J WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

g* "I*""

W:

i»

^a>ApiH

f& » 4K

. /-i

Г7

r:

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231397

'

/

*

‘ V

\

⁴ \

•г

ч

Ч

с,-О

ZAGADNIENIA TECHNICZNE ODBUDOWY KRAJU.

i6

ROMÄN Z. CIESIELSKI

INŻYNIER

ÄSFÄLT

NÄTURÄLNY I SZTUCZNY W BUDOWNICTWIE

'H-

LWOW 1918

NAKŁAD I WŁASNOŚĆ KSIĘGARNI POLSKIEJ BERNARDA POŁONIECKIEGO WARSZAWA: GEBETHNER I WOLFF.

sir-*

\ b

*г_\ -f

»

hę

U _ 'b4Pł->Sł-

J* Я

<u

■

J :

osp* ,

TT

Cr

I

M *k; bo\Ç

cn

*

DRUKIEM ZHKŁHDU DRUKARSKIEGO „GRAFIA“ WE LWOWIE, ULICA CHORAŻCZYZNY LICZBA 27

V

INDEX

Sota della Maria 16 ze Sebenicy ze Syryi Trinidad

69

132

12

7, 9, 13

16

9, 12

17

16

17

9, 12

I—-

го to

131

, 13

, 14

„ trinidad epure . .    .

asfaltoidy.......

asfaltowy beton.....

asfalt elastyczny ....

„ w elektrotechnice .    .

„ kauczukowy ....

„ korkowy.....

„ korkowo - cementowy . . . 111 „ korkowy do nawierzchni . 110

16

12

58

. 29, 37 . . 131 . 29, 37

106

asfalt lauy

41, 54

„    „ jako izolacya.    .

asfaltowy mur.....

asfalt odporny na chemikalie asfaltowo-ołowiowe płyty . asfalt parkietowy ....

„ petrolowy.....

„ posadzkowy ....

asfaltowe rury.....

asfalt sztuczny.....

„ ubijany, wynalezienie »    „ bruk . . .

cena

asfaltowa zaprawa

102

58

56

111

121

9, 13

121

114

5, 9, 61

20

23

38

38

płyty • •

„    wykonanie . 30, 33, 37

„    zużycie . .

Babel, wieża......

„ pod asfalt

bitum, pochodzenie nazwy . bitumiczne skały ....

37

59

11

12

11

19, 24 68-69

Ki Ul

58

.    23, 33, 49, 53

12, 18

11

54

21-22, 57

120

57

54

29

125

33

94

119

113

79

38

19

17

13

19

53

. . 22, 41

50

40-49

24

77

106

12

10

4, 49

78

47

Dach z papy......

destylarnia teru.....

dobnia do ubijania.....

domieszki do płyt pras. . . .

„    „ mastyksu . . .

drewnienie podłogi na pokładzie as drogi asfaltowe......

73

68

63

104

107

55

40

47

57

108

24

17, 63

22

70

34

33

29, 43, 63 .    17, 63

błędy pokrycia cementem drzew. 99

Bratter, met. badania.....

Bresson, sztuczne impregn. pyłu 28 browarniane posadzki .    .    .

bruk asfaltowy bruki, kitowanie bruk z kostek asf.

„    z kostek drewnianych . . 122

„ z płytek lanych.....

„    „ ' „ prasowanych . .    38

„Calbe a. S.“, fabryka maszyn do przeróbki asf. . 32, 35, 36, 41 - 46 Caudemberg, pat. asf. kauczuk, cegły i dachówki impregnowane ceglany podkład pod asf. .    .

cement drzewny.....

ceny kitów . . .    .    ... ,

„ materyałów asfaltowych .

» papy......: .

cena płyty z asf. ubijanego Cesi, skała bitum. .....

Chapota asfalt ......

chemiczny skład asfalt, nat. .

„ właśc. asfaltów nat. . '.

„    „ asfaltu prasowanego 34

Claye Durand, próba.....

Compagnie générale des asphaltes de France ... . . . .

„Congo“ papa .......

Cumenge’go badanie asf. Trinidad 16 czerpak do grudronu 64-65, 79 . . 125

19

41, 53

26 62 73

Deutsche Äsphalt Ä. Q. d. Simmer u. Vorwohler Grubenfelder .

Eirinus.........

eksploatacya pokładów skał asfal

elastyczny asfalt.....

elateryt.........

grubość papy surowej „ warstwy asf. . grunt pod ulicę asf. .

Griinzweiga Dra tab. przep. ciepła 65 gudron

mineral.

Hauenschilda próba ....    10, 59

Haussier Samuel......

Hausser E., sztuczne impr. pyłu Hirzel Heinr., urządz. fabr. papy 73, 75 historya asfaltu .

Hoffmann .    .    .

hydrauliczna prasa hygiena dróg asfalt.

„ podłóg .

94

28

39

22

52

Impregnowanie cegieł i dachówek

„    korka .....

„    kostek drew.    .    .

„    papy sur.

»    pyłu .    .

125

107

122

. 70, 74 . 28-30

kołotok .........

„ drewniane impregnowane

kosze koksowe......

krycie dachu papą.....79, 84

„ podwójne kurz uliczny .

26

84

88, 90

107

106

111

57

122

36

86

128

impregnacya skał izolacya ....

18

101

La Brea Co.......

lak dachowy.......

lany asfalt........

15

63, 89 41, 50

54

59

19

81

19

102

103

Łamacz kamienia

Maberg, badania asfaltu .    .    .

Mało Ludwik.......

26

SO

17

Jost.....

juta jako izolacya

102

Kamień asfaltowy, wytapianie asf. 25 „ bitumiczny . . . .    18-19

„    „ sortowanie .    24

kanadyjski asfalt kaptury .... kauczukowy asfalt Kayser R., podział asfaltów .    .

kit asfaltowy........

„ dachowy........

kitowanie bruku.......

17

83

29, 37

12

27

89

mozaika asf......

mumja.......

mur asfaltowy ....

41, 45, 46 . . 130

21

47

53

26

56

58

rur

“ b—*■

Ki Ki

O CC

klepisko

klozetowe rury asfaltowe . . . 115 Knoblauch prof., badania . . . 109 kocioł do gotowania asf. . . 42-48 kociołek do grzania teru .    .

koksowe piecyki.....

kolorowe płyty asf.....

54

90

36

56

Nachylenie dachu z papy . . 65, 79

naprawa bruku asf.....

58

93

73

33

Odpylanie hali roboczej .    .    .

ogniotrwałość papy dach. .    .

27

66

83

117

70

77

63

103

71

77

78

68

77

. . 71, 103

97

26

18

9, 13

71

40

36

53

54

54

53

54

. . 38, 41, 49 . . 111

86

52

52

12

13-17

33

. . 51, 121 . . 71, 76

39

. 38, 41, 49

34

еОСЧЮО'ООСЧчОЮО    O*'

vDOOOO^(M(MfO    ¹

85

53

przewodzenie głosu .    . .

punkt topi. asfaltów nat. .    .

pył asfaltowy......

39

57

19

78

27

18

19

. . 62-63

17

z wy

. . 24, 26

okap dachu ołowiano-asfaltowa izolacya . .    111

opaski do rur......

oznaczanie papy surowej .    .

Papa asfaltowa .

„ dachowa .

„ izolacyjna .

„ kamienna .

„ preparowana „ skórzana .

Perkins W. H.......

„perplex“........

perskie budowle......

petrolen.........

petrolowy asfalt......

piasek do papy ......

„    „ płyt pras.....

piecyki koksowe.....

pissoiry.........

piwnice browarniane ....

pix tumens.......

plac tennisowy......

platformy, posadzki .... płyty asfaltowe, lane ....

rzeźnie, posadzki „Sack“, fabr. masz. do przeróbki

asîaltu.........

San Valentino, asf. z.....

Sassenay hr.........

Sayssel, stacya doświadcz. . . .

„ skała bitumiczna z. .    .

ściany pionowe, izolacya .    . ,    112

Semiramidy, budowle Semptalin .... siarka, działanie w asfalcie .    . 28, 96

Siebela, płyty asf alto wo-ołowiane 112

sita.......

sortowanie kamienia asf.

Sota della Maria pokłady asî .    .

średnice rur asfalt......

stajenne podłogi asf......

sucha destylacya ......

surogat asfaltu . suszenie piasku . syryjski asfalt szalowanie dachu szew między warstw, asf. .    .    .

szlamowanie piasku.....

szlifowanie lanych płyt .    .    .    .

sztuczny asfalt.......

sztuczne impregnowanie pyłu .    .

16

115

trzcina pod cement drzew. .    .

twardość asfaltów nat. .    .    .

99

12

52

62

72

9, 12, 13

80

35

72

55

61

28

Ubijany asfalt......

ulica asfaltowana, zalety .    .    .

uliczny kurz.......

ułożenie płyt asf......

Val de Travers, skała bitum. z. Vorwohle, skała bitum. z. .    .

23

22

128

41

19

19

Tarasy, posadzki Tectolith .    . ,

tennisowy plac .

53

112

54

Wałek ręczny .    .

wałkowanie pow. asf. wentylacya .    .    .

Westrumit .... wiaderka ....

35,    41

36,    41

86

129

92

ter

62-63, 70

V górski

17

„ w walce z kurzem ulicznym .    128

terowanie dachu

88, 90

tłuczki........

tłumienie głosu.....

tor jezdny asfaltowy .    .    .

„ tramwajowy.....

torfowo-asfaltowe płyty .    .    .    .    111

tramwaj........

Trinidad, wyspa ....

„    asfalt.....

„    Äsphalt Compagnie

„ asfalt épuré .    .

trwałość asfaltu ubijanego .    .

26

110

21

37

37

15

9, 12, 14

15

16

wytrzymałość nawierzchni asf. „    konstrukcyi asf.

„    prasow. płyt asf.

48

113

78

53

25

37

60

38

zalewanie bruku.....

zapach asfaltu nat. i sztucz. .

zaprawa asfaltowa.....

zawartość bitumu w kamieniu zużycie nawierzchni asf. .    .

żwir do mastyksu.....

» papy

120

58

24

37

47

103

• t

/.

/

'

/

ïr

' ' i

S

t

t .

f

!

*•

I. Historya asfaltu.

7\sîalt stał się w ostatnich czasach artykułem ważnym i modnym, szczególnie w budownictwie zajął we wszystkich jego działach wybitne miejsce, a nadto odgrywa także w wielu innych gałęziach przemysłu poważną rolę.

Znaczenie jego datuje się właściwie od niedawna, jako datę wzrostu tegoż przyjąćby można rok 1712, t. j. czas odkrycia pokładów asfaltu w Val de Travers w Szwajcaryi; w czasie tym odkryto nieznane dotychczas w Europie pokłady, ale nie sam asfalt jako taki — materyał ten był już bowiem znany bardzo odległej starożytności a z początkiem wieku XVIII przypomniał tylko ludzkości swe istnienie i swą wartość.

Zastrzeżenie takie jest konieczne ze względu na sceptyczne usposobienie budowniczego wobec wszelkich nowości w mate-ryałach budowlanych. W słusznem pojęciu jego zyskują one na zaufaniu i wartości dopiero w miarę doświadczeń, jakie z niemi w praktyce poczyniono, a że te z natury rzeczy rozciągają się nie na dziesiątki, ale na setki lat, że wieki dopiero świadczą o istotnej wartości materyału budowlanego, dlatego wytrawny budowniczy przy doborze materyałów do wybitniejszego swego dzieła na ten sąd wieków się ogląda.

Konserwatyzm taki ma swoje uzasadnienie, przynosi dodatnie skutki i często chroni od bolesnych zawodów.

Należy bowiem wziąć pod uwagę, że w wytwórstwie materyałów budowlanych, jak i w innych dziedzinach współczesnego przemysłu, panuje hyperprodukcya wynalazków. Każda drobnostka bywa patentowaną i reklamowaną, wśród tej powodzi zdarzają

się pomysły dobre i chybione, takie, które przynoszą ze sobą rzeczywisty postęp i takie, które zapowiadając szumnie daleko idące przewroty, giną wkrótce i bezpowrotnie w fali zapomnienia.

Wartość nowości w innych działach łatwiej i niewielkim kosztem można zbadać i ocenić, ale w budownictwie ryzykowałoby się przy zastosowaniu poronionych pomysłów nie tylko bardzo wysokie sumy, ale i życie ludzkie.

Äsfalt ma już swoją dobrą tradycyę, znany on był ludom starożytnej Persyi, Mezopotamii, Judei, Fenicyi, Egiptu, dalej Grekom i Rzymianom na wiele wieków przed Chrystusem. W różnych czasach i u różnych narodów nazwa jego bywała różną ; ponieważ n. p. najbardziej w starożytności znanem miejscem eksploatacyi było morze Martwe w Palestynie, zwano asfalt „smołą żydowską“; najbardziej utarte wyrażenie „asfalt“ jest pochodzenia greckiego a drugie, równie często używane* określenie „bitum“ (bitumen) pochodzi z łacińskiej nazwy „pix tumens“, t. z. gotująca się, względnie żarząca smoła.

Persowie zwali go „mumya“ i znali jego zdolność do konserwowania ciał organicznych przed gniciem. Sztukę tę przyjęli od nich Egipcyanie i doprowadzili ją do nadzwyczajnego rozwoju. Balsam, przez nich sporządzany, składał się z asfaltu, olejku cedro^ wego i innych domieszek a zakonserwowane nim zwłoki nazwano od użytego środka mumią.

Ässyryjczycy obok użycia go w budownictwie, wyplatali także z szuwaru i trzciny naczynia polewane asfaltem, w których trzymano chłodne płyny.

W budownictwie używano asfaltu szczególnie w Ässyryi, Mezopotamii i Persyi, i to jako środka do ochrony murów przed działaniem wilgoci, oraz jako zaprawy do wiązania ścian z palonych, lub suszonych cegieł glinianych. W.Jepp twierdzi, że użycie asfaltu do tego celu jest nawet dawniejsze, aniżeli znajomość wapna palonego. W każdym razie asfalt okazał się nietylko doskonałym środkiem do wiązania murów, ale także do konserwacyi ich przed niszczącym wpływem działań atmosferycznych. Świadczą o tern szczątki wielu pomników ówczesnego budownictwa tych krain, które mimo słabego materyału budowlanego z jakiego je zbudowano, a więc palonej lub suszonej cegły, dochowały się do naszych czasów tylko dzięki asfaltowi.

Na takiej zaprawie zbudowane były mury miasta Babilonu o długości 12 mil geograficznych, wieża Babel była od dołu na znaczną

Wielu wybitnych pisarzy starożytności, jak Herodot, Słrabo, Witruviusz i i., interesowało się asfaltem i podało o nim obszerne opisy. Dowiadujemy się z nich, jak poważne miejsce zajmował on w handlu, rzemiosłach i sztuce budowlanej starożytnego wschodu. Mistrzami w używaniu asfaltu zdają się być w owym czasie Ässy-ryjczycy i Babilończycy, z ich upadkiem i z następującymi później przewrotami dziejowymi, zanika czem raz bardziej rozpowszechnienie a nawet znajomość asfaltu, aż wreszcie ginie ona prawie zupełnie w niepamięci. Jest to zastanawiające, bo w wypadku tym nie chodzi o jakąś umiejętność, któraby przechowywana w tradycyi lub zapiskach wraz z niemi zaginęła, chodzi o produkt natury, który jak poprzednio tak i później znachodził się w wielkich masach na tych samych złożach, którym dalej kwitnął rozległy handel, gdyż Fenicyanie eksportowali go w dalekie kraje, wreszcie o którym wielcy pisarze wielokrotnie i obszernie wspominali w dziełach, zachowywanych w oryginałach, lub odpisach do naszych czasów.

wysokość oblicowana cegłą na zaprawie asfaltowej, co miało ją chronić od skutków wylewu Eufratu. Do tej budowli odnosi się też wzmianka w Pięcioksięgu Mojżesza, wspominająca po raz pierwszy w literaturze o asfalcie (...haberuntque lateris pro saxis et bitumen pro caemento...). W tychże samych księgach powiedziano, że arka Noego i kolebka, w której znaleziono Mojżesza, uszczelnione były asfaltem. Słynne budowle Semiramidy, między niemi tunel pod Eufratem o długości 500 tois *), wykonane były na zaprawie asfaltowej.

Mimo to o asfalcie słuch do tego stopnia zaginął, że Luter go zupełnie nie znał i w poprzednio przytoczonem łacinskiem tłóma-czeniu zdania z Pięcioksięgu słowo „bitumen“ tłómaczy na „Ton“ (glina). W jednej tylko średniowiecznej medycynie pozostał jeszcze słaby ślad asfaltu, który pod nazwą mumii przeszedł do niej z medycyny starożytnej i stosowany był tu jak i tam jako pełen tajemniczych własności, uniwersalny środek na wszystkie bole ludzkości. Z kuchni aptecznej przedostawał się asfalt niekiedy i do kociołka alchemika, szukającego w nim — kamienia mądrości.

Dopiero przypadek wprowadza asfalt ponownie na widownię, on to zrządza, że w r. 1712 poczciwy obywatel szwajcarski Jost

*) Około 975 metrów.

zwraca osiadłemu w Szwajcaryi lekarzowi nazwiskiem Eirinus, z pochodzenia Grekowi, uwagę na szczególny gatunek kamienia, znachodzonego w Val de Travers, posiadającego małą twardość, dającego się więc łatwo obrabiać, a co dziwniejsze — palnego. Była to skała asfaltowa. Eirinus zainteresował się tym materyałem, odkrył jeszcze dalsze jego pokłady i rozpoczął systematyczne ba-dania własności i składu kamienia, oraz sposobu zastosowania go na szerszą skalę w życiu praktycznem.

Eirinus przeniósł się później do Я1 zacyi, gdzie kontynuował swe badania, — on też pierwszy podał sposób wytwarzania i użycia t. z. mastyksu asfaltowego, który przez długie lata stanowił jedyną formę, w jakiej asfalt wchodził do budownictwa. On wreszcie poczynił wiele doświadczeń z asfaltem, jako materyałem chroniącym przed wilgocią.

Prace jego wprowadziły asfalt do kombinacyi konstruktora i do pracowni teoretyka, jemu zawdzięczamy odkrycie i właściwe rozpoznanie wartości tego cennego materyału.

Dalszym etapem w rozwoju znaczenia asfaltu było nabycie w roku 1802 przez hr. Sassenay kilku zakładów asfaltowych i urządzenie, w Sayssel specyalnej stacyi doświadczalnej wyłącznie dla tego materyału. Umiejętnie prowadzone badania i próby przekonały o wartości asfaltu, rozszerzyły znacznie zakres jego stosowania a równocześnie zapewniły świetne powodzenie fabrykom hrabiego. Zachęciło to oczywiście kapitał do przedsiębiorstw tego rodzaju, powstał więc długi szereg zakładów nowych w Szwajcaryi, Niemczech, Włoszech, Francyi i i.

Panował nawet okres gorączki asfaltowej, powstawały i upadały wówczas towarzystwa akcyjne, oparte nieraz na zupełnie fikcyjnych kopalniach, materyał sam był nowy, dość egzotyczny, owiany do tego nimbem tajemniczości, dawał więc pole do szerokiej i szumnej reklamy, która niemało łatwowiernych pociągnęła i w końcu przyprawiła o straty. Obok tego niezdrowego objawu, towarzyszącego zresztą w owym czasie jak cień nieodłącznie wszystkim wybijającym się przedsięwzięciom, nie brakło oczywiście realnych towarzystw, które, przetrwawszy przesilenia wywołane spe-kulacyą, rozwinęły się w wielkie przedsiębiorstwa. Do największych z nich zaliczyćby można utworzone w r. 1860 „Compagnie générale des asphaltes de France“ ; jeden z dyrektorów tegoż, Ludwig Mało, stał się wkrótce pierwszorzędną powagą fachową w dziedzinie asfaltu..

Wybitny rozwój techniki w ostatnich okresach, przyniósł ze sobą materyał, z wielu względów do asfaltu zbliżony i w pewnych razach mogący go zastąpić. Jest to t. z. asfalt sztuczny, otrzymywany z mazi gazowej, która długie lata była bardzo uciążliwym produktem ubocznym przy fabrykacyi gazu świetlnego. Z czasem nauczono się z tych pozostałości destylacyi węgla kamiennego, mającej miejsce przy produkcyi gazu świetlnego, wydobywać bardzo cenne i poszukiwane związki, jak : benzol, phenol, kreozot, naftalin, antracen i i.

Związki, uzyskane przez destylacyę mazi z węgli kamiennych i poddane następnie szeregowi szczególnych procesów, dają farby anilinowe (smołowcowe, terowe), których fabrykacya rozwinęła się w olbrzymią gałąź wytwórczą, produkującą rocznie za około 200 milionów marek i pokrywającą całe zapotrzebowanie świata. Nieprawdopodobny rozkwit tego przemysłu jest wymownym dowodem tego, czem jest dla ludzkości twórcza praca technika i do jakich wartości doprowadzić ona może materyały, będące — jak n. p. w tym wypadku — nie tylko nieużytecznymi, ale nawet uciążliwymi. Początek zrobił tu Änglik W. H. Perkins w Londynie, myśl jego rozwinął Niemiec Hoffmann, a inni wraz z nim przyswoili tą gałąź przemysłową narodowi niemieckiemu tak, że w tym kierunku panuje on właściwie niepodzielnie na rynku świata. W Niemczech istnieje dziś około 70 fabryk farb smołowcowych a o rozmiarach ich da wyobrażenie opis Badeńskiej fabryki aniliny i sody w Ludwigshafen n. R., podany przez Dra Oskara Nagła. Według niego zakłady te zatrudniają 200 chemików, 150 inżynierów, 900 urzędników, 8000 robotników, mieszczą się w 450 budynkach, nie licząc kolonii mieszkalnej. Rocznie zużywa się tam 35.000 wagonów węgla, wytwarzają one siłę 25.000 Kp. a nadto dynamo dają 10.000 Kp. — Farby anilinowe wyparły zupełnie barwniki roślinne, do nas sprowadzane lub w Europie kultywowane: tak n. p. w r. 1889 przyszło do Europy jeszcze 33.612 skrzyń indyga z Indyi, dziś import ten ustał prawie zupełnie. — Ostateczna pozostałość destylacyi mazi z węgla kamiennego weszła w użycie jako „asfalt sztuczny“ i znalazła wielorakie zastosowanie, między innemi także w przemyśle budowlanym.

Są pewne działy budownictwa, w których asfalt sztuczny spełnia włożone nań zadanie, użycie jego jednak nie powinno wychodzić po za jemu właściwy zakres, cierpi bowiem na tern budowa, gdyż pamiętać należy, że między tymi dwoma materyałami

panuje tylko podobieństwo, asfalt sztuczny jednak nie jest w stanie i nie powinien zastępować naturalnego. —

Jeżeli mimo to w handlu spotyka się taką zamianę, to jest ona oczywistem — fałszerstwem. To ma zresztą także swoją piękną tradycyę, bo już Pliniusz przestrzegał przed tym procederem mówiąc: „...asfalt prawdziwy ma być błyszczący i czarny, inaczej jest zafałszowany — smołą...“.

Ą'

.4 Г*

'Г:

г. h i

? V.

i.

■ >*•

: ~ ii

Vj . ‘if. ‘

WV

7,-

i-

‘Щ

r- : f V,

II. Äsfalt naturalny.

Nie ulega dziś wątpliwości, że asfalt powstał bezpośrednio z ropy, jednak procesy, które to przejście umożliwiły, a nawet samo powstanie ropy jako takiej, nie zostało jeszcze ostatecznie wyjaśnione, istnieje tylko szereg hipotez, usiłujących tą kwestyę rozstrzygnąć i szukających oparcia w różnego rodzaju zjawiskach i faktach, zaczerpniętych z przyrody łub wziętych z laboratoryjnych doświadczeń.

Zasadniczo poglądy na tą sprawę dzielą się na dwie główne grupy: nieorganiczną i organiczną, rzecznikiem pierwszej jest Men-delejew, jednak uczeni skłaniają się dziś powszechnie do drugiej grupy poglądów, której przedstawicielem jest uczony niemiecki Engler, zawdzięczający swe głośne w świecie nauki imię pracom i doświadczeniom w tej dziedzinie.

Niektórzy z badaczy opierają się na fakcie, że w dawnych okresach geologicznych, dzięki rozmaitom kataklizmom, zostały zatopione i zamulone wielkie ilości drzew, przy odpowiedniej temperaturze i pod olbrzymiem ciśnieniem przeszły one proces suchej destylacyi, a rezultatem jej był węgiel, który pozostał w zagłębiu oraz gazy i pary, które stąd uszły i zagęszczone dały ropę. Przez suchą destylacyę drzewa dochodzi się rzeczywiście do produktu zbliżonego do asfaltu, jednak — jak podnoszą przeciwnicy tego poglądu jest w tym procesie to znamienne, że powstaćby musiał jako pozostałość po destylacyi także koks, którego dotychczas nigdzie w pobliżu asfaltu nie znaleziono.

Inni wychodzą z założenia, że ropa powstała z rozkładu resztek pochodzenia zwierzęcego, a w szczególności z ich tłuszczu. Nasuwa się jednak przytem pytanie, w jaki sposób zgromadziły się w pewnych punktach ziemi te masy ciał zwierzęcych, których potrzebaby było na utworzenie olbrzymich podziemnych rezerwoarów nałty, względnie pokładów asfaltu, a dalej co się stało z ich mięsem i kośćmi, kiedy brak po nich w ropie śladów, nie ma ona bowiem żadnych ciał azotowych, a te pozostać by w niej powinny.

Na pytania te odpowiedziano przypuszczeniami, mającemi wiele cech prawdopodobieństwa. Oto nagromadzone masy resztek zwierzęcych należały do fauny morskiej, która zginęła albo wskutek jakiegoś kataklizmu, albo też skutkiem tego, że ilość soli zawartej w danem morzu uległa zmianie. Jest bowiem rzeczą stwierdzoną, że wiele zwierąt morskich potrzebuje do istnienia swego wody o określonej gęstości ; jeżeli gęstość cieczy skutkiem odparowania wody wzrosła, albo przez spłynięcie do basenu wielkiej ilości wód słodkich rozrzedziła się, wówczas nastąpić mógł masowy pomór zwierząt i lokalne nagromadzenie się ich resztek w pewnym obszarze wód. Masy te skutkiem jakichś zmian geologicznych mogły być wystawione przez pewien czas na działanie powietrza, a pod jego wpływem rozłożyły się związki białkowate — i dlatego brak w ropie ciał azotowych — pozostał zaś tłuszcz jako wytrzymalszy. Z biegiem kolejnych zmian tłuszcz pokryły pokłady piasku, szlamu, w końcu mas skalnych, wywołując olbrzymie ciśnienie, pod jego działaniem i pod wpływem temperatury a w obecności siarki, tłuszcz przeszedł szereg procesów, które doprowadziły do powstania ropy, z tejże wytworzył się ciekły asfalt zwany maltą (ter górski) a wreszcie jako końcowy produkt asfalt stały.

Silną stroną tej hipotezy są doświadczenia Englera, wykonane w warunkach — o ile to oczywiście było osiągalne, zbliżonych do pierwotnie działających, dały one w rezultacie masę do ropy analogiczną.

Na pytania, czy można przypuścić, że tak ogromne masy ryb, jakich do wytworzenia istniejących ilości ropy potrzeba, znalazły się do dyspozycyi, odpowiada Dr. Oskar Nagel twierdząco. Dowodzi on, że gdyby się policzyło połów śledzi na północnych wybrzeżach niemieckich przez lat 2.500 i przyjęło, że tylko połowa ich tłuszczu przemieniła się w ropę, to ilość ta dostarczyłaby jej tyle, ile jej dotychczas w Galicyi wyprodukowano.

Dalsze doświadczenia nad przemianą ropy w asfalt przeprowadził laboratoryjnie z dobrym skutkiem Mabery.

Ta ostateczna przemiana tłumaczoną bywa procesem chemi-

cznym, zwanym polimeryzacyą. Jest to często w naturze spotykany proces, dzięki któremu ciało np. płynne przejść może w stałe, nie zmieniając wcale procentowego stosunku swych składników.

W ogólności dzielimy asfalty na dwie zasadnicze grupy :

I.    Äsfalty naturalne,

II.    Äsfalty sztuczne.

Do pierwszej grupy należą asfalty znachodzone w przyrodzie a powstałe dzięki polimeryzacyi ropy naftowej. Tu należy także asfalt petrolowy.

Do drugiej zaliczamy wszystkie inne gatunki asfaltu, otrzymywane przez destylacyę teru z węgla kamiennego, brunatnego i t. p. Ten sztnczny produkt bywa również nazywamy surogatem asfaltu.

Äsfalt naturalny różni się od sztucznego zachowaniem się wobec czynników rozkładających tłuszcz, jak np. wobec benzolu, chloroformu, eteru i i.

Äsfalt naturalny jest w nich zupełnie lub częściowo rozpuszczalny, natomiast sztuczny tylko w bardzo małym stopniu. Zapach asfaltu naturalnego przypomina naftę, gdy sztucznego phenol, kreozot i t. p.

Przykłady zachowania się asfaltu naturalnego, wobec czynników rozpuszczających, podaje poniższa tabela:

się w

rozpuszcza

Asfalt z:

alkoholu eterze chloroformie nafcie oleju terpent.

Syryi

Trinidad

Maracaibo

Barbadoes

Pecheibronn

I całkowicie

4°/o '

5°/o    ■

mało częściowo częściowo „

prawie

zupełnie

całkowicie całkowicie

W praktyce asfalty naturalne różnią się ze względu na jakość ods ztucznych tem, że pierwsze są na działanie atmosferyczne o wiele odporniejsze a na zużycie wytrzymalsze, gdy drugie skutkiem swego chemicznego składu ulegają pod działaniem powietrza względnie tlenu rozkładowi, tworząc masę kruchą i spękaną, niszczejącą łatwo pod działaniem mrozu i sił mechanicznych.

W technicznej wartości między asfaltem naturalnym a sztucznym zachodzi znaczna różnica a zatem idzie także różnica cen, przedstawiająca cyfrę bardzo poważną, bo gdy asfalt sztuczny kosztuje tylko około 4 M, to naturalny płaciło się bardzo wy soko, nic też dziwnego, że niesumienny handel usiłuje często za wygórowaną cenę zbywać tanie surogaty asfaltu; nauka zaś walcząc z tym procederem, daje odbiorcy szereg wskazówek, przy pomocy których w sposób łatwy a niewątpliwy stwierdzić można wartość materyału.

Próba według Duranda Claye.

Próbkę asfaltu rozpuszcza się w dwusiarczku węgla, roztwór poddaje się filtracyi, poczem dwusiarczek węgla usuwamy przez odparowanie, pozostałość zaś jeszcze tak długo się ogrzewa, by po ostudzeniu była twardą i kruchą, jak zwykła smoła. Tą stwardniałą masę tłuczemy w moździerzu na pył, którego 1 g. daje się do probówki i nalewa pięciu cm’ angielskiego kwasu siarkowego, probówkę się zatyka i pozostawia ją przez 24 godzin w spokoju. Pa tym czasie nalewa się do probówki pipetą około 10 cnT wody w małych dawkach i w odstępach czasu ; ostrożność ta jest wymaganą ze względu na wysoką temperaturę, wywiązującą się przy tej manipułacyi. Otrzymany w ten sposób rozczyn filtruje się ponownie, przy zużyciu do spłukiwania około 100 cm;f wody. Jeżeli użyta do doświadczenia próbka była asfaltem naturalnym, wówczas ten końcowy płyn będzie bezbarwny albo nieznacznie zabarwiony, natomiast asfalt sztuczny da zabarwienie ciemno brunatne do czarnego. Między temi dwoma ostatecznemi barwami można wytworzyć sobie w każdej pracowni szereg pośrednich, które siłą swego zabarwienia wskazywać będą na stopień zafałszowania asfaltu naturalnego surogatem.

Próba według Hauenschilda.

Polega ona na użyciu alkoholu ; radzi on postępować w sposób następujący : 1 g. materyału podgrzewa się do około 200" C., po ostudzeniu tłucze się go na pył i nalewa 5 cm ’ alkoholu o 80a Gäy Lussaca, rozczyn daje już przy zawartości 2° ₀ asfaltu sztucznego, zawartego w masie, żółtawy wyraźny odcień z widoczną od góry fluorescencyą zielonawą do niebieskiej. Zabarwienie i fluoré-

Podobne badania również przy użyciu alkoholu przeprowadził dyrektor jednej z warszawskich fabryk, Sporny i sprecyzował rezultaty tych prac w zasadach, które możnaby ująć w następujące punkty :

scencya przybierają na sile, w miarę zwiększonej domieszki su-rogatu.

1. Masa asfaltowa o tym samym składzie daje zawsze to samo zabarwienie alkoholu.

2.    Mastyks asfaltowy z naturalnego bitumu daje zawsze tą samą przejrzystość, niezależnie od zawartości asfaltu naturalnego, w stosunku do innych składników mastyksu.

3.    Äsfalt sztuczny stale zabarwia alkohol i to tern bardziej im więcej zawiera teru gazowego lub innego.

4.    Mięszanina asfaltu naturalnego ze sztucznym daje zawsze zabarwienie ciemne, nawet wówczas, gdy surogat znajduje się tylko w ¹ -»o części.

Nowszą metodę stworzył Rudolf Bratler (Mitteilg. d. k. k. Versuchsamt Wien 4, 60 — 65, 1915), która polega na próbie rozpuszczalności asfaltu w azetonie i na reakcyi diazobenzolowej. Bratler odpowiednio przygotowany 1 g. bitumu nalewa acetonem i obserwuje fluorescencyę ; potem roztwór ten odparowuje, pozostałość zbiera przy pomocy ługu sodowego i dodaje kilka kropel roztworu diazo-benzol — chlorowego. Äsfalt naturalny daje brunatny, nie fluoryzujący wyciąg acetonowy i negatywną reakcyę diazonową. — Smoła petrolowa daje wyciąg brunatny do żółtego z silnie żółto zieloną fluorescencyą i negatywną reakcyę diazonową, asfalt sztuczny daje wyciąg żółty, ciemno zieloną fluorescencyę i pozytywną reakcyę diazonową. — Nadto asfalty naturalne wywiązują silne siarkowodory, w przeciwieństwie do asfaltu petrolowego i sztucznego, w których brak ich zupełny.

Marcusson opracował metody ustalania drogą analizy jakościowego składu masy asfaltowej ze względu na obecność w niej produktu sztucznego a ostatnio podaje także sposoby ilościowego oznaczenia tego materyału. (Z. f. angew. Chemie 1913, I. 91). Metody te są przez sfery fachowe jeszcze dyskutowane.

Äsfait naturalny tworzy liczną gromadę odmian, różniących się między sobą własnościami îizycznemi a do pewnego stopnia także chemicznemi.

Stan ich skupienia może być różny ; od stałego, o twardości zbliżonej do gipsu, aż do ciekłego. Gatunek stały jest ostateczną już formą przemiany ropy i powszechnie określa się go nazwą „asfalt“ (smołowiec, bitum), gatunki płynne o różnej gęstości, tworzące pośrednie ogniwo między ropą a asfaltem, nazywamy terem górskim (Goudron mineral, smołą ziemna, dziegiedź ziemny, maź, gudron, malta). Ter górski wsiąkał w pewnych warunkach w skały wapienne, dolomity lub piaskowce i wytworzył impregnacyę, którą zwiemy skałą bitumiczną.

R. Kayser grupuje asfalt naturalny w sposób następujący :

1.    Äsfalty właściwe, składające się tylko ze substancyi organicznej, pojawiające się w formie siarkowych połączeń wodoru.

2.    Äsfaltoidy, zwane przez nas terem górskim, są czystym asfaltem, występują jednak w formie roztworu asfaltu stałego w płynnych albo stałych węglowodorach. Od ilości tych ostatnich zależy, czy produkt ten jest mniej lub więcej ciekły.

3.    Skały bitumiczne są to porowate wapienie, dolomity lub piaskowce nasycone terem górskim, a wciśnięte warstwami między inne skały od asfaltu wolne.

Äsfalt naturalny charakteryzuje się barwą brunatno-czarną do głęboko czarnej, przełom ma muszlowy i silny połysk, przez pocieranie i podgrzanie nabiera własności negatywnie elektrycznych. Zapala się stosunkowo łatwo od zwykłego płomienia i pali się płomieniem wydzielającym wiele sadzy i dymu, natomiast mało popiołu.

W zwykłej temperaturze jest w różnym stopniu twardy, przytem kruchy, pod działaniem ciepła mięknie i staje się plastycznym ; są gatunki czyste i zanieczyszczone mechanicznie złączonemi domieszkami.

punkt topliw. 130-165 C.

ciężar właść. 1-39—1-96

twardość

Poszczególne gatunki asfaltu różnią się między sobą własnościami nieraz znacznie. Pogląd na nie daje tabela Lindenberga; asfalt z :

Trinidad

Maracaibo

1-091 1-041 1-103

Chemicznie składają się asfalty z węgla, wodoru, siarki oraz małych ilości tlenu i azotu. Stosunek poszczególnych składników ulega wachnieniom. Poniższa tabela przedstawia tylko skrajne ilości, zebrane z różnych analiz, przyczem jednak zaznaczyć wypada, że chemiczne badania asfaltu wykazują dotychczas jeszcze znaczne luki.

Barbadoes

Syryi

3-4

O O LO

IS

Asfalty wykazywały zawartość :

węgla od 65.92 do wodoru siarki tlenu azotu

7.31

1.40

0.40

0.00

89-40 ⁰/o 12-00 „ 10-06 „ 11-54 „ 1-70 „

Asfalt petrolowy.

Wobec niewątpliwego pochodzenia asfaltu z ropy nasuwa się sam przez się wniosek, że można wykorzystać nasze współczesne urządzenia techniczne w ten sposób, by sztuką zastąpić naturalne warunki i procesy i tworzyć asfalt drogą fabryczną. Powstał na ten temat cały szereg sposobów i systemów (Beyerby, Jeny, Rave i i.),, wszystkie one dążą do wytworzenia asfaltu z pozostałości po desty-lacyi ropy. Usiłowania te uwieńczone zostały dobrym skutkiem a otrzymany tą drogą asfalt jest z naturalnym identyczny i doskonale nadaje się do wielu celów przemysłowych i budowlanych, nie ustępując w zaletach naturalnemu, jednak o fabrykacyi jego na wielką skalę niema na razie mowy.

Nazywamy go „asfaltem petrolowym“ (Petrolasphalt), zamiast należącą mu się słusznie nazwą „asfalt sztuczny“, gdyż ta ostatnia nazwa przyjęła się powszechnie dla surogatu asfaltu, otrzymywanego z pozostałości po destylacyi teru z węgla kamiennego.

Asfalt.

Asfalt (smołowiec, smoła ziemna) dzieli się na szereg gatunków, nazywanych według ich miejsca pochodzenia. Ta klasyfikacya zachowuje się również w handlu, mimo że nie jest wcale ścisłą, gdyż pokłady z tej samej kopalni, leżące tuż obok siebie, okazują często własności dość różne.

Asfalt syryjski (smoła żydowska)

jest najdawniej znanym gatunkiem i pochodzi z morza Martwego w Palestynie. Starożytni pisarze Strabo, Diodorus, Siculus ii. pozostawili obszerne opisy, mówiące o jego pochodzeniu, eksploa-

tacyi i użyciu. Między innemi powiadają oni, że gdy asfalt rozpoczyna się wydobywać z dna morza na jego powierzchnię to wzdyma się ona we fale i unoszą się z niej dymy i kłęby siarkowej pary, w której złoto, srebro i miedź traci swą barwę.

Äsfalt syryjski należy dziś do najcenniejszych gatunków, ma ciężar właściwy Г103, poczyna topnieć w temperaturze około 135° C., kolor ma czysty czarny. Rozpuszcza się częściowo w alkoholu, eterze i benzolu a w zupełności w oleju terpentynowym i innych olejach eterycznych, nadto w nafcie, siarkowodorze i chloroformie. Älkalie i kwasy, z wyjątkiem skoncentrowanego kwasu siarkowego — nie działają.

Kilka źródeł gorących, wpływających do morza wnosi tam ze sobą roztopiony asfalt, który w wodzie tężeje w bryły i pływa po powierzchni, utrzymując się na niej dzięki temu, że morze ma tam znaczną gęstość wynoszącą około 9o/₀. Bryły asfaltu pędzi wiatr do brzegu i na nim je osadza, tam go się też kopie, albo robotnicy wyjeżdżają na tratwach na pełne jezioro i na niem go wyławiają.

Oprócz pokładów morza Martwego istnieje w Syryi jeszcze kilka innych mało znaczących.

W ogólności asfalt syryjski eksploatuje się dziś w ilościach stosunkowo niewielkich. Wobec wysokiej jego ceny handlowej i kruchości znachodzi w budownictwie małe zastosowanie, natomiast

używany bywa szczególnie do fabrykacyi laku.

Äsfald Trinidad (z jeziora i lądowy).

Pochodzi on z wyspy tej samej nazwy w archipelagu Äntylli, jest własnościami zbliżony do syryjskiego, różnicę zaś stanowi barwa, która nie jest czystą czarną, ale wpada w brunatną, co szczególnie daje się zauważyć na asfalcie sproszkowanym; nadto ma ten gatunek znaczną przymieszkę substancyi mineralnych tak, że po spaleniu go pozostaje 33—47°/₀ popiołu. Punkt topliwości wynosi 130° C—165° C, ciężar właściwy wynosi 1*39 —1‘96, rozpuszcza się podobnie jak astalt syryjski.

Äsfalt z wyspy Trinidad zajmował do niedawna w produkcyi światowej pierwsze miejsce ; przyczyniała się do tego powodzenia jakość materyału, obfitość pokładu i łatwa komunikacya z wyspą. Wydobywa się go z jeziora leżącego w środku wyspy a oddało-nego od wschodniego brzegu morskiego o około 3 km. Sam brzeg morski stanowią stromo ułożone czarno lśniące masy asfaltu, wspinającego się ławicami na 20 m i wyżej nad poziom morza. Droga ze statku do jeziora wyrobiona jest również w asfalcie. Im bardziej zbliżamy się nią do jeziora, tern temperatura terenu zdaje się być więcej podniesioną, w końcu drogi zaś odsłania się widok na samo jezioro.

Ma ono być kraterem oddawna nieczynnego wulkanu szlamowego ; powstałe w nim jezioro smolne zajmuje powierzchnię około 40 ha i pokryte jest w zupełności asfaltem, którego warstwra ma głębokość dochodzącą do 6 m. Przy brzegu masa jest stężałą, ku środkowi natomiast więcej rozmiękłą, miejscami widać na powierzchni jeziora wrzący asfalt, który mimo swej podniesionej temperatury nie wydziela gazów ani pary. Zwierciadło jeziora porysowane jest szczelinami, wypełnionemi wodą nadającą się do picia, rzekomo przebywają w niej ryby i żaby. W porze deszczowej cała powierzchnia jeziora tężeje tak, że przejść ją można z łatwością we wszystkich kierunkach, za to w porze letniej asfalt mięknie i stopa grzęźnie.

Eksploatacyę z jeziora prowadzi się przeważnie w porze chłodnej. Äsfalt kopie się na jeziorze w miejscach dogodnych, dowozi taczkami do brzegu jeziora, a stąd transporterami powietrz-nemi do okrętu, względnie do kotłów odczyszczających masę. Powstające skutkiem wybierania asfaltu doły wypełniają się w krótkim czasie same przez się nowemi masami sinołowca mimo, że ubytek jest stosunkowo znaczny, bo wynosi rocznie około 100.000 ton.

Właściwie istnieją dwa gatunki asfaltu Trinidad, lądowy i z jeziora, różnią się one tern, że pierwszy ma więcej obcych domieszek, aniżeli drugi. Pokłady lądowe eksploatuje La Brea Co., a asfalt z jeziora „Trinidad Äsphalt Compagnie“.

Obydwa gatunki są zresztą stosunkowo znacznie zanieczyszczone, ilość bezwartościowych domieszek dochodzi w nich nawet do ²Is tak, że przyjąćby można przeciętny skład na Ç: bitumu, a po jednej trzeciej na ziemiste ^domieszki i wodę. Najbardziej zanieczyszczonym jest asfalt lądowy, asfalt z jeziora jest czystszy, ale jakość jego także nie jest w calem jeziorze jednostajną, mianowicie partye ze środka jeziora mają znacznie mniej zanieczyszczeń, aniżeli przy brzegu.

Äsfalt z wyspy Trinidad wysyła się na cały świat, transportowanie w nim materyałów bezwartościowych podrożyłoby niera-cyonalnie koszta transportu a więc i cenę aslaltu, dla uniknięcia tego, asfalt oczyszcza się przed wysyłką z domieszek.

Używany do tego sposób jest dość niedokładny, cały proceder ogranicza się do podgrzewania asfaltu w kotłach przez przeciąg około 12 godzin, w tym czasie woda odparowuje a pozostały materyał roztapia się, na wierzch roztopionej masy wypływają domieszki roślinne i te zczerpuje się chochlami, natomiast cięższe, ziemiste zanieczyszczenia, opadają na dno. Oczyszczony tym sposobem i jeszcze płynny asfalt odlewa się z kotłów do beczek i to tak ostrożnie, by nie zabrać zgromadzonych na dnie kotła zanieczyszczeń.

Ten proces oczyszczania obok swej niedokładności ma i tą wadę, że pewna ilość smołowca skutkiem przegrzania ulega rozkładowi, który w badaniach Cumenge’go wyraża się przez większą ilość stałego węgla, znachodzonego w asfalcie tą drogą oczyszczonym, aniżeli w surowym. Powyższe braki zrodziły szereg pomysłów nowych, zdążających do ulepszenia starej, prymitywnej metody.

W handel idzie tylko odczyszczony trinidad, dla oznaczenia go przyjęła się prawie powszechnie nazwa: „Asphalte Trinidad epure“.

Pokłady w Ameryce.

W ostatnim czasie Ameryka poczęła się wybijać na pierwsze miejsce w produkcyi asfaltu, odkryto tam pokłady w porównaniu z dotychczasowymi*—olbrzymie. Do takich należą kopalnie w Venezuela szczególnie jedna z nich, mianowicie kopalnia w Guanaco dostarcza smołowiec prawie czysty.

Pokłady jeszcze większe od poprzednich posiada Meksyk w okręgu Soła della Maria. Odkryto je przypadkowo, mianowicie poszukiwacze nafty natrafili na pokłady smołowca, które zajmują około 20 mil kwadratowych. W masie odznacza się on barwą czarną, sproszkowany zaś brunatną i wydziela silny zapach. Charakteryzuje się tern, że wrzucony do gorącej wody mięknie, poszczególne cząstki opadają na dół, podczas gdy reszta trzyma się w górze, we wrzącej wodzie asfalt ten roztapia się i tworzy kożuchowała powłokę na wierzchu. Pod działaniem eteru lub oleju terpentynowego rozpuszcza się około połowa masy, pozostałość stanowią cząstki czarne, ziarniste, topiące się dopiero w tempera-

Äsfalt meksykański, przedewszystkiemzaś kubański, ma w handlu nazwę „Äsfalt Chapota“.

turze ponad 100°. Roztwór w eterze ma barwę ciemno czerwoną a po odparowaniu eteru pozostawia czerwoną, przejrzystą, miękką masę.

Szczególnie interesującym jest asfalt kanadyjski; towarzyszy on ropie w miejsce parafiny i uzyskuje się go w tym wypadku przez destylacyę ropy, jako jej pozostałość. Zdarzają się tam jednakowoż także czyste pokłady asfaltu, zalegające niejednokrotnie znaczne obszary ; przyjąćby więc można, że odbył się tu zupełnie naturalny proces destylacyi.

Z innych pokładów w Ämeryce zasługują jeszcze na uwagę pokłady w Texas i Ärkanzas.

W ogólności o asfaltach w Ämeryce wydobywanych powiedzieć można, że mają przed sobą olbrzymią przyszłość i że rozmiarem pokładów oraz jakością materyału, przewyższają wszystkie inne znane kopalnie. Jeżeli omawiając je unikam użycia dla nich nazwy asfalty amerykańskie, to dlatego, że pod tą nazwą figuruje często gatunek, nazwany u nas petrol-asfaltem.

Nadto znachodzi się asfalt na wyspach Indyi wschód., na Uralu, w małych ilościach w Dalmacyi, na Węgrzech i t. d.

Uczeni nawiązując do hipotezy, że powstaje on z nafty i opierając się na tern, że dotychczas się pojawiał prawie zawsze w jej sąsiedztwie twierdzą, że należy go się spodziewać wszędzie tam, gdzie występuje ropa.

Ter górski.

Ter górski (goudron mineral, malta, elateryt, smoła ziemna, dziegiedź ziemny) jest asfaltem mniej lub więcej ciekłym, uważany bywa za niedokończoną formacyę asfaltu stałego, albo też za asfalt stały, rozpuszczony w węglowodorach.

Barwę ma ciemno-brunatną do czarnej, ciężar właściwy czystego teru górskiego wynosi średnio 0’89, w stanie czystym znachodzi się go jednak w naturze rzadko. Miejscami wypływa on

wprost z ziemi, gdzieindziej znowu ukazuje się wsiąknięty w warstwy piasku.

Odznacza się charakterystycznym silnym, ale znośnym za

pachem.

Ogrzewany do temperatury 200° C. wydziela olejową sub-stancyę zwaną petrolenem; ma ona matowo-żółtą barwę, przy—12a C. jeszcze się nie zestala. Petrolen ma być tą materyą, która ter górski czyni płynnym.

Skały bitumiczne.

Szczególne znaczenie w budownictwie mają skały bitumiczne. Powstanie ich tłumaczy się tern, że w pewnych warunkach ter górski, wysoką temperaturą znacznie rozrzedzony, wsiąknął w pory wapienia lub marglu, rzadziej innego kamienia. Ilość teru impregnującego skałę jest różną i waha się od 1—35%. W ścisłym związku z tą ilością pozostają własności skały i barwa a wartość jej rośnie w miarę zwiększającej się zawartości teru. W odniesieniu do poszczególnych składników dobroć skały wzmaga się, gdy skała zawiera jak najmniej węglanu magnezyowego i krzemionki.

Im tej ostatniej mniej znachodzimy, tern miększą będzie skała i tem dokładniej poszczególne cząstki wapienia zostały terem impregnowane. Przebieg impregnacyi nie został dotychczas zbadany, to jednak jest pewne, że podlegał on rozmaitym lazom i warunkom, co doskonale daje się zauważyć na szlifie skały bitumicznej: pod mikroskopem ukazują się w niej poszczególne cząsteczki wapienia, jedne tylko na brzegu otoczone terem, inne zaś w zupełności impregnowane.

Zależnie od ilości zawartego w skale bitumu ma ona kolor szary do ciemno-brunatnego, na słońcu barwa jaśnieje. Podgrzana wydziela charakterystyczny zapach, w wyższej temperaturze gatunek tłusty rozpada się w proch, chudy zaś tylko rozmięka, skała nabiera przez pocieranie własności magnetycznych.

Fizyczne i chemiczne własności skał bitumicznych mogą być nawet w tym samym pokładzie zmienne, jedne partye są mniej, inne więcej terem nasycone, zależnie od tego, jak długo i w jakiej ilości tenże na nie oddziaływał. Obok kamienia „chudego“ t. z. ubogiego w ter, występują partye „tłustego“ a więc zasobniejszego, między temi znachodzić się mogą części „głuchej“ skały bez teru, albo wyjątkowo tłuste, przesycone.

Oznaczenie ilości bitumu zawartego w skale jest dla oceny jej jakości i użyteczności bardzo ważne, w sposób łatwy i przystępny oblicza się ją następująco:

Drobną ilość kamienia rozciera się w jakikolwiek sposób na pył, odważa się go możliwie najdokładniej, wysusza i poddaje działaniu oleju terpentynowego. Bitum rozpuszcza się w nim w zupełności, po ukończeniu tego procesu oddziela się płyn od części stałych, poczem jedno i drugie poddaje się działaniu powietrza, pod którego wpływem terpentynowy olej szybko się ulatnia, a pozostaje jako rezultat procesu z jednej strony pył kamienia, z drugiej wydzielony z niego asfalt. Jedną z pozostałości waży się i oblicza z tego skład procentowy skały; dla kontroli można analogiczne obliczenie przeprowadzić i z drugim składnikiem.

Rozmaitość składu chemicznego przedstawia poniższa tabela, podająca zarazem w nagłówku wybitniejsze kopalnie;

Kamień bitumiczny z pokładów.

■d;.

i?

Val de Travers

Seyssel

Pyrimont

Lobsann

Ragusa

Cesi

Roccamorice

Limmer

Vorwohle

bitum.....

węglan wapna. siarczan wap. . . Tlenek gliny i żelaza    .    .    .    .

Ю-15 8*15 12-32 8*92 7*15 : 12*46 14 30 84*401 91*30 71*43 88*21 73*76 77*53 I 67‘00

¹    ¹    ¹    ¹ I _

8-50

80*04

1*72 i 2*63

0*25

0*30

0*15

0*45    0*10

0*45

0*20

1*70 I 0*40

4*03

•t

0*55

4*77

1*18 : 2*11

Do szczególnie dobrych i czystych gatunków zaliczają się pokłady w Dalmacyi, zawierają one bitumu 30—35°/₀ a skała wapienna, w którą on wsiąknął, odznacza się wyjątkową czystością.

Eksploatuje się pokłady albo przez odkrywkę, o ile nie leżą pod zbyt grubą warstwą innych materyałów — albo przy użyciu sztolni, lub wreszcie szybów. W takich kopalniach znaczną trudność sprawiać może woda, natomiast nie ukazują się w niej szkodliwe gazy. Zdarza się często, że wskutek zaszłych ongiś przerzutów warstw skorupy ziemskiej, pokład skały bitumicznej nagle się urywa, a dalszy ciąg jego występuje wyżej lub niżej.

We wszystkich pokładach znachodzą się skamieniałości resztek fauny morskiej, jak ammonity, belemnity, koprolity i i.

Pierwotnie wykorzystywano skały bitumiczne w ten sposób, że wytapiano z nich asfalt. W tym celu kamień rozdrabniano i wrzucano go do stojących cylindrycznych retort, w których go podgrzewano. Pod wpływem temperatury asfalt wytapiał się i spływał rurą spustową do zbiornika, zaś uchodzące pary kondenzowały się w rurze chłodnikowej. Na tej drodze otrzymywano około 16%. teru, z ilości tej po dalszej destylacyi otrzymywano około 32" asfaltu. Własność jego różni się od syryjskiego i trinidad, bo rozpuszcza się on w olejach eterycznych i alkoholu tylko częściowo, nie jest tak kruchy, jak poprzednio wymienione gatunki a gnieciony w palcach mięknie pod wpływem ciepła ręki i daje się wyciągać w długie nitki.

Ten Sposób przeróbki był kłopotliwy i nierentowny, został też w zupełności zarzucony z chwilą wynalezienia lepszego zastosowania skał bitumicznych w praktyce.

Doniosłe to odkrycie zawdzięczamy przypadkowi. W rozwoju techniki odgrywał on zawsze pierwszorzędną rolę i na początku prawie każdego postępu w tej dziedzinie doszukać się go można. Tak i tu na drogach, któremi wożono z łomów kamień bitumiczny, zauważono po pewnym czasie w nawierzchni zmiany, dające wiele do myślenia. Jest rzeczą naturalną, że przy przewozie kamieni otrząsał się z nich pył i padał na szosę, wylatywały drobne i większe kamyki i — rozcierane kołami kursujących często wozów wgniatały się w tor jezdny, mieszając się z jego pyłem i błotem. Z biegiem czasu nagromadziła się tego na gościńcu spora ilość a wraz z tern nawierzchnia stwardniała, zniknął z niej proch i błoto, przestała reagować na zmiany temperatury, słowem nabrała własności, których tak poszukiwano a dotychczas innymi materyałami uzyskać nie potrafiono. W ten sposób powstała droga o nawierzchni z asfaltu ubijanego. Pierwszym, który poczynione powyżej spostrzeżenia ujął w pewien system i począł go stosować

СЧ

przy budowie dróg był inż. Л. Meneau z Bazylei. Początki miał on bardzo trudne, wiele rzeczy mu się nie udało, inaczej zresztą być nie mogło i to jego zasług wcale nie umniejsza. Po szeregu doświadczeń, które doprowadziły do odkrycia najwłaściwszego sposobu użycia skał bitumicznych, zastosowanie ich wzrosło do rozmiarów olbrzymich. Według prof. E. Nöthlinga wykonano do końca roku 1897 bruków z asfaltu ubijanego: w Londynie 185.380 mä, w Paryżu 357.260 m², w Berlinie 418.400 m², we Wiedniu 82.450 mä. Dziś cyfra ta wzrosła wielokrotnie, każde większe miasto, którego zarząd dba o porządek i zdrowotność, stara się ulice swe asfaltować.

л.    ::

i-:

rh    7    M,-.    V,":i

/: 7 7; :-.'i o;H.7:r,:;;ń'/-

.’"л.    'Ч-:-

' on O.¹ KS* :лиЬ5:- V

■' :.^--ППмС;:    -;:лй;.г    :

.' п ()-:Ч SI; эллп ■£ v<..v

: 4⁻

’•Г r r?^    : *v

• *    :    -.V    :    .

^ï7*ih::    17 77;

!■ ; ••

: 7 7.7 :777Т£Л    vï.--⁷

■y.

III. Äsfalt naturalny w budownictwie.

Lane płyty asfaltowe.

Wentylacya poddasza.

XI. Kity asfaltowe.

III. Äsfalt naturalny w budownictwie.

W budownictwie a w pierwszym rzędzie w budowie dróg znalazł asfalt naturalny zastosowanie w dwojakiej formie : jako asfalt u b ij a n y i 1 a n y. W obydwóch razach zalety tych materyałów wystąpiły z taką siłą, że z chwilą, w której je poznano i nauczono się sporządzać asfalt w sposób właściwy, budowa ulic i chodników asfaltowych rozwinęła się i wzrasta z dniem każdym, gdyż dobrze zbudowana nawierzchnia asfaltowa przedstawia wszystkie wymagane i poszukiwane zalety a więc: trwałość, elastyczność, hygienę i względną taniość. Ulica asfaltowana nie wytwarza pyłu właściwego innym materyałom, a tak uciążliwego w wielkich miastach, nawierzchnia ulicy stanowi jednolitą całość bez wgłębień i spojeń, w których gromadzą się i z których wylęgają miliardy bakcyli a w pierwszym rzędzie tyfusu i gruźlicy. Porównanie najtrwalszego materyału brukowego t. z. granitu z asfaltem pod względem zdrowotnym, okazuje nadzwyczajną wyższość tego drugiego. Badania prowadzono w ten sposób, że płytkę szklanną, powleczoną lekko gliceryną, wystawiano w ulicach brukowanych granitem na powietrze, pył unoszący się w niem osiadał na płytce i mógł być pod mikroskopem dokładnie zbadany. Obserwacya okazała, że w pyle ulic brukowanych granitem, spowodowanym ruchem wozów, koni i ludzi, unosi się mnóstwo bardzo drobnych cząsteczek kwarcu o wielu ostrych krawędziach. Wraz z powietrzem wdechują ludzie masy tych niewidzialnych ostrych cząstek, raniących organy oddechowe i wywołujących choroby krtani i płuc. W przeciwieństwie do powyższego, pył ulic asfaltowych składa się tylko z cząsteczek ziemistych i organicznych. Wreszcie asfalt tłumi hałas wywoływany silnym ruchem na ulicy i stanowi prawdziwe błogosła-wieństwo dla osób pracujących umysłowo i nerwowych. Dla kursujących po takim bruku pojazdów przedstawia on również szereg pierwszorzędnych ulg, przedewszystkiem potrzeba na asfalcie mniejszej siły, tarcie bowiem jest niewielkie a nadto nie wstrząsa pojazdem, wskutek czego zużycie tegoż jest mniejsze. Wreszcie praca nad utrzymywaniem porządku i czystości, ogranicza się do spłukania ulicy silnym prądem wody i daje powierzchnię tak czystąy jak przy żadnym innym bruku.

Na utrzymanie czystości pokładu asfaltowego, jak i na jego trwałość ujemnie działa bezpośrednie sąsiedztwo dróg żwirowanych, gdyż nanoszone z nich błoto i pył działa nanie ujemnie. Przejście z drogi żwirowej na asfaltową powinno być zawsze brukowane.

- Ulica asfaltowa nie przedstawia dla ruchu kołowego większego niebezpieczeństwa, aniżeli na innych brukach, zależy to tylko od przyzwyczajenia się zarówno przechodniów, jak i koni i woźniców. Statystyka berlińskiej straży pożarnej wskazuje, że najmniej wypadków miał ten jej oddział, który przeważnie jeździł asfaltowanemi ulicami, że więc bezpieczeństwo wzrasta w miarę powiększania się sieci dróg asfaltowanych, bo gdy ich jest mało i koń zjeżdża z bruku zwykłego na asfaltowy jest jasne, że może ulédz wypach kowi szczególnie, gdy woźnica nie ma w tych sprawach doświadczenia.

Gaz świetlny, wydobywający się z nieszczelnych rur, oddziaływa na asfalt szkodliwie, mianowicie zawarte w nim ciężkie węglowodory a w szczególności benzol rozpuszczają bitum tak, że masa cała rozmięka i traci spoistość; Zapobiega się temu przedewszystkiem należytem uszczelnieniem rurociągu, potem bardzo starannem wykonaniem betonu. W większości wypadków okazało się bowiem, że przedostawanie się gazu aż do asfaltu umożliwiło złe wykonanie betonu, który był albo porysowany, albo w miejscach łączenia się dwóch jego warstw, świeższej i starszej, nie był odpowiednio wykonany. Zapobiega do pewnego stopnia również pokrycie rurociągu żwirem a na to warstwą papy.

Sól działa na asfalt ujemnie.

Asfalt ubijany.

(Stampfasphalt, asphalt comprimé).

Materyał, przeznaczony do wykonania asfaltu ubijanego, ma być jednolity i powinien zawierać 9—12% (średnio 10%) bitumu. W naturze skały zawierają go w rozmaitej ilości, różnej niejedno-

krotnie w tym samym pokładzie, na to zwrócić należy baczną uwagę już w kopalni i przez staranne sortowanie kamienia a następnie przez umiejętne i ustawiczne badanie ilości zawartego w nim asfaltu, doprowadzić go do stanu, odpowiadającego wymogom.

Sortowanie odbywa się z grubsza już w łomie w ten sposób, że wystrzelone kawałki kamienia bierze w rękę doświadczony robotnik i z dotyku, wyglądu i dźwięku ocenia zawartość bitumu w materyale i według uznania odrazu sortuje.

Kamień o małej zawartości teru, tak zwany chudy, poznaje się po barwie szarej lub jasno-brunatnej i po metalicznym dźwięku, jaki wydaje pod uderzeniem młotkiem stalowym, w dotyku jest szorstki i rozbija się na ostrokrawężne kawałki. Kamień tłusty o zawartości około 10°/₀ teru ma barwę brunatną z odcieniem fioletowym, przypominającym barwę czekolady, odznacza się małą twardością, uderzony młotkiem nie wydaje żadnego dźwięku i nie rozpryskuje się, miększy od tego zachowuje nawet odcisk młotka.

Przy jeszcze większej zawartości asfaltu można kamień krajać nożem a jeżeli kamyki pozwalają się ugniatać w palcach, wówczas ilość teru jest już bardzo wielką.

Zawartość bitumu ponad 10% czyni bruk mniej odpornym na działanie słońca, pod wpływem jego ciepła asfalt mięknie i zachowuje odciski kół i stóp. Chudszy od powyższego źle się ubija i reaguje na zmiany temperatury, przez to tworzą się w bruku rysy, przepuszczające wilgoć a ta znowu pod wpływem mrozu niszczy spoistość masy.

Wśród mas skały dla naszych celów użytecznej, spotyka się gniazda kamienia głuchego, które tworzy wapień krystaliczny, skała kwarcowa lub marglowa, materyały te muszą być starannie wysor-tówane, gdyż obniżają wartość skały bitumicznej.

Użyteczność jej do robót asfaltowych bada się ściślej w sposób następujący: kawałek kamienia silnie się rozdrabnia, podgrzewa go i znowu rozdrabia a następnie otrzymany pył ogrzewa się dalej aż do chwili, kiedy zaczną się z niego wydzielać pary. Wówczas wsypuje się go do małej żelaznej foremki i ubija dokładnie żelaznym młotkiem na płytkę próbną, mającą zwykle 20—25 mm grubości. Po ubiciu i ostygnięciu powinna próbka okazywać wszystkie własności dobrego bruku asfaltowego, w przeciwnym razie masa wymaga dodatku czy to kamienia chudszego — jeżeli próbka okazuje się za miękką, — czy też tłustszego — jeżeli jest kruchą i przepuszczalną.

Inny, o wiele dokładniejszy sposób badania kamienia, polega na rozpuszczeniu zawartego w nim bitumu przy użyciu płynów rozpuszczających go. Ważeniem ustala się procentowy stosunek składników. Rezultat tego badania jest oczywiście o wiele dokładniejszy od pierwszego, polega bowiem na rachunku, a nie zależy od wprawy obserwatora.

Kamień asfaltowy wyłamany ze skały rozdrabnia się na pył asfaltowy i ten dopiero służy do wykonywania nawierzchni i chodników z t. z. asfaltu ubijanego a nadto stanowi także główny ma-teryał do sporządzania mastyksu asfaltowego, z którego wykonuje się asfalt lany i izolacye asfaltowe,

Kamień asfaltowy nie tylko już przesortowany, ale także na zasadzie prób i badań doprowadzony do pożądanej zawartości bitumu, rozdrabnia się przez ogrzewanie albo też maszynowo.

Pierwszym sposobem posługiwać się można przy produkcyi na mniejszą skalę w sposób następujący : bryły rozbija się młotkiem na kamyki wielkości pięści, usypuje się je cienką warstwą na dnie kotła blaszanego i ogrzewa tak długo, aż rozpadną się na drobny pył. Grubszych warstw kamienia w kotle należy unikać, gdyż wówczas nie są one w stanie równomiernie się rozgrzewać i gdy warstwa bliższa ognia nie tylko że się już sproszkowała, ale asfalt — ze stratą dla jakości pyłu — z niej się wytapia, warstwy górne nawet nie podgrzały się jeszcze należycie. Lepsze aparaty do proszkowania przez ogrzewanie mają kształt leżącego cylindra i są wewnątrz opatrzone w mieszadło, poruszające wsypany kamień, dzięki temu unika się nierównomiernego ogrzania masy i zapobiega stracie asfaltu, lepiej jeszcze działają te aparaty, gdy ogrzewa się je pośrednio.

Proszkowanie kamienia przy produkcyi na wielką skalę odbywa się na drodze mechanicznej, przez użycie odpowiednio złożonego systemu specyalnych maszyn. W jednych, t. z. łamaczach kamień gruby rozbija się na drobny, w drugich drobny proszkuje się na pył, który następnie w trzecich przesiewa się dla osiągnięcia jednostajnej wielkości ziarn. Urządzenia te mają do przezwyciężenia znaczną trudność, gdyż kamień bitumiczny, szczególnie zaś miał, jest dość lepki, a ta jego własność wywołuje niemiłe komplikacye, jeżeli konstrukcya maszyny z góry ich nie przewidziała.

Niektóre łamacze opatrzone są przyrządem, sortują-ć.y.nr równocześnie rozdrobniony w nich kamień na kilka wielkości. • Drugi rodzaj maszyn stanowią 11 u c z к ii rozbijanie kamienia wykonuje w nich szereg obók siebie ustawionych i mechanicznie poruszanych tłuczek, rozbity kamień spada przez otwory na dół i przechodzi do następnych maszyn. Otwory te nastawione są ha pożądaną wielkość, zatem przez nie przedostaną się tylko kamyki odpowiadające rozmiarem otworom, lub mniejsze od nich, natomiast większe pozostają w tłuczce aż do rozbicia.

Z łomów wychodki kamień w bryłach o rozmaitej wielkością dochodzących nawet do */4 m{, do rozdrabniania tychże na drobne kamyki (żwir) służą łamacz e, są to maszyny zbudowane bardzo silnie, w gardziel ich, opatrzoną dwoma szczękami, wrzuca się bryły, a szczeki te rozgniatają je na drobny szuter o pewnej maksymalnej wielkości, regulowanej zresztą dowolnie przez nastawienie aparatu.

Dalsze, rozdrobnienie żwiru na miał następuje przeważnie w młynkach, konstruowanych na kilka sposobów.

' i M ł y n e к к r z у ż o w у zbudowany jest w kształcie pierścienia, do wnętrza narzuca się rozdrobniony kamień przez otwór z boku, na osi obracają się tam żelazne ramiona, rozbijające licznemi uderzeniami kamyki na miał, wnętrze opatrzone jest sitami, które go przesiewają, pył o pożądanej wielkości przez nie przechodzi, większe ziarna pozostają aż do zupełnego rozdrobnienia. Pod młynkiem ustawia się ślimak, transportujący materyał do dalszej przeróbki.

Odmienną konstrukćyę reprezentują młynki zwane „P erplex*, nadające się do mniejszych produkcyi.

К o ł o t о к i, znane w innych gałęziach przemysłu, odpowiednio zrekonstruowane, oddają również przy rozdrabnianiu kamieni asfaltowych wielkie usługi. Wyróżniają się tern, że nie powodują rozpylania miału asfaltowego w powietrzu, wytwarzana przez nie mączka ma ziarna o jednostajnej wielkości i o okrągłym kształcie. Kołotoki wielkiemi i ciężkiemi kołami rozgniatają i rozcierają narzucony na talerz materyał, wskutek takiego biegu roboty łatwo powstają zbite bryły asfaltu, utrudniające pracę. Maszyny te wymagają do ruchu znacznej stosunkowo siły, do ustawienia więcej miejsca od innych maszyn rozdrabniających a nadto liczniejszej obsługi.

Nowszą konstrukcyą są desintegratory, zasadą ich budowy jest system bębnów, rotujących koncentrycznie, ale w prze-

ciwnych kierunkach, obwód bębnów stanowią ośtrokrawężne sztaby.. Wrzucony do środka kamień siła odśrodkowa przerzuca z jednego bębna na drugi, przyczem następuje rozdrabnianie;

Desintegratory pracują sprawnie i ekonomicznie przy większej produkcyi, materyał wychodzi z nich w pożądanym stopniu rozdrobniony i wymieszany. Ujemną ich stroną jest to, że kamień asfaP to wy w deshitegratorze znacznie się rozgrzeewa, skutkiem tego asfalt staje się lepki i osiada wewnątrz, powodując większe tarcie i zużycie znaczniejszej siły na jej pokonanie, wywołuje to potrzebę • czę* stego przeczyszczania aparatu.

Mimo tej wady desintegrator stoi tu zawsze na czele aparatów rozdrabniających.

-,:Ś

Jednostajny wymieszanie pyłu stanowi o jednolitej jakości ma-teryału i o dobroci wykonać się mającej roboty. Zawsze w pierwszym rzędzie na to nalęży zwracać baczną uwagę, tern większą zaś wówczas, gdy do przeróbki idą dwa materyały, jeden za tłusty, drugi“ zbyt chudy, które dopiero po zmieszaniu w dobranym stosunku dadzą pożądaną masę o zawartości 10% bitumu.

Najlepiej obydwa gatunki najpierw rozdrobnić osobno a dopiero ich pył mieszać ze sobą wę właściwych ilościach ; zmieszanie wyŁ konuje się przy użyciu stosownie zbudowanych aparatów.

;'T

Pył ostatecznie już sporządzony powinien w końcu przejść przez sita, gdyż zawsze znajdą się w nim jeszcze grubsze ziarna.

Najodpowiedniejsze są sita wielkości Nr. 14-—16, mają być one wykonane z doskonałego grubego drutu stalowego i należy je też często czyścić twardą, ostrą szczotką, by zapobiedz zabijaniu oczek asfaltem.

Do transportu materyału z jednej maszyny do drugiej ■ -И-o ile tenże nie przechodzi bezpośrednio, służą elewatory albo. ślimąki:

Sita drgające są lepsze od bębnowych, asfalt bowiem mniej na nich lepnie. Umieszczenie tego sita wymaga pewnej przezorności, bo drganie jego może się udzielić łatwo całej konstrukcyi budynku i spowodować rozluźnienie jego więźby.

Z powodu gromadzenia się w hali roboczej znacznej ilości pyłu asfaltowego w powietrzu, wprowadza się urządzenie odpylające, które nie tylko że oddziaływa zbawiennie na zdrowie pracowników,, ale pozwala zarazem zebrać najdelikatniajszy pył, będący nieocenionym środkiem przy sporządzaniu kitów asfaltowych.

Gotowy pył asfaltowy pakuje się w worki jutowe o zawartości około 50 kg. materyału i wysyła się je albo magazynuje. Magazynowanie nie powinno trwać zbyt długo, o ileby to właśnie było przewi dziane, to pył asfaltowy przeznaczony do magazynowania ni wsypuje się do worów, gdyż przez układanie ich na sobie leżącemi warstwami szczególnie w ciepłej porze roku, doprowadzić można do tego, że z całej zamagazynowanej masy wytworzy się jedna zbita bryła. W tych wypadkach lepiej już asfalt usypywać wolno na podłodze na niewysoką warstwę. Opróżnianie worów na budowie przedstawia niekiedy trudności tak, że worek trzeba przecinać, gdyż inaczej asfaltu z niego się nie wydobędzie.

Nie każda skała asfaltowa zawiera tą ściśle przez doświadczenia na 9—12% określoną ilość bitumu, sztuczne doprowadzanie kamienia do tego stosunku jest, jak widzimy sprawą dość skomplikowaną, nie dziw więc, że dla jej rozwiązania powstał szereg sposobów i patentów. Z tychże olbrzymie zakłady „Deutsche Asphalt A. G. der Limmer und Vorwohler Grubenfeldera w Niemczech przez długie lata stosowały i dziś jeszcze z powodzeniem stosują patent E. Haussera, według którego zmielony chudy kamień asfaltowy mieszano w kotłach z gorącym gudronem, przyrządzonym z trinidad épuré i asfaltu petrolowego. Do tej mieszaniny dodawano pewną ilość kwasu siarkowego, który przez swe działanie na węglan wapniowy powodował częściowy rozkład tegoż i większe jeszcze rozdrobienie ziarn pyłu, w dalszym ciągu przyczyniał się on do jednostajnego wymieszania się masy. Z czasem przeciw siarce podniesiono wiele zarzutów, szczególnie zaś ten, że z wapnem wytwarza gips, dla wytrzymałości asfaltu szkodliwy. Obecnie ilość siarki używanej do reakcyi zredukowano na 10%.

Sposób Bressona polega na rozpuszczeniu naturalnego asfaltu w odpowiednich lotnych rozczynnikach, do roztworu dodaje się następnie mielonego wapienia, w którego pory rozpuszczony asfalt łatwo się dostaje. Przez podgrzanie masy wydziela się rozczynnik a przyrządzona masa jest gotową do użycia.

Ten sposób znachodzi rzadkie zastosowanie, gdyż użycie roz-czynników, które do tego bezpowrotnie się ulatniają, podraża koszta produkcyi.

Wiele innych sposobów z tego samego względu spotkał podobny los, natomiast wspomnieć należy o specyalnym gatunku asfaltu,

i. z. kauczukowego albo elastycznego, opatentowanego przez de Caudemberga.

Korzysta on z tego, że kauczuk rozpuszczony w terpentynie albo nafcie miesza się doskonale z asfaltem, przeprowadza więc ten proces w odpowiednim stosunku składników i uzyskuje materyał elastyczny, bardzo odporny na wstrząśnienia, nadający się doskonale n. p. do bruku wzdłuż szyn tramwajowych i t. p.

Poza powyższymi specyalnymi systemami dodatkowej impre-gnacyi chudego kamienia bitumicznego, istnieje także sposób ogólnie przyjęty i dający dobre rezultaty. Nadaje się on do kamienia o różnej zawartości asfaltu, byleby ta ilość była zawsze skontrolowaną a proces impregnacyi został do niej dostosowany. Polega on na użyciu mieszaniny asfaltu trinidad épuré z asfaltem petrolowym ; ostatni ma mieć w tym wypadku wysoki punkt zapłonienia, małą zawartość parafiny i w normalnej temperaturze konsystencyę syropu. Zmieszanie obydwóch asfaltów odbywa się w kotłach o pojemności — według W. Fri es e — 4000 kg. Najpierw daje się do kotła około 2000 kg. trinidad épuré, który przy tej sposobności jeszcze się oczyszcza a następnie dodaje się około 900 kg. asfaltu pe-trolowego i podnosi temperaturę stopniowo do 180° C, gotowanie trwa w całości około 10 godzin. Po odstaniu, w czasie którego resztki piasku osiadają na dnie, przeprowadza się masę do zbiornika, w którym podtrzymuje się temperaturę około 160° C. Tak przyrządzoną masę zwiemy gudronem, tym wyrazem określamy zresztą wszystkie gatunki asfaltu, które poddano przetopieniu.

Właściwa impregnacya odbywa się w trzecim kotle, opatrzonym w palenisko do podgrzewania i w mieszadła. Do kotła wsypuje się miał kamienia asfaltowego i ogrzewa go do temperatury około 60° C., następnie wprowadza się gudron ze zbiornika w ilościach określonych naturą kamienia. Masę miesza się mieszadłami tak długo, aż żółtawo-brunatna barwa pyłu przybierze jednostajną czarną barwę z połyskiem, poczem wobec skończenia impregnacyi kocioł się opróżnia a pył odwozi do przewiewnych szop, w których usypuje się go warstwami, by ostygł. Pył tak impregnowany nazywają klinkrem asfaltowym. W szopach magazynuje się go 4—6 tygodni a im dłużej trwa magazynowanie, tern lepiej dla materyału,„ poczem miele się go raz jeszcze w desintegratorze.

Im więcej asfaltu zawiera skała bitumiczna, tern mniej wymaga gudronu i naodwrót. O właściwym stopniu impregnacyi radzi W. Friese przekonać się w ten sposób, że bierze się ciepły jeszcze pył

impregnowany w palce i ugniata: jeżeli skomprymuje się on po kilkakrotnem ugnieceniu, to jest dobrym, jeżeli szybciej przejdzie w bryłę, to ma za wiele gudronu, a jeżeli nie da się ugnieść, wówczas za mało.

Pył sztucznie impregnowany ma swoje zalety, szczególnie zaś tą, że daje możność przeprowadzania zmian w zawartości bitumu w miarę faktycznej potrzeby, np. miasta w strefie tropikalnej używają go chętnie, gdyż przez dodanie większego procentu asfaltu tri-nidad épuré do gudronu podnosi się twardość masy. Ujemną stronę jego stanowi powierzchowna tylko impregnacya cząsteczek, dająca się zaobserwować na szlifie.

Między pyłem naturalnym a sztucznie impregnowanym istnieje różnica, nie taka jednak, by ten drugi był zupełnie bezwartościowym, przeciwnie w praktyce daje się on doskonale używać, brak nam tylko dotychczas dat, na zasadzie których możnaby ustalić zakres jego stosowania i porównać zalety i wady z pyłem naturalnym.

Jeżeli mimo to pył sztuczny nie cieszy się tern zaufaniem, na jakie zasłużył, to przyczyna tego leży w czem innem. Oto na rynku handlowym ukazał się produkt zwany również sztucznym a będący właściwie fałszerstwem, mianowicie pył czystego zwykłego wapienia impregnowany terem z węgla kamiennego czyli asfaltem sztucznym. Jest to materyał bezwartościowy a używany bywa albo sam, albo też jako domieszka do pyłu naturalnego, do czego kusi przedsiębiorcę wzgląd na nizką jego cenę.

Wojna i spowodowana nią blokada, która nie dopuściła asfaltu z kopalń zamorskich do Niemiec, doprowadziła do skombinowania mieszaniny czysto wojennej. Mianowicie w miejsce czystych skał sycylijskich zaczęto mięszać pył sycylijski, z pyłem sporządzonym z popsutego i usuniętego z nawierzchni ulicy asfaltu ubijanego. Dodatek ten — o ile nie przekraczał granicy 50% — nie obniżał jakości masy. Wyklucza się jednak od przeróbki na ten cel taki gruz asfaltowy, który ma łupkową strukturę, lub jest wilgotny. Doświadczenie poucza, że pył pochodzący z łuszczącego się asfaltu daje asfalt, który także się łuszczy.

Wykonanie asfaltu ubijanego.

Przed użyciem pyłu asfaltowego należy go podgrzać; przez ło odpędza się resztki wilgoci w nim zawartej a zarazem cząstki

Wielkość względnie pojemność aparatów ruchomych jest różną; ich zasada konstrukcyjna polega przeważnie na budowie leżącego cylindra, obracanego ręcznie lub mechanicznie.

asfaltowe doprowadza się do takiego stanu rozmiękczenia, w którym pod naciskiem, względnie ubiciem przechodzą one z sypkiego pyłu w spoistą jednolitą masę, twardą i nieprzepuszczającą wody, przypominającą więc skałę asfaltową w naturze a nawet od niej twardszą i jednostajniejszą.

Wysokość temperatury podgrzania zależy od natury asfaltu, «krajne granice wynoszą 105—150° C, poniżej nie odparuje jeszcze w zupełności wilgoć, powyżej tej granicy ulatnia się z materyału zbyt wiele lotnych składników, mających wpływ na jego spoistość. Pył traci wówczas także bitum, co uwidocznia się na zewnątrz sil-nem dymieniem ; nawierzchnia wykonana z tak przepalonego asfaltu, niszczy się w bardzo krótkim czasie. Dla uniknięcia tych ujemnych skutków podgrzewania i wypośrodkowania odpowiedniej temperatury, należy materyał jak najczęściej próbować.

Do podgrzewania służą aparaty ruchome albo stałe. Pierwsze są bardzo wygodne, dają się łatwo transportować, przez co dostawa gorącego asfaltu na miejsce użycia nie wymaga kłopotu i zachodu. Ujemną ich stroną jest dym i niemiły swąd, jaki wydzielają na ulicy.

Przez środek biegnie poziomy wał wydrążony i opatrzony otworami, przez nie uchodzą gazy, wydzielające się z asfaltu w czasie podgrzewania do wydrążenia w wale a następnie wychodzą na zewnątrz. By całą tę operacyę, odbywającą się na ulicy, uczynić dla mieszkańców mniej uciążliwą, łączy się często wylot wału z znajdującem się pod cylindrem paleniskiem, pod którem wydzielone z wnętrza cylindra gazy się spalają. Do podgrzewania służy piecyk szybowy, wyłożony wewnątrz szamotą, będący dla siebie odrębną całością na kółkach, można go bowiem pod aparat dowolnie podsuwać lub wysuwać. Opala się go przeważnie koksem, ale tylko pośrednio tak, że pył nie przypala się do ścian a ciepło nie działa w jednem miejscu zbyt intenzywnie.

Przy podgrzewaniu nadaje się cylindrowi powolny ruch obrotowy.

Wsypywanie asfaltu do cylindra i opróżnianie go odbywa się zasuwą, przy manipulowaniu nią należy ogień odsunąć daleko, gdyż pył asfaltowy zajmuje się łatwo; wprawdzie ten pożar nie przedstawia zbyt groźnego niebezpieczeństwa, powoduje jednak chmury gryzącego dymu.

Zawsze jeszcze często używane prymitywne aparaty ruchome do podgrzewania są postrachem i plagą ulic, w których asfaltowanie się wykonuje, zarówno gryzące pary, jak i dymy z paleniska uchodzące, dają się w ważkich i gęsto zabudowanych ulicach miasta dotkliwie mieszkańcom odczuć. Uniknąć tych nieprzyjemności można przez użycie aparatów nowszych konstrukcyi albo stałych.

Aparaty stałe buduje się w tych miastach, w których prowadzi się nieprzerwanie większe lub mniejsze, nowe lub rekonstrukcyjne roboty. Aparat ustawia się w jednej z istniejących fabryk asfaltu lub papy. Zasadniczo składa się on z kotła wmurowanego,, którego ściany ogrzewają gazy dochodzące z paleniska, we wnętrzu kotła na osi pionowej obraca się mieszadło, utrzymujące w stałym ruchu wsypany pył. Pojemność kotła odpowiada zwykle tej ilości, którą dwukonna furmanka na jeden raz zabrać może.

fili

ли

" ~~ ,

2Ш

Fig. 1. Wóz do ogrzewania pyłu (Masch. fabr. „Calbe a. S.“). Do ogrzewania pyłu asfaltowego tam, gdzie wykonuje się roboty stosunkowo niewielkie, używa się także specyalnie skonstruowanych wozów. Dają się przewozić w miarę postępu asfaltowania na coraz to inne miejsce.

Asfalt podgrzany wysypuje się z kotła do skrzyń drewnianych, przykrywa się je drewnianem wiekiem, albo grubymi kocami i w ten sposób furmankę za furmanką wysyła na plac budowy. Äsfalt nie traci w drodze wiele z temperatury, zapobiega temu z jednej strony drewniana skrzynia, z drugiej zaś jego natura, odznaczająca się słabem przewodzeniem ciepła: dzięki temu z trudnością pochłania on ciepło, ale też równie trudno je wydziela.

Pył asfaltowy podgrzany do około 130°„C. ma tą własność, że po ubiciu względnie sprasowaniu przechodzi z powrotem w skałę bitumiczną, której siła i trwałość zależy od jakości użytych materyałęw i od umiejętnego i starannego wykonania roboty i to nie samej tylko asfaltowej, ale i budowy podłoża pod nią, oraz wszystkich tych robót pomocniczych, dla których asfaltowanie jest już ukoronowaniem dzieła.

Äsfaltu ubijanego używa się do budowy nawierzchni dróg i chodników, zaliczonych ogólnie do najtrwalszych i najzdrowszych, nadto do robót podwórzowych a także wewnętrznych.

Ułożenie go na zewnątrz zabiera około 25 cm. przestrzeni na grubość, albo więc o nią ulica zostanie podniesioną, albo też pokład asfaltowy zostanie w teren wkopany. Unikać należy asfaltowania ulic o silnych spadkach, ponad 20%, komplikuje to bowiem robotę i przedstawia niebezpieczeństwo dla osób i koni.

Pokład pod asfalt bywa najczęściej betonowy o grubości 15 do 20 cm., zależnie od ruchu panującego na tej ulicy i od rodzaju gruntu. Beton wykonuje się z mieszaniny 1:3:5,    1:3:4 lub

1:2:5 przy użyciu.cementu portlandzkiego wolnowiążącego i ostrego żwiru o śred. 2 do 6 cm. Grunt pod betonem powinien być twardy, nie może się on poddawać ciśnieniom, a dla ostrożności dobrze bywa, gdy przed wykonaniem grunt się dodatkowo ubije lub przewałkuje. Beton przed nałożeniem asfaltu ma być nie tylko zupełnie związany, ale i suchy, powinien więc tężeć i schnąć w czasie pogodnym 3 dni a w wilgotnym 5 i dłużej, dopiero potem można przystąpić do wykonania asfaltu. Äsfaltowanie prowadzi się jednak tylko w suchej porze roku a przynajmniej w dniach nie deszczowych, w przeciwnym razie wilgoć zawarta w betonie przemienia się pod działaniem gorącego asfaltu w parę wodną i tworzy między betonem a asfaltem niedostrzegalną warstewkę izolacyjną, albo powoduje tworzenie się pęcherzy między pokładem a warstwą asfaltu, albo nawet w niej samej ; przez to osłabia się jej spoistość i powstaje miejscowe łuszczenie się nawierzchni, a nawet sfałdowanie się jej na znaczniejszej przestrzeni.

Użycie pokładu z cegieł zamiast z betonu jest możliwe tylko w zamkniętych ubikacyach, gdzie jednak asfalt ubijany znachodzi rzadko zastosowanie; przy asfaltowaniu ulic taki pokład nie jest odpowiedni. Pokład pod asfaltem musi być bowiem płaszczyzną jednolitą, odporną zarówno na działanie wilgoci jak i zmian temperatury, tymczasem cegła, jako ciało mniej lub więcej porowate, wciąga chętnie wodę, ponieważ leży niedaleko od powierzchni, ulega łatwo działaniu mrozów, które wskutek zawartej w niej wilgoci ją kruszą

i rozsadzają. Pokład ceglany zmienia się więc po jednej zimie w pokład z gruzu, który z jednej strony ulega naciskowi z góry, z drugiej łatwo wgniata się w wilgotną ziemię, a rezultatem tego jest rychło występujące rysowanie się i pękanie nawierzchni. Nie tylko zresztą wilgoć i zimno, ale także pora gorąca ujawnia ujemne skutki pokładu z cegieł. Pod wpływem promieni słonecznych asfalt mniej lub więcej rozmięka i wciska się sam, albo gnieciony kołami wozów, w spojenia cegieł, które zaczynają się na powierzchni asfaltu czem raz wyraźniej rysować. Powstają wgłębienia i krawędzie, a za niemi idą wyboje i zniszczenie całej powierzchni ulicy. Dodać wreszcie wypada, że stałość gruntu ulega ustawicznym zmianom, zależnym od ilości wilgoci w danej porze w nim zawartej i od tego, czy dochodzi do niej mróz. Czynniki te powodują ciągły ruch ziemi, który udzielając się cegłom rozluźnia z czasem ich więźbę tak. że przestaną tworzyć jednolitą płytę.

Podobnie zapewne zachowywać się będzie asfalt kładziony na starych brukach kamiennych.

Warstwie betonowej należy nadać taką linię zewnętrzną, jaką ma mieć wykonany później wierzch asfaltowy. Spad poprzeczny ulicy ma 1 : 60 do 1 : 50, większe spady nie są ani potrzebne, ani uzasadnione. W miejscach wyjątkowo narażonych, albo też tam, gdzie ułożone są szyny tramwajowe, pogrubia się warstwę betonu do 35 cm. oczywiście w tym tylko pasie, który dźwiga tory.

Rozgrzany pył asfaltowy usypuje się partyami na betonie i to warstwą o 40° ₀ grubszą, aniżeli ma wynieść grubość warstwy asfaltowej, o tyle bowiem należy ubić względnie sprasować asfalt, by mu nadać pożądaną spoistość, twardość i nieprzepuszczalność. Gdy więc warstwa asfaltu już ubitego wynosi przeważnie 40 do 50 mm grubości, to pył usypać należy w wysokości 56—70 mm.

Usypany gorący pył asfaltowy musi być sprasowany względnie ubity, bo dopiero to przemienia go w pokład spoisty i trwały, a w miarę zwiększonego nacisku zwiększa się ciężar gatunkowy płyty, a z nim i jej odporność. Äsfalt prasowany w sposób przeciętny ma cięż. włas. 2'050 natomiast sprasowany w silnej prasie hydraulicznej dochodzi do 2’35.

W asfalcie ubijanym występują stale wewnętrzne napięcia wywołane zmianą temperatury ; siły te w razie niewłaściwego wykonania asfaltu powodują w krótkim czasie zniszczenie nawierzchni. Podobnie więc, jak doborowi materyałów i budowie podłoża pod pokład asfaltowy, tak też i wykonaniu tego ostatniego poświęcić należy baczną uwagę.

Dla uniezależnienia ruchów płyty asfaltowej od betonu daje się czasami między nie materyał, rozdzielający od siebie obydwie płyty, a więc może to być warstwa papy dachowej, mastyksu lub innego ciała, niedopuszczającego do silnego mechanicznego złączenia się asfaltu z betonem.

рвя*«

l'|

I F5====

Fig. 2. Walec ręczny, fabryki Maschfabr. „Calbe a S“ G. m. b. H.

Usypany na betonie gorący pył wyrównuje się przy pomocy linii, ma ona długość odpowiadającą szerokości ulicy i jest wygiętą w łuk analogiczny do przyszłego profilu nawierzchni. Linię przesuwa się tam i z powrotem na u-mieszczonych na jej końcu kółkach, które chodzą po i desce albo płytach asfalto- ft wych prasowanych, a umiesz- [i czonych przy krawężnikach 1 i wymierzonych odpowiednio || do wysokości, jaką ma mieć Щ warstwa asfaltu. Następnie Ш prasuje się pył przy użyciu ciężkich wałków żelaznych o średnicy około ł m, które można jeszcze w miarę potrzeby dodatkowo obciążać a ogrzewanych umieszczonym wewnątrz ruchomym koszem koksowym.

Kosz ten wisi wolno na osi i ogrzewa te partye wałka, które w miarę jego obrotu zbliżają się do ogniska; przyczepiający się do walca pył zmiata szczotka, umieszczona od strony dyszla.

Prasowanie rozpoczyna się od chodnika względnie od krawężników. Wałkiem porusza się wzdłuż drogi, przybierając do wałkowania dalsze partye małymi pasami, najwyżej o szerokości 5 cm. Naraz nie można nigdy zbyt wielkiej powierzchni brać do prasowania, gdyż usypany na drodze asfalt w międzyczasie ostygnie, a wówczas komprymacya jego nie będzie dostateczną. Dwie w różnym czasie wy wałkowane partye łączy się ze sobą szwem, biegnącym w poprzek drogi. Jest to wąski pasek wolny, względnie założony sztabą żelazną lub listwą drewnianą, a pozostawiony między dwoma partyami asfaltowej płyty. Po ukończeniu wałkowania szew opróżnia się i oczyszcza, krawędzie jego podgrzewa się na nowo, poczem szczelinę zasypuje się gorącym pyłem i ubija rozgrzaną żelazną dobnią, której wymiar odpowiada szerokości szczeliny. Szew ma być tak wyrównany, by przejście z jednej powierzchni na drugą było gładkie.

Do prasowanie wielkich powierzchni używa się wałka paro

wego.

Wywałkowaną powierzchnię ubija się jeszcze dodatkowo ręcznie dobniami, ogrzewanemi na przemian w koszu koksowym. Dobnia zwykła ma kształt okrągły, te zaś, których się używa do robót przy krawężnikach, mają formę kwadratu. Sporządzono także maszynkę ubijającą, przypominającą swą konstrukcyą amerykańską tłuczkę. Ta jednak mimo wielu zalet w praktyce się dotąd nie przyjęła.

Szorstką powierzchnię asfaltu równa się gorącemi żelazkami. Przy prasowaniu i ubijaniu zwraca się szczególnie baczną uwagę na to, by ubita powierzchnia odrazu była wykończona gładko, bez wgłębień, bez odcisków ubijaczek lub też obuwia robotników, — takich nierówności prawie że nie można później trwale naprawić. Dlatego

"Ш

j|*

,v

ÉF' .

Fig. 4.

Fig. 3.

Kosze koksowe, wykonanie fabryki „Calbe a S“ G. m. b. H.

krawędzie dobni mają zwykle kształt lekko zaokrąglony, nie zaś ostry, ażeby się nie wcinały w miękki asfalt, a robotnicy chodzą po świeżym pokładzie w miękkich filcowych pantoflach.

Do robót asfaltowych wogóle, a więc zarówno do ubijania, jak poprawek, gładzenia itd. używa się narzędzi ogrzanych, opatrzonych styliskiem drewnianym, by je można swobodnie brać w ręce. Do> ogrzewania narzędzi służą różnej formy kosze (piecyki) koksowe, wypełnione żarzącym się koksem w których grzeje się stale pewna ilość narzędzi do wymiany. Robotnik wkłada do kosza ostudzony już przyrząd, a bierze z niego gorący i kontynuuje swą pracę bez przerwy dalej.

Wałkowaniem nie da się odrazu skomprymować pokładu ⁰ 40%, początkowo osiąga się tylko około połowę tej różnicy, reszta sprasowuje się pod wpływem ruchu ulicznego.

Bruk asfaltowy świeżo wykonany jest jeszcze przez dłuższy czas stosunkowo miękki i podatny, tak, że koła pozostawiają na nim ślad i to tern głębszy, im słabiej warstwa asfaltu została ubita. Äsfalt źle wykonany ruch kołowy zniszczy w krótkim czasie, natomiast dobry jeszcze więcej sprasowuje. Ostatecznie twardnieje on do tego stopnia, że nie okazuje nadal żadnych śladów.

Miejsca nie dość starannie wykonane, albo te, w których usypano mniej asfaltu, pod działaniem ruchu kołowego w krótkim czasie wybijają się w doły, natomiast takie, w których usypano za dużo pyłu, tworzą wzniesienia; w ten sposób niestaranność i nieuwaga prowadzi do popsucia całej powierzchni.

Z wyjątkową dbałością wykonuje się tor tramwaju. Peryo-dyczne wstrząśnienia, wywołane ruchem wozów koleielektrycznej, udzielają się asfaltowi. Dla uchronienia go obkłada siętor elastycznym asfaltem „kauczukowym“, albo też szyny bezpośrednio obkłada się twardem drzewem gatunku tallov wood i jarrah karri (Friese), które neutralizują wstrząśnienia tak, że asfalt dotykający drzewa nie jest już na te ujemne skutki narażony.

Trwałość asfaltu ubijanego jest zależną od wielu względów i bywa rozmaicie ocenianą, przeciętnie przyjmuje się, że nawierzchnia asfaltowa powinna być po dziesięciu latach zupełnie zmienioną.

Stopień zużycia zależy głównie od następujących czynników: jakości bitumu i jego przygotowania, wykonania roboty, ruchu panującego na danej ulicy i jej położenia.

Siła wiążąca bitumu ma wielki wpływ na wytrzymałość i trwałość nawierzchni, im ta siła jest większą, tern trwalej spaja on w jednolitą całość dodany pył. Pył ten jest jednak zawsze twardszy od bitumu, mniej się więc od niego wyciera, skutkiem czego przez żywy ruch kołowy, a szczególnie automobilowy, powierzchnia staje się z czasem chropowatą. Czynią ją taką mineralne cząstki dodane do asfaltu ubijanego, gdyż miększy bitum został starty, a wytrzymalsze pyłki oparły się zużyciu. Chropowatość występuje tern silniej, im większe są ziarna pyłu i naodwrót, zużycie nawierzchni jest tern równomierniejsze, im drobniejszym jest pył. Zbyt wielka jego twardość powoduje zresztą zawsze przedwczesne zużycie nawierzchni. Szczególnie silnie występuje to tam, gdzie ulica jest wystawioną na ustawiczne działanie słońca; w tych razach powinno

się do asfaltu używać pyłu z kamienia miękkiego, n. p. wapienia muszlowego.

W Niemczech liczyło się przed wojną za 1 m² pięciocentyme-trowej płyty asfaltowej łącznie z betonem 20 cm grubości po 13 do 16 marek, we Lwowie około 20 koron,

Płyty prasowane.

Płyty te stanowią odmianę asfaltu ubijanego, fabrykuje się je na zasadzie podobnej, jak asfalt ubijany, tylko prasowanie wykonuje się odrazu we fabrykach w odpowiednich formach i pod znacznem ciśnieniem.

Bruki z płyt asfaltowych prasowanych przedstawiają wiele

zalet.

Mają większą wytrzymałość aniżeli bruk z asfaltu ubijanego, gdyż z jednej strony ich sprasowanie odbywa się pod bardzo Wysokiem ciśnieniem, jakiego ubijanie ani walcowanie nie daje, z drugiej zaś komprymacya płyty jest dla każdej ta sama. Płyta, jako twardsza od asfaltu ubijanego, bo silniej od niego sprasowana, mniej ulega zużyciu, a jeżeli już się niszczy, to równomiernie na całej powierzchni, bo ma ona w każdym swym punkcie tę samą odporność, czego o asfalcie ubijanym powiedzieć nie można.

Wykonanie brukowania płytami postępuje szybciej, a robota nie jest dla mieszkańców uciążliwą, nie wywołuje bowiem tej masy pyłu i dymu, które wywiązują się przy sporządzaniu asfaltu drogą zwykłą.

Do układania płyt nie potrzeba specyalnych robotników, zbędne są również rozliczne rekwizyta uciążliwe i kosztowne w transporcie. Jeżeli więc chodzi o wykonanie niewielkich robót, lub w miejscowościach oddalonych od fabryk asfaltu, to bruk ułożony z płyt prasowanych wypadnie taniej.

W końcu poprawki bruku — tak często konieczne tam, gdzie ułożone są przewody gazowe, wodociągowe i t. p., które wskutek pęknięcia lub innego zepsucia muszą być poprawiane, — są o wiele łatwiejsze i dają się wykonać trwalej.

Płyty asfaltowe zdobyły sobie niepodzielne pierwszeństwo we wnętrzu budowli, do podłóg wszelkiego rodzaju, wyłożenia małych podwórz, wjazdów i t. d.

Co do praktycznej wartości obydwu materyałów do nawierzchni

ulicznych, zdania są jeszcze ciągle podzielone, trudno się zresztą temu dziwić, bo właściwie brak jeszcze dostatecznej ilości danych, potrzebnych do kategorycznej oceny tych materyałów.

■Ù

Qf\

i'

Pył przeznaczony na płytę musi być przed użyciem podgrzany o tyle, by w chwili prasowania miał jeszcze 100—110° C, przyczem pamiętać należy, że pod naciskiem temperatura asfaltu się podnosi, prasowanie go więc w zbyt wysokiej temperaturze oddziaływa szkodliwie na trwałość płyty. Można tu sobie pomagać o tyle, że za gorący pył prasuje się pod niższem ciśnieniem, za chłodny natomiast pod wyższem, aniżeli normalnie potrzeba. Ogrzewanie pyłu odbywa się w aparatach stałych, różnej konstrukcyi, z tych lepsze są takie, w których pył bywa poruszany, albo w których ogrzewa się go nie' bezpośrednim o-gniem, ale np. parą, unika się bowiem dzięki temu przepalania pyłu.

: 7‘i

Prasa użyta do roboty powinna się od- ) znaczać pewnością ruchu, dozwalać na f dowolną regulacyę ciśnienia, ciśnienie zaś nie ma powstawać nagle, ale przybierać stopniowo na nacisku.

Do tego celu skonstruowano szereg maszyn, z tych najlepsze usługi oddają hydrauliczne.

Fig. 5. Prasa hydrauliczna (wyrób fabr. maszyn „Sack“ G. m. b. H. Düsseldorî-Rath).

Z tych nadaje się szczególnie dobrze prasa systemu Schmitz wyrabiana przez fabrykę maszyn ,Sackl G. m. b. H. Düsseldorf-Rath. Prasa ta

łączy w sobie zalety prasy hydraulicznej, a więc zawsze jednostajne i łatwe do skontrolowania ciśnienie, z zaletami prasy mechanicznej, a przedewszystkiem z wielką jej wydajnością. Przy tern dzięki szczególnej budowie, niezależnej od akumulatora i pompy i następstwa pracy organów, przeznaczonych do napełniania, prasowania i wypychania, nacisk na prasowany materyał jest powolny, dający dość czasu do przygotowania dalszych form, jednak bez hamowania postępu roboty wogóle.

Prasa o maksymalnem ciśnieniu 400.000 kg wydaje 6.000 ciśnień na dwie formy, a więc 12.000 sztuk. Do obsługi wystarczają zwykli dzienni robotnicy. Budowa jest odpowiednio silną, przy tern zabiera w pracowni nie wiele miejsca.

Wysokość ciśnienia zależy od prasy, ale także i od jakości pyłu i wynosi dla naturalnych gatunków 100—120 atmosfer, dla sztucznych 80 — 100.

Wielkość i kształt płyt bywają różne, mają one formę kwadratu o boku 10, 20, 30 cm, lub prostokąta o wielkości 15X30 cm i t. d., najczęściej spotyka się wymiar 25X25X5, grubość zależy od przyszłego użycia płyty, przeznaczonym na drogi o silnym ruchu daje się grubość 5 cm o słabszym 4 cm, na chodniki i do użycia wewnątrz budynku 3 cm. Formy są z żelaza lanego, wewnętrzne ich powierzchnie powinne być bezwzględnie gładkie i równe.

Dla wzmocnienia tej strony płyty, która narażoną będzie na silne zużycie, dodaje się jej ciała obce o wielkiej wytrzymałości, np. piasek kwarcowy, bazaltowy, porfirowy i t. p., domieszki muszą być czyste i ostrokrawężne, inaczej nie siedzą dość silnie w masie. W braku naturalnego piasku można go sobie przyrządzić w ten sposób, że rozżarzone bryły kwarcu, bazaltu lub porfiru wrzuca się do zimnej wody, przez to stają się one kruche i pękają, dalsze ich rozdrobnienie następuje już łatwo w dezintegratorze lub innej, nadającej się do tego maszynie.

Piasek usypuje się cienką warstwą na dnie formy, na to daje się pył asfaltowy i podsuwa się formę pod prasę. W ten sposób sporządzona płyta okazuje wytrzymałość równą wytrzymałości domieszki użytej do posypania jej powierzchni; ziarna obce, o ile były czyste i ostrokrawężne, tkwią tak silnie w masie, że tylko dłutem można je stamtąd wydobyć.

Gotowych płyt nie należy odrazu po sprasowaniu układać na sobie, gdyż posiadają jeszcze zbyt wysoką temperaturę i łatwo mogą

się polepić w bryły, należy , więc dać im czas do ostygnięcia, a dopiero później magazynować w stosach.

Płyty układa się w ulicy na trwałym i równym pokładzie, który posypuje się cienką warstwą piasku, albo lepiej pyłu asfaltowego. Przed ułożeniem podgrzewa się płytki do temperatury 50 do 60° C, by można było wygiąć je odpowiednio do profilu ulicy i by brzegi ich się złączyły, następnie układa się je ściśle jedne obok drugich. Ponieważ jednak w spojeniu musi powstać szczelina, dlatego że powierzchnie stykowe są od siebie cośkolwiek odchylone, więc natychmiast po ułożeniu zasypuje się ją gorącym pyłem tej samej jakości, z jakiej wykonano płytę. Całość wałkuje się gorącym, ciężkim wałkiem ręcznym, przez co doprowadza się do trwałego połączenia się płyt w spojeniu i stworzeniu jednolitej powierzchni.

Chodniki najpraktyczniej robi się z płyt, których długość odpowiada szerokości chodnika np. 1*20, 1*50 itp., szerokość płyt wynosi wówczas zwykle 0’50 m, układa się je starannie na twardym pokładzie i przewałkowuje gorącym wałkiem.

MO

Fig. 6. Mały walec ręczny, (fabr. maszyn „Calbe a S“ G. m. b. H.).

Ruch kołowy ulicy przyczynia się do silniejszego skomprymowania nawierzchni asfaltowej; przy płytach jest bardzo pożądaną rzeczą, by pod działaniem tej komprymacyi spojenia między płyt- • kami jeszcze bardziej się zamknęły, gdyby bowiem potworzyły się z czasem wśród nich szczeliny, to pod wpływem przedostającej się do nich wilgoci i mrozu asfalt w krótkim czasie zniszczeje.

Asfalt lany.

Asfalt ubijany okazał się znakomitym materyałem dla torów jezdnych i im dłużej jest on w użyciu, tern staje się trwalszym pod działaniem przewożonych ciężarów ; mniej się jednak nadaje do nawierzchni nie ujeżdżanych, a więc do chodników, a dalej do konstrukcyi wewnątrz budynku. W tym zakresie znakomite usługi oddaje asfalt lany, ponadto nadaje się on doskonale do izolacyi ścian przed wilgocią, do uszczelniania przewodów, np. rur kanalizacyjnych i t. p. Äsfalt lany przedstawia płaszczyznę gładką, w czasie słotnym nawet śliską, tak, że chodzenie po niej — szczególnie na pochyłości — może być niebezpieczne. By zapobiedz wypadkom, pokrywa się w tych miejscach asfalt deseniami, podobnie jak posadzkę terakotową, dzięki temu chodzenie po karbowanej powierzchni staje się bezpieczniejszem.

Deseń wykonuje się w ten sposób, że żelazne formy, na których wzór jest wykonany, rozgrzewa się silnie i wciska w niezupełnie jeszcze stężały asfalt.

Äsfalt lany sporządza się z mastyksu asfaltowego z dodaniem w pewnych razach żwiru.

Mastyks jest to stopiona mieszanina pyłu asfaltowego i gu-dronu, która zawierać powinna 20% bitumu, ma go zatem znacznie

więcej od asfaltu ubijanego, wskutek tego też pod działaniem temperatury rozmiękcza i topi się i w tym względzie różni się również od asfaltu ubijanego, gdyż ten ostatni wobec małej zawartości bitumu jest trudno toil pliwy.

Sam pył użyty do fabrykacyi

I mastyksu pochodzi z reguły z chu-

jp| dej skały bitumicznej, zawiera więc

zbyt mało bitumu, który wprowadza

się dopiero do masy przez dodani*

do pyłu odpowiedniej ilości gudronu, Fig. 7. Stojący kocioł do gotowania    , , .    .    .    ,    ,    ,

asfaltu (fabryka maszyn „Calbe a S“). względnie mieszaniny dotego celu

specyalnie spreparowanej, złożonej z gudronu i topnika, a nadającej asfaltowi lanemu potrzebne własności.

Ta domieszka odpowiadać musi pewnym warunkom, w szcze

gólności :

ma być odporną na działanie atmosfery; jej punkt wrzenia ma leżeć ponad 250° C; w wysokiej temperaturze nie powinna się rozkładać ; nie może zawierać składników rozpuszczalnych w wodzie ; chemicznie musi być obojętną.

Zalety powyższe posiadają: asfalt naturalny, ter górski, pe-trolasfalt, preparaty z łupków bitumicznych, oraz oleje parafin owe, pochodzące z destylacyi węgla brunatnego a wolne od fenolu.

G u d r o n.

W praktyce nazywamy gudronem każdą masę asfaltową, powstałą ze stopienia dwóch lub więcej sort asfaltu. Przez przetopienie asfalt w znacznej mierze się przeczyszcza i przedstawia przez to o wiele więcej zalet, aniżeli asfalt surowy. W handlu rozróżniamy głównie trzy rodzaje gudronu:

gudron trinidad I

II

„ niemiecki

Różnią się one od siebie jakością i cenami.

Gudron trinidad I. otrzymuje się z asfaltu trinidad épuré przez przetopienie tegoż i dodanie 2 — 3% oleju parafinowanego; w czasie topienia osiada się z masy znaczna ilość piasku na dnie kotła, a przez to samo odsetek bitumu wzrasta. Przy przeróbce zatem na mastyks potrzebuje znacznie większego dodatku piasku względnie innych materya-łów, aniżeli inne gatunki gudronu. Materyał ten jest ze wszystkich najbardziej twardy i kruchy, ponieważ zawiera stosunkowo jeszcze dość znaczną ilość piasku, więc jego czarna barwa ma brunatny odcień. Używa się go w miejscach wymagających wielkiej odporności na działanie promieni słonecznych lub wogóle ciepła.

Gudron trinidad II. fabrykuje się z asfaltu trinidad épuré z dodaniem znaczniejszej ilości innych materyałów asfaltowych, w pierwszym rzędzie petrolasfaltu, którego ilość dochodzi do 50%. Wskutek tego gudron II. na zimnie jest miększy, a w wysokiej

li

тмш

El

*?•

je '

Fig. 8. Ruchomy ręczny kocioł (fabryka maszyn „Calbe a S“).

temperaturze znacznie rzadszy, aniżeli gatunek pierwszy. Nadto ma mniej piasku, aniżeli gudron L, gdyż w rzadkiej cieczy piasek łatwiej na dół opada. Dokładniejsze oczyszczenie z piasku nadaje mu barwę czysto czarną z połyskiem. Gudron II używa się w miejscach ochronionych przed bezpośredniem działaniem słońca.

Gudron niemiecki ma małą twardość, w zwykłej temperaturze daje się ciągnąc w nitki, nadaje się tam, gdzie nie chodzi o odporność na ciśnienie lub zużycie, a tylko o uzyskanie masy gęstej, dobrze izolującej przed wilgocią.

Gatunek ten nie jest — jak pierwsze dwa — specyalnie preparowany, pod marką gudronu niemieckiego wchodzi w handel przeważnie petrolasîalt albo też smoła z węgla brunatnego, a często nawet materyały o podejrzanym składzie, nieznanej konsystencyi

i trwałości,’ nie rzadko do mięszaniny wchodzą preparaty z teru węgla kamiennego.

O tych tak dowolnie skombinowanych materyałach, zwanych Il li    także w handlu tylko

-Л/ yàfijlSfcV    ogólnikowo „gudronem“,

nie da się nic określonego powiedzieć. Nasuwa się tylko mimowoli życzenie, by własności, jakie gudron posiadać powinien, zostały nareszcie sprecyzowane.

Gudron wchodzi w handel w beczkach o wadze 200—250 kg. Przed napełnieniem beczek należy ich ściany polać wodą glinianą albo wapienną, a następnie wysuszyć. Wlewanie gorącego gudronu do wilgotnych beczek wywołuje nagłe tworzenie się pary wodnej i zaburzenia w przebiegu napełniania. Na budowie wybiera się gudron z beczek w ten sposób, że się je rozbija.

Dobry gudron powinien w ogólności posiadać następujące

JKS

wm

mfi

Щ2

Fig. 9. Kocioł ruchomy (łabr. maszyn „Calbe a S“).

własności :

w 10° C ma być zupełnie stężałym;

pod działaniem ciepła ręki można go lekko ugniatać i daje się wówczas wyciągać w cienkie długie nitki ;

przy tern nie powinien lepnąć do palców, ani brudzić ręki;

ma zachować elastyczność w obrębie znaczniejszej granicy temperatur;

dopiero w temperaturze 40—50° C może spłynąć; trzymany nad płomieniem powinien zacząć się palić dopiero z chwilą, w której staje się płynny;

roztopiony gudron, wrzucony do zimnej wody studziennej, ma w krótkim czasie stężeć w niej na masę o znacznej twardości ;

przełom stężałego kawałka gudronu powinien być muszlo wy, o jednolitej barwie ; smugi na niej dowodzą, że składniki gudronu nie zostały zmięszane w jednolitą masę.

Do sporządzenia potrzebnego nam gudronu używa się dzisiaj w pierwszym rzędzie asfaltu trinidad épuré. Ponieważ on sam jako taki dałby materyał zbyt kruchy, dodaje się do niego jako topnika petrolasfaltu, a w ostateczności produktów destylacyi łupka bitumicznego lub węgla brunatnego.

у ‘A

Przetopienie asfaltu trinidad z topnikiem odbywa się w kotłach, z których gotowy gudron wylewa się do dołów w ziemi, w których wystyga i tężeje.

Do fabrykacyi mastyksu służy już inny kocioł, mający kształt leżącego cylindra, zaopatrzony wewnątrz w mieszadło poruszane mechanicznie.

Kocioł jest obmurowany, ma przeciętną pojemność 5.000 kg, do obrotu mięszadeł zużywa się 8—9 k. p., materyał wrzuca się otworem u góry, wypływ znajduje się u dołu, najczęściej w stronie czołowej kotła i to zwykle umieszczony około 1*00 m nad posadzką, to zna- ’ czy w takiej wysokości, by wózek, do którego gorący mastyks z kotła się odpuszcza, mógł pod otwór swobodnie podjechać.

Do kotła daje się najpierw gudron, gdy tenże już w zupełności się roztopi, a temperatura dojdzie do około 140° C, wsypuje się pierwszą partyę pyłu o ile możności podgrzanego, by nie obniżał temperatury kotła. Równocześnie puszcza się w ruch mięszadło, a gdy masa w kotle stanie się już zupełnie jednolitą, daje się następną, partyę pyłu i tak postępuje się dalej aż do uzyskania masy o po-

Fi^. 9. Kocioł ruchomy (fabryka maszyn „Calbe a. S“).

żądanych własnościach. W międzyczasie temperaturę w kotle podnosi się do 180° C.

i’-л

■ .-.j

Mastyks nie może być za rzadki ani za gęsty, cała jego masa musi mieć jednolitą barwę, bez jaśniejszych smug i pasów, wskazujących na niedokładne wymięszanie. Dobry mastyks daje się z trudnością krajać nożem, paski mastyksu w temperaturze pokojowej, a więc około 20° C, przy naciąganiu powinne być elastyczne. Po minutowem trzymaniu mastyksu nad świecą, daje się odczuć zapach asfaltu ; jeżeli zamiast niego wyczuwa się zapach teru, smoły, lub przypomina się atmosfera gazowni, wówczas mastyks zafałszowany został surogatami asfaltu ; potrzymany dłuższą chwilę nad płomieniem dobry mastyks mięknie, ale ani spływa, ani też nie zapala się, a jeżeli płonie, to zawiera jeszcze za wiele pozostałości z destylacyi ropy. Blok mastyksu powinien pod silnem uderzeniem młota rozprysnąć się w drobne kawałki, przełom jego ma mieć strukturę gładką i barwę głęboko czarną. Jeżeli się nie da tak rozbić, to użyty do jego sporządzenia gudron był za miękki, albo też temperatura topienia za niską, lub wreszcie wymięszanie nie było dostateczne. Barwa przełomu o odcieniu brunatnym wskazuje, że dodano za wiele pyłu, albo, że tenże nie został w należytym stopniu gudronem impregnowany.

Fig. 11. Mały kociołek (fabryka maszyn „Calbe a S“) służący do ogrzewania dne materyały, uniemożliwiające podawanie mastyksu wzgl. gudronu przy bardzo małych robotach, jak : poprawki, wypełnianie szwów, wypeł- wo-niemieckich fabryk, używająca pyłu ma-nianie spojeń, kitowanie    J    J 1^ rj

jącego 5*5% bitumu, spotrzebowuje na 5.200 kg mastyksu :

4800 kg pyłu asfaltowego ;

300 „ trinidad épuré;

150 „ petrolasfaltu twardego;

100 „

150 „ smoły z węgla brunatnego, średnio miękkiej;

50 „ oleju parafinowanego.

Gotowy mastyks odpuszcza się z kotła do wózków i niemi

Stosunek poszczególnych składników da się ustalić w każdym wypadku z osobna próbami, w grę wchodzą bowiem różnoro-

ryczałtowego przepisu.

Według W. Friese’go jedna ze środko-

bruku i t. d.

miękkiego;

odwozi się go do miejsca, gdzie są przygotowane formy, do których to mastyks się wlewa.

Formy są okrągłe, owalne, sześcioboczne i t. p., o wysokości 10—15 cm, stężały w nich blok mastyksu waży 20—30 kg. Formy wykonane są z blachy żelaznej, mają tylko pionowe ściany, a dno tworzy się w ten sposób, że kładzie się formę na płytkę żelazną. Dla łatwego wyjmowania bloków z form daje się im ścianki albo na zawiasach albo spinane haczykami. Ścianki muszą być wewnątrz

Fig. 12. Mięszacz do gudronu.

równe i gładkie, by tern pewniej uniknąć przyczepienia się do nich mastyksu, można je także wewnątrz powlec wodą glinianą. Fabryka potrzebuje zawsze znaczniejszego zapasu form, chodzi bowiem o to, by kocioł z gotowego mastyksu jak najprędzej opróżnić i rozpocząć robotę z nową partyą.

Mastyks w tej postaci, w jakiej z fabryki wychodzi, nie nadaje się do użycia, gdyż wysoki procent bitumu, jaki zawiera, czyni go mało odpornym na wpływy atmosferyczne i zużycie. Mięknie więc pod działaniem słońca, a pod wpływem mrozu rysuje się, natomiast w miejscach osłonionych przed powyższymi czynnikami, szybko się ściera. Należy zatem mastyks przygotować odpowiednio do tego celu, jakiemu ma służyć, tam więc, gdzie w grę wcho-

Fig. 13. Czerpak do gudronu.

dzi wyższa temperatura, dodaje się do mastyksu żwiru, którego ilość dochodzić może 30—40% (w okolicach podrównikowych nawet 50%), natomiast dla uodpornienia go na działanie mrozu używa się dodatku z twardego gudronu.

Żwir musi być czysty, suchy, ostry, o wielkości ziarn 3—5 mm średnicy. Do najlepszych należy żwir z niezwietrzałego bazaltu, który dzięki swej wielkiej twardości i gęstości odznacza się największą wytrzymałością ; następnie wchodzą w rachubę żwiry : granitowy, porfirowy, kwarcowy i in.

Żwir rzeczny, zawierający miękkie kawałki wapienia lub innej skały, które się pod wpływem temperatury gotowania w kotle rozpadają — nie nadaje się tu do użycia.

W Niemczech używa się żwiru wielkości grochu, natomiast we Francyi chętniej bierze się do tego celu piasek gruby, w Äme-ryce zaś piasek miałki. Ta różnica w jakości domieszek, używanych w różnych krajach, tłumaczy się wielu względami, i tak, żwir względnie piasek gruboziarnisty, łatwo daje się wymięszać z mastyksem trudno-ciekłym, natomiast daje masę o powierzchni niejednostajnie twardej, bo między poszczególnemi ziarnami żwiru pozostaje stosunkowo wiele miejsca na miękką masę asfaltową, która ulega pierwsza zużyciu. Do okoła każdego ziarna żwiru powstają wówczas pod wpływem ruchu dołki, a cała powierzchnia staje się chropowatą. Natomiast piasek drobny, względnie miałki, mięsza się wprawdzie bardzo trudno z mastyksem trudno-ciekłym, nadaje się

Fig. 14. Wiadro większe, do przenoszenia lub przewożenia gudronu względ. mastyksu, (fabryka maszyn „Calbe a. S“).

zatem do mastyksów o rzadkiej konsysten-cyi, za to daje powierzchnię bardziej jednolitą i równomiernie się zużywającą. Przy znacznej ilości kamiennych domieszek dodanych do mastyksu, masa nabiera trwałości! i charakteru pokładu asfaltowo-kamien-nego. Za wielki dodatek żwiru wywołuje tworzenie się w pokładzie miejsc pustych, w które przedostaje się wilgoć, a następnie i mróz, powodujący zniszczenie pokładu.

Topienie mastyksu i preparowanie go żwirem względnie gudronem odbywa się na budowie w małych kociołkach stojących, albo w większych cylindrycznych, urządzonych do przewożenia, temperaturę w nich doprowadza się do około 150° C, przyczem mieszadłami utrzymuje się masę w ciągłym ruchu, by przez to zapobiedz osiadaniu się żwiru na dnie, lub przypalaniu się asfaltu do boków kotła.

Wzajemny stosunek ilościowy, w jakim mastyks mięsza się z dodatkami, zależy od:

ilości zawartego w mastyksie bitumu; od właściwości (pochodzenia) tegoż ; od celu, do jakiego mastyks ma być użyty; od klimatycznych stosunków miejscowości, w której będzie asfalt wykonany;

mastyksu piasku lub żwiru gudronu

od tego, czy znajdzie on zastosowanie na wewnątrz, czy też na wolnem powietrzu i t. p.

Im większą ilość gudronu zawiera masa, tern wrażliwszą staje się ona na działanie słońca, dlatego to w okolicach po-udniowych dodaje się stosunkowo znaczny procent piasku względnie żwiru, który czyni asfalt sztywniejszym i odporniejszym na ciepło, naod-wrót w północnych okolicach dodaje się więcej gudronu, by masa nie pękała pod działaniem mrozów.

W przecięciu dla klimatu środkowo-europejskiego stosunek ilościowy poszczególnych materyałów potrzebnych na 1 m;! asfaltu lanego, wynosi:

1500-1600 kg, 700— 800 kg, 100 kg.

Francuskie towarzystwo „Compagnie Générale des Äsphaltes de France“ używa (Friese) na 1 m² chodnika о 15 mm grubości warstwy następującą ilość materyałów:

23—25 kg. mastyksu z Seyssel,

U/a kg. gudronu z Seyssel,

13—15 litrów czystego, suchego piasku.

W Ämeryce wszedł w użycie do budowy ulic asfalt lany o znacznej ilości twardych domieszek. Wykonuje się go z dwóch warstw, pierwsza o grubości 130 mm jest mięszaniną złożoną z : 16% Ebano-asfatu,

84% tłuczonych kamieni.

Warstwę tą silnie się wałkuje. Górna zaś składa się z:

16% Ebano-asfaltu (albo kalifornijski),

79% piasku,

5% mielonego wapienia.

Tego rodzaju asfalty rozpowszechniają się z tamtej strony oceanu czem raz więcej. Użycie wapienia należy tłumaczyć tern, że on jako miększy powoduje równomierniejsze zużywanie powierzchni, naodwrót zaś ponieważ wsiąka w siebie asfalt, wymaga więc dodatku znaczniejszej ilości gudronu.

Äsfalt lany otrzymuje pokład betonowy zupełnie podobnie, jak asfalt ubijany; na suchość betonu należy zwracać również i tu baczną uwagę, gdyby bowiem beton był wilgotny, to pod wpływem gorąca asfaltu wilgoć przemieni się w parę wodną, a nie mogąc ujść przez szczelną płytę asfaltową, potworzy w jej spodzie pęcherze, osłabiające bardzo stałość i wytrzymałość powierzchni.

Zarówno w betonie, jak i w asfalcie, odbywają się ruchy, różne co do napięcia i czasu, tak więc jeden jak i drugi powinien mieć swobodę w tym kierunku. Osiąga się ją przez to, że wierzch betonu dokładnie się wygładza i nadto często posypuje się go jeszcze miałkim piaskiem lub pyłem asfaltowym.

Asfaltowanie ulicy, względnie posadzki, wykonuje się małymi pasami do 10 m² powierzchni, dla uzyskania jednostajnej grubości płyty posługujemy się przyrządami, poznanymi już przy asfalcie ubijanym.

Z kotła czerpie się asfalt chochlą do wiaderek i w nich roznosi się go do miejsc roboty i rozlewa się pasami na betonie, robotnik zaś drewnianem narzędziem rozprzestrzenia masę dalej, a powierzchnię jej następnie wygładza.

Asfalt lany ma tą zasadniczą i dotychczas niczem nie dającą się usunąć wadę, że ziarna piasku względnie żwiru, mające powierzchni asfaltu nadać wzmożoną wytrzymałość, w chwili rozprzestrzeniania roztopionego asfaltu na betonie mają skłonność do opadania ku dołowi. Oczywiście, że wytrzymałość powierzchni asfaltowej osłabia to znacznie, dlatego też, jak długo jest ona jeszcze gorącą, posypuje się ją piaskiem, który deszczułkami wciera się w asfalt.

Dla dokładniejszego posypania całej powierzchni piaskiem i wciśnięcia go w miękką i ciepłą jeszcze masę, posłużyć się także można następującym sposobem:

Powierzchnię świeżo sporządzonego asfaltu posypuje się piaskiem o warstwie grubości 2 cm, poczem wałkuje się go zwolna wałkiem o wadze około 50 kg, który po warstwie kilkakrotnie się przesuwa. Piasek pozostawia się następnie na asfalcie aż do ostygnięcia całej masy, poczem dopiero zmiata się tą jego nadwyżkę, która pozostała niewciśniętą. Przez takie postępowanie piasek został na całą powierzchnię równomiernie rozdzielony i w nią wciśnięty.

Grubość płyty lanej zależy zawsze od miejsca jej użycia i tak:

Grubość pokładu bywa następującą:

15-20— 0

cm, mięszanina 1:3:5

dla jezdni

dla chodników, podwórzy, wjazdów, tarass

Ziemia pod betonem musi być ubitą, względnie daje się tam grubszy pokład żwiru ubitego z piaskiem.

CO

8—10 cm,

1:3:5

wewnątrz budynku wystarcza 2 cm, zewnątrz, w miejscach nie służących do przejazdu 3 cm, tory jezdne 4 cm.

Wskutek opadania ziarn piasku w rzadkiej masie asfaltowej w dół, nawierzchnia wykonywana z asfaltu lanego zasadniczo nie powinna przekraczać 25 mm grubości, grubsze konstrukcye wykonuje się dwoma warstwami i to niższą daje się zawsze miększą, a górną twardą.

W ogólności asfalt lany nadaje się do wnętrz, dziedzińców, mało uczęszczanych placów i chodników, podłóg w stajniach, terasach, platformach i t. p., wodotrwałych sklepień w tunelach, wiaduktach, kazamatach; bywa używany do sporządzania warstw izolujących budynki przed wilgocią gruntową; dalej do różnego rodzaju zbiorników.

Äsfalt lany nadaje się dalej doskonale do uszczelniania stosug wszelkiego rodzaju, a szczególnie w brukach drewnianych i kamiennych, do uszczelniania rur kanalizacyjnych i t. p.

Posadzki.

Wewnątrz budynku nie zawsze można dać w spodzie płytę betonową; a jeżeli posadzka przychodzi na sklepienia, na których jest usypany żwir albo piasek, to bezpośrednie wykonanie na nim asfaltu nie jest korzystne, gdyż piasek lub żwir osiądzie się z czasem w różnych punktach sklepienia rozmaicie, wskutek czego posadzka może się sfałdować.

Daje się więc pod posadzką inny pokład trwały i twardy; najczęściej jest nim drewniana podłoga t. zw. ślepa, przybita do rygli, ułożonych w nasypce sklepienia. Na podłogę używa się desek 3—4 cm grubości, szczelnie ze sobą spojonych. Dla uniezależnienia asfaltu od ruchów drewnianej podłogi, nasypuje się na nią równą warstwę piasku o około 3 cm grubości, a dopiero na nim sporządza się posadzkę asfaltową.

Na starych podłogach można bez ich zrywania wykonać posadzkę w ten sam sposób.

W mieszkaniach, mających podłogi drewniane jakiegokolwiek rodzaju, a więc zwykłe, deszczułkowe (klepkowe), parkietowe i t. p., znajduje się w podsypce pod podłogą bardzo wiele zarazków rozmaitej kategoryi, nadto drzewo z pod spodu butwieje, słowem wytwarzają się warunki, sprzyjające rozwojowi grzyba, lub będące powodem zaraźliwych chorób. Bakterye dostają się tam przez nieszczelne spojenia desek z wodą zaciekającą przez nie z oka-zyi mycia podłogi, albo też z innymi płynami, oprócz tego chorobotwórcze bakcyle nanieść można na obuwiu z kurzem, względnie błotem, lub wręcz wlatują one do ubikacyi z pyłem ulicznym. Radykalnym środkiem przeciw nim jest wykonanie podłogi w sposób szczelny, wykluczający powstawanie komunikacyi między nasypem, znajdującym się pod podłogą — a ubikacyą. Uzyskuje się to przez ułożenie podłogi na pokładzie z asfaltu, będącego specyalną kom-binacyą przeważnie asfaltu sztucznego z innymi materyałami. Äsfalt naturalny okazał małą przyczepność do drzewa, a więc nie zapobiegałby powstawaniu szpar.

Użyta masa nie powinna ulegać działaniu takich temperatur, które w danych ubikacyach wchodzą pod uwagę. Posadzkę układa się na asfalcie jeszcze gorącym, robotę prowadzi się par-tyami od środka ku ścianom, asfalt rozpościera się albo wprost na nasypie, który odpowiednio wyrównuje się i ubija — jest to tańsze, ale z wyłuszczonych wyżej powodów mniej właściwe — albo też na cienkiej warstwie betonowej. Tak wykonane posadzki obok swych zalet w dziedzinie hygieny, odznaczają się wielką trwałością, natomiast robi im się zarzut, że chodzenie po nich jest uciążliwsze, aniżeli po zwykłych, mniej się bowiem pod ciężarem chodzącego poddają.

Zwierzę domowe wymaga dla swego rozwoju powietrza i czystości, zatruta wyziewami atmosfera stajni, podłoga wiecznie wilgotna i przegniła, zapełniona bakcylami różnego rodzaju, są podłożem, na którem rozwijają się swobodnie zarazy bydlęce. Pierwszą rzeczą, na którą przy budowie stajni należy zwrócić uwagę, to podłoga. Zbudowaną być ona powinna z materyału nieprzepuszczają-cego wilgoci i nienasiąkającego nią, przytem zmywanie i zmiatanie jej powinno być łatwe, zatem pożąda się podłogi o ile możności bez spojeń (szczelin), w których gromadzić się może zawsze jeszcze dość zarazków.

Äsfalt lany nadaje się do podłóg stajennych znacznie lepiej od innych materyałów. Dr. Zink, profesor H. Nussbaum i inni przypisują mu wiele zalet przedewszystkiem hygienicznych, jak łatwe utrzymanie czystości, przez co usuwa się wszelkie rozkładające się związki w sposób szybki i pewny, nieprzepuszczal-ność, pewną elastyczność i wyższą od innych ciepłotę, zachowaną dzięki złemu przewodzeniu ciepła. Stajen wyłożonych asfaltem nie

trzyma się robactwo, ani też myszy lub szczury. Nie jest rzeczą pewną, czy te ostatnie nie znoszą zapachu asfaltu, czy też wskutek nagryzania go lepią sobie zęby, dość że od takich stajen trzymają się zdała. Asfalt musi być tak dobrany, by go uderzenia kopyt nie niszczyły. Jako najodpowiedniejszą mięszaninę przyjmuje się:

20 cz. cięż. mastyksu asfaltowego,

„ piasku kwarcowego o wielkości orzecha lasko

30 „

wego,

l¹/2 — 2 cz. cięż. teru górskiego, który można ewentualnie zastąpić terem gazowym.

Pokład daje się z betonu na 12—15 cm. grubego, o mięszani-nie 1 : 3 : 4 do 1 : 4 : 6, płyta asfaltowa ma 2—2^2 cm grubości; można ją także ułożyć na starej podłodze. Powierzchnia takiej posadzki nie może być gładką, bo byłaby śliską, robi się więc na niej deseń w sposób opisany poprzednio.

Do chlewów świńskich asfalt się nie nadaje, gdyż uryna świń go rozpuszcza.

Natomiast nadaje się on do podłóg i ścian w wychodkach i pissoirach, gdyż tu nie jest wrażliwy na działanie moczu.

W rzeźniach używa się również podłóg asfaltowych: daje się im tam grubość 2—2¹/» cm, rozścielając je na pokładzie betonowym lub ceglanym. Takie podłogi powinne mieć odpowiednio dobrane nachylenia, by je można łatwo i dokładnie spłukiwać i by nieczystości same szybko spływały. — Tłuszcze na asîalt nie działają, z biegiem lat wsiąkają tylko nieco w taką posadzkę, czego zresztą nie da się uniknąć i przy innych materyałach, można więc także używać podłóg asfaltowych w magazynach tłuszczów, kości i t. p.

Kwas mleczny rozkłada cement użyty do posadzki betonowej, z większą korzyścią używa się więc w mleczarniach do tego celu asfaltu.

Podłogi na tarasach, platformach it. p. wykonuje się w ten sposób, że na wyrównanym należycie pokładzie, wykonanym jednym z opisanych sposobów, daje się posadzkę asfaltową, przy-czem na 1 m² tejże używa się około

100 kg asfaltu,

50 kg piasku.

Nachylenie posadzki wynosi 1 : 50 (0‘02). Jeżeli taras jest nie-nakryty i wystawiony na działanie słońca, to posypuje się niestę-żałą jeszcze posadzkę piaskiem albo pyłem porcelanowym, które

•54 wciera się w powierzchnię i w ten sposób zapobiega się rozmię-kaniu asfaltu od gorąca.

Place tennisowe wykonuje się, dając najpierw pokład z ubijanego kamienia, na nim płytę betonową z chudej mięszaniny o grubości 5 cm, a na to wierzch asfaltowy o grubości 2 cm.

Klepiska do młócenia zboża, wykonane z asfaltu, bardzo dobrze się wprowadziły w użycie i nad innemi górują tern, że są zupełnie poziome i równe, względnie elastyczne, nie przepuszczają wilgoci, dają się utrzymać bardzo czysto. Płytę asfaltową wykonuje się tu o grubości 2—3 cm, na pokładzie betonowym albo ceglanym.

W piwnicach browarnianych, szczególnie zaś w tych, które służą do przetrzymywania małych beczułek z piwem, posadzka asfaltowa dała znakomite rezultaty. Grubość jej wynosić powinna 4 cm, a sporządza się ją na betonie o grubości 15 cm. Gładka i jednolita powierzchnia, jaką asfalt tworzy, pozwala manipulować beczkami bez szkody dla posadzki, która dzięki swej elastyczności i jednolitości nie pęka tak, jak inne posadzki. Z braku spojeń nie gromadzą się w nich resztki, wytwarzające w następstwie bakterye i zaduch, szkodzący dobroci piwa.

Lane płyty asfaltowe.

Mastyks nadaje się doskonale do wyrobu lanych płyt, przewyższających pod względem trwałości dotychczas omówione wyroby z asfaltu.

Wykonuje się je w różnej wielkości, przeważnie kwadratowe, o wymiarze boku 40—60 cm, we formach z żelaza lanego; dno ich — jeżeli płyty mają deseń — bywa opatrzone rysunkiem żłobionym albo wystającym, który następnie otrzymują płytki na ich górnej powierzchni. Ścianki tej formy nie są prostopadłe do dna, ale tworzą z niem kąt minimalnie rozchylony, przez to ułatwia się wybieranie płytki z formy, nadto rozchylenie to wytwarza po ułożeniu płytek szczelinę u góry, dzięki której płytki nie przylegają ściśle do siebie, a przez to i ich krawędzie nie są narażone na wzajemne tarcie. Spojenia te wypełnia się po ułożeniu bruku płynnym mastyksem. Formy można także robić składane, albo ostatecznie ścianki ich powlec przed odlaniem rozczynem glinianym.

Formę ustawia się do odlewu dokładnie poziomo, posypuje dno jej równomiernie piaskiem, a następnie wlewa do niej ciekły mastyks, który nie tylko ma wypełnić formę, ale nadto wznosić się powinien ponad jej brzeg o kilka milimetrów; da się to przeprowadzić, gdyż mastyks o tyle na powietrzu stężeje, że się pewna jego ilość ponad brzegiem utrzyma. Gdy formy nieco ostygły, a przynajmniej w tym stopniu, że dają się brać rękoma, układa się je do prasowania w stos jedna na drugiej tak, by dno wyższej formy spoczywało na górnej stronie formy niższej. Ułożony stos prasuje się w prasie tak silnie, by wystająca nad brzeg formy kilkumilimetrowa masa asfaltu została do formy wgniecioną. Przez takie prasowanie gorącej jeszcze masy następuje znaczne jej zgęszcze-nie, a wraz z niem wzrasta twardość i odporność płyty. — Piasek, którym dno formy wysypano, wtłacza się pod wpływem nacisku w górną powierzchnię płytki i nadaje jej wytrzymałość prawie że taką, jaką ma minerał, z którego pochodzi.

Bruk względnie posadzkę z lanych płytek asfaltowych wykonuje się na trwałym, dobrze ubitym i równym pokładzie; może on być gliniany, ceglany, betonowy albo drewniany. Płytki układa się obok siebie w ten sposób, by dolne ich krawędzie się stykały, górne z powodu rozchylenia ścianek tworzyć będą wtedy szczelinę, którą zapełnia się gorącym gudronem i to zwykle tak, by on nieco wystawał ponad powierzchnię chodnika, gdy stężeje wprasowuje się go wałkiem żelaznym do środka.

Płytki lane nadają się szczególnie tam, gdzie gotowanie asfaltu na placu budowlanym jest niemożliwe. Dają trwałą i nieprzepuszczalną nawierzchnię względnie posadzkę; używane są między innemi na bruki, chodniki, do podłóg w kuchniach, łazienkach, pralniach i t. p., a ponieważ źle przewodzą ciepło, nadają się na podłogi także wszędzie tam, gdzie do ubikacyi ciągnąć może od dołu zimno.

Grubość płytek zależy od miejsca ich użycia; na chodniki, korytarze, umywalnie, kuchnie, klozety, magazyny, podwórza nie-jezdne i t. p. wystarczy 2¹ /2 cm, natomiast tarasy, balkony, pralnie i t. p. 3 cm, a jezdne podwórza, wjazdy, drogi 4 cm.

Płyty, które z prasy wyszły bez zarzutu, bardzo często szlifuje się na zewmętrznej powierzchni; uzyskuje się przez to nie tylko zupełnie równą i gładką powierzchnię, ale także do pewnego stopnia ozdobną, gdyż oszlifowane ziarnka piasku, tkwiące w masie, tworzą na nie] białe punkciki, przedstawiające dla oka miłe urozmaicenie.

Przez kombinacyę piasków można nawet doprowadzić do pewne] rozmaitości barw; gdy się n. p. użyje piasku kwarcowego, nabiera górna powierzchnia płytki barwę jasno-szarą, przy użyciu porfiru albo bazaltu ma barwę czerwono-brunatną, czarną i t. p. Barwę białą daje piasek kwarcowy, albo sproszkowana porcelana, smalta daje kolor błękitny. Kombinacyę wzorów kolorowych wytwarza się przez odpowiednie zestawianie płytek w desenie, albo przez utworzenie desenia kolorowego na jednej płytce. W tym drugim razie wytwarza się piaskami, usypanymi w cienkiej warstwie, wzór na dnie płyty, a na to nalewa się ostrożnie asfalt i płytkę prasuje.

Wyraźniejsze wzory wykonuje się w sposób bardziej skomplikowany, mianowicie wzór układa się — dobierając starannie stosownych materyałów — na przygotowanej tablicy i podlepia się go tak, by się nie popsuł przy nalewaniu asfaltu, poczem dopiero wlewa się asfalt. Jest to już rodzaj mozaiki asfaltowej, której najpiękniejszym przykładem jest bruk, wykonany w Medyolanie koło Museo Emanuele. Do tego rodzaju mozaiki używa się : naturalnego mastyksu asfaltowego, konicznie uformowanych sztyftów szklanych w różnych, soczystych, jasnych barwach, specyalnie wykonanych konicznych kamyków porcelanowych 4¹/-' mm grubości, o barwie białej w 27 odcieniach, czerepów porcelanowych, wreszcie sztucznie barwionych żywic.

Ozdobne wykonanie wielkich płaszczyzn wykonuje się we wzory geometryczne nieraz bardzo efektowne, przyczem używa się płyt odpowiednio już do wzoru uformowanych, z których każda ma jednak tylko pewien jeden kolor.

IV. Inne sposoby użycia asfaltu naturalnego.

Äsfalt odporny na działanie chemikalii.

Różnorodny sposób stosowania mastyksu wymaga niejednokrotnie, by tenże był odporny na działanie kwasów lub alkalii. Przy sporządzaniu go należy unikać domieszek z połączeń wapienia, a w miejsce tegoż używa się niektórych łupków glinowych, bazaltu, kwarcu i t. p. Ostrożność radzi w każdym razie wypróbować ma-teryal przed użyciem. Sposób na to prosty: rozdrobnioną próbkę rzuca się do probówki i nalewa skoncentrowanym kwasem siarkowym, solnym lub azotowym, a w inne] probówce ługiem sodowym, po kilku dniach bada się rezultat działania tych chemikalii; lekkie, żółtawe zabarwienie cieczy, powstałe z rozpuszczenia żelaza, nie wchodzi w rachubę i jeżeli ponadto żadnych innych zmian minerał nie okazuje, wówczas nadaje się on do użycia wszędzie tam, gdzie oddziaływać mogą kwasowe względnie alkaliczne połączenia, n. p. w halach akumulatorów, laboratoryach i t. p.

Szczególnie odpornym okazał się włoski asfalt ze San Valentino; ma on także tą zaletę, że nie poddaje się łatwo działaniu wyższej temperatury i mogą po nim spływać ciecze o temperaturze 50—60° C, przyczem wcale nie mięknie.

Kostki brukowe z asfaltu lanego.

Mastyks nadaje się również doskonale do wyrobu kostek brukowych, zastępujących dobrze miejsce kostek granitowych lub innych. Tworzy się je w ten sposób, że szkielet konstrukcyjny kostki, dający jej wielką siłę i odporność, stanowi żwirek z kamienia bardzo twardego, najlepiej bazaltu niezwietrzałego, a mastyks jest lepiszczem, spajającym kamyki w jedną silną całość.

Dla kostek przyjmuje się najczęściej wymiar boku kwadratu 20 cm, a wysokości 12—14 cm.

We formę żelazną, odpowiadającą obranym wymiarom, wlewa się najpierw roztopionego mastyksu na wysokość około 2 cm i pozwala się mu nieco stężeć; gdy to wstąpiło, wypełnia się resztę formy rozgrzanym żwirem, a na to nalewa się cienkim strumieniem gorący, roztopiony mastyks tak długo, aż ponad warstwą żwiru ukaże się jednolita, nie wsiąkająca już więcej w głąb, masa płynnego asfaltu. Formę napełnioną pozostawia się w spokoju aż do stężenia ; ma ona dojść do tego stopnia, by ostry koniec względnie łatwo się w mastyksie zagłębiał, wówczas kostkę prasuje się we formie pod bardzo silnym naciskiem, poczem pozwala się jej ostygnąć normalnym biegiem. Po wyjęciu z formy przedstawia ona materyał już gotowy do użycia.

Naprawa bruku asfaltowego.

Bruk asfaltowy naprawia się zawsze w ten sposób, że zniszczone miejsce zupełnie się wyrywa, nigdy zaś nie należy na popsutą część wprost nalewać lub ubijać asfaltu. Taka naprawka byłaby całkiem chybioną, gdyż warstwa górna nie zwiąże się z dolną. Krawędzie wyrwanej części bruku wyrównuje się ostrem narzędziem, otwór wypełnia gorącym pyłem i silnie ubija. Taką łatę na bruku wznosi się zawsze ponad stary asfalt, w miarę ujeżdżenia dochodzi ona do właściwego poziomu. Naprawki powinno się wykonywać tylko przy pogodzie.

Zasady te obowiązują zarówno przy naprawie asfaltu ubijanego, jak i lanego.

Dla osłonięcia miejsca naprawki przed wiatrem,

W Ämeryce przy naprawach bruku z asfaltu lanego wchodzi w użycie aparat, złożony z małego rezerwoaru, wypełnionego naftą, do którego pompką wtłacza się powietrze. Pod jego ciśnieniem wypływa ropa wężem około 2 cm długim, zakończonym palnikiem o małym płomieniu; płomieniem tym, mającym bardzo wysoką temperaturę, nagrzewa się miejsce potrzebujące naprawki, asfalt w tern miejscu w krótkim czasie rozmięka tak, że po dodaniu świeżej ilości asfaltu, potrzebnego do naprawy, obydwie partye łączą się w jednolitą całość.

przechodniami i t. p. robi się nad niem namiot, budkę lub t. p.

Płyty asfaltowe najłatwiej naprawia się w ten sposób, że popsutą się wybiera, a nową wkłada. Jeżeli to z jakichś względów nie jest wskazane, to odnośną część się wycina, wkłada nową, przyczem w spojenie nabija się gorącego mastyksu, zmieszanego z piaskiem. Brzegi starej płyty podgrzewa się, by świeży asfalt, którym wypełnia się spojenia, związał się silnie z płytami.

Mur, beton i zaprawa asfaltowa.

Z asfaltu wykonywać można mury i betony, które w wielu wypadkach znachodzą zastosowanie. Mury wykonuje się we formach z desek, od wewnątrz heblowanych i powleczonych szlamem glinianym lub mlekiem wapiennem, by asfalt do nich nie lgnął. We formę wlewa się na 5—6 cm wysoko asfaltu, roztopionego do temperatury 180—200° C, w masę tę wkłada się warstwę podgrzanego kamienia, nalewa się następnie znowu asfalt, na to wkłada się dalszą partyę kamienia i to o ile możności wiązanego i tak postępuje się dalej aż do ukończenia muru.

Oczywiście, że wszelkiego rodzaju ankry, śruby i t. p. przedmioty powinny być odrazu włożone, bo późniejsze wykuwanie dziur jest utrudnione, a ich dodatkowe zalewanie ma tą ujemną stronę, że asfalt późniejszy nie zwiąże się z poprzednim.

W wypadkach, w których chodzi o uzyskanie bardzo odpornego asfaltu lanego, dodaje się do mastyksu wyjątkowo znacznej ilości żwiru i piasku i tworzy t. zw. beton asfaltowy. Szczególnie nadaje się on do miejsc, w których potrzeba posadzki trwałej, izolującej dobrze przestrzeń od wilgoci gruntowej i tłumiącej głos, a więc w halach maszyn, kotłów parowych i t. p. ; nadto beton asfaltowy ma nad cementowym tą wyższość, że szybko tężeje i jest elastyczny. W budowlach portowych okazał się odporniejszym na wpływ wody morskiej od cementu.

Jednym ze znanych stosunków mieszaniny jest następujący: 40 cz. żwiru tłuczonego,

rzecznego, wielkości gołębiego jaja,

30 „

10 „ ostrego piasku,

12 „ mastyksu,

8 „ sztucznego gudronu.

W swoim czasie cieszył się wzięciem t. zw. „lawabeton“; analiza tegoż wykazywała:

33*53%

8-21%

57-83%

0-43%

siarki teru

żużla żelaznego wody

Beton ten oznaczać się ma wyjątkową twardością.

Szereg fizycznych własności niektórych wyrobów z asfaltu zestawił Hauenschield według prób, przeprowadzonych w r. 1881,. w następującej tabeli:

Ubijany asfalt drogowy w Berlinie

Asfalt sztuczny ze starej posadzki stajennej

Asfalt z Limmer z chodników w Berlinie

Węgierski asfalt naturalny la-. ny, normalny

dtto

silnie przegrzany

przy cis. 93 kg na 1 cm² rysuje się i rozchodzi

przy cis. 148 kg na 1 cm² łamie się nagle

przy cis. 65 kg na 1 cm² kruszy się

przy cis. 108 kg na 1 cm² kruszy się i rozpada

przy cis. 109 kg na 1 cm² szybko rozsadza się

30

29

1-2 „

24.38 „ „

25 2

v v

36-75 „ „

5-6 „ i

4-5 „

2-3 „

Asfalt ubijany z Val de Travers, świeży

6—7 mm

Materyał

Ciśnienie przy 8° C

Ciągnienie

Obciąże-

me

siłą 30 kg.

przy

27° C.

przy cis. 52 kg na 1 cm² pęka

26.5 kg na cm²

Äsfalt naturalny okazuje mniejszą wytrzymałość na ciśnienie od sztucznego, gdy jednak pierwszy przy szybko zwiększanem obciążeniu wygina się, rysuje i dopiero rozpada, drugi w tych samych warunkach nagle i z hałasem łamie się, jak kruche kamienie.

Wytrzymałość na ciągnienie udało się zbadać tylko w temperaturze do 8° C przyrządem Michaelisa i to przy szybkiem zwiększaniu napięcia. Obciążenie daje właściwy obraz twardości mate-ryału. Wykonuje się je metodą Rankina w ten sposób, że rylec żelazny o zaostrzonym i obciętym końcu obciąża się siłą 30 kg i bada, jak głęboko wejdzie on w asfalt w temp. 27° C.

Przeciętnie w asfalt sztuczny zagłębia się stosunkowo mało, natomiast w naturalny do 8 mm.

V. Äsfalt sztuczny.

Rozwój îabrykacyi gazu świetlnego, a właściwiej mówiąc, to wzmożone stosowanie suchej destylacyi węgla kamiennego, brunatnego i drzewa dla uzyskania z nich pewnych produktów, doprowadziło do zwrócenia uwagi na uboczne pozostałości tych procesów, które przez długi czas były dla fabryki zupełnie lub częściowo straconą wartością.

Zabiegom techniki udało się wykorzystać je wszystkie w sposób możliwie najracyonalniejszy ; tym usiłowaniom zawdzięczamy pojawienie się na widowni materyału zbliżonego własnościami do asfaltu naturalnego, zwanego asfaltem sztucznym.

Äsfalt sztuczny ma liczne zalety, czyniące go materyałem przydatnym do wielu celów, jednak produkt naturalny od sztucznego zawsze należy odróżniać; są one do siebie podobne i bliskie, ale nie są identyczne. Ich skład chemiczny i własności fizyczne znacznie się między sobą różnią, tak że asfalt sztuczny w porównaniu z naturalnym bywa traktowany jako mniej wartościowy. Przestawianie jednego materyału za drugi nie powinno mieć miejsca; na tern w pierwszym rzędzie traci budowa.

Po wynalezieniu asfaltu sztucznego rzucono się do stosowania go wszędzie, a także w miejsce naturalnego, w tej złudnej nadziei, że tenże da się nowością zupełnie zastąpić. Doświadczenia dały rezultat ujemny, przez co asfalt sztuczny, mimo niskich cen, na opinii stracił, gdyż przechodząc do drugiej ostateczności odmówiono mu już wogóle wszelkiej wartości. — Nie da się zupełnie pomyśleć n. p. dobre i trwałe wykonanie asfaltu ubijanego ani innych bruków ze surogatów, brak im bowiem potrzebnej twardości i odporności na zmiany temperatury. Pod jej wpływem materyał ten zmienia się chemicznie i fizycznie do tego stopnia, że po pewnym czasie traci

Produkty suchej destylacyi dzielimy na trzy gatunki: gazowe, płynne i stałe.

spoistość i rozsypuje się w gruz albo w proch. Natomiast asîalty sztuczne nadają się dobrze do rozmaitych impregnacyi, do licznych gatunków cementów (mineralny, drzewny, korkowy), a nadewszystko do wyrobu papy dachowej i niektórych rodzai płyt i mas izolacyjnych.

Porównując własności obydwóch materyałów można zaznaczyć następujący zakres właściwego ich stosowania.

Äsfalt naturalny powinien być użyty wtedy, gdy od konstruk-cyi wymaga się absolutnej pewności i długoletniej trwałości, gdy podkład narażony jest na wstrząśnienia, albo też występują w nim ruchy wewnętrzne, jak n. p. żelazobetonie, dalej wówczas, gdy asfalt narażony będzie na silne zmiany temperatury, gdy chodzi o zabezpieczenie przed wilgocią takich ubikacyi, w których gromadzi się przedmioty wrażliwe na wilgoć, do izolacyi podłóg parterowych, w laboratoryach i ubikacyach, w których operuje się chemikaliami.

W innych wypadkach mogą być użyte surogaty, szczególnie zaś w budynkach podrzędnych lub na krótki czas trwania obliczonych.

W naszym zakresie wchodzi pod uwagę przedewszystkiem ter. Jest to gęsta ciecz o barwie ciemnej albo czarnej i charakterystycznym ostrym zapachu; jej ciężar gatunkowy wynosi 1*1 do 1*2, chemicznie jest to związek o bardzo skomplikowanym, nie zupełnie nawet rozpoznanym składzie.

Tery pochodzące z destylacyi różnych materyałów, różnią się między sobą składem i własnościami. Do wyrobu asfaltu sztucznego bywa chętniej używany ter gazowy, aniżeli pochodzący z koksowni, w każdym zaś wypadku użyty surowy ter poddaje się jeszcze dalszej destylacyi w odpowiednio skonstruowanych aparatach celem wydzielenia z niego wody oraz lekkich i cięższych olejów, wśród których znachodzą się materyały o wielkiej wartości. Jako ostateczną pozostałość tej destylacyi otrzymamy smołę pogazową, która przedstawia masę czarną, bardzo twardą i kruchą, nie dającą się prawie użyć w praktyce. Z tego powodu destylacyi nie prowadzi się aż do ostatecznej granicy, ale przerywa się ją poniżej tejże, by w ten sposób otrzymać materyał, mający pożądane własności. Zależnie od punktu, w którym proces przerwiemy, pozostałość mieć będzie różną konsystencyę, zatem prowadzący destylacyę posiada możność nadawania pozostałościom własności w miarę żądania i potrzeby.

Płynne pozostałości zwie się rozmaicie, n. p. ter destylowany, masa do impregnowania, gudron, masa na papę dachową itp. Smołę zaś rozróżniamy:

miękką, która rozmięka w 40° C a topi się w 50" C, średnio twardą, mięknącą w 60 a topiącą się w 70° C, twardą, ta mięknie w 80° a topi się w 90° C.

Ponieważ przez przerywanie destylacyi w temperaturze niższej traci się cenne oleje antracenowe, można dla ich uzyskania prowadzić proces aż do końca, a następnie do pozostałości dodać te ciężkie oleje, które nie nadają się do dalszego użytku i to w ilości dowolnej, zależnej od jakości asfaltu sztucznego, jaki otrzymać chcemy. Wszystkie tery destylowane, począwszy od płynnych, a także wszystkie gatunki smoły, znajdują zastosowanie do wyrobu sztucznych asfaltów.

W handlu pojawiają się one pod rozmaitemi nazwami, często nieuzasadnionemi, albo też zaczerpniętemi z zakresu asfaltu naturalnego, co wywołuje trudne dziś do uporządkowania zamieszanie w pojęciach i poglądach na jeden i drugi materyał.

Twardsze gatunki pozostałości określa się różnemi mianami asfaltów, dla nas pozostają one zawsze asfaltami sztucznymi. Ter o konsystencyi zbliżonej do naturalnego teru górskiego ma nazwę „gudron pogazowy“, częściej jednak krótko gudron, a nawet szumniej Goudron mineral. Ter płynny, używany do impregnowania drzewa, dachów drewnianych, papy dachowej i t. p., jest od poprzedniego nieco rzadszy i ma nazwę „ter preparowany“ albo też lak dachowy.

Istnieje jeszcze nazwa „ter rafinowany“ albo „odwodniony“; nazywa się tak materyał, którego destylacyi nie prowadzono do końca, ale przerwano ją po odwodnieniu teru surowego tak, że wszystkie cenniejsze oleje jeszcze w nim pozostały. Ter ten daje doskonałą papę dachową, znacznie trwalszą od innych, nie jest jednak często używany, gdyż obecność wartościowych olejów podnosi go bardzo w cenie.

VI. Papa dachowa.

Papa dachowa jest wynalazkiem wieku ośmnastego, przypisywanym radcy admiralicyi szwedzkiej Faxowi; także pierwsze próby zastosowania jej w praktyce miały miejsce w Szwecyi. Rezultat ich był zresztą nieszczególny, złożyły się na to rozmaite przyczyny, a przedewszystkiem dość prymitywna metoda wykonywania tego ma-teryału i surowy klimat skandynawski. W pierwotnym pomyśle papa dachowa była właściwie tylko papą surową (papierem), którą dopiero po przybiciu na dachu pociągano kilkakrotnie gorącym terem drzewnym. Sama zasada wykonania została przez to stworzoną i następnie uzupełniona i udoskonalona dała pokrycie dachów, przedstawiające wiele pierwszorzędnych zalet, — jednak w swej pierwotnej formie wykonania nie mogła dać należytej ochrony budowli; odporność jej na wpływy atmosferyczne okazała się wówczas bardzo małą, liczne opady atmosferyczne, silne mrozy i gwałtowne wichry skandynawskie niszczyły tą papę w krótkim czasie.

Pojawiły się później próby wprowadzenia papy w Niemczech, ponieważ jednak fabrykacyę jej oparto tam mniej więcej na pomyśle szwedzkim, dlatego innowacya się nie udała i na pewien czas papa dachowa zeszła z szerszej widowni.

Ukazała się na niej z powrotem w latach czterdziestych wieku XIX, ale już do tego stopnia udoskonalona, że znalazła odrazu chętne przyjęcie. Zresztą ogólne wyniszczenie krajów niemieckich po wojnach, srożących się w początkach zeszłego stulecia, zapewniało powodzenie materyałowi dobremu i taniemu.

Udoskonalenie go ułatwiał postęp techniki, biorącej wówczas rozpęd do jej dzisiejszego rozkwituj; wybitną w tym rolę odegrało przedewszystkiem rozpowszechnienie gazu świetlnego. Gromadzące się przytem pozostałości suchej destylacyi węgla kamiennego, których inaczej spożytkować jeszcze nie umiano, oddawano za bezcen fabrykom papy, a te, mając z jednej strony silny popyt na swe wyroby, z drugiej łatwe do nabycia i tanie materyały, potrzebne do fabrykacyi, rozwinęły się wkrótce w poważny dział produkcyjny.

Dalszy rozwój fabrykacyi papy postępował już różnemi drogami do swego ostatecznego celu t. zn. do uzyskania jak najlepszego towaru za najniższą cenę i do podbicia przez to rynków

zbytu.

Przedewszystkiem doskonalono dobór materyałów surowych względnie półsurowych, przeznaczonych do wyrobu papy, dalej doskonalono narzędzia do jej wyrobu służące, w końcu zaś sposoby użycia jej na dachu i wogóle w budownictwie.

Z biegiem lat i doświadczeń poczynionych z papą dachową, weszła ona w powszechny użytek, oddając doskonałe usługi i żale-lecając się wielu dodatniemi stronami. Szczególne wzięcie znalazła do budowli fabrycznych, zabudowań gospodarskich i budynków podrzędniejszego znaczenia lub prowizorycznych. Do budynków mieszkalnych używa się jej tylko w ograniczonej mierze, do monumentalnych nigdy. Przypisać to można temu, że dach z papy daje się z wielką trudnością rozwiązać architektonicznie w sposób dla oka miły i — gdy inny materyał dachowy przyczynia się do spotęgowania estetycznego wrażenia całości, — papa działa najczęściej ujemnie; po-wtóre ulega ona wpływom powietrza i wilgoci do tego stopnia, że po kilkunastoletniem leżenia na dachu należy ją zmienić ; straciła bowiem wszystkie własności czyniące ją użyteczną i nie chroni już nadal poddasza przed dostępem wilgoci.

Dach pokryty papą zaleca się wielu dobremi stronami, ochrania ona szczelnie budynek przed wiatrem i niepogodą, nawet zacinanie deszczem i śniegiem, nieuniknione przy niektórych innych materyałach, nie ma tu miejsca.

Szczelność dachu wpływa na jego „przepuszczalność ciepła“ ; jeżeli za punkt wyjścia przyjmiemy możliwie najszczelniejsze pokrycie, to znaczy cement drzewny, to w porównaniu z nim inne pokrycia mieć będą według Dra Griinzweiga następującą przepuszczalność :

1-00

cement drzewny dach z papy „ dachówkowy „    z blachy żelaz.

„    z blachy falistej

Wobec szczelności pokrycia dach może być płaski, a ze względu na naturę papy takim być powinien; pochylenie jego wynosi ¹je do */i2 rozpiętości. Strome dachy nie nadają się do pokrycia papą, gdyż ter, którym się pociąga dodatkowo papę, łatwo po stromym dachu spływa ; także jeżeli ter, którym papę nasycono, został niewłaściwie oddestylowany, to pod działaniem promieni słonecznych może również z czasem spłynąć, wreszcie silne deszcze zmywają go łatwo na stromych dachach.

Dach płaski przedstawia w tym kierunku znacznie mniejsze niebezpieczeństwo, a nadto daje budującemu znaczne korzyści.

Na płaski dach zużywa się mniej drzewa aniżeli na stromy, przytem im dach wyższy, tern większą powierzchnię mają jego połacie i tern więcej m³ ma się do pokrycia. Na 100 nr rzutu pozio-

1*18

2-36

2-60

2-65

mego możemy mieć około 110 mr powierzchni dachu papy, a potrzeba około 140 m² dachu krytego dachówką.

Ponieważ pokrycie papą jest lekkie, więc wymiary drzewa zużytego na konstrukcyę dachową mogą być mniejsze.

Oszczędza się na drzewie podwójnie, bo przez mniejsze wymiary dachu i cieńsze belki. Nie tylko więc papa jako taka jest lżejszą od innego pokrycia i dzięki jej użyciu mamy mniejszą powierzchnię, ale także zmniejsza się poważnie ciężar konstrukcyi dachowej jako całości, a w rezultacie obciążenie podtrzymujących ją ścian i gruntu maleje.

Te właściwości wyrażają się ostatecznie oszczędnością w całkowitych kosztach budowy. Jeżeli do tego budynek miałby stanąć na gruncie niezupełnie pewnym, to papa wybawia nas z wielu trudności i kłopotów, gdyż przez użycie jej ciężar budynku maleje.

Trwałość pokrycia papą zależy od jej jakości, od staranności wykonania pokrycia i konserwacyi. Lichy gatunek albo złe wykonanie dobrym materyałem, w końcu zaniedbywanie terowania dachu prowadzą do jego zniszczenia w krótkim czasie.

Papa dachowa wydziela właściwy sobie ostry zapach, który daje się odczuwać tam, gdzie równocześnie pokryto większą ilość budynków, trwa to tylko przez pewien czas, a jest tern dotkliwsze, im gorszy gatunek papy został użyty.

Dobry gatunek papy zalicza się do materyałów do pewnego stopnia ogniotrwałych. Za taki uważają ją towarzystwa asekuracyjne, a także galicyjska ustawa o ogniotrwałem kryciu wsi i miast.

Liczne próby w tym kierunku przeprowadzone i doświadczenia z zachowania się papy w pożarach dowiodły jej wielkiej odporności. Pod działaniem ognia z zewnątrz papa zapala się trudno, mogą padać na nią iskry i całe płonące żagwie, mimo to jest w stanie długi czas opierać się ich wpływom, jeżeli zaś się już zajmie, to nigdy płomieniem, a nadto od palącej się części pokrycia dalsze jego partye nie mogą się zapalić. Właściwie zwęgla się ona tylko lokalnie na powierzchni, przyczem wydzielają się ciężkie dymy, uniemożliwiające powstanie płomieni. Odporność tę nadaje papie przedewszystkiem powłoka, jaka się wytwarza z czasem na jej zewnętrznej powierzchni, a na którą składa się posypanie papy piaskiem, peryodycznie co pewien czas powtarzane terowanie i wreszcie pył uliczny na niej osiadający.

Rola papy dachowej, jako materyału chroniącego budynek przed zawleczeniem ognia z zewnątrz, jest więc dodatnią. Do podniesienia tej zalety przyczynia się jeszcze i ten fakt, że dach taki zlewany wodą zatrzymuje na sobie dłużej wilgoć, gdyż zawsze zdoła pewna jej ilość wsiąknąć w papę, a powtóre dachy te są płaskie, woda więc powolniej z nich ścieka, aniżeli z innych.

Małe nachylenie dachu jest jeszcze o tyle dogodne, że akcya ratunkowa na nim prowadzona nie przedstawia tych trudności, jakie istnieją na dachach stromych, wreszcie materyał sam nie jest kruchy, miejsca od dołu wypalone stojący na dachu zaraz rozeznaje i nie naraża się na załamanie.

Przed ogniem wewnętrznym żadne pokrycie nie chroni, może go ono do pewnego czasu tylko tłumić, powstrzymywać jego rozwój, nie dopuszczać do wystrzelania płomieni górą i zapobiegać w ten sposób przeniesienia się ognia na dalsze budynki. Najgroźniejsze spustoszenia powodują te pokrycia dachowe, które kawałkami odrywają się od dachu i — lecąc z wiatrem — niosą zarzewie zniszczenia dalej. Do tych należą gonty, dranice i deski, gdyż gwoździe, którymi są przybite, rozgrzane wyskakują, a rozluźnione i zapalone kawałki pokrycia wiatr unosi; do jeszcze groźniejszych należą pokrycia strzechą. Natomiast papa dachowa przez dłuższy czas hamuje rozpęd ognia wewnętrznego i jego rozprzestrzenianie się, gdyż nie pali się płomieniem, nie odrywa się od szalowania, z jednej strony więc lokalizuje ogień, z drugiej pozostawia dość czasu na ratunek. Szczególnie dodatnio działa w razie ognia strychowego, stanowi bowiem pokrycie bardzo szczelne, ogień więc z braku dopływu świeżego powietrza (tlenu) sam w sobie gaśnie, o ile niema w poddaszu jakich okienek lub innych otworów, któremiby powietrze dochodziło.

W ten dodatni sposób zachowują się tylko dobre gatunki papy. Ponieważ w handlu spotyka się wiele bezwartościowych wyrobów, produkowanych przez podrzędne fabryki a obliczonych wręcz na to, że kupujący nie jest w stanie odróżnić dobrego towaru od lichoty, należy wybierać papę bardzo ostrożnie i ze znajomością rzeczy.

Wykonanie papy.

Papę dachową wykonuje się z trzech materyałów zasadniczych, a to : z papy surowej, teru służącego do jej impregnacyi i z piasku, którym się papę posypuje.

Papa surowa.

Papa surowa jest to specyalny gatunek papieru, wykonywany ongiś sposobem czerpania albo formowania w taflach. Dlatego początkowo papa dachowa istniała tylko w taflach, dziś fabrykuje się ją wyłącznie na drodze maszynowej w zwojach. Jakość tego papieru odpowiadać powinna pewnym ustalonym warunkom i od dotrzymania ich zależy w wysokim stopniu wartość papy gotowej.

Papę surową sprzedaje się na wagę, stąd też zmysł spekulacyjny niektórych jej wytwórców prowadzi do powiększenia swych zysków lub do obniżenia ze względów konkurencyjnych ceny papy surowej przez jej liche wykonanie oraz fałszowanie dodawaniem do masy ciał obojętnych albo nawet szkodliwych, ale zwiększających wagę, np. glinę, wapień, kredę itp.

Cierpi na tern budujący, traci także cały solidny przemysł fabrykacyi papy dachowej, należy więc przy zapotrzebowaniu nabywać towar od zaufania godnej fabryki. Niema niestety żadnych wytycznych, charakteryzujących jej wartość, któreby określone ustawą czy zgodą interesowanych dawały oryentacyę budowniczemu, — pozostaje mu więc własne doświadczenie i kilka poniższych wskazówek.

Zasadniczo wymaga się od dobrej papy surowej, by była nie-klejoną, zawierała jak najwięcej włókien wełnianych w przeciwieństwie do roślinnych, a żadnych lub tylko w minimalnej ilości dodanych domieszek mineralnych. Włókna wełniane nadają papie wielką trwałość, zarazem nasiąkają terem obficiej i jednostajniej od roślinnych, które nadto ulegają szybko zbutwieniu.

Dodatek gliny wpływa w pewnym stopniu na trwałość, natomiast bardzo szkodliwym w skutkach jest dodatek wapna, kredy, gipsu i t. p. ciał, gdyż wapno wchodzi z produktami zwietrzenia teru w związki w wodzie rozpuszczalne, które pod wpływem deszczu przechodzą w swą nową formę i z wodą spływają.

Ilość włókien roślinnych można empirycznie ocenić w ten sposób, że się papę w jakiemś miejscu silnie zgina, jeżeli po jedno-lub dwurazowem zgięciu papa zacznie się w tern miejscu rwać lub się załamie, będzie to dowodem, że zawiera za wiele włókien roślinnych. Rozpoznawanie z wyglądu nie prowadzi jednak do celu, gdyż masa przeznaczona na papę surową wychodzi z holendrów tak przerobioną, że o ocenieniu jej wartości na oko' niema mowy.

Najpewniejsze wskazówki daje badanie chemiczne, które pro-

Wilgoć oznacza się procentowo przez wysuszenie próbki w temperaturze 110°C., poczem stwierdza się ubytek wagi, oznaczający tu ilość wilgoci.

wadzi się w kierunku oznaczenia wilgoci zawartej w papie, ilości włókien wełnianych, popiołu i w końcu rozpoznanie składu tego ostatniego.

Wysuszoną i zważoną w powyższy sposób próbkę spala się w tyglu platynowym i żarzy tak długo, aż węgiel w niej zawarty zupełnie się spali, a pozostały popiół przybierze barwę jasną. Po ostudzeniu zwilża się go roztworem węglanu amoniaku, rozgrzewa ponownie do czerwonego żaru a po ostudzeniu waży. Popiół ten przechodzi w dalszym ciągu w ręku doświadczonego chemika przez cały szereg zabiegów, wydzielających z niego kolejno w formie rozmaitych roztworów wszystkie zawarte w nim domieszki mineralne, na zasadzie których określa się w końcu ściśle ich procentową ilość w papie surowej.

Ilość włókien wełnianych bada się przez działanie ługiem potasowym na wysuszoną papę surową, włókna wełniane rozpuszczają się w nim, podczas gdy roślinne i inne składniki pozostają nie zmienione. Różnica w wadze próbki przedstawia ilość włókien wełnianych.

Luhman podaje analizy dwóch przeciętnych gatunków papy surowej, pochodzących z fabryk renomowanych.

I.

II.

wilgoci

włókien wełnianych „ roślinnych węglanu ziemi wapiennej tlenku żelaza piasku i gliny

7*345 33-037 42-460 8-312 2-3601 6-486 j

7-405

35-250

43-805

13-540

Wyrób papy surowej odbywa się dziś wyłącznie na drodze mechanicznej przy użyciu maszyn, które doprowadzono do zupełnej prawie doskonałości.

Fabrykacyą zajmują się papiernie, od nich producenci papy dachowej towar ten sprowadzają i poddają go impregnacyi terem.

Papę surową a także impregnowaną wykonuje się w różnych grubościach, gatunki te bywały oznaczone cyframi, najgrubszą znaczyło się 00, dalej idą 0, I, II, III itp. Oznaczanie to nie jest ani

charakterystyczne ani miarodajne, gdyż panuje w niem wiele dowolności, ostatecznie więc osiągnięto w tej sprawie porozumienie o tyle, że dany gatunek oznacza się cyfrą, która odpowiada tej ilości nr powierzchni, którą 50 kg papy surowej zajmuje.

waga

ooooooooo

looi'—a-'ooiinoin

OJ OJ

50

50

50

50

50

50

50

50

50

Papa surowa.

zajmuje powierzchnię nr 50 m-

oooooooo

O t— O' O Ol Ю О Ю r\l OJ

1 nr tej papy waży: 1000 g

833 „ 714 „ 555 „ 500 „ 416 „ 333 „ 250 „ 200 „

Papa surowa różnych numerów ma rozmaitą grubość np.

Nr. 70 ma grub. 1*500 mm.

1*315 „

1*167    „

1*050    „

80

90

100

Drugim czynnikiem decydującym o własnościach i wartości papy dachowej jest materyał, którym papę surową impregnowano.

Do tego celu używa się prawie wyłącznie teru pogazowego, rzadziej innych terów, a nigdy asfaltów naturalnych.

Istnieją dwie odmiany teru pogazowego, jedna jest terem destylowanym do temperatury ograniczonej doświadczeniem i potrzebą, zwykle w granicach 210—270° C., drugą odmianę doprowadzono do temperatury 300° C i powyżej, chodziło tu bowiem o uzyskanie cennych materyałów, ulatniających się dopiero około tej temperatury.

Konsystencya tego teru nie odpowiada jednak warunkom koniecznym przy impregnacyi, dlatego preparuje się go później mniej wartościowymi olejami ciężkimi i doprowadza go przez to do pożądanego stopnia gęstości. Otrzymaną tą drogą masę nazywa się często terem preparowanym.

Pierwszorzędnym warunkiem udałej impregnacyi jest dobrze dobrany stopień gęstości teru, zbyt rzadki nie daje papy trwałej, zaś

Gęstość teru dobiera się również zależnie od grubości papy, im ona cieńsza, tern gęściejszy może być ter i naodwrót.

za gesty nie impregnuje całej masy jednostajnie i daje papę kruchą i łamliwą.

Nie jest kwestyą ustaloną, czy ter destylowany czy też preparowany nadaje się lepiej do impregnacyi, — każdy z nich ma swoje dobre i ujemne strony. Pierwszy jest droższy, zawiera jednak wiele lżejszych składników, nadających papie przez długi czas giętkość, — drugi jest tańszy, zawiera więcej składników twardniejących, dzięki którym papa nabiera po ułożeniu na dachu znacznej sztywności. Zwolennicy drugiego sposobu twierdzą jednak, że rzecz ma się wręcz przeciwnie, że papa impregnowana terem preparowanym zatrzymuje elastyczność dłużej, a nadto na jej korzyść przemawiać ma fakt, że brak jej lżej lotnych olei, które uchodząc z papy powodują ruch między włóknami i kurczenie się materyału. Przytem dodać należy, że ta papa jest natychmiast po ostudzeniu suchą i zdolną do wysyłki, co przedstawia dla fabryki duże korzyści.

Jedni odbiorcy wyżej sobie cenią zalety pierwszego, inni drugiego gatunku, a w rzeczywistości nie tyle od tego zależy wartość papy, ile od dobrego doboru składowych materyałów i sumiennego wykonania impregnacyi.

Trzecim z kolei materyałem służącym do fabrykacyi papy jest piasek, który zresztą może być zastąpiony także innymi materya-łami. Posypywanie papy ma wielorakie znaczenie, przedewszyst-kiem zapobiega zlepianiu się powierzchni papy świeżo impregnowanej, następnie zwiększa jej odporność na wpływy atmosferyczne, między innemi chroni ją przed zniszczeniem gradem, w końcu podnosi bardzo znacznie jej ogniotrwałość. Posypywanie piaskiem względnie drobnym żwirem dało niektórym fabrykom asumpt do nazywania swych produktów „papą kamienną“ itp.

Do posypywania nadaje się najlepiej piasek kwarcowy, w braku tegoż może być użyty także inny, względnie można go przez rozdrobnienie odpowiedniego kamienia samemu produkować.

Piasek użyty do posypywania papy dachowej musi być czysty, suchy, wolny od pyłu, ostry i o jednostajnej wielkości ziarn, której dobór zależny zawsze od grubości papy. Na cieńsze jej gatunki używa się piasku o średnicy 1 mm, na grubsze l¹ -> mm, na jeszcze grubsze 2—3 mm. Ten ostatni służy także do do wyrobu papy zwanej „żwirową“.

Posypanie piaskiem zbyt miałkim ma tę ujemną stronę, że osiada on na papie warstwą wprawdzie grubą, aie nie zlepioną dość silnie, wobec czego deszcz go łatwo spłukuje.

Ponieważ w naturze nie zawsze znajdujemy taki piasek, któryby odpowiadał wszystkim stawianym tu wymogom, dlatego należy go wpierw przez oczyszczenie, osuszenie i sortowanie przygotować do użycia.

W przyrodzie mamy piasek gruntowy, wydobywany z pokładów rozrzuconych obficie po wszystkich punktach ziemi, i piasek rzeczny, znachodzony na dnie lub na brzegach rzek.

Piasek gruntowy jest bardziej zanieczyszczony od rzecznego, oczyszcza się go szlamowaniem, które przeprowadza się przy pomocy urządzeń prostych albo skomplikowanych. Do pierwszych należy kwadratowa skrzynia, zbita z desek o wymiarze np. 2X3 m a wysokości około 40 cm, w której do wysokości x/⁴ usypuje się piasek, a resztę dopełnia się wodą. Piasek ustawicznie porusza się gracą, a ponieważ zanieczyszcza go przeważnie glina, więc rozpuści się ona w wodzie i w czasie odpuszczenia jej ze skrzyni (foli) odpłynie razem z nią, a czysty piasek pozostanie we foli ; w ten sposób usuwa się także resztki roślinne. Przepłukiwanie powtarza się kilkakrotnie.

Wielkie ilości piasku oczyszcza się w szlamarniach mechanicznych, sortujących równocześnie materyał według wielkości ziarn. Takie urządzenie składa się z właściwej szlamarki i z jednego lub z kilku basenów zbiorczych, połączonych razem rynnami.

W szlamarce odpowiedniem urządzeniem utrzymuje się piasek w ciągłym ruchu, tak, by z jego ziarn spłukać wszelkie zanieczyszczenia, poczem szlam ten odpuszcza się otworem do rynny i basenu. Po drodze osiadać będą z wody cięższe ziarna piasku, a pył i rozpuszczona w wodzie glina popłynie dalej.

Do należytego przeprowadzenia tego rodzaju szlamowania potrzeba znacznej ilości wody z terenu, którego spadzistość zezwalałaby na swobodne jej odprowadzenie.

Suszy się piasek na małych, nizkich, murowanych piecach, o średnim wymiarze 3X2 m, wysokość ponad posadzkę wynosi 0*30—0’40 m; spód jest wymurowany z cegły, zaprawa w częściach zwróconych do ognia, a często i w całości gliniana. Kanały przykryte są od góry płytami z żelaza lanego, o szerokości i długości zależnej od wymiarów kanalików. Płyty opierają się na murach zewnętrznych i wewnętrznych, a na zewnętrznych krawędziach pieca tworzą brzeg o wysokości 70—80 mm, który przytrzymuje piasek

na piecu usypany. By zapobiedz przepadaniu piasku do kanalików, jak i naodwrót uciekaniu ciepła przez szpary między płytami, układa się płyty na nakładkę.

Destylarnia teru z basenem na ter surowy i t. d.

Fig. 15. Fabryka papy i destylarnia teru. (Budowa i urządzenie îabr. masz. Heinrich Hirzel G. m. b. H.

Ogień zapala się na ruszcie, ciepło przechodzi przez wszystkie kanały i uchodzi ostatnim z nich do komina.

> M?

Dla oszczędności można do suszenia piasku użyć ciepła uchodzącego z pod wanien, w których gotuje się ter do impregnacyi. W ten sposób zyskuje się na paliwie i obsłudze paleniska.

rl j

Piasek gruntowy jest z reguły ostrzejszy od rzecznego, natomiast ten drugi jest czystszy, gdyż unoszony przez daleką drogę wodą odbył naturalny proces szlamowania.

Leipzig Plagwitz).

Wielkość ziarn ujednostajnić można przesiewaniem.

.2

s.

.o;

.-2

Unikać należy takich gatunków piasku, które ter z papy, względnie z jej powłoki wciągają w siebie, skutkiem tego papa stać się musi w krótkim czasie kruchą i łamliwą. Do takich rodzai należy n. p. piasek z pumeksu.

_C

-Et

CC

i:

(0

Zamiast piasku używa się niekiedy odpowiednio rozdrobnionego żużlu z pieców wysokich, albo też korka.

Przy wyborze materyału do posypywania zważać należy także na to, by nie nadawał on papie wyglądu brudnego.

>>

rz

Ju

Um

Nasycanie papy surowej terem odbywa się w wannie, mającej kształt wydłużonego prostokąta, wypełnionej terem, którego własności w myśl powyższych uwag odpowiednio dobrano.

Rulon papy surowej umieszcza się w jednym z ważkich boków wanny (panwi), na obracającej się osi, wzniesionej nad rezer-woarem, stąd schodzi papa swym wolnym koncern do rezerwuaru i przytrzymywana w jej głębi trzema, w odstępach rozmieszczonymi wałkami, przechodzi wolno przez całą długość naczynia, nasiąkając przytem rozgrzanym terem. W przeciwnym końcu rezerwoaru umieszcza się parę wałków, które przez sprasowanie papy powodują zagęszczenie jej masy i dokładniejsze przesiąknięcie teru, zarazem wygniatają one nadmiar cieczy, która spływa z powrotem do naczynia. Rozstawienie walców jest kwestyą wielkiej wagi; gdyby było za wązkie, wyciskałyby z papy zbyt dużo teru, naodwrót zaś za szerokie staje się powodem niepotrzebnej straty, gdyż papa zabiera ze sobą za dużo teru, do niego lgną następnie zbyt wielkie ilości piasku, który zresztą później łatwo się ściera, w końcu waga papy znacznie przez to wzrasta.

Zbiornik ten jest obmurowany i opatrzony paleniskiem, z którego go się podgrzewa, chodzi bowiem o to, by ter utrzymać stale w temperaturze bliskiej jego punktu wrzenia. Jest to dlatego pożądane, że ter tern szybciej i tern jednostajniej impregnuje papę, im wyższą ma temperaturę, względnie im jest rzadszy. Ażeby zapo-biedz ulatnianiu się z cieczy związków destylujących w tej temperaturze, przykrywa się rezerwoar nakrywą blaszaną, złożoną z kilku części, szczelnie do siebie przylegających. Ulatniające się składniki kondenzują na chłodnej pokrywie i spływają z powrotem do naczynia.

Walce poruszane są albo mechanicznie, albo korbą, obracaną przez robotnika; nadając im ruch spełnia się równocześnie jeszcze inn-ą czynność, mianowicie odwija papę surową z rulonu, przeciąga ją przez rezerwoar, wypełniony terem i wypycha — już impregnowaną — ku następnym aparatom.

Cienkie sorty papy impregnuje się w ten sposób zadowalnia-jąco, grubsze natomiast nie zupełnie, gdyż nasiąkają terem nierównomiernie i to w ten sposób, że zewnętrzne powierzchnie wchłaniają go szybko, ale tern samem utrudniają terowi dostęp do środka papy; łatwo to stwierdzić w przekroju papy, która ku środkowi okazuje nie czarną, ale coraz jaśniejszą brunatną barwę.

Przez dłuższe przetrzymywanie papy w panwi doprowadza się wprawdzie do pewnego polepszenia, z drugiej strony jednak opóźnia to postęp roboty i ujemnie oddziaływa na produkcyjną zdolność fabryki. Wielką pomocą w tych warunkach są panwie zbudo-

wane w ten sposób, że papę surową przeprowadza się przez długość rezerwoaru tam i z powrotem, cztero- do pięciokrotnie, wtedy tyleż razy dłużej pozostaje ona pod działaniem teru i dzięki temu wychodzi impregnowana znacznie iednostajniej, a małą różnicę,, gdyby się jeszcze jaka okazała, da się już łatwo uzupełnić staran-nem wałkowaniem.

Fig. 16. Wanna do impregnowania papy.

(System iabr. maszyn Henryk Hirzel, G. m. b. H. Lipsk-Plagwitz).

Wanna tego systemu odznacza się ciągłością ruchu i tą zaletą góruje nad dotychczas omówionymi aparatami. Zwykle łączy się tę wannę z przyrządem do spinania końców papy (spinaczka, Hełtmaschiene). Drogę, jaką papa surowa w tej wannie przechodzi, można dowolnie skracać albo wydłużać aż do podwójnego przejścia przez

wannę.

Ujemną stronę zbyt długiego przetrzymywania papy surowej w terze stanowi jej osłabienie wskutek rozmoknięcia, wówczas przez nieuważne szarpnięcie wałkami lub z innej podobnej przyczyny papa się przedziera, a jeżeli nastąpiło to wewnątrz w panwi, to skierowanie jej na właściwą drogę powoduje znaczną stratę czasu.

Długość zwoju papy surowej bywa rozmaitą i wynosi 100 do 300 m. W pewnych odstępach, zależnych od grubości papy, zwykle co 10—15 m, jest papa przedziurkowaną ; w tych miejscach przecina się ją po wykończeniu i zwija w małe rulony, idące później w tej formie w handel. Przecięcie odbywa się albo nożem zwykłym albo aparatem.

Gdy rulon papy surowej odwinął się już ze swej osi całkowicie, łączy się jego koniec z początkiem następnego zwoju, idącego do impregnacyi i to tak silnie, by nowy rulon wszedł od razu na swą drogę. Przez to unika się przerywania toku pracy i ciągłego

powtarzania początkowego okresu roboty, który nie dość, że jest żmudny, ale i kosztowny, zajmuje bowiem wiele rąk i czasu, a zarazem obniża produkcyę fabryki; wskutek częstych bowiem przerw zwalnia się w niej tempo roboty. Przez łączenie rulonów praca postępuje bez przerwy naprzód i wytwarza się w ten sposób właściwie jedno długie pasmo papy.

Z wałków prasujących przechodzi papa na wałek, zawijający ją w rulon gotowej papy. W międzyczasie posypuje się ją piaskiem. Robi to albo robotnik sitem, albo papa ślizga się po stole, a raczej korytku, napełnionym piaskiem i niejako oblepia się nim sama, lub wreszcie używa się do tego celu aparatów automatycznych, posypujących papę zawsze jednostajną warstwą.

Posypywanie bywa jedno- albo obustronne. Jest ono konieczne na zewnętrznej powierzchni dachu, a bywa zbędne na tej stronie, którą papa przylega do szalowania. Jednak niektóre fabryki chętnie posypują dwustronnie, szczególnie zaś wówczas, gdy sprzedają papę na wagę.

Istnieje niemniej pewien techniczny wzgląd, dla którego obustronne posypanie bywa chętnie widziane: utrudnia ono mianowicie uchodzenie lotnych związków z papy, dzięki czemu pozostaje ona dłużej elastyczną i jest na wpływy atmosferyczne odporniejszą.

Jednostronnie posypane papy znachodzą bardzo szerokie zastosowanie w praktyce albo jako pokrycie dachu, albo jako podkładka pod dach łupkowy lub dachówkowy, wreszcie sklejona z drugą daje, t. zw. podwójne krycie papą. Klejenie odbywać się może na dachu, albo wprost we fabryce w ten sposób, że z rezerwoaru wychodzą równocześnie dwa pasma papy, które walcami sprasowuje się w jedną całość.

Poniższa tabela (według Kohlera) przedstawia ciężar papy surowej i przyrost wagi wskutek terowania i dwustronnego posypywania piaskiem, widać z tego jak znaczną pozycyę stanowi jedno i drugie.

ООЮОООО© 1Л©Г-0>С\]Ю©Ю CM CM

10-0

8-3

6-6

55

4-2

3-3

25

2-0

28-00

23-50

20-25

18-50

16-50

13-75

9-25

8-50

48-00

42-00

38-00

34-00

30-00

25-00

20-00

17-00

18-00

15-20

13-65

13-00

12-30

10-45

6-75

6-50

20-00

19-00

18-00

15-00

13-50

11-25

10-75

8-50

10 m² waży

na 10 nr papy idzie

Nr. papy

surowej

terowanej

terowanej i posypanej piaskiem

teru

piasku

w kilogramach

Ot '

Zależnie od jakości teru użytego do napawania, względnie użytych także domieszek, otrzymuje papa nazwę. W tym wypadku występuje znowu ten sam kłopot, który już kilkakrotnie spotykaliśmy poprzednio, tz. zamięszanie w nazwach takie, że zupełnie nie określają one tego, co za sobą kryją. Zarówno w handlu, jak i literaturze fachowej, przewijają się ustawicznie nazwy „papa terowa“, „asfaltowa“, „kamienna“, z różnymi egzotycznymi dodatkami, każdy fabrykant ma co innego na myśli, a każdy odbiorca całkiem co innego i różni się on zasadniczo w swem pojęciu ze wszystkimi fabrykantami wogóle. Poniżej przyjęte nazwy poszczególnych gatunków starają się w przybliżeniu określić niektóre własności papy.

Papa terowa, jest materyałem, który impregnowano czystym, niedestylowanym terem.

Lepsza papa terowa, jest impregnowaną terem destylowanym, zawiera mniej składników- lotnych, a więcej żywicznych,, które nadają papie znaczną elastyczność, odporność na wpływy atmosferyczne i trwałość. Po dłuższem leżeniu na dachu staje się ona także twardą i kruchą.

Papę preparowaną wykonuje się przy użyciu teru preparowanego.

Papa asfaltowa; nazwę tą nadaje się tym materyałom, do których impregnacyi użyto obok teru gazowego domieszki as~ faltu naturalnego, podnoszącej cenę wyrobu, ale nadającej mu wiele własności dodatnich, jakich poprzednie gatunki nie mają.

Papa skórzana; taką nazwę miewa papa nieposypana piaskiem, pozatem wykonana w ogólnym zarysie w sposób powyżej opisany. W szczegółach są pewne zmiany i tak: ter użyty do impregnowania destyluje się do temperatury takiej, by w masie pozostało jeszcze wiele lotnych składników, a ponieważ dodaje się do niej nadto w pewnej ilości smołę gazową, więc papa impregnowana tą masą szybko wysycha i tężeje, przyczyniają się do tego także wałki, które nastawia się możliwie najwęziej, by wszystek zbyteczny ter z papy usunąć. Tak wykonaną papę pozostawia się przez pewien czas rozciągniętą, najczęściej na przygotowanych drutach, dla ostygnięcia, przyspiesza się je przez skraplanie papy rozpyloną,azimną wodą. Ochłodzoną zwija się w rulon tak, by między skrętami krążyło powietrze, — a gdy już całość ostudzi się i przeschnie do tego stopnia, że nie będzie żadnej obawy, by się poszczególne zwoje polepiły, skręca się rulon ciasno i magazynuje względnie wysyła.

Specyalne gatunki papy pod rozlicznemi egzotycznemi nazwami mnożą się z dnia na dzień, przyczem, z wyjątkiem nazwy, różnią się one rzadko od przeciętnych gatunków. Na wyjątkową natomiast uwagę zasługują te rodzaje, które do impregnacyi używają wyłącznie asfaltów naturalnych. Należą tu marki „Congo“, „Duresko“, „Semptalin“, „Ruberoid“ i niektóre inne. Do impregnacyi ich używają fabryki przeważnie asfaltu trinidad, petrolasfaltu i innych naturalnych i ciągliwych asfaltów. Nadają one papie wielką elastyczność, której nie traci ona nawet po wielu latach, gdyż asfalty naturalne zawierają tylko minimalne ilości lotnych olei: z tejże przyczyny wynika jednak i ujemna ich strona, mianowicie papa ta długi czas pozostaje lepką.

By tą niedogodność usunąć, przeciąga się papę po opuszczeniu przez nią rezerwoaru z asfaltem, przez basen wypełniony roztopionym woskiem ziemnym, który powleka obydwie powierzchnie papy, czyniąc ją tłustą. Papa nie jest już wprawdzie lepką, ale także nie można jej posypywać piaskiem, bo ten by się na niej nie utrzymał i w tern właśnie tkwi przyczyna, że te gatunki papy posypane są drobno zmielonym asbestem, kaolinem, pyłem okrzemkowym, talkiem itp., które nadają papie ładny, srebrzysty kolor, ale nie stanowią ochrony tak odpornej na ogień, jak piasek.

-Zarzuca się także tym gatunkom, że wodotrwałe połączenia między pasmami dają się uzyskać tylko przy użyciu kosztownego lepiszcza, oraz, że pod wpływem słońca mają one skłonność do fałdowania się.

Wojna wywołała poważne podwyższenie cen papy, złożyło się na to znaczne jej zapotrzebowanie do licznych budowli prowizorycznych tak na froncie, jak i w głębi państwa. W Äustryi fabryki nie były w stanie nadążyć zapotrzebowaniu tak, że dla jego pokrycia sprowadzić musiano z Niemiec bardzo wielkie ilości. Tamtejszy związek fabrykantów papy ustalił na r. 1916 ceny:

za nr.

Marek przy prze-cięt. wadze J

80    100    125    150    200

7-00    6-20    5-50    4-80    4*00    za rolę 10nr

40    35    30    20 kg.

VIÏ. Krycie dachu papą.

Dach jest zakończeniem budynku od góry i ma za zadanie chronić go od wiatru i opadów atmosferycznych. Zależnie od jakości i ilości tychże dobiera się odpowiednie nachylenie płaszczyzn dachu. Im ostrzejszy klimat, im obfitsze deszcze i śniegi wchodzą w rachubę, słowem im dalej na północ, tern dach będzie więcej stromy, im zaś dalej na południe, tern mniej; w okolicach o opadach bardzo małych buduje się dachy nawet zupełnie płaskie, rozwinięte w rodzaj tarasów.

li' roz-

Po dachu stromym woda deszczowa spływa szybko i nie zatrzymuje się na nim dłużej śnieg zmniejsza to niebezpieczeństwo przedostania się wilgoci do poddasza, jednak ze wzrostem wysokości dachu, wzrasta koszt jego budowy, powiększa się ciężar, który udźwignąć muszą mury i grunt pod niemi, wzrasta także powierzchnia połaci, narażonych na ciśnienie wiatru. W tych samych warunkach klimatycznych daje się różne pochylenia, zależnie znowu od materyału, którym się dach pokrywa, im materyał jest szczelniejszy i mniej przepuszczający wilgoć, tern pochylenie dachu jest mniejsze. Strome pochylenia daje się przy kryciu dachów słomą, gontami, itp., średnie przy użyciu dachówki i i., przy kryciu papą wystarcza pochylenie małe, wynoszące ¹ <; do piętości dachu. Cyframi temi wyraża się, że wysokość trójkąta two-

rzonego przez linie dachu wynosi szóstą, względnie dwunastą część podstawy; dla słomy wynosi pochylenie chówki ¹ 3, dla blachy V⁶ itd.

dla gontów Va, dla da-

i/

Szalowanie dachu pod papę.

Papę dachową układa się na opierzeniu z desek 'o 2—3 cm grubości, połączonych ze sobą o ile możności na wpust. Ma on z jedne] strony utrudniać paczenie się desek, z drugiej zapobiegać tworzeniu się szpar między niemi. W pierwszym wypadku papa byłaby narażoną na przedarcie ostrą krawędzią spaczonej deski, na płaszczyźnie dachu powstałoby szereg grzbietów i zagłębień. Grzbiety stanowią zawsze najsłabszy punkt pokrycia, w nich papa najszybciej będzie wysychać i łamać się, a nawet już w czasie roboty mogą robotnicy w owych miejscach papę obuwiem łatwo uszkodzić. Wobec tego należy używać desek o szerokości 15—20 cm nie zaś szerszych, bo przez to zmniejszy się niebezpieczeństwo paczenia, deski dobiera się o jednostajnej grubości, a wystające z powodu nierówności krawędzie hebluje się.

W zagłębieniach pokrycia zbierałaby się wilgoć i powstałem! nieszczelnościami przedostawaćby się mogła do wnętrza. Szpary między deskami przedstawiają niebezpieczeństwo jeszcze inne: oto w czasie silnych wichrów, wiatr przyciska papę po stronie do niego zwróconej do desek, ale na przeciwnej połaci ją podnosi. Mimo bowiem tak szczelnego i nieprzepuszczalnego dla wiatru pokrycia, jak to, które papa stanowi, prąd wiatru przenika w czasie burzy różnemi drogami na poddasze i wywiera ciśnienie na połać od wiatru odwróconą. Wieje on od wnętrza dachu, jeżeli więc w szalowaniu natrafi na szczeliny, to dostaje się niemi pod papę, wydyma ją i odrywa od szalowania. — Niebezpieczeństwo to jest tern mniejsze, im dach jest niższy.

Przed rozpoczęciem na dachu roboty, należy szalowanie starannie zmieść i zwrócić na to uwagę, by pod papę nie dostały się żadne ostre lub twarde przedmioty (gwoździe, drzazgi, kamyki), któreby mogły przy lada sposobności papę przedrzeć.

Robotnicy powinni chodzić po papie, rozciągniętej na dachu, w miękkiem obuwiu (filcowe pantofle). Jeżeliby w czasie wykonywania roboty lub też po jej ukończeniu przyszła burza, to świeżo*

ułożoną papę należy obciążyć deskami, kamieniami, cegłami i t. p. by uchronić ją od popsucia.

Istnieje kilka rodzai krycia dachów papą; nazwa jego może być zależną od jakości papy, wówczas rozróżniamy krycie:

papą tallową i papą w zwojach,

albo też zależną od sposobu umocowania papy na szalowaniu, a wtedy będzie to krycie:

bez listew, z odkrytymi gwoździami, z listwami i zakrytymi gwoździami, lub wreszcie krycie podwójne.

Papa taîlowa wyszła dziś zupełnie prawie z użycia więc też i krycie nią bywa odosobnione.

Wobec tego interesować nas może tylko krycie papą w zwojach.

Krycie bez listew.

Papę rozwijamy z rulonu wzdłuż okapu i to tak, by poza jego krawędź wystawał pasek około 6 cm szerokości; tą wystającą część zawija się podwójnie i przybija gwoździami do okapu.

Rulony są rozmaitej długości, zależnej od grubości papy i wynosi ona 10—25 m. Może się zdarzyć, że budynek jest znacznie dłuższy aniżeli rulon, wobec tego do pierwszego zwoju dołącza się drugi w ten sposób, że jeden zachodzi na drugi i przykrywa go na około 10 cm, w miejscu zetknięcia łączy się je zapomocą gęstego teru gazowego i przybija gwoźdźmi. Po tym pierwszym pasie układa się kolejno dalsze, zawsze równolegle do okapu i zawsze tak, by każdy następny pas przykrywał poprzedni na około 6 cm, łączy się je w tern miejscu tak, jak przy opisanem poprzednio zetknięciu, t. z. gęstym terem gazowym i przybija gwoźdźmi do szalowania.

Rzadko kiedy szerokość dachu, a więc wymiar połaci między okapem a szczytem jest taki, że pasy papy mieszczą się w nim bez reszty, zwykle z ostatniego, najwyżej przybitego rulonu pozostanie jakaś nadwyżka, która wystawać będzie poza grzbiet, a gdyby tak nie było, to rozmieszczenie papy trzeba przed rozpoczęciem roboty tak rozliczyć, by ta reszta koniecznie pozostała ; wówczas przegina się ją przez grzbiet na drugą połać i przybija. Stanowi ona w ten sposób przejście z jednej połaci na drugą. To przegięcie jest obustronne, zwykle wykonuje się je w ten sposób, by górą przeszła papa z połaci zwróconej ku stronie deszczowej i wiatrów.

Szerokość zwoju wynosi zwykło 1 m, z powodu przekładania bierze się w rachubę tylko 94—95 cm, jako jego użyteczną szerokość.

Do umocowania papy służą pocynkowane gwoździe w rodzaju sufitowych o szerokich główkach; przybija się je w odstępach 4—5 cm, zawsze zaś tak, by nie wypadały blisko krawędzi deski, ale przynajmniej w oddaleniu 2 cm od niej.

Przy kryciu bez listew przyjmuje się na 1 nr dachu następujące zużycie materyałów:

L05 m~ papy 0’20 kg asfaltu 0*60 1 teru

50 szt. gwoździ Nr. 16 12.

Krycie na listwach.

Do tego sposobu krycia potrzebne są listwy trójkątne, o podstawie 6—7 cm a wysokości 3—4, cm z zaokrąglonym wierzchołkiem, wolne o ile możności od sęków i zupełnie suche.

Listwy biegną od grzbietu do okapu i do nich prostopadle przybija się je na szalowaniu tak, by zawsze wypadały w środek krokwi. Gdyby rozmieszczenie było za wielkie i listwa musiała być przybitą między krokwiami na samem szalowaniu, wówczas końce gwoździ, wystające po drugiej stronie desek, należy zagiąć i wbić je z powrotem. Końce listew stykać się powinny zawsze na środku deski, gdyby bowiem to zetknięcie wypadło blisko jej krawędzi, a ta wypaczyła się ku górze, wówczas wypchałaby w tym kierunku koniec listwy, powodując przez to przedarcie papy i nieszczelność dachu.

Końce listew, schodzące się na grzbiecie z obu stron połaci, stykają się ściśle ze sobą, natomiast na okapie przycina się końce albo prostopadle do szalowania albo w ukos, powstające zaś krawędzie często się zaokrągla.

Przy tym rodzaju krycia nie rozwija się rulonu papy w kierunku równoległym do okapu, jak poprzednio, ale wprost przeciwnym, bo prostopadłym do tegoż. Papę układa się między listwami tak, by krawędzie jej — podgięte — zachodziiy na kilka cm w górę, następnie silnie się ją wyciąga, by zapobiedz powstawaniu fałdów, wreszcie w zagięcie, powstałe między szalowaniem a papą, wciska się tak papę, by potworzyły się kąty, nie zaś łuki; w końcu przybija się ją gwoźdźmi do listew. Na listwy nakłada się kaptury; są to paski około 10 cm szerokie, wycięte z papy tego samego gatunku, którym pokryto cały dach. Kaptur nakrywa listwę i podwinięte pod niego końce papy wraz z główkami tych gwoździ, którymi ją przymocowano, przybija się go po obustronach do listwy pocynkowa-nymi gwoźdźmi, w odstępach 4—5 cm i zawsze tak, by gwóźdź przechodził przez kaptur i schowaną pod niego papę. Przed nałożeniem kaptura należy o ile możności listwę i końce papy nałożyć warstwą gęstego teru i kaptur na swe łożysko dobrze nacisnąć, by nigdzie pod nim nie pozostały miejsca próżne.

Okap dachowy wykonuje się tu tak samo, jak przy pierwszym sposobie, t. zn. papę wysuwa się przed okap, podwija się ją i przybija do szalowania z odwrotnej strony, a więc od dołu. Wszystkie inne zetknięcia się, względnie łączenia zwojów lub kapturów, wykonuje się zawsze na podkładzie z gęstego, gorącego teru i z odpo-wiedniem przybiciem.

Jeżeli przy przybijaniu rulonów gwoździe mają być zakryte i uchronione w ten sposób przed działaniem wilogoci i powietrza, wówczas górny brzeg papy odcina się od szalowania na zewnątrz (w stronę okapu), w zgięcie napuszczone gorącym, gęstym terem, wkłada się rąbek następnego zwoju, którym przedłużamy poprzedni, przybija się je razem do szalowania, poczem odwraca się nowy zwój papy ku górze w ten sposób, że przykryje sobą felc i gwoździe.

Grzbiet dachu wykonuje się tak samo, jak przy sposobie pierwszym, t. z. przez obustronne przełożenie wolnych pasów papy z jednej strony na drugą.

Chybioną odmianą krycia na listwach jest ta, przy której listwy przybija się tak gęsto, by jeden brzeg papy dał się przerzucić przez listwę na jej drugą stronę i przez to stworzył zarazem kaptur; wówczas brzeg drugiego pasa papy albo podchodzi wąskim rąbkiem pod pierwszą, albo przekłada się go przez listwę na przeciwną stronę tak, że jest ona podwójnie nakrytą.

Ten sposób krycia pozwala oszczędzić gwoździe, gdyż tu papa jest tylko jednostronnie przybitą, a poprzednio przebijało się osobno papę a osobno kaptur, ale za to zużywa się więcej listew. Nadto

ta oszczędność odbija się ujemnie na trwałości pokrycia, gdyż na papie przy jej zsychaniu się powstaną fałdy, które powodują od-dzieranie się jej odgwoździ; następnie są przyczyną przyspieszonego wysychania grzbietów fałdów i przedostawania się powietrza między szalowanie a papę, które tern intenzywniej wywierać będzie na nią swój wpływ niszczący, jako ostateczny skutek tego występują nieszczelności w pokryciu; za niemi idzie i zawilgocenie szalowania i zbutwienie tegoż, ewentualnie nawet także całej konstrukcyi drewnianej.

Na 1 m² pokrycia papą na listwach liczy się:

1 06 m² papy,

1*13 mb listwy,

1*13 mb kaptura o szerokości 10 cm,

3 szt. gwoździ listwowych,

do papy,

60 „

0*6 1. teru,

0*3 kg asfaltu na szwy i połączenia,

1’0 „ laku dachowego,

0*35 m:i piasku.

Połączenie papy z kominem.

Wykonanie pokrycia dachowego w około komina bywa dwojako rozwiązywane. W pierwszym razie w pewnej wysokości nad dachem występuje się z jedną lub dwoma warstwami cegieł poza lico, komin obija się przy szalowaniu listwami dokładnie dostoso-wanemi do utworzonych kątów. Dla zabezpieczenia dachu względnie szalowania przed przedostaniem się ognia, daje się zwykle pod listwami blachę. Dochodzące do komina pasy papy podwija się ku górze i końce doprowadza aż pod ceglany wyskok, pod którym umieszcza się rodzaj bandaża, wykonanego z paska z blachy cynkowej, który papę silnie ściąga i przytrzymuje. Jeżeli wyskoku w kominie niema, wówczas papę umocowuje się tak jak poprzednio, zmienia się tylko nieco umocowanie bandaża, który górną częścią, wygiętą pod kątem prostym, wbija się w poziome spojenie między cegłami, by wilgoć nie dostała się między papą a kominem do szalowania. Przy kominach o znacznej szerokości zwróconych do tego tym wymiarem do szczytu dachu, najlepiej rozwiązuje się tę sprawę w ten sposób, że od strony najbardziej narażonej, a więc

od tej, po której woda spływa, tworzy się siodło, dzięki czemu na-pór wody mija komin.

Przy murach ogniowych, z którymi połać dachu przecina się w linii poziomej, wyprowadza się połączenie zupełnie podobnie jak przy kominach. Paski cynkowe wmurowuje się w spojenia muru przy użyciu zaprawy cementowej, a miejsca zetknięcia się blachy z papą przed jej nałożeniem pociąga się gęstym, gorącym terem.

Przy murach ogniowych szczytowych wyprowadzone na mur pasy papy, względnie służąca do jej umocowania blacha, trzymając się z jednej strony poziomego kierunku spojeń, a z drugiej zniżając się odpowiednio do nachylenia dachu, wytwarza linię schodkową.

Sposób konstruowania rynien w związku z pokryciem papą jest zależny w zupełności od ich budowy i umieszczenia. Niema trudności, gdy chodzi o zwykłą cynkową rynnę, wiszącą na hakach tuż pod okapem, bo w tym razie i rynnę i okap wykonuje się od siebie niezależnie.

Rynnę, leżącą na dachu, łączy się z papą w dwojaki sposób, albo przez przybicie gwoźdźmi odkrytymi, albo zakrytymi. Górny brzeg blachy podsuwa się pod papę tak, by ta ostatnia nakrywała blachę pasem około 8 cm szerokości, miejsce połączenia pociąga się gorącym terem, a papę równocześnie z blachą przybija się gwoźdźmi w wiadomy już sposób. Jeżeli gwoździe mają być zakryte, to blachę i papę łączy się szwem zupełnie podobnie, jak przy łączeniu dwóch pasm papy. Między dolną — wygiętą w rynnę — część blachy, a końcem szalowania umieszcza się, dla pokrycia wystających tam desek, odpowiedni skrawek papy, który przybija się w sposób poprzednio wyjaśniony.

Rozmaitość konstrukcyi rynien jest wielką, możnaby tu jeszcze wspomnieć o rynnach skrzynkowych z drzewa, wiszących lub stojących. Uszczelnia się je albo w ten sposób, że przekrywa się całą rynnę papą, którą następnie łączy się z papą stanowiącą pokrycie dachu, albo też skrzynkę wybija się blachą cynkową, a papę zawija się na nią tylko wąskim paskiem, podobnie jak przy okapach. Rynna stojąca może być wykonaną z blachy, wówczas łączy się ją z papą tak, jak rynnę leżącą, wreszcie rynna może być cementową, a uszczelnia się ją albo przez nasycenie cementu asfaltem, albo na dany jej asfaltowy podkład nakłada się jeszcze

papę.

Kosze, tz. wgłębienia, powstające przy przecięciu się dwóch

dachów, których grzbiety, względnie okapy, tworzę ze sobę kąt, wykłada się blachą cynkową, tworząc z nich rodzaj rynny.

Papę doprowadza się do blachy w ten sposób, by ją przykryła na 6—8 cm miejsce połączenia pociąga się gorącym terem i papę przybija się gwoźdźmi tak, by równocześnie przechodziły one przez blachę. Kosz może być wykonany także z papy, wówczas jako podkładu pod papę używa się filcu asfaltowego, na który papę się nakłada i jedną warstwę z drugą łączy terem, albo lakiem. Jeżeli pokrycie wykonuje się na listwach, to doprowadza się je aż do blachy tak daleko, by zaszły na nią 2—3 cm; końce listew przecina się po tern odpowiednio do biegu kosza i starannie pokrywa kapturem, który się też silnie przybija.

Wentylacya poddasza.

Dachy kryte papą należą do bardzo szczelnych, tymczasem na poddaszu budynków mieszkalnych, a tern więcej fabrycznych, stajniach i in. zbiera się wiele zepsutego powietrza i pary wodnej, które zarówno ze względu na,zdrowie mieszkańców, jak i szkodliwe oddziaływanie pary na niektóre materyały budowlane, należy] na zewnątrz odprowadzić.

Jeżeli wentylacya zapomocą okien w murach strychowych nie jest możliwa, wykonuje się w dachu umyślnie otwory wentylacyjne.

Najprostszem takiem urządzeniem jest dymnik, rodzaj komina z desek, obitego na zewnątrz papą; wyprowadza się go około 1 m po nad grzbiet dachu. Drugim rodzajem węntylacyi jest podłużny a wąski otwór w grzbiecie, przykryty małym daszkiem, wzniesionym ponad dach główny.

Do węntylacyi służyć mogą również specyalnie do tego celu zbudowane oszklone okienka, wykonane w szalowaniu dachu; są one umocowane płasko, w ramach drewnianych lub żelaznych — które spełniają potrójne zadanie, bo: dają światło, wentylują i służą za otwory włazowe na dach.

Krycie podwójne.

Przez pokrywanie popsutych dachów drugą warstwą papy zrobiono doświadczenia, przemawiające bardzo za wprowadzeniem podwójnego krycia papą, jako samodzielnej konstrukcyi, która będzie wprawdzie od pojedynczej droższą, jest jednak za to bez porównania od niej wytrzymalszą i pewniejszą. Wartość tego sposobu nie w tern jednak leży, że mamy dwie warstwy papy, bo ona przy podwójnej grubości nie jest wcale dwa razy odporniejszą na rozkładowe działania powietrza. Takowe przecież bez względu na grubość papy, a natomiast w miarę ulatniania się z niej olejów, czem raz to intenzywniej i ujemniej działa na jej strukturę, bo czem raz liczniejszemi i większemi porami dostaje się do wnętrza.

Cyrkulacyę powietrza ułatwiają włókna papy, natomiast przeszkadza jej ter, nie dość jednak skutecznie, gdyż stanowi tu tylko cienką warstwę, otaczającą poszczególne włókna papy. Tam tylko, gdzie ter odpowiednio gęsty występuje jednolicie, stanowi on ochronę, która działaniu powietrza stawia skuteczny opór.

Wielka trwałość dachów podwójnie krytych polega właśnie na tern, że między jedną a drugą warstwą papy daje się warstwę asfaltu sztucznego, spajającą obydwa pokłady, a zarazem stanowiącą warstwę izolacyjną. Masa ta musi być gęstą i lepką, nie powinna zawierać składników łatwolotnych, nie powinna też po czasie tworzyć twardej skorupy, gdyż w tym wypadku nie odpowie celowi, dla którego ją się użyło.

Nadają się do tych celów mieszaniny z destylowanego teru z asfaltem trinidad i z dodatkiem oleju parafinowego lub innej tłustej substancyi.

Przed działaniem powietrza na izolacyę chroni nałożony na nią górny pokład papy, wskutek tego działanie atmosfery ogranicza się do minimum, lzolacya pozostaje więc prawie niezmieniona, a ze swej strony chroni znowu dolny pokład papy, na którym leży i to tak skutecznie, że zachowuje on wszystkie swe zalety i pozostaje trwale elastycznym. Jeżeli mimo tej ochrony pewne oznaki zniszczenia na dolnej papie po jakimś czasie przecież zauważyć się dadzą, to przypisać je można jedynie skutkom dostępu powietrza, dochodzącego do niej od dołu przez szpary w szalowaniu; jeden to więcej wzgląd, przemawiąjący za szczelnem układaniem szalowania.

Wykonanie dachu podwójnie krytego różni się od poprzednio opisywanych tylko w niektórych szczegółach. Konstrukcya stolca dachowego i nachylenie połaci nie ulega zmianie, ułożenie na szalowaniu pierwszej warstwy papy odbywa się według reguł ustanowionych dla krycia bez listew, z tą tylko różnicą, że pierwszy pas w warstwie dolnej (pierwszej) daje się wąski, a ponieważ w górnej (drugiej) warstwie ten pierwszy pas ma normalną szerokość, więc uzyska się przez to wymianę spojeń tak, że górne padną w środek dolnych.

Celem lepszego umocowania pierwszej warstwy używa się niekiedy d r u t ó w, rozciąganych w odstępach około 1 m w kierunku od grzbietu do okapu, przybija się je gwoździkami w miejscach, gdzie się rozpoczyna nowy pas papy. Druty te mają w pierwszym, rzędzie zapobiedz wydymaniu papy przez wiatr, wiejący od strony poddasza; ażeby to zadanie spełniać mogły, muszą być silnie wyciągnięte i mocno przybite. Użycie drutów odpada, jeżeli szalowanie wykonano szczelnie.

Masę izolującą, którą powleka się pierwszą warstwą papy, nakłada się gorącą, w grubości 2—3 mm, pracę zaczyna się od okapu i prowadzi wzdłuż, względnie równolegle do tegoż, pasami tak szerokimi, by zaraz po skończonem rozsmarowywaniu gorącej masy można było nałożyć na nią drugą warstwę papy. Po rozciągnięciu rulonu naciska się lekko papę, by przylgnęła do masy, i wygładza, by nigdzie nie pozostały fałdy.

Jako dolną warstwę papy daje się grubszy gatunek, posypany tylko z jednej strony piaskiem i tą stroną kładzie się ją zwykle na szalowaniu, w tej nadziei, że warstwa piasku ochroni należycie papę przed działaniem tego powietrza, któreby się do niej przez szczeliny dachu przedostało.

Na pokład górny wystarcza gatunek cieńszy.

Po ukończeniu roboty teruje się górną warstwę w sposób wskazany dla dachów z papy wogóle.

Całą robotę od nakładania warstwy izolacyjnej, aż do terowania górnej warstwy wykonać się powinno w porze suchej i ciepłej; jeżeliby pora była już spóźniona, to można poprzestać na pokryciu dachu pierwszą warstwą i umocować ją drutami, a resztę taczej odłożyć do następnego roku, przez to ani ułożona już pierwsza warstwa, ani rozciągnięte na dachu druty nie ucierpią.

Terowanie dachów.

Papa, jako pokrycie dachów, obok wymienionych zalet ma oczywiście wady. z któremi liczyć się należy.

Ter użyty do impregnacyi zawiera zawsze pewną — zależną

od stopnia destylacyi — ilość olejów lotnych, które mniej lub więcej szybko z papy ujdą. Skutkiem tego papa z biegiem lat wysycha, staje się kruchą i łamliwą, a równocześnie rozpoczyna się w niej dalszy niszczący ją proces, powstający jako rezultat działania tlenu z powietrza. Wypełnia ono bowiem pory powstające między włóknami papy przez ulatnianie się lotnych części teru, naprzemian dostaje się tam także wilgoć, wskutek tego potęguje się działanie tlenu na pozostały ter i na włókna i powoduje ich bu-twienie, które nie ogranicza się już wyłącznie tylko do zewnętrznej powierzchni dachu, ale wnika w głąb porami, rozciągając przez to powierzchnię działania aż do nieoznaczenie wielkiej. Zarazem wilgoć i mróz rozluźniają spoistość tkanki.

Luhmann stwierdził ten stan przez zbadanie wody deszczowej, spływającej z dachów krytych pąpą.

Pod obserwacyę wziął on papę, leżącą od dziesięciu lat na dachu, a dwa lata przed badaniem ponownie terowaną. Woda, spływająca z tego dachu z deszczu, który nastąpił po dłuższej pogodzie, dała na 1 1 1.680 gr brunatno-czarnej pozostałości, w wodzie wziętej do zbadania po kilkudniowym deszczu otrzymany osad ważył 1 *184 gr, a w zimie tylko 0*71 gr. Analizą ustalono, że jest to kwas organiczny występujący w połączeniu z ziemią wapienną. Badanie powyższe dowodzi, że wapno działa na ter w ten sposób, że tworzy z nim związki w wodzie rozpuszczalne, które spływają z wodą deszczową, oraz że sucha letnia, pora sprzyja intezywnemu rozwojowi tego procesu. Dla zapobieżenia mu, względnie ograniczę nia go do minimum, należy przedewszystkiem unikać dodawania ziemi wapiennej, wapna lub kredy szlamowej do papy surowej, do masy, którą impregnujemy, lub w końcu do teru, którym się gotowy dach pociąga. Terowanie dachu należy powtarzać regularnie i przeprowadzać bardzo starannie, bo przez to doprowadza się do włókien te związki, które się ulotniły i zamyka się mikroskopijne pory dla dostępu powietrza.

Do terowania dachów używa się różnego rodzaju.kompozycyi, których nazwy dowolnie dobierane, rzadko kiedy objaśniają wartość masy.

Podstawowym materyałem, z którego bywają one wytwarzane, jest ter gazowy. Zasadniczo dzieli się te preparaty na laki i kity dachowe. Pierwsze są płynem bardzo rzadkiej konsystencyi; najczęściej bywa to zwykły ter gazowy i mogą być użyte na zimno, chociaż ten sposób terowania nie daje dobrych rezultatów.

Drugie są masą gęstą, używaną tylko na gorąco. Jest to ter gazowy destylowany do pewnej granicy, a następnie preparowany rozmaitymi dodatkami, jak smołą gazową, asfaltem i innemi substan-cyami rozpuszczalnemi w olejach terowych, albo takichże tłuszczów, np. oleje smarowe, olej żywiczny i in.; nadto dodaje się materya-łów ziemistych, a to: kredę szlamowaną, wapno palone, mielony wapień, łupek, glinę itp., czyniących masę trudniej płynną, zapobiegających zatem spływaniu jej z dachu pod wpływem ciepła.

Poprzednio już wskazaliśmy, że wiele z tych składników, nadewszystko zaś związki wapna, są wręcz szkodliwe, natomiast te sub-stancye, które mają rzeczywiście wysoką wartość, a więc: asfalt, żywica świerkowa, olej lniany itp., są tu rzadko spotykane z powodu wysokiej ich ceny.

Można jednak tworzyć kompozycye, dorównujące jakością stawianym wymogom, a w cenie umiarkowane, jeżeli do teru gazowego destylowanego dodaje się w niewielkiej ilo-

Fig. 17. Kociołek do ogrzewania teru, do terowania papy, cementu drzewnego itp.

łów i wyklucza się wszelkie domieszki zie

mne.

Jest to przyrząd mały i lekki, daje się u- ści niektóre z wymienionych wyżej materya-żywać wygodnie wprost na dachu.

Dr. Luhmann podaje szereg recept, między innymi radzi

użyć np.:

I.

70 cz. destylowanego teru gazowego, 10    „ olei smarowych,

20    „ żywicy amerykańskiej.

II.

70 cz. destylowanego teru gazowego,

20    „    kalafonium,

8    „    pokostu lnianego,

2    „    zmielonego dwutl. manganu.

Jeżeliby się dodatków ziemistych nie dało uniknąć, to radzi kombinacyę następującą:

III.

50 cz. destylowanego teru gazowego,

15 „ asfaltu trinidad,

10 „ parafinowanego oleju mineralnego, 25 „ suchej mielonej gliny.

IV.

kalafonium,

50 cz. destylowanego teru gazowego, 15 „

7 „ pokostu lnianego,

1 „ dwutlenku manganu,

27 „ suchej mielonej gliny i t. p.

Dach pokryty świeżo papą natychmiast się teruje, przyczem szczególnie baczną uwagę zwraca się na wszystkie miejsca zagrożone łatwem zniszczeniem, a więc szwy, powstające przy łączeniu dwóch pasm papy z innym materyałem, dalej obicie okapu i rynien, kosze i grzbiety, wszystkie zagięcia a nadewszystko kaptury.

Te bowiem, o ileby wyschły, odgięłyby się z czasem końcami do góry i to ze siłą, którejby nie przeciwdziałały gwoździe, jakimi kaptur przybito, a wówczas albo papa w tych miejscach się poprze-dziera, albo odginać się będzie z taką siłą, że wyciągnie gwoździe z listwy, zarówno więc kaptury, jak i pasy papy, zostaną bez przybicia. Wszystkie zatem ważniejsze miejsca należy pociągać gorącym kitem asfaltowym, który dzięki specyalnemu składowi ma je uchronić przed szkodliwymi wpływami, zaś resztę dachu pociąga się terem, spreparowanym według jednej z podanych recept. Terowanie może się odbywać tylko w suchy, słoneczny czas, przy dłuższej pogodzie; pociąganie terem papy wilgotnej, nie osiąga zupełnie celu, bo pod działaniem gorącej masy, którą się pokrycie dachu powleka, wytwarza się natychmiast między papą a świeżą powłoką warstewka pary wodnej, która izoluje jedno od drugiego tak, że ter nie wejdzie w pory papy i trzymać się będzie na niej zupełnie powierzchownie a przy najbliższej sposobności spłynie z wodą deszczową i to albo odrazu w całości albo partyami.

Terowanie w dnie chłodne ma znowu tą złą stronę, że masa gorąca, rozsmarowywana cienką warstwą na wielkiej powierzchni, bardzo szybko stygnie i przez to gęstnieje, z trudem więc tylko

spełniać może swe zadanie. Ujemne strony terowania w takich warunkach są do tego stopnia szkodliwe, że praktycy radzą dachy pokryte jesienią pozostawić bez terowania aż do najbliższego lata i dopiero wówczas je przeprowadzić.

Masa do terowania musi być w chwili użycia gorącą, prawie że jeszcze kipiącą, przygotowuje się ją albo na dole w odpowiednich kotłach i wiaderkami wynosi na górę, albo ustawia się na dachu małe piecyki, w których ter się gotuje i wprost z nich nanosi się go na papę. Do smarowania służą miotły z włókien pi as a wy, albo kwacze ze szmat sukiennych, gdyż inne pendzle, szczotki itp.

■Я',.-

'(ru

Fig. 20.

Fig. 19.

Fig. 18.

Typy wiaderek do przenoszenia gorącego asfaltu z kotłów na miejce roboty. Używane zarówno przy asfaltowaniu ulic, jak i terowaniu dachów, wykonywaniu cementu

drzewnego i t. d.

bardzo szybko się niszczą. Papę powleka się cienką, ale jednostajną warstwą teru, zbyt grubo bowiem nasmarowany nie trzyma się dachu. W obawie, by ona w świeżym stanie wogóle z dachu nie spływała, posypuje się wilgotny jeszcze ter piaskiem; masa dobrze dobrana i na gorąco w cienkiej warstwie rozsmarowana nie potrzebuje przesypki. W rzeczywistości zwyczaj ten więcej szkodzi, aniżeli pomaga, piasek wytwarza bowiem z terem skorupę twardą i sztywną, reagującą na zmiany temperatury przez kurczenie się i rozciąganie, co wywołuje najpierw w skorupie a następnie w papie rysy, początkowo wprawdzie nieznaczne, ale z biegiem czasu powiększające się i czyniące całe pokrycie nieszczełnem.

Terowanie powtarza się co pewien okres czasu, chodzi bowiem o to, by w miejsce ulotnionych z papy olei, które jej nadawały giętkość, doprowadzić tam nowe ich ilości, a zarazem zapełnić opróżnione przez to pory, tworzące w przeciwnym razie w strukturze papy miejsca próżne, do których wchodzi powietrze i zwiększa w ten sposób powierzchnię oddziaływania. Odstępy czasu, w jakich tero-

wanie powinno mieć miejsce, zależą od: jakości papy, sposobu przeprowadzenia pierwszego terowania i wielu innych czynników. W każdym razie przypuszczenie, że im częściej się teruje, tern dla dachu lepiej, jest błędne. Obserwacye wykazały, że papa, której pierwsze terowanie wykonano rzeczowo, a która przytem była od bezpośredniego działania promieni słonecznych osłoniętą, po 25 latach leżenia na dachu, bez ponawiania terowania, okazała się w stanie zupełnie dobrym, natomiast inna, terowana w czasie słotnym, a przy tern zwrócona do słońca, już po roku była uszkodzoną. Wynika z tego także i ta zasada, że nie jest zawsze koniecznem ponawianie terowania całego dachu, można je czasami ograniczyć tylko do części rzeczywiście tego wymagającej, a resztę terować w większych odstępach czasu.

Przeciętnie przyjmuje się, że po raz pierwszy powinno sie odnowić terowanie po 2 latach, następnie po 3-ech, ostatnie po 5-ciu latach leżenia papy na dachu. Okresy te są oczywiście względne.

Naprawa uszkodzonego pokrycia.

Uszkodzone miejsca na dachu naprawia się w ten sposób, że całą pópsutą partyę papy wycina się, a w jej miejsce nakłada się pas papy nowej w ten sposób, że podsuwa się go górną krawędzią pod starą papę przynajmniej na 10 cm, zaś dolną nakrywa się ją również na tyle, boki chowa się pod kaptur na listwie ; połączenia te wykonuje się na gorącym terze i umacnia gwoździami. Podobnie postępuje się przy naprawie pokrycia bez listew, tylko wyciętą w środku pasa popsutą partyę papy łączy się w kierunku długości na îelce.

Wszelkie nabijanie czy nalepianie łatek na papę jest chybione.

Zachodzą jednak często wypadki, że czy to z powodu nie należytej konserwacyi dachu, czy z powodu użycia złych materyałów do pokrycia, lub wreszcie przez nieumiejętne wykonanie tegoż, po pewnym czasie pokrycie znachodzi się w stanie, któremu nie pomoże miejscowe łatanie i przeprowadzić się musi gruntowną repa-racyę całego dachu. Wówczas lia istniejące a już zniszczone pokrycie, nakłada się drugą warstwę papy; sposób ten okazał tyle zalet w praktyce, że z czasem wszedł w użycie jako odrębny sposób podwójnego krycia papą.

Pokrywanie starych dachów drugą warstwą wykonuje się w ten sposób, że wyszukuje się najpierw wszystkie nieszczelności na papie i zakleja się je łatkami, układanemi na laku lub kicie. Po tem całe pokrycie pociąga się gorącym terem, by starą papę doprowadzić do pewnej elastyczności, po wyschnięciu teru nakłada się na papę warstwę izolacyjną, stanowiącą zarazem lepiszcze między obydwoma warstwami, a na to nakłada się drugą warstwę papy nowej. Taki sposób naprawy daje się łatwo przeprowadzić na dachach nie-listwowanych, natomiast przy pokryciu na listwach występują już pewne trudności. Omija się je w ten sposób, że drugą warstwę, tak jak pierwszą, rozciąga się między listwami i odpowiednio umocowuje. Bywa i taki sposób praktykowany, że na dachu listwowym daje się drugie pokrycie w sposób analogiczny do nielistwowanego, t. j. rozciąga się rulon papy wzdłuż dachu, równolegle do okapu, a w poprzek listew, w kątach przez nie utworzonych, umocowuje się papę silnie. Między starem a nowem pokryciem przychodzi warstwa izolacyjna.

Dachy listwowane lepiej jednak zmieniać na dachy żwirowe, jeżeli nachylenie wynosi około 1 : 15 i o ile konstrukcya dachowa i ściany ją dźwigające zniosą takie obciążenie.

VIII. Pokrycie cementem drzewnym.

Wynalazcą tego pokrycia jest Samuel Haussier z Hirschberg, zdaniem jednych bednarz, zdaniem innych fabrykant win owocowych na Śląsku; tam też ta nowość dojrzała i stamtąd rozeszła się po świecie. Szczególna nazwa tego pokrycia pochodzi tylko stąd, że wynalazca masą przez siebie skombinowaną uszczelniał początkowo swe beczki, przez analogię więc do uszczelniania zbiorników murowanych cementem portlandzkim nazwano masę uszczelniającą drewniane beczki „cementem drzewnym“.

Masę tę począł następnie Haussier używać do pokrywania dachów, sposób ten miał długie lata tylko lokalne wzięcie, dopiero wielkie pożary, które nawiedziły owe okolice, zwróciły na cement drzewny uwagę jako na materyał doskonale w ogniu się zachowujący, a nadto dający pokrycie szczelne i trwałe.

Dach z cementu drzewnego posiada także i wiele innych zalet, jego minimalne nachylenie czyni go w wielu wypadkach bardzo pożądanym. Szczelne i ciepłe pokrycie, jakie stanowi, umożliwia urządzanie na poddaszu mieszkań w zimie wcale znośnych, należy do

Jeżeli rozpiętość dachu, t. zn. oddalenie od siebie zewnętrznych ścian, dźwigających jego konstrukcyę, nie jest za wielką, to można się obejść bez budowy stolców dachowych a wystarczą same krokwie, oparte na murach.

materyałów zupełnie ogniotrwałych i doskonale zabezpiecza przed ogniem zewnętrznym, a prawie hermetyczne zamknięcie jakie stanowi, nie pozwala także rozwinąć się wewnętrznemu pożarowi. Wobec wykonania go na szalowaniu, a do tego przy małem nachyleniu połaci, można po nim zupełnie wygodnie chodzić, nawet urządza się tam blichownie, suszarnie, placyki do zabaw i gry, ogródki itp. Wreszcie więzba daje się łatwo uprościć przez użycie dachu pultowego.

Dach może być od dołu wolny, t. zn. krokwie i szalowanie będą widoczne, albo też zamkie się ubikacyę od góry powałą. Powała musi być zawsze poziomą, by więc pogodzić nachylenie dachu z poziomem powały, a uniknąć przytem skombinowanej i kosztownej konstrukcyi, układa się krokwie poziomo, jakby belki powałowe; do krokwi umocowuje się od dołu sufit, nachylenie zaś uzyskuje się w ten sposób, że na krokwie nakłada się od góry brusy ścięte klinowo w kierunku nachylenia dachu i do nich przybija się szalowanie pod cement drzewny. W ten sposób wytwarzają się między sufitem, szalowaniem pod cement drzewny i między brusami hermetycznie zamknięte przestrzenie, w których drzewo może łatwo zbutwieć. Dla zapobieżenia tej ewentualności należy dach zaopatrzyć w urządzenia, zapewniające należyte odświeżanie powietrza, jednak nie oziębiające przykrytych ubikacyi. Da się to łatwo osiągnąć środkami prostymi i nie skomplikowanymi.

Wymiary belek i wogóle cała konstrukcya dachu musi być odpowiednio dobraną, gdyż cement drzewny łącznie z warstwą żwiru a czasami ziemi urodzajnej na nim usypanej, przedstawia znaczny ciężar. Nachylenie powinno być możliwie najmniejsze i wynosi od 1 : 15 do 1 : 60. Przeciętnie używa się nachylenia 1:20—1: 25. Strome dachy nie nadają się tu, gdyż nasyp żwirowy łatwo się z nich zesunie, względnie cement rozgrzany słońcem może spłynąć. Na szalowanie używa się desek 2¹/-'—3 cm grub., nieheblowanych, natomiast łączonych na wnęki. Zewnętrzna powierzchnia szalowania powinna być równą, wszelkiego rodzaju wystające części np. ostre krawędzie itp. należy przez zheblowanie usunąć.

Z materyałów, wchodzących w użycie przy wykonaniu tego rodzaju pokrycia, pierwszą rolę odgrywa oczywiście t. zw. cement drzewny. Pierwotnie była to stopiona mieszanina teru gazowego, smoły gazowe] i siarki, późnie] dodatek smoły zastąpiono odpowiednią destylacyą teru. Kompozycya cementu musi być taką, by zapewniała mu trwałą giętkość i miękkość, cement, któryby tych właściwości nie miał i po pewnym czasie stał się kruchym ]est oczywiście bezwartościowy. Sporządzanie cementu drzewnego nie ]est więc wcale rzeczą łatwą i powinno się odbywać wedle ustalonych recept w specyalnych fabrykach. Jeżeli przedsiębiorca, podejmujący się krycia dachu, sam sobie fabrykuje cement na placu budowy, dodając do jakiegokolwiek teru jakąś smołę i to w ilościach jakie się zdarzą, wreszcie mięsza to wszystko w kotle w temperaturze nieokreślonej, upraszcza sobie wprawdzie robotę i obniża koszta, ale z wielką szkodą dla dobroci dachu.

Specyalną rolę odgrywa tu dodatek siarki, pod jej wpływem własności teru zbliżają się znacznie do asfaltu naturalnego, co umożliwia zastosowanie go do wielu celów, a między innymi także na masę do cementu drzewnego.

Według Lindenberga następujący skład masy jest najodpowie

dniejszy :

1000 kg nie za twardej smoły gazowej,

160—170 „ kalafonium,

550 „ preparowanego teru,

360—370 „ siarki.

Materyały te dodaje się kolejno do kotła, w którym temperatura nie powinna przenosić 200°— i mięsza się jego zawartość ustawicznie, aż do uzyskania masy jednolicie czarnej.

Pamiętać jednak należy, że kondenzujące działanie siarki na asfalt terowy rozpoczyna się dopiero w temperaturze ponad 100° C, dodawanie jej, gdy maisa jest w niższej temperaturze, chybia zupełnie celu. Naodwrót, doświadczenia Л. Winklera dowodzą, że po-limeryzacya i kondenzacya odbywa się już przy kilku procentach siarki, jeżeli dodało się ją w wyższej temperaturze, i jest tern dokładniejszą, im wyższa była temperatura.

Z chwilą, w której siarka wchodzi w reakcyę, wywiązują się wielkie ilości gazu; jest to przeważnie siarkowodór, odznaczający się bardzo przykrym zapachem, zarazem masa w kotle burzy i podnosi się tak, że bardzo łatwo może wybiedz. Cement drzewny powinien przejść cały ten proces we fabryce, przyrządzającej go, bo jeżeliby wyszedł stamtąd niedojrzały, wówczas przejść go musi na budowie w czasie ogrzewania masy przed użyciem. Ponieważ od bywa się ono zwykle na dachu w małych kociołkach i przy obsłudze nieprzygotowanej na niespodzianki i nieumiejącej im zapobiedz, więc zdarza się, że masa wzdęta działaniem siarki wybiega z naczynia, zajmuje się od paleniska pod kociołkiem i powoduje pożar. Obok tego powstają chmury dymu siarkowodorowego, utrudniającego dostęp do miejsca wypadku.

Reakcye, odbywające się pod wpływem siarki, jak i potrzebna jej ilość, nie zostały dokładnie ustalone; wynalazca cementu drzewT-nego mówi o 25% inni praktycy redukują znacznie tę ilość. W każdym razie można przyjąć, że tylko pewne quantum siarki może wejść w reakcyę, że więc jej nadmiar rozpuszcza się tylko w masie mechanicznie, bez wywierania chemicznego wpływu.

Być jednak również może, że oddziaływa i to nawet ujemnie; podnoszą się bowiem poważne głosy, że siarka czyni masę asfaltową kruchą, albo też, że zmniejsza siłę wiążącą (lepnącą) asfaltu, gdyż tworzy związki zbliżone do węgla. W każdym razie jeżeli asfalt, któremu dodano siarkę, ma zachować zdolność lepienia, tak potrzebną n. p. cementowi drzewnemu, to dodaje mu się jeszcze bardzo lepkich olejów, najczęściej amerykańskiego kalafonium.

Drugim składowym materyałem jest papier, który układa się na sobie w czterech warstwach, sklejanych cementem drzewnym. Papier jest specyalnie na ten cel w papierniach przyrządzany; ma on być mało klejony, porowaty, barwę ma szarą, a grubość jego odpowiada grubości papieru pakunkowego. Sporządza się go w rulonach dowolnej długości, a szerokości 1 do 1*50 m. Papier ten może być zastąpiony papą. Pokrycie wykonuje się tylko przy zupełnej pogodzie, inaczej papier się zamoczy i podrze, cement nie będzie właściwie działał i t. d.

Przedewszystkiem na szalowaniu usypuje się suchy, drobno przesiany piasek jednostajną warstwą o grubości 2—3 mm; ma ona izolować w zupełności pokrycie od konstrukcyi dachowej, dzięki temu ruchy dachu, powstające wskutek zsychania się drzewa lub z jakichkolwiek innych przyczyn, nie udzielają się cementowi drzewnemu i nie powodują w rezultacie fałdowania papieru lub porysowania pokrycia i idącej za tern nieszczelności. Na tak przygotowanym podkładzie rozwija się rulony papieru, które biegną od jednego okapu przez grzbiet do drugiego i to prostopadle do nich; w ten sposób rozpościera się zwój za zwojem, a brzegi ich przykrywa się wzajemnie na około 15 cm i w tym pasie zlepia się je cementem drzewnym.

Wynalazca nie radzi lepić tych spojeń w pierwszej t. zw. dolnej warstwie papieru, jak również zaleca pozostawić ją od spodu nieterowaną, gdyż rozgrzany działaniem promieni słonecznych cement, przesiąkając ku dołowi, sam je tam kiedyś zlepi.

W razie przedarcia gdziekolwiek

Po ułożeniu pierwszej warstwy obciąża się ją deskami, by jej wiatr nie fałdował, a od początku rozpoczyna się układanie drugiej, z tą wszakże różnicą, że układ jej zaczyna się połową szerokości zwoju, by przez to uzyskać wymianę spojeń. Połówki zwojów otrzymuje się przez przecięcie piłką całego zwiniętego jeszcze rulonu. Przed ułożeniem drugiej warstwy pociąga się dolną gorącym cementem i szybko nakleja następną ; w ten sposób postępuje się przez całą szerokość dachu. Robotnicy chodzą po dachu w obuwiu filcowem, ażeby nie dziurawili papieru trzewikami; lepiej jeszcze chroni się go od uszkodzeń przez to, że nie wykonuje się całego dachu na raz, ale partyami, kończąc każdą z nich ostatecznie i posuwając się następnie dalej, papieru, należy go w uszkodzonem miejscu natychmiast załatać paskiem papieru, naklejonym na cemencie drzewnym. Po ułożeniu drugiej warstwy papieru wykonuje się okap z blachy cynkowej, zasłaniającej wązką stronę deski, a zachodzącej na papier 25—30 cm. Blachę przybija się z obu stron gwoździami. Do tej blachy okapowej przymocowuje się w oddaleniu około 6 cm od jej krawędzi listwę żwirową; ma ona za zadanie usypany na dachu piasek i żwir powstrzymywać od spłynięcia, względnie zesunięcia się. Umieszcza się ją prostopadle do nachylenia dachu, listwa ma około 10 cm wysokości i jest opatrzoną szeregiem otworów, rozmieszczonych w oddaleniu 15—25 cm od siebie, a 1 ‘/a—2 cm wysokości i 3—4 cm. szerokości, któremi woda deszczowa przepływa z dachu do rynny. Listwę wykonuje się z blachy cynkowej Nr. 13 — 15, albo też — w budynkach podrzędnych — z drzewa ; po jej umieszczeniu nakleja się następną, t. j. trzecią, a po niej czwartą warstwę papieru, w końcu pociąga się cały dach silniejszym pokładem cementu drzewnego, który przesypuje się 1—2 cm wysoką warstwą sianego piasku, albo miału z węgla lub ze szlaki. Na piasek usypuje się 6—8 cm grubą warstwę żwiru, zmieszaną z gliną i t. p., o ziarnach wielkości orzecha laskowego, a cały nasyp w końcu się przewalcowuje. Ma on chronić papier, względnie papę — nasycone preparatami terowymi — przed bezpośredniem działaniem promieni słonecznych; powietrze ma dostęp tylko do górnej warstwy pokrycia, ale i to tylko w ograniczonej mierze; jego cyrkulacya jest je-

Do najczęstszych należą:

dnak przy tem tak utrudnioną, że ubytek lotnych oleji jest minimalny i dzięki temu dach z cementu drzewnego może bez kon-serwacyi wytrzymać długie lata, o ile w wykonaniu nie popełniono błędów.

Niestaranne pociągnięcie papieru cementem, względnie pozostawianie na papierze suchych miejsc i fałdów.

Przegotowanie (przepalenie) cementu, przez co traci wiele na sile lepienia papieru.

Niestaranne wykonanie połączeń pokrycia z murami, rynnami, we wszystkich kątach i t. p.

Gdy nasyp żwirowy ma za mało gliny, albo był za słabo walcowany; wówczas burza może go częściowo zwiać, a przez to powietrze i słońce będzie miało łatwiejszy dostęp do cementu.

Gdy szalowanie ułożone było z desek wilgotnych, a dostęp powietrza do niego był od dołu niemożliwy: wówczas butwieje szalowanie.

Jeżeli użyje się mokrego piasku do posypania szalowania, lub też papier był wilgotny; wówczas cement nie wnika w papier.

Gdy pokrycie wykonywano w czasie silnego wiatru, który podarł papier, albo go sfałdował, wówczas robota cała jest wadliwą — to samo mogą także spowodować robotnicy, chodzący nieuważnie po dachu, albo w ciężkiem obuwiu.

Błędy powstałe z jakiegokolwiekbądź powodu są już prawie nie do naprawienia.

Opisany powyżej sposób wykonywania dachów z cementu drzewnego podany jest tylko w zarysie; szczegóły ulegają często zmianom, powstającym bądźto ze względu na lokalne zwyczaje lub potrzeby, bądź też ze względu na więcej zasadnicze zmiany konstrukcyjne, ochronione szeregiem patentowanych sposobów.

Na Śląsku naprzykład używa się często w miejsce szalowania dachu deskami, plecionkę trzcinową, zupełnie podobną do sufitowej, którą rozpina się na łatach, a od góry narzuca się ją zaprawą, wykonaną z 3-ech części cementu, 3 cz, wapna i 8—12 cz. piasku. Pierwszą tę warstwę pokrywa się potem drugą cienką i równą, która ma zakryć rysy w poprzedniej i dać jej równą powierzchnię. Wykonanie właściwego pokrycia następuje dopiero po wyschnięciu tej zaprawy.

Dalszą odmianę stanowi wykonywanie cementu drzewnego bezpośrednio na sklepieniach lub innych podobnych konstrukcyach.

Połączenia z murami ścian ogniowych, kominów i t. p. wykonuje się przy pomocy pasów cynkowych, umocowywanych w sposób opisany przy kryciu papą.

W tym razie blachę okapową i listwę żwirową przymocowuje się albo do belek wpuszczonych w mur, albo się je w nim wcemen-towuje.

Do dachów z cementu drzewnego używa się nie tylko, papieru, ale równie dobrze może być użytą papa, a ten nowszy sposób wykonania należy nawet do bardzo racyonalnych. Dwa są rodzaje takiego wykonania: w jednym używa się papy tylko na najniższą warstwę, umocowuje się ją do szalowania w sposób praktykowany przy dachach bez listew, na papie usypuje się cienką warstewkę iasku, która uniezależnia dalsze pokrycie od ruchów konstrukcyi dachowej, a na nim układa się papier i dalsze składowe pokrycia w sposób już poprzednio opisany. Jeżeli budowa została tak późno w jesieni wykończoną, że wykonanie definitywnego pokrycia nie da się przeprowadzić z powodu niepogody, to ten sposób krycia pozwala nam samą papą dostatecznie zabezpieczyć na razie dach przed opadami, a z wykończeniem możemy spokojnie czekać do sposobniejszej pory.

Użycie papieru może być zresztą także w zupełności zastąpione papą, wykonuje się wówczas dach podwójnie papą kryty według reguł dla niej przyjętych, a po powleczeniu górnej warstwy papy cementem drzewnym usypuje się na niej piasek, żwir i t. d. Przy tej konstrukcyi odpada użycie drutów, a przybijanie papy gwoździami jest ograniczone.

Praktykowane bywa dalej nachylanie połaci dachu w sposób wprost przeciwny do powszechnie przyjętego, mianowicie na ścianach zewnętrznych nie tworzy się okapów, ale rozwija się je w podłużne mury szczytowi⁰ wskutek czego konstrukcya dachowa nie przedstawia jednolitego stolca, ale jakby dwa odrębne dachy pul-towe, z nachyleniem od ścian frontowych do środka budynku (siodło). Tam też spływa woda deszczowa, którą odprowadza się dalej odpływami, przechodzącymi przez środek budynku.

W końcu, tak lub inaczej pochylony dach może mieć zamiast nasypu żwirowego, na tym nasypie usypaną ziemię, a wówczas cały dach przemienia się w rodzaj ogrodu. Jest to rozwiązanie efektowne, trudno jednak na razie określić, czy i o ile przemiany chemiczne, zachodzące w ziemi urodzajnej, wpływają na związki terowe.

Na 100 mź pokrycia cementem drzewnym z 8-mio centymetrowym nasypem zużywa się:

Przy użyciu:

Materyału

1 pokładu papy,

3 pokładów papieru

1 pokładu papy,

4 pokładów papieru

papy dachowej.    .

cementu drzewnego papieru .... asfaltu dachowego gwoździ do papy .

piasku.....

żwiru .....

118 m2 350 kg 40 kg 20 kg 1000 sztuk 4 m3 4 m³

118 nr 425 kg 50 kg 20 kg 1000 sztuk 4 m3 4 m³

IX. Izolacye asfaltowe.

Wilgoć dostaje się do murów budynku z terenu, będącego niewyczerpanym jej rezerwoarem; znajduje się tam ona jako woda gruntowa, zasilana peryodycznymi opadami, lub dochodząca z innych zbiorników podziemnych. Poziom jej podnosi się i opada, za leżnie od pory roku i odpowiadających tejże warunków atmosferycznych. W przenoszeniu wilgoci z gruntu do górnych ścian budynku pośredniczy fundament. Narażony on jest na jej napór od dołu i z boku, zależnie od tego, czy jego podeszwa leży wyżej, czy niżej zwierciadła wody. W rezultacie do murów nadziemnych przedostaje się wilgoć za pośrednictwem fundamentu, odbywając drogę pionowo od dołu ku górze. Temu wznoszeniu się wilgoci, wydatnie wspomaganemu porowatością cegły, zapobiega się, stawiając na jej drodze między fundamentem a dalszym murem warstwę nieprze-przepuszczalną.

Wzgląd na zdrowie mieszkańców i trwałość budynku prowadzi do wyszukiwania a następnie zastosowywania czem raz lepszych ochron przed wilgocią i jej niszczącym wpływem. Zaporę taką stanowią rozmaite materyały izolacyjne, wśród których asfalt naturalny i sztuczny odgrywają pierwszorzędną rolę. — Äsfalt użyty w najrozmaitszej formie daje rezultaty doskonałe i to zarówno jego gatunki naturalne, jak i sztuczne ; względy taniości doprowadziły nawet do tego, że ten drugi zyskał dziś w tym dziale dominujące stanowisko. Przyczynił się do tego nie mało fakt, że najodpowiedniejszy do użycia w tych konstrukcyach asfalt naturalny lany nie dał rezultatów zupełnie zadowalniających. Äsfalt lany nie pozostaje bowiem w spoczynku, ale wykonuje ruchy, które udzielają się następnie murom, na izolacyi stojącym i wzruszają je, a jeżeli do tego taka warstwa izolacyjna ma położenie cokolwiek pochyłe, to asfalt lany nabiera skłonności do ześlizgiwania się. Nadto powstają w nim z czasem rysy i szczeliny, przepuszczające wilgoć i przyśpieszające zniszczenie budowy, w końcu asfalt lany pod naciskiem spoczywających na nim murów wycieka spojeniami. Te rezultaty odstręczyły od użycia do izolacyi murów asfaltu naturalnego lanego jako takiego. — Doświadczenia nauczyły nas ponadto, że asfalt użyty jako masa jednolita nie nadaje się do celów izolacyjnych, bo będzie za twardy albo za miękki, będzie zupełnie nieelastyczny i porysuje się pod ruchami murów, albo też ciężar ich wgniecie go w spojenia i wyciśnie bokami. Powstały więc mate-ryały izolacyjne, skonstruowane z dwóch różnych materyałów, uzupełniających się nawzajem; z tych jeden tworzy szkielet, może nim być: piasek, trociny, wióry, włókna, filc, juta, papier, korek i t. p., a drugi — w tym razie asfalt naturalny, terowy, lub odpowiednio spreparowana smoła gazowa — stanowi właściwy materyał izolujący. Użyte dodatki, zależnie od swej natury, nadają izolacyi większą wytrzymałość na ciśnienia lub ciągnienia, czynią ją elastyczną, albo też szczególnie lekką.

Izolacya z juty.

Wykonuje się ją w ten sposób, że -na Stóle prostokątnym, o wymiarze 1 *40 X4’00 m, posypanym ostrym, drobnym piaskiem, rozpina się tkaninę jutową, którą przytrzymuje się płaskiemi sztabami żelaznemi; grubość tychże ma odpowiadać grubości płyty. Na tkaninę nalewa się w przestrzeni, ograniczonej sztabami, roztopiony asfalt, wyrównuje się go tak, by na całej powierzchni miał jednostajną grubość, następnie posypuje się go warstewką piasku, który wciera się w miękką masę. Piasek podnosi wytrzymałość płyty, a nadto zapobiega ich zlepianiu się przy układaniu w magazynach w stosy. To drugie zadanie spełniać także może arkusz papieru, naklejony na powierzchnię płyty.

Po ukończeniu jednej strony odwraca się płytę na drugą i zupełnie w ten sam sposób kończy się ją z odwrotnej strony, często nie naklejając na niej już papieru; w takim razie przy układaniu należy uważać na to, by nienaklejona powierzchnia stykała się przy magazynowaniu łub transporcie z naklejoną.

Płyty te mają stosunkowo znaczną grubość, nie zwija się więc ich w rulony, tylko transportuje w stosach płaskich. Układa się je na murze ściśle obok siebie, a spojenia dwóch płyt zalewa się gorącym gudronem, przyczem szew obrabia się rozgrzanem żelazkiem dotąd, aż gudron z asfaltem płyty utworzy jednolite połączenie. Następnie całą powierzchnię pociąga się jeszcze raz gudronem, a po jego stężeniu układa się na niej starannie cegłę na płask, albo daje się nawet warstwę betonu dla ochrony izolacyi przed zniszczeniem, które spowodować mogą nierówności wznoszącego się na niej muru.

Papa izolacyjna.

Do najpowszechniej używanych izolacyi należy papa ; w zasadzie jest ona tak samo wykonywaną, jak i papa dachowa, a tylko w niektórych szczegółach od niej się nieco różni. Papę tę impregnuje się w terze bardzo rzadkim, do którego dodaje się nadto cośkolwiek ziemi okrzemkowej albo kaolinu, przytem kompozycya teru powinna zawierać jak najmniej oleji łatwo lotnych, by papa zachować mogła jak najdłużej swą elastyczność. W miarę jej utraty występuje niebezpieczeństwo, że zesztywniała papa nie podda się ruchom muru i wskutek nich się przedrze, a wówczas izolacya tracie oczywiście wszelką wartość. Papę po wyjściu z basenu posypuje się żwirem, stąd bywa ona nazywaną także papą żwirów ą|; istnieją nawet dwie jej odmiany: jedna posypana żwirem drobnym druga grubym.

Żwir użyty do posypania powinien być suchy i o ile możności podgrzany, gdyż wówczas lepiej chwyta się teru, żwir nie może być zanieczyszczony cząsteczkami ziemistemi lub pyłem piaskowym, gdyż te czepiają się bardzo silnie wilgotnego teru na papie i tam, gdzie ją pokryją, nie przylgnie już żwir, który się wskutek tego zesypie, a na papie powstaną łyse miejsca. Psuje to oczywiście jej wygląd, ale jakości wcale nie szkodzi, gdyż żwir nie tylko nie odgrywa tu żadnej roli, ale nawet może być szkodliwym. Posypywanie papy dachowej ma swój cel, gdyż chodzi o jej ochronę przed bezpośrednim dostępem powietrza i słońca i uniknięcie przedwczesnego ulotnienia się z niej lekkich olejów, natomiast papa izolacyjna, leżąca między murami, a do tego z boków najczęściej zakryta wyprawą, nie jest narażoną na powyższe niebezpieczeństwa. Grozi jej za to inne, mianowicie ciężar wznoszącego się na niej muru wgniata w papę żwir, a grubsze jego ziarna mogą ją nawet przedrzeć, wobec czego cel izolacyi byłby chybiony. Żwirowanie papy nie ma żadnego technicznego uzasadnienia, może tu chodzić tylko o zwiększenie przez to jej wagi, a jeżeli już taką manipula-cyę tolerować chcemy lub musimy, to przynajmniej niechaj ten żwir pochodzi z tak miękkiej skały, by się pod ciśnieniem muru rozcisnął bez uszkodzenia izolacyi.

Gotowe i stężałe pasy papy cieńszej sorty zwija się w rulony i magazynuje w chłodnych szopach. Długość rulonu wynosi normalnie 10 m, ponieważ przy grubszych gatunkach trudnoby było zwinąć ją w rulon, dlatego robi się z nich rodzaj płyt o długości 3*30 m. Szerokość jest zawsze wielokrotną z pół cegły.

Jeżeli powierzchnię papy pociągnie się gorącym gudronem, a na to usypie się jeszcze żwir, wówczas płyta dochodzi przez to do znacznej grubości wynoszącej 12—15 mm. Przy układaniu takich płyt nie można dwóch stykających się jej końców przykrywać wzajemnie, bo pozostałyby w tych miejscach znaczne zgrubienia, które należałoby dopiero cegłą albo zaprawą gubić, dlatego robi się w płytach wycięcie i łączy się je przy pomocy gorącego gudronu na nakładkę.

Papa izolacyjna może być również podwójną, t. j. dwa jej arkusze skleja się ze sobą silnie wiążącym terem; oczywiście skleić się dadzą tylko powierzchnie niczem nieposypane. Przy naklejaniu można bardzo wygodnie wykonać felce przez to, że arkuszów papy nie skleja się równo, ale końcowe krawędzie ich przesuwa się nieco poza siebie.

Filcowe płyty izolacyjne.

Płyty filcowe, jako izolacya przed wilgocią, wyróżniają się szczególnie cennemi własnościami. Nadają się one do tych celów dzięki swej znacznej rozciągłości, elastyczności i wytrzymałości na rozdarcie, która pozwala im bez narażenia swej całości wykonywać wraz z murem wszystkie jego ruchy. Przy tern filce są nieprzepuszczalne i tem przewyższają również każdy inny materyał. Własności te zachowuje filc trwale, stopień rozciągliwości dochodzi w nim do 20°/o pierwotnej długości — gdy zwykłe izolacye przy l*5°/o już pękają. Pasek filcu 50X14 cm okazuje wytrzymałość 314 kg, gdy taki sam pasek papy izolacyjnej przedziera się przy obciążeniu 145 kg, natomiast płyty filcowe posiadają znaczny ciężar gatunkowy, wynoszący około 20 kg. na 1 m².

Filc, służący do wykonywania płyt izolacyjnych, sporządza się z grubej sierści, włókien lnu i konopi zmieszanych i zgmatwanych razem, spojenie ich w jedną całość osiąga się nie tyle sfilcowaniem ile impregnacyą i asfaltowaniem.

Impregnuje się je w rzadkim i gorącym terze, zawierającym jeszcze oleje łatwo lotne, a następnie jedną powierzchnię płyty pokrywa się masą z asfaltu naturalnego, do którego dodaje się zmielonej gliny, talku, lesu lub pyłu asfaltowego. Mięszanina ta powinna zachować trwale wielką elastyczność i to taką, by wszystkim ruchom, na jakie płyta będzie narażoną, poddawała się bez szkody dla niej, w przeciwnym razie powłoka asfaltowa popęka, a płyta przestanie izolować.

Z tych względów na powłokę nadaje się jedynie asfalt naturalny, wszelkie surogaty, a więc i tery gazowe, dają płytę bez wartości.

Ciepłą jeszcze powierzchnię filcu, pokrytą asfaltem, posypuje się grubszym żwirem lub innym materyałem, który następnie wałkami wprasowuje się do wnętrza.

Płyty filcowe wykonuje się w prostokątach, mających do 3 m długości, do 1 m szerokości, a rozmaitą grubość. Felce, służące do łączenia płyt, wycina się w nich odrazu we fabryce.

Gotowe płyty kładzie się na mur stroną niepowleczoną asfaltem, która też doskonale dostosowuje się do wszelkich nierówności muru, strona asfaltowana przychodzi wobec tego na zewnątrz. Płyty łączy się ze sobą nakładką o długości 8 cm, spojenia wypełnia się gorącą masą asfaltową, a następnie obrabia gorącem żelazkiem i to tak dokładnie, by szef złączył się z płytą w jednolitą całość.

Dobrze wykonana izolacya z płyt filcowych jest prawie niezniszczalną.

♦

Äsfalt korkowy.

Z materyałów izolacyjnych największe zastosowanie znalazł asfalt korkowy. Rozpowszechnienie swe zawdzięcza on własnościom, jakiemi odznacza się korek. Ponieważ tenże jest elastyczny, odporny na działanie wilgoci, nieprzepuszczalny dla gazów, lekki (cięż. gat. 0*2) itd., więc i płyty, wykonane z mieszaniny asfaltu z miałem korkowym, odznaczają się temi samemi zaletami, są zatem lekkie, elastyczne, nie przepuszczają wilgoci, są nadto odporne na działanie kwasowych i amoniakalnych wyziewów, źle przewodzą ciepło, głos itd.

.    1*50

. 1*00

Porównanie ciężaru gatunkowego różnych materyałów wykazuje wyższość płyt korkowo-asfaltowych i tak ciężar gatunkowy: płyty korkowo-asfaltowej wynosi 0*26 do 0*30 muru z cegieł dyli gipsowych

Zdolność izolacyjna płyt korkowo-asfaltowych jest również o wiele wyższą od innych materyałów budowlanych i możnaby przyjąć, że płyta grub. 50 mm izoluje równie dobrze, jak mur ceglany o grubości 500 mm.

. 0*050

. 0*690

. 0*450 — 0*330

Współczynnik przewodzenia ciepła wynosi dla: korkowej płyty muru ceglanego dyli gipsowych powietrza izolacyjnego w murze 0*400— 1*000

Płyty korkowe można przepiłowywać, ciąć nożem, przybijać gwoździami, wmurowywać na każdej zaprawie i tynkować.

Wobec tych licznych a cennych przymiotów znachodzą one zastosowanie we formie płyt o niewielkiej grubości, a znacznej powierzchni i używane bywają jako materyał izolujący mury przed wilgocią, przed dostępem zimna lub ciepła, dla tłumienia głosu itp. Przy użyciu asfaltu korkowego do izolacyi rur nadaje mu się odpowiednią z dwóch półkulistych części złożoną formę.

Korek potrzebny do mięszaniny uzyskuje się z odpadków, powstających przy różnego rodzaju przeróbkach drzewa korkowego w przemyśle. Odpadki te sortuje się, usuwa z pośród nich części zanieszyszczone metalem, szkłem itp., a resztę rozdrabnia się na miał korkowy w maszynach specyalnie do tego budowanych. Dla różnych celów używa się miału korkowego o różnej wielkości ziarn, zwykle waha się ona między 2 a 3 mm. Dla pewnego okre-

ют

słonego gatunku wyrobów używa się korka stale tylko w jednej — z innemi niepomięszanej — wielkości ziarn. Dlatego miał, wychodzący z młynka, przesiewa się, sortując go starannie według wielkości.

W ogólności rozróżniamy dwa rodzaje asfaltu korkowego, mianowicie asfaltowy i także impregnowany; różnią się one między sobą ilością zawartego asfaltu, w pierwszym razie stanowi on tylko powierzchowną powłokę, będącą lepiszczem, w drugim oprócz tego* nasiąka w komórki korka.

Do materyałów, które użyte będą wewnątrz budynków, chętniej się do impregnacyi korka używa asfaltów naturalnych, gdyż sztuczne wydzielają silny i duszący zapach, szczególnie w letniej dorze.

Korek mięsza się z asfaltem w przyrządach i w sposób opisany poprzednio dla mastyksu. Również i tu panuje zasada, b>r masa wymięszana była jaknajdokładniej, natomiast przy korku „nieimpregnowanym“ mniejszą wagę kładzie się na to, by ter przesiąknął wszystkie komórki korka, w tym razie bowiem traci sie wiele asfaltu sztucznego i płyta staje się ciężką. Najodpowiedniejszą jest mięszanina, składająca się ze 100 kg korka na 200 kg smoły gazowej. Smołę topi się w przygotowanym kociołku, do stopionej w nim masy dodaje się partyami korek, przy ustawicz-nem mięszaniu zawartości naczynia. Temperatura topienia nie może przekraczać 150° C, gdyż masa korkowa zaczyna się w niej poddawać procesowi suchej destylacyi. Jeżeli dopuściło się do takiej temperatury, to korek traci swą elastyczność, robi się kruchy i łamliwy, ubywa mu więc wiele cennych zalet, a wraz z tern traci również na wartości wykonany z tej masy przedmiot. Temperatura nie może być także za niską, bo wymięszanie nie będzie dostateczne, najkorzystniejsza temperatura waha się między 140° a 149° C.

Gotową płynną jeszcze masę odpuszcza się wprost do form i tam ewentualnie jeszcze doprasowuje.

Formy są sporządzone w ten sposób, że żelazna rama spoczywa na podkładce z żelaza lanego. By ułatwić wyjmowanie płyt z form, powleka się ściany tychże olejem parafinowym.

Wielkość płyt bywa rozmaitą, dochodzi zaś przy tych płytach, które używane bywają do budowy ścian działowych, do 12 cm grubości i 25ХЮ0 cm powierzchni. Dla lepszego wiązania ich w całość daje się im często już we formie wpust.

Tam, gdzie chodzi o izolacyę przed wilgocią, która mogłaby -się wobec zwykłych płyt asłaltowo-korkowych zachowywać zbyt agresywnie, używa się płyt z korka impregnowanego. Impre-gnacyę przeprowadza się w kotłach do tego celu przygotowanych; odbywa się ona przy wypompowaniu z kotła powietrza, wskutek czego w komórkach korka znacznie się ono rozrzedza, pod wywo-łanem następnie w kotle ciśnieniem wypełniają się komórki terem, który je doskonale uodpornia na niszczący wpływ wilgoci. Widzimy utrzymaną tu tę samą zasadę, jaką stosuje się do impregnowania kostek drewnianych.

Wskutek wchłonięcia znacznej ilości teru płyty z korka impregnowanego mają znaczniejszy ciężar gatunkowy, aniżeli korkowe zwykłe, co zresztą nie tylko ujemnie nie działa, ale przeciwnie, asfalt korkowy impregnowany znalazł dzięki swej odporności bardzo obszerne zastosowanie.

Płyty korkowo-asłaltowe w ogólności mają tę wadę, że nie wytrzymują działania wyższej temperatury, pod jej wpływem asfalt w nich mięknie i płyta deformuje się. Zasadniczo pomaga się w tych razach dodawaniem takich minerałów do asfaltu, które jego wytrzymałość na gorąco podnoszą. Ta okoliczność dała pomysłowości wynalazców obszerne pole do działania i stworzyła liczny szereg patentów i sposobów, z których najpowszechniejszy jest dodatek gliny w rozmaitej zresztą formie.

Sposób użycia płyt w praktyce jest różny, a zależny zawsze od celu, jaki spełnić mają. W ogólności przeszkadzają one wyrównywaniu się temperatury zewnętrznej z wewnętrzną, służą więc jako ochrona przed zimnem. Obija się niemi ściany zwrócone do strony północnej lub wogóle zewnętrzne, dalej parapety okien, izoluje się mieszkania od zimna, ciągnącego np. z piwnic, będących lodowniami itd., dalej wykonuje się samoistne ścianki działowe, nie tylko lekkie i trwałe, ale nadto nie przepuszczające głosu, czem się wśród innych bardzo korzystnie wyróżniają.

Głosy i odgłosy, przechodzące, z jednej ubikacyi do drugiej stają się plagą nowoczesnych mieszkań. Obecny sposób budowy mieszkań w wielkich miastach, dążący do wyzyskania przestrzeni przez budowę cienkich betonowych ścian i cienkich stropów żelbetowych, szczególnie wspomaga przewodzenie głosu. To też rozchodzi się on przy pośrednictwie twardych posadzek, żelaznych dźwigarów i cienkich ścian po wszystkich zakamarkach domu. — Tłumi się te echa — odgłosy — przy użyciu płyt izolacyjnych korkowych, torfowych i innych, lub też przez stosowanie specyalnych posadzek, wykonywanych rozmaicie, zawsze zaś z miękką, względnie plastyczną powłoką, która stanowi doskonały tłumik odgłosów. Badaniom tej kwestyi poświęcił prof. Knoblauch bardzo wiele czasu i pracy świadczenia w fizykalno-technicznem łaboratoryum politechniki w Monachium. Istota tłumienia odgłosów ma polegać według niego na tern, że w miękkich, plastycznych, względnie porowatych masach, energia głosu przemienia się przez tarcie w niezliczonych porach materyi w energię cieplną.

przeprowadzając rozliczne do-

Tabela przepuszczalności głosu

według zestawienia inż. Guntrama Mahir’a w odniesieniu do płyty torfowej jako jednostki porównawczej.

MATERYÄL

współczynnik przepuszczania głosu

Ciężar właść. kg. Im³

grubość izolacyi w cm.

Płyty torfowo-asfalt. prasowane torf podściółkowy ubijany , piasek żwirowy „ popiół koksowy . pumeks sztuczny ubity . beton 1 : 6, wilgotny ubity . cegła piaskowo-wapienna na zapraw hydr. 1:3

klinker na zapr. i. w. . drobny piasek ubity kamienie z ziemi okrzemkowej cegły korkowe, spojenia z gubronu gruby żwir ubity .... miał korkowy ....

300

200

2020

1100

500

2010

1650

1870

1720

630

410

1620

120

ЮЮЮЮЮЮ    ю Ю Ю Ю Ю Ю Ю

-ч CM CM CM CM CM    CM CM CM CM CM CM CM

oi u w ы ь* M

O cb oó oó o

ч ч ^ O' q> cn en oj ö cn oj ö oj cö

Płyty korkowo-asfaltowe nadają sic szczególnie dobrze do wykładania ścian lodowni, w której spełniają dwojakie zadanie — nie dopuszczają ciepła do wnętrza i ochraniają mury piwnicy przed zawilgoceniem. W ubikacyach, w których gromadzi się para wodna, wykłada się ściany — a przynajmniej sufit — płytami z asfaltu korkowego.

Płyty, służące tylko do izolacyi, wykonuje się z grubego korka,.-następnie, gdy jeszcze są gorące, posypuje się je zewnątrz drobnym miałem korkowym, którym powierzchnię się wyrównuje i po~

по

wieka ją w końcu gorącym terem. Ponieważ prasowanie odpada, płyty te odznaczają się wielką lekkością, nie tracąc nic z własności izolacyjnych. Ściany niemi obite nakleja się szarym papierem, by ciemny kolor przez nie nie przebijał i wprost na nich ściany się tapetuje. Podobne płyty — ale prasowane, o grubości około 4 cm, używane bywają do wykładania podłóg w wozach kolejowych, kursujących w okolicach północnych. Ułożone szczelnie obok siebie płyty przykrywa się chodnikami lub najczęściej linoleum.

Własność tłumienia głosu spowodowała użycie asîaltu korkowego na mury fundamentowe dynamomaszyn, maszyn drukarskich i wszelkiego rodzaju innych hałaśliwych motorów. Ta sama własność tłumienia odgłosów przyczyniła się do rozpowszechnienia użycia asfaltu korkowego do podłóg w korytarzach hoteli, szkół i szpitali. W tych razach używa się płyt, częściej jeszcze wykonuje się posadzkę w sposób podobny do asfaltu lanego, t. j. masę przygotowuje się na miejscu i wylewa ją, przez co uzyskuje się posadzkę jednolitą i bez spojeń.

Technika maszynowa używa asfaltu korkowego w znacznych rozmiarach, szczególnie stosuje się go do izolacyi rur, prowadzących parę dalej do wszelkich innych rurociągów, które powinne być ochronione przed zmianami temperatury. Także używa się go tam, gdzie chodzi o ochronę części maszyn lub innych konstrukcyi przed działaniem kwasów. Szczególnie maszyny oziębiające kom-prymują znaczne ilości amoniaku i kwasu siarkowego — które w stanie gazowym udzielają się następnie z maszyn ubikacyom fabrycznym i działają ujemnie na umieszczone tam aparaty.

Wszystkie tylekrotnie wspomniane własności asfaltu korkowego, a więc odporność na działanie temperatury, wilgoci, kwasów, wielka elastyczność, tłumienie głosu, pewna szorstkość powierzchni, która mu zawsze pozostaje, czynią go pierwszorzędnym materya-łem także i na bruk uliczny. Ostatnia jego własność znalazła szczególnie w Änglii — wobec licznych opadów, powodujących tam ślizgawicę na chodnikach i ulicach — wielkie uznanie. Jednakowoż rozpowszechnieniu się asfaltu korkowego do budowy nawierzchni stoi na przeszkodzie cena korka, którego zapotrzebowanie wzrosłoby przy tern nadzwyczajnie, a co zatem idzie koszt tern bar-.dziej by się zwiększył.

Używany bywa także

Ill

asfalt korkowo-cementowy.

Wykonuje się go w ten sposób, że miał korkowy i cement miesza się na sucho w mieszarce obrotowej, do której dopuszcza się następnie roztopionego asfaltu w potrzebnej ilości i znowu starannie całość mięsza. Po wymięszaniu odpuszcza się ją do form, w których prasuje się płyty, cegły, względnie inne przedmioty.

Obok wszystkich zalet, właściwych asfaltowi korkowemu, odznacza się ta jego odmiana jeszcze znaczną wytrzymałością tak, że z takich cegieł można budować na zaprawie cementowej sklepienia, wytrzymujące znaczne obciążenia.

Płyty torfowo-asfaltowe.

Wojna wprowadziła na widownię nowy materyał, służący do wykonywania płyt izolacyjnych. Korek sprowadzało się z południowej Francyi, Hiszpanii i północnej Afryki (w roku 1913 za około 13’5 miliona Mk.), tymczasem blokada zamknęła import tego-materyału do krajów państw centralnych, równocześnie zaś popyt na płyty izolujące przed zimnem, wilgocią i t. d. wzrósł niepomiernie wobec masowego wznoszenia rozmaitych baraków, lazaretów itp. przeważnie prowizorycznych budynków. W braku korka i w jego miejsce rozpoczęto używać torf, a raczej t. zw. pod-ściółki torfowej, materyału, pochodzącego z górnych warstw pokładu i nienadającego się na opał.

Izolacya asfaltowo-ołowiana.

Poszukiwania za możliwie najpewniejszym i najodporniejszym materyałem izolacyjnym doprowadziły do skombinowania ołowiu z asfaltem i tworzenia z tych dwóch materyałów płyt izolacyjnych, które są ostatnim wyrazem naszych zdobyczy w tym kierunku. Ołów nadaje się doskonale do tych celów, gdyż posiada giętkość, konieczną dla płyty izolacyjnej, odznacza się ogromną trwałością, jest odporny na działanie atmosfery i chemikalii. Nieocenione te własności znane były w starożytności, a ołów, znachodzony dziś w pozostałych pomnikach budownictwa starożytnych, mimo wielu minionych wieków, nie okazuje żadnych ujemnych zmian. — Zasadniczym warunkiem dobroci i trwałości jest czystość ołowiu,

który w tym wypadku musi być wolny od domieszki innych metali.

Płyty asfaltowo-ołowiane wykonuje się w ten sposób, że arkusz walcowanego ołowiu wkłada się między dwie płyty filcowe,, impregnowane poprzednio w specyalnej kompozycyi teru. Skład jej jest tajemnicą wynalazcy tej izolacyi Siebel’a, zewnętrzne powierzchnie płyty posypuje się piaskiem.

Grubość płyty jest mała i wynosi 4—5 mm; wykonuje się je zresztą w czterech grubościach, ale różnica przypada tylko na wkładkę ołowiową, grubość filcu pozostaje bez zmiany. Jeden m2 izolacyi waży 6 — 9 kg, zatem stosunkowo nie wiele; w handlu istnieją rulony 10—20 m długości.

Końce zwojów są już we fabryce tak przygotowane,.

Poszczególne płyty łączy się ze sobą bez felców, bo wobec małej grubości płyt nie występują na połączeniach znaczniejsze zgrubienia.

że można je na kilka centymetrów w głąb rulonu rozdzielić na trzy składowe pasy; wówczas nakleja się dolny pas filcu jednego rulonu na takiż drugiego, płytę ołowiową na ołów, wreszcie górny filc na filc drugiego rulonu.

Płyty ołowiowo-asfaltowe używane bywają do izolowania fundamentów, sklepień, mostów żelaznych, wiaduktów, tuneli, do ścian, suteryn i piwnic, tuneli dworcowych, na zbiorniki, stawy wodne i t. d. i t. d.

Izolacya ścian pionowych.

Trwałe i skuteczne izolowanie ścian pionowych jest zadaniem trudnem i rzadko zupełnie udałem. Do wykonania tegoż nie nadają się opisane poprzednio materyały izolacyjne, mają one bowiem zbyt znaczny ciężar gatunkowy i co za tem idzie, skłonność do zesunięcia się, względnie oberwania ze ściany.

Powstał więc cały szereg patentowanych i niepatentowanych sposobów przeprowadzania takiej izolacyi o rozmaitych, fantastycznych nieraz nazwach.

Do bardziej zareklamowanych należy „Tectolith“, który sporządza się przez impregnowanie płótna lub innej tkaniny w roz-czynie, sporządzonym z:

10—15 cz. kleju,

5— 6 „ gliceryny,

15—20 „ cellulozy,

60—70 „ wody.

Po nasyceniu tkaniny przeciąga się ją dla wyciśnięcia zbędnej cieczy między wałkami, następnie obustronnie powleka się cienką warstewką miazgi drzewnej (Holzpappe), a na nią przychodzi powłoka asfaltowa.

Inny rodzaj materyału wykonujecie systemem Wiggerta, który niepiaskowaną papę nasyca rozczynem kauczuku w oleju lnianym, a po wyschnięciu tegoż ppciąga ją płynem, sporządzonym z:

1    cz. kredy szlamowanej,

2    „ farby ziemnej (umbra, oker i t. p.),

3    „ tlenku ołowiu,

5 „ pokostu lnianego.

Wilgotną jeszcze papę posypuje się z jednej strony bardzo miałkim pyłem piaskowca, z drugiej zaś zwykłym piaskiem.

Te i inne podobne materyały mają jedną zasadniczą wadę; mianowicie, jeżeli łączy się je ze ścianą przez przyklejenie, to połączenie z natury rzeczy nie jest trwałe, tembardziej, gdy w grę wchodzi wilgoć. Przybicie izolacyi wprost do muru jest niełatwe i często nie daje się przeprowadzić. Trudności te wywołały szereg pomysłów, zdążających do ich usunięcia.

Ceny.

W Niemczech płacono przed wojną za niektóre materyały asfaltowe następujące ceny:

za 100 kg 10'—Mk. „    „    „    4*10 „

4'—

ter preparowany na 210° C smoła miękka .    .    .    .    .

smoła twarda.....

karbolineum......

asfaltowy lak żelazny .    .

gudron .    .......

cement drzewny ....

lak dachowy......

6-- „

3-80 „ 9-50 „ 12‘— „

asfalt posadzkowy.... kit posadzkowy (chodnikowy asfalt z Lobsanu ....

„ trinidad épuré .    .    .

„ Orinoco.....

RÓŻNE MÄTERYÄLY ÄSFALTOWE.

X. Rury asfaltowe i asfaltowane.

Do najbardziej nowoczesnych zdobyczy należy wyrób rur asfaltowych. Początkowo próbowano odlewać je z samego tylko asfaltu sztucznego, tak, by tworzyły masę jednolitą, podobnie jak rury żelazne. Rezultat był jednak ujemny — rury takie poddawały się już niewielkim ciśnieniom, wobec czego ten sposób fabrykacyi zarzucono, a w jego miejsce przyjął się inny, przypominający wyrób papy dachowej.

Mianowicie rury poczęto fabrykować z papieru, impregnowanego terem ; fabrykat ten okazał się nie tylko bardzo wytrzymałym, ale także dowiódł swej wielkiej wartości z wielu innych względów.

W miarę gromadzenia doświadczeń okazało się, że rury asfaltowe jednoczą w sobie wiele z tych zalet, których technika pożądała i poszukiwała, są więc: tanie, lekkie, okazują znaczną odporność na działanie kwasów, źle przewodzą ciepło, a słabo elektryczność, posiadają pewną dozę elastyczności, dają się dobrze odgałęziać (fasonować) i t. p.

Wytrzymałość rur o średnicy 15 cm wynosi 20 — 30 atmosfer; pod tern ciśnieniem rozrywały się one, ale ciśnienie 15 atmosfer znoszą zupełnie pewnie.

Do ujemnych właściwości należałoby zaliczyć tę, że rury asfaltowe nie nadają się do przewodzenia cieczy gorących, szczególnie gdy są wykonane z asfaltu sztucznego; z naturalnego wytrzymują temperaturę około 80° bez deformacyi. Rury z asfaltu sztucznego nie nadają się nadto do przeprowadzenia gazu świetlnego, gdyż tenże działa na zawarty w terze benzol, skutkiem czego rura mięknie. Wobec tego rury asfaltowe znalazły zastosowanie do rurociągów tylko tam, gdzie się nie przeprowadza cieczy lub gazów o wysokiej temperaturze, lub o takich składnikach, któ-reby związki asfaltu terowego rozkładały ; a więc n. p. nie nadają się do przeprowadzenia ropy i spirytusu.

Naodwrót zupełnie dobrze bywają używane do przeprowadzenia wody mineralnej.

Rury asfaltowe, użyte do sieci wodociągowej, dają zupełnie dobre rezultaty, tylko przepływająca niemi woda ma w pierwszych kilku dniach posmak mydła, względnie także nafty; pierwszy pochodzi stąd, że rdzeń, na który nawija się papier przy formowaniu rury, smaruje się mydłem, drugi zaś pochodzi z teru. Przy przepłukaniu rur te uboczne smaki w krótkim czasie znikają.

Najczęściej używa się rur asfaltowych jako rur klozetowych; w założeniu ich możliwe są rozliczne kombinacye, a więc: odgałęzienia pojedyncze (jednosiedzeniowe) lub podwójne. W skład ich wchodzić mogą rury proste albo koniczne.

W ogólności używa się rur o średnicy 26, 23 i 20 cm, rzadziej o średnicy 29 cm, inne wymiary wykonuje się tylko na zamówienie. Tak n. p. na rury klozetowe jednostronne używa się średnicy 23 cm, na dwustronne 26 cm, rzadko kiedy 29 cm ; innych średnic prawie nigdy się nie używa.

Rury asfaltowe wyróżniają się znaczną lekkością i tak n. p. rura długości 2*20 m, o średn. wewn. 12 cm, a zewn. 16 cm, waży około 20 kg, gdy takich samych wymiarów rura żelazna około 70 kg.

Wyrabiane w Niemczech rury o długości 1 m, a o średnicy w świetle : 40 ważyły:    10

i kosztowały (przed wojnę)

O CM

ел o

oo en

100    150    200    250    300 mm

20    31    45    70    100 kg

1-40 1-50 1-90 2-50 3'50 5'60

8-20    11-40 15- - Mk

Wyrób rur opiera się na zasadzie analogicznej do wyrobu papy. Pierwsze stadyum labrykacyi, t. z. impregnowanie papieru, odbywa się w tych samych przyrządach i w takiż sposób, jak przy papie. Nowość stanowią dopiero aparaty, nadające rurze kształt. Jest to rodzaj rotującego poziomo rdzenia żelaznego; przed wprowadzeniem go w ruch powleka się go mydłem, a następnie nawija się papier, który naokoło wałka obwija się tyle razy, aż ścianka rury osiągnie potrzebną grubość. Obok rdzenia albo też ponad nim

umieszcza się wydrążony walec żelazny, ogrzewany parą, który swym ciężarem względnie ciśnieniem, jakie na nawijane papiery wywiera, prasuje zwijające się skręty ; ponieważ dzieje się to przy współudziale wysokiej temperatury wałka, więc rozgrzany i roztopiony ter przenika papiery na wskroś i skleja je ze sobą zupełnie ściśle. Rdzeń bywa zwykle połączony z aparatem, który przez uderzenie dzwonka pozwala kontrolować, ile skrętów już się nawinęło, czy więc pożądana grubość została osiągniętą. W razie potwierdzającym, pasmo papieru się przecina, pozwala się rurze jeszcze kilkakrotnie się obrócić, poczem posypuje się ją piaskiem albo miałem koksowym, który się w powierzchnię silnie wciera. Gotowe już rury odstawia się do magazynu i układa się je stojąco, gdyż w ten sposób przyspiesza się ich osty ganię; ewentualnie można je jeszcze skra-piać wodą.

Tym sposobem dają się wykonywać rury do maksymalnej długości 2 m; ale i to już jest z temi trudnościami połączone, jakie nastręcza impregnowanie tak szerokiego papieru.

Jeżeli chodzi o wyrób rur dłuższych, które zawsze są bardziej pożądane i w użyciu korzystniejsze od krótkich, wówczas rezygnuje się z poprzedniego oddzielnego impregnowania papieru w rezerwoa-rach, a uskutecznia się je równocześnie ze sklejaniem skrętów na aparacie. Osiąga się to w ten sposób, że między nawijające się skręty papieru wlewa się rozgrzany do temperatury 120° asfalt, który pod działaniem gorącego wałka przenika papier i lepiąc go, równocześnie też go impregnuje.

Äsfalt użyty do lepienia ma mieć po stężeniu znaczną twardość, zbliżoną do średnio twardej smoły ; do roztopionej masy dodaje się więc jeszcze różnych pyłów mineralnych, podobnie jak do kitów, w ilości około 40% ; ponieważ masa stałaby się przez to za gęstą, dolewa się do niej około 8% rzadkiego teru. Jako dodatku używa się także pyłu ulicznego albo też odpadków ze starych rur.

Łączenie rur asfaltowych w rurociąg jest sprawą do pewnego stopnia skomplikowaną, ponieważ nie dadzą się w nich wykonywać mufy tak, jak w żelaznych. Połączenie umożliwia się więc w ten sposób, że w jeden koniec rury wbija się gorący żelazny klin o stożkowatej formie, który rurę w tym końcu zagrzewa i rozciąga; ta operacya połączona jest jednak z niebezpieczeństwem przedarcia rury; można więc użyć drugiego sposobu, t. zn. rozszerza się koniec rury nie klinem, ale przez nawiercanie jej odpowiednim świdrem, co znowu koniec rury osłabia. W końcu połączenie usku-

teczniać można przez użycie pierścieni ; są to rury wykonane, jak i inne, z asfaltu, ale średnica ich jest zawsze o tyle większą, że da* dzą się one zasunąć na rury, które mamy przedłużyć.

Wymiary tych opąsek są w praktyce następująco ustalone: dla rur o średnicy 140 mm ma mufa średn. 230 mm i dług. 160 mm

160 „ 160 „ 170 „ 200 „ 200 „ 200 „

Opaski te przymocowuje się do rur w ten sposób, że na gładkiej podłodze ustawia się pionowo rurę, przeznaczoną na mufę, wypełnia się jej wnętrze do połowy miałem węglowym, potem wkłada się w mufę rurę, którą podtrzymuje się w kierunku dokładnie pionowym. Wówczas wolne miejsca, pozostałe między obwodem rury a rurą, zalewa się gorącą masą, skomponowaną z twardej smoły, pyłu i preparowanego teru, w stosunku 40 : 30 : 3. Po ostygnięciu wyrównuje się brzegi i chropowatości gorącemi żelazkami.

Rury stożkowe wykonuje się na takichże walcach w sposób powyżej dla rur prostych opisany; tak samo postępuje się z umocowywaniem muf. Najczęstsze wymiary tych rur w mm są :

grubość ścianki:

180 „ 200 „ 230 „ 260 „ 290 „ 300    „

»    360    „

„ 390 „ « 390 „

długość średnicy:

460

f 290 \ 185

15

640

( 300 \ 150

15

Do wykonywania odgałęzień służą w pierwszym rzędzie różne szablony; przy pomocy jednych rysuje się na rurze otwór, który ma być zrobiony, przy pomocy zaś innych znaczy się na drugiej rurze ten kształt jej końca, który mamy odciąć. Cięcia te łatwo się robi rozgrzanemi narzędziami. W końcu obydwie rury spaja się pod odpowiednim kątem przy użyciu wyżej opisanej masy, a krawędzie w spojeniach wyrównuje się rozgrzanem żelazkiem.

W związku z fabrykacyą rur asfaltowych pozostaje asfaltowanie rur, wykonanych z innego materyału, dla którego asfalt jest tylko środkiem konserwującym. Należą tu w pierwszym rzędzie rury żelazne.

Zewnętrzną ich ścianę powleka się roztopionym asfaltem terowym, w rozmaity sposób do tego celu przygotowywanym. Powłoka ta chroni żelazo przed rdzewieniem, a co za tern idzie, pozwala na użycie cieńszych rur, gdyż osłabienia ich przez nadgryzienie rdzą nie ma już powodu się obawiać. Doszło nawet do tego, że tam, gdzie nie wchodzą w grę wielkie ciśnienia, więc n. p. przy rurociągach gazowych poczęto używać rur z blachy, otoczonej grubą i silną powłoką asfaltu. Niestety, tak tani i prosty stosunkowo ma-teryał nie dał się w praktyce utrzymać, zachodzi bowiem obawa, że n. p. wbijany w ścianę gwóźdź, natrafiwszy na taką rurę, z łatwością przebijałby ją, przez co rurociąg stałby się natychmiast nieszczelny.

Wspomnieć można także o rurach szklanych w asfaltowej powłoce, używanych we fabrykach chemicznych, zanim rury kamionkowe glazurowane zdobyły sobie uznanie i wzięcie. Wreszcie w użyciu znajdują się asfaltowane rury drewniane, wyrobione albo z jednego pnia, albo — jak w Ameryce — z klepek ciętych maszynowo i następnie składanych na wpust. Rury takie używane bywają czasami w kopalniach do odprowadzania kwaśnych wód, lub też w innych, równie szczególnych wypadkach.

XI. Kity asfaltowe.

Kitowanie rur.

Masa służąca do kitowania rur w łącznikach powinna być nieprzepuszczalną i elastyczną. Ponieważ rurociąg wskutek rozmaitych przyczyn może uledz ruchom, powodującym zmianę w położeniu poszczególnych rur, jak to miewa miejsce n. p. wskutek osiadania ziemi i t. p., więc też kit, uszczelniający połączenie rur, powinien być tak elastyczny, by tę zmianę umożliwiał bez narażenia na szkodę szczelności lub samej rury. Äsfalt góruje w tym względzie nad cementem i to do tego stopnia, że stał się mate-ryałem prawie wyłącznie do uszczelnienia używanym, przedstawia bowiem wiele cennych zalet, brakujących innym materyałom.

Obok absolutnej szczelności na przeciekanie cieczy, może być bardzo szybko do kołnierza wprowadzony i po 8—10 minutach gotowy do użytku, łączy się dobrze nawet z glazurą rur kamionkowych, wyjęcie rury nie przedstawia trudności, — wystarczy podgrzać spojenia a asfalt natychmiast puści; z równą łatwością dadzą się założyć nowe rury i to nawet w czasie silnych mrozów. W cenie kalkulaje się kit asfaltowy taniej od cementowego; przed wojną liczono w Niemczech na kitowanie rury o średnicy 150 mm asfaltem 21 *5 f. a cementem 22’6 f.

Zalety powyższe posiadają w całej pełni tylko kity, wykonane z asfaltów naturalnych, do których wyjątkowo i w małej ilości dodawać można produktów sztucznych, pyłu asfaltowego dodaje się najwyżej do 30°/o.

W. Friese podaje następujący skład masy:

300 kg. asfaltu trinidad épuré,

200 „ średnio twardej smoły petrolowej,

100 „ oleju antracenowego,

600 „ średnio twardego gudronu ze smoły węg. brunatnego,

8—900 „ pyłu asfaltowego.

Olejowi antracenowemu przypada tu specyalne zadanie, mia* nowicie ma on zabijać nasiona i korzonki roślinne, któreby się w kołnierzu usadowić chciały, gdyż rozrost ich tamże groziłby rurze* rozsadzeniem.

Kinberg podaje na kity do rur kamionkowych następującą

receptę :

smoły miękkiej: pyłu ulicznego: siarki = 150 : 80 : 1. Rurociągi kitowane asfaltem wyjątkowo tylko prowadzą ciecze o temperaturze wyższej, o ileby taki wypadek jednak zachodził, to kit musi być do tego dostosowany. W razie zaś, gdyby rurociągi prowadziły kwasy, wówczas w miejsce pyłu asfaltowego lub ulicznego używa się mączki z białej gliny.

Wprowadzanie kitu do mufy odbywa się zasadniczo w ten sposób, że ten koniec rury, który ma wejść do kołnierza drugiej rury owija się przędzą konopną, często impregnowaną w terze, a następnie zalewa się kołnierz roztopionym, rzadko płynnym kitem. Przeprowadzenie tej roboby jest łatwe, jeżeli mamy do czynienia z rurociągiem stojącym, jeżeli on jednak leży, wówczas występują poważne trudności, które aparat Unna w znacznej mierze usuwa.

Zużycie kitu i przędzy zależy od średnicy — dla rur kamionkowych przyjmuje się przeciętnie:

kitu asf. kg.    1*0

przędzy kg.    0*11

10-0

Średni

ea mm.

150    200    250    300    350    400    420    450    480 ! 550 1 600

1-2

0-40

1-5

0-45

2-0

0-50

3-5

0-55

5-0

0-60

■6*2

0-65

77

7*70

8-5

0-75

9-1

0-80

0-90

Kitowanie (zalewanie) bruku.

Bruki z kostek kamiennych zalewa się w spojeniach często asfaltem. Zwiększa to stałość kostek i zapobiega gromadzeniu się bakcyli w szczelinach, dalej powoduje zmniejszenie się ilości wytworzonego z bruku kurzu, a w rezultacie podnosi wytrzymałość i zdrowotność bruku.

Do zalewania spojeń używa się asfaltu naturalnego albo sztucznego, pierwszy dziękij swym właściwościom nadaje się do tego celu bardzo dobrze, drugi jest mniej odpowiedni, jednak z racyi swej taniości znachodzi częste zastosowanie. Äsfalt naturalfly góruje nad sztucznym w pierwszym rzędzie dlatego, że pod wpływem czynników atmosferycznych ulega tylko nieznacznym zmianom. Dobrze dobrany asfalt w lecie nie mięknfe, w zimie nie pęka, wiąże kostki między sobą silnie i trwale i to nawet w miejscach narażonych na ciągłe i znaczne wstrząśnienia, n. p. w pobliżu torów tramwajowych, na silnie wibrujących mostach i t. p. Äsfalt naturalny tern więcej nadaje się do zalewania spojeń, im mniej zawiera lotnych składników, które w cieple słonecznem powodują rozmiękanie masy. Do szczególnie nadających się tu gatunków zaliczane bywają asfalty trynidad i bermudeza. — Materyały te nie mogą być użyte same, gdyż pod działaniem silnych promieni słonecznych także miękną. Zatem dla uniknięcia, a przynajmniej zmniejszenia wypływającego stąd niebezpieczeństwa, dodaje się do nich pyłu mineralnego i to najchętniej bardzo miałkiego pyłu asfaltowego w ilości około 30°/o, a dochodzącej nieraz do 50 i 60°/o. Za gruby pył osiada w masie niejednostajnie i dlatego mniej się do użycia nadaje.

Oprócz pyłu asfaltowego używa się także zmielonego lesu albo zmielonej, o ile możności białej — gliny; obydwa te materyały czynią kit mniej plastycznym, natomiast glina robi go odpornym na kwasy. Masa, mająca za wiele pyłu, tężeje zbyt szybko, tak, że przy wąskich spojeniach, które tylko zwolna dadzą się zalewać, tężenie następuje niejednostajnie. Przy starannem wykonywaniu zalewania dzieli się je na dwie operacye, w jednej zalewa się spojenia czystym asfaltem, mającym wielką siłę wiążącą, a przytem bardzo rzadkim, — do tego celu nadają się dobrze asfalty meksykańskie, — dopiero na 2 cm od góry dopełnia się spojenia masą twardą, nieczułą na działanie gorąca i wytrzymałą na zużycie mechaniczne. Górna warstwa chroni dolną, miększą, od gorąca, zimna i uderzeń.

Äsfalt terowy nie nadaje się do zalewania bruku, gdyż pod wpływem gorąca silnie rozmięka i przy silniejszym luku powierzchni — spływa ku ściekom, a w danym razie nawet je zatyka. W zimie staje się znowu bardzo kruchy, rysuje i pęka, gdy zaś dłuższy czas był wystawiony na działanie powietrza i słońca, traci lotne składniki i staje się kruchą, popękaną masą, nie wiążącą zupełnie kostek ze sobą i wykruszającą się ze spojeń pod uderzeniem kół i kopyt.

Wady te usiłowano usunąć odpowiednim doborem asfaltu sztucznego, przez co doprowadziło się ostatecznie do rezultatów lepszych. Używa się więc dziś teru, z którego oleje antracenowe tylko częściowo odprowadzono. Friese radzi następującą kompozycyę: w kotle, przeznaczonym do gotowania masy, topi się 2.000 kg miękkiej smoły, dodaje się do niej 800 kg oleju terowego destylowanego do 220° C i 1000 do 1200 kg. pyłu asfaltowego. Po starannem wymieszaniu odpuszcza się masę do beczek przez sita. Zatrzymujące się na nich grudki pyłu, nie dość jeszcze rozdrobionego, rozciera się na sicie drewnianem narzędziem.

XII. Äsfalt posadzkowy.

Posadzki parkietowe i wogóle deszczółkowe układa się nieraz na asfalcie, użytym w tym wypadku jako pokład pod nie; jest to wskazane zarówno ze względów zdrowotnych, jak i ze względu na trwałość posadzki, nadto pod podłogą nie wylęga się robactwo, a nawet unikają jej myszy i szczury.

Äsfalt, określany nazwą parkietowego, względnie posadzkowego, ma odpowiadać pewnym wymogom, które stanowią punkt wyjścia dla całego szeregu specyalnych kompozycyi, będących tajemnicą poszczególnych fabryk. Chodzi głównie o to, by przy względnej

taniości, a więc przy użyciu przedewszystkiem asfaltu sztucznego, uzyskać masę nie wydzielającą zapachów, wytrzymałą na ciepło odporną na działanie kwasów i zachowującą stale pewną elastyczność. Dla uchronienia asfaltu przed wpływem kwasów używa się mineralnych domieszek odpornych na jego działanie, zatem wyklucza się z użycia pył wapienny, a częściowo także margiel, natomiast używa się w pierwszym rzędzie gliny.

Sposób przyrządzania asfaltu posadzkowego jest analogiczny do przyrządzania mastyksu i do tego celu używa się nawet tych samych aparatów. Według W. Friese’go najodpowiedniejszy skład kompozycyi jest następujący: Do kotła daje się 7 cz. średnio miękkiej smoły gazowej i 1 cz. destylowanego teru gazowego, z którego małą ilość lotnych olei odciągnięto. Po stopieniu tej masy dodaje się do niej przy ustawicznem mieszaniu 14 cz. suchego-i drobno sianego marglu.

Wedłiig Kinberga dobra masa składa się z :

40 cz. miękkiej smoły,

40 „ twardej „

130 „ pyłu ulicznego.

Gotową masę odpuszcza się do form, w których zastyga ona na bloki zupełnie podobne do mastyksowych.

Wprawne tylko oko zauważy różnicę zachodzącą między tymi dwoma materyałami. Ukazuje się ona w przełomie, w asfalcie parkietowym ma on odcień ciemno-niebieskawy, a w mastyksie głęboko czarny; przy wycięciu z bloków cienkich plasterków zobaczymy na wiórze z mastyksu jasne punkciki, pochodzące z pyłu wapiennego, gdy asfalt parkietowy okazuje przekrój jednolity.

Äsfalt parkietowy nie wymaga przed użyciem żadnych dodatkowych przyrządzeń, topi się go, rozpościera na pokładzie najczęściej betonowym i na nim układa posadzkę.

XIII. Impregnowane kostki drewniane.

Bruki z kostek drewnianych, cieszące się wielkiem wzięciem w okolicach, obfitujących w drzewo, należą do trwałych, tłumią hałas ulicy i są względnie niedrogie.

Szczególnie rozpowszechniły się one w Ämeryce i ÄngliL Änglia używa do tych celów drzewa szwedzkiego, w Paryżu używa się prócz jodeł szwedzkich i francuskie.

Drzewo, wystawione .na działanie czynników atmosferycznych, a więc słońca i wilgoci, ulega w krótkim czasie zniszczeniu. Itiżynierya kolejowa, używająca olbrzymiej ilości progów drewnianych do budowy torów, czyniła wiele zabiegów, by dojść do takiego sposobu ich przygotowania, któryby je na dłuższy czas konserwował. Tą to drogą doszliśmy do t. z. impregnacyi drzewa, stosowanej dziś także do bruków drewnianych.

Przy tych brukach ujemną stronę stanowi nie tylko samo butwienie drzewa, ale nadto kostki drewniane, nasiąkając wilgocią pęcznieją i zniekształcają gładką powierzchnię ulicy. Pod wpływem ciepła słonecznego wysycha przedewszystkiem górna powierzchnia kostki, do części dolnych promienie słoneczne i suche powietrze mają dostęp znacznie utrudniony, a nadto wilgoć gruntowa, dochodząca z terenu przez pokład, może się dolnym par-tyom kostek łatwo udzielać, tak, że z czasem są one z reguły od dołu wilgotne i napęczniałe i to nawet wówczas, gdy górne części są suche. Prowadzi to z jednej strony do pękania kostek, z drugiej powoduje, że raz zwichrowana powierzchnia nie dojdzie nigdy do pierwotnej równości, w końcu wywołuje butwienie dolnej części kostki.

Wszystkie te niedomagania usuwa w zupełności umiejętnie przeprowadzone napawanie drzewa. Jako środka impregnującego używa się ciężkich olei terowych, pochodzących z rektyfikacyi mazi gazowej, albo też teru drzewnego.

Przy przeprowadzeniu tego zabiegu w pierwszym rzędzie, usuwa się z drzewa zawartą w nim wilgoć, której ilość dochodzi do około 20% wagi ; w miejsce tej wilgoci wchodzi w komórki drzewa płyn impregnujący. Proces odbywa się w odpowiednio zbudowanym aparacie, złożonym z wielkiego cylindrycznego kotła, w którym układa się progi, względnie kostki, przeznaczone do impregnacyi. W dolnej części umieszcza się rurę wprowadzającą do wnętrza gorące powietrze o temperaturze do 150° C. Po zupełnem odpędzeniu wilgoci z drzewa zamyka się dostęp gorącego powietrza, a natomiast wprowadza się do kotła płyn impregnujący, podgrzany już poprzednio w osobnym zbiorniku. Równocześnie wypompowuje się powietrze z kotła do tego stopnia, by manometr już bardziej nie mógł opaść. Gdy się do takiego rozrzedzenia doprowadziło, przerywa się dopływ teru, a natomiast wtłacza się do kotła tyle powietrza, by ciśnienie doszło do 10 atmosfer i w tym stanie pozostawia się kocioł przez pewien czas w spokoju.

W końcu ciśnienie redukuje się, odpuszcza resztki niewsią-kniętego teru, a drzewo wykłada się na lekko pochylone rusztowanie z desek, po którem spływają resztki cieczy.

Powyższy sposób impregnacyi, zarysowany zresztą ogólnikowo w swych zasadniczych ramach, mieści w szczegółach cały szereg rozmaitych systemów, patentów i sposobów.

Drzewo użyte do klocków wycięte być powinno z najtwardszej części pnia i ma być wolne od sęków, inaczej kostka zużywa się w miększych częściach szybciej, względnie pęka. Nadają się tu szczególnie miękie gatunki drzew o gęstej spoistej miazdze, twarde okazały się mało do napawania odpowiedniemi.

Fabrykuje się także we fabrykach z klocków całe bloki, spojone asfaltem, które następnie układa się na ulicach (system Hartung); kostki te mają formę sześcianów.

Wymiar klocków zależy od miejsca ich ułożenia: w ulicach o silnym ruchu kołowym nadaje się im wysokość 12 cm, a układa na betonie o grubości 20 cm; w ulicach spokojnych wynosi grubość kostek 8 cm, a betonu 10, w podwórzach, przejazdach, stajniach, halach maszyn i t. p. daje się 5 i 5 cm.

Bruk drewniany układamy na pokładzie betonowym, którego powierzchnię dokładnie się wyrównuje, szeregi kostek ustawia się prostopadle, rzadziej w ukos pod kątem 45 stopni do podłużnej osi ulicy. Między poszczególnymi klockami pozostawiano dawniej z reguły szparę około 2 mm szerokości, którą wypełniano roztopionym gudronem, zmieszanym z mastyksem. Masa ta ma być tak skom-binowaną, by w temperaturze 38—40° była ugniatalną. Gudron przeznaczony do wypełniania spojeń roztapia się do tego stopnia, by stał się bardzo rzadki i dał się cieńkim strumieniem wlewać w szczeliny. Leje się go zaś tak długo, aż szparę całkowicie wypełni; zwykle spojenia te wystają jeszcze ponad bruk 3—5 mm.

Do zalewania używa się masy, złożonej z:

50 kg smoły gazowej,

7 1 nieczyszczonego kwasu karbolowego (oleju kreozot.), albo: 50 kg smoły j. w.,

18 1 teru,

4’5 1 oleju kreozotowego.

Dzisiaj za wzorem Paryża układa się kostki szczelnie koło siebie, wogóle bez szpar.

Po zalaniu posypuje się bruk warstewką miałkiego piasku, albo polewa się jeszcze całą jego powierzchnię gudronem, poczem

pozostawia się ulicę przez krótki czas dla ruchu zamkniętą. Po jej otwarciu wierzchnia warstwa gudronu łuszczy się, a po czasie nawet zupełnie zniknie, pozostanie tylko gładka, klockowa powierzchnia toru jezdnego. Wobec poczynionych zabiegów wilgoć spływa po zewnętrznej powierzchni kostek, nie wsiąkając do wnętrza; unika się przez to pęcznienia kostek i zniekształcenia się jezdni, a zarazem usuwa się niebezpieczeństwo gnicia. Wobec znacznej elastyczności drzewa i gudronti zużycie bruku jest powolne.

W ulicach, w których ciągłe prace około zakładania i konser-wacyi najrozmaitszych przewodów podziemnych powodują, częste rozkopywanie nawierzchni', bruki kostkowe mniej nadają się do użycia, gdyż raz wzruszone nie dadzą się już ułożyć w gładką i równą powierzchnię.

Warto w końcu zaznaczyć, że według notatek, opisujących jeden z wielkich pożarów miasta Chicago, prace ratunkowe były tam przez to ogromnie utrudnione, że drewniany bruk ulic płonął razem, z budynkami.

XIV. Impregnowanie cegieł i dachówek.

Wyroby palone z gliny, w szczególności cegły, dachówki, or-namenta i t. p. konserwuje się przed wpływami atmosferycznymi terem destylowanym. Destylacya jego ma być doprowadzona do tego stopnia, by ter w wysokiej temperaturze stanowił masę bardzo rzadką, a w zimnie miał konsystencyę miodu.

Cegły mają być napawane albo jednostronnie, t. z. terem nasyca się tylko to lico, które będzie narażone na działanie czynników atmosferycznych względnie wilgoci, albo też są całkowicie impregnowane, zależnie od celu, jaki w budowie spełnić mają.

Cegła jest materyałem porowatym i na mocy prawa o włosko-watości ciągnie wilgoć gruntową nawet do wyższych piąter. Jednym ze środków zapobiegawczych jest użycie do budowy dolnej części muru cegieł impregnowanych. Dawniej do impregnacyi używano wyłącznie asfaltu naturalnego; był to eksperyment stosunkowo kosztowny, a ponieważ w tym wypadku asfalt sztuczny oddaje zupełnie te same usługi za cenę znacznie niższą, więc też stosowanie jego do tego celu rozpowszechniło się ogólnie.

Impregnować należy zawsze terem rozgrzanym do wysokiej temperatury i przez to bardzo rozrzedzonym, cegła musi być również gorącą ito — jeżeli będzie cała impregnowaną — to się ją rozgrzewa całą, w innym razie tylko te jej powierzchnie, które mają być terem nasycone.

Rozgrzewanie i teru i cegły jest warunkiem dobrego impregnowania; w rozgrzanej cegle rozszerzą się pory, powietrze się w nich rozrzedzi, a dzięki temu gorący, rzadko płynny ter wsiąknie jak najłatwiej w pory i kompletnie je zamknie; tego teru nie spłu-czą już żadne deszcze, ani nie zniszczą inne wpływy, bo tkwi on silnie w całej masie.

Äsfalt przeznaczony do impregnowania rozgrzewa się w po-•dłużnem naczyniu metalowem, o tyle głębokiem, by roztopionego w nim asfaltu terowego zawierał na głębokości mniej więcej 50 cm; pod naczyniem znajduje się palenisko. Cegłę rozgrzewa się nad innem paleniskiem, najczęściej bywa to kosz koksowy, chodzi bowiem o to, by ogień nie wydzielał dymu, któryby sadzą pozatykał w cegle pory. Cegłę obraca się nad ogniem, by się ogrzała ze wszystkich stron równomiernie, a gdy jej temperatura dojdzie do 120—130° C, bierze ją robotnik obcęgami i wkłada do asfaltu, stawiając na najwyższem licu (sztorcem); wobec głębokości asfaltu cała cegła w nim się zanurzy. Cegły ustawia się w ten sposób je-ńną obok drugiej, a wyjmuje się znowu według tej samej kolei. Wyjętą i już impregnowaną cegłę układa się na żelaznych drutach, umieszczonych tak nad wanienką, by cegła leżała pochyło, a zbyteczny asfalt spływał z niej do naczynia.

Cegła dobrze impregnowana ma całą powierzchnię czarną ze słabym połyskiem i nie szorstką, w przełomie jej widać asfalt, który powinien wsiąknąć w nią najmniej na 1 cm w głąb. Dobrze impregnowana cegła po dłuższem leżeniu w wodzie nie powinna okazywać przybytku wagi; zwiększenie ciężaru dowodzi, że pory nie zostały jeszcze należycie wypełnione asfaltem.

Podobnie postępuje się z cegłami, w których impregnuje się tylko jedną powierzchnię; różnica leży w tern, że nie ma potrzeby ogrzewać cegły w całości, wystarczy, jeżeli podgrzeje się tylko tę powierzchnię, która ma być impregnowaną, a także roztopionego asfaltu potrzeba w naczyniu odpowiednio mniej.

Użycie cegieł impregnowanych jest rozmaite; obok budowy fundamentów na gruntach wilgotnych służą one do wykonywania murowanych zbiorników na płyny. W tym razie nadają się nawet tam, gdzie chodzi o przechowywanie chłodnych kwasów, niszczących inny materyał ; oczywiście w tych wapadkach jako zaprawy do wiązania murów używa się roztopionego asfaltu.

Posadzki z cegły impregnowanej wykonuje się także na zaprawie asfaltowej ; opiera się ona skutecznie działaniu chemikalii, jest łatwą do zmywania i zdrową.

Impregnowana dachówka ma stanowić szczelne i nieprzepuszczalne pokrycie dachu. Ponieważ wystawioną będzie na ustawiczne działanie czynników atmosferycznych, tern więc staranniej powinno się impregnowanie jej przeprowadzić, w przeciwnym bowiem razie deszcze albo cały ter lub słabiej nasycone nim miejsca spłuczą, na dachu powstaną smugi czarne i brudno czerwone, a wtedy nie tylko cel, dla którego zakupiono droższą dachówkę, nie został osiągnięty, ale na dachu pozostało za te pieniądze pokrycie w wysokim stopniu nieestetyczne.

Pierwszym warunkiem udania się terowania jest dobór teru, któryby był tak destylowany, by rozgrzany do wysokiej temperatury topił się na bardzo rzadką masę, natomiast w nizkiej temperaturze zachował elastyczność i pod działaniem mrozu nie pryskał, natomiast w promieniach nawet tropikalnego słońca nie topił się.

Dachówkę przeznaczoną do impregnacyi układa się podobnie jak cegłę nad ogniem koksowym, powierzchnia, która ma być impregnowana, jest zwróconą do żaru (ku dołowi). Po doprowadzeniu temperatury rozgrzania do potrzebnej wysokości odwraca się dachówkę, a robotnik przeciąga obficie jej powierzchnię szerokim pendzlem, zanurzonym w gorącym asfalcie. Äsfalt wsiąka szybko w pory tak, że powierzchnia staje się matową, pendzlowanie powtarza się więc i trwa tak długo, aż pory zapełnią się w całości, a na powierzchnię wystąpi połysk. Starannie impregnowana dachówka okazuje przekrój na kilka milimetrów w głąb nasiąknięty asfaltem.

Dachówki umiejętnie impregnowane okazują wiele wyjątkowych zalet, między innemi tworzą dla wilgoci zupełnie nieprzepuszczalne pokrycie dachu, asfalt nadaje dachówce pewnego rodzaju elastyczność, która czyni ją odporną nawet na silny grad, niszczący zresztą ten sam gatunek dachówki, ale nieimpregnowanej. Impre-gnacya zapobiega powstawaniu wegetacyi na dachu, gdyż karbol, zawarty w terze, nie dopuszcza do jej kiełkowania i t. p. Dlatego dachówkę dobrze impregnowaną można nawet wyżej cenić od dachówki glazurowanej, na której twarda i niesprężysta powłoka pryska pod działaniem czynników atmosferycznych.

XV. Ter w walce z kurzem ulicznym.

Rozwój ruchu automobilowego stał się w budowie dróg punktem zwrotnym, gdyż wobec niego wszystkie dotychczasowe sposoby umacniania nawierzchni okazały się niedostatecznymi.

Nadto kwestya kurzu ulicznego, ze względu na jego szkodliwość dla zdrowia, stała się z czasem piekącą zarówno w miastach o gęstszem zaludnieniu, jak i w miejscowościach kąpielowych lub klimatycznych.

Rozróżniamy dwojaki kurz: jeden powstający z nawierzchni, zużywającej się pod wpływem uderzeń, tarcia i czynników atmosferycznych, drugi naniesiony na nią przez ludzi, zwierzęta i środki łokomocyi; są to różnego rodzaju pyły i odpadki, jak: węgle, popiół, piasek, wapno, drzewo, śmiecie, włókna, a dalej rozmaitego rodzaju produkty fermentu lub gnicia, grzybki, ekskrementa, bakte-rye i t. d. Pył uliczny, jak to z jego składu widzimy, przedstawia dla zdrowia poważne niebezpieczeństwo, szczególnie groźnemi są bakcyle gruźlicy, które znajdują tam warunki do rozwoju.

Przytem kurz uliczny daje się także z innej strony dotkliwie odczuwać: budynki, względnie grunta przy takich ulicach położone, tracą na wartości, w mieszkaniach trudno okno otworzyć, bo wszystko zaraz się zapyli, ogrody i ogródki przy nich cierpią również. O ile stosunki takie są uciążliwe dla miejskich mieszkań, stają się to katastrofą dla wszelkiego rodzaju letnisk, w których czyste powietrze jest podstawą ich powodzenia. Dlatego też wiedza inżynierska wysila się na wynalezienie środków możliwie tanich, którymi udałoby się zapobiedz powstawaniu kurzów ulicznych.

Stosowane do dziś środki podzielimy na trzy grupy: sole i emulsye, terowanie powierzchni, terowanie wewnętrzne toru jezdnego.

Woda, używana od najdawniejszych czasów do zwalczania kurzu ulicznego, odznacza się taniością i łatwością dostania, a prostotą swego zastosowania sama wręcz do tego celu się narzuca. Działa w ten sposób, że istniejący kurz przechodzi w szlam, który wskutek swego ciężaru nie wzbija już tumanów pod wpływem ruchu ; szlam powinien być jednak z ulicy zmieciony, inaczej wyschnie w krótkim czasie i znowu rozetrze się w pył. Zlewanie chodników i ulic, szczególnie o nawierzchni kamiennej lub asfaltowej, chłodzi w upalne dnie powietrze. Woda ma jednakże i tę złą stronę, że bakteryom zawartym w kurzu lub szczelinach kamieni daje wilgoć, bez którejby one pod działaniem promieni słonecznych wyginęły. W końcu użycie wody nie jest możliwe w porze, w której panują suche przymrozki, gdyż może spowodować gołoledź.

O wiele lepiej działają sole, uzyskiwane jako uboczny produkt w przemyśle potasowym.

Działanie ich polega na tern, że przez chciwe wciąganie wilgoci z powietrza są stale wilgotne i utrzymują przez to nawierzchnię w ciągłej wilgoci, pył więc wskutek swego ciężaru nie da się wzbijać w tumany.

Sole te mogą być użyte albo na sucho jako pył, którym się ulice posypuje, albo w rozczynie, którym tor jezdny się zlewa. Odbywa się to zwykle wieczór i rano, a w dnie skwarne dobrze jest polać ulice ponadto jeszcze raz lub dwa wodą zwykłą.

Rozczyny te są zupełnie bezwonne, dla organizmu nieszkodliwe, ani też nie niszczą środków transportowych, ubrań, trzewików i t. p. ; mogą być one zawsze użyte, bez względu na jakość i stan nawierzchni, są wreszcie stosunkowo tanie i łatwe w użyciu. Drzewom liściastym nie szkodzą, natomiast szpilkowe cierpią, dlatego nie należy ich używać do polewania dróg, przechodzących w pobliżu tych drzew.

Sól przemysłowa (97% soli kuchennej) posiada zalety te same, co i powyższe środki, nadaje się szczególniej w miejscach zacienionych, nie wystawionych na suche przewiewy.

R u s t o m i t, należący również do powyższej grupy, odznacza się tern, że powoduje twardnienie nawierzchni, przez co przyczynia się także do jej konserwacyi.

W e s t r u m i t należy do grupy emulsyi, dodaje się go w proszku, w ilości 5—10% do wody, którą ma się skrapiać ulice.

Wszystkie powyższe środki dają się ekonomicznie używać tylko w pobliżu źródeł ich produkcyi; nie wszystkie zniosą daleki transport.

Trwałość ich działania jest stosunkowo ograniczoną, tak, że wymagają częstszego powtarzania. Tam, gdzie się z tego rodzaju kosztami nie potrzeba liczyć, n. p. w światowych miejscach kąpielowych i klimatycznych, znajdują one obszerne zastosowanie, gdzieindziej zaś tylko sporadyczne, n. p. przed większymi pochodami, procesyami, na promenadach i t. p.

Powierzchowne maziowanie ulic.

Sposób ten, użyty po raz pierwszy w r. 1902 w Monte Carlo, dał rezultat doskonały. Do maziowania ulic używa się teru gazowego, destylowanego ; surowy nie nadaje się, gdyż zawiera jeszcze składniki, szkodliwe dla zdrowia ludzi i roślin. Z korzyścią da się tu użyć tylko ter prawdziwie dla tego celu wartościowy, użycie byle jakiego materyału daje rezultaty ujemne.

Do terowania nadają się tylko takie ulice, na których niema wielkiego ruchu ciężarowego, spód mają suchy, względnie dobrze odwodniony, a położenie ich jest słoneczne, w każdym zaś razie nie są zacienione, n. p. gęstą aleją lub t. p.

Terowanie odbywa się tylko w gorące dnie, po dłuższej pogodzie, chodzi bowiem o to, by nawierzchnia była suchą ; na wilgotnej ter nie tworzy połączenia z materyałem nawierzchni, tylko pokrywa ją luźną warstewką, która pod wpływem ruchu łuszczy się i odpada. Przed użyciem teru rozgrzewa się go do temperatury 120°—140° C i miotłami z piasawy nanosi się go z kociołka na ulicę, którą poprzednio starannie z błota i kurzu oczyszczono. — Doświadczenie nauczyło, że nowe ulice należy terować dopiero po 6—8 tygodniowym, normalnym ruchu na nich, gdyż wówczas nawierzchnia już jest o tyle ustaloną, że osiada się minimalnie. — Szczególnie dobre rezultaty daje terowanie żwirówek, wykonanych z twardego żwiru, a więc bazaltowego lub porfirowego ; pozostają one przez 2—3 tygodnie po terowaniu wolne od kurzu, a następnie wydzielają go w nieznacznej ilości. Dzięki temu zmniejsza się zużycie nawierzchni i koszta jej utrzymania, oczyszczenia i t. p. Oszczędność w tym kierunku w porównaniu z nieterowanemi ulicami, ma wynosić według inż. Karola Hallera 1 Mk. 30 f. na jeden m² ulicy rocznie. Terowanie nie oddziaływa szkodliwie na roślinność, zważać jednak należy, by wokoło drzewa pozostawić zawsze dość miejsca wolnego od terowania, przez które dochodziłaby do jego korzeni wilgoć i powietrze.

Terowanie wewnętrzne.

Äsfalt sztuczny nie nadaje się do wykonywania nawierzchni chodników i dróg z powodu małej odporności na działanie słońca i na zużycie mechaniczne. Natomiast wynaleziono inny, bardzo się

dziś rozpowszechniający sposób utrwalenia nawierzchni ulic terem. Rodzajów postępowania mamy kilka.

Na wierzchnia np. składa się z dwóch warstw, — dolną wykonuje się z grubego żwiru o kamykach wielkości pięści, pochodzących ze skał twardych, ale porowatych, przed użyciem podgrzewa się je i usypuje w îigury, które polewa się terem. Gatunek tegoż bywa najrozmaitszy. Polewaną terem figurę przerzuca się łopatami by ciecz jednostajnie rozeszła się po całym stosie kamieni, po spre-- parowaniu usypuje się je warstwą o grubości 15 cm na należycie odwodnionem i ubitem podłożu i walcuje się ciężkim walcem, pod którym kamienie tworzą warstwę zbitą i równą, na nią usypuje się następnie drugą z drobnego żwiru preparowanego tak, jak poprzednio.

Warstwę tą wałkuje się ponownie, w końcu zaś posypuje się ją drobnym ostrym piaskiem. W ten sposób sporządzoną jezdnię oddaje się dopiero po około 8 dniach do użytku.

Okazuje ona dużą trwałość i wytrzymałość, którą z jednej strony zawdzięcza twardym kamieniom, z drugiej także własności teru, nadającego pokładowi pewną elastyczność i nieprzemakalność, nadto rozciśnięte kawałki kamienia wiążą się terem tak, że nie powstaje kurz uliczny.

Zależnie od środka użytego do terowania takie utrwalenie toru jezdnego może być maziowe albo smołowe.

XVI. Asfalt w elektrotechnice.

Do bardzo rozległego zastosowania, jakie asfalt w wielu gałęziach wytwórczych znalazł, przybywa jeszcze jego rola w elektrotechnice. Dzięki temu, że asfalt jest złym przewodnikiem prądu, używany bywa do pociągania_przewodów elektrotechnicznych albo do zalewania, względnie kitowania rozmaitych przyrządów, jak: lamp elektrycznych i t. p.

Złem przewodzeniem odznacza się zarówno asfalt naturalny, jak i sztuczny, pierwszy jako wytrzymalszy, bywa racyonalniej używany, drugi natomiast, jako tańszy znajduje zastosowanie tam, gdzie nie trwałość i gatunek, ale niższa cena decyduje o wyborze. Z naturalnych gatunków szczególnie chętnie używa się asfaltu try-nidat i albańskiego z Sebenicy. Ten ostatni znalazł zastosowanie do tych celów także dlatego, że jest stosunkowo bardzo odporny także na

działanie temperatury. Obydwa gatunki są dość zanieczyszczone ciałami mineralnemi, z których się je oczyszcza; sprowadza to za sobą obniżenie odporności na gorąco, równoważy się więc ten ubytek przez odprowadzenie z asfaltu przy pomocy destylacyi 10 — 15% lotnych i olejowych składników, przez co jego punkt topliwości podnosi się do 180° C.

W wypadkach, w których asfalt służyć ma jako cienka powłoka, ochraniająca przewody i przedmioty, przeprowadza się go w masę płynną, zmięszaną z innemi ciałami, a mniej lub więcej szybko schnącą. Skład tej kompozycyi, jak i sposób powlekania nią przedmiotów jest różnoraki; na ten temat istnieje wiele sposobów i patentów, a to samo powiedzieć można o używanych tu masach do kitowania i zalewania.

W końcu z asfaltu dadzą się robić sztyfty węglowe do lamp łukowych w ten sposób, że asfalt destyluje się do temp. 450° G, a otrzymany na tej drodze koks retortowy przerabia się na sztyfty trwałe i tanie.

Pomyślnym skutkiem uwieńczone zostały także usiłowania, prowadzące do uzyskania z asfaltu nitek do lamp żarówkowych.

Według doświadczeń W. M. Thorntona i /. Æ Smythe bitum użyty do izolacyi kabli elektrycznych w skrzynkach łącznikowych, może pod wpływem krótkiego spięcia albo wyładowania iskry przejść w stan gazowy i spowodować eksplozye. Gazy takie powstałe z asfaltu trinidad grupują wymienieni autorzy między czystym metanem a gazem świetlnym z węgla kamiennego.

Sztuczna skóra.

Z benzolowych roztworów asfaltu i gudronu petrolowego wytwarza „Änhydratlederwerke Д. G.“ Hersfeld, Hessen-Nassau imi-tacyę skóry, którą od prawdziwej tylko bardzo wprawne oko rozróżnia.

BIBLIOTEKA PüllTEßHIIICZIA

KRAKÓW

'

\v

i

!

S* 96

***> * i-

/

i.

/ ,

м *■*«**&* :-tes • -л. ашташташ

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

li ;

;,.v

M-347797

Pw

*,V*

"e x>j# :

ife;

dki

и

■

ii

•-

Ik •>    •

rV*

■'LÂ

Л-;

Ш

ri£i

L

щ" -Щф

. . Щ

«4

. j .

: 'JT' -‘U

fev *№

гт,;

ж

IJ

Ж

3.' ;

та *

' .

!к

Ж

щ

ш

*шг-

Я’ 1

7«и i'Mtif ■ vf

Рй

}щ

...

‘Л,    ..■ -1'.ч:>⁻-: '

; ЗЯ

!».

i. /    .•* '■>■;

IY

V/

-Чг

"à

J- ■■' fv

:4д>

]к

;>.•

-Л

«

ж

•.V ■

w:

/ *•’

л

^;iv-•

*

Ш

:

w\

-К

: '

I

ел

ft-v

5: ’

SV.

>;*

■дс>- ..

- > rV’ /

ud

I щ

gF..:; *

S М

О-

m

О

n i

*■■ ' ..

л':|

.7

;

Y

% *

•••-ДЗ

•tat

Й-'

. yJ? it⁴'

Л

> -/Л

И-ЧГ JT

Lf'

Г

■

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

' Je*' ^ i

*T J

[л!

f * 1л

im»*/

‘r- >y

Г Y

mf

*

к

wtv

&

V

V;--Й

N

r‘-4àL :

Pi -wj

f#'x\