądanej zaliczki.

§. 24. Oprooentowanie i termin zwrotu.

Walne zgromadzenie oznaczy, jaki procent należy pobierać od zaliczek członkom Stowarzyszenia udzialanych.

Termin zwrotu zaliczki, lub rozłożenie jej na raty oznacza dyrekcja, przy czem winna ile możności uwzględnić życzenie biorącego pożyczkę.

Za wszelkie zaniedbanie terminu zwrotu całej zaliczki, lub też jednej jej raty, płaci dłużnik prowizję zwłoki w wysokości równającej się odsetkom od zaliczki opłacanym, a obliczonym za czas od dnia, w którym termin ubiegł, aż do chwili zapłacenia długu lub raty. W razie zaniedbania spłaty ratalnej ma dyrekcja także prawo żądać zwrotu całej zaliczki od razu — jeżeli to dla uchronienia Stowarzyszenia od strat uzna za stosowne.

§. 25. Egzekucja zaległości.

Jeżeli dłużnik zaciągniętej przez się pożyczki, mimo pisemnego napomnienia dyrekcji nie zwróci, zaległa kwota zostanie mu przedewszystkiem z udziału jego odpisaną. Jeżeli dług przewyższa kwotę udziału, dyrekcja wezwie poręczycieli do zapłacenia nadwyżki, a gdyby to było bez-skutecznem, odpisze tę nadwyżkę po połowie z ich udzia łów. Tak dłużnik jak i poręczyciele winni są najdalej w przeciągu dwóch tygodni po odpisaniu uzupełnić pozo- ' stałą kwotę do wysokości jednego udziału — a gdyby nic nie było pozostało, złożyć cały udział, w przeciwnym bowiem razie uważani będą jako występujący ze Stowarzyszenia. Jeżeliby zaś ani udziały członka ani też poręczycieli nie wystarczyły na pokrycie długu — dyrekcja jest upoważniona rozpocząć natychmiast kroki prawne tak przeciw dłużnikowi, jak przeciw ręczycielom.

— 135 -

§• 26. Dom komisowy.

Dyrekcja Stowarzyszenia przyjmuje polecenia co do kupna i sprzedaży ziemiopłodów, maszyn, materiałów i wszelkiego rodzaju produktów. Za czynność tę pobiera Stowarzyszenie pewną, przez radę nadzorczą oznaczoną kwotę, a niższą dla członków Stowarzyszenia niż dla ob' cych. Na towary i produkta może Stowarzyszenie urządzić skład, i za opłatą przyjmować na skład te przedmioty. Na wystawienie odpowiednego budynku może być użyty kapitał rezerwowy Stowarzyszenia.

§ 27. Zarząd Stowarzyszenia.

Zarząd Stowarzyszenia prowadzą:

a)    dyrekcja ;

b)    rada nadzorcza;

c)    walne zgromadzenie.

§. 28. Dyrekcja.

Dyrekcja składa się z pierwszego i drugiego dyrektora, kontrolora, kasjera i członka rady nadzorczej kolejno urzędującego. Pierwszych czterech mianuje rada nadzorcza, i wybrać ich może według rozumienia swego albo z grona członków Stowarzyszenia, albo też z poza ich grona. Tak w jednym jak i w drugim razie wybrany składa kaucję i pobiera zapłatę albo stałą albo też w dywidendzie od czystego zysku. Wysokość kaucji i płacy albo dywidendy oznacza walne zgromadzenie.

Członkowie rady nadzorczej urzędują w dyrekcji według kolei przez radę nadzorczą oznaczonej.

§ 29. Zakres działania Dyrekcji.

Dyrekcja zawiaduje wszelkiemi bieżącemi sprawami Stowarzyszenia. Uchwala pożyczki czy fo w gotówce₂ czy w nasionach, maszynach i t. p. udzielić się mające, a nie-przewyższające wysokości udziałów przez zapożyczającego

złożonych; układa się z zapożyczającym o termina i wysokość rat spłaty pożyczki, a z przystępującymi do Stowarzyszenia o termina i wysokość rat opłaty wpisowej; zawiaduje domem komisowym; prowadzi kasę i księgi przez swego kasjera i kontrolora, a pod kolegialnym nadzorem dyrekcji; ma władzę dyscyplinarną nad urzędnikami i sługami Stowarzyszenia, i może ich w razie naglącym suspen-dować aż do stanowczej uchwały rady nadzorczej ; uchwala bez odwołania się do rady o przedsiębranie kroków sądowych przeciw członkowi Stowarzyszenia zalegającemu ze spłatą pożyczki, formułuje ostatecznie według uchwał rady nadzorczej wszelkie układy przez Stowarzyszenie zawierane ; przygotowuje wnioski do rady nadzorczej; wykonuje uchwały i polecenia tejże i reprezentuje Stowarzyszenie na zewnątrz

Dyrekcja podpisuje imieniem Stowarzyszenia wszelkie akta i pisma. Do ważności firmy Stowarzyszenia potrzeba prócz stampiglii tegoż, podpisu pierwszego lub drugiego dyrektora tudzież kontrolora lub kasjera. Wszelkie akta tak podpisane obowiązują całe Stowarzyszenie w obec osób trzecich. Doręczenie Stowarzyszeniu cytacyj i wszelkich intymatów jest ważne, skoro nastąpiło do rąk jednego z dyrektorów.

§. 30. Odpowiedzialność Dyrekcji.

Dyrekcja odpowiedzialną jest Stowarzyszeniu nie tylko za nieprzekraczanie w niczem zakresu działania niniejszym statutem jej przekazanego i zastosowywanie się do uchwał walnego zgromadzenia i rady nadzorczej, ale oraz za wszelkie czynności dodanych sobie urzędników i sług. Za szkody wynikłe w skutek przekroczenia zakresu działania lub zaniedbania wykonania uchwały walnego zgromadzenia lub rady nadzorczej, lub wreszcie z oczywistego niedbalstwa lub też chęci szkodzenia Stowarzyszeniu wynikłe , odpowiadają członkowie dyrekcji całym swym ma*

$ 31. Osobisty zakres działania.

oznaczy

Osobisty zakres działania każdego z członków dyrekcji, tudzież sposób prowadzenia czynności regulamin przez radę nadzorczą uchwalony.

§• 32. Rada nadzorcza.

Rada nadzorcza składa się z 15 przez walne zgromadzenie co roku w miesiącu styczniu z grona Stowarzyszenia wybranych członków. Rada wybiera z pomiędzy siebie przewodniczącego, który jest.oraz przewodniczącym na walnem zgromadzeniu, i zastępcę tegoż. Członkowie dyrekcji mają na posiedzeniach rady głos doradzcy.

§. 33. Zakres działania rady nadzorczej.

Rada nadzorcza:

a)    uchwala na wniosek dyrekcji w granicach przez walne zgromadzenie oznaczonych zaciąganie pożyczek imieniem Stowarzyszenia, tudzież wszelkie warunki pożyczki;

b)    uchwala na wniosek dyrekcji udzielanie członkom Stowarzyszenia pożyczek , przewyższających kwotę złożonych udziałów ;

c)    układa regulamin czynności dyrekcji, porządek kancelaryjny i kasowy, przyjmuje urzędników i sługi i zawiera z nimi kontrakta:

d) wybiorą dyrekcję;

e)    oznacza opłaty, jakie Stowarzyszenie ma pobierać od pośredniczenia w kupnie i sprzedaży;

f)    prowadzi nadzór nad

czynnościami dyrekcji, wysłuchuje miesięczne sprawozdania i rachunki tejże i zarządza skontra kasy i ksiąg;

g)    ma prawo suspendować członka dyrekcji w jogo czynnościach aż do uchwały walnego zgromadzenia.

zgro-

i) zwołuje zwyczajne i nadzwyczajne posiedzenia walnego zgromadzenia ;

h)    przygotowuje wszelkie wnioski do walnego

madzenia ;

Jc) uchwala na wniosek 15 członków Stów. wykluczanie ze Stowarzyszenia, tudzież poleca wypisanie z listy członków takiego, przeciw któremu rozpoczęto sądowe kroki egzekucyjne; w pierwszym razie przysłużą wyklu czonemu prawo odwołania się do walnego zgromadzenia ;

l) rozstrzyga odwołania od uchwał dyrekcji.

§. 34. Walne zgromadzenie.

Zwyczajne posiedzenie walnego zgromadzenia odbywa się raz na rok w miesiącu styczniu. Nadzwyczajne posiedzenie zwołuje rada nadzorcza ilekroć to uzna za stosowne. Na wezwanie 30 członków Stowarzyszenia winna rada nad zorcza najdalej w przeciągu dwóch tygodni po otrzymaniu wezwania zwołać nadzwyczajne zgromadzenie.

Na walnem zgromadzeniu ma każdy członek Stówa rzyszenia jeden głos. Osoby moralne głosują przez swych prawnych zastępców W sprawach z odwołania do uchwał rady nadzorczej walnemu zgromadzeniu przedłożonych, tudzież przy wyborze rewizyjnej komisji członkowie rady nadzorczej uchylają się od głosowania.

§ 35. Zakres działania walnego zgromadzenia.

Walne zgromadzenie:

a)    uchwala wysokość wpisowego;

b)    oznacza najwyższą ilość udziałów, jaką jeden członek posiadać może ;

c)    oznacza procent, jaki Stowarzyszenie od wszelkiego rodzaju obcych kapitałów ma płacić; co do procentu od pożyczek dla Stowarzyszenia zaciąganych, oznacza zgro madzenie tylko najwyższą tegoż kwotę;

d)    oznacza najwyższą kwotę pożyczek, jakie w przeciągu roku dla Stowarzyszenia zaciągnięte być mogą;

e)    oznacza najwyższą kwotę pożyczek, jakie mogą być członkom Stowarzyszenia na jeden udział dane ;

— 139 —

f)    oznacza procent, jaki Stowarzyszeniu od zaciągniętych pożyczek tudzież od kredytu na rachunek bieżący ma być płacony ;

g)    uchwala wysokość kaucji przez członków dyrekcji tudzież urzędników Stowarzyszenia składanej i oznacza pensje dla jednych i drugich;

In) oznacza kwotę, jaka z czystego zysku do funduszu rezerwowego ma być przydzielona ;

i) uchwala na wniosek rady nadzorczej zamianę, sprzedaż, zakupno itp. własnego majątku Stowarzyszenia;

Jc) wysłuchuje sprawozdania roczne rady nadzorczej tudzież komisji rewizyjnej, i wypowiada o nich swe zdanie tudzież uchwala odnośne wnioski ;

l)    wybiera komisję rewizyjną, mającą sprawdzić rachunki przyszłego roku;

m)    wybiera ze swego grona na rok jeden radę

nadzorczą;

n)    uchwala na wniosek rady nadzorczej zmiany statutów większością ²/₃ głosów obecnych ;

o)    uchwala rozwiązanie Stowarzyszenia.

§ 36. Komplet.

Do ważności uchwał dyrekcji potrzeba obecności . najmniej trzech członków, w radzie nadzorczej obecności ośmiu członków, na walnem zgromadzeniu zaś obecności najmniej l/s części członków Stowarzyszenia

§• 37. Rozwiązanie Stowarzyszenia.

Rozwiązanie dobrowolne Stowarzyszenia nastąpić może tylko na walnem zgromadzeniu umyślnie w tym celu za uchwałą poprzedniego walnego zgromadzenia zwołanym, a uchwała rozwiązania zapaść musi większością ³/₄ głosów.

Wszakże w razie gdyby w skutek poniesionych strat fundusz zapasowy zmalał do tego stopnia , iżby dyrekcja i rada nadzorcza miały słuszną obawę, że Stowarzyszenie popaść może w stan niewypłacalności, winna rada nadzorcza

zwołać zaraz nadzwyczajne zgromadzenie i przedłożyć mu wniosek o rozwiązanie.

§. 38. Likwidacja.

na

W razie rozwiązania Stowarzyszenia ostatnia rada nadzorcza i dyrekcja przyjmuje obowiązki likwidatorów, do firmy dodaje się oznaczenie stanu likwidacji. W razie gdyby po przeprowadzeniu likwidacji okazał się niedobór, zostanie on rozdzielony na członków Stowarzyszenia w kwotach odpowiednich ilości posiadanych przez każdego udziałów; co jednak nie uwłacza prawu egzekwowania każdym członku wyższej kwoty, a choćby i całej kwoty niedoboru, w razie gdyby inni nie byli w stanie pokryć części na nich przypadających.

Jeżeli zaś okaże się po likwidacji nadwyżka aktywów, zostaną one między członków Stowarzyszenia rozdzielone stosownie do wysokości udziałów*.

4»

■ -urn

■m

§. 39. Sąd polubowny.

Wszelkie spory ze stosunku Stów. wynikłe rozstrzyga sąd polubowny, do którego każda strona wybiera dwóch sędziów*, ci czterej zaś wybierają nadsędziego. Tak sędziowie jark "i nadsędzia mają być wzięci z grona członków

Siowarzy eni

* *

. r-

i.

- GD

CÖ *

Ł

. * * §• 40 Prawa Stowarzyszenia.

* Rada nadzorcza uzyska dla Stowarzyszenia przywileje . zastrzeżone dla podobnych zakładów ustawą z I0. lipca 1865 r. N. 55. dz.. ust. p. rozporządzeniem z 28. paździeę nika 1865 N. HO. dz. ust. ę. rpzporządzeniem z 16. stycznia 1866 *N. 9. dz. ust.

dz. ust. p. -N. 161.    '    *

p , wreszcie z 14. grudnia 1866

mim

B.

Regulamin.

T. Walne zgromadzenie.

§• 1. Na walnych zgromadzeniach zwołanych i obra-dujących według §. 34—36 statutu, prezyduje przewodniczący rady nadzorczej lub jego zastępca. Obowiązki sekretarzy pełnią dwaj członkowie rady nadzorczej przez przewodniczącego do.tego powołani. Zaproszenia na walne zgromadzenie mają być rozesłane do członków najmniej dwa tygodnie przed zgromadzeniem.

§. 2. Po odczytaniu protokołu poprzedniego walnego zgromadzenia następuje odczytanie sprawozdania rocznego rady nadzorczej, i sprawozdania komisji rewizyjnej — stępnie wnioski rady nadzorczej, nakoniec wnioski poję-dyńczych członków zgromadzenia.

§. 3. Przewodniczący zagaja i zaiL^ udziela głosu w porządku, w jakim się mówcy zapisują; otwiera dyskusyę i zamyka ją albo po wyczerpaniu głosów albo za uchwałą zgromadzenia ; wzywa do porządku mówców odchodzących od rzeczy* albo obrażających osobistością a po trzykrotnem bezskutecznem wezwaniu odbiera głos, poczem dotyczący mówca ma prawo odwołać się do zgromadzenia; poddaje wnioski pod głosowanie

** *

<-*•

na

». *

na-

. ■«

przyczem

najprzód idą wnioski o przejecie do porządku dziennego, dałej poprawki najbardziej od wniosku oddalone; wreszcie ogłasza rezultat głosowania.

i przeciw wnioskowi jest równa ilość głosów, uważa się wniosek jako upadły. Przewodniczący głosuje tylko przy wyborach. W razie równości głosów przy wyborach, albo jeżeli jest kilku, którzy bezwzględnej większości nie otrzymali, odbyta się wybór ściślejszy między tymi dwoma, którzy mieli najwięcej głosów, przyczem kartki dane na innego nie mają znaczenia. Gdyby przy ściślejszem głosowaniu była równość głosów za dwoma kandydatami — rozstrzyga los.

§. 4. Głosowanie odbywa się jawnie przez powstanie albo podniesienie rąk. W sprawach osobistych i przy wy borach odbywa się głosowanie tajne gałkami lub kartkami. 1 ak przy głosowaniu jak przy wyborach rozstrzyga bezwzględna większość. Jeżeli za

§. 5. Wnioski stawiane przez członków, ażeby mogły być dane pod dyskusyę, muszą być poparte najmniej przez 5 członków. Nie stosuje się to do wniosków rady nadzorczej.

U. Rada nadzorcza.

§. 6. Zwyczajne posiedzenia rady nadzorczej odbywają się raz na miesiąc. Na wniosek Dyrekcji albo na żądanie 7 członków rady nadzorczej jest przewodniczący obowiązany, zaś w razach nadzwyczajnych może sam z własnej mocy zwołać nadzwyczajne posiedzenie rady nadzorczej. Na każde posiedzenie rady mają być członko wie tejże pisemne zaproszeni.

§. 7. Przewodniczący lub zastępca jego kieruje obradami w sposób, w §§. 3. i 4. regulaminu wskazany. Obowiązki sekretarza pełni członek rady do tego przez przewodniczącego wezwany.

§. 8. Do ważności uchwał rady nadzorczej potrzebną jest obecność przewodniczącego lub zastępcy i najmniej 8 członków rady.

§ 9. Rada nadzorcza wybiera na każdem miesięcznem posiedzeniu komisję z 3 członków, która ma bez poprzedniego zawiadomienia dyrekcji przedsiębrać skontro ksiąg

- 143 —

i kasy. Komisja jest obowiązaną przynajmniej raz na miesiąc skontro to zarządzie, a ma prawo uczynić to częściej, kiedy tylko uzna za stosowne — i bez poprzedniego zawiadomienia dyrekcji. Na posiedzeniu rady nadzorczej zdaje komisja sprawę z tej czynności.

wreszcie wnioski pojedyńczych

§. 10. Na zwyczajnem posiedzeniu rady po odczytaniu protokołu poprzedniego posiedzenia następuje sprawozdanie dyrekcji z miesięcznego obrotu funduszów, następnie sprawozdanie komisji wyznaczonej do skontra kasy, dalej wnioski dyrekcji,

muszą

członków, które ażeby były wzięte pod obrady, prócz wnioskodawcy, być poparte przez trzech członków rady. Do rozpoznania ważniejszych lub obszerniejszych wniosków, może rada nadzorcza wybierać specjalne komisje. Sprawozdania tych komisyj stawiane będą na porządku dziennym rady zaraz po wnioskach dyrekcji.

III. Dyrekcja.

na

§. 11. Dyrekcja odbywa zwyczajne posiedzenia raz tydzień, nadzwyczajne zaś na żądanie trzech członków dyrekcji, albo członka rady nadzorczej w dyrekcji urzędującego albo wreszcie skoro dyrektor sam odbycie posiedzenia uzna za potrzebne. Na posiedzeniach przewodniczy pierwszy a w jego zastępstwie drugi dyrektor. Do ważności uchwał potrzeba zaproszenia wszystkich, a obecności trzech członków dyrekcji.

§. 12. Dyrekcja załatwia kolegialnie następujące

czynności :

o) uchwala udzielanie zaliczek nie przewyższających wysokości udziału, tudzież termina i wysokość rat spłaty pożyczki — w czem ile możności uwzględni życzenia zapożjczającego, przedłożone jej przez dyrektora;

b)    uchwala otwarcie rachunku bieżącego;

c)    w razie naglącym uchwala tymczasowe suspen-dowanie urzędnika lub sługi;

d)    uchwala przedsiębranie kroków sądowych przeciw członkowi zalegającemu ze spłatą, i zarządza równocześnie wykreślenie dotyczącego z listy członków;

podstawie uchwał rady

zawierane ;

e)    formułuje ostatecznie na nadzorczej wszelkie ugody imieniem Stów.

f)    uchwala wszelkie przedłożenia, sprawozdania i wnioski do rady nadzorczej ;

g)    uchwala o przyjęciu nowych członków do Stowarzyszenia — nieprzyjęty ma wszakże prawo odwołać się do rady nadzorczej;

h)    udziela urlopu urzędnikom i sługom Stów.

§. 13. Urzędujący w dyrekcji członek rady nadzorczej ma prawo, gdyby dyrekcja według jego mniemania przekraczała zakres działania lub działała wbrew statutom, powstrzymać wykonanie odnośnej uchwały, poczem ma być jak najrychlej zwołane posiedzenie rady nadzorczej, która ostatecznie w tej mierze rozstrzyga.

IV. Pierwszy dyrektor.

§. 14. Czynności pierwszego dyrektora są następujące:

a)    aprobuje koncepta wszelkich ekspedycyj wycho-chodzących z dyrekcji, i wraz z drugim członkiem tejże podpisuje eksdedycje ;

b)    otwiera, wszelkie podania i odezwy, nadchodzące

do dyrekcji ;

c)    prowadzi zarząd nad całą kancelarją Stów.;

d)    referuje wszelkie podania o zaliczki i o otwarcie rachunku bieżącego;

e)    czyni przedwstępne kroki celem uzyskania pożyczki dla Stowarzyszenia ;

€ f) codzień wieczór wraz z członkiem rady nadzorczej urzędującym w dyrekcji odbiera kasę według dziennika kasowego

g) podpisuje wszelkie asygnaty wypłat z zaliczek, z rachunku bieżącego, ze zwrotu długów Stów., ze zwrotu wkładek oszczędności tudzież z kosztów administracyjnych.

V. Drugi dyrektor.

'    §. 15. Drugi dyrektor prowadzi wszelkie czynności

, domu komisowego. Utrzymuje stosunki z giełdami tudzież domami handlowemi, celem zasięgania ciągłych wiadomości

o stanie targu i jego potrzebach, tudzież z stronami żąda-

*

na

jącemi pośrednictwa domu komisowego — prowadzi wszelkie odnoszące się do tej czynności księgi i rachunki — referuje o zaliczkach, jakich żądają członkowie Stowarzyszenia złożone w domu komisowym produkta — prowadzi dozór nad sługami domu komisowego, i podpisuje wszelkie asy-gnaty wypłat z interesu domu komisowego wypływających.

w ra-

§. 16. Drugiemu dyrektorowi mogą być także zie potrzeby dodani do pomocy urzędnicy.

VI. Kontrolor.

§. 17. Kontrolor czuwa nad tem, by kasjer prowadził wszelkie czynności według niniejszego regulaminu i według specjalnych, przez dyrekcję mu udzielonych, instruk-cyj. W tym celu ma on prawo w każdej chwili wglądać w księgi przez kasjera prowadzone, winien sprawdzać jego rachunki, i prostować je w razie dostrzeżonych uehybien.

§. 18. Szczegółową czynnością kontrolora jest:

a)    prowadzić kontrolę spłat zaliczek i pojedynczych rat takowych, tudzież dokładny spis zaległości ;

*    * •

b)    obliczać wszelkie kwoty należące, się Stowa-

rzyszeniu, tudzież te, jakie Stów. i odsetkach;

ma wypłacać w kapitale

c)    prowadzić księgę terminów,' w której będą uwidocznione wszystkie termina wpływów i wypłat; i wystosowywać wspólnie z kasjerem do dłużnika przypomnienie już zapadłego terminu;

sporządzane przez kasjera i wraz z nim takowe podpisywać;

d)    sprawdzać miesięczne i roczne rachunki,

e) być obecnym przy każdem skontrowaniu kasy. Romanowicz. Banki roln.

VIT Kasjsr.

Pokwitowanie powinno mieć tę jaką ma odnośny zapisek w dzienniku

§. 19. Wszelki dochód do kasy Stowarzyszenia winien kasjer natychmiast, przed wystawieniem kwitu, do dziennika kasowego zapisać, podając zarazem wyszczególnienie rodzaju dochodu, samą liczbę, kasowym.

Wszelkie wypłaty z kasy uskutecznia kasjer także po zapisaniu do księgi. Pokwitowanie winien kasjer daó stronie do podpisu jeszcze przed uskutecznieniem wypłaty, i zaopatrzyć je liczbą dziennika kasowego.

§. 20. Kasjer ma jeden,

kontrolor drugi klucz

od kasy.

Skoro jedna strona dziennika jest winien kasjer zaraz dochody i rozchody zliczyć,

§. 21. Kasjer winien codziennie zamykać rachunek w dzienniku kasowym.

zapisana

i sumy przenieść na drugą stronę.

Nie wolno kasjerowi z dziennika kasowego wycinać kartek, które przez kontro-lora powione być zliczone i policzbowane. Liczby porządkowe dziennika prowadzi się nieprzerwanie przez cały rok — po roku zakłada się nowy dziennik kasowy. Także i przenoszenie sum z jednej karty na drugą, należy nieprzerwanie przez rok cały prowadzić.

i zapisać

§. 22. Kasjer powinien dokładnie prowadzić wszelkie podręczniki (manualia), i zapisywać do nich ile możności codziennie wyciągi z dziennika kasowego. Karty podręczników powinne być także przez kontrolora policzone i po. liczbowane, a kasjerowi nie wolno wycinać takowych. Przy miesięcznem zamknięciu rachunków należy sprawdzić zgodność rachunku z pojedyńczemi podręcznikami, to na egzemplarzu rachunku, przedłożonym dyrekcji.

§. 23. Kasjer powinien na każdem zwycząjnem posiedzeniu dyrekcji złożyć kasowe sprawozdanie, w którem przedłoży stan gotówki w kasie, asygnowane już do wy-

— 147 —

płaty i odbioru kwoty, tudzież prawdopodobne w najbliż szym czasie dochody i wydatki.

§. 23. Kasjer jest zobowiązany na każde wezwanie kontrolora, dyrektora lub skrutacyjnej komisji przedłożyć wszystkie księgi i dokumenta, tudzież okazać znajdującą się w kasie gotówkę.

SPROSTOWANIE.

Na stronicy 70. wiersz przedostatni i ostatni zamiast: „za pieniądze na kredyt bieżącego rachunku dane źadać pożyczki“; czytaj: źadać wyższych procentów niż od zwykłej pożyczki.

' v.^k*

■?<

Inne dzieła

do tego samego przedmiotu

które utrzymuje na składzie:

sie odnoszące

< «

Księgarnia KAROLA WILDA we Lwowie.

BANK MOBILIZACYJNY

czyli projekt nowego systemu kredytu rolniczego z zastosowaniem do wolności handlowej między narodami

w 8ce'1853. — 10 sgr.

BASTIAT F R.

str 42

PRZEKLĘTY PIENIĄDZ

z francuskiego str. 32 w 16ce 1865.

CHEVALIER MICH.

10 grp.

WPŁYW SWOBÓD-EK0IOMICZNYCH

na postęp społeczeństwa, z francuskiego przełożył Czarnowski Stan, str. 15 w 8ce 1868. -- Złp. 1-gr. 15.

CHŁĘDOWSKI KAŻ.

0 KREDYCIE ROLNICZYM

i jego instytucyach, str. 73 w 8ce 1868. —^50 ct.

GÓRECKI WAC.

ZASADY TOWARZYSTW POŻYCZKOWYCH

str. 42 w8ce 1868. — 12 sgr.

i-

HEMPEL JAN. ■

STANOWISKO PRACY '

w rozwoju społecznym str. 54 w 8ce 1868. — Złp. 2 gr. 15.

Dalej patrz na okładce:

1864.

30 ct.

10 ct.

30 ct.

str. 225 w 8ee 1859.

Smiles, Sam. Prawda z pracą, księga o pora-dności — według niemieckiego obrobienia Józefa Boyesa

w 8ce 1868.

znaczony Stowarzyszeniu wzajemnej pomocy rzemieślników mieszczan lwowskich), str. 52 w 8ce

20 ct.

Osiecki, J. Koleje żelazne w Galicyi i stosunek

' tychże do kolei w Polsce i Rosyi z mapą topograficzną kolei europejskich, str. 83 w 8ce 1858. 1 złr.

Ostroróg, Stan. Hr. Rzut oka na domy zleceń

ziemian polskich: ich związek, wpływy i przyszłość, str. 22 w 8ce 1861.

Pragłowski, Aleks. Zniesienie ograniczeń stopy

procentowej czyli patentu o lichwie, str. 12 w 8ce 1867.

<4

Romanowicz, Tad. O Stowarzyszeniach, str. 74

/ Æ w 8ce 1867.

■ Skrzyński, L. O stosunkach włościańsko-gospo-

darskich i o potrzebie kredytu rolniczego vw Galicyi,

1 złr. 20 ct.

przełożone na język polski, wydanie drugie, str. 423

2 złr w. a. !

Tegoż. Pomoc własna, dzieło liczące 20 wydań p%2ÖO.OOO egzemplarzach w języku angielskim, przełożone na wszystkie języki europejskie. Serya II. Zeszyt I., str. 64 w 8ce 1869. Cena Zeszytu

1 złp. 10 gr.

Sołdraczyński, Ign.    Gospodarstwo' wiejskie i

przemysł w górach ziemi sanockiej, str. 147 w 8ce 1866. .

Tegoż. Rzecz o ziemi naszej

1867.

Sroczyński, L. . Projekt do założenia kolonii

handlowo - przemysłowej i zjednoczonych fabryk, przy Krakowie za Wisłą, str. 21 w 16ce 1867.

<r

mmi

mm

1 złr. 30 ct. str. 151 w 8 ce l złr.

gÿg

mtÊÊtj

<m

4-;

Ce

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

Szczepański, Alfr.

str. 45 w 8ce 1867.

Tęgoborski, Lud. O iru myślowego. Przekład krótkim życiorysem skami, str. 92 w 8ce 1857.

K. 42 3 47

Kdn. Zam. 480/55 20.000

H| yiuu

l-

* —F

4 złp.

Ustawa przemysłowa, dla krajów ces. król. au-stryackich z dnia 20. grudnia 1859 roku, opatrzona objaśnieniami dla użytku przemysłowców, przedsiębiorców, rękodzielników i czeladzi str. 52 w 8ce

30 ct.

1860

Wykład teoretyczny i praktyczny

CZYNNOŚCI BANKOWYCH z francuskiego

J. G. CQURCELLE - SENEUIL,

przełożył

PR. HENR. LEWESTAM.

Warszawa X i 595 Itr. w 8ce 1861

JÓZEFA SUPIŃSKIEGO

S Z K*0 LA POLSKA GOSPODARSTWA SPOŁECZNEGO.

Z godłem: Narody nieumiejace pracówad i oszczę-dzad, zniknad musza z powierzchni ziemi.

Sfi

— 20 złp.

2 spore tomy w 8ce. — 5 złr. 50 ct. w. a,

W'

Z drukarni E. Winiarza.

-W i

Ł

t#

msm

'

mm

. *■- • •

»? A

* r \ ^

*    '•« A / ) ^

? ; * t » > • v i ; i,

» f li i I ■?

. *' ’ -,‘S ». V*

r < , »    “ s, « ⁴

. < >    * , « , i : >

r t ^    ,

•    > * <

[Si

mmmm

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

Mi

ii 42 347

100 000 egz

PK 349/83

' : ? ,v< o t ; ^ w; *

, ,V‘» o .■ r i ' ,*}i ? ihbzMi*u'i

. Ós‘sViVa\^‘.\\

ł,\ ’■ : i v v \ >,    V;. ■■'•?

.¹ : - ; >a,Sv.>*»*-.o :

- .wïoAw-¹. .‘V-

\ ;

, s . V i *

' ^ '* » \ X < \

*    4

)    ■>    ' it

. V t

J.. • / >•; ?v«‘» s

; o v *

* { > n

:•

••

*■ H

4 > ' ‘ ;

, V * \

. r*‘:

* V N

/vV :

; ^

•A

'9

> v> v i v O

#, 4 '»

li'.

ó.'.

. , 4

•k *    '

' u : * '► -4 * nv- v 9

v ‘ A v v S,

* 'v

i ; : v

\ł. V t

V S ^ . 4 k

t i « <\ !i .    ■<.    * ,,    ; 4

• '*-n

•;

t!

V' i

fc

. 4 i k

«v.vM »

*.

V t\ ,    •

• 4L-'’.

Sr.

V.

i*

-X. ^ •-

t.

"V. V' N: v h !' !

i,

s_

> * tv ’ \ , " > v ; u r V * ;

- '    t « • - 4 . V f ‘ ¹

‘    '■ 'a\^I    94    . . .

U \ ' v V l V

». O ' s*' V ' ■    '    '

% 4t V '

‘ 4    \ ^ , K

^ v »! V k X

. 4 4

'i.

■■

\\SV ‘o. »

's

s.

4 ■ V \ ^

v ' l •»•*. >•. '

kS'.; s ■

■ . » ^ - ■>

.

a    tf ,

4    ^

*- . *■

•Vf,

% V,

n' ; v^ "■

It

;v.

S "i; ■

••

r.,

■■

’ t V

"V

-V.

■a ■»    %. i

v.

V ^ l

t(

'i

*i>

4,

V,

V.

4.

•t

V,

X.

⁴‘ f V

•. v\

■■

' ‘ VN

X •

R i,

X -X K X, v

;■ » o

V,

».

i.

4.

"4

■'

•»

V,

, .N

W.

V.

4.

'V ■

I.

Biblioteka Politechniki Krakowskie)

100000297857

¹

dotychczas ogłoszone projekta, do majatku- Stowarzyszenia, sa one bowiem własnością pojedynczych członków, nie zaś ich ogółu — a prawa Stowarzyszenia do tych udziałów s^. tylko warunkowe.

²

   ²) Udziałów złożonych przez członków nie zaliczamy, jak inne