;

,: ;i;.;i.-.;-.;s;;i;'*

'-• ’• ^Si. v    1

*■*" ■• y?    '..

•**T *T‘

w,** jr» 1

T '*• *• T;.; '-.5/ '... .

Nregal

■ ’

«ï

«

rMV

.* iis . *4 v.

ï '**•»

• v H

2U

V

\

T, caSS

Fkf#

sS&.Tr

r;j

;

*

X'

;%ss

SraJC <.

fV*>

; -

•N

m

é*i

3#

#

M

^ VSSsW

♦^SeÂ«R **"

y

1⁴ :iV /

«e3m1

um

VA

1 "S I

*

# -

?#vjË

^łjr i

5SP

kV]\r>

m¥

ÜS*

£p&$i Sfiswiàr

m

L«f

Mfâ

il

annr

' •

a» fv

y*

&«

.

K

:

i\? y în?CTjjl': ri r; - Vę ‘:8

yrjk

BK1

28^

-,

*

m

-

.Y ütt . jn>

m

I

iM^/m

-* *

■ ’Æi

■*

pègu

: )ffß

►

►-»t

k'K

V

•    ■' V

•    &%r%;

■Lrr>

Pt.

T»3 «5--- "* ÂfT *

L#'; . .

■

""'«ML

g

##v^

»Ü

Sk’.*- *k

fcc

:

:K,

., ^ '

*«3f!

•-

fwyw

mMfâ

>*

H

■r'% ^

i₍

$3X

*¥r

'•"y

m

pf •

rivk„

,*o

.

Be-tfc

0

Br *•■'

S jrJ

r* •*

**

M

n

> -3r

PH|

,

IB si

Lj*:?

3P

■

«£

ti|

€3

h

w?i

7f

rS^X*-

K

m

S|||É

H

^.i

SW

T m*

•-.

p?w

SfŁ^yy^i

!. *Hh

JC-

anse

• ^55^    ^

^ ^rpniML,

.

sm

m

jRsfc

V IjgtL.. ł jjê

Ii

%

ou;;.-!

"    . «jiy

H

iÆsr

I

B ■ ;

*•••

ifcy

?r*‘ ^

■

y,’,'. „

7Üwrr fcK.''

f

i

Xgg/fâ

■

Lm

J&M

Jlrr'i. J

i, • j

P:<w! _

f' F*- ^ T, ,«M

****"■*“3^’ *►.%'jpi

>

•C'

__g*

r?'v- wf^x'****

■ |4iy

‘••j

-»■'.»•*.» ,*«. -*»4|I»M

■

*

r

Fv-

¥n

^ ■

F „ "

fW*£

m

£0

I s

i ^

V-,

à

^7

H-3IF-

w

s

T*’*««

ajw

P

'

»r

rT%.

fi

’ *‘    J⁻

S

m i

ïk > ;Vł

KJ

I

iM

..y.iXiù

Lf-

.•?v-

K*.

iôL '“'' «Â

M. f

■

■f

’

r’

î ' gj^ M

Biblioteka Politechniki Krak

owskiej

100000267707

1

*

V

-<s.

/«*■

t

‘

BIBLIOTEKA PODRĘCZNIKÓW SZKOŁY POLITECHNICZNEJ T. V.

■rVJV"

PETROGRAFIA

(opisowa nauka o skalach)

w zakresie oyraniczonym do niezbędnych potrzeb techników

zestawił

Dr. d. NIEDŹWIEDŹ KI

profesor mineralogii i geologii w c. k. Szkole politechnicznej we Lwowie.

lit

li

LWÓW 1898.

NAKŁADEM AUTORA.

T-

C3C3

-

1

O :

O

se

SE?»

t

S

H

C_7“i

t

Àkc.

!

\J

Przedmowa.

Obecna książeczka mieści w sobie moje wykłady z petrografii (geologii I) we lwowskiej Szkole politechnicznej i ma na celn ułatwić słuchaczom naukę. Dodałem tylko małe uzupełnienia co do miejsc występywania skał, które mogą przyszłym inżynierom przydać się po za szkołą.

Objętość nauki w wymienionych wykładach jest małą, tak z powodu skąpej ilości czasu dla niej wyznaczonej programem szkolnym (około 24 godzin wykładu) jak nie mniej z przyczyny nader szczupłego zasobu wiedzy z mineralogii u słuchaczy rozpoczynających 'naukę. Zresztą w petrografii dla technika ważniejsze są dokładne wiadomości w szczuplejszym zakresie, niż szersze ale tylko ogólnikowe poglądy.

Ze względu na trudność traktowanego przedmiotu daleki jestem od tego, żeby być pewnym, iż moje zestawienie jest zupełnie udałe. Ale spodziewam się, że ocenione ono będzie nie bezwzględnie, lecz tylko w porównaniu z podręcznikami podobnego celu i zakresu, których jest w ogóle bardzo mało. Zresztą wszelkie wskazanie braków przyjmę w interesie nauki szkolnej ze szczerą wdzięcznością. Sam wiem o paru, które pochodzą stąd, że pierwsza część książeczki już w roku 1896 ogłoszoną została.

Lwów we wrześniu 1898.

fetrografla.

V

V

i

I

-

'

V

SPIS RZECZY (liczby oznaczają stronice).

Wstęp: zakres i ważność petrografii; składniki skał w ogól

ności 1—2.

Minerały petrograficzne 3—12.

Rola składników 13—14. Złożenie (tekstura) 15—19. Sposób badania 20—22.

Spójność 22 — 26. Ciężar gatunkowy 27 - 29.

Skład i zachowanie się chemiczne 30 — 33.

Forma i rozmiary 34—35. Wiek 36.

Systematyka 37 — 38.

Opis: Klasa I: Lód. Sól. 39. Klasa II: wapieńce 40—50. Klasa III: żelazowce 51 — 54. Klasa IV: krzemowe 55—56. Klasa V: krzemianowe łupkowe 56—60. Klasa Yl : krzemianowe masowe 61—78. Klasa VII: tufy 79 — 80. Klasa VIII: pyłkowo-iłowe 81—91. Klasa IX: okruchowe 92—102. Klasa X: skorupowce 102—106. Klasa XI: węglowce 106—116.

Poprawka.

Charakterystyka petrograficzna*) najważniejszych minerałów skałotwórczych (uporządkowanych według składu chemicznego).

Różne znaczenie (rola) składników skalnych.

Złożenie (tekstura).

Sposób badania petrograficznego co do składników i tekstu^.*)

Spójność.

Ciężar gatunkowy.

Skład i zachowanie się chemiczne.

Magnetyzm.

Kształt zewnętrzny i rozmiary.

Systematyka.

Opis główniejszych gatunków skał.

39. Porfir kwarcowy, porfir krzemowy.

60. Rumowisko.

Poprawka.

Na str. 11. w. 2. od dołu ma być 90 nie 70°/₀.

Opuszczono

na str. 50. po opisie wapienia asfaltowego ustęp :

Używany do wytapiania asfaltu i do brukowania ulic (jako proszek w gorącu ugniatalny).

Skrócenia częściejsze

(oprócz ogólnie używanych).

C. g. Chem.

cz.

f.

g-

gł-

k.

kryst.

m.

mech.

mian.

min.

odm.

przew.

śr.

t.

tw.

wytrz. mech.

wyst.

zup.

zw.

znaczy: ciężar gatunkowy, chemiczny, częścią formacya góra

głównie, koło,

krystaliczny, miasto, miejscowość mechaniczny, mianowicie,

minerał, mineralogiczny, odmiana , przeważnie, średni tekstura, twardość

wytrzymałość przeciw zgnieceniu obrachowana na cm

występuje , występy wanie , zupełnie zwyczajnie.

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

Wstęp.

Petrografia *) jest opisową nauką o skałach, do których zaliczają się naukowo wszystkie w większych masach występujące składowe części skorupy ziemskiej bez względu na to, czy są twarde czy nie. Niema atoli ścisłej granicy pomiędzy skałami a nagromadzeniami minerałów o mniejszych rozmiarach („złożami mineralnemi“).

Ważność petrografii jako nauki o części przyrody dla całości (filozoficznej) wiedzy ludzkiej jest wprost jasną. Potrzeba zaś jej znajomości dla technika wynika stąd, źe najprzód wielu skał używa się w budownictwie, lub jako surowy materyał do wyrobów chemicznych, a w części także jako materyał narzędziowy dla techniki mechanicznej. Oprócz tego wiele robót inżynierskich wykonywa się pośród skał, a więc potrzebna jest znajomość własności ich w celu odpowiedniego wykonywania tych robót. Nareszcie jeden oddział skał, węglowce, są najważ-niejszem technicznie paliwem.

Skały — z małymi wyjątkami — są to ciała złożone z cząstek. Jakość ich więc zależną jest od jakości składników i od sposobu ukształtowania i złączenia tychże.

Składowemi częściami skał są przeważnie minerały. Obok tych także części dawnych roślin i zwierząt, w mniejszym lub

*) z greckiego : petros = skała, grafein = pisać.

. Petrografia.

większym stopniu na minerały przeistoczone (zmineralizowane). Przedewszystkiem zatem potrzebny jest dla petrografii pewien zasób wiadomości z mineralogii, mianowicie dobre pojęcia o własnościach minerałów w ogólności wraz z metodami badania tychże a dalej znajomość tych gatunków minerałów, które są składnikami skał. Z całej zresztą liczby znanych obecnie gatunków minerałów (700—800), tylko bardzo mała liczba (około 60) stanowi właściwe składniki skał (minerały „skałotwórcze“) ; reszta gatunków występuje w skałach tylko jako podrzędne wtrącenia.

r.

Charakterystyka petrograficzna*) najważniejszych minerałów skałotwórczych (uporządkowanych według składu chemicznego).

Grafit. Węgiel (pierwiastek). Bardzo trudno się spala; kwasy go nie gryzą, C. g. 2-2. Tw. 1. Barwa czarna, nieprzeźro-czystość.

Piryt (Pyrit). Siarczek żelaza, FeS₂. C.g. 5. Tw. 6. Kryształy: sześciany i dwunastościany pięcioboczne ; ziarna. Wyglądanie metaliczne; barwa spiźowo żółta, często brunatną naleciałością zakryta.

Sól. Chlorek sodu, NaCl. We wodzie rozpuszcza się w stosunku 1:2-8; smak czysto słony. C.g.2‘2. Tw.2. Ziarna. Łupli-wośó doskonała w trzech prostopadłych do siebie kierunkach. Wyglądanie szkliste.

Tlenki.

Lód.

Kwarc (Quarz). Dwutlenek krzemu (bezwodnik kwasu krzemowego), Si0₂. Nietopliwy; nawet w bardzo miałkim stanie tylko nieznacznie gryziony przez gorący ług potasowy; kwas fluorowodorowy roztwarza go. C.g. 2 7. Tiv. 7. Kryształy: ostrosłupy sześcioboczne, krystality : ziarna. Wyglądanie szkliste.

*) T. j. uwzględniająca jedynie te własności, które uwydatniają się na minerałach w występowaniu ich jako składników skał. C. g. znaczy: ciężar gatunkowy; Tw. znaczy: twardość, podana w stopniach według skali Mohs’a; przy obu tych danych małe chwiejności nie są uwzględniane. Obok w części podanego rodzaju krystalizacyi podany jest zawsze kształt nieregularnie ograniczonych jednotników minerału, które w odróżnieniu od kryształów nazywam krystalitami. We wzorach chemicznych składniki ujęte w klamrach zastępują się wzajemnie.

Opal. Dwutlenek krzemu z przyłączeniem chwiejnej ilości wody dochodzącej do 18 °/₀. W ługu potasowym wrzącym roztwarza się zupełnie. C. g. chwiejny, 1-9—2*3. Tw. 5*5 -6’5. Bezpostaciowy. Wyglądanie szkliste. Menilit jest odmianą opalu zabarwioną brunatno przez przymieszkę bitumu. Rogowiec i krzemień są to mieszaniny kwarcu skrytokrystalicznego z opalem w rozmaitych stosunkach. Z takiej mieszaniny ług potasowy rozpuszcza część opalową. Barwa szara, brunatna, brunatno-czarna.

Magnetyt. Połączenie żelaza z tlenem według wzoru Fez 04 (72-41 °/₀ żelaza). Czasem w zastępstwie żelaza występuje mała ilość ty tu. Trudno topliwy, w kwasach rozpuszczalny. C. g. 5. Tw. 6. W skałach występuje czasem w kryształach : ośmiościa-nach lub dwunastościanach rombowych, zresztą w ziarnach. Wyglądanie metaliczne, barwa czarna. Oddziaływa silnie na magnes.

Hematyt (Haematit). Tlenek żelazowy, Fe₂ 0₃ (70 °/₀ żelaza). Prawie nietopliwy; w kwasach rozpuszcza się powoli. C. g. 5, Tw. 6. Krystality bywają blaszkowate lub włókniste. Pierwsze mają wyglądanie metaliczne, barwę czarną, lecz rysę ciemnoczerwoną (wiśniową); tę samą barwę okazuje minerał, jeżeli występuje w skrytokrystalicznym lub (choć w części) pyłkowa-tym stanie. Słabe oddziaływanie na magnes.

Ilmenit zbliżony do hematytu krystalicznego, różni się chemicznie tern, iż żelazo w nim zastąpione jest w znacznej części ty tern.

Łimonit. Wodny tlenek żelaza, 2Fe₂0₃J[-S H.z0 z 59-9°/0 żelaza, w ogniu dmuchawki oddaje wodę, przyczem czerwienieje ; topi się bardzo trudno, w kwasach rozpuszcza się łatwo. C. g. dosięga 8-9. Tw. dochodzi 5. Występuje we włóknach i skryto-krystalicznie (zbito, pyłkowato). Barwa brunatno-czarna, rysa żółtawa.

Węglany.

Syderyt (Siderit). Węglan żelaza, Fe0.C0₂ z 48*28°/₀ żelaza. W ogniu oddaje C0₂ i czerwienieje, przeistaczając się w półto-ratlenek żelaza. Rozpuszcza się w kwasach wydzielając bezwodnik kwasu węglowego (C0₂) w postaci perełek gazowych. C. g. 3-8. Tw. 4. Okazuje bardzo doskonałą łupliwość według rombościanu. Barwa żółtawo-szara, często przykryta naleciałością brunatną.

Kalcyt (Calcit). Węglan wapniu, (Ca0.C0₂)\ mała część Ca zastąpiona często przez Mg lub Fe. W ogniu oddaje C0₂ pozostawiając CaO ; rozpuszcza się w kwasach bardzo łatwo wydzielając przy tem doraźnie liczne perełki gazu C0₂ (burzy się z kwasami). C. g. 2‘7. Tw. 3, krystality : zwykle ziarna. Bardzo doskonała łupliwość według rombościanu. Wyglądanie szkliste.

Aragonit. Węglan wapniu (Ca0.C0₂), zatem w składzie chemicznym równy kalcytowi. C. g. 2*9. Tw. 4. We własnościach postaciowych i łupliwości zupełnie odmienny od kalcytu.

Dolomit. Węglan wapniu z węglanem magnowym, Ca0C0₂ -f-Mg0C0₂. Z kwasami nie burzy się, rozpuszczając się tylko powoli (burzenie następuje jednak przy spotęgowaniu reakcyi przez sproszkowanie minerału lub ogrzanie). C. g. 2*9. Tw. 4. Ziarna. Bardzo doskonała łupliwość według rombościanu. Wyglądanie szkliste.

Siarkany.

Anhydryt. Siarkan wapniowy CaOSOz, trudno topliwy, we wodzie i kwasach bardzo mało rozpuszczalny. Przybierając z otoczenia wodę przemienia się powoli we wodny siarkan wapniowy. C. g. 2-9. Tw. 3’5. Krystality najczęściej słupkowate, okazują łupliwość w trzech prostopadłych do siebie kierunkach. Wyglądanie szkliste.

Grips. Siarkan wapniu wodny, Ca0S0₂-\-%H₂0. Wodę oddaje w ogniu stopniowo, w całości dopiero przy 133° C, a gdy utrata nie stała się zupełną, następuje doraźne przybranie wody z powrotem do pierwotnego stanu chemicznego. Trudno topliwy; we wodzie rozpuszczalny w stosunku 1: 420. O. g. 2⁻3. Tw. 2. W skałach występują często krystality pręcikowate lub blaszko-wate. Łupliwość w jednym kierunku bardzo doskonała. Cienkie blaszki najczęściej okazują się giętkie. Wyglądanie szkliste.

Apatyt. Fosforan wapniu z przyłączeniem fluorku lub chlorku wapniu, albo tych obydwu. C. g. 3. Tw. 5. W skałach występuje prawie zawsze tylko w mikroskopijnych, sześciobocznych słupkach. Wyglądanie szkliste. Zbite i pyłkowate odmiany, zawierające często przymieszki noszą nazwę fosforytów.

Krzemiany.

Oliwin. Krzemian magnowy z krzemianem żelazowym 2fJfy, FeyO. Si0₂. Nietopliwy lub — przy znacznej zawartości żelaza — nieco topliwy ; kwasy go roztwarzają. C. g. 3-2. Tw. 7. Występuje najczęściej w ziarnach przeźroczystych o barwie zie-lonawo-źółtej (oliwnej), rzadziej o barwie brunatnej.

Granat. Krzemian tlenków glinu, magnu, żelaza, wapniu,, manganu i chromu, w zmiennych stosunkach, wzajemnie się zastępujących według wzoru: 3(CaO, MgO, FeO, MnO, CrO). (Al₂0₃₁ Cr₂0₂). 3Si0₂. Ilość krzemionki t. j. dwutlenku krzemu, Si0₂=36—40°/₀. Zachowanie się chemiczne również chwiejne. Czasem z łatwością, czasem bardzo trudno topliwy; kwasy działają nań w ogólności nieznacznie. C. g. chwiejny od 3'4 do 4'3. Tw. 7. Występuje czasem i w skałach w postaci kryształów, dwunastościanów rombowych lub dwudziesto-czterościanów del-toidowych, zresztą w ziarnach. Barwa zwykle czerwonawo-bru-natna, rzadziej zielonawa lub czarna. Półprzeźroczysty, przeświecający.

Turmalin. Krzemian o składzie bardzo skomplikowanym i różnorodnym. Obok krzemionki (około 38°/₀) zawiera w znaczniejszych ilościach przedewszystkiem tlenek glinowy (30—44⁰/₀)r tlenek borowy (9    11 %), magn i żelazo. C. g. 3—32. Tw. 7.

Występuje najzwykłej w słupkach o mniej więcej trój bocznym przekroju, barwy czarnej.

Epidot. Wodny krzemian wapniu, glinu i żelaza. Trudno topliwy ; mało gryziony przez kwasy. C. g. około 4. Tw. 6-5. W skałach przeważnie tylko jako igiełki i włókna jasno zielonej barwy.

Łyszczyki (miki). Są to krzemiany glinowo - alkaliów© w części z przyłączeniem krzemianów magnu i żelaza w różnym stosunku ilościowym. Topią się przeważnie trudno na szkliwo emaliowe. C. g. od 2⁻8 do 3’2. Tw. 2—3. Występują zawsze w tabliczkach lub blaszkach ; posiadają bardzo doskonałą łupli-wość w jednym kierunku. Cienkie blaszki są sprężyste.

Najważniejsze petrograficznie gatunki łyszczyków są dwa następujące :

Muskowit. Zawiera jako alkali potas (w ilości około 10%); ilość krzemionki 45—50%, magnu i żelaza brak prawie zupełny.

Kwas solny i siarkowy nie rozkładają go. Bezbarwny lub tylko o bardzo jasnych barwach ; często wskutek złożenia blaszkowa-tego lub popękania odpowiednio do łupliwości występuje połysk perłowy.

Sericit można uważać jako skrytokrystaliczną odmianę muskowitu; rozkłada on się atoli w kwasie siarkowym.

Biotyt. Odznacza się chemicznie znaczną zawartością ma-gnu i żelaza. Ilość krzemionki 40 —45°/₀. Kwas siarkowy rozkłada go. Barwy są zawsze ciemne, brunatne lub zielonawe, zbliżające się do czarnej ; słabe przeświecanie.

Chloryt. Jest wodnym krzemianem magnu, który w części jest zastąpiony żelazem. Czasem jest przyłączony krzemian glinowy. Ilość krzemionki około BO °/₀. Trudno topliwy. Kwas siarkowy roztwarza go nieco. C. g. 2*7—29. Tw. 2—3. Krystality blaszkowate, łupliwe bardzo doskonale w jednym kierunku. Charakterystyczną jest jego barwa zielona; przezroczystość słaba.

(Właściwie nazwa chloryt, podobnie jak łyszczyk, jest nazwą zbiorową dla kilku zbliżonych do siabie gatunków minerałów, które jednak, osobliwie w skałach, trudno przychodzi odróżnić).

Talk (steatyt, łojek). Wodny krzemian magnowy (krzemionki około 63°/₀) W ogniu (twardniejąc) okazuje tylko ślady topliwości. Kwasy nań nie działają. C. g. 28. Tw. 1. („W dotknięciu tłusty“). Krystality blaszkowate okazują giętkość i bardzo doskonałą łupliwość w jednym kierunku. Bezbarwny, szarawy lub zielonkowaty.

Serpentyn. Wodny krzemian magnowy ; w zastępstwie magnu występuje żelazo. Zawiera 40—43°/₀ krzemionki. Jest bardzo trudno topliwy, kwasy go rozkładają. C. g. 2 6. Tw. 3. Występuje w małych ilościach w teksturze włóknistej (chryzotyl i asbest) prawie bezbarwny ; zwykle zbity, o barwie zielonawo-czarnej, rzadko jasno-zielonawo-źółtej. Czasem wyrabia się także ułożenie listkowato łupkowe (w odm. antygoryt).

Glaukonit. Wodny krzemian żelaza, prawie zawsze z przyłączeniem potasu (5 —15%) i glinu. Topliwy, w kwasach się rozkłada. Występuje w drobnych ciemno zielonych ziameczkach.

Kaolin. (Porcelanka). Jest wodnym krzemianem glinowym, złożonym według wzoru: Ji₂0₃. 2Si0.₂. 2-3,0, któremu odpowiada 46⁻4°/o krzemionki, 39⁻68⁰/₀ glinki, 13‘92⁰/₀ wody. Nieto-pliwy, roztwarza się tylko w zgęszczonym kwasie siarkowym. C. g. 2 3. Tw. 1. Pyłkowaty, bezbarwny, biały.

Do kaolinu łączą się inne wodne krzemiany glinu, które tylko mało się różnią od niego co do procentowych ilości składników chemicznych.

Ił jest kaolinem zanieczyszczonym, zwykle o barwie szarej.

Amfibol. Krzemian magnu, żelaza i wapniu, które to pierwiastki w zmiennych stosunkach się zastępują; często przyłączony jest krzemian glinu. Topliwy; tylko odmiany bogate w żelazo bywają gryzione przez kwasy. C. g. 8. Tw. 55. Kryształy słupkowate, których główna postać, ograniczająca graniastosłup oo P, okazuje w poprzecznym przekroju romb o kątach 124^0 i 55 V₂°- Często występuje także w cienkich pręcikach lub włóknach. Bardzo doskonała łupliwość według ścian wyż wymienionego graniastosłupa. Barwy albo ciemno-zielone, albo bru-natno-czarne ; przeświecający, nieprzeźroczysty.

au-

Augit (Piroksen). Wogóle bardzo zbliżony do amfibolu; przedewszystkiem co do składu chemicznego nie różni się w ogóle od niego. C. g. 3 — 3-5. Tw. 5‘5. Kryształy pryzmatyczne i słupki okazują graniastosłup o przekroju poprzecznym zbliżonym do kwadratowego (kąty 87 i 93°). Oprócz słupków występują także często ziarna. Łupliwość według ścian wspomnianego graniastosłupa, jest zwykle niedoskonałą. Barwa zielonawo-czarna, lub brunatno-czarna ; przeświecający, nieprzeźroczysty. Odmianą gitu jest: diallag odróżniający się tern, iż ziarna jego są złożone z cienkich tabliczek. Przytem występuje często na płaszczyznach tych tabliczek połysk zbliżony nieco do metalicznego. Barwa szara, przechodząca w brunatną.

Bronzyt i hypersten. Są to krzemiany magnu i żelaza zbliżone doaugitu; krystalizują jednak w układzie róźnoosiowym i posiadają doskonałą łupliwość w kierunku równoległym do wydłużenia ich jednotników.

szare.

Nefelin (Eleolit). Krzemian glinu z krzemianem sodu i potasu (Na₂0, K₂0). Al₂0₃, 2 Si0₂, topliwy ; kwasy go rozkładają, przyczem wydziela się galaretowata krzemionka. C. g. 2-6. Tw. 6. Sześcioboczne słupki i ziarna, bezbarwne lub

Leucyt. Krzemian glinowo-potasowy K₂0. Al₂0z. 4 Si0₂. Nietopliwy, roztwarza się w kw. solnym. C. g. 2-5. Tw. 6. Często

w kryształach wyglądających pozornie jakby dwudziesto-cztero-ściany deltoidowe ( 2 02 ) układu równoosiowego, zresztą w ziarnach. Barwa szara; prześwieca.

Skalenie. (Feldspaty).

Chemicznie są to połączenia krzemianu glinu z krzemianem potasu, sodu i wapniu w różnych stosunkach, aż do zupełnego braku jednego lub dwu z tych trzech ostatnich. Mniej lub więcej trudno topliwe na szkliwo. C. g. 2*5—2*7. Tw. 6. Doskonała łupliwość w dwóch kierunkach. Wyglądanie szkliste (często atoli brak przezroczystości).

Ortoklaz. Krzemian glinowo-potasowy, Al₂0₃. 3 Si0₂ +K₂ 0. 3 Si0₂, z 64*68°/₀ krzemionki, 18-43°/₀ glinki i 16*89°/₀ tlenku potasu. Mała ilość potasu bywa czasem zastąpioną przez sód; przy znaczniejszej ilości sodu odróżnia się „ortoklaz sodowy“. Topi się trudno na mętne szkliwo (emaliowe); kwasy go nie gryzą. C. g. 2*5—2-6. Krystalizuje w układzie jednoskośnym. Kryształy płasko-słupkowe, ograniczone przeważnie przez ściany: go T oo , oo P, oP i 2 P co ; najczęściej w ziarnach. Łupliwość doskonała według podstawy ( oP) i dwuścianu osi przedniej ( go f x ), zatem w dwu kierunkach przecinających się pod kątem

prostym.

Odmiana: sanidyn wyróżnia się wyglądaniem szklistem

i wielokrotnem, nieregularnem popękaniem („popryskany“).

Mikroklin. Chemicznie zgodny z ortoklazem, ale krystalizuje w układzie trójskośnym (Ponieważ odróżnienie od ortoklazu w skałach prawie tylko sposobem polaryzacyjno optycznym jest możliwe, więc najczęściej bywało zaniechane i dotąd też ignorowane).

Albit, anortyt, plagioklaz. A1 b i t jest krzemianem glinowo-sodowym, złożonym wegług wzoru (analogicznego do ortoklazo-wego): Al₂0₂.3Si0₂JrNa₂0. 3Si0₂₁ któremu odpowiada : 68*62°/0 krzemionki, 19*56% glinki, ll*82°/₀ tlenku sodu.

Anortyt jest (prawie czystym) krzemianem glinowo-wa-pniowym, według wzoru: Al₂0z.Si0₂ + Ca0. Si0₂, z: 43*08°/0 krzemionki, 36-82 °/₀ glinki, 20 10°/₀ tlenku wapniowego. Różne zaś odmiany plagioklazu przedstawiają się chemicznie jako zespolenia substancyi albitowej (ab.) z substancyą anortytową (an.) w różnych stosunkach, tak, że ich składy chemiczne przedsta-

wiają szereg łączący albit z anortytem. Wziąwszy np. na uwagę tylko stosunki : 3 ab. : 1 an., 1 ab. : 1 an. i L ab. : 3 an. otrzymamy następujące stosunki procentowe składu chemicznego tych odmian w porównaniu z albitem i anortytem :

glinki tlenku tlenku sodu wapniu

Krzemionki

albit (ab )

oligoklaz (3ab+lan) andezyn (lab4-1 an) labrador (lab + 3an) an orty t (an)

68,62

62,02

55,55

36,82

49,26 43,08

W tern zestawieniu uwidacznia się także zmiejszanie się ilości krzemionki z 68,62 do 43,08°/₀ i tlenku sodu z 11,82 do O°/₀ przy zwiększaniu się ilości glinki z 19,56 do 36,82°/0 i tlenku wapniu od 0 do 20,10°/₀. Czasem okazuje się także przyłączony krzemian glinowo-potasowy ortoklazu. Stosownie do składu chemicznego odróżnia się osobnemi nazwami ważniejsze odmiany plagioklazu, złożone ze substancyi ab. i an. w różnych stosunkach, mianowicie :

20,10

oligoklaz od abQ an, do abz an, andezyn od ab₃ an, do ab, an, labrador od ab, an, do ab, an₃.

(Niektórzy łączą także albit i anortyt pod zbiorową nazwą plagioklazu).

Gorący kwas solny zupełnie nie gryzie albitu, prawie tak samo oligoklazu ; labradoryt tylko z trudnością częściowo, anortyt zaś stosunkowo łatwo i w całości bywa przez ten kwas roztwarzany z wydzieleniem krzemionki. C. g. 2*62 u albitu, 2'76 u anortytu, a u plagioklazu pośredni między albitowym a anor-tytowym u różnych odmian wzrastający z ilością udziału an. przy ab.

Krystalizuje w układzie trójskośnym; kształty płaskosłu-powe lub tabliczko wate, ograniczone obok graniastosłupa głównie dwuścianem osi przedniej i podstawą, które ścinają się pod kątem 3V₂—4 stopni od prostego odchodzącym. Bardzo często bliźniacze zrośnięcia według ściany dwuścianu osi przedniej. Wskutek zrośnięcia tego rodzaju muszą podstawy (oP) przytykających do siebie jednotników, wytwarzać na przemian w górze lub w dole krawędź wklęsłą (żłób), a gdy, co najczęściej ma miejsce,

tego rodzaju zrośnięcie bliźniacze w wielokrotności jest wyro-bionem przy bardzo małej (aż do 0001 mm schodzącej) grubości jednotników, to w wytwarzających się tym sposobem kryształach zbiorowych występuje na ścianie odpowiadającej oP, jako objaw wielokrotnych naprzemianległych wklęsłych krawędzi, wielokrotne rowkowanie, t. z. prążkowanie. Krystality występują jako tabliczki, cienkie słupki i ziarna. Doskonała łupliwość według podstawy i według dwuścianu osi przedniej, zatem według dwóch ścian, które się przecinają pod (wymienionym wyżej) kątem ostrym.

U osobników zbiorowych (wielokrotnych zrośnięć bliźniaczych) na ścianie łupliwości odpowiadającej podstawie występuje prążkowanie.

Zeolity.

Są to przeważnie wodne glino-krzemiany wapniu lub sodu. W ogniu topią się łatwo, w kwasach rozkładają się z wydzieleniem galaretowatej krzemionki. C. g. około 2’2. Tw. 3-5—5. Występują nie rzadko skrystalizowane; często o wyglądaniu szkli-stem. — Zwyklejsze gatunki: Natrolit, Analcym, Cha-bazyt, Stylbit, Desmin, Apofyllit.

Z ciał bardzo zbliżonych do minerałów, ale przedewszyst-kiem chemicznie niejednolitych, następujące są petrograficznie ważne :

Szkliwa przyrodnicze. Są to krzemiany przeważnie glinu, sodu, potasu, wapniu i żelaza, w stosunku chwiejnym. Ilość krzemionki wynosi 43—80°/₀. Czasami wydają w ogniu wodę w ilościach różnych, dochodzących do 10°/₀. Topliwe. C. g. 2*2 do 2’6. Tw. 5—7. Barwa szara, czarna, zielonawo-czarna, brunatna, czerwono-brunatna.

Bitumy. Ciała składające się ze związków szeregu węglowodorów parafinowych (CnPm-1-2>, czasem z przymieszką ciał żywicznych. Wydają gazy o charakterystycznym, aromatycznym zapachu, spalają się. C. g. 0*7—1*2. Częścią płynne, częścią stałe, u stałych dochodzi twardość do 2. stopnia. Są albo bezbarwne, albo szarawo-brunatne, lub czarne.

Ciała liumusowo-żywiczne składają się chemicznie z węgla, wodoru i tlenu w chwiejnym stosunku (węgla 50 — 70°/₀); spalają się. C. g. 1T —1*7. IV. 1 — 3. Barwa brunatna lub czarna.

Uwaga. Podana powyżej charakterystyka minerałów odnosi się przeważnie do jednotników czystych, w stanie ich pierwotnym, świeżym. Wskutek następnego przeistoczenia, które w pewnych przypadkach nazywa się wietrzeniem, często własności ich znacznej podlegają zmianie. Mianowicie często takim sposobem twardość się zmniejsza, łupliwość zatraca, połysk i przeźroczy -stość niknie, barwa się zmienia lub występuje jakaś barwność w miejsce bezbarwności.

Również znaczniejsze przymieszki (zanieczyszczenia) zawarte w minerałach często zmieniają ich wygląd.

Substancya (przeistoczonych) części dawnych zwierząt i roślin wchodzących w skład skał jest najzwyklej kalcytem, opalem lub żywicą węglową, rzadziej pirytem lub fosforytem.

Różne znaczenie (rola) składników skalnych.

W skałach, w których występują różne części składowe, zachodzą najprzód różnice ilościowe między temi; jedne przeważają w mniejszym lub większym stopniu nad drugiemi. Ale i pozatem różne składowe części jakiejś skały różne mają znaczenie „różną odgrywają rolę“. Mianowicie odróżniamy przede-wszystkiem składniki właściwe, czyli krótko : składniki, które tworzą całość jakiejś większej masy skalnej i w każdej jej części, w każdym kawałku występują, od wrostków i zawartości, które znajdują się tylko w niektórych częściach skały i poniekąd jako jej obce się przedstawiają. Między składnikami właściwymi rozróżnia się dalej składniki istotne w których obecności widzimy istotę gatunku skały, które zatem w pewnym gatunku skały we wszelkich jej wystąpieniach (w różnych miejscowościach) znajdujemy — i składniki dodatkowe, które występują w jakimś rodzaju skały tylko w niektórych miejscowościach (lokalnie).

Skały złożone tylko z jednego składnika istotnego są jednorodne; różnorodne zaś, gdy w skład wchodzą przynajmniej dwa składniki istotne. Czasem przy zwiększonej ilości jakiegoś składnika dodatkowego okazuje się ilość jednego ze składników istotnych znacznie zmniejszoną. Wtedy, zwłaszcza gdy ustępujący składnik istotny jest jakościowo zbliżony do wstępującego w skład dodatkowego składnika, mówimy o czę-ściowem lub całkowitem zastępstwie pierwszego przez drugi. Gdy składniki dodatkowe występują w drobniutkich ziamecz-kach lub pyłkach niejako rozsiane w skale, nazywamy je przy-mieszkami. Jeżeli te są barwne, mogą spowodować wystąpienie barwy skale niewłaściwej ; wtedy te przymieszki nazywają się nieraz wprost zabarwieniami. Jako takie występują w stanie pyłkowatym najczęściej : grafit (barwiący czarno), hematyt (barw. czerwono), limonit (barw. źółtawo-brunatno), chloryt (barw. zielono), połączenia węglowodorowe (barw. brunatno lub brunatno-czarno).

Zawartości (obce) występują oprócz w kształtach zupełnie nieregularnych (np. odłamków), jako kryształy lub krystality, dalej jako skupienia tychże w kształtach mniej lub więcej okrągłych (kule, buły) lub płytkowatych, które to ostatnie często w przekroju wyglądają jak „żyłki“.

Dalej rozróżnia się u składowych części skał co do ich powstania najsamprzód, czy powstały razem z całością skały — turodne — czy też istniały odrębnie przed skałą — inno-rodne, a dalej czy powstały w skale dopiero następnie w ciągu jej istnienia — noworodne, wtórne, pochodne (secundär), w przeciwieństwie do składników pierwotnych (primär).

-    *-'V

Złożenie (tekstura).

Pod złożeniem lub teksturą skał rozumiemy rodzaj ukształtowania i sposób zespolenia składników w skale.

Przedewszystkiem, gdy dostrzegamy (u składników pochodzących z dawnych organizmów) ukształtowanie wytworzone przez siłę życiową, mówimy o teksturze organicznej, a w braku tejże o t. mineralnej.

W t. mineralnej rozróżniamy najsamprzód t. tukształtną (autimorf), gdy forma składników (turodnych) okazuje się jako wytworzona przez wspólność powstawania tychże przy powstawaniu skały, w przeciwieństwie do t. innokształtnej (allo-timorf), której składniki (innorodne) przedstawiają formy, otrzymane zewnątrz skały przed jej powstaniem (np. formy odłamków zaokrąglonych). Pierwotna t. skały, wytworzona przy powstawaniu tejże mogła następnie wskutek przeistoczenia być zmienioną na t. wtórną, (noworodną).

T. tukształtną nazywamy jawnie krystaliczną albo wprost tylko krystaliczną, gdy skała składa się z jednotników mineralnych, zwykle krystalitów, podrzędnie tylko kryształów, tak wielkich, iż są jeden obok drugiego wprost bez powiększenia dla oka nieuzbrojonego dostrzegalne; skrytokrysta-liczną zaś lub zbitą, gdy krystalitów z powodu małości ich (mikrolity) nieuzbrojonem okiem odróżnić nie można, a skała pomimo swego złożenia przedstawia się pozornie jednolicie i dopiero przy powiększeniu mikroskopowem można rozróżniać jej części składowe a zatem i jej mikroteksturę.

Krystaliczne tekstury dzielimy według wielkości jednotników na 1) wielko-, 2) grubo-, 3) średnio-, 4) drobno- i 5) miałko-krystaliczne, bez ścisłości w tern odgraniczeniu co do rozmiarów, ale przyjmując w przybliżeniu średnicę dla 1) po nad 10 mm., dla 2) około 5 mm., dla 4) około 2 mm. a dla 5) niżej 1 mm. Według ogólnego kształtu krystalitów, zatem stosownie do tego,

czy są ziarnami (krystalitami nie wydłużonymi i nie spłaszczonymi znacznie), lub słupkami (o jednym kierunku znacznie przeważającym), lub tabliczkami (jednotnikami spłaszczonymi), rozróżniamy t. ziarniste, słupkowate i tabliczko wate, a rozważając także wielkość wzgl. grubość jednotników : t. wielko-, grubo-, średnio-, drobno- i miałko-ziarniste, wzgl. t. pręcikowate i włókniste tudzież blaszkowate i łuskowate.

Przy odróżnianiu tekstur według wielkości i formy krystalitów zwykle nie uwzględnia się występowań ilościowo podrzędnych. Tak np. tekstura oznaczoną bywa jako ziarnista, chociażby obok ziarn występowały podrzędnie słupki lub tabliczki. Gdy jednak występują różnice wielkości i formy u znaczniejszych części składników, natenczas potrzeba to wyrazić przy oznaczeniu tekstury albo kombinacyą nazw np. t. pręcikowato-blaszkowata, albo trzeba pozostać przy określeniu ogólniejszem np. t. nierówno-ziarnista, nierówno-krystaliczna.

Przy t. tabliczkowatej i słupkowatej widzimy często ułożenie jednotników w całej masie skały w przybliżeniu równoległe do jednego prostego kierunku i wtedy mówimy o t. łupkowej, ze względu na łatwiejsze rozdzielenie skały w tymże kierunku, a wystarcza do tego, żeby chociaż część składników skały była ułożona równolegle. Z tejże samej przyczyny także przy t. zbitej może wystąpić łupkowatość. Często kierunek ułożenia składników nie jest prostym a wtedy powstaje t. pogięto-lub falisto-łupkowa czyli fladrowa.

W innych razach napotykamy ułożenie promienisto-zbieźne (centryczne) pręcików lub blaszek, zaś całą skałę złożoną z wytworzonych takim sposobem skupień formy mniej lub więcej okrągłej (oolitów i sferulitów) ; nazywamy to t. kuleczko-watą, łącząc jednak do tego także skupienia kulek skorupowo-włóknistych lub tylko skorupkowych pełnych i pustych.

Gdy skałę tworzy masa rzeczywiście — i pod mikroskopem — jednolita (jakiegoś mineraloidu) mówi się często ot. bezpostaciowej (amorf), chociaż tu właściwie niema żadnego zespolenia składników. Nieraz ta tekstura zbliża się wyglądem swoim do t. zbitej, mianowicie wskutek wystąpienia znaczniejszej ilości mikroskopowych jednotników, mikrolitów i wtedy też, zatem przy mieszaninie ciała bezpostaciowego z jednotnikami

wolnem okiem niedostrzegalnymi, używa się oznaczenia: t. zbita.

T. porfirowa polega na występowaniu masy zbitej (obu wspomnianych powyżej rodzajów tejże) lub bezpostaciowej i zawartych w tejże odosobnionych i wprost dobrze dostrzegalnych (makroskopowych) jednotników. Masa obejmująca jako taka nosi nazwę masy ci a s t o w e j.

Gdy objęte jednotniki są bardzo liczne a przy tern drobne, wskutek czego przepełniona nimi masa ciastowa mniej się uwydatnia, powstaje t. drobno-porfirowa (jako odmiana typowej t. porfirowej).

Przy t. porfirowej zawarte w masie ciastowej jednotniki najczęściej przedstawiają się albo jako kryształy albo przynajmniej w formie do kryształów zbliżonej, zatem jako własno-kształtne (idiomorf). Wytworzeniu się więc tych form, poszczególnym gatunkom minerałów właściwych, nie przeszkadzała otaczająca je masa skalna, z czego wnioskować można, że podczas tworzenia się tamtych, ta masa jeszcze była mniej lub wię-cej płynna, rzeczywiście ciastowata. Wobec tamtych rozpoczynających wytwór skalny (krzepnięcie, twardnienie), przedstawia ona nam jego końcową część. Zresztą przy teksturach krystalicznych, mianowicie przy t. ziarnistej, formy składników w ogólności nie są własne lecz przytykowe (xenomorf), wypadkowo powstałe przez wzajemne ciśnienie przy powstawaniu. Pomimo to przy t. ziarnistej u skał różnoskładnikowych czasem objawiają się różnice w wykształceniu poszczególnych gatunków składników w tern, że jedne z nich, widocznie powstałe wcześniej, zatem i najmniej ciśnione, przybrały formę do kryształowej zbliżoną, okazują się mniej lub więcej własnokształtne, a inne, które się wytwarzały później, wypełniając przestwory między własnokształtnymi, występują tylko w formach przytykowych. Gdy ten kontrast wybitnie się uwydatnia, mówimy, w razie gdy przy tern jednotniki składnika własnokształtnego także się znaczniejszą wielkością wyróżniają, o t. p o r fi ro w at ej t. j. podobnej do porfirowej), gdy zaś ta różnica w wielkości nie zachodzi, o t. ofi ty cznej.

Przy t. innokształtnej robi się rozróżnienia według wielkości cząstek składowych, a przy większych składnikach także według ich ogólnego kształtu : t. okruchowa, oto czako w a, piaskowa, miał owa, pyłkowa. Wreszcie bardzo ważną

Petrografia.

cechę odróżniającą stanowi tn obecność składnika pochodnego, który jako lepiszcze spawa ze sobą składniki pierwotne, przedtem luźnie nagromadzone. Przy braku lepiszcza mamy t. sypką w stanie suchym, zaś ciastowatą mniej lub więcej urabialną, w stanie wilgotnym.

Przy pyłkowatych składnikach, spojonych mniej lub więcej w jednolitą całość, przedstawia się tekstura jako pyłkowo zbita lub w ogóle zbita, która zatem w tym razie jest t. skry topy ł k o w ą.

U t. organicznych można czynić bardziej szczegółowe rozróżnienia według jakości organizmów, po których ukształtowanie pozostało, np. oznaczać teksturę jako koralową, ostrygową, litotamniową, okrzemkową, drzewną i t. p.

Także t. organiczna może być utajoną, t. j. bezpośrednio przedstawiać się jako zbita, pyłkowa lub bezpostaciowa, a dopiero pod mikroskopem, czasem dopiero po odpowiedniem preparowaniu mechaniczno-chemicznem, uwidacznia się jej właściwość: t. skrytoorganiczna.

Przy wszystkich rodzajach tekstur może zachodzić brak pełności, dziurkowatość, mniejsza lub większa. Gdy objętość próżni przewyższa objętość samej masy skalnej, mówimy o t. gąb-czastej. Ważną jest przy dziurkowatości okoliczność, czy próżnie ze sobą są w łączności (komunikują ze sobą), gdyż w takim razie możliwe jest przeciekanie wody przez skałę. Drobno-dziurkowata t. przy licznych małych przerwach prowadzi do t. porowatej, przy której dla małości przestworów ledwie że można dostrzedz, iż składniki niezupełnie się stykają. Wtedy też wskutek włoskowatości woda zostaje w skałę wsiąkaną i w niej mniej lub więcej silnie zatrzymywaną.

Stosunek porowatości jakiejś skały wyraża się przez podanie procentów objętości powietrza zawartego w niej przy zupełnie suchym stanie.

Wprost porowatemi wypada nazywać skały, które okazują zwyż 10 °/₀ porowatości (w powyższem określeniu), a wyróżniać okazujące więcej jak 20% porowatości jako silnie porowate.

Pojedyncze włoskowate przestwory, umożliwiające wsiąkanie chociażby małej ilości wody do wnętrza skały są zresztą prawie wszędzie, mianowicie przy złożeniu z cząsteczek większych; mogą one brakować przy teksturze bezpostaciowej.

Gdy próżnie występujące w skale (zazwyczaj w większej liczbie a średnich rozmiarach) mają formę okrągławą, nazywamy tego rodzaju teksturę pęcherzykowatą. Często przy takiej teksturze okrągławe próżnie w następstwie czasu napełniają się częściowo lub zupełnie nowotworami mineralnymi; wytwarza się takim sposobem t. migdałowa, która jest przeto t. wtórną (noworodną).

"Wreszcie zauważyć należy, że nie zawsze w jakiejś skale panuje wyłącznie jeden i ten sam rodzaj tekstury. Nawet w mniejszych kawałkach mamy czasem zespolenie różnych tekstur i wtedy zachodzi potrzeba uwydatnienia tego w opisie. Przytem jednakowoż zwykle nie zważa się na mało różniące się i podrzędnie występujące odmiany.

2*

Sposób badania petrograficznego co do składników i tekstu^.*)

Gdy mamy skałę o składnikach tak wielkich, że dadzą się okiem jeden obok drugiego dostrzedz i odróżnić, wtedy możemy rodzaj tekstury wprost rozpoznać. Gdy przytem wielkość każdego ze składników dozwala je ze skały w dostatecznej ilości wydobyć (wyłupać, wykruszyć), wtedy oznaczamy ich gatunek tymi samymi sposobami, które podaje mineralogia, zatem przez oznaczenie własności chemicznych, fizycznych i postaciowych. Przy mniejszych zaś rozmiarach używa się w celu otrzymania pojedynczych składników w dostatecznej ilości najzwyklej sposobu separacyi zapomocą „ciężkich płynów“. Mianowicie znanych jest parę płynów jak np. jodek potasowo-rtęciowy : KJ.HgJ.₂-\-aq, i azotan talu i srebra: TlAgN₂0₆₁ które mając w stanie największego zgęszczenia ciężar gatunkowy bardzo wielki, (pierwszy ze wspomnianych blisko 3‘2, drugi, stopiony przy 75° O. około 5), dozwalają zniżać takowy przez powolne rozrzedzanie wodą w małem, nawet w mniejszem niż o 0'1 stopniowaniu. Otóż wsypujemy miał skały złożonej ze składników choćby o mało różnym c. g. do takiego płynu ciężkiego znajdującego się w lejku zaopatrzonym u dołu kurkiem do wypuszczania płynu ; następnie rozpuszczamy płyn stopniowo. Z całości miału skały, który po wsypaniu unosił się na cięższym płynie, po każdem stopniowem rozcieńczeniu płynu opadnie na dół w lejku ta część, której c. g. właśnie stał się przewyższającym c. g. płynu. Każdą taką część miału można spuścić z osobna zapomocą kurka i po łatwem oczyszczeniu poddać badaniu.

"Wielka skuteczność tej metody polega na tern, iż nieporównanie większa część skał, przy których rozsortowanie składników jest potrzebne, składa się przeważnie z minerałów

*) Cohen E. Zusammenstellung petrographischer Untersuchungsmethoden 1896.

o ciężarach gatunkowych leżących w granicach, które występują u ciężkich płynów, a zaś niektóre cięższe składniki (połączenia żelaza) mogą być wydzielone z łatwością zapomocą zwykłego magnesu lub elektro-magnesu.¹)

Przez zważenie rozsortowanych składników otrzymujemy stosunek ich ilościowego występowania w skale.

Gdy wielkość składników skały zbliża się do granicy widzialności nieuzbrojonem okiem, wtedy oglądanie przez zwykłą 2—3 razy powiększającą lupę bardzo wiele może pomódz do ich rozpoznania.

Gdy skała przedstawia się dla oka jednolitą, a zatem prze-dewszystkiem przy teksturze zbitej, musi być zastosowane badanie mikroskopem. Ale nieznaczne tylko rezultaty osiągnąć można badając w świetle wpadaj ącem, t. j. patrząc przez mikroskop wprost na płaszczyznę skały oświetloną z góry. Natomiast wielce skutecznem jest badanie mikroskopowe w świetle przechodzącem, którego zastosowanie w ostatnich B dziesiątkach lat nadzwyczaj posunęło naprzód petrografię. Główne zasady tej metody badania są następujące.

Potrzebny jest mikroskop z przyrządem polaryzacyjnym, zatem z dwoma nikolami. Płytkę skały szlifuje się obustronnie do tej cienkości, iż staje się przeźroczystą. Osiąga się to u wszystkich skał z wyjątkiem paru rodzajów.

Patrzącemu na taką „płytkę mikroskopową“, pomiędzy szkiełkami w balsamie kanadyjskim zachowaną, oświetloną od wewnątrz promieniami przychodzącymi z dołu, według potrzeby spolaryzowanymi dolnym nikolem, okazują się przy na-leżytem powiększeniu, gdy nie zachodzi rzeczywista jednolitość (bezpostaciowość) masy skalnej, a) kształty, ewentualnie i kąty krystalograficzne składników, jakoteż sposób ich ułożenia, zatem i rodzaj „mikr otek stury“, b) stosunki łupliwości (przez występowanie regularnie skierowanych rys) lub brak tejże, c) zachowanie się optyczne, przedewszystkiem barwa i sposób działania polaryzacyjnego, które jest charakterystycznem dla poszczególnych gatunków minerałów i może być użyte do odróżniania składników skał zresztą do siebie podobnych.

Z mikroskopowem badaniem optycznem może być połączone także badanie mikrochemiczne. Mianowicie można poszczególne pod mikroskopem wybrane a w jak najmniejszym rozmiarze (igłą) odkryte miejsca szlifu traktować odczynnikami wniesionymi cieniutką pipetką i śledzić skutki tychże odczynników na badany składnik, mianowicie obserwować (mikroskopowe) nowotwory-kryształy, które powstają na miejscu działania po wyschnięciu wniesionego rozczynu.

Porowatość oznacza się w przybliżeniu najczęściej przez mierzenie wody, która wsiąka w skałę, po ustąpieniu z niej powietrza, o ile można zupełnem, pod kloszem pompy powietrznej.

Można też obliczyć procent porowatości skały, znając jej objętość i ciężar, jeżeli wiadomy jest ciężar gatunkowy składników. Różnica bowiem między iloczynem z ich ciężaru gatunkowego i objętości, a ciężarem skały przedstawia objętość porów. Jak oznaczyć średni ciężar gatunkowy wtedy, gdy skała złożona jest z więcej niż jednego gatunku składnika, będzie przedstawione później.

¹

O metodach separacyi, „mechanicznej analizy“, ziemi rodzajnej dla celów agronomicznych, głównie według wielkości i formy jej cząstek, można się poinformować w publikacyach: Nowacki A. „Krótkie wskazówki do praktycznego badania gruntu“ Warszawa 1892, Frühling R. Anleitung zur Ausführung der Bodenuntersuchung 1892, Sikorski T. Ulepszony przyrząd do mechanicznej analizy ziemi, Czasop. technicz. Lwów 1894.

Spójność.

Spójność, czyli siła, którą składowe części skały trzymają się siebie, której zatem użyć musimy, aby je rozerwać, zależną jest : a) od wzajemnej spójności cząsteczek (drobin fizycznych) w każdym jednotniku mineralnym (kohezyi), którą to spójność oznaczamy mineralogicznie na podstawie próby rysowania stopniami skali twardości; b) od spójności (adhezyi) zachodzącej między drobinami powstającego jednotnika mineralnego a przy-legającemi ciałami stałemi. Nie uważamy zaś za spójność petrograficzną siłę przyczepności, którą bardzo słabo łączą się ze sobą zbliżone do siebie (po powstaniu) ciała stałe, (jak np. dwie płyty szklanej a która zwykle bywa znoszoną już przez wsiąkającą wodę. Skały, których cząstki tylko przyczepnością tego rodzaju trzymają się razem, uważamy jako niespójne, albo przynajmniej bez właściwej molekularnej spójności.

Jak czasem, mianowicie u tekstur innokształtnych, zupełny jest brak spójności między składnikami, tak znowu przeciwnie często, mianowicie przy teksturach tukształtnych, adhezya jedno-tników równocześnie w najściślejszem ze sobą zetknięciu powstających, w przybliżeniu dorównywa kohezyi. Wtedy spójność skały, gdy ta jest jednorodną, odpowiada twardości mineralogicznej i wtedy można mówić o twardości skały w znaczeniu mineralogicznem, tak samo jak przy skałach o teksturze bezpostaciowej. Gdy zaś skała jest różnorodną, możemy to uczynić tylko przy złożeniu z cząsteczek drobniutkich, gdyż wtedy, rysując skałę, rysujemy niejako wszystkie różne składniki razem. Dla oznaczenia twardości w tern pojęciu, można (według metody prof. A. Martens’a) postąpić w ten sposób, iż przeciąga się na wygładzonej płaszczyźnie skały dyament, stożkowato zacięty, stopniowo obciążany, i porównywa wielkość szramów otrzymanych przy pewnych obciążeniach.

Natomiast przy grubszych składnikach twardość skały w różnych punktach okazuje różnice tak wielkie, jakie zachodzą w twardości poszczególnych gatunków składników i tylko przy małych różnicach można więc znowu mówić o odpowiedniej średniej twardości skały.

W każdym razie rodzaj tekstury, mianowicie łupkowatość i dziurkowatość, modyfikuje, względnie zmniejsza spójność skały.

Najważniejszym objawem spójności skały jest wytrzymałość na zgniecenie pod ciśnieniem np. jakiegoś ciężaru. Doświadczalnie oznacza się ją przez obciążenie kostki ze skały wyrobionej (w maszynach do tego skonstruowanych) aż do roz-padnięcia i wyraża liczebnie częścią ciężaru użytego, przypadającą na kwadratowy centymetr gniecionej powierzchni. U skał używanych jako materyał budowlany wytrzymałości wahają się między 60 a 8000 kg. U najzwyklejszych wytrzymałość leży między 200 a 1000 kg. Można więc ogólnikowo obok tych zwyczajnych oznaczać skały o wytrzymałości nad 1000 kg jako bardzo mocne, a jako słabe z wytrzymałością niżej 200 kg.

Niezawsze skały o składnikach jakościowo i ilościowo równych i o tymże samym rodzaju tekstury okazują jednakową wytrzymałość mechaniczną. Przedewszystkiem, gdy zachodzi przeistoczenie składników, czasem nawet choćby tylko nieznaczne. to ono wywiera wielki wpływ w tym względzie ; często także już małe różnice w teksturze, które ledwie dostrzedz się dają, dalej różny stan wilgoci są przyczyną wielkich różnic wytrzymałości. Stąd pochodzi, że czasem nawet różne partye jednej i tejże samej masy skalnej, np. jednej i tejże samej ławicy, okazują różnice wytrzymałości. U niektórych rodzajów skał, jest atoli ta cliwiejność — pominąwszy partye przeistoczone — dosyć ograniczoną. U skał o teksturze chociażby tylko mało, lub tylko częściowo łupkowej jest wytrzymałość bardzo różna w kierunkach różnie do łupkowatości położonych.

Wreszcie stwierdzonem zostało, iż wytrzymałość tej samej skały po wyschnięciu jest nieraz znacznie większą od pierwotnej w stanie wilgotnym. ¹)

Innym sposobem objawia się siła spójności u skały w nie-kruchości t. j. w oporze okazującym się przy oddzielaniu (odkruszaniu) drobnych cząstek od jej całości, który to opór jest głównym czynnikiem jej wytrzymałości przy użyciu jako bruk, jako kamień młyński i t. p. — Zachowanie się skał pod tym względem oznacza się porównawczo z wyników osiągniętych przy równem działaniu odpowiednich mechanicznych przyrządów, np. z długości dziury, wyrobionej przez równą pracę jednego i tego samego świdra i z ilości miału przytem otrzy

manego.

Bardzo ważną jest tu należąca właściwość, czy skała łatwo lub trudno, lub prawie wcale nie daje się obrabiać stało wem narzędziem.

Innego znowu rodzaju objawem spójności skały jest jej wytrzymałość na zamarzanie t. j. wytrzymałość na działanie wody w niej marznącej. Znajdująca się bowiem w skale woda przybiera przy każdem zamarznięciu na objętości i potrafi oddzielić mniejsze powierzchowne części, lub też i większe kawały skały od całości. Skuteczność i postęp tego działania prowadzącego ostatecznie często do rozpadnięcia się skały, zależy, oprócz od jej spójności w ogóle, w znacznej mierze także od jej tekstury, mianowicie od obecności pewnego rodzaju dziurko-watości, a w ślad za tern od sposobu rozmieszczenia wciekającej wody. Ale i oprócz tego, przy doraźnych zmianach temperatury otaczającej powietrzni i stąd pochodzących rozszerzeń i ściągnięć, skały zależnie od stosunków spójności mniej lub więcej łatwo pękają, a powstałe szczeliny dozwalają wpłynąć wodzie, która następnie marznąc, rozsadza skałę.

Usiłowano wprowadzić metodę próbowania wytrzymałości skał pod tym względem przez napawanie ich w gorącu nasyconym rozczynem soli glauberskiej (lub podobnego ciała), która przy następnej krystalizacyi w szczelinach skały miałaby działać rozsadzająco, podobnie jak woda marznąca. Ale nie można przyjąć tu choćby przybliżonej równości działania obu rodzajów czynników. Nieporównanie lepsze wskazówki można

Szkole przemysłowej (Staatsgewerbe-Schule) we Wiedniu; b) K. „Prüfungsstation für Baumaterialien“, przy szkole politechnicznej w Ckarlottenburgu koło Berlina; c) Mechanisch-technisches Laboratorium przy szkole politechnicznej w Monachium.

oczywiście otrzymać przez wielokrotne wystawianie dostatecznie zwilżonych próbek na marznięcie — albo na powietrzu w odpowiedniej porze roku, albo w komorach sztucznie oziębianych — i badania ostatecznego skutku tych doświadczeń.²)

Najlepiej atoli może pouczyć o skutkach tego działania na jakąś skałę obserwacya zachowania się części tej skały wystawionej przez długie czasy na działanie mrozów w naturze.

¹

Próby wytrzymałości przesłanych okazów skał, najlepiej w formie kostek o boku 10 cm, wykonują za pewnem wynagrodzeniem między innemi następujące instytucye: a) c. k. muzeum technologiczno-przemysłowe (Technologisches Gewerbe-Museum) i Baugewerkliches Laboratorium w państw.

²

Bliższe informacye w publikacyach : a) Mittlieilungen a. d. rnechan.-technischen Laboratorium in München v. J. Bauschinger Zesz. 22 (1894) str. 94—101 ; b) Hanisch A. Forstversucbe mit Bausteinen der österreich.-ungarisdli. Monarchie. Wiedeń 1895.

Ciężar gatunkowy.

Ciężar gatunkowy (c. g.) skał, to znaczy ciężar w porównaniu do objętości, wyraża się albo liczbą oznaczającą wiele gramów waży cm³ skały, która to liczba oznacza równocześnie, ilokrotnie ciężar tejże jest większy od ciężaru równej objętości wody (czystej, o temperaturze 4°C.), lub także ciężarem metra sześciennego skały w kilogramach. C. g. skały zależy oprócz od c. g. składników, a jeżeli tych jest więcej niż jeden, od stosunku ilościowego między nimi, w znacznej mierze także od tekstury, mianowicie od dziurkowatości lub porowatości skały. U skał użytych jako materyały budowlane c. g. waha się między 8 a 1’6. Gdy największa część tychże posiada c. g. od 2-2 do 2 6, można te, które posiadają c. g. wyższy od 26 nazywać cięż-kiemi a odwrotnie posiadające c. g. niżej 2-2 lekkiemi skałami budowlanemi. U skał ściśle jednorodnych (bez przymieszek ! ) o teksturze całkiem pełnej (niedziurkowatej, nie porowatej) c. g. skały równa się c. g. jej składnika. W innych razach c. g. skał oznacza się jednym ze sposobów następujących.

Przedewszystkiem co do skał spójnych to :

1. naprzód wtedy, gdy nie są one ani dziurkowate ani porowate i w składzie swym zupełnie jednostajne, zatem tylko w bardzo rzadkich przypadkach, można ich c. g. oznaczyć metodami dla ciał jednolitych używanemi, które podaje mineralogia lub fizyka (wagą hydrostatyczną, piknometrem, wagą sprężynową i. i.).

2.    Szczególnie u skał dziurkowatych wyrabia się dla oznaczenia ich c. g. sposobem ręcznym lub maszynowym ze skały bryłę o formie regularnej (np. kostkę), której objętość da się łatwo obliczyć z dostateczną dokładnością i waży ją. Ciężar w gramach podzielony przez objętość w cm³ daje c. g.

3.    U skał nierozpadających się w wodzie i niedziurkowatych można wykonać oznaczenie tą drogą, iż zważywszy poprzednio

próbę skały na zwykłej wadze, oznacza się następnie jej objętość przez zanurzenie w wodzie i zmierzenie objętości wody, którą skała wyparła, co może być uskutecznione m. i. następującymi dwoma sposobami.

a) Wkłada się skałę do szklanego naczynia, zawierającego przedtem wodę do oznaczonej marką (m) wysokości, zaznacza marką (m‘) wysokość podniesienia się wody wskutek zanurzenia skały i dolewa się następnie po wyjęciu tejże do wody z pierwotnym poziomem (m) z kalibrowanej rury tyle wrody ile potrzeba do osiągnięcia poziomu m‘. Objętość wody dolanej, odczytana na podziałce rury kalibrowanej, równą jest naturalnie objętości skały.

b) W naczynie u góry szeroko otwarte u dołu zaś ze szyjką, przez którą szczelnie przechodzi rurka obustronnie otwarta i sięgająca górnym końcem blizko brzegu naczynia, wlewa się wody aż do osiągnięcia poziomu górnego końca rurki. Zanurzony w tęźe wodę kawałek skały spowoduje wylanie się przez rurkę wody w ilości odpowiadającej jego objętości, a woda ta może być ujętą u dołu przyrządu w podstawione odpowiednie naczynie i zmierzoną, względnie zważoną.

"W każdym razie koniecznem jest przytem usunąć ze skały zanurzonej we wodzie pędzelkiem przylegające mianowicie do nierównych jej ścian bańki powietrza, któreby inaczej jej objętość zwiększyły. Dalej zawsze, gdy się ma do czynienia ze skałą porowatą (która wodę wsiąka), potrzeba próbę, której c. g. się oznacza po zważeniu nasycić należycie wodą, aby w czasie zanurzenia jej więcej nie wsiąkała.

Sposób powyższy oznaczania c. g. można zastosować i do skał do pewnego stopnia dziurkowatych, jeżeli się wypełni próżnie na ich powierzchni za pomocą stearyny, co mianowicie przy kawałkach ograniczonych płaszczyznami prostemi łatwo da się uczynić, gdyż nie wiele to zaszkodzi dokładności, jeżeli się po wypełnieniu większych dziur, pokryje całą powierzchnię skały cienką powłoką stearyny.

4. Przybliżone oznaczenie c. g. skał sypkich można uskutecznić za pomocą rurki cylindrycznej, wyrobionej z blachy niklowej lub szkła (np. 5 cm długiej, a 8 cm szerokiej), której ciężar i objętość są oznaczone. Ostrobrzeżną stroną wbija się całą rurkę w skałę odkrytą w płaszczyźnie i odkrawuje się ją

za pomocą bocznego odsłonięcia równo z brzegami rurki. Z wagi rurki napełnionej otrzymuje się ciężar skały w znanej objętości.

5. Średni c. g. miału otrzymanego prez roztarcie jakiejś skały może być oznaczony w sposób następujący. Do naczynia z objętością np. 250 cm³ do marki (m) wsypuje się zważoną ilość (100—150<7,) miału (suchego lub o znanej wilgoci); oznaczywszy przez drugie ważenie naczynia z miałem wagę tegoż, wlewa się do naczynia wody do marki (m), usunąwszy przed całkowitem napełnieniem przez mieszanie i silne ogrzanie powietrze zawarte w błotnistym płynie. Ważąc dalej napełnione naczynie, otrzymuje się ciężar zatem i objętość wody obok miału zawartej, a gdy tę objętość odciągniemy od 250 cm³ otrzymamy (w przybliżeniu) objętość miału w m³, potrzebną obok wagi do obliczenia c. g. tegoż.

Skład i zachowanie się chemiczne.

Skład chemiczny każdej skały w całości jest naturalnie wynikiem składu chemicznego jej składników mineralnych a gdy tych jest więcej niż jeden, także od ilościowego stosunku między nimi. Ponieważ zaś najczęściej dokładniejsze oznaczenie tego stosunku (za pomocą separacyi) jest rzeczą bardzo trudną, czasem prawie niemożliwą, więc nawet wtedy, gdy znamy wszystkie (istotne i dodatkowe) składniki mineralne jakiejś skały co do ich jakości chemicznej, często tylko w niezadowalającem przybliżeniu obliczyć możemy ilość jej chemicznych składowych części, a już wcale nie możemy tego uczynić, gdy skład chemiczny rozpoznanych składników mineralnych w ogólności jest chwiejny a przeprowadzenie osobnej analizy dla każdego z nich jest (np. przy teksturze mikrokrystalicznej) niewykonalne.

Otóż przedewszystkiem wtedy uciekamy się do chemicznej analizy skały t. zw. ryczałtowej, to jest do analizy próby skały w całości, nierozdzielonej na składniki a przeciwnie wybranej tak, iżby zawierała o ile możności wszystkie składniki skały w średnim stosunku ilościowym w całej skale panującym, zatem z wyłączeniem wszelkich miejscowych wyjątkowości. Wynik takiej analizy uwidocznia, które i w jakiej procentowej ilości połączenia lub pierwiastki chemiczne znajdują się w skale.

Nie wskazuje on wprost, w których minerałach te chemiczne składniki występują, ale temu, który posiada wiadomości ogólne o składnikach skalnych w ogólności, objaśnia analiza ryczałtowa :

a)    jakie składniki mineralne w skale analizowanej znajdować się mogą, a których obecność jest wykluczoną;

b)    potwierdza, uzupełnia lub prostuje wykonane oznaczenia mineralogiczne ;

c)    gdy to oznaczenie gatunkowo jest dokonane, może ona nam podać wskazówki co do składu chemicznego obecnych w skale odmian składników mineralnych;

d) wreszcie analiza ryczałtowa daje nam zawsze najlepszą podstawę do mniej lub więcej dokładnego osądzenia ilościowego stosunku składników mineralnych.

Sama zaś analiza ryczałtowa bez zbadania składu mineralogicznego i tekstury dla poznania rodzaju skały daje najczęściej tylko niewystarczające dane, gdyż bardzo różne rodzaje skał, nawet złożone z bardzo różniących się składników mineralnych mogą posiadać nieróżniący się zasadniczo ryczałtowy skład chemiczny.

Zamiast ryczałtowej zupełnej, wykonuje i podaje się często tylko częściowa analiza (Partial-Analyse) całej skały, która przedstawia oznaczenie w całej skale tylko jednego, rzadko dwu, lub trzech składników chemicznych. Takie częściowe badanie — zwykle nieporównanie łatwiejsze od przeprowadzenia całej analizy — zastosowywane bywa prze de wszy stkiem w tych razach, gdy już oznaczenie ilościowe jednego składnika chemicznego daje cechę rozstrzygającą, albo przynajmniej w wysokim stopniu charakterystyczną i uzupełniającą, w obec osiągniętych już innym sposobem wiadomości co do składu mineralogicznego, lub gdy chodzi głównie o jakiś składnik chemiczny ważny jedynie lub w pierwszym rzędzie ze względu na użycie skały.

Zachowanie się jakiejś skały pod względem chemicznym, przedewszystkiem pod względem rozpuszczalności i przeistoczeń nazwanych wietrzeniem, da się w ogólności w pewnej mierze wywnioskować ze znanego zachowania się chemicznego jej składników mineralogicznych i to wszystkich, niepomijając i podrzędnych przymieszek lub wrostków, gdyż czasem właśnie te są przyczyną ważniejszych przeistoczeń. Przy tern wnioskowaniu musimy brać zawsze na uwagę potęgowanie się skutków w naturze z powodu długości trwania działań i wielkich ilości głównego czynnika wody, zawierającej w sobie, chociaż w małej ilości, różne ciała chemicznie czynne.

Prędkość postępu tych procesów (bliżej poucza o nich geologia chemiczna), od której często jedynie ważność skutków zależy, zawisła w bardzo znacznej mierze od tego, czy rozpuszczanie wzgl. przeistaczanie się skały ogranicza się do jej powierzchni, czy też wskutek dziurkowatej i porowatej tekstury może równocześnie wkraczać także wgłąb skały.

Ponieważ osądzenie tego wpływu jest bardzo trudne, a dalej ponieważ czasem ma się do czynienia ze skałą, której składniki co do składu chemicznego już są do jakiegoś, bliżej nieznanego stopnia przeistoczone, niejako chemicznie nadwerężone i w skutek tego zachowują się już mniej odpornie jak w stanie pierwotnym, przeto często obok lub zamiast wnioskowań co do przeistaczal-ności skał zaproponowano wykonywanie prób doświadczalnych w następujący sposób.

Zmierzoną ilość skały traktuje się przez oznaczony czas wodą z przydatkiem pewnej małej ilości kwasu np. solnego ; następnie, po odłączeniu części stałych z płynu, odparowuje się go do suchości, a otrzymana ewentualnie i zważona pozostałość przedstawia ubytek skały przez działanie chemiczne przy tern traktowaniu. Z ilości tego ubytku można wnioskować o odporności skały przeciw czynnikom roztwarzającym w ogóle, prze-dewszystkiem zaś przeciw (powolnemu) działaniu wody zawierającej kwas węglowy, zwłaszcza gdy wynik doświadczenia można porównać z analogicznemi próbami przeprowadzonemi na skałach już zbadanych pod tymi względami, 'o które się tu rozchodzi.

Bardzo pouczające wskazówki o odporności chemicznej jakiejś skały można otrzymać przez uważne oglądnięcie w naturze jej mas wysterczających nad powierzchnię, mianowicie z występowania na nich skorupy zwietrzałej, względnie grubości tejże.

Zachowanie się skał w wielkiem gorącu, mianowicie, czy wytrzymują wysoką temperaturę nie topiąc się zupełnie lub tylko nieznacznie na szkliwo, od czego zależy w ogóle ich użycie jako materyału ogniotrwałego do budowy pieców hutniczych i do wyrobu naczyń przydatnych do topienia i prażenia, jest u skał złożonych nie tylko wynikiem zachowania się pod tym względem ich składników mineralnych. Przeciwnie oddziaływanie składników chemicznych obecnych w minerałach, obok siebie występujących a chociażby samych dla siebie nietopliwych względnie trudno-topliwych, może sprawić łatwą wspólną topliwość. Przedewszystkiem należy tu zwrócić uwagę, że nietopliwy kwarc stapia się łatwo z minerałami zawierającymi sodowce, żelazo i wapno. Dalej ryczałtowa chemiczna analiza skały może nam podać wskazówki co do jej ogniotrwałości, ale i przy tem trzeba zawsze uwzględnić także jej skład mineralogiczny i teksturę. Przy zresztą równym składzie chemicznym i mineralogicznym może np. skała różnie zachować się pod względem topliwości zależnie od tego, czy kwarc znajduje się w niej pyłkowato, czy w ziarnach. Ostatecznie, mianowicie co do stopnia topliwości skał, rozstrzygają próby praktyczne, polegające na prażeniu skały wspólnie z próbami o znanym stopniu ogniotrwałości.

Magnetyzm.

Części niektórych rodzajów skał wystające w naturze nad powierzchnię, okazują magnetyzm albo zwykły albo biegunowy, w bardzo różnym stopniu natężenia, zależnym od obecności w skale znacznejszej ilości związków żelaza, a szczególniej magnetytu. Zjawisko to warunkowane niezawodnie magnetyzmem ziemi musi być uwzględniane przedewszystkiem przy oznaczeniach polegających na położeniach i ruchach igiełki magnetycznej, a ukryte w podziemiu skały magnetyczne mogą być przyczyną znacznych nieprawidłowości w zachowaniu się tejże.

Kształt zewnętrzny i rozmiary.

Nietylko ażeby ocenić znaczenie i rolę poszczególnych skał w przyrodzie, ale i dla osądzenia możliwości ich użycia dla pewnych celów praktycznych, potrzeba wiedzieć także, w jakich formach i w jakich rozmiarach one występują w przyrodzie.

Formy, w których skały występują w naturze dadzą się podzielić na 3 główne typy: warstwa, żyła i słój.

Warstwy są ograniczone dwiema dosyć równemi i blisko

równoległemi ścianami, spodnią i wierzchnią, które przy wykańczaniu się skały powoli schodzą się ze sobą. Prostopadła odległość tych ścian daje grubość warstwy, która rzadko dochodzi kilkunastu metrów.

Warstwy o grubości wyżej 05 m często nazywają ławicami; cieńsze zaś, o grubości kilku do kilkunastu cm, płytami. Rozciągłość warstw wynosi często zwj^ź 1 km, bardzo rzadko więcej niż 10 km. Nieraz nie występują one w swej pierwotnej rozciągłości, lecz okazują się mniej lub więcej przerwane, lub pozostały tylko w kawałkach odosobnionych.

Pierwotne i zwyklejsze położenie warstw jest poziome lub mało od poziomego różne, ale nie rzadko warstwy okazują się w różnych kierunkach mniej lub więcej pochylone. Dalej obok prostych występują w naturze warstwy pogięte.

Rzadko tylko napotykamy warstwy w naturze pojedynczo ; najczęściej występują one przytykając jedna do drugiej, zespolone w układy (systemy) warstw, przyczem należą albo do jednego, częściej do różnych rodzajów skał. Także w pierwszym razie grubość wynosi czasem setki metrów, wyjątkowo nawet tysiące metrów.

Skała we formie żyły okazuje także ograniczenie dwiema ścianami, ale te są przeważnie nierówne, często schodzą się i rozchodzą doraźnie a całość skały ma wygląd wypełnienia szczeliny powstałej przez pęknięcie. Położenie pierwotne jest przeważnie stromo pochyłe. Grubość rzadko przechodzi 100 m,

zwykle jest znacznie mniejszą; rozciągłość pozioma tylko wyjątkowo tak wielka jak n warstw, natomiast rozciągłość w głąb „nieskończona“.

Żyły oprócz pojedynczo występują, czasem po kilka lub nawet kilkanaście w pobliżu siebie. Nieraz na powierzchni łączą się w pokrywy o bardzo znacznem rozprzestrzenieniu.

Trzeci, najrzadszy typ kształtów skalnych : słój, nie oka żuje w żadnym kierunku rozmiaru wielokrotnie większego lub mniejszego od innych, zbliża się czasem do kształtu okrągłego. Słoje okazują zazwyczaj stosunkowo małe rozmiary; większe mierzą setki, miejsze tylko dziesiątki metrów. Występują prawie tylko pojedynczo lub znacznie odosobnione.

Często pojedyncze masy skalne nie przedstawiają się wewnątrz swych granic nawskróś jako calizna, lecz widzimy je rozdzielone na kawałki pęknięciami przeważnie w dość prostych płaszczyznach. Od ilości i sposobu przebiegu tych płaszczyzn rozdziału, mianowicie od względnego ich na chylenia lub równoległości zależą rozmiary i kształty tych kawałków. Mianowicie wyróżnia się rozdzielenie: wielościanowe, ciosowe, słupowe i płytowe. Jak we wielu razach pewien rodzaj rozdzielenia skały w naturze ułatwia jej wydobycie i użycie do pewnych celów, tak znowu często uniemożliwia otrzymanie nawet z bardzo wielkiej skały kawałków o potrzebnych większych rozmiarach, monolitów. ¹)

Zresztą często zachodzi ten stosunek, że tylko wierzchnia część skały jest silniej rozdzieloną.

Wiek.

W pewnej ograniczonej mierze odbija się także wiek geologiczny i czas powstania skały na jej jakości, mianowicie co do stopnia jej przeistoczenia ze stanu pierwotnego. Dalej często w braku dobitnych petrograficznych cech odróżniających używa się oznaczenia wiekowego jakiejś skały dla odróżnienia jej w nazwie od innych, jakościowo zbliżonych. Wreszcie odnalezienie skał w naturze ułatwione jest często na podstawie kart geologicznych temu, komu wiek skały poszukiwanej jest znany. Stąd też wska-zanem jest i dla potrzeb petrografii mieć w pamięci system wiekowych oddziałów geologicznych przynajmniej według następującego zestawienia formacyi, zaczynając od najstarszych.

archa-

Formacye :

iczne :

paleozoiczne

mezozoiczne

•Y

kenozoiczne

( Laurentyjska | Hurońska

Algonkianska

Kambryjska

Sylurska

Dewońska

Węglowa

Permska

Triasowa z oddziałami:

Pstry piaskowiec, Wapień muszlo wy i Kajper

Jurajska z oddziałami:

Lias, Dogger cz. Jura brunatny i Malm cz. Jura biały Kredowa z oddziałami :

Neokom, Albien (Gault), Cenoman, Turon i Senon

Trzeciorzędna z oddziałami :

Eocen, Oligocen,

Miocen, Pliocen

Czwartorzedna czyli Pleistoceńska, zawierająca Dyluwium i utwory teraźniejszości.

¹

Największe monolity dotychczas wy doby te, przewiezione i ustawione są słupy o zwyż 80 m wysokości przy blizko 3 m średnicy u dołu a 8500 q wagi.

Systematyka.

Systematyka petrografii, t. j. umiejętne uporządkowanie skał poznanych dotąd w skorupie ziemi przedstawia jeszcze więcej niepewności i niezgodności, jak u innych opisowych nauk przyrodniczych. Przedewszystkiem już dla ujęcia równych sobie skał w gatunki jako jednostki systematyczne, zasady przy osądzeniu tej równości w ogóle nie są jednostajne i nierówno stosowane. Wymaganą jest czasem równość składników i tekstury, w innych zaś razach tylko zgodność co do składników lub tylko co do rodzaju tekstury. Dalej często okazuje się chwiejność w odgraniczaniu różnych gatunków skał najprzód z powodu przejść między rodzajami tekstur, które mają służyć jako cechy odróżniające. Potem w pewnej mierze dowolne oznaczanie jednych składników jako tylko dodatkowych w porównaniu do innych istotnych (o czem była mowa na str. 13), sprowadza niezgodność w odgraniczaniu gatunków. Skała uważana przez jednych na podstawie wystąpienia pewnego składnika jako odrębny gatunek, może być przyłączona przez innych, którzy składnik ów oznaczą jako tylko dodatkowy, do gatunku obszerniejszego jako odmiana tegoż. Wreszcie chwiejność w ilościowem występowaniu składników musi spowodować niepewność w odgraniczeniach gatunków, gdyż niemożliwem jest ustalenie jakiejś reguły oznaczającej, przy jak małej ilości składnik ma być jeszcze uważany jako istotnie obecny.

W ogóle odgraniczenie gatunków skał w nauce nie może być ostre, skoro w przyrodzie często nawet znacznie różniące się skały w swej rozciągłości przez powolną zmianę co do składników lub co do tekstury jedne w drugie przechodzą a takim sposobem wytwarzające się przechodowe odmiany zaliczone być mogą równie dobrze do obydwu gatunków skał, które łączą ze sobą.

Ugrupowanie gatunków skał w większe i mniejsze oddziały systematyczne przeprowadza się przeważnie według podobieństwa co do składników lub tekstury. W części wzięte też zostały przytem jeszcze do pomocy momenta geologiczne, mianowicie forma i sposób powstania skał a nawet ich wiek.

W systemie, zastosowanym w obecnym podręczniku a przedstawionym poniżej w główniejszych działach, starałem się użyć prawie wyłącznie tylko znamion czysto petrograficznych.

Skały

A. mineralne

(brak tekstury organicznej u składników właściwych)

I.    tukształtne (o teksturze tukształtnej, jawnie lub skryto-krystalicznej i bezpostaciowej)

Klasa 1. Lód i sól (rozpływające się)

„    2. Wapieńce (w składnikach panuje pierwiastek

wapń)

„    3. Żelazowce (składniki są połączeniami żelaza)

„    4. Krzemowe (składniki są tlenkami krzemowymi)

Krzemianowe (składniki są przeważnie krzemianami)

„    5. aj łupkowe (przytem warstwowe)

„    6. JJniełupkowe, „masowe“ (przytem żyłowe)

II.    iiinoksztaltiie (o teksturze okruchowo-miałowej)

Klasa 7. Tufy (składniki są miałem skał krzemianowych

masowych)

„    8. Pyłko w o - ił o w e

„    9. Okruchowe.

B. organiczne

(o teksturze organicznej przynajmniej u części składników)

Klasa 10. Skorupkowce (składnikami są skorupy dawnych zwierząt lub roślin)

„    11. Węglowce (składnikami są części dawnych

roślin przeistoczonych w żywicę węglową).

Opis główniejszych gatunków skał.

(Gatunki 1—27 z wyjątkiem 12, 13 i 16 jakoteż gatunek 47 złożone są z jednego tylko istotnego składnika: „skały jednorodne“.

Klasa I.

1. Śnieg, lód. Pierwszy jest luźnem nagromadzeniem kryształków bliźniaczych lnb krystalitów, drugi zbitem skupieniem tychże, często z róźnemi zawartościami, które czasem rozmieszczone są równolegle. C. g. śniegu około 09.

Śnieg tworzy na znacznych obszarach ziemi pokrywy czasowe lub trwałe („śnieg wieczny“); lód tworzy pokrywy powierzchowne, pokłady przykryte śniegiem miejscami wypływające z pod tegoż („lodniki“), pokłady (dyluwialne) w płytkiem podziemiu (Syberyi) ; pokrywy stale lub czasowe części mórz i rzek (odłamy takowych pływają jako kry „lodowce“), wreszcie lód tworzy płaty mniejszych rozmiarów na dnie wód lądowych.

Użycie lodu : do chłodzenia w celu zachowania, po części i wyrobu różnych wytworów.

Firn (névé) jest luźnem lub słabo spójnem nagromadzeniem ziarn lodu wewnątrz silnie porowatego $ śnieżystego. Występuje nad lodnikami górskimi.

2. Sól (kamienna).

Pośród soli wyst. czasem przymieszki : anhydrytu, kwarcu, iłu, bitumów, miału różnych skał i skorupek wapniowych. Jako wrostki znajdują się : anhydryt, gips, ił, zwęglone części roślin.

T. wielko—¹) miałko-ziarnista/ Wytrz. mech. około 400 kg.

Obok bezbarwnych występują zielonawo-szare masy. Występuje w warstwach, rzadziej w słojach. Pierwsze dochodzą (wyjątkowo) do 20m grubości; występują albo pojedynczo, albo w układach bardzo potężnych pośród utworów różnego wieku, zacząwszy od kambryjskich , w wielu krajach.

Największe w Europie masy zalegają w głębokiem podziemiu płc. Niemiec między Harcem a Szlezwikiem. Tamtejsze układy warstw solnych, należące do f. permskiej mają miejscami grubość około 1000 m. Wschodniem ich przedłużeniem są pokłady odkryte w podziemiu Inowrocławia w Poznańskiem. Znacznie mniejsze, ale zawsze jeszcze b. znaczne masy występują w Anglii środkowej (kajprowe), w Hiszpanii (trzeciorzędowa wysoka skała k. Cärdony), w f permskiej w jRosyi płd. wzgl. płd. wsch. : w Dekonskaja k. Bachmutu (50m grube pokłady), w Ilez-kaja Zaszczyta k. Orenburgu. (Grubość I30m). Wewnątrz Karpat znajdują się b. potężne mioceniczne masy soli w Siedmiogrodzie i płc. wsch. Węgrzech. Tego samego wieku sól wyst. u płc. podnóża Karpat; odbudowuje się w Wieliczce (prawie zupełnie czysta „szybikowa“ i zawierająca kilka °/₀ zanieczyszczeń „spiżowa“) , w Bochni i Kaczyce.

Użycie: jako przyprawa do potraw, do konserwacyi, do fabrykacyi sody i innych wyrobów chemicznych, jako nawóz.

Sól iłowa jest to sól przerosła iłem aż do stosunku pół na pół. Do tego przyłączają się wrostki anhydrytu i gipsu. Czasem ułożenie równoległe, wtedy więc t. łupkowa.

Występuje m. i. w wielkich słojach jako t. zw. Haselgebirge pośród utworów średnio-triasowych płc. Alp wapniowych, mianowicie w Salcburskiem. We wsch. Galicyi wyst. u podnóża Karpat w przedłużeniu wspomnianych już podkarpackich pokładów soli czystej prawie nieprzerwany ciąg pokładów iłowo-sol-nych ; najpotężniejsze przebito w okolicy Stebnika i Kałusza. Solanka wytwarzająca się sposobem naturalnym lub sztucznie przez wyługowanie pokładów iłowo-solnych służy do produkcyi soli warzonki.

Klasa IL: wapieńce.

3. Anhydryt. Obok anhydrytu zawiera czasem przymieszki bitumiczne. Miejscami zrosły z gipsem lub iłem.

T. najczęściej miałko-ziarnista lub zbita. Bezbarwny, blado-błękitny, brunatno-szary, czarny.

Przez przybranie wody przeistacza się w gips, przyczem przybiera na objętości, pęcznieje.

Wyst. w pokładach , rzadziej w słojach, w niewielu okolicach. Większe masy na płd. od Harcu pośród utworów perm-skich. W mniejszych party ach przy złożach soli. W Wieliczce i Bochni w płytach i soczewkach o szczególnem ukształtowaniu jakoby drobnofałdowy, „jelitowiec“, naprzemianlegle z iłem.

Błękitnawe masy służą do wyrobów ornamentalnych.

4. Grips.

Obok gipsu występują jako przymieszki: ił, ciała bitumiczne , limonit, hematyt. Z wrostków najczęstszy : ił w płytkach (żyłkach), lub gniazdach; przy znaczniejszej ilości tegoż powstaje odm.: gips iłowy. Nie rzadkie też są wrostki siarki.

Tekstury: wielkopręcikowa—włóknista, blaszkowata, miałko-krystaliczna, zbita.

Spój. niżej średniej; wytrz. mech. zwykle niżej 200 kg.

Bezbarwny, szarawo- lub żółtawo-biały, czasem z jasnemi pręgami, smugami, obłoczkami ; popielato-szary ; brunatny w różnych odcieniach aż do czarności. Czasem prześwieca nawet w znacznie grubej masie. Biały lub tylko bardzo jasno (obłocz-kowo) barwny a przy tern przeświecający, miałko-krystaliczny lub zbity tworzy odmianę zwaną alabastrem, do której zaliczają poniekąd wszelkie ładnie zabarwione odmiany.

Skały gipsowe często okazują na sobie skutki rozpuszczenia przez wodę na powierzchni i w podziemiu; osobliwie przy t. dziurkowatej rozpuszczanie przez wodę postępuje doraźnie także do wnętrza skały, sprowadza rychłe jej rozpadanie się.

Występuje w warstwach , nie rzadko grubszych niż metr, tudzież w słojach. W Europie (prawie wyłącznie tylko w for-macyach: permskiej, triasowej i trzeciorzędowej) ważniejsze jego występowania są m. i. następujące.

W Alpach centralnych blisko granicy do północnych wapiennych (n. p. k. Golling w Salcburgu, okolica Semmeringu i Brühl k. Wiednia). W płd. przedgórzu Harz’u (permski pas o długości 45 Jem). W płd. Sycylii ciągnie się pas skał gipsowych (wyźszotrzeciorzędowych) na długość 250 Jem. W płd. zach. części Król. Polskiego przy Nidzie występują w miocenie po-

tężne pokłady gipsu w części wielkokrystalicznego k. Pińczowa, Buska i Wiślicy.

W miocenicznej f. Galicyi naprzód liczne i po części bardzo znaczne pokłady gipsu występują w południowej połaci obszaru podolskiego, i tak m. i. (zaczynając od zachodu): k. Lwowa (Wulka, przeważnie pręcikowy, bitumiczny), Szczerca, Chodorowa, Bursztyna, Stanisławowa (na Wołczyńcu), Tłumacza, Horodenki i Zaleszczyk.

Dalej w pasie podkarpackim pośród iłów solonośnych często występują iły gipsowe a miejscami czyste słoje gipsu (przeważnie włóknistego) jak: k. Bochni (na Bozborni) i w Ło-puszce W. (koło Kańczugi). Na zachodzie przyłączają się do tych podkarpackich jeszcze pokłady gipsu cz. iłowego w podziemiu Płaszowa i Łagiewnik (k. Podgórza) i w m. Bobrek (k. Chełmku).

Alabaster występuje w słojach (czasem tylko nieznacznej wielkości, więc gniazdach) pośród zwykłego gipsu , w który przechodzi. Najsławniejsze (i może obecnie najobfitsze) występywanie białego alabastru jest w okolicy Florencyi (k. Castellina i Yol-tera). Piękne także, żółtawo obłoczkowe odmiany pochodzą z Trapani w Sycylii, Alicante w Hiszpanii i z okolicy Kairu, gdzie już w starożytności były wydobywane.

Pośród podolskich gipsów trafiają się w wielu miejscach różne odmiany alabastru, rzadziej białego (np. w Bratyszowie k. Niźniowa), częściej obłoczkowato-, lub źylkowo-szarego i brunatnego z pręgami. Takie wydobywano dotychczas m. i. w Brzo-zdowcach k. Zydaczowa, w Kołokolinie k. Bukaczowiec, w Za-darowie k. Buczacza, w Toutrach i Czarnym Potoku k. Zastawny.

Alabaster jest materyałem rzeźbiarskim, mianowicie dla wyrobu mniejszych statuetek, tudzież ornamentów sprzętowych (osobliwie podstaw i waz) i architektonicznych (n. p. pilastrów, konsoli, balustrad, gzymsów).

Użycie gipsu jako materyału budowlanego na zewnątrz jest (z powodu rozpuszczalności w wodzie) w ogóle unikane. Wielkie masy gipsu użyte są do wyrobu gipsu palonego (służącego do odlewów i jako zaprawa), tudzież jako nawóz rolny.

Gatunki skał: 5—13 są złożone albo wyłącznie albo przeważnie z kalcytu i mogą być objęte nazwą : wapieni.

T. grubo—miałko-ziarnista, czasem, w skutek równoległego ułożenia dodatkowej miki, wytwarza się łupkowatość. Wytrz. mech. 500—1000 kg. C. g. blisko 2*7.

5. Wapień ziarnisty. Obok kalcytu występują; w nim czasem jako składniki dodatkowe: dolomit, miki, talk (łusko-waty). Częstsze przymieszki: grafit, piryt. Wrostki występują miejscami bardzo rozmaite, mianowicie: granat, kwarc, amfi-boi, augit.

Obok często zdarzającej się barwy białej okazują się czasem barwy szare w różnych odcieniach, często w pasach i smugach. Bardzo rzadki czarny „lukullan“.

Wyst prawie wyłącznie warstwowe, najczęściej w nie-grubych pokładach, nawet płyto wato ; ale przecież miejscami dosięgają pokłady parę a nawet kilka metrów grubości.

Wiek przeważnie archajski, rzadziej paleozoiczny, wyjątkowo mezozoiczny.

Z występowań w Europie najważniejsze są następujące. W Toskanie koło Serawezzy, w Carrara i Massa. Znajdują się tu grubsze pokłady wapienia przeważnie drobno ziarnistego, albo zupełnie białego i przytem także chemicznie bardzo czystego (n. p. z 99'24⁰/o węglanu wapniu, 028°/₀ węglanu magnu, 0-25% węglanu żelaza) albo szarawe, ze smugami i żyłkami. (Eksport roczny z tej okolicy wynosi około 50.000 q).

W licznych miejscach występuje dalej wapień ziarnisty w całym ciągu Alp centralnych ( m. i k. Ornavasso w Pie-'monde, w Laas nad Adygą powyżej Meranu w Tyrolu, k. Pörtschach w Karyntyi).

Bardzo ważne w starożytności wyst. w Grecyi : w gór. Pen-telikon (Attyka), Hymetos (Tessalia) i na paru wyspach, tudzież w Kappadocyi (Natolii).

W Pirenejach francuskich k. St. Beat (Dep. Haute Garonne).

W Sudetach szląskich wielka eksploatacya szarego gruboziarnistego wapienia k. Grosskunzendorf i Setzdorf (na płd. od Nissy). W paru miejscach wśród Karpat siedmiogrodzkich.

Użycie : a) Przedewszystkiem biały i drobno ziarnisty wapień (jakiego w najlepszej jakości dostarcza Carrara), ale pod-rzęduiej także szarawy i gruboziarnisty stanowi doskonały ma-teryał rzeźbiarski i jako taki nazywa się marmurem") rzeźbiarskim lub posągowym.

*) z greckiego marmarein, lśnić się.

b)    Jest on również cenionym materyałem dla architektury ozdobnej i pomnikowej.

c)    Jak przedewszystkiem pośledniejsze odmiany „marmuru“ z Carrara, wapień ziarnisty bywa używany bardzo powszechnie na płyty do stołów i innych sprzętów.

Cipollin'*) stanowi odmianę bardzo miałko ziarnistą z przymieszką łuseczek chlorytu, miki i talku, rozmieszczonych falisto, skąd na białem tle skały powstają smugi i pręgi blado zielo-nawe. Wapienie tego rodzaju, bardzo cenione jako skromnie barwny „marmur ozdobny“, tj. wapniowy materyał dla architektury ozdobnej, działający głównie swą barwą, wydobywają obecnie tylko w m. Saillon przy górnym Rodanie w Alpach szwajcarskich. W starożytności wydobywano go także na wyspie greckiej Eubea (Negroponte).

(». Wapień zbity, często wprost nazwą „wapień“ oznaczany. Zawiera obok kalcytu często różne przymieszki, mianowicie następujące :

Dolomit, we większej ilości, do kilkunastu procentów, w odm. „dolomitycznej“. Ił (kaolin), w ilości paru procentów w odm. „marglowatej“. Hematyt. Limonit. Kwarc. Opal. Ciała bitumiczne i żywiczne; gdy te występują w ilościach znaczniejszych (paru procentów) powodują dodatek w nazwie: „bitumiczny“.

Najczęstszymi wrostkami są : żyłki kalcytu jawnie krystalicznego, skorupy kalcytowe, buły krzemienia.

T. zbita. Czasem pozorne zbliżenie do jawno krystalicznej t. wapienia ziarnistego przez to, że w masie skały zbitej okazują się mniej lub więcej liczne ale zawsze odosobnione ziarneczka wprost dostrzegalne (zatem właściwie należałoby mówić w tym razie o t. porfirowej). Czasem znowu część mikrolitów składających skałę ma tylko bardzo małą spójność z resztą i wtedy zbita t. okazuje się nieco (ale w ogóle w małym stopniu) pył-kowatą. Najczęściej ma to miejsce u odm. marglowatych.

Wtedy również twardość zniża się pod stopień 3-ei; przeciwnie w skutek przymieszki kwarcu i opalu znacznie się podnosi. Wytrz. mech. waha się między 500 a 1200 kg, najczęściej jednakowoż trzyma się około 800 Jcg. C. g. najczęściej (przy braku dziurowatości) blisko 2-7.

*) z włoskiego: cipolla, cebula.

Barwy: obok białej często inne różne (wskutek wymienionych różnorodnych, w różnych ilościach występujących przymieszek). I tak: jasno szare, ciemno szare, czarne, żółtawe, żółte, brunatnawe, czerwone Często różnobarwnośó, pstrość (w plamkach, smugach, obłoczkach, żyłkach i t. p.) Nie rzadko zdarzają się wap. zbite chem. bardzo czyste, wyżej 99°/₀ węglanu wapniu zawierające. U innych przymieszki zniżają ilość tegoż mniej lub więcej, czasem nawet o kilkadziesiąt procentów.

Wyst. jako utwory paleozoiczne a jeszcze więcej mezozo-iczne, rzadko zaś trzeciorzędne, na bardzo licznych i wielkich obszarach i to w pokładach, rzadziej pojedynczych niż w układach tychże, nieraz zwyź tysiąca metrów grubych. Znaczne pasma gór są przeważnie, czasem nawet prawie wyłącznie z wap. zbitych złożone.

W Europie środkowej takimi obszarami są przedewszyst-kiem „Alpy wapniowe“ północne (w Bawaryi, Tyrolu płnc., Styryi i W. Ks. Austryi) i południowe (we Włoszech, Tyrolu płd. i Istryi) tudzież ich przedłużenia w Bośnii, Hercogowinie i Albanii. W Galicyi zajmują wap. zbite przedewszystkiem znaczny obszar zachodniej części W. Ks. Krakowskiego, który to obszar wapniowy przedłuża się na płnc. przez Król. Polskie aż do Wielunia. Dalej zajmują one w Tatrach szeroki pas u półn. strony tychże; tworzą prawie wyłącznie Pioniny i części sąsiednich skałek. Wchodzą one w znacznej mierze w skład Podola, najobficiej w okolicy Niżniowa, i Toutrów. W Karpatach właściwych prawie tylko na zachodzie, mianowicie w okolicy Żywca, znajdują się nieco znaczniejsze partye.

Użycie: Wapienie zbite o żywych barwach i przyjmujące politurę służą jako „marmury ozdobne“ lub „kolorowe“, tj. jako materyał budowlany oddziaływający estetycznie swą barwą, wzgl. połyskiem. Barwy tych marmurów są bardzo rozmaite, najczęściej czerwone, żółte, szare, czarne w różnych odcieniach i albo jednostajne albo rozmaicie pstre. Niektóre znalazły ogólne upodobanie i stanowią, po części pod szczególnemi nazwami, ważny artykuł światowego handlu, inne chociaż w mniejszym okręgu ich występowania są obficie używane. I tak bardzo rozpowszechnione są m. i. czerwone marmury pochodzące z m. S. Ambrogio k. Werony („rosso di Verona“) i Adneth k. Salzburga, w Węgrzech ogólnie używany jest pochodzący z Piszke k. Ostryhomia. Żółtego produkują obecnie skąpo k. Sieny i w Mori k. Trydentu; do starożytnego Rzymu sprowadzano znaczne ilości bardzo pięknego „giallo antico“ z Humidii (obec. Algerya-Tunis). Rzadkie jednostajnie czarne („noir fin“) i daleko obfitsze czarne z grubemi białemi żyłkami („St. Anne“) występują w paru miejscowościach Belgii (w prow. Namur i Henne-gau). Czarny żółto żyłkowany „portor“ pochodzi z m. Porto venere k. Genuy. Piękne plamiste, czerwony „griotte“ i zielonko waty, „campan vert“, wydobywają w Pirenejach francuskich.

W "W. Ks. Krakowskiem występują na obszarze wsi Dębnik k. Krzeszowic szaro-czarne wapienie, których używano obficie osobliwie przy dawniejszych budowach świątyń nie tylko w Krakowie ale i po za granicami kraju jako czarny marmur, a które też niezawodnie i w przyszłości napowrót szersze użycie znajdą. W górach kieleckich k. Chęcin również dobywają marmurów przeważnie szarych i czerwonawych.

Jako cios wap. zbity rzadko jest używany, tak z przyczyny znaczniejszego ciężaru gatunkowego (zwyczajnych odmian pełnych), jak też z powodu szczelin, które w grubszych pokładach często występują i nie tylko obrobienie utrudniają, ale co więcej wytrz. mech. niszczą.

Cienko warstwowe nadają się często na schody, czasem nawet na płyty posadzkowe. Wyśmienite takie płyty wydobywają mianowicie z pośród wyższo jurajskiego układu warstw obszaru górskiego zwanego Frankońskim Jura w Bawaryi płnc., które to płyty pod nazwą „kehlheimskie“ (od m. Kehlheim), osobliwie w dawniejszych czasach rozchodziły się daleko.

Pośród tegoż samego układu warstw, osobliwie w pobliżu m. Solenhof en, niektóre z pośród płyt wapniowych posiadają na znaczniejszą szerokość nadzwyczajną jednostajność w swej zup. zbitej teksturze, nieprzerwaną żadnymi wrostkami lub szczelinami, posiadają przy tern niejaką wsiąkliwość dla pewnego rodzaju farb, tak że użyte mogą być do litografii, która też na tym materyale stworzoną została. Aczkolwiek i z innych miejscowości płyty wapniowe do tegoż samego celu użyte zostały, to przecież dotąd solenkofeńskie płyty litograficzne górują jakością, wielkością i wytrzymałością nad wszystkiemi innemi. Obok nich pewne znaczenie posiadają prawie tylko wapienie litograficzne wyst. w Prowancyi koło Aix i Cirin.

Wapień zbity, dostatecznie czysty już z powodu nieporównanie największego rozpowszechnienia między wapieniami, jest głównym materyałem dla wyrobu (wypalania) wapna murarskiego (tłustego). Znacznie marglow. daje „wapno hydrauliczne“. Czysty (lub ilościowo jednostajnie marglowaty) stanowi częściowy materyał do wyrobu cementów. Czyste odmiany mają także zastosowanie w hutnictwie żelaza (jako topnicza przydawka) i w cukrownictwie.

7. Kreda jest wapieniem o teksturze pyłkowatej. Półpył-kowe „wapienie kredowate“ tworzą przejście do wapieni zbitych. Część pyłków stanowią wapniowe zwierzęce skorupki mikroskopowe, względnie ułamki takowych. Miejscami przymieszany jest ił. Jako wrostki występują grubsze okruchy skorup wapniowych. Nareszcie bardzo często zawarte są w kredzie buły krzemienia dochodzące czasem aż do paru decymetrów w średnicy. Białość zupełna albo szarawa.

Tworzy jeden z utworów f. kredowej (turonu i senonu) i występuje w kilkunastu płatach pośród obszaru płnc. części Europy środkowej. M. i. na przeciwległych sobie brzegach Anglii i Francyi przy Dover względnie Calais, w okolicy Paryża, na wyspie Rugii. Bardzo rozpowszechniona na Wołyniu, Pobużu (n. p. w okolicy Oleska), wschód, części Podola galic. (n. p. k. Brzeżan, k. Wertełki na płnc. od Tarnopola), w Rosyi płd. (m. i. koło Biłhorodu na płc. od Charkowa. Używaną jest kreda naprzód po części wprost do bielenia lub jako podkład innych farb; dalej daje (po usunięciu grubszych twardych przymieszek za pomocą odpławiania) kredkę do pisania.

Kreda łąkowa (stawowa), zawierająca często, obok chwiejnych ilości różnych przymieszek, wrosłe skorupki słodkowodnych mięczaków, rzadko kiedy zupełnie jest pyłkowatą, przeciwnie nieraz zbliża się do wap. zbitych i wtedy też wprost wapieniem łąkowym nazywaną bywa.

Występuje jako jeden z utworów teraźniejszości, płytko pod darnią lub torfem najczęściej w cienkich i mało rozciągłych warstewkach, w okolicach nizinnych, moczarowych jak np. pośród przybałtyckiej niziny polsko-niemieckiej.

Z powodu, że jest zwykle kruchą i nieraz zawiera nieco azotu i fosforu, służy miejscami jako nawóz, do „marglowania“ roli.

8. Wapień oolityczny*) wyróżnia się teksturą, kuleczko watą zwykle o drobnych, próżnych kuleczkach, dlatego też c. g. znacznie niżej 2 Wytrz. mech. słaba.

Tego rodzaju wapienie występują przedewszystkiem w Lotaryngii w grubych pokładach (pośród utworów średnio jurajskich) i cenione są jako cios lekki (c. g. około P8) i łatwo dający się rzeźbić a jeszcze dostatecznie wytrzymały (ok. 150 kg) i rozchodzi się przeważnie pod nazwą „Savoniére“ na wielkie odległości. (Użyty został obficie do ornamentyki architektury nie tylko przy tumie kolońskim, ale także przy ratuszu wiedeńskim). Podobne materyały występują k. Caen we Francyi zach. i k. Arco w Tyrolu płd. Nieco odmienne wap. oolityczne występują rozlegle w Rossyi płdn. przy Czarnem morzu tudzież w przedgórzu karpackiem na Bukowinie.

9.    Martwica wapniowa zawiera często przymieszki limonitu i ciał humusowych tudzież wrostki skorup ślimaków lądowych. Tek. zbita — półpyłkowa a przy tern bardzo silnie dziuro wata, gąbczasta. Często dziury swą formą uwydatniają próżnie pozostałe po zawartych przedtem częściach roślinnych (gałązkach, liściach, i t. p.) Wytrz. słaba, rzadziej średnia. Nadzwyczajna lekkość. Barwy: szare, brunatne.

Występuje w formie słojów, zwykle nie wielkich, około stumetrowych rozmiarów, wypełniając wklęsłości naziomu lub przyczepiona na stokach. Jest nie rzadką pośród obszarów górskich lub wyżyn, w skład których wchodzą skały wapniowe lub wapienne. Również w Galicyi nie rzadko się znajduje, w znaczniejszych masach m. i. w dolinach na płnc. od Krzeszowic w W. Ks. Krakowskiem, k. Radziechowa w Karpatach zachodnich, k. Zaleszczyk na Podolu.

Użycie: przy wystarczającej wytrzymałości jako cios lekki, zresztą dla budowy sztucznych grot.

10.    Trawertyn**) jakkolwiek w przejściowych odmianach bardzo zbliżony do martwicy wapniowej i powstał w sposób prawie jednakowy, przecież ściśle petrograficznie znacznie się różni. Przedewszystkiem jest zwykle czystym wapieniem.

*) z greckiego: oon, jajko; litlios, kamień.

**

) z łacińskiego: tiburtinus.

Tekstura więcej miałko ziarnista niż zbita, dziurowatość znacznie mniejsza niż u martwicy wapń. miejscami nawet zupełnie ustępuje, ale próżnie, zwykle w równoległem rozłożeniu i tu najczęściej okazują się jako powstałe z zawartości roślinnych. Wytrzymałość mech. znaczniejsza, 200—400 leg. C. g około 2. Białość. Występowanie w porównaniu do innych skał także tylko ograniczone i kupiaste, ale przecież nieraz więcej niż kilometrowe. Przy tern uwydatnia się pośród tych mas wyraźna war-stwowość. Wiek czwartorzędny.

Najwięcej znane wyst. w Tivoli k. Rzymu. Jako cios lekki i łatwo obrabialny materyał ten (o wytrzym. 300 leg) używany był od dawnych czasów bardzo obficie dla budowli w Rzymie (m. i. Colosseum). Podobnie występujący w Almas nad Dunajem k. Ostryhomiu jest jednym z głównych ciosowych materyałów budowlanych Budapesztu. Mniejsze masy trawertynu występują k. Popradu i Druźbaków (Rauschenbach) na Spiżu.

11. Wapień skorupiasty (naciekowy). Zawiera miejscami przymieszki limonitu i różnorodne wrostki. Tekstura włóknisto-skorupowa; najczęściej liczne cieńsze skorupy płasko faliste, zrosłe ze sobą. Często każda z nich wykazuje różnice w kolorze, wzgl. odcieniu kolorów: białego, czerwonego, zielonego, tudzież w przeświecaniu. Stąd powstaje na przekroju mniej lub więcej wybitna różnobarwność wstęgowa.

Wyst. rzadko i tylko w małych rozmiarach (tak że raczej do złoży mineralnych niż do skał zaliczyć by należało jego masy) w formach zup. nieregularnych, wypełniających wklęsłości.

Ważniejsze wyst.: w Egipcie płc. (k. Beni-Souef i Siout), w Algieryi k. Tlemcenu, w Meksyku (k. Pedrara i N. Pedrara). Rznięty i polerowany obszernie użyty pod nazwą „marmuru onyksowego“ jako materyał dla sprzętów ornamentalnych i wstaw-kowych ozdób architektonicznych.

Biało-róźowy materyał użyty obficie przy czarnym marmurze w świątyniach krakowskich pochodzi z Czerny k. Krzeszowic.

(Część wapieni skorupiastych złożona jest prawdopodobnie nie z kalcytu lecz z aragonitu. Pewnie rzecz się tak ma co do materyału wyst. w Karlsbadzie, który zrosły jest z jajeczkowa-tym, „grochowcowym“ aragonitem).

12. Wapień marglowy. Nieodgraniczany ściśle od wap. marglowatego zawiera znaczniejszą przymieszkę iłu, 10%—30% a nawet więcej. Oprócz tego występują czasem prawie wszystkie przymieszki natrafiane u wapieni zbitych. T. zbita — półpyłkowa. Wytrz. mech średnia lub słaba. C. g. około 2'5. Barwa zwykle ciemno-szara. Wyst. warstwowe wr różnych formacyach. Rzadko w jednostajnym składzie mineralogicznym i chemicznym na większą rozległość i w przyległych pokładach.

Przy odpowiednim stosunku iłu do węglanu wapniowego (najczęściej około 20:80) i nieobecności innych przymieszek w szkodliwej ilości, wapienie marglowe stanowią (same dla siebie) materyał dla wyrobu cementów. Tego rodzaju wyst. znane są m. i. koło Kufsteinu (Tyrol), Cieplic (Czechy) i Opola (Oppeln, Szląsk pruski).

W niektórych miejscowościach występuje wapień marglowy w odpowiedniej do wyrobu cementów jakości tylko jako większe buły wrosłe pośród innych skał. W razie, gdy licznie występują, zostają zużytkowane.

13. Wapień asfaltowy. Zawiera przymieszkę bitumiczno-źywiczną, najzwyklej 8% —15%, albo jednostajnie rozmieszczoną albo przeważnie w drobnych próżniach zawartą. Teks. drobnoziarnista — zbita. Barwa ciemno-brunatna — brunatno-czarna. Przymieszki wprost się uwydatniają także swą wonią.

"Wyst. tylko w kilku miejscowościach w pokładach znaczniejszych; w Europie mianowicie: w Val Travers w Szwaj-caryi płc. zach., k. Lobsanu i Pechelbrunu w Alzacyi, k. Seyssel we Francyi płd. wsch. Wyst. w Limmer k. Hannoweru z 8 8% bitumu zawiera 27% węglanu magnowego, tak, że raczej do dolomitów aniżeli do wapieni zaliczyć by go należało.

14. Dolomit. Zawiera przedewszystkiem obok min. dolomitu często przymieszkę kalcytu, skąd powstają odmiany przejściowe do wapieni dolomitycznych. Dalej występują w nim miejscowo prawie wszystkie te różne przymieszki, które znajdują się w wapieniach, mianowicie: ił, kwarc, limonit, ciała bitumiczne. I wrostki mniej więcej te same co u wapieni. Tekstura : grubo — drobno-ziarnista, zbita; przy tern częściej dziurowata. Wytrz. mech. czasami bardzo znaczna, dosięga 1500 Jcg. C. g. około 2’9 (naturalnie, gdy nie ma dziurowatości). Barwy: biała, szara, osobl. często źółtawo-szara, także ciemne, do czarnej zbliżone.

Wyst. w pokładach zazwyczaj zespolonych z pokładami wapienia ziarnistego lub zbitego, ale także samodzielnie ; w ogóle jednak znacznie rzadziej i w mniej potężnych masach. Znaczne masy ziarnistego białego dolomitu wyst. w płc. Norwegii (Nordland) , gdzie niegdzie pośród Alp centralnych, na greckiej wyspie Paros. Zbite dolomity są rozpowszechnione (obok wapieni zbitych) w Alpach płd. Tyrolu. Znaczne pokłady w W. Ks. Krakowskiem k. Chrzanowa i w Tatrach wapniowych.

Ziarniste białe służą jako marmur rzeźbiarski (n. p. sławne są wyroby greckie z paryjskiego dolomitu-marmuru). Osobliwie dziuro waty nie rzadko używany jest jako cios. Czysty służy także jako przy dawka hutnicza.

„Lewantyński“ kamień szlifierski jest dolomitem z małą przymieszką krzemową.

Klasa III.: źelazowce.

15. Syderyt. Zawiera często pierwotne wrostki: kwarcu, pirytu, chalkopirytu, hematytu i wtórne przerośnięcia i obsko-rupienia limonitem.

T. wielko—miałko-ziarnista. Wskutek częściowego lub prz}^-najmniej rozpoczynającego się przeistoczenia w limonit występuje często barwa brunatna.

Wyst. w pokładach — prze w. paleozoicznych — czasem potężnych i licznych, tworzących na powierzchni znaczne pagóry ; także w żyłach. Na Węgrzech płc. w obszarze spisko-gemerskim, mian. koło Dobszyny, Gelnicy, Słowinki, Krompachu, Zakarowiec, Bindtu. W Alpach styryjskich i karyntskich (pośród utworów sylurskich) mian. w górze Erzberg koło m. Eisenerz (około 150 m gruby system pokładów, zawierający zwyż miliarda q sy-derytu o średniej zawartości około 86°/₀ węglanu żelaza, 5°/0 węglanu magnu, O’ô⁰^ węglanu wapniu, 3°/₀ tlenków manganowych i 9 °/₀ kwarcu). Koło Müsen w westfalskiej prowincyi Prus (Dewon). We wsch. Zjed. Stanach Ameryki płc.

Bardzo ważna ruda żelaza. Produkcya w Erzbergu styryjskim wynosi zwyż 5 milionów q ; eksport ze Spiżu (do hut szląskich) zwyż miliona q rocznie.

lß. Syderyt iłowy. Zawiera obok syderytu ił najzwyklej w ilości 20°/₀ — 30°/₀. Częstą przymieszkę stanowi miałki piasek kwarcowy. Zwykłe obskorupienia lub przerośnięcia limonitem; wrosłe żyłki kalcytu.

T. zbita—półpyłkowa. C. g. 3— 3 5. Barwy: popielate, żółtawe lub brunatno szare. Występuje w formacyacb od węglowej do trzeciorzędnej, zwykle w warstwach cienkich, ale często blisko się powtarzających. Czasem jego warstwy przynajmniej miejscami złożone są z podłuźnie-okrągłych buł i rozdzielają się w takowe („sfero syderyt“).

Wyst. bogato m. i. w Niemczech zach. przy rzece Saar obok pokładów czarnowęgla, w Niemczech płc. przy pokładach rudowęgla. W Król. Polskiem w gub. piotrkowskiej osobl. w okolicy Częstochowy (Dogger) i wzdłuż płc. wsch. brzegu gór Kieleckich mianow. koło Ostrowca (Kajper). Z pośród prawie całego pasu Karpat, osobliwie zachodnich znane są liczne występowania syderytu iłowego (w okolicy Frysztatu, Cieszyna, Żywca, Suchej, Mizunia, Nadworny, Kimpolungu).

Użycie: jako ruda żelaza, gdy zawartość tegoż nie schodzi niżej 25°/o

W syderytach iłowych, występujących w towarzystwie czarnowęgla, osobliwie w Anglii, Westfalii i Szląsku prusk. często okazuje się (po części w zastępstwie iłu) znaczna przymieszka węglowa (do Sh°l₀)\ skąd odróżnienie odmiany: syderytu węglowego, zawsze czarnego.

17. Żelaziak brunatny. Złożony przeważnie z limonitu, ale także z innych pokrewnych wodników żelazowych, do których przyłączają się czasem tlenki manganowe. Jako dalsze przymieszki wyst. ił, ziarneczka kwarcu, opal. Częstsze wrostki tworzą: syderyt, kalcyt, kwarc, piryt, hematyt. Wskutek wspólnych przerośnięć wytwarzają się czasem odmiany przejściowe do syderytu wzgl. syderytu iłowego.

T. włóknista, drobno-kuleczkowata (oolityczna), najczęściej zbita lub zbito-pyłkowa a przy tern mniej lub więcej dziurowata.

Zupełnie pyłkowy, zwykle silnie zanieczyszczony, tworzy o krę (żółtą).

Barwy ciemnobrunatne — źółto-brunatne.

Nadzwyczaj wielką rozciągłość posiadają (średnio-jurajskie) pokłady brunatnego żelaziaku oolitycznego (z 3O°/₀—50°/₀, średnio 36°/₀ żelaza) w Lotaryngii luksemburskiej , niemieckiej i francuskiej. (Ilość rudy tego obszaru oceniają na zwyż 40 miliardów q). Bardzo znaczne masy wyst. w Uralu środkowym i południowym, dalej pośród gór apalachijskich Amerjdd płc.

Formy wyst. bardzo różnorodne : warstwy, słoje i żyły, we wszelkich grupach formacyi. Znaczne masy zespolone ze syde-rytem (z którego niewątpliwie powstały) wyst. m. i. w Alpach karyntyjskich, mian. koło Hüttenberg i na Węgrzech płc. w komit. gemerskim (n. p. w górze Zeleznik). Potężna góra lina onitu z podrzędnym syderytem wyst. koło Gyalar w Siedmiogrodzie.

Mniejsze masy wyst. w licznych miejscowościach obszaru szląsko polskiego (pośród f. śred. triasowej, wapienia muszlo-wego) i płd. części Król. Polskiego (przew. we f. śr. jurajskiej).

Na dnie kilku płytkich jezior środkowej Szwecyi i Finlan-dyi tudzież w pobliżu tychże wyst. średnio około metra grube pokłady okry.

Zelaziak brunatny jest osobliwie z powodu swego wielkiego rozprzestrzenienia bardzo ważną rudą żelaza. Ze samych pokładów w Lotaryngii produkuje się rocznie około 50 milionów ą rudy. Czystsze okry służą jako farba.

Odmiana: Zelaziak darniowy, okazująca często bardzo dużo zawartości iłu i piasku ma t. grubo-kuleczkowatą, przy tern dziurowatą. Analizy chemiczne wykazują prawie zawsze obecność kwasu fosforowego aż do 11 °/₀, tudzież nieco krzemionki, złączonych chemicznie z żelazem.

Występuje bezpośrednio pod darnią (stąd nazwa!) lub torfem w nizinach moczarowych, w płatach bardzo różnych rozmiarów, łączących się w niektórych okolicach w potężne pokłady o grubości kilku metrów.

W ten sposób wyst. przedewszystkiem w polsko-litewskiej nizinie przy Wiśle i Niemnie (n. p. w okręgu Augustowskim), tudzież w nizinie północno-niemieckiej. W Galicyi osobliwie w nizinie przylegającej do Wisły i Sanu, dalej w dolinie Dniestru (n. p. koło Żydaczowa) i pośród Pobuża.

Użyty tylko w bardzo małej ilości jako dodatek przy hutnictwie żelaza, lub, w braku innych, jako materyał budowlany.

Występuje najczęściej warstwowo i to odmiany krystaliczne przeważnie w archajskich, inne w paleozoicznych, rzadko w młodszych formacyach. W Europie wyst. bardzo znaczne masy na Elbie, w płnc. Szwecyi, w Rosyi płd. w gub. Chersońskiej koło m. Krzywy Róg (system pokładów hematytu w towarzystwie magnetytu i limonitu dosięga tu 30 m grubości). W Czechach na zachód od Pragi występują w f. sylurskiej znaczne pokłady hematytu łupkowato-oolitycznego. "Wielkie masy znajdują się koło Bilbao w płnc. Hiszpanii. Nadzwyczaj potężne pokłady wyst. w Ameryce płnc. obok jeziora G-órnego (Superior L.).

18. Hematyt (Źelaziak czerwony).

Zawiera w niektórych odmianach przymieszki kwarcu, magnetytu (obu dużo w odm. itabiryt), dalej iłu i opalu. Kwarc tworzy także większe wrostki. T. blaszkowata, włóknista, drobno-kuleczkowata (oolityczna), zbita, półpyłkowa; często łupkowatość, mian. u odmian blaszko w atych. Barwa : czarna przy połysku metalicznym (w t. krystal-blaszkowatej), albo szaro-wiśniowa—czerwona przy ustępującym połysku (w t. skrytokry-stalicznej).

Jest bardzo ważną rudą żelaza.

Itabirytu większe masy wyst. w Brazylii (m. i. koło Ita-bira) i w płnc. Norwegii (Nordland).

19. Magnetyt. Zawiera czasem przymieszki i wrostki kwarcu, granatu, amfibolu, chlorytu, pirytu, apatytu, i i. T. ziarnista, zbita. Wyst. w pokładach, zwykle mało rozciągłych ale czasem o znacznej grubości i w słojach, pośród f. archaicznych. Bardzo wielkie masy znajdują się w Skandynawii, mian. koło Arendal w płd. Norwegii, w Dannemora i G-rängesberget w środkowej a w górze Grellivara w płnc. Szwecyi. (Tu główna partya magnetytu włącznie z podrzędnym hematytem ma 4 5 km długości przy grubości 60—75 m.). Znaczne masy występują dalej w Fin-landyi (Knolajarvi), bardzo znaczne w Uralu środkowym (góry Blagodatj koło Kuszwińska i Wysokaja koło Niż. Tagilu w gub. Permskiej) i południowym (koło Magnitnaja w gub. Orenbur-skiej). We wielkich ilościach wyst. także w Ameryce płnc. osobliwie w stanie New-York i przyległych obszarach.

Bardzo ważna ruda żelaza, osobliwie ceniona dla swej czystości (wzgl. braku takich przymieszek i wrostków, które się nie>

dają z łatwością usunąć). Wywóz szwedzkiego magnetytu odbywa się aż do hut Szląska i Morawii.

Klasa IV.: krzemowe.

20. Kwarcyt, łupek kwarcytowy.

Składnikiem istotnym jest kwarc. Obok tego wyst. jako przymieszki lub wrostki : miki (osobl. muskowit), hematyt, grafit, piryt. T. grubo — miałko-ziarnista, łupkowa w łupku kwarcy-towym wskutek równoległego ułożenia przymieszek, mian. miki.

Wytrz. mech. u kwarcytów (nie popękanych) jest nadzwyczaj wielka. Obok białej i szarawej okazują się barwy czarne i czerwonawe. Wyst. warstwowe, rzadziej żyłowe w f. archaicznych i paleozoiczoych ; w Czeskim i Bawarskim Lesie, w Saksonii, Alpach centralnych, Uralu, na Bukowinie k. Pożoryty.

Czysty kwarcyt używany bywa do wyrobu szkła, łupek kwarcytowy na płyty hutnicze.

Przy bardzo znacznej przymieszce hematytu blaszkowatego powstaje odmiana przejściowa: łupek h e maty t o w o-k w a r-c o w y, bardzo zbliżony do itabirytu.

21. Łupek krzemowy. Złożony jest z kwarcu; często zawiera różne przymieszki, mian. ił, kalcyt, grafit, ciała bitumiczne, hematyt, limonit, piroluzyt i inne tlenki manganowe, chloryt, miki ; częste są również przerośnięcia mian. żyłkami kwarcu. T. zbita, zwykle do pewnego stopnia łupkowa. Twardość osobl. wskutek przymieszek iłu zniża się czasem znacznie. Barwy ciemno-

szare, czarne, czerwonawo-

Wyst. najczęstsze we f. paleozoicznych w cieńszych, zwykle wielokrotnie popękanych pokładach. N. p. w saskiem Erzgebirge, w g. Fichtel i Harz. Niektóre rzadkie odmiany dostarczają twardych kamieni do ostrzenia i kamieni „probierczych“ (lidyt).

lub żółtawo brunatne, zielonawe.

22. Skała rogowcowa. Zawiera często jako wrostki : skorupy ślimaków (słodkowodnych) i ziarna kalcytu. Jest prawie zawsze mniej lub więcej dziurowatą a stąd silnie chropowatą.

w m.

Wyst. w słojach o małych rozmiarach lub tylko w gniazdach pośród młodszych formacyi. Na Węgrzech w okolicy Szemnic i Telkibanya. W dalszej okolicy Paryża (n. p.

La Fertć sous Jouarre) jako odosobnione gniazda pośród margli.

Petrografia.

W Żdżaracn (Tatry płc. wsch.) pośród wapieni. Użycie na kamienie młyńskie

23.    Łupek opalowy, menilitowy. Przy opalu występują często przymieszki bitumiczne i iłowe, czasem także przymieszka kwarcu skrytokrystalicznego, a stąd zbliżanie się do łupku krzemowego. Nie rzadko zawarte są resztki szkieletów i łusek rybich.

T. często łupkowa, wskutek równoległego rozmieszczenia przymieszek. Iłowe przymieszki zniżają czasem znacznie twardość i zacierają zwyczajny wygląd opalowy, niweczą mian. połysk. Barwy najzwyklej jasno- lub ciemno-brunatne a także czarne.

Wyst. w warstwach, zwyczajnie cienkich, przeważnie tylko pośród niższo-trzeciorzędnych utworów Karpat, prawie w całej ich rozciągłości mian. przy ich brzegu północnym, n. p. koło Bystrzyc na Morawii, Kuńczyc na Szląsku, koło "Wadowic, Dynowa, Nadworny i Delatyna w Galicyi.

(Geologicznie oznaczają jako łupki lub warstwy menilitowe także innego rodzaju łupkowe skały karpackie, zawierające wtrącone warstwy menilitowe).

24.    Martwica krzemionkowa. Składa się z opalu w t zbitej, półpyłkowej a przy tern dziurowatej nawet gąbczastej. Wyst. przy niektórych gorących źródłach wytryskowych, przedewszyst-kiem na Islandyi (Geiser) i przy górn. Yellowstone w Am. płc.

Klasa V.: krzemianowe łupkowe (warstwowe).

25.    Łupek amfibolowy, amfibolit. Obok istotnego składnika, amfibolu okazują się jako przymieszki lub częste wrostki : kwarc, skalenie, granat, epidot, piryt i i. T. zwykle pręcikowata — włóknista i przytem wyraźnie łupkowa. W amfibolicie jednak łupkowatośó mniej lub więcej zatraca się. Barwa : zielona — zielonawo-czarna.

Wysr. w pokładach częściej niegrubych i odosobnionych pośród f. archajskich. W Europie: w licznych miejscowościach pośród Alp centralnych (najznaczniejsze między Jvrea a Como w Piemoncie); w Czeskim Lesie; w Skandynawii.

26.    Łupek talkowy. Obok talku wyst. dodatkowo lub jako wrostki: chloryt, miki, kwarc, skalenie, amfibol, magnezyt, magnetyt, piryt. T. blaszkowata albo zbita, przytem zwykle wyraźnie łupkowa. Obok bezbarwnych występują odmiany szare i zielonawe.

Bukowinie. Użycie: jako materyał ogniotrwały

na

Wyst. warstwowo, podrzędnie pośród utworów archaicznych. W Europie: w całym ciągu Alp pośród ich pasu centralnego (n. p. Mt. Blanc, Mte. Rosa, Wyż. Engadin, Zillerthal) ; w gór. Fichtel m. i. koło Wunsiedel; w Uralu płc. zacząwszy od Ta-gilu ; w Uralu płd. koło Złatousta ; mniejszo partye w okolicy Kirlibaby

a w kształcie proszku jako smarowidło mineralne i do wyrobu „kredkia bardzo gładkiej.

G a rn ko wiec jest odmianą bez t. łupkowej, zwyczajnie z dodatkowym chlorytem. Wyst. w znaczniejszych masach koło Chiavenna (Alpy włoskie), w Gudbrandsdal i przy Trondhjem w Norwegii i koło Bostonu w Massachusetts. Wyrabiają z niego naczynia ogniotrwałe.

27. Łupek elłlorytowy. Zawiera obok chlorytu dodatkowo : miki, talk, kwarc, magnetyt, granat, skalenie, epidot. Jako miejscowe wrostki wyst. osobliwie piryt i chalkopiryt, czasem w ilościach bardzo znacznych. T. blaszkowata — zbita, zawsze doskonale łupkowa. Barwa zawsze zielona

Wyst. w warstwach, prawie wyłącznie pośród utworów archaicznych, m. i. w Alpach centralnych, w Skandynawii, w Uralu, koło Poźoryty na Bukowinie.

(U reszty gatunków skał tukształtnych, z wyjątkiem gatunków 38, 48, 49, mamy co najmniej 2 składniki istotne: „skały złożone“).

28. Łupek łyszczykowy. Złożony jest z łyszczyku i kwarcu. Łyszczyk jest muskowitem lub biotytem, lub znajdują się oba razem; wyst. jako odosobnione blaszki lub w skupieniach drobniutkich łuseczek. Również kwarc oprócz w pojedyńczych ziarnach, często soczewkowatych, wyst. w skupieniach drobno-ziar-nistych w formie cienkich płytek lub gniazdek. Stosunek ilościowy tych składników istotnych bardzo chwiejny, od podrzędnego występowania łyszczyku, w którym to razie okazuje się przejście do łupków kwarcytowych, aż do zupełnego prawie zanikania kwarcu.

Jako składniki dodatkowe, naprzód zastępujące łyszczyk wyst. : chloryt, talk, hematyt (blaszkowaty), grafit. Dalej wyst. dodatkowo : granat, turmalin, amfibol, magnetyt, piryt. Wszystkie powyżej jako dodatkowe składniki wymienione minerały i wiele innych znajdują się miejscami jako wrostki.

T. zawsze doskonale łupkowa ; przy większych ziarnach kwarcu, gdy łyszczyk takowe zewsząd „oblepia“, wyst. t. fla-drowo-łupkowa. (Wskutek ułożenia kwarc uwidocznia się często tylko na przełomie poprzecznym do płaszczyzny łupko watości).

Barwy rzadziej białawe, częściej szare, ciemno-brunatne, zielonawe.

Wyst. warstwowe, w układach nieraz bardzo potężnych i rozległych, pośród f. archaicznych, rzadziej paleozoicznych.

Znaczniejsze płaty zajmuje m. i. w Alpach centralnych, w Czeskim Lesie, w Uralu, w Brazylii. Wyst. także na pograniczu Bukowiny, Siedmiogrodu i G-alicyi płd. wsch.

29. Fyllit. ²) Złożony głównie ze zbitej lub miałko-krysta-licznej, mniej lub więcej lśniącej masy jasno — ciemno-szarej — czarnej, przytem zielonawej lub wiśniowej, która to masa przy badaniu mikroskopowem okazała się złożoną skrytokrystalicznie ze składników łupku łyszczykowego, zatem z łyszczyku, najczęściej w odmianie serycytu, i kwarcu z przymieszką chlorytu, hematytu, grafitu, skalenia, granatu i i. W tej masie lśniącej wyst. jako wprost dostrzegalne (makroskopowe) składniki dodatkowe lub wrostki, obok pojedynczych większych łusek łyszczyku, przede-wszystkiem kwarc i kalcyt, w ziarnach pojedynczych lub płytkach ziarnistych. Według tego wyst. rozróżnia się fyllity : kwarcowe i wapniowe.

T. zawsze doskonale łupkowa, często przytem drobno fał-dzista. Przy wystąpieniu liczniejszych pojedynczych łuseczek łyszczyku powstają przejścia do łupku łyszczykowego.

Wyst. warstwowe, czasem bardzo znaczne, przeważnie pośród utworów paleozoicznych, m. i. w Alpach centralnych (n. p.

Niektóre —- jednostajnie zbite — fyllity służą jako łupki szlifierskie. Tak n. p. na płc. wsch. zboczu belgijskich Arden-nów wyst. koło m. Vieil Salm pośród fyllitów czerwonawo-czarnych warstewka białawego fyllitu, która przy jednostajnej zbitości (wskutek przymieszki ziarn granatów mikroskopowych, przeciętnie o średnicy O02 mm.) posiada znaczniejszą twardość i dla tego używaną bywa do wyrobu bardzo cenjonych „belgijskich“ kamieni szlifierskich.

między Insbrukiem a przesmykiem Brenner), w górach Fichtel, w saskiem Erzgebirge, w Ardennach, Pirenejach, Uralu.

Gdzieniegdzie fyllity dają doskonałe łupki dachówkowe. Tego rodzaju odmiany czerwonawo-czarne i zielonawe występują nad Mozą w Ardennach franc, mian. koło m. Fumay (pośród f. kam-bryjskiej).

30. Grnajs. *) Złożony ze skalenia, kwarcu i łyszczyku. Skaleń, przeważnie ortoklaz (włącznie z mikroklinem), podrzędnie oligoklaz, w odm. zwyczajnych, mętnych, obok białych nie rzadko czerwonawych. Łyszczyk jest muskowitem lub biotytem, lub wyst. oba wspólnie.

Zwykle przeważa skaleń; kwarc i łyszczyk czasem bardzo zanikają; wyjątkowo zachodzi tojsamo co do skalenia— w odmianach przejściowych do łupku łyszczykowego.

Jako składniki dodatkowe wyst. najczęściej : chloryt, talk, amfibol, augit, granat.

T. wielko — drobno-krystaliczna, zwykle wyraźnie łupkowa, głównie wskutek ułożenia łyszczyku ; czasem przytem fladrowa i porfirowata. Czasem atoli łupkowatość prawie zupełnie się zatraca i tego rodzaju skały nazywają się granitognajsem.

Gdy te odmiany co do spójności, wzgl. wytrzymałości mech. dorównywają granitom (patrz o tych poniżej), zwykłe odmiany okazują tylko w kierunku prostopadłym do płaszczyzny łupko-watości znaczną wytrzymałość.

Barwy pstre, w ogóle białawe, szare, czerwonawe, rzadkiej

zielonawe.

Średni skład chem. gnajsów**): krzemionki 68, glinki 15’5, tlenków żelaza 6, wapniu 2, magnu 1, potasu 4, sodu 2'5, wody 1 procentów.

*) Z górniczej saskiej nazwy : gneuss.

**) Nie uwzględniając tak tutaj jak i następnie chem. składników rzadkich i drobnostkowych.

Wyst. warstwowo w układach potężniejszych i rozeiąglej-szych niż u wszystkich innych rodzajów skał, stanowiąc główną część f. archaicznych, osobliwie laurentyjskiej. Zajmuje znaczną część Czeskiego i Bawarskiego lasu, sasko-czeskiego Erzgebirge, Sudetów, wielkie płaty pośród Alp centralnych, większą część Skandynawii z Finlandyą, Ameryki północnej i Brazylii.

W Rosyi płd. jest główną częścią składową pasu skał krzemianowych, który, aczkolwiek po części na powierzchni przykryty, nieprzerwanie się ciągnie od Owrucza i Starokonstanty-nowa na Wołyniu w kierunku płd. wsch. przeważnie między Bugiem i Dnieprem po za ten aż do Morza Azowskiego.

Podrzędniejsze masy występują także w środkowych Tatrach. Znaczna część brył erratycznych rozsianych na niżu niemiecko-polskim należy do gnajsu.

Granitognajs znajduje użycie jak granit i pod tegoż nazwą. Nie bardzo łupkowaty gnajs daje doskonałe płyty chodnikowe, progi, słupy, a w odpowiedniem położeniu także cios budowlany.

31. Grranulit. ³) (Leptynit⁴) Złożony ze skalenia i kwarcu. Skaleń jest po części potasowy (ortoklaz i mikroklin;, po części plagioklaz sodowy i przeważa nad kwarcem. Dodatkowo wyst. granat, łyszczyk (mianowicie biotyt), turmalin, augit, amfibol i i.

T. zwykle drobnoziarnista przytem łupkowa, lecz często niewyraźnie, zwłaszcza, gdy nie zawiera większej ilości łyszczyku. Zbite odmiany noszą nazwę (miejscową szwedzką) : hälleflinta, a gdy zawierają wrosło większe jednotniki skalenia i kwarcu : porfyroid. Twardość u odm. zbitych nieco wyższa od stopnia 6. Barwy jasno-, rzadziej oiemno-szare ; u pierwszych wyst. częsta czerwone kropki (ziarnka granatu !). Śr. skład chem.: krzemionki 74³5, glinki 12‘5, tlenków żelaza 3³5, wapniu 2, magnu 05, potasu 4'5, sodu 2³5 procentów.

Wyst. zwykle w pojedynczych pokładach we f. archaicznych najczęściej przy gnajsie, w który przechodzi przy zwiększonej ilości łyszczyku i grubszem ziarnie składników. Większe masy znane są w Europie z Czeskiego Lasu, z saskiego pogórza k. Chemnitz, ze Skandynawii i Finlandyi. Tu mianowicie wyst.

częściej odm. hälleflinta, która w małej ilości znajduje się także w Karpatach wschodnich przy źródłowiskach Czeremoszów.

Ta odm. służy w Chinach do wyrobu porcelany.

Klasa VI. : krzemianowe masowe (żyłowe).

. Od poprzednich krzemianowych wyróżniają się brakiem tekstury łupkowej, co właśnie oznacza się nazwą : masowe. Z jedynym wyjątkiem występują te skały albo jako żyły, albo w formach ze żyłami zespolonych : głowicach lub pokrywach. Według składników dzieli się ta klasa na dwa rzędy o bardzo nierównej ilości gatunków : a) szkliwowo-skaleniowe i b) bezskaleniowe, magnowe.

a) Szkliwowo-skaleniowe.

W skałach tego, nieporównanie liczniejszego poddziału występują jako główniejsze składniki, naprzód istotne : skalenie (wszystkie rodzaje i odmiany, aczkolwiek albit znacznie rzadziej i podrzędni ej od innych), kwarc, łyszczyki, amfibol, augit, oliwin, nefelin, leucyt, szkliwa ; jako dodatkowe : magnetyt, apatyt. Ostatnie dwa występują bardzo często, jakkolwiek przeważnie tylko mikroskopowo i zwyczajnie w ilościach bardzo małych; mianowicie ilość apatytu jest najczęściej znikająca, a przecież posiada znaczenie jako źródło obecności kwasu fosforowego w podglebiu. Co do zespolenia się, wspólnego występowania, względnie wyłączania się wzajemnego wymienionych składników uwydatniają się przedewszystkiem następujące prawidłowości (nie bez znacznych wyjątków) : a) Kwarc łączy się ze skaleniami silnie krzemowymi (ortoklazem, oligoklazem) i szkliwem silnie krzemowem, natomiast b) plagioklazy silniej wapniowe łączą się z augitem, oliwinem i szkliwem słabo krzemowem przy zwiększonej ilości magnetytu, c) Amfibol najczęściej znajdujemy w towarzystwie ortoklazu lub plagioklazów więcej sodowych, przy braku kwarcu, d) Nefelin i leucyt występują przeważnie w zastępstwie skaleni potasowcowych. e) Szkliwa różnego rodzaju zastępują niejako połączenia wszystkich reszty składników (minerałów) o odpowiednim ryczałtowym składzie chemicznym. W następstwie wymienionych powyżej stosunków składu mineralogicznego mamy co do rycz. składu chem. z jednej strony skały „silnie krzemowe“, o ilości krzemionki wyżej 70°/₀, znacznej ilości pota-sowców mianowicie potasu a małej tylko ilości tlenków wapniu, magnu i żelaza, a z drugiej strony skały „słabo krzemowe“, o ilości krzemionki lub około lub niżej 50°/₀, bardzo małej ilości potasowców, szczególnie potasu, a stosunkowo bardzo znacznej ilości tlenków żelaza, wapniu i magnu; w pośrodku stoją, skały „śre-dnio-krzemoweu o ilości krzemionki około 6O°/₀ przy znaczniejszych ilościach potasu lub sodu.

Główne rodzaje tekstury skał tego poddziału są następujące : 1. ziarnista ; 2. porfirowa wzgl. drobno-porfirowa, przechodząca czasem w zbitą wskutek ustąpienia jednotników porfirowych ; 3. szkliwowa. W każdym z tych trzech rodzajów tekstur, mianowicie w pierwszym i drugim, powtarza się analogiczny co do ryczałtowego składu chem. szereg skał : silnie, średnio i słabo krzemowych.

1. Ziarniste.

32. Granit. ⁵) Składniki istotne : skaleń (ortoklaz, mikroklin lub oligoklaz), kwarc i łyszczyk. Skaleniem najczęstszym lub przeważającym jest zwykle ortoklaz lub mikroklin, rzadziej wzgl. podrzędniej występuje oligoklaz, bardzo rzadko tenże przeważa. Zazwyczaj okazują się skalenie w odmianach mętnych (nie szklistych), a przytem białych, czerwonawych — czerwonych, rzadko zielonych. Z łyszczyków występują albo muskowit i biotyt razem, lub tylko jeden z nich; w odm. granitytu tylko biotyt.

Zwykle przeważa skaleń a łyszczyk stanowi tylko podrzędną część skały. (Apli t jest odmianą zawierającą bardzo mało łyszczyku i to muskowitu). W zastępstwie łyszczyków występuje czasem talk, chloryt i amfibol; dodatkowo: turmalin i granat.

• T. ziarnista; wielkoziarnista w odmianie: pegmatyt, w której jednotniki skalenia i muskowitu dochodzą wielkości metra; rzadko miałkoziarnista. Czasem wytwarza się t. porfirowata wskutek wystąpienia większych słupków lub tabliczek skalenia w masie ziarnistej. Wytrz. mech. wielka, często przechodzi 2000 kg. C. g. 2-5 — 2 7. Barwa drobno-pstra, w całości szara, czerwonawa — czerwona, rzadko zielonawa.

Na małe partye skały ograniczone barwy, t. zw. plamy, są skutkiem albo miejscowo-nierównomiernego nagromadzenia się wzgl. ustąpienia jednego z barwnych składników istotnych lub dodatkowych, albo obecności w tem miejscu przymieszki pochodnej, powstałej wskutek miejscowego lub w ogóle niejednostajnego przeistoczenia skały. Tak n. p. zwiększenie miejscowe stosunkowej ilości biotytu może utworzyć plamy ciemne, jego stosunkowy ubytek plamy jasne ; miejscowa zaś przymieszka limonita, powstałego z rozkładu miejscowego pirytu, może utworzyć plamy brunatne.

Średni rycz skład chem. : krzemionki 72, glinki 16, tlenku potasu 6 5, tlenku sodu2’5, tlenków żelaza 1-5, tlenku wapniu 1*5, tlenku magnu 0*5 procentów. Wielka wytrzymałość chemiczna.

Występuje w formacyach archaicznych i paleozoicznych, b. wyjątkowo także w młodszych, w kształtach żyłowych, osobliwie głowicach o nadzwyczaj wielkich rozmiarach, ale także w pokładach.*) Granity pokładowe są atoli właściwie tylko gnaj-sami, u których zatraciła się zupełnie t. łupkowa i noszą dla-tegoteż nazwę granito-gnajsów.

Granit występuje we wszystkich częściach ziemi w licznych po cz. bardzo wielkich masach.

W Europie środkowej przedewszystkiem Czechy są ze wszech stron obłożone wielkiemi masami granitu. Tak więc zajmuje on wielki obszar Czeskiego Lasu w płd. zach. części Czech łącznie z sąsiednim obszarem Wyż. i Niż. Austryi na płc. od Dunaju. Wielkie łomy znajdują się m. i. w Petersburg-Jechnitz k. Pilzna (Czechy), Gmünd (Niż. Austrya), Mauthausen i Perg (Wyż. Au-strya blisko Dunaju). W tych ostatnich wydobywany materyał okazuje śr. wytrz. mech. 1791 kg, c. g. 265, porowatość P63°/₀. Wielkie masy granitu wyst. przy zachód, kącie Czech w płd. zach. czesko saskich Budawach (Erzgebirge) i w górach Fichtel, dalej na północy w Łużycach (Lausitz) i w Karkonoszach ; na wschodzie w morawsko czeskiem pogórzu. Małe, ale dla wywozu dogodnie położone partye wyst. u płc. wsch. podnóży Sudetów na Szląsku prusk. i austr. (łomy k. Friedeberg).

W Alpach centralnych oprócz wielu mniejszych wyst. kilka wielkich eliptycznych płatów granitu; m. i. w Tyrolu na płd. od przesmyku Brenner (wydobywany w Grasstein), k. Baveno nad Lago Maggiore (wydobywany przew. blado różowy).

W Skandynawii osobliwie ważnym przemysłowo jest pas granitowy położony w płd. Szwecyi blisko wybrzeża Bałtyku

*) To jest ten wyjątek, o którym jest mowa na str. 61. w. 7. od góry.

na płnc. od. m. Karlskrona, zawierający także dużo czerwonawych odmian (wielkie łomy np. koło m. Oscarhan). Eksport granitu z płd. Szwecyi i Norwegii do samych Niemiec wynosił w r. 1895. około 3 milionów q.).

W Eosyi wyst. naprzód olbrzymi płat granitowy we Finlandyi, eksploatowany osobliwie dla Petersburga k. Wiborgu (odmiana ciemno-czerwonawa porfirowata „Eapakiwi“), Serdobolu i blisko przylądka Hango. Znaczne masy granitu wyst. w płd. części Uralu.

Pośród płatu gnajsowego płd. Eosyi wyst. w licznych miejscach różne odmiany granitów właściwych i granito-gnajsów, mian. : a) szary, średnioziarnisty, obfity w biotyt; b) czerwonawy, gruboziarnisty, ubogi w mikę. Wydob. m. i. koło Eadomyśla (gub. wołyńska) i koło G-niwaniu (gub. podolska).

Granit tworzy trzon środkowy Tatr w całej ich długości, tudzież południowe ramiona tegoż.

Większa część brył erratycznych rozsianych na nizinie przy-wiślańskiej są granitem w b. różnych odmianach. Użycie granitu jest bardzo obszerne, osobliwie jako materyał budowlany, który przy wielkiej spójności nie jest jeszcze bardzo trudny do obrabiania (nawet dla grubszej rzeźby), przyjmuje politurę, ma znaczną wytrzymałość chem. i wreszcie występuje w caliznowych masach dozwalających wydobycie jak największych monolitów.

W ślad za tern granit szczególniej użyty bywa na większe, zewnątrz stojące pomniki całe, jak obeliski⁶) i kolumny, lub podstawy tychże. Wielokrotnie został użyty przy budowie świątyń, zamków i pałaców na słupy ⁷)., odrzwia, schody, cokoły. Bardzo ogólnie używają go na silniejsze cokoły i ciosy do mostów, sklepień, różnych murów oporowych, wałów nadbrzeżnych i fortecznych. Daje dobre kostki brukowe (wielka produkcya tychże np. w Mauthausen dla Wiednia), płyty na chodniki i dla budowli.

Z bardzo wielkokrystalicznego granitu (m. i. w płd. Szwecyi i w Czechach koło m. Pisek) wydobywają skaleń (i kwarc) dla

przemysłu keramicznego, a w kilku miejscach (Ameryki płc., Uralu, Indyi wsch.) wielkie tablice muskowitu zupełnie przeźroczystego (zastępujące zasłony szklane, przedewszystkiem w gorącu).

33. Syenit. *) Składa się z ortoklazu i amfibolu. Pierwszy przeważa lecz jest często zastąpionj'⁻ przez oligoklaz. Również amfibol bywa zastępowany przez biotyt, w znacznej ilości lub zupełnie w syenicie bi o ty t o w y m. Częstymi przymieszkami są: tytanit, magnetyt, epidot (wtórnie). Czasem występująca mała przymieszka kwarcu zbliża go do granitu. T. grubo-, drobnoziarnista, czasem porfirowata. Wytrzym. mech. wielka, (w przybliżeniu jak u granitu), c. g. 2⁻7— 2 9. Barwa pstro szara, czasem czerwonawa.

Sr. skład chem.: krzemionki 60, glinki 17, tlenków żelaza 7*5, wapniu 5, magnu 3, potasu 4*5, sodu 3 procentów. Wytrzymałość chemiczna wielka (jak u granitu).

Wy&t. z pośród utworów archaicznych, rzadziej paleozo-icznych. N. p. k. Berna czeskiego (Blansko) ; k. Glacu w Sudetach ; Plauen k. Drezna ; k. Christianii ; w Tyrolu pld. (Predazzo, Monzoni) ; g. Witosz k. Sofii w Bułgaryi ; g. Sinai w Arabii; wreszcie na Wołyniu, m. i. koło m. Meżyriczka.

Użycie podobne jak granitu : jako materyał pomnikowy, budownictwa dekoracyjnego, ciosowy, na bruk kostkowy (n. p. w Dreźnie).

Syenit nefelinowy zawiera obok zwyczajnych składników syenitu także eleolit. Występuje m. i. w pld. Norwegii, na półwyspie Kola, w Uralu.

Syenit augitowy różni się znacznie od syenitu zwyczajnego tern, iż zamiast amfibolu występuje augit, czasem zbliżony do diallagu, a oprócz tego albo ortoklaz jest sodowym albo obok ortoklazu zwykłego wchodzi w skład w bardzo znacznej ilości plagioklaz sodowy. Skały tego rodzaju wyst. w znaczniejszych masach oprócz w Tyrolu płd. (Monzoni) na płd. wybrzeżu Norwegii przy Skager-Rack między Christianiafjord a Langesundfjord (m. i. k. Laurvik i Frederiksvärn). Tu występują odmiany, w których augit ilościowo b. zanika a nieco

*) Od m. Syene w Egipcie, gdzie jednakowoż nie wyst. syenit

lecz granit.

zielonkawo-szary ortoklaz (sodowy) okazuje niebieskie mienienie się. Te odmiany używane są bardzo obszernie pod nazwą „labradory tu szwedzkiego“ jako szlachetny materyał pomnikowy i ornamentalno-budowniczy.

34. Dioryt. *) Złożony z plagioklazu i amfibolu. Plagioklaz należy przeważnie do odm. oligoklazu i labradoru. Dodatkowo występuje biotyt, czasem — w diorycie biotytowym — w zastępstwie amfibolu. "Wystąpienie kwarcu powoduje odróżnienie odmiany diorytu kwarcowego. Wreszcie jako pierwotny dodatkowy składnik pojawia się miejscami podrzędnie ortoklaz. Jako wtórna przymieszka występuje czasem chloryt pyłkowaty. Pomiędzy wrostkami najczęstszym jest piryt.

T. średnio- lub drobno-ziarnista.

Wytrz. mech. przeważnie bardzo wielka. C. g. około 2 8. Barwa szaro-pstra, niekiedy dosyć ciemna; czasem wskutek wtórnej przymieszki chlorytowej zielonawa (u „zieleńców“).

Średni skład chem. diorytów właściwych : krzemionki 52, glinki 19, tlenków żelaza 10, wapniu 8, magnu 6, sodu 4, potasu 1 procentów. Wytrz. chem. wielka.

Wyst. najczęściej pośród utworów paleozoicznych w żyłach mniejszych rozmiarów, mianowicie w Czeskim Lesie, w g. Fichtel (k. Oppach i Weissenstadt), w płd. wsch. Węgrzech (Banat), w Alpach, Wogezach, Pirenejach, w płd. Szwecyi, w Uralu.

Używany jako materyał pomnikowy i dla architektury dekoracyjnej (ciemne odmiany czasem pod nazwą : „czarny granit“).

Koło Sartene na Korsyce występuje grubo-krystaliczna odm. diorytu „korsyt“, którego skaleń jest anortytern i który miejscami przybiera t. pręcikowo-promienistą i skorupowo-kulistą. Służy pod imieniem dioryiu kulistego jako materyał dekoracyjny.

Przez ustąpienie skalenia dioryt przechodzi w a mf i b o li t.

35. Diabaz. **) Złożony z plagioklazu więcej wapniowego i augitu. Pierwszy wykształcony przeważnie tabliczkowo (często własnokształtnie). Oba często mniej lub więcej przeistoczone. Czasem dodatkowo występuje diallag, biotyt i amfibol. Między pierwotnemi mikroskopowemi domieszkami (obok magnetytu)

*) Z greckiego : diorizein, odróżniać.

**) Z greckiego : diabainein, przechodzić.

bardzo rozpowszechniony jest apatyt, czasem zaś w bardzo znacznej ilości obecny jest oliwin. Wtórnie występuje pyłkowaty chloryt, czasem nawet zupełnie zastępując augit (wzgl. wypełniając jego formy) i zachodząc także do wnętrza skaleni. Równocześnie okazują się wtórne wrostki kalcytu.

T. grubo — miałko-ziarnista, (często ofityczna). Spójność u świeżych skał bardzo wielka. C. g. 2'9. Barwa : ciemnoszara,

często wtórnie zielonawa („zieleńce“). Średni skład chem. : krzemionki 51

glinki 16, tlenków żelaza 12⁸5, wapniu 10, magnu 6, sodu 3'5, potasu 1 procentów. W znacznie przeistoczonych odmianach znajduje się parę procentów wody. W żyłach mniejszych rozmiarów występuje przeważnie w formacyach pa-leozoicznych w dość licznych miejscowościach w pogórzach środk. Europy, w płd. Skandynawii, w Anglii, Uralu i Ameryce płc.

Użycie odmian świeżych: jako materyał pomnikowy, n. p. skała nazywana : „czarny granit“ z Christianstad w płd. Szwecyi ; t. zw. „syenit“ z okolicy Budziszyna (Bautzen) w Łużycach.

36.    Cieszynit (Teschenit)⁸). Składa się z plagioklazu więcej wapniowego, amfibolu (brunatnoczarnego) i augitu. Przytem występują prawie zawsze jako składniki wtórne: analcym (zeolit), kalcyt i chloryt.

T. grubo — miałko-krystaliczna, czasem porfirowata. Barwy ciemne. C. g. 2 8.

Najczęściej znacznie przeistoczone skały tego rodzaju występują w licznych odosobnionych żyłowych masach wieku kredowego pośród północnego pasu zachodnich Karpat, między Nowym Tyczynem na Morawii a Wadowicami w Galicyi, najliczniej w okolicy położonej na płc. od Cieszyna.

37.    Glabbro⁹) (Eufotyd). ¹⁰) Składniki istotne : plagioklaz wapniowy i diallag. Dodatkowo : oliwin, amfibol, biotyt. Pochodne przymieszki i wrostki serpentynu.

T. grubo — średnio-ziarnista. Wytrzymałość wielka. C. g. 2⁸95. Barwy ciemno-pstre, zbliżające się do czarnych, często zie-lonawe. Skład chem. zbliżony do diabazowego. Występuje w dość licznych i znacznych żyłowych masach wieku po części

archaicznego i paleozoicznego, po części kredowego i niższo-trzeciorzędnego. Do pierwszych należą występowania w płc. Niż. Austryi (m. i. k. Drosendorf z wytrz. mech. zwyż 2000 kg), w szląskich Sudetach (Volpersdorf), w płd. Skandynawii, nareszcie pośród pasu grajsowego wołyńsko-kijowskiego. Do młodszych gabbro należą występujące w płc. Włoszech k. Genui i Plorencyi.

Użycie na pomniki i dla architektury dekoracyjnej.

38. Labradoryt (Anortozyt). *) Złożony z plagioklazu labradoru (zwyczajnie mieniącego się wskutek zawartych mikroskopowych łuseczek). Dodatkowo występują w podrzędnej ilości magnetyt tyto wy i odmiany augitu, mianowicie diallag. Ten ostatni tworzy łączność z gabbro i można nawet uważać po części labradoryt jako miejscową, wskutek ustąpienia diallagu wytworzoną odmianę skały gabbro.

T. przeważnie wielko i gruboziarnista. Barwa i tło ciemnoszare z płatkami mieniącymi się w świetle niebiesko i zielono.

Wyst. w żyłach pośród gnajsów, najprzód w kilku potężnych masach w Kanadzie i przyległym stanie New-York, dalej w Rosyi płd , mian. w przylegających do siebie okolicach gu-bernii wołyńskiej i kijowskiej (w obszarze między Żytomierzem, Owruczem a Kijowem osobl. w Horodyszczu, Hołowinie i Kamień. Brodzie koło Radomyśla.

Użycie: stanowi szlachetny materyał pomnikowy i budo-wniczo- dekoracyj ny.

^ 2. Porfirowe.

Masa zbita wzgl. porfirowa, która jest głównym składnikiem tego szeregu skał, złożona jest po części z jednotników (kryształków i krystalitów) mikroskopowych— mikrolitów— minerałów wchodzących w ogóle w skład skał szkliwowo-skalenio-wych (wymienionych na str. 61.), po części ze szkliwa różnej jakości chem. i to w stosunku ilościowym bardzo chwiejnym? od bardzo znacznej przewagi szkliwa aż do zupełnego braku tegoż. W ostatnim razie masa porfirowa ma zatem t. czysto skryto-krystaliczną i skały tego szeregu są porfirowatymi granitami, syenitami, diorytami, diabazami i t. d. w t. skryto kry-

*) Anorthose : nazwa proponowana dla plagioklazu.

gtalicznej i w ogóle czasem zbliżają się do odmiau miałko-kry-stalicznych szeregu poprzedniego skat ziarnistych.

Gatunki mikrolitów masy porfirowej wzgl. zbitej według . gatunku skał są w ogóle różne. Mianowicie przeważają lub brakują zupełnie w poszczególnych gatunkaoh skał pewne rodzaje mikrolitów, co stanowi nawet gatunkową różnicę skał, natomiast w obecności innych podrzędnie tylko wjustępujących mikrolitów różnice słabo się tylko uwydatniają albo nawet zacierają.

Ułożenie mikrolitów jest albo zupełnie nieregularne, albo okazują się one uszykowane mniej lub więcej równolegle w pogiętych pasach, podobnie jakby to miało miejsce przy wydłużonych ciałkach rozmieszczonych w ciastowatej, nieregularnie poruszającej się masie, dlatego też w takim razie mówi się o teksturze płynięcia (fluidalnej).

Twardość omawianej masy zbitej waha się około stopnia 6. Przy braku dziurkowatości leży jej c g. przeważnie między 2*6 a 3. Jej barwy są jasno- lub ciemno-szare aż do czarnej, brunatne, zielona\ye, bez połysku albo tylko z b. słabym połyskiem.

Chemicznie przedstawiają masy zbite różnych skał porfirowych prawie wszystkie typy ryczałtowego składu chem. skał szkliwowo-skaleniowych w ogólności.

Drugą częścią składową skał porfirowych są większe (makroskopowe) jednotniki minerałów, tkwiące mniej lub więcej odosobnione w masie zbitej, która na podstawie tego stosunku nazywa się pdrfirową, jak odwrotnie zawarte jednotniki p o r-firowymi się zowią.

Ilość tychże jest bardzo różna : od przeważania nad masą porfirową aż do zupełnego prawie ustąpienia, w którym to przypadku krańcowym tekstura skały przechodzi w zbitą.

Jakość jednotników porfirowych jest różna według gatunków skał.

¹

Kreska w podobnem położeniu zastępuje wyliczenie stopni pośrednich lub oznacza przejście.

Petrografia.

²

Z greckiego : fyllon, liść.

³

Z łacińskiego : granulum, ziarneczko.

⁴

Z greckiego : leptos, drobny.

⁵

Z łacińskiego: granum, ziarno.

⁶

Monolitowe monumenta staroegipskie dosięgają objętości 500 m3 a wysokości 50 m. Niektóre z nich wykute z czerwonego granitu w łomach koło Syene zachowały się w suchym klimacie wyższego Egiptu dotąd zupełnie w pierwotnym stanie, nawet co do wyrzeźbionych w nich hieroglifów.

⁷

N. p. peristyl katedry Izaaka w Petersburgu tworzy 48 kolumn monolitowo-granitowych o średnicy 2 m. a wysokości 17 m.

⁸

Od miasta Cieszyna (Teschen).

⁹

Lokalna nazwa w okolicy Florencyi.

¹⁰

Z greckiego : eu dobry, fos światło.

39. Porfir kwarcowy, porfir krzemowy.

Jego masa zbita, w której między mikrolitami obok orto-klazu, panuje kwarc, posiada w porównaniu z innemi masami porfirowemi zwyczajnie znaczniejszą twardość i jest chemicznie silniej krzemową.

Jako jednotniki porfirowe występują przedewszystkiem : kwarc i ortoklaz (oba często w kryształach), podrzędniej oligo-klaz i biotyt.

W razie braku kwarcu, zwłaszcza gdy obecność tego w masie zbitej nie jest stwierdzoną, użyć należy nazwy: krzemowy, w znaczeniu silnie-krzemowy.

Jako wrostki nadzyczajne (pochodne) okazują się miejscami gniazda kwarcu i chalcedonu.

T. porfirowa, rzadko zbita; wyjątkowo przytem dziurkowata. Wytrz. mech. bardzo wielka; często około 2500 kg. C. g. (odmian pełnych, niedziurowatych) 2*5 —2'6. Barwy ciemne: brunatne, szare, pstre przy większych jednotnikach skalenia ; miejscami wielka plamistość.

Skład chem. w całości odpowiada granitowemu. Wyst. głównie pośród utworów f. permskiej i niższej triasowej. Tak mian. w Europie : w Tyrolu płci. tworzy wielki płat w obszarze między Bozen a Meranem (łomy k. Waidbruck); w Niemczech, mian. w Turyngii i w król. Saskiem (koło Meissen i Tharandt) ; w Szwecyi płd. (n. p. koło Elfdalen), w Norwegii płd. (w okolicy Christianii) ; w Anglii, mian. w Kornwalii ; Uralu ; Ałtaju.

W W. Ks. Krakowskiem wyst. koło Miękini na płc. od Krzeszowic porfir kwarcowy, zawierający małą ilość porfirowych ziarnek kwarcu i około 67% krzemionki, barwy czerwonawo-brunatnej, silnie popękany na wielościanowe lub płytowate bryły.

Pomimo twardości porfir kwarcowy użyty jest czasem jako materyał na pomniki (n. p. szarawo-czarny z Waidbruck) i orna-menta (n. p. ze szwedzkiego wyrabiają wazy, kolumny i różne podstawy ornamentalne).

ma m.

kostki brukowe, używane w znacznej ilości także we Lwowie. (Produkcya przechodzi 300.000 q. rocznie.)

Gdy popękanie ułatwia obrobienie, wtedy porfir kwarcowy daje doskonały kamień brukowy (kostki i płyty). Tak się rzecz i. ze skałą występującą w Miękini, z której wyrabia się

40. Porfir (ortoklazowy).

Złożony a) z masy zbitej średnio krzemowej, w której pośród mikrolitów znacznie przeważa ortoklaz, gdy kwarcu albo brak zupełny, albo występuje on tylko w nieznacznej ilości; b) z jednotników porfirowych przeważnie ortoklazu, podrzędnie oligoklazu, amfibolu i biotytu. T. porfirowa. Wytrz. mech. bardzo wielka (około 2000 lg). C. g. 2*5—2 6. Barwy ciemne, przeważnie czerwonawo-brunatne, ale także szare.

Co do składu chem. odpowiada syenitowi. Wyst. przeważnie tylko pośród utworów młodszych paleozoicznych, nie częste i w masach stosunkowo mniejszych. W Europie mian. w Wo-gezach i w płd. Norwegii.

W W. Ks. Krakowskiem na płd. od Krzeszowic, koło wsi Zalas, Sanka, Frywałd wyst. porfir przew. zielonawo-szary ale także brunatny, który wspólnie z miękińskim porfirem kwarcowym (ale ubogim w kwarc) bywa używany na kostki brukowe.

41. Porfiryt.

W masie zbitej tej skały panują mikrolity plagioklazu wapniowo-sodowego i amfibolu. Też same minerały wyst. także przeważnie jako jednotniki porfirowe. Dodatkowo okazują się czasem: biotyt lub kwarc, w odmianach według tych minerałów nazwanych.

T. porfirowa, rzadko zbita. Wytrz. mech. bardzo wielka, dochodzi 2.000 leg C. g. 2*6. Barwy ciemne: brunatne, szare, zielonawo-szare.

W składzie chem. odpowiada diorytowi. Dość często okazuje się znacznie przeistoczonym,

Wyst. przeważnie pośród utworów młodszych paleozoicznych, w wielu okolicach. W Niemczech mian. w Król. Saskiem ; w Alpach płd. tyrolskich i włoskich; na Wołyniu koło Owrueza (odm. „wołynit“); w Uralu. W Egipcie pośród wzgórzy Djebel Dochan nad Morzem Czerwonem (czerwonawo - brunatny z drobnymi białymi lub różowymi płatkami), jako żyła pośród granitu, dochodząca do BO m grubości.

Ta żyła dostarczyła .Rzymianom i późniejszym Włochom bardzo cenionego materyału „porfdo rosso antico“ na pomniki i ozdoby architektoniczne. Z tego pozostały, oprócz licznych drobniejszych wyrobów, obeliski, kolumny (do 13 m wysokości) i piękne sarkofagi. I niektóre inne porfiryty nadają się do podobnego użycia.

Koło Dessines i Quenast w Belgii wyst. porfiryt kwarcowy, z którego produkują doskonałe kostki brukowe (około 20 milionów rocznie), po części także dla Paryża.

Petrografia.

42. Melaflr (włącznie z porfirytem diabazowym).

Złożony a) z masy zbitej, w której skład wchodzą (mikroskopowo) głównie : szkliwo słabo-krzemowe, plagioklaz wapniowy, augit, oliwin, w chwiejnym stosunku ilościowym, mian. mikro-litów oliwinu czasem bardzo dużo, czasem zaś — u porfirytu diabazowego zup. brak; b) z jednotników porfirowych: pla-gioklazu, przeważnie labradoru (mian. w odm.: „porfir la-br ad o rowy“) i augitu (mian. w odm. „a u g it ofir“), ale rzadko z obu razem. Czasem zaś brakuje ich obu.

Nie rzadko okazują się wtórne przymieszki i wrostki: chlo-rytu, kalcytu, opalu, zeolitów. Miejscami zawarte są buły agatu. T. obok porfirowej i zbitej czasem pęcherzykowa lub migdałowa. U świeżych skał twardość 5—6; wytrz. mech. wielka. C. g. 2-7, 2-8.

Barwy: ciemno-szare — czarne; zielona we; brunatne. Ostatnie dwie wyst. wtórnie wskutek przeistoczenia.

Codo składu chem. odpowiada w ogólności diabazowi. Występuje, często znacznie przeistoczony, osobliwie pośród utworów

f.    permskiej i triasowej. Znaczniejsze masy : w Tatrach Niżnych koło Popradu, w Karkonoszach, w krajach Saskich, Tyrolu płd.

g.    Hundsrück, Uralu, przy Lake Superior w Ameryce pic.

We W. Ks. Krakowskiem mniejsze pagóry melafiru wyst. koło Tenczynka i Alwerni.

Niektóre zielonawe porfiry labradorowe służą do architektury ornamentalnej. N. p. skała wyst. w Peloponezie koło Le-vetsova (dawn. Krokea) dostarczyła materyału użytego pod nazwą „porfido verde anticou w niektórych świątyniach włoskich i Konstantynopolu.

43. Bazalt.

Złożony z przeważającej czarnej masy zbitej, w której skład wchodzą zwykle : szkliwo słabo-krzemowe, plagioklaz wapniowy, augit, oliwin, biotyt, magnetyt; rzadziej: nefelin, leucyt. Stosunek ilościowy tych mikroskopowych składników bardzo chwiejny, tak, że przedewszystkiem czasem — u odm. skaleniowej — szkliwo w obec plagioklazu prawie zupełnie ustępuje, a odwrotnie u innych brak tegoż przy panującem szkliwie — u odm. szkliwowej — lub wskutek zastępstwa przez nefelin (odm. nefelinowe) wzgl. leucyt (odm. leucytowe).

T. porfirowa — zbita, czasem dziurowata, wtórnie: migdałowa.

Jako porfirowe jednotniki wyst. często oliwin i augit, rzadziej wzgl. podrzędniej biotyt i plagioklaz wapniowy. Wtórnie wyst. czasem zawarcia: kalcytu, zeolitów, kwarcu, chalcedonu i opalu.

Anamezyt różni się od bazaltów zwyczajnych zbitych tylko teksturą, mian. okazuje miałką krystaliczność.

Tw. około 6. Wytrz. mech. bardzo wielka, około 2500 hej. • O. g. (u pełnych) około 3. Barwa czarna lub czarno-szara.

Skład chem. zasadowy, średnio: krzemionki 45, glinki 15, tlenków żelaza 14, wapniu 11*5, magnu 8'5, sodu 4, potasu 1, wody 1 procentów.

Wyst. oprócz w żyłach i pagórach odosobnionych, czasem w bardzo rozległych pokrywach, często słupowato popękany. Wiek kenozoiczny.

Uwaga. Niektóre odmiany melafiru jakościowo tak się zbliżają do bazaltów, iż tylko wiek stanowi motyw odróżnienia.

To też mian. Anglicy często łączą oba gatunki skał pod nazwą trapp.

Ważniejsze wystąpienia naprzód w Europie śród. są: w Czechach płc. zach. osobliwie między Karlsbadem a Uściem (Aussig), w Niemczech osobl. w Ks. Hessen i Nassau, we Włoszech, we Francyi połd. głównie w Owerni (Auvergne), w Ir-landyi i Szkocyi, wreszcie w ogromnem rozprzestrzenieniu na Islandyi, Po za Europą największe masy wyst. w Indy ach wsch. (Dekanie).

Użycie: rzadko jako materyał pomnikowy lub nawet posągowy, natomiast bardzo często na bruk kostkowy lub w ogóle jako materyał do budowy dróg, do czego jak również do obudowy brzegów, w celu ochrony przed falami wodnemi, jest wyśmienitym.

Podrzędnie użyty także jako topnik przy hutnictwie żelaza i do wyrobu ciemnego szkła.

Anamezyt występuje m. i. w Berestowcu k. Równa na

Wołyniu.

Lawy bazaltowe, utwór wielu wulkanów czynnych lub wygasłych, wyróżniają się od zwykłych bazaltów t. mniej lub więcej dziurowatą nawet gąbczastą. Wskutek lekkości chętnie używane bywają na cios; drobno dziurkowate z Mendig koło Koblencyi także do wyrobu kamieni młyńskich. *

Skały tracił i to we¹), których, parę najważniejszych gatunków-następnie zostanie opisanych, mają wiele wspólnych cech. Naprzód skalenie w nich występujące należą najczęściej do odmian o wyglądzie szklistym. Dalej tekstura jest zwykle drobno-por-firową, jakkolwiek nie rzadko przechodzi w zwykłą porfirową lub też w zbitą, a przytem występuje często drobna dziu-rowatość, która powoduje często bardzo znaczne obniżenie c. g. i sprawia wygląd szorstkości zaznaczonej w nazwie. Wreszcie różne rodzaje tych skał często występują obok siebie a nawet jedne pomiędzy drugiemi, gdyż nieraz są utworami bezpośrednio-po sobie powstałymi wieku kenozoicznego.

U odmian ze skaleniem nie szklistym i zwyczajną t. porfirową, zbliżonych zatem do porfirów kwarcowych wzgl. porfirów lub porfirytów, tylko wiek młodszy lub miejscowe zespolenie z typowemi skałami trachitowemi jest powodem przydzielenia, do tychże.

Skały trachitowe oprócz źyłowo w podziemiu, wyst. często w pagórach pojedynczych. lub grupach takowych łączących¹; się czasem w obszerne płaty. Kilka takich występuje przedewszy-stkiem: we Węgrzech płc. wzgl. zach. i wsch. płc., mian. płaty: przy Dunaju na wsch. od Ostryhomiu (Gran), w pogórzu Matra, między Szemnic a Kremnic, pogórze preszowsko-tokajskie (Hedzialia) i ungwarsko-munkaczowsLie, które przedłuża się aż. do Marmaroszu, wreszcie pogórze Hargitta we wsch. Siedmiogrodzie. Parę małych odnóg niejako południowo karpackich trachitów wyst. także pośród Karpat galicyjskich" mian. koła Szczawnicy i Czorsztyna. Dalej występują dosyć znaczne masy trachitów przy Renie między Koblencyą a Bonn, we Włoszech osobliwie środkowych, we Prancyi (Owerni), w Bałkanach, dalej w ogromnem rozprzestrzenieniu w Armenii (tak rosyjskiej jak ureckiej), w płc. zach. Meksyku i Andach Ameryki płd.

44. Liparyt²). (Tracliit kwarcowy).

Masa zbita stanowiąca główny składnik skały ma twardość zwykle nieco wyższą od stopnia 6 i jest złożona głównie z silnie krzemowego szkliwa, ortoklazu i kwarcu. Jako jednotniki

porfirowe wyst. prawie zawsze - sanidyn, nie rzadko także kwarc <(a w tym tylko razie nazwa „tracbit kwarcowy“ jest używaną). Mianowicie wtórnie zjawiają się niekiedy wrostki kwarcu, chalcedonu i opalu.

Wytrz. zw. bardzo wielka. Barwy przeważnie popielatoszare, rzadziej czerwonawe.

Skład ckem. odpowiada w ogólności granitowemu.

Z niektórych dziurkowatych odmian wyrabiają kamienie młyńskie (n. p. koło Szemnic i Tokaju na Węgrzech płc.). Przedstawia także dobry materyał na kostki brukowe.

45. Traclrit.

Złożony z masy zbitej, w której skład wchodzą oprócz szkliwa średnio-krzemowego mikrolity: głównie ortoklazu, czasem także plagioklazu, dalej amfibolu i biotytu. Te minerały wyst. również jako jednotniki porfirowe, ale właściwie tylko ortoklazu (sanidynu) prawie nigdy nie brak a bardzo rzadko ustępuje on ilościowo amfibolowi.

T. często silnie dziurkowata. Wytrz. mech. najczęściej wahająca się około 1000 kg. 0. g. zwykle między 2‘2 a 2'5. Barwy częściej jasno aniżeli ciemno-szare lub brunatne. Skład chem. odpowiada syenitowemu.

Często używany jako cios (m. i. także dla gotyckiego tumu w Kolonii z pogórza Siebengebirge) ; czasem wyrabiają z niego także kostki brukowe (n. p. k. Yisegradu n. Dunajem dla Budapesztu).

46. Andezyt³).

W skład masy zbitej tej skały wchodzi szkliwo średnio-krzemowe i mikroliry plagioklazu (zastąpionego czasem przez ortoklaz), amfibolu i biotytu. Też same minerały w bardzo różnych stosunkach ilościowych wyst. jako jednotniki porfirowe.

Wytrz. mech. i c. g. jak u trachitu. Obok szarych, czasem ciemnych, występują częściej barwy zielonawe (w skutek przymieszki wtórnej amfibolu zielonawego i pyłku chlory to wego). Oo do składu chem. odpowiada diorytowi. Stosunkowo często ukazuje się przeistoczenie chem. (wietrzenie).

Użycie podobne jak trachitu, ale w ogólności, ze względu, na słabą wytrzymałość chem. u silniej dziurkowatych odmian,, rzadsze.

Da cyt*) jest andezytem zawierającym jako składnik kwarc. Tworzy on zatem przejście do trachitów kwarcowych z dodatkowym plagioklazem.

Andezyt augitowy jest odmianą, w której amfiboł zastąpiony jest augitem. Tak tern jakoteż w barwie i teksturze zbliża się czasem do bazaltu.

Z andezytu augit. wyst. na płc. od Munkacza produkują dobre kostki brukowe dla Lwowa.

Skały trachitowe o t. gąbczastej występujące przy wulkanach nazywają się la w a m i trachitowemi. Znajdują użycia jako bardzo lekki cios.

47. Fonolit**). Jest skałą zbliżoną tak składem swoim, jakoteż wyglądaniem do trachitu, od którego głównie tern się różni, że niejako w częściowem zastępstwie sanidynu występuje w niej nefelin. Wskutek tego skała jest łatwiej topliwą i roz-twarzalną a w ślad za tern i w naturze częściej przedstawia się przeistoczoną. Wtedy zawiera jako wtórną przymieszkę lub jaka nowotwory w formie gniazd i żyłek zeolity i kalcyt.

T. zwykle więcej pełna niż u trachitów. Spójność dosyć znaczna. C. g. około 2 5. Barwy w ogóle szare, często zielonawo-szare.

Skały fonolitu należą do formacyi kenozoicznych. Wyst. często płytowo popękane, zwykle w odosobnionych pagórach, mian. w Czechach płc. m. i. koło Osieku i Cieplic, w Łużycachr w Owerni (Mont Dor).

Użycie: czasem do budowli, mianowicie płyty, także da wyrobu szkła (nieczystego).

Dodatkowe wystąpienie leucytu jako składnika powoduje odróżnienie odmiany: fonolitu leucytowego.

3. Szkliwoive.

48. Smołowiec. Olbsydyan. Obie te, najczęściej jako osobne gatunki uważane skały, chociaż nieznacznie się tylko różnią od

*) od Dacj'i, prowincyi rzymskiej.

tej skały.

**) z greckiego: fonos, dźwięk, ze względu na dźwięczność płyt

siebie, złożone są ze szkliwa (o naocznem znamiennem wyglądaniu), najczęściej silnie krzemowego. Czasem zawarte są w niem (pominąwszy nieraz dość liczne mikrolity) porfirowe jednotniki ortoklazu (przew. sanidynu) i kwarcu, rzadziej innych min.

W odmianie „perłowiec“ okazują się drobne spółśrodko-wo-kuliste popękania, które powodują kuleczko wate łuszczenie się skały⁴). Obsydyan jest czasem silnie dzinrowaty, gąbczasty a nawet pienisty — w odmianie „pumeks“.

Wyst. prawie zawsze tylko w mniejszych rozmiarach; smołowiec przeważnie w zespoleniu z porfirem kwarcowym (krzemowym), zatem starszego wieku geologicznego, n. p. w Saksonii; obsydyan zaś wyst. wyłącznie z neogenicznemi skałami traehitowemi, n. p. we Włoszech płd. i płc., na Węgrzech płc., w Islandyi, Meksyku.

Używany jest obecnie prawie tylko pumeks jako narzędzie do gładzenia drewna i innych przedmiotów. Dobrze do tego celu przydatne odmiany pochodzą głównie z wyspy włoskiej Li-pari i z wyspy kanaryjskiej Teneriffa.

b) Bezslcaleniowe, magnowe.

49. Perydotyt⁵). Jest skałą, której głównym składnikiem jest oliwin, obok którego w różnych jej odmianach występują min.: bronzyt, odmiany augitu: diopsyd i diallag, magnetyt, granat, rzadziej także szkliwo.

Skały tego rodzaju, często w znacznej mierze przeistoczone w serpentyn, występują w żyłach, w nielicznych miejscach i w mniejszych tylko rozmiarach.

Są one atoli jako pierwotne złoże dyamentu w Kaplandzie, platyny w Uralu, garnierytu (głównej obecnie rudy niklowej) w Now. Kaledonii i z innych jeszcze względów bardzo interesujące.

50. Serpentyn. Jedynym istotnym składnikiem tej skały jest ciemnozielonawa odmiana min. serpentynu, gdy inne odmiany

tego min trafiają się w skale tylko jako podrzędne wrostki. Dodatkowo lub jako wrostki wyst. granat (mian. odm. pirop), bronzyt, diallag, talk, magnetyt, chromit, oliwin (prawie tylko mikroskopowo); hematyt (jako wtórna miejscowa przymieszka); również wtórny kalcyt rzadziej, ale czasem w ilości znacznej, mian. w odm. ofi kalcyt, przerosły w formie żyłek i gniazdek.

Czasem tak dużo jest kalcytu obok serpentynu, że skałę raczej do wapieni zaliczyćby należało.

T. obok zwykłej zbitej czasem porfirowa. Wytrz. mech. średnia, najzwyklej około 1000 kg. G. g. około 2-6. Barwy: obok panującej jednostajnie ciemno-zielonej nieraz prawie czarnej występuje naprzód plamistość wskutek wrostków często znacznie przeistoczonych i zlewających się z zawierającą je skałą, dalej bardzo różna plamistość wskutek nierównego przeistoczenia całej skały, nareszcie u ofikalcytu żyłkowa pstrość zielono-biała lub (wskutek przeistoczenia) czerwonawo-biała.

Wyst. nie rzadko; w podziemiu w żyłach, na powierzchni przew. w odosobnionych, chociaż po części bardzo rozległych pagórach.

W Europie mian.: w Czechach (n. p. koło Marienbadu), w Saksonii (koło Chemnitz) ; w Alpach centralnych (np. koło Kraubath w Styryi, Zillerthal w Tyrolu, koło Mte Rosa w Szwaj -caryi, oprócz tego we Włoszech płc. mianowicie w okolicy Genuy (koło Prato) i w dolinie Aosta w Piemoncie ; w francuskich Wogezach koło Epinal; w Hiszpanii (grzbiet Serrania de Ronda na płc. od Malagi 44 km długi a 19 km szeroki) ; w Grecyi : Uralu; wreszcie także na Bukowinie koło Poźoryty.

Po części już zwykły serpentyn, osobliwie zaś ofikalcyt jest. często używany do dekoracyi budowlanej i sprzętowej (podobnie jak marmury kolorowe), na toczone lub rzeźbione wazy, podstawki, skrzyneczki i t. p. Ornamentalny ofikalcyt (w użyciu pod różnemi nazwami, mian. zielonawy jako: verde antico, vert de Genes, verde di Prato, vert de mer ; czerwonawy jako: rosso di Levante lub levento) wyst. osobliwie w okolicy Genuy, w Sardynii, w Grecyi (na wyspie Tinos i w Tessalii), tudzież w Matrey na płd. od Insbruku.

Serpentyn służy dalej czasem jako materyał wielko-pieco-wy, a do niedawna był także materyałem do wyrobu siarkanu

magnowego.

Klasa VII: tufy.

51. Tufy składają się z miału skał skaleniowo szkliwowych (prawie wszystkich gatunków, może tylko z wyjątkiem granitu, syenitu i diorytu)

Według jakości tego miahi dzieli się tufy na trachitowe, bazaltowe, pumeksowe, porfinwe, melafirowe, diabazowe i t. d. Czasem w znaczniejszych ilościach, przynajmniej zaś tu i ówdzie wrosłe są większe lub mniejsze okruchy skał odpowiednich miałowi, tudzież jednotnikowe składniki tychże skał, jak skalenie, amfibol, augit, leucyt, i t. p., a również i okruchy szkliwa.

Te składowe części tufów przedewszystkiem ułatwiają rozpoznanie materyałh całego, który sam w sobie powierzchownie często do innych skał miałowych jest bardzo podobnym i tylko p>rzy mikroskopowem. badaniu rozpoznać się daje.

Jako nadzwyczajne pierwotne wrostki okazują się czasem odosobnione odłamki różnych mas mineralnych, lub resztek organizmów, jako drugorzędne zaś miejscowe składniki i wrostki występują: opal, kalcyt, zeolity i i.

Tekstura przeważnie miałowa, w części drobno-okruchowa, zazwyczaj silna porowatość, czasem dziurowatośó.

Barwy najczęściej popielate, ale i białe, czarno-szare, czerwonawe, zielonawe

Spójność najzwyklej słaba, czasem sypkość, wyjątkowo (n. p. wskutek wtórnego lepiszcza opalowego) nawet wielka twardość. Wytrzymałości oznaczone dla niektórych tufów używanych w budownictwie leżą między 60 a 150 kg.

C. g. zwykle mały, około 1,6. Skład chemiczny odpowiednio do składu mineralogicznego różny w granicach składów chemicznych skał skaleniowo-szkliwowych. Prawie zawsze atoli okazuje się przytem znaczniejsza ilość wody wskutek zaszłego przeistoczenia chemicznego. Przykłady analiz chem. ryczał, tufów, mianowicie :

a. tufu felzytowego („Thonsteinporphyr“) z Zeisigwald k. Chemnitz w Kr. Saskiem; b. tufu trachitowego z w. Santorin w Grecyi ; c. tufu trachitowego z Siebengebirge n. Benem ; d. tufu trachitowego z okol. Neapolu (puzzolana) ; e. tufu bazaltowo-pumeksowego (trass) z Brohlthal nad Renem.

Krzemionki . . Glinki . .

Tlenków żelaza . . Tlenku wapniu . . Tlenku magnu . . „ potasu . .

„ sodu

Wody i ciał lotnych

to « to

H    Ç£)

lO oT CO~

L— t—I

CD —H i—l

ot t> co co co

^ ^    CO CO i o

lO CD (M CM r-T rjT cf CO~ CD T—I

W JO h W N iO (N Ci

OO^ r—*5^ CO O t-H

©f —r    o ⁻ o* co co -rf

cd cm

to OT

JO J35 4^ I J—h- CO

'ot Ti "ćo I To Tj Ti T~i

Oi 05 O    O 05 CC ijî,

i—¹ Ot

I—^OiOrtOOłOTCDtO

o w w co m T» Tx> T*

Ci M M 4^ ÜI ic

Stosunkowo łatwa roztwarzalność i szybkie wietrzenie.

Występowanie albo warstwowe albo w ograniczeniu zupełnie nieregularnem, przywiązane do występowań skał, z któremi co do jakości materyału są zgodne (zatem przy trachitach, bazaltach, porfirach i t. d.)

I tak n. p. większe lub więcej znane masy tufów występują: w środkowych Włoszech koło Neapolu i Rzymu, w 0-werni (Auvergne), w g. Eifel i Siebengebirge k. Renu, w Nassau (silnie przeistoczony łupko wo-warstwowy tuf diabazowy „Schalstein“), w prow. Saskich (m. i. tuf porfirowy „Thonsteinporphyr“) w Islandyi, w Węgrzech płc. zach. (w okolicy Schemnitz) i płc. wsch., w pogórzu Hedziali (Hegyallya) i między Munkaczem a Marm. Sziget.

Użycie : a) Niektóre dostatecznie wytrzymałe odmiany, jak peperino. w okolicy Rzymu, z Weiberu k. Brohl nad Renem (o wytrzymałości 130 —140 kg a c. g. 1,5), znajdują obszerne zastosowanie jako kamienie ciosowe a to przedewszystkiem dla swej lekkości.

b) Odmiany puzzolana z okolicy Neapolu i z wyspy greckiej Santorin, łrass z nad Renu i podobne materyały z Owerni i z Erdöbenye k. Tokaju mają ważne użycie jako część składowa wapna hydraulicznego („dodatki hydrauliczne“). Użycie to ma swą podstawę w tern, iż materyał tych tufów (przedewszystkiem szkliwo słabo krzemowe) jako w ogóle łatwo roztwarzalny i już w toku przeistoczenia będący, wnet z wapnem gryzącem chemicznie się łączy w nowotwory krzemianowe.

Klasa VIII: pyłkowo - iłowe.

52. Ił złożony jest przeważnie z pyłku kaolinowego, do którego przyłączony jest pyłek i miał minerałów następujących:

1. Kwarc. Ten występuje często także w formie drobnych zaokrąglonych ziarneczek, jako piasek ; gdy ilość tego jest znaczniejszą, nazywamy ił piaszczystym. 2. Kalcyt. Występuje także w małych okruchach i jako drobne, po cz. mikroskopijne skorupki organiczne; oprócz tego wtórnie jako mikrolity. Gdy ilość kalcytu wynosi kilka °/o? nazywamy ił: marglowatym, przy większej, do 10% dochodzącej ilości: marglowym. B. Dolomit. 4. Syderyt. 5. Gips (przeważnie pochodnie w mikrolitach). 6. Hematyt. 7. Limonit. Oba ostatnie przeważnie jako cieniutkie powłoki ziarneczek. Przy znaczniejszych ilościach tlenków żelaza nazywamy ił źelazistym. 8. Skalenie, także w okruszynach. 9. Miki (osobliwie muskowit), także w nieco większych łuseczkach; przy znaczniejszej ilości rozróżniają się iły mikowe. 10. Ciała bitumiczno-źywiczne, humusowe, przyłączone w znaczniejszych ilościach wytwarzają iły bitumiczne, względnie węglowe i humusowe. Rzadziej, ale czasem w ilościach bardzo znacznych występują 11) siarczki żelaza (piryt i markazyt), tudzież powstałe z rozkładu tychże siarkany ;    12) sól, w znaczniejszej ilości

w ile solnym.

Wszystkie te wymienione (1—12) przyłączenia występują w ilościach bardzo różnych, tak, że stanowią czasem wszystkie razem tylko nieznaczną część skały, a wtedy ił bardzo zbliża się do kaolinu, albo przeciwnie cała ich ilość przewyższa sam kaolin ; a znowu mogą występować one albo wszystkie, jedne przy drugich, w stosunkach znacznych, lub przeciwnie niektóre z nich w obec drugich prawie zupełnie ustępują.

Wreszcie prawie zawsze w ile zawartą jest woda, którą on wskutek włoskowatości wsiąka i zatrzymuje w ilościach bardzo różnych i zmiennych, ale zwyczajnie bardzo znacznych, przechodzących czasem nawet 50°/₀ całego materyału.

Jako wrostki występują najczęściej : kalcyt (wapień), mianowicie w formie buł i skorup organicznych; gips, w pojedynczych kryształach, gniazdach i żyłkach ; piryt i markazyt, w kryształach pojedynczych lub zrosłych i w bułach promienisto-

pręcikowatych ; syderyt iłowy w płaskich bułach ; sól w ziarnach, gniazdach i żyłkach ; zwęglone części roślin.

W niektórych iłach zawarte są kawałki rożnych skał.

Tekstura pyłkowa lub pyłkowo-miałowa. W suchym stanie albo brak zupełny spójności, albo sypkość już pod bardzo małym naciskiem (między palcami); w stanie wilgotnym urabial-nośó, ciastowatość i krajkość we wiór}’, mianowicie przy braku znaczniejszych ilości piasku. Gdy obecność tegoż sprawia pewną szorstkość, „chudość“, iłu, to przeciwnie, przy braku piasku, ił okazuje w dotknięciu miękkość [ił „tłusty“] i łatwo wygładza się (n. p. już przez pociśnięcie paznokciem daje szlak nieco połyskujący).

Przy zachodzącej — w małym stopniu — spójności (przy trudnem, ale zawsze jeszcze możliwem roztarciu między palcami) prawie zawsze występuje równocześnie łupkowatość, a stąd odmiana: „ił łupkowy“, która nie jest wprost plastyczną.

Barwa: rzadko biała, najzwyklej popielato-szara, często z odcieniem sinym lub zielonym ; dalej ciemno-szara aż do czarnej (wskutek przymieszek żywiczno-bitumicznych) ; żółtawa, brunatna aż do czerwonej (wskutek przymieszek tlenków żelaza) ; zielo-nawa. Czasem plamistość— „pstre iły“.

C. g. chwiejny, między 2⁻3 — 2'5.

Skład chemiczny tern więcej i to w różnych kierunkach oddala się od składu chemicznego kaolinu, im więcej występuje różnych wymienionych powyżej przyłączeń.

Przykłady analiz chem. ryczał, różnych iłów, mian. z m. a) Altwasser na Szląsku pruskim; b) Mirów koło Krzeszowic; c) Stour-bridge w Anglii; d) Grossalmerode w W. Ks. Hesskiem ; el Hillscheid w Nassau; f) Inzersdorf koło Wieunia.

a)

o;

d)

CD

W:

Krzemionki . . Glinki ... Tlenków żelaza Tlenku wapniu .

„ magnu Tlenków potasu i sodu Wody i ciał lotnych Dwutlenku węgla Bezw. kwasu siark.

o o a a w co

CO CC H H 1>

cd CD cf cT cT cf tK

CC

O ^ O O Ci

o co^ co i>

id oT of o ©~

h-4

O    CO GO O

rt f) a rt 11 H O

iq cT —T O cT O t>7

CC <M

74,28

14,38

8,13

0.37

0.04

6.38

CO O ifi (B h C. t o o cc m ■<» io ę,

t>- ^ T—i O O 1“S

t>- i-i

i—¹    I—⁴ cn

O op 03 H 05 o

oo 03 O "od "o "t-¹ ©    ¹ ' ”

WHOOOOlMCCtf!.

(Z 43-84% krzemionki iłu z Altwasser a) pochodzi 4 90°/0 77*03°/₀ krzemionki iłu z Hülscheid e) pochodzi 56-95°/^ z kwarcu).

W gorącu iły, wydając przedewszystkiem wodę, spiekają się na twardą masę ; przez ulatnianie się związków organicznych bieleją, lub, w razie zawartości znaczniejszych ilości połączeń żelaza, wskutek powstania tlenku żelazowego czerwienieją.

W silniejszem gorącu albo łatwo, albo tylko trudno, czasem i w największem gorącu tylko w małej części się stapiają, okazują się więc jako mniej lub więcej ogniotrwałe. Zachowanie w tym względzie zależy w głównej mierze od obecności wzgl. braku znaczniejszych ilości niektórych składników, „topników“, przedewszystkiem zawierających potasowce, wapń i żelazo, które same dla siebie, lub tylko przy odpowiedniej ilości kwarcu powodują topliwość.

Często iły okazują przy chuchnięciu na nie pewien słaby ale pomimo to bardzo charakterystyczny („iłowy“) zapach, który pochodzi z gazów w pyłkowatym materyale pochłoniętych.

Występowanie iłów w pokładach czasem bardzo potężnych jest bardzo powszechnet W starszych formaeyach, mianowicie zacząwszy od węglowej, częściej występują iły łupkowe; w formaeyach zaś średniowiekowych, a jeszcze więcej keno-zoicznych znacznie przeważają iły zwyczajne.

W Galicyi wielkie masy iłów występują przedewszystkiem w podziemiu niżu Powiśla aż do podnóża Karpat; w przykar-packiej nizinie Dniestru i Prutu; mianowicie zaś na Pokuciu. Znaczne wystąpienie w zachodniej części W. Ks. Krakowskiego, podrzędniejsze w obszarze podolskim. Liczne ale przeważnie cienkie warstwy iłu łupkowego występują na całym obszarze Karpat.

Użycie bardzo obszerne.

Najprzód odmiany trudno topliwe służą do wyrobu cegieł i naczyń ogniotrwałych dla celów hutniczych. Do szczególnie dobrych tego rodzaju materyałów należą przedewszystkiem niektóre iły łupkowe formacyi węglowej : m. i. w Anglii (n. p. w Stourbridge, analiza c), koło Altwasser na Niźsz. Szląsku prusk. (analiza a), w okolicy Pilzna i Kładna w Czechach ;

dałej iły trzeciorzędowe z Lannersdorf koło Bonn, z Grossalme-rode w Hessyi (analiza d) i z Saarau na Szląsku prusk.

W kraju mamy doskonałe iły ogniotrwałe najprzód w W. Ks. Krakowskiem mian. węglowe w Jaworznie i Sierszy tudzież bardzo rozciągły pokład jurajski koło Mirowa (analiza b), Grójca i Poręby; dalej w Galicyi wsch. trzeciorzędowe w Glińsku (koło Żółkwi^, w Potyliczy i Siedliskach koło Rawy ruskiej tudzież w Olejowie (koło Zborowa). W Król. Polskiem występują iły (w części łupkowe) w pow. Bendzińskim (np. koło Mierzęcic), tudzież w okolicy Ostrowca (gub. Radomska).

Bardzo liczne złoża iłów służą do różnych wyrobów kera-micznych. Główne przytem wymagania są : znaczna urabialność i jednostajność, jako podstawa zachowania nadanej formy przy spiekaniu lub częściowem stapianiu się w gorącu.

Znaczne masy różnych iłów keramicznych („Pfeifenthon“) trzeciorzędowych występują n. p. przy prawym brzegu Renu koło Koblencyi i w Hessyi. Z iłu białawego w Bunzlau na Szląsku prusk. (Senon) wyrabiają daleko rozwożone naczynia kuchenne kamionkowe. Na wyroby keramiczne używane są też wymienione powyżej krajowe iły ogniotrwałe a obok nich wiele innych jakościowo lub ze względu na niewielkie ich ilości podrzędniejszych.

Iły keramiczne służą też do modelowania.

Ił jest głównym materyałem do wyrobu cegieł zwykłych i dachówkowych tudzież rur drenowych, do czego jest dobrze przydatny prawie zawsze wtedy, gdy nie zawiera grudek wapienia, gipsu i pirytu, które wskutek chemicznych w nich po-wstaj ących procesów mogą spowodować rozpadanie się wyrobów. Wiedeń i Budapeszt posiadają w wielkich masach dobry mate-ryał cegłowy w ile noszącym nazwę „Tegel“ (analiza występującego w Inzersdorf koło Wiednia pod f).

Dalsze rodzaje użycia iłów zwyczajnych są: jako materyał uszczelniający przed wodą i jako lep przy budowlach lepiankowych.

Iły przeważnie łupkowe, zawierające znaczną przymieszkę siarczków żelaza, z którego powstają siarkany, bywają używane do wyrobu ałunów i dla tego otrzymały nazwę iłów ałunowych. Takie iły występują m. i. w półn. zach. Czechach fkoło

Eger i Falkenau), w Marchii Brandenburskiej i w Ks. Meklen-burskiem.

Glina jest odmianą iłu z bardzo znaczną ilością pyłko-watego kwarcu (i opalu), tudzież tlenków żelaza. Ilość pyłków kwarcu, które tylko bardzo trudno oddzielić można od pyłków kaolinowych, dochodzi do 30% ; tlenki żelaza, przeważnie limo-nitowe, dochodzą często do 10°/₀.

Wystąpienie piasku kwarcowego wytwarza gliny piaszczyste. Oprócz tego występują w glinie różne drobne i grubsze okruchy i otoczaki minerałów i skał. Limonit iłowy i wapień zbito-pył-kowy występują jako wrostki (nowotwory) bułowe i rurkowe.

Sypkość, urabialność Barwa najczęściej żółtawa, rzadziej czerwonawo-brunatna.

Glina należy do najmłodszych utworów i tworzy powierzchowne pokłady, przykrycia stoków i wypełnienia wklęsłości. Jest bardzo rozpowszechnioną.

Służy do wyrobu cegieł i rur drenowych.

L a t ery t, przykrywający znaczne przestrzenie w obszarach zwrotnikowych Afryki, Brazylii i wysp Indyi wschodnich, różni się od zwykłej gliny głównie tylko dziurowatością, znaczną że-lazistością i obfitością różnych wrostków.

Glinę, w której przymieszka tlenku żelaza (zwykle wodnego, limonitu) bardzo jest znaczna, przechodzi 30°/₀, zalicza się już do okry (patrz str. 52). Ta występuje tylko w mniejszych płatach, gniazdach, lub jako wypełnienie szczelin: n. p. jako „Goldocker“ koło Amberg w Bawaryi z 44°/₀ limonitu obok 39 °/0 kaolinu.

Ił sukienniczy. Składa się z pyłków minerału różniącego się chemicznie dość znacznie od kaolinu, przedewszystkiem obecnością paru procentów krzemianu magnowego. Tekstura pyłkowata. Bez spójności, lub tylko bardzo słabo spójny, tak że się we wodzie wnet rozpada. Brak urabialności. Wsiąka chciwie tłuszcze. C. g. około 2. Barwa : przeważnie zielonawo lub żółta wo-szara. Jako przykład składu chemicznego niech posłuży analiza materyału z Maxton w Anglii: Krzemionki 57'10°/₀, glinki 31*85%, tlenku magnu 2.62°/₀, wody 7*28% (razem 98-85%).

Trudno lub wcale nie topliwy.

86

Występuje w podrzędnych warstwach pośród zwykłych iłów w Anglii (Bedfordshire, Nutfield), koło Verviers w Belgii, Ross-wein w Saksonii.

Użycie: do odtłuszczania wełny i wyrobów z tejże.

53. Margiel. Mieszanina pyłków iłowych i wapniowych lub dolomitowych) w bardzo chwiejnym stosunku ilościowym, tak że iłu znajduje się 60 - 2O°/₀, wapna (ewent. dolomitu) 20—70°/₀. Według tego rozróżnia się margle iłowe i wapniste; pierwsze zbliżają się do iłów, drugie do wapieni marglowych. Część wapna występuje jako (mikroskopowe) skorupki, czasem także jako wtórne mikrolity.

Przymieszki podobnie jak u iłu, mianowicie: ziarneczka kwarcu, obficie w marglach piaszczystych, przechodzących do piaskowców marglowych; gips; hematyt i limonit l obficie w marglach żelazistych) ; ciała bitumiczne (w marglach bitumicznych). Rzadziej ale czasem w większej ilości przymieszane są ziarneczka glaukonitu (w marglach glaukonitowych). Wrostki też takie same jak u iłu: buły i skorupy wapniowe; gips w jednotnikach lub zrośnięciach tychże gniazdowych lub płytkowych ; podobnie piryt i markazyt. Oprócz tego czasem obficie buły i skorupy fosforytu.

T. pyłkowa, rzadziej zbito - pyłkowa, bez spójności, lub z bardzo słabą spójnością, tak że skała w wodzie prędko się rozpada. (Przy nieco znaczniejszej spójności zalicza się mieszaniny iłu i wapienia nawet o stosunkowo mniejszej ilości do wapieni a odwrotnie przy t. pyłkowej nawet bogatsze w wapień odmiany do margli).

C. g. chwiejny, przeważnie między 1*5 a 25. Barwy : szare, częściej jasne niż ciemne, dalej żółtawe, czerwonawe, plamiste („pstre“).

Skład i zachowanie chem. wynika ze składu min. Często występuje „zapach iłowy“ podobny jak u iłów i tejże samej

przyczyny.

Występowanie warstwowe przeważnie we formacyach młodszych, w niektórych obszarach bardzo potężne. Tak n. p. występują blisko 200 m grube margle (wyższo-kredowe) w Cze-

chach płc. a jeszcze znaczniejsze (wyższo-trzeciorzędowe) w kilkn obszarach Włoch.

W kraju, przedewszystkiem w podziemiu okolicy Lwowa leży miejscami zwyż 450 m gruba masa wapnistego marglu (wyższo kredowego), w świeżym stanie nieco spójnego, zwanego opoką. (Próby wzięte z odkrycia tejże koło stawu Pełczyńskiego zawierały blisko 54 5°/₀ wapienia nieco dolomitycznego, 20*5 °/₀ kaolinu, 2L5 piasku kwarcowego i B°/₀ limonitu, powstałego niewątpliwie z przymieszanego pierwotnie pirytu).

Margle iłowe przydatne są do wyrobu prostych kafli, garnków i t. p. wyrobów. Niektóre wapniste (jak np. mioceński z Beocsin we Węgrzech płd.) użyte są wprost do wyrobu cementu. Sypkie służą za nawóz dla gleb potrzebujących dodatku wapna.

Margle, w których wapień zastąpiony jest w stosunku znacznym albo nawet zupełnie przez dolomit, bywają odróżniane jako osobne odmiany „dolomitowe“.

54. Löss *) jest mieszaniną pyłków kwarcowych, wapie-niowych i iłowych. Pierwsze przeważają i wynoszą często 50—7O°/₀ całości. Są one ostrokańczaste, przeważnie o średnicy 005—0’01 mm. Ilość wapienia, czasem dolomitycznego, bardzo chwiejna; wynosi najczęściej około 20°/₀, dochodzi atoli aż do 30°/o lub przeciwnie zniża się do paru tylko procentów. Wapień występuje także jako powłoka pyłków kwarcowych. Ił zwykle w ilościach podrzędniejszych.

Jako przymieszki występują : limonit, muskowit i, w (niewłaściwym) lössie piaszczystym, piasek kwarcowy i inne drobne okruchy. Jako zawartości ukazują się bardzo często przedewszystkiem drobne skorupki ślimaków lądowych i cieniutkie rurki wapienne, dalej buły wapienia i limonitu.

Tekstura zwykle bardzo jednostajna, pyłkowa a przytem charakterystycznie cienko-rurkowa. Ukazują się bowiem w całej masie skały próżnie podobne w kształcie do cienkich korzonków roślinnych, czasem o własnych wapniowych ściankach. Ta dziur-kowatość sprawia wielką przepuszczalność dla wody.

Pomimo braku właściwej spójności, tak że następuje roz-sypywanie się pod najsłabszym naciskiem, löss przecież nie

*) Nazwa niemiecka z okolic nadreńskich.

Petrografia.

usuwa się nawet w wysokich ścianach prostopadłych, a utworzone w nim próżnie (jamy, jaskinie) utrzymują się bez zabezpieczenia. Brak urabialności. Barwa żółtawo-szara. C. g. 1*5—1*6. Jako przykład zwykłejszego składu chemicznego może posłużyć analiza lössu z okolicy m. Bonnu (nad Renem) : Krzemionki 6243, glinki 7 51, tlenku żelazowego 5 14, tlenku magnowego 0-21, tlenków potasu i sodu 1*75, węglanu wapniowego 17*63, węglanu magnowego 3*02, wody wzgl. utraty w gorącu 2*31 procentów.

Występowanie jako utworu czwartorzędowego powierzchowne, w grubych jednolitych (niewarstwowych) masach, dochodzących często kilkanaście, wyjątkowo nawet kilkaset metrów.

W Europie rozpowszechniony osobliwie w brzegowiskach Renu, Dunaju, Wisły i Wołgi, u północnych stoków wzgórzy śred. niemieckich i sarmackich, tudzież w nizinie rumuńsko-buł

garskiej. W Azyi przedewszystkiem w płc. zach Chinach zajmuje tysiące mil kwadratowych, dosięgając miejscami grubości zwyż 400 m.

W kraju zalega osobliwie u stoku karpackiego w całej jego długości i na zboczach pośród obszaru podolskiego.

W Chinach miliony ludzi przebywa w osadach wkopanych w lüssie. W ogóle wszędzie chętnie w nim wykopują piwnice.

Gleba zwyczajna i czar n ozie m.

Jest to najzwyklej tylko powierzchowna część pokładów iłu, gliny, lössu, marglu, piasku iłowatego, rumowiska drobnego i t. p. materyałów skalnych, w których wytworzyła się z rozkładu zawartych w niej ciał organicznych, przeważnie roślinnych, różnie wielka ilość substancyi humusowych. U czarnoziemu wynoszą one 8—10°/₀, wyjątkowo 15°/₀ a nawet 20°/₀. Od jakości materyału mineralnego, z którego wytworzyła się gleba, tudzież od jakości i ilości ciał humusowych zależy głównie jej tekstura w ogólności, przedewszystkiem jej sypkość lub ciastowata spójność, wreszcie jej przepuszczalność dla wody.

Czarnoziem dosięga czasem grubości kilku metrów i zajmuje w Europie wielkie przestrzenie na Podolu, tak w Galicyi jak w Rossyi, gdzie rozciąga się dalej przez cały step ukraiński aż do Chersonii. Mniejsze płaty występują w kilku okolicach

kraju i reszty Europy. Bardzo potężne pokłady czarnoziemu występują dalej w preryach Ameryki płc.

Gleba daje roślinności stanowisko, które dostarcza jej oraz odżywienia, o ile w składnikach swoich i przymieszkach posiada pierwiastki do wytworzenia ciała roślinnego (obok pochodzących z powietrza) potrzebne i o ile jej tekstura (pulchnośó) ułatwia wytwarzanie się połączeń chemicznych wprost do odżywiania przydatnych tudzież zużycie takowych przez rośliny.

55. Iłolupelt (łupek iłowy).

Składa się z dwojakiego rodzaju składników. Naprzód wyst. innokształtne pyłkowe wzgl. miałowe cząsteczki, głównie (włączając także ważniejsze przymieszki) : kwarcu, kaolinu, mu-skowitu, skaleni, humusu, żywic i grafitu. Drugą część składową tworzą tukształtne mikrolity : muskowitu'*), chlorytu, kwarcu, kalcytu, hematytu i i.

Te mikrolity jako nowotwory pomiędzy innokształtnemi cząsteczkami powstałe i przy powstaniu do tychże przyrosłe, stanowią niejako sieć spajającą całość. Stosunek ilościowy pomiędzy wymienionymi dwoma rodzajami składników jest u różnych iłołupków bardzo różny. Przy znacznej ilości cząsteczek łuskowatych następuje zbliżenie się do fyllitu. W razie znaczniejszego występowania niektórych przymieszek rozróżnia się analogicznie jak u iłów: iłołupki piaszczyste, źelaziste, bitumiczne, węglowe, chlorytowe, i t. p.

Jako wrostki wyst. często kalcyt, kwarc, piryt w kształcie żyłek lub gniazdek, ostatni także w kryształach. Nie rzadko też znajdują się zawarte resztki zwierząt i roślin.

T. zbita a przy tern zawsze, często nawet doskonale łupkowa. Tw. przechodzi nawet 8 stopień, w innych razach jest znacznie mniejszą. Przy słabej spójności następuje zbliżanie się do iłów łupkowych, od których odróżnianie jest chwiejne.

Należałoby może w tym względzie trzymać się tego znamienia, że iłołupki wrzucone do wody przynajmniej w krótkim czasie nie rozpadają się. C. g. najzwyklej 2'6—2'7.

Barwy: najzwyklejsze ciemnoszare, dalej czarne, czerwo-nawo-brunatne, zielonawe ; czasem plamistość (głównie wskutek nierównomiernego rozmieszczenia barwiących przymieszek).

*) wzgl. łyszczyku zbliżonego do muskowitu.

Rzadko okazuje się na gładkich płaszczyznach łupkowatości bardzo słaby połysk (zbliżenie do fyllitów !)

Skład chem. iłołnpków bardzo różny, w ogóle podobny jak iłów. N. p. pewien iłołupek z Walii zawiera: krzemionki 6O50, glinki 19‘70, tlenków żelaza 7’83, tlenku wapniu 1J2, magnu 2'20, tlenku potasu 3T8, tlenku sodu 2 20, wreszcie wody 3 30 procentów. Jak w tym razie, tak i najczęściej ilość wapna jest nieznaczną i mniejszą od magnu ; ale znajdują się także odmiany nieco wapniste. Ilość potasu prawie zawsze przewyższa ilość sodu.

Co do chemicznego zachowania się, ważne jest ze względów technicznych rozpuszczanie cząsteczek kalcytu przez wodę a jeszcze więcej powstawanie (na powietrzu i. wilgoci) z przymieszek siarczków żelaza siarkanów tegoż, które to oba działania prowadzą do stosunkowo prędkiego wietrzenia skały.

Iłołupki wyst. przeważnie we formacyach paleozoicznych, rzadziej mezozoicznych, wyjątkowo nawet w starszej trzeciorzędowej f. Tworzą po części bardzo potężne układy warstw. W Europie m. i. w pogórzu morawsko-szląskiem między rzekami Oppą i Morawą, w górach Fichtel, w pogórzu turyngskiem i przyreńskiem „Łupkowem“, w płd. zach. Anglii (Walii). Tworzą bardzo znaczną część Kaukazu.

W Karpatach, zwłaszcza w pobliżu ich brzegu płc. wyst. znaczne układy cienkich iłołupków żywicznych, które stanowią główną część górotworu „łupków menilitowych“.

Użycie. Naprzód niektóre iłołupki, chemicznie wytrzymałe, doskonale łupiące się na większe a równe płyty, zupełnie zbite (nie porowate) i dostatecznie spójne, dostarczają dachówek. Najważniejsze tego rodzaju iłołupki „dachówkowe“ znajdują się w okolicach następujących. W Walii płc. koło m. Bangor, f. kambryj-skiej (najlepszej jakości, produkcya roczna blisko 5 milionów q7 eksport wielki z portu Penrhyn do wszystkich krajów); w Bretanii gł. k. Angers; w Niemczech gł. w 2 okolicach a) przy Renie środkowym mian. k. Caub (na płd. od Koblencyi), f. de-wońskiej, b) w Turyngii, f. niż. węglowej (k. Lehesten); na Szląsku austr. w okolicy Opawy (Troppau) n. p. k. Meltsch i w sąsiedniej Morawie n. p. k. Waltersdorf, również f. niż. węglowej.

Obok dachówek zwykle wyrabiają także płyty grubsze na stoły dla pracowni i fabryk chemicznych, tudzież na posadzki. (Największe dotąd wydobyte mierzyły 9 m w długości i szerokości przy tylko 1 cm grubości). Tego rodzaju płyty

zastępują też czasem (przy odpowiedniem preparowaniu) czarny marmur w użyciu do tablic napisowych wewnątrz budynków.

Mniej twarde, ale przede wszystkiem jednostajne a przy tern (wskutek znacznej przymieszki węglowej) dostatecznie czarne, dostarczają tablic i tabliczek do pisania. Nadzwyczajnie silnie a równolegle popękane dozwalają łatwą produkcyę rysików do pisania na tabliczkach łupkowych. Tego rodzaju iłołupki występują gł. w Saalfeld k. Rudolstadt w Turyngii.

Zupełnie miękkie a silnie węglowe (odm. a m p e 1 i t) daj ą się użyć jako „kredka czarna“.

Niektóre twardsze iłołupki (m. i. z Harcu) znajdują użycie jako kamienie szlifierskie.

Z bitumicznych iłołupków wyst. we Francyi (k. Autun w dep. Saône et Loire i k. Buxières w dep. Allier) tudzież w Szkocyi destylują olej skalny. Możnaby do tego użyć także wielu partyi łupków „menilitowych“ karpackich.

Iłołupki zawierające obok znaczniejszych ilości potasu dużo siarczku żelaza (do 10%) dają się użyć do produkcyi ałunu. Takie iłołupki „ałunowe“ wyst. osobliwie pośród f. paleozoicznych, mian. w płd. Skandynawii i w Turyngii.

56. Łupek marglowy.

Stoi w podobnym stosunku do marglu, jak łupek iłowy do iłu. Zawiera zatem przedewszystkiem składniki marglu (patrz tenże str. 86) a oprócz tego mikrolity kalcytu (wyjątkowo ; kwarcu, hematytu, limonitu) tworzące jakoby siatkę spajającą.

Również przymieszki te same jak u marglu i odróżnienia według tychże odmian : dolomitycznych, piaszczystych, i bitumicznych.

T. zwycz. zbito-pyłkowa przy znacznej porowatości, rzadko zbliża się do zup. zbitej. Przytem zwykle łupkowatość mniej lub więcej doskonała, rzadko o równych płaszczyznach rozdziału. Tw. podnosi się czasem aż do 3 stopnia. C. g. w zbitszych odmianach dochodzi do ‘2-6.

Barwy jasno szare, wyjąwszy przy obecności przymieszki bitumicznej, wtedy zaś ciemno-brunatne — czarne.

Wyst. prze w. w cienkich pokładach, najczęściej pośród utworów mezozoicznych, lecz także wśród paleozoicznych i starszych trzeciorzędowych. N. p. często w północno-zewnętrznym pasie Alp i pośród Apeninów. Nie rzadko także, ale prawie zawsze całkiem podrzędnie w Karpatach.

Niektóre wapniste łupki marglowe są materyałem do wyrobu cementów.

W łupku marglowym dolomitowym zastąpiony jest wapień w znaczniejszym stopniu albo nawet zupełnie przez dolomit.

Klasa IX. : okruchowe.

57. Piasek.

Składa się ze ziarn kwarcu, różnej wielkości aż do średnicy około 2 mm. Nieraz znajdują się obok siebie ziarna bardzo różnych rozmiarów; częściej atoli są ich wielkośei do siebie zbliżone i wtedy według rozmiarów ziarn większych rozróżnia się piaski: gruboziarniste przy średnicy ziarn zwyż ¹/₂ mm, średnio ziarniste, wreszcie miałkie, przy średnicy niżej J/₅ mm.

Ziarna są albo zupełnie albo tylko częściowo zaokrąglone i wtedy piasek nazywa się ostrym.

Rzadko piaski zawierają tylko ziarna kwarcu, są zupełnie „czyste“ (n. p. piasek z m. Niewelstein w Prusiech nadreńskich ma zawierać nie mniej niż 99’5°/o kwarcu). Najczęściej obok kwarcu występują w różnych, czasem bardzo znacznych ilościach, ziarna wapienia (wzgl. skorupek wapniowych), skaleni i glauko-nitu, łuski muskowitu, pyłki iłu, limonit przew. jako powłoka części innych, ciała bitumiczne. Przy znaczniejszych ilościach tych przymieszek odróżnia się jako odmiany : piaski iłowate, marglowate, glaukonitowe, limonitowe, mikowe, bitumiczne, wzgl. naftowe lub asfaltowe i i. Pierwsze dwie odmiany tworzą przejścia do iłów, wzgl. margli piaszczystych.

Bez spójności. U miałkich iłowatych okazuje się w stanie wilgotnym mały stopień urabialności.

Obok zwykłej bezbarwności (białości) występują nie rzadko także barwy : szare, żółtawe — żółte, zielonawe — zielone, czerwonawo brunatne, ciemno brunatne.

Wyst. przedewszystkiem w rozległych pokładach powierzchniowych jako utwory najmłodsze. Mian. często w nizinach przymorskich i dolinach rzek, tak n. p. w nizinie przy bałtyckiej i przywiślańskiej sięgającej aż do podnóża Karpat. Dalej po części bardzo rozlegle w śródlądowych pustyniach piaszczystych (n. p. w Saharze, nizinie Turańskiej, pust. Gobi)

Także w podziemiu pośród utworów kenozoicznych wyst. znaczne pokłady piasków. Znakomity przykład tego rodzaju wy-stępywania mamy w potężnych pokładach piasków białych wieku miocenicznego, które w obszarze Lwowa i okolicach przylegających od północy i południa wskutek wyżłobień obszernie wydostają się na powierzchnię.

Piaski nieiłowate mają różnorodne użycie. Dostatecznie czyste służą do wyrobu szkła. Do tego celu używane piaski, nadzwyczaj czyste wyst. (oprócz wspomnianego już powyżej w Niewel-stein) mian. w okolicy Paryża, w Czechach płc., w Galicyi : w Skwarzawie k. Żółkwi i w Onucie k. Zaleszczyk.

Wielkie ilości piasku (grubszego, ostrzejszego) bywają używane jako domieszka do wapna murarskiego. Ostrzejszy piasek używany do szlifowania i czyszczenia mechanicznego. Pewnego rodzaju piaski mian. takie, które przy niejakiej ura-bialności nie mają przymieszek powodujących stapianie się z le-izną, służą jako piaski „formierskie“ przy odlewach metalów.

58. Piaskowiec.

Złożony a) z ziarnek kwarcu mniej lub więcej zaokrąglonych b) z minerału, który między temi ziarnami utworzył się w późniejszym czasie i, przyczepiwszy się przy swem powstaniu do nich, tworzy dla nich spoiwo, „lepiszcze“. Tern ciałem jest najczęściej kalcyt (lepiszcze „wapienne“), nierzadko też kwarc, obficiej u piaskowców nazywanych „kwarcytowymi“ z powodu, że zbliżają się do kwarcytów i mian. przy niewyraźnem zaokrągleniu ziarn nieraz tylko z trudnością dają się od nich odróżnić. Rzadziej występują jako lepiszcza : opal, limonit, syde-ryt i i. Często też mamy lepiszcza mieszane lub z przymieszkami, osobliwie kaolinu (iłu) ; mówi się wtedy o lepiszczu marglowem, wzgl. iłowatem.

W stosunku do ziarn zlepionych, lepiszcze wyst. w ilościach bardzo różnych, często jednak tak małych, iż nie jest wprost dostrzegalne. Piaskowce z większą ilością lepiszcza wapiennego nazywają się „wapnistymi“.

Jako przymieszka wyst. u piaskowców przedewszystkiem często (jak wspomniano już powyżej przy lepiszczu) kaolin wzgl. ił.

Przy większej tegoż ilości a bogatem lepiszczu wapiennem, powstają piaskowce marglowe, przy skąpem lepiszczu, piaskowce iłowate. Takim sposobem powstają odmiany przejściowe do piaszczystych iłów i margli tudzież do piaszczystych wapieni mar-glowych. Jako przymieszki wyst. dalej ziarna różnych minerałów, mian. kalcytu (wzgl. skorupek wapniowych), skaleni (osobl. potasowych), glaukonitu, łuski miki (prawie wyłącznie musko-witu), limonit i hematyt jako pyłki i powłoki, ciała węglowe i bitumiczne.

Gdy ilość wymienionych przymieszek jest większa, powstają dalsze odmiany piaskowców : mikowe, glaukonitowe, żelaziste, bitumiczne, naftowe, skaleniowe czyli a r k o z a.

Jako wrostki większe trafiają się częściej : żyłki kalcytu (mian. u piaskowców wapnistych) i kwarcu (szczeg. u piaskowców kwarcytowych), skorupy organiczne wapniowe, odłamki różnych skał (m. i. także węgli kamiennych). Wreszcie zawierają gdzieniegdzie piaskowce eliptyczne buły (konkrecye) osobliwie marglu i limonitu.

T. najprzód według wielkości ziarn kwarcu jest grubo-, średnio-, drobno-, i miałko-ziarnistą, zbliża się też czasem do zbitej lub pyłkowej (mian. u piaskowców iłowatych). Gdy część ziarn bardzo znacznie jest większą od reszty, mamy piaskowce nierównoziarniste. Wskutek ułożenia równoległego przymieszek, mian. łyszczyku, powstaje t. mniej lub więcej łupkowa. Zwykle znaczna porowatość, często 10—2O°/₀, czasem do BO°/₀.

piaskowce wapienne przy

Tw. u kwarcytowych zbliża się niekiedy do kwarcowej. Wytrz. mech. waha sie między minimalną a maksymalną wmgóle u skał spostrzeganych. Gdy piaskowce kwarcjdowe zbliżają się w tym względzie do kwarcytów (i dla tego też technicznie nieraz tą nazwą obdarzane bywają), obfitem lepiszczu wapniowem dorównywają wapieniom zbitym lub je nawet przewyższają, to bardzo znaczna (może nawet większa) część piaskowców o skąpem lepiszczu ma wytrzymałości mniejsze, schodzące od 500 kg aż poniżej 100 kg.

C. g. waha się znacznie; najczęściej między 2'1 a 2⁻6.

wonawa mian. wstęgowa.

Barwa najzwyklej szara i to białawo — ciemno-szara, nieraz z odcieniem zielonawym ; żółtawo-szara, brunatno-szara ; czer-czerwona. Nieraz występuje plamistość, pstrość,

Skład chem. bardzo różny z powodu różnej jakości i różnej ilości lepiszcza a także i przymieszek. Gdy u niektórych kwarcyto-wych lub bardzo ubogich w lepiszcze ilość krzemionki wynosi do 99 %, u innych zniża się ona do 50°/₀.

"Wprawdzie przez rozpuszczenie bardzo maleńkiej częstokroć ilości lepiszcza wapiennego, zwłaszcza gdy wskutek porowatości może się to działanie w głąb skały zapuszczać, czasem piaskowce stosunkowo prędko się rozpadają, to przecież, jak poucza doświadczenie, wiele piaskowców, nawet słabo spójnych, wystawionych na działania powietrzni w przeciągu stuleci tylko nieznacznie na swej powierzchni ucierpiało.

Piaskowce należą do skał bardzo rozpowszechnionych ; wyst. one w formacyach wszystkich zacząwszy od paleozoicznych, w pokładach dosięgających miejscami kilkanaście metrów grubości, a układy ich warstw mierzą miejscami setki metrów i składają przytem, albo same dla siebie albo tylko z podrzę-dnemi wtrąceniami innych skał, wielkie obszary zwłaszcza pogórzy, ale czasem i znaczniejszych gór.

I tak w Europie zajmuje bardzo znaczne obszary w południowej i środkowej części Niemiec piaskowiec f. tryasowej czerwonawy — czerwony lub pstry (osobliwie w pogórzach Wogezów, Schwarzwaldu i Spessartu).

Na płc. od Harcu osobliwie zaś w Saksonii płd. i przypierających Czechach płc. zacząwszy od Pragi tudzież w zach. płc. części Szląska prusk. wyst. w bardzo potężnych masach jasnoszary piaskowiec wieku wyźszo-kredowego, który z powodu, że jego grube ławice są pionowo popękane, otrzymał nazwę „ciosowego“ (Quader-Sandstein\

Z łomów założonych w tym piaskowcu przy brzegu Łaby (głównie między m. Pirna i Schandau) wywożą rocznie około 50.000 m³ ciosu o wytrz. mech. ‘200 — 400 hg przy c. g. 2‘1—2*2 ; w razie potrzeby dobywają tu monolitów do 15 m długości a zwyż 2 m grubości.

W północno-pobrzeżnym pasie Alp panują piaskowce cie-mno-szare: wapnisty, cienko-płytowy (kredowy lub eoceński), stanowiący główną część górotworu zwanego „Elysch“ i iłowaty, często grubo-warstwowy „Molasse“ (średniotrzeciorzędny), a podobne piaskowce wchodzą także w skład Apeninów („Macigno“).

Co do wieku to, uwzględniając tylko główne partye, odm. a) i b) przynależą do f. kredowej, odm. c) do eocenu, odm. d) e) i f) do oligocenu.

Przedewszystkiem zaś Karpaty (właściwe) złożone są przeważnie z piaskowców różnego rodzaju. Między ich odmianami, które po części według miejsca typowego występowania nazwane zostały, następujące są najgłówniejsze : a) Ciemno-szary, wapnisty, drobno-ziarnisty, często płytowy i łupkowy, zwycz. oznaczany jako „ropianiecki“ ; b) drobnoziarnisty o skąpem lepiszczu, grubo-ła-wicowy, znacznie spójny (tu należą: ciemno-szary „godulski“^ z Karpat zachodnich i jasno-szary „jamneński“ z Karpat G-alicyi wschodniej); c) ciemnoszary, drobnoziarnisty, iłowaty, prze w. cienko-warst wo wy ; d) jasno-szary, nierówno-ziarnisty, grubo-ławicowy, słabo spójny (tu należy także „ciężkowieki“) ; e) jasnoszary, miałkoziarnisty, słabospójny, gruboławicowy („kliwski“j; f) ciemno-szary, często nierównoziarnisty lub z okruchami, gru-boławicowy, świeżo silnie spójny ale wnet wietrzejący („ma-górski “).

W podziemiu Podola galicyjskiego, w całym obszarze między Tarnopolem, Zaleszczykami i Niżniowem, leży piaskowiec wieku dewoóskiego, drobnoziarnisty, przew. płytowaty lub cienko-warstwowy, atoli miejscami zwyź 1 metra gruby, najczęściej czerwonawa⁷, rzadziej szary („trembowelski“, „dyczkowski“).

W Roztoczu i przyległej do niego od południa części Podola, rzadziej w reszcie obszaru tegoż, wyst. piaskowiec (biały) także pośród utworów mioceńskich.

Wiele odmian piaskowca ma bardzo obszerne użycie w budownictwie. Przedewszystkiem otrzymuje się z niego dobry cios, także monolitowy, stosunkowo lekki, łatwo obrabialny i często dobrze przydatny do rzeźby architektonicznej. W tern użyciu stały się niektóre piaskowce głównym kamieniem budowlanym dla niektórych prowincyi. Tak n. p. tryasowy piaskowiec „czerwony“ lub „pstry“ dla większej części Niemiec środkowych i południowych (zbudowano z niego m. i. liczne wspaniałe tumy i ratusze gotyckie) a podobne znaczenie ma piaskowiec „ciosowy“ dla Czech płc. (Pragi), Saksonii wsch. (Drezna), w części także dla Szląska prusk. (Wrocławia) i Prus północnych. Tu jednak jeszcze więcej cenionym jest niźszokredowy piaskowiec bardzo jednostajnie miałkoziarnisty (białawy, c. g. 2 2, o zawartości kwarcu zwyż 96%, wytrz. mech. około 700 kg) z pogórza Wezery w Hannowerze (głównie z Obernkirchen). Był on głównym materyałem budowy tumu kolońskiego i w ciągu wieków okazał nadzwyczajną chemiczną wytrzymałość. Jest bardzo obszernie użyty nietylko w Berlinie (także na pomniki, m. i. w pomniku „Siegessäule“), ale także w Niderlandach i Danii a nawet bywał sprowadzany do Petersburga.

Z piaskowców karpackich głównie wymieniona przedtem odm. b), rzadziej odm. d) i /)), dostarczają dobrych ciosów (m. i. z łomów w Straconce k. m. Biały *), k. Suchy i Makowa, w Dobczycach k. Wieliczki, w Bogoniowicach k. Ciężkowic **),. w Skolem, w Jaremczu

* * ■/:

). Także z dewońskiego piaskowca podolskiego co raz to więcej produkują ciosu (łomy w Dyczko-wie k. Tarnopola dostarczyły go m. i. dla budowy kasy oszczędności we Lwowie).

Dosyć obficie używane są dalej piaskowce także na pomniki posągowe, przeważnie ze względu na taniość materyału i wyrobu, chociaż niektóre odm., n. p. (tryasowy) ze Szydłowca w gub. radomskiej, w ogóle bardzo się do takiego użycia nadają.

Cieńsze pokłady piaskowców są często używane do wyrobu schodów, z płytowatych zaś produkują płyty chodnikowe. Obszernie do obu tych cełów użyty jest dewoński piaskowiec podolski, mian. od dawna rozpowszechnione są w Galicyi trembowelskie płyty chodnikowe (prod. gł. w Trembowli, Dyczkowie, Mogielnicy i Horodnicy).

Z niektórych twardych piaskowców wyrabiają kostki brukowe, bardzo dobre n. p. dla Paryża z pokładów eoceńskich bliskiej okolicy (Fontaine leau). Z podobnego ale mniej jednostajnego mioceńskiego piaskowca w Boztoczu (głów. w Suchodole na płd. i Wiszence na płc.) bywają wyrabiane kostki tudzież krawężniki dla Lwowa. Dla tegoż miasta rozpoczęto właśnie produkcyę kostek z karpackiego piaskowca odm. a), która w ogóle należy do dobrych materyałów dla budowy wzgl. kon-serwacyi dróg i do tego celu używaną jest w wielu miejscach wzdłuż brzegu karpackiego w Galicyi.

*) użyty w Krakowie m. i. do budowy gmachu „Collegium novum“ i teatru, o c. g. 2‘4, wytrz. mech. 1.100 kg.

**) użyty do budowy filarów mostowych na Sanie w Jarosławiu ⁶

i Przemyślu.

Z wielu odmian piaskowców twardszych o jednostajnej t. miałko- lub drobno-ziarnistej wyrabiają kamienie do ostrzenia i szlifowania bardzo różnej jakości, tak n. p. osełki i brusy z dewońskiego piaskowca podolskiego (eksportowane daleko w głąb Eossyi). Gruboziarniste lub dziurowate piaskowce o lepiszczu kwarcowem lub kalcytowem, dostatecznie czystem, dostarczają kamieni młyńskich, przew. caliznowych, głów. tylko dla małego przemysłu lub dla ręcznych „żarn“ ; lecz czasem te wyroby mają większe znaczenie, n. p. wyrabianych k. Wallsee w Wyż. Austryi używają (obok rogowcowych) na Węgrzech.

Wreszcie używane bywają niektóre piaskowce, w przybliżeniu czysto kwarcowe, jako ogniotrwały materyał budowlany lub bywają kruszone na materyał do wyrobu szkła.

59. Piaskowiec wapniowy.

Złożony jest z ziarneczek wapienia, zlepionych ze sobą powłoką również wapienną, ale prawie nigdy niewyróżniającą się jako osobne lepiszcze.

Forma ziarneczek zwykłej jest kańczastą niż zaokrągloną. Ich wielkość od średnicy 2 mm zniża się do'pyłkowej. Nierzadko ziarneczka i pyłki zmieszane razem.

Bardzo często przymieszane są drobne okrągłe ziarnka kwarcu (piasek), czasem w ilości tak znacznej, że skała zbliża się zupełnie do piaskowców (zwyczajnych, kwarcowych).

Jako większe wrostki wyst. osobliwie odłamki wapiennych skorup zwierzęcych lub roślinnych, rzadziej całe tego rodzaju skorupy.

T. zwykle drobno — miałko-ziarnista, rzadziej staje się gru-bo-ziarnistą lub zbliża się do pyłkowatej, w którym to razie wytwarza się przejście do wapieni kredowatycb. Prawie zawsze wyst. silna porowatość (często 20—30%), czasem także dziurkowatość.

Wytrzymałość mech. zw. mała, najczęściej 80—200 kg, ale znane są odm z wytrz. dochodzącą do 400 kg. C. g. mały, zw. 16—2. Barwy białawe.

Z twardszych odmian trupieszeją prawie tylko takie, które posiadają znaczniejszą przymieszkę piasku kwarcowego.

Wyst. przew. pośród utworów trzeciorzędnych, po części w pokładach tak co do rozściągłości jak grubości bardzo potężnych. Takie znajdują się mian. rozlegle w okolicy Paryża

(„calcaire grossier“ cz.), "Wiednia i Budapesztu, mają też bardzo znaczny udział w budowie wyżyny podolskiej.

Z piaskowca wapniowego otrzymuje się cios budowlany, często w bardzo wielkich rozmiarach, czasem przydatny także do rzeźby architektonicznej, łatwo obrabialny i lekki. To też wszędzie, gdzie nie wymaganą jest większa wytrzymałość, jest bardzo chętnie używany. Wiele budowli paryskich, także wspaniałych pałaców jak Tuilerye, zbudowano z tego materyału. Podobnie obszerne użycie ma w Wiedniu, dokąd bardzo wielkie masy tej skały sprowadzają osobliwie z łomów położonych przy jez. Neusiedel i z pogórza Litawskiego.

Również podolski piaskowiec wapniowy bywa obszernie używany jako cios, przedewszystkiem we Lwowie, n. p. w dawniejszych czasach przy budowie kościoła Bernardyńskiego i Wołoskiej Cerkwi, w nowszych czasach w gmachach Politechniki i Sejmu krajowego (głów. z łomów w Polanie i Demni k. Mikołajowa tudzież Krościenka k. Przemyślan). Niejednokrotnie został on użyty do budowy filarów mostowych, najodpowiedniej może pochodzący z Proniatyna k. Tarnopola o t. stosunkowo gruboziarnistej.

Dość często wyrabiają z piaskowców wapniowych także pomniki nagrobkowe i posągi (tanie ale mniej trwałe).

¹

z greckiego. trachys, szorstki.

²

nazwa od wysp Liparyjskich.

³

nazwa od gór Andów.

⁴

wytwarzające się tym sposobem na powierzchni skały kulki zwłaszcza przy barwie jasno szarej i połysku nieco perłowym, przypominają niekiedy perły ciemne, a stąd nazwa tej odmiany skały.

⁵

Perydot jest drugą nazwą min. oliwinu.

⁶

y dla tamtejszego wielkiego mostu kolejowego nad Prutem.

60. Rumowisko.

Jest nagromadzeniem kawałków kańczastych różnych skał bez spójności. Najczęściej drobniejszy materyał lub piasek a nawet glina wypełnia przestwory między grubszymi kawałkami, bardzo różnie wielkimi.

Wyst. jako utwór nowoczesny tworzący częściowe przykrycie zboczy gór, najczęściej u ich podnóża, rzadko w rozmiarach wielkich.

Zasługuje na baczne uwzględnienie, przedewszystkiem przy robotach wkopowych, z powodu jego ruchliwości.

61. Żwir.

Jest nagromadzeniem kawałków różnych skał mniej lub więcej zaokrąglonych , ogólnej formy walcowato-kulistej lub płaskiej (okrąglaków, otoczaków). Co do wielkości wahają się one u różnych żwirów między średnicą paru decymetrów w dół

aż do paru milimetrowej („żwirek“), a wtedy następuje zbliżenie się do piasku bardzo grubo-ziarnistego. Często wielkość kawałków razem występujących bardzo jest nierówna, osobliwie trafiają się pojedyncze nadzwyczaj wielkie, przy tern drobniejsze lub piasek wypełniają przestrzenie między większymi.

Gdy otoczaki należą przynajmniej przeważnie do jednego gatunku skały, natenczas według tegoż oznacza się odm. żwiru n. p. wapniowy, granitowy, piaskowcowy, kwarcowy (z kwarcytu lub kwarcu jako składnika skał krzemianowych łupkowych). W innym razie żwir oznacza się jako mieszany.

Wyst. jako utwór nowoczesny przew. na powierzchni lub blisko powierzchni, mian. w dolinach rzek; n. p. w stosunkowo bardzo rozciągłych i do kilkunastu metrów grubych pokładach przy wyjściu rzek karpackich na przyległą nizinę.

Używany przew. do budowy i konserwacyi dróg ; wybrane z niego większe kawałki służą często do brukowania lub wogóle w zastępstwie kamienia łamanego.

62. Okrucliowiec (brekcya) i 63. zlepieniec (konglomerat)

mają tyle wspólnych cech, że dla uniknięcia wielokrotnego powtarzania się lepiej będzie połączyć je w opisie razem. Oba gatunki składają się po pierwsze z kawałków różnych skał, po drugie z lepiszcza łączącego te kawałki' ze sobą. Kawałki są albo kańczaste — u okruchowca — lub zaokrąglone — u zlepieńca, lecz najprzód zaokrąglenie jest czasem tylko częściowe a potem nieraz znajdują się zmieszane razem kańczaste i zaokrąglone, stąd powstają odmiany przejściowe. Zresztą odpowiedniej jest przydzielić skałę do zlepieńca, gdy chociażby tylko część kawałków okazuje niewątpliwe zaokrąglenie.

Wielkość kawałków bardzo różna, nawet w jednej i tej samej skale.

Mogą one wszystkie lub przynajmniej przewaźająco należeć do tegoż samego gatunku skał i wtedy odmiana według tegoż otrzymuje nazwę, albo są różnorodne („polygen“).

Lepiszcze jest w , ogólności tak rożnem jak u piaskowca (patrz tenże) a oprócz tego: piaskowcowe t. j. zawiera znaczną przymieszkę piasku i samo dla siebie nie różni się od piaskowca. Częste i ważne są tak okruchowce jak zlepieńce, u których i kawałki zlepione i lepiszcze jest wapienne lub u których oba

Zresztą ilość lepiszcza w stosunku do kawałków zlepionych może być bardzo różną (podobnie jak u piaskowców .

składniki są kwarcowe, przyczem w obu razach mogą wyst. jakieś przymieszki.

Gdy t. okruchowa u tych odmian jest nie dość wyraźną, natenczas, chociaż niewłaściwie, zaliczają się do wapieni wzgl. kwarcytów.

Osobliwie u okruchowców nierzadko wyst. dziurowatość.

Spójności różne, od najmniejszej — u odmian przejściowych do żwiru wzgl. rumowiska — aż do nadzwyczaj wielkiej, kwarcytu. "W" ogólności okruchowce okazują większą wytrz. mech. jak zlepieńce podobnego składm

C. g. dochodzi maksymalnie do 27 ; naturalnie u dziuro-watych okruchowców znacznie mniejszy. Barwy często pstre, najczęściej z powodu różnicy koloru między lepiszczem a kawałkami zlepionymi, często i tych między sobą.

Oba gatunki skał wyst. we wszystkich formacyach zacząwszy od najstarszej paleozoicznęj. Okruchowiec tworzy masy nieznacznych rozmiarów, ograniczone zupełnie nieregularnie. Zlepieniec zaś wyst. zw. w pokładach bardzo różnej grubości, które najczęściej leżą pojedynczo wtrącone pośród innego rodzaju warstw, mian. pośród piaskowców (nieraz bez ostrego od tychże odgraniczenia). Wszelako znane są także samodzielne układy zlepieńców grubości do kilkuset metrów. Tak potężne są n. p. średniotrzeciorzędne zlepieńce (wapniowe, z lepiszczem piaszczysto-iłowatem) nazywane : Nagelfłuh, wyst. w płc. pasie Alp szwajcarskich, m. i. także w g. Bigi.

Bardzo często trafiają się pojedyńcze pokłady zlepieńców w obszarze Karpat. Najczęstsza odmiana w ich pasie północno-po-brzeżnym nosi nazwę „zlepieniec zielony“ z powodu, że obok otoczaków i odłamków wapienia białego zawiera podrzędnie także drobne kawałki pewnego rodzaju łupku zielonego. Bardzo potężne pokłady zlepieńca, złożonego głównie z większych brył białego wapienia, wchodzą w skład podkarpackiego grzbietu Słobody rungurskiej.

Dość znaczne masy zlepieńców (wapniowych, słabospójnych) wyst. także w okolicy na płc. wsch. od Trzebinii w W. Ks. Krakowskiem (gł. k. Myślachowic).

Szczególnie okruchowce, rzadziej zlepieńce przy dostatecznej wytrz. mech. chętnie są używane jako cios cokołowy lub dla filarów mostowych.

Odmiany czysto wapniowe, pełne, nadają się w skutek ich przyjemnej dla oka pstrości do użycia jako marmury kolorowe (zupełnie jak barwne wapienie zbite). Niektóre z tych marmurów „brekcyowych“ należą nawet do ogólnie cenionych i rozchodzą się na dalekie przestrzenie, n. p. następujące: okruchowiec „grand antique“ złożony z większych okruchów czarnych zlepionych białym kalcytem, dobywany w Pirenejach francuskich (z niego są m. i. słupy w klatce schodowej dworskiego muzeum sztuki w Wiedniu). Zlepieniec „breche violette“ 7 okolicy Sera-vezzy we Włoszech śr. okazujący większ-r' płaty wapienia białego pośród lepiszcza czerwonawego. Żółtawy lub czerwonawy „brocatello“ z drobnych kawałków złożony pochodzący z Alp wap. włoskich, osobliwie z obszaru na płc. od Werony, i z gór Jura.

Z drobno-okruchowych odmian kwarcowych, silnie spójnych, wyrabiają kamienie młyńskie, prze w. miernej jakości. Takie produkują też z karpackich pokładów w kilku miejscach, m. i. k. Myślenic i Kosmacza.

Klasa X: skorupowce.

64. Piaskowiec skorupkowy (wapień skorupkowy).

Złożony jest z drobnych skorupek wapiennych zwierzęcych lub roślinnych albo miału powstałego z większych takich skorupek, w którym przynajmniej przeważnie organiczne ukształtowanie wprost się uwidacznia. Czasem skorupki pewnych organizmów same dla siebie (mniej lub więcej wyłącznie) skałę składają, tak n. p. skorupki otwornic (foraminiferów), mszanek; nawet czasem jeden rodzaj sam dla siebie występuje w tym sposobie skało-twórczo n. p. w wapieniach miliolidowych, alweolino-wych¹), litotamniowych²), i t. p. Często jednak są różnych organizmów skorupki razem zmieszane.

Prawie zawsze przyłączony jest miał wapienny bez kształtów organicznych. Znaczniejsza ilość tegoż zwłaszcza przy

mniejszej wyraźności t. organicznej u reszty cząstek składowych, zbliża tę skałę do piaskowca wapniowego, od którego odróżnienie i odgraniczenie jest tem trudniejsze, iż częstokroć t. organiczna piaskowców skorupkowych dopiero przy badaniu ściślejszem (pod mikroskopem, po odpowiedniem preparowaniu i t. p.) staje się jawną. (Nie wielki zatem popełnia się błąd i bez znaczenia, zwłaszcza pod względem technicznym, jeżeli się w danym razie przez nie dopatrzenie t. organicznej oznaczy piaskowiec skorupkowy jako piaskowiec wapniowy.)

Jako więcej obce przymieszki występują częściej piasek (kwarcowy) i ił. Wrosłe są większe skorupy wapienne organizmów lub odłamy takowych.

T. przew. drobno- lub miałko-ziarnista; przy tem silna dziurkowatość lub porowatość (które pochodzą nie tylko od niedostawania cząsteczek składowych ale także od ukształtowania organicznego, t. j. skorupki same w sobie są mniej lub więcej dziurkowate).

Spójność słaba. "Wytrz. mech. rzadko przechodzi 300 leg, częściej jest znacznie niższą. C. g. mały, częściej niżej aniżeli wyżej od 2. Barwy białawe.

Wyst. przew. pośród utworów trzeciorzędnych ale także wyższo-kredowych. Tworzy nierzadko bardzo grube i rozciągłe ławice, mian. we Francyi na zach. od Paryża, w Belgii zach. płd., Danii, w,,dalszej okolicy Wiednia i Budapesztu, w kilku obszarach Rossyi płd. (m. i. koło Odessy.)

Pośród utworów miocenicznych Podola bardzo jest rozpowszechnioną odm. wapienia litotamniowego, który nie tylko z miału ale czasem także z całych główkowatych krzaków (buł) litotamniów jest złożony.

Co do użycia, nie różni się w niczem od piaskowca wapniowego. Otóż n. p. podolskie skorupkowe wapienie litotamniowe dostarczają w licznych łomach ciosu bardzo obszernie używanego (także we Lwowie, najczęściej pod nazwą piaskowca wapniowego.) Z odmian czysto wapiennych wypalają gdzieniegdzie wapno murarskie (m. i. w Pustomytach.)

Kreda jest w znacznej części także miałem skorupkowym, gdyż składa się, czasem nawet przeważnie, ze skorupek forami-niferów, ale mikroskopowych.

Petrografia.

05. Wapień muszlo wy (wapień skorupowy).

Złożony jest ze skorup zwierząt albo roślin, całych lub w kawałkach , przerosłych i spojonych wapieniem zbitym, podrzędnie także krystalicznym.

Skorupy są bardzo różnej wielkości i należą do różnych oddziałów zwierząt wzgl. roślin, głównie : otwornic, korali, pro-mieniaków, mięczaków, glonów (m. i. rodzaju Lithothamnium). Gdy tylko jeden rodzaj skorup występuje lub przynajmniej znacznie przeważa, natenczas według niego odmiana skały bywa nazywaną, n. p. wapień nummulitowy, koralowy, krynoidowy, serpulowy, muszlowy, ceritiowy, ammonitowy, ortoceratytowy, litotamniowy*) i i.

Ilość wapienia spajającego skorupy jest czasem bardzo nieznaczna w innych razach bardzo wielka, dorównywa nawet ilości skorup, a wtedy następuje zbliżenie do wapieni zbitych zawierających skorupy jako wrostki. Zwyklejszemi przymieszkami są: ziarna kwarcu, ił, ciała bitumiczne. Czasami kalcyt krystaliczny wyst. w formie żyłek i gniazdek.

T. wyraźnie organiczna przynajmniej co do zewnętrznej formy części składników (właśnie skorup). Czasem okazują one przy tern także wewnątrz organicznie regularną dziurkowatość, a w razie występowania tejże przy skorupach drobniejszych i nieznacznej ilości wapienia zbitego, wytwarzają się odmiany przejściowe do piaskowców skorupkowych, od których odłączenie nieraz jest trudne pomimo wielkiej różnicy u odmian typowych (zwłaszcza we własnościach ważnych pod względem technicznym).

Trafia się czasem także dziurowatość (zwykła, taka jak u wapieni zbitych).

Co do wytrz. mech. jak wogóle co do spójności wapień skorupowy albo zupełnie dorównywa wapieniowi zbitemu albo o niewiele jest słabszym. Zbliża się także do niego co do c. g.

Obok barw jednostajnych: białawej, jasno- lub ciemno-sza-rych — czarnych, wyst. często pstrość bardzo rozmaita (mian. obok białych wyst. płatki szare, czarne lub czerwone) gł. z powodu, że skorupy wyróżniają się w kolorze od zlepiającego wapienia.

*) pomimo równej nazwy różniący się znacznie od wymienionej przedtem odmiany piaskowca skorupkowego.

Chemicznie zupełna zgodność z wapieniami.

Wyst. nierzadko pośród wapieni zbitych w formacyach paleozoicznych, zacząwszy od sylurskiej, mezozoicznych i starszej trzeciorzędnej. Tworzy albo samodzielne pokłady różnej grubości, albo masy nieregularnej formy i nieodgraniczające się wyraźnie ód wapieni zbitych.

eo-

Bardzo wiele odmian znanych jest mian. z Alp wapiennych w całej ich rozciągłości włącz, z g. Jura. Mniejszych rozmiarów skały tego rodzaju wyst. także w Galicyi n. p. w Tatrach ceńskie wapienie nummulitowe, jurajskie ammonitowe w Pieninach, sylurskie różne muszlowe w podziemiu Podola.

Użycie w ogólności takie same jak wapienia zbitego; na cios częstsze, bo rzadziej wyst. popękanie. Szczególnie często używany jest także jako marmur kolorowy, gdyż zwycz. przyjmuje politurę.

Do więcej rozpowszechnionych marmurów skorupowych należą następujące : żółtawy „lumachello“ z Alp włoskich (jurajski); czerwonawy koralowy z g. Untersberg k. Salzburgu (kredowy): szaro-pstry koralowy „St. Anne“ (w cz.) (dewoński) i czarno-szary krynoidowy „petit granit“ (niż. węglowy) z płd. Belgii.

Wielkie ilości białawych i szarych wapieni skorupowych wywożą jako ciosy i schody na płc. do Wiednia i morzem w dalekie okolice na południe.

W dalszej okolicy Wiednia, mian. w pogórzu Litawskiem wyst. bardzo obszernie odmiana wapienia litotamniowego o c. g. blisko 2‘6 a wytrz. mech. około 1000 lig³)-! która należy do bardzo cenionych kamieni ciosowych Wiednia. Często został on użyty także do rzeźbionej ornamentyki architektonicznej, na kolumny (po części polerowane) i posągi. (Był on m. i. głównym materya-łem budowy opery i tumu „Votivkirche“ tamże).

66. Okrzemkowiec.

Składa się ze skorupek opalowych wielkości mikroskopowej, które zatem dla oka nieuzbrojonego przedstawiają się jako pyłki. Te skorupki należą prze w. do okrzemków (roślin jednokomórkowych, mian. rodzajów: Melosira iBacillaria, o średnicy niżej OOl mm), po części także do wacników (zwierząt pierwotniako-wych, Radiolaria); w innych razach wy st. igiełko wate składniki szkieletów gąbek krzemowych.

Przymieszane są pyłki mineralne : iłu, wapienia, kwarcu, limonitu, tudzież miał zbutwiałych roślin trawiastych. Mian. ta ostatnia przymieszka wyst. czasem w ilości bardzo znacznej, lecz daje się z łatwością usunąć przez wyprażenie w gorącu.

T. albo pyłkowa bez wszelkiej spójności — u odm. „ziemia okrzemkowa“ — lub okazuje się bardzo słaba spójność (ale zawsze łatwa rozcieralność) złączona z łupkowatością, w odm. „łupek okrzemkowy“. Nadzwyczajna lekkość.

Barwy : białe, szare, żółtawe, brunatne. Wyst. jako utwór trzecio- lub czwartorzędny w warstwach zwykle cienkich, mniej niż półmetrowych, ale czasem znacznie grubszych lub nad sobą kilkakrotnie się powtarzających. Rozciągłość pokładów jest nie wielka, rzadko przechodzi parę Jem.

Łupek okrzemkowy wyst. w kilku miejscach w Czechach płc. n. p. koło Bilina. Od dawna znano podobny materyał z okolicy m. Tripoli (w płc. Afryce) i pod jego imieniem (tripoli, trypel, trypla).

Znaczniejsze masy ziemi okrzemkowej występują w Niemczech płc. (osobl. w torfiastej nizinie na płd. od Lüneburgu w Hanowerze), na Węgrzech, w Szkocyi, nadzwyczaj potężne w Ameryce płc. (Oregon i Wirginia). W nizinie przywiślańskiej znaczny pokład znajduje się k. Otwocka w Król. Polskiem.

Użycie różnorodne. Najprzód do polerowania przedmiotów metalowych („trypla“). Dalej do wyrobu szkła wodnego i niektórych szkliw i polew (z powodu łatwej roztwarzalności w kwasach). Następnie jako masa wsiąkająca do sporządzania niektórych farb, kitów i dynamitu. Nareszcie jako ogniotrwały i lekki materyał izolacyjny dla ochrony od ognia lub utraty ciepła przy maszynach, rurach parowych, ściankach przedziałowych i t. p.

Klasa XL: węglowce.

67. Torf.

Złożony jest a) z łodyżek, listków i korzeni różnych drobnych roślin częściowo w ciała humusowe przeistoczonych ; b) z miału źywiczno-humusowego, który zawiera około 60°/₀ węgla (pierwiastku).

Te składniki występują w stosunkach bardzo różnych. Nawet zw. ta sama masa torfu okazuje u góry prawie tylko wyraźne części roślinne bardzo mało przeistoczone, głębiej zaś ustępują te co raz to więcej wobec miału źywiczno-humusowego, który u spodu występuje prawie wyłącznie.

Najważniejsze rośliny, których pozostałości są głównymi składnikami torfów (rośliny „torfowe“) są następujące. Wrzosy : Erica tetralix i Calluna vulgaris ; trawy : sitowiowe (Scirpus, Eriophorum), ciborowate (Cyperus), turzycowate (Carex), sitowate (Juncus) i trzcinowe (Phragmites) ; z mchów rodzaje Sphagnum i Hypnum.

W razie przeważania jednego rodzaju roślin, bywają rozróżniane odmiany, n. p. torfy mchowe, wrzosowe, sitowiowe i t. p. Często jednak torfy są pod tym względem „mieszane“.

Oprócz głównych roślin torfowych inne występują zawsze tylko podrzędnie, dodatkowo ; oprócz trawiastych trafiają się także pojedyncze okazy roślin krzewowych i drzew. Jeszcze podrzędniejsze przymieszki organiczne stanowią resztki zwierząt niższych, mian. owadów i raczków.

Jako przymieszki mineralne występują głównie : ił, piasek, pyłek wapniowy, razem rzadko w ilościach nieznacznych, często około dziesięć czasem nawet zwyź 30°/₀ wynoszące. Jako wrostki mineralne, po części w większych gniazdach występujące, trafiają się nie rzadko: siarczki żelaza (piryt i markazyt), limonit (żelaziak darniowy), wapień pyłkowaty, wiwianit (fosforan żelaza) i inne.

Zawsze zawierają torfy wodę nasiąkniętą w ilościach różnych, zw. wielkich, aż do przeważania tejże. Nawet po wysuszeniu na powietrzu pozostaje jej jeszcze zw. 10—25%. Często ta woda zawiera w sobie rozpuszczone różne związki chem. powstałe wskutek przeistoczeń chem. pośród torfu, m. i. zawiera czasem dużo siarkanów żelaza (witriolu żelaz.)

T. według składu waha się nawet w jednej i tej samej masie torfu między wyraźnie organiczną, wielko — drobno-mierzwiastą lub włóknistą, a pyłkowatą wzgl. ciastowatą w stanie wilgotnym; czasem trafia się nawet niejakie zbliżenie do t. zbitej. Bardzo często okazuje się nieiednostajność t. w ten sposób, iż pośród miału występują pojedyncze większe części roślinne.

Brak spójności, tak, że jeżeli się torf sam nie rozsypuje lub rozlewa, to przynajmniej bez natężenia można go rozstrzę-piać, wzgl. kruszyć, wzgl. ugniatać. C. g. zawisł głównie od ilości zawartej wody ; u odmian drobno-mierzwiastych lub włóknistych na powietrzu wysuszonych najczęściej około 03.

Barwa u mierzwiastych czasem jasno-(żółtawo-)brunatna, najczęściej ciemno-brunatna, niekiedy prawie czarna.

Czystsze (używane) torfy zawierają oprócz wody i przymieszek min. średnio około 60°/₀ węgla, 6°/₀ wodoru, 33°/₀ tlenu i 1% azotu. N. p. stosunkowo bardzo czysty torf z okolicy Pilzna w Galicyi (szuszony na powietrzu) okazał : 54‘24°/₀ węgla, 5-33°/₀ wodoru, 25⁻95°/₀ tlenu włącznie z azotem, 13*34°/o wody i 1*36 °/₀ popiołu (razem 10022). Azot pochodzi głównie z przymieszanych resztek zwierzęcych.

Torfy spalają się wydając dużo dymu, często także woń nieprzyjemną. Po spaleniu pozostają domieszki mineralne jako popiół (który zatem u torfów a również i u innych węglowców jest czemś innem jak popiół pozostający ze spalonych drzew).

Torfy występują przeważnie tylko w strefach umiarkowanych, zwyczajnie na powierzchni, jako pokładowy utwór nowoczesny, w „torfowiskach“, wyjątkowo także w płytkiem podziemiu przykryte piaskiem lub iłem. Torfowiska powierzchniowe przeważnie dalej rosnące (przyrastające) albo znajdują się w poziomie dosięganym przez wody okolicy i nazywają się wtedy moczarowymi lub nizinowymi, a głównymi ich składnikami są wymienione powyżej trawy moczarowe i mchy rodzaju Sphagnum ; posiadają też stosunkowo dużo przymieszek min. a także wapna (wskutek zamuleń i osadu z wody płynącej); albo torfowiska są położone po nad poziomem wód okolicy, nazywają się wtedy nadwodne, wzniesione lub wyżynne, złożone są głównie z mchów rodzaju Hypnum tudzież z wymienionych powyżej wrzosów i pozostawiają nie wiele popiołu. Grubość pokładów

torfowych wynosi nie rzadko kilka, wyjątkowo nawet kilkanaście metrów. Poszczególne torfowiska zajmują nieraz powierzchnie z wyż tysiąca hm² a czasem występuje ich więcej obok siebie.

W Europie przedewszystkiem nizina niemiecko-polska zawiera dużo znacznych torfowisk. Zajmują one mianowicie całe Polesie i znaczną część Litwy a w Hanowerze obszar zajęty torfowiskami wynosi blisko 7.000 7cm². Wielkie torfowiska występują w nizinach przylegających do Dunaju i jego przypływów alpejskich i karpackich, osobliwie w Bawaryi, Salzburgu i Rumunii. (Torfowisko Bodrogköz przy Cisie koło Tokaju ma około 40 hm długości a 30 hm szerokości). Ogromne przestrzenie zajmują dalej torfowiska w Irlandyi (Vio kraju) tudzież w Ameryce płc.

W Galicyi znaczniejsze torfowiska znajdują się w nizinie prżywiślańskiej (n. p. Kłaj — Niepołomice), w obszarze podtatrzańskim, w nizinie podkarpackiej przy Dniestrze, wreszcie na Pobużu.

Główne użycie torfu jest jako paliwo mianowicie tam, gdzie nie potrzeba bardzo wielkich stopni gorąca i gdzie mniej przeszkadza dym i woń nieprzyjemna tudzież wielka objętość.

Wartość opałowa w kaloryach {W) obliczona, podobnie jak dla innych węglowców w przybliżeniu ze składu chemicznego za pomocą (nieco zmodyfikowanego) wzoru Dulonga :

W=

8*100 c+28-800 (h—$o) +25000 s—600w 100

w którym litery c, h, o s, w, oznaczają procentowe ilości węgla, wodoru, tlenu, siarki i wody, waha się u torfów około 4.000. Dla przytoczonego powyżej torfu z Pilzna W— 4.730.

Mierzwiasty torf służ)' na podściółkę w stajniach, jako pakuł, osobliwie dla izolacyi, a gdy włókna są silniejsze, możliwe jest użycie do wyrobu grubych tkanin. Miał torfowy wchodzi w użycie jako środek odkażający (desinfekcyjny).

68. Ru do węgiel (węgiel brunatny).

Złożony jest czasem z wyraźnych części roślin mian. drzew (pni, konarów, gałązek, liści) przeistoczonych w ciała humusowe i żywiczne, częściej z ciał żywiczno-humusowych ściśle ze sobą zmieszanych, które albo tylko posiadają ukrytą t. organiczną albo są zupełnie jednolite (bezpostaciowe). Ta mieszanina posiada średnio około 65°/o węgla.

Zawsze znajdują się znaczniejsze ilości wody pochłoniętej, która pozostaje i w suchem powietrzu, zaś jako pyłkowate przymieszki wyst. : ił, piryt, markazyt, wapień, kwarc, i inne. Piryt i markazyt trafiają się czasem także jako wrostki.

T. czasem w całości wyraźnie roślinna, drzewna — u odm. lignit⁴) — czasem zupełnie zbita, czasem półpyłkowa, w wielu razach pośrednia. N. p. w przeważającej zbitej masie odsłania się tu i ówdzie t. drewna lub okazuje się miejscami pyłkowa-tość. Przy badaniu mikroskopowem nie trudno i w zbitej masie odnaleźć t. roślinno-tkankową.

Często występuje także łupkowatość, czasem nawet dosó doskonała (rudowęgiel „listkowaty“).

U odmian zbitych twardość podnosi się do stopnia 2-5. Nierzadko jednakowoż i takie przy wyschnięciu na powietrzu rozpadają się na drobne kawałki i miał. C. g. 1 — P5. Barwa u lignitów i półpyłkowych odm. zawsze brunatna, u zbitych albo brunatna albo czarna, lecz i wtedy okazuje się na proszku brunatnawość, przynajmniej w śladach. Czarne okazują czasem połysk (rudowęgiel „połyskujący“).

30%, ilość popiołu t. j.

Analizy chem. różnych rudowęgli okazują bardzo wielkie różnice składu, przedewszystkiem już ze względu na bardzo różne ilości zawartej wody i przymieszek. Najczęściej waha się ilość węgla między 50 a 65, wodoru między 8 a 5, tlenu między 12 a 30 procentów. Dalej wyst. azot, najzwyklej w ilościach około 0⁴5°/₀. Ilość wody zawartej (po wysuszeniu na powietrzu) waha się najczęściej między 10°/0 przymieszek pozostających po spaleniu wynosi najczęściej 4°/₀ —12°/₀, lecz nie bardzo rzadko znacznie mniej lub więcej. Wreszcie okazują analizy nieco siarki, najczęściej 0'5°/₀—2°/₀, która zdaje się nie cała pochodzi z przymieszanyoh siarczków żelaza, lecz w części także jest pochodzenia organicznego.

Jako przykład składu w przybliżeniu pośredniego może posłużyć skład rudowęgla z Nowosielicy, który okazał: węgla 55’12, wodoru 4⁴31, tlenu 14’77, siarki 1‘89, wody 1532 i popiołu 8’59 procentów.

Sproszkowany rudowęgiel rozpuszcza się w znacznej części w ługu potasowym zabarwiając go na ciemnno-brunatno. Przy

suchej destylacyi wydaje ciecz zawierającą kwas octowy przy braku wolnego amoniaku. Spala się dosó łatwo, wydając zwyczajnie dużo dymu i zapach często bardzo nieprzyjemny.

Rudo węgiel należy do utworów trzeciorzędnych, z wyjątkiem małej części lignitów czwartorzędnych. Wyst. w pokładach dochodzących nie rzadko grubości kilkunastu, wyjątkowo 20—30 metrów. Cieńsze mają czasem także rozciągłość bardzo znaczną. Położenie w podziemiu jest często nie głębokie i niejednokrotnie znaczne części pokładów odsłonięte są na powierzchni.

Austrya posiada bardzo bogate złoża rudo węgli (prze w. mioceńskich) przedewszystkiem w Czechach płc. zach., głównie w pasie ciągnącym się przez Osiek (Aussig), Cieplice (Teplitz) Duchców (Dux). Komotow, Zatec, (Saatz) i Falknow. (Produkcya roczna tego obszaru doszła do 150 mlionów ą a ilość pozostałą do odbudowy oceniają na 35 miliardów ą. Dość znaczne masy znajdują się w licznych miejscach przy brzegu Alp ku nizinie austryacko-węgierskiej w Styryi, Karyntyi, Krainie i Kroacyi. Na Węgrzech najważniejsze złoża znajdują się k. Salgo Tarjan na płc. wsch. od Budapesztu i k. Petroseny w Siedmiogrodzie (tu oczekuje odbudowy kilka miliardów q rudowęgla nadzwyczaj-dobrego). Niemcy posiadają wielką obfitość rudowęgla (roczna produkcya obecnie blisko 300 milionów ę); największe złoża znaj-dują się w Prusiech, osobl. w prowincyach: brandenburskiej, saskiej i reńskiej. Posiada go także W. Ks. Poznańskie (najznaczniejsze pokłady w okręgu Czarnikowa i Bydgoszczy).

W Galicyi znajdują się pokłady rudowęgla skromnych rozmiarów ; cała roczna produkcya dochodzi tylko do pół miliona q, przeważnie w okolicy Nowosielicy — Dżurowa k. Kołomyi i Glińska — Potylicza k. Żółkwi.

Rudo węgle służą jako paliwo dla różnych celów. Użycie ograniczone jest tylko przez wielkie dymienie czasem i mniejszą wartość opałową, wahającą się co do ilości kaloryi (wyrach, z wzoru Dulonga) najczęściej między 4.000 a 5.000.

09. Czarno węgiel.

Złożony jest ze ścisłej mieszaniny ciał humusowo-żywicz-nych zawierającej 80—9O°/₀ węgla. Ta masa zawiera zawsze nieco wody pochłoniętej a oprócz tego zw. jako przymieszkę mineralną przew. ił i kwarc lnb opal, jako wrostki zaś częściej : piryt, kalcyt, dolomit, gips i i.

T. zbita, gdzieniegdzie mniej lub więcej pyłkowa. Bardzo rzadko odsłania się gdzieniegdzie wyraźny ustrój roślinny, którego zresztą zawsze można dopatrzeć miejscami przy badaniu mikros-kopowem.

Częstokroć przyłącza się do tego rodzaju właściwego czarno-węgla zbitego inny gatunek węgla, który nigdy samodzielnie nie występuje w masach znaczniejszych, posiadający wyraźną drzewno-włóknistą teksturę, mianowicie podobną do tej, którą widzimy na niezupełnie spalonem drzewie (węglach drzewnych). Ten „węgiel włóknisty“ tworzy podrzędne, cienkopłyt-kowe lub tylko listkowe, równolegle w różnych odstępach się powtarzające wtrącenia w czarnowęglu i, będąc prawie bez spójności, powoduje pewną łupkowatośó tegoż. Zresztą i czarn^węgiel sam dla siebie rzadko przedstawia się jednostajnie, lecz okazuje w warstewkach ze sobą ściśle zrosłych niejakie różnice co da składu i przymieszek a w ślad zatem i co do innych własności.

• Tw. u odmian zbitych najczęściej 2—25; łatwe pryskanie. (Stąd też występuje zwykle wielokrotnie popękany). C. g. l⁻2—T5. Barwa czarna (także w proszku); połysk, przynajmniej słaby.

Bardzo liczne analizy czarnowęgli okazują w nich najczęściej : węgla 70—85, wodoru 4—5, tlenu 4 12, azotu 0-5—-1⁵5, siarki ⁵) 0⁵5—2, wody pochłoniętej L —10, wreszcie popiołu (t. j. pozostałości mineralnej po spaleniu) 2—8 procentów. Jako przykład pośredniego składu może posłużyć skład czarnowęgla z kopalni „Wilczek“ w Polskiej Ostrawie, który okazał: węgla 77-06, wodoru 4’50, tlenu 1P22, azotu 0 29, wody 2-91 i popiołu 4-12 procentów.

Ług potasowy rozpuszcza z czarnowęgli zwykle tylko część nieznaczną, zabarwiając się przytem na jasno żółto. W gorącu ulatnia się znaczna ilość gazów — głównie: metanu, wodoru,

żelaza.

tlenku węgla, tudzież etylenu i pokrewnych węglowodorów, które to gazy spalając się dają mniej lub więcej światła, zaś skraplająca się przy destjdacyi ciecz jest alkaliczną, gdyż zawiera nieco amoniaku wolnego. W silniejszem gorącu następuje albo stopienie zupełne — u węgli „zlewnych“, — albo tylko częściowe („spiekające się“), a pozostałość przedstawia twardą, dziurkowatą, połyskującą masę, zwaną „koksem“, ⁶) która jest węglem (pierwiastkiem) tylko ze śladami wodoru i tlenu; albo czarnowęgle rozpadają się przy prażeniu na miał (węgle „sypkie“). Zlewne posiadają zwykle stosunkowo większą ilość wodoru. Czarnowęgle zlewne wydające obficie gazów węglowodorowych nazywają także „tłustymi“ w przeciwieństwie do reszty „chudych“. Czarnowęgle spalają się łatwo, wydając przytem płomień często znacznej wielkości (węgle „płomienne“), tudzież dym i zapach bitumiczny. Przymieszane siarczki żelaza wydają przy spaleniu gryzące tlenki siarkowe. Zresztą mineralne przymieszki niespa-lające się pozostają jako popiół (głównie jako połączenia krzemu, glinki i żelaza), czasem częściowo stopiony.

Czarnowęgle występują w pokładach najczęściej niżej 2, ale wyjątkowo nawet kilkanaście metrów grubych, rozciągających się czasem na tysiącach km², głównie w formacyi węglowej (która ztąd nazwę swą otrzymała), osobliwie w jej oddziale młodszym, lecz także w formacyach następnych aż do kredowej włącznie. Młodsze atoli węgle mezozoiczne także jakościowo zbliżają się do rudowęgli starszych (czarnych, połyskujących), tak, że odróżnienie umotywowane jest w tym razie tylko wiekiem.

Zwykle pokłady czarnowęgla leżą w głębokiem podziemiu (często w ułożeniu zagłębiowem) w znaczniejszej liczbie jedne nad drugimi, różniąc się z w. w grubości i jakości, przegradzane iłami i piaskowcami.

Najważniejsze obszary ich występowania są następujące:

W Europie posiada Anglia największą obfitość (w kilku odrębnych okręgach, w środkowej i północnej Anglii właściwej tudzież w płd. Walii i płd. Szkocyi). Bardzo znaczne ilości znajdują się w podziemiu pasu granicznego Belgii i Francyi. Ta posiada oprócz tego kilkanaście mniejszych zagłębi czarnowęgla przy swej wyżynie centralnej. Z Belgii ciągnie się złoże węglowe

do Niemiec koło Akwisgranu i rozszerza się po przerwie ‘koło Renu nadzwyczaj bogato nad rzeką Ruhr w Westfalii. To jest największe złoże Prus i wogóle Niemiec. Posiadają one dalej znaczne zagłębia czarnowęgla na zachód od środkowego Renu nad rzeką Saar, parę mniejszych w królestwie Saskiem i na Szląsku niższym, skąd część złoża zachodzi do Czech. W tym kraju znaczne masy czarnowęgla występują koło Pilzna i Kładna, na Morawie zachodniej koło Rosie. Dalej na wschód następuje bardzo rozległe i bogate zagłębie szląsko-polskie należące do Wyższego Szląska pruskiego (koło Mysłowic, Gliwic, Rybnika), do wschodniej Morawy (koło Ostrawy) i sąsiedniego Szląska podkarpackiego (głównie koło Karwina), dalej do W. Księstwa Krakowskiego (w okolicy Jaworzna, Sierszy i Tenczynka), wreszcie do płd. zach. cyplu Królestwa Polskiego (w okręgu Sosnowickim). Wielkie złoże znajduje się w płd. Rossyi przy Dońcu, mniej bogate koło Moskwy i w Uralu, znaczniejsze w Syberyi zachodniej pod Ałtajem koło Kuźniecka. Azya posiada dalej wielkie masy w angielskich Indyach wschodnich (Bengalii), Tonkinie, największe zaś na całej ziemi znajdują się w Chinach, głównie w prowincyi Szansi (na obszarze kilkudziesięciu tysięcy &m², prawie nie eksploatowane). W Australii znaczne masy występują osobliwie w państwie N. S. Wales. Wreszcie posiada olbrzymie masy Ameryka płne., głównie w Pensylwanii lecz także w Stanach: Illinois, Ohio, zach. Wirginia, a także w połd. wsch. Kanadzie.

Do ocenienia ilościowego wymienionych złoży czarnowęgla niech posłuży następujące zestawienie jego rocznej w nich pro-dukcyi z czasów ostatnich i pozostałych jeszcze mas (zapasów) do odbudowy przydatnych, w liczbach przybliżonych, zaokrąglonych.

70

Produkcya roczna w milionach ą

Zapas w miliardach q

Anglia

Prusy

2.000

900

1.500

1.100

w tem okręg Ruhr

„ "Wyż. Szląska 230 „ Saar

480

500

450

65

100

Francya

Belgia

Austrya

300

180

215 .

100

w tem : Czechy

„ Morawa - Szląsk „ W. Ks. Krakowskie 8 Zagłębie szląsko-polskie Rossya europejska ⁷)

w tem Królestwo Polskie 36

40

50

320

90

„ okręg Doniec. ⁷)    40

Ameryka północna ⁷)

Indye wschodnie Chiny Japonia Australia

1.800

40 . . 40 . .

38

54

150

170

6.850

250

. 12.000

Tworzy pojedyncze częściej tylko cienkie pokłady pośród czarnowęgli, głównie w Anglii płnc., ale podobne węgle występują także w Szkocyi, w Czechach koło Pilzna („Blatteikohle“), w zagłębiu szląsko-polskiem między innemi koło Ostrawy i Ten-czynka , w Rossyi koło Tuli („Tulait“) i Bjazania, w najznaczniejszych atoli ilościach w Tasmanii (Australii).

Bywa szczególnie używany do produkcyi gazu świetlnego ze względu na wielką wydatność w tym względzie (do 60<y₀). Istnieje nawet import z Tasmanii do Europy.

Czarnowęgiel z bardzo wielką przymieszką iłu czasem i miałkiego piasku, tak zwany „łupek węglowy“, zbliżający się do iłołupku z przymieszką węglową, występuje miejscami przy pokładach czystego czarnowęgla lub tworzy w nich cienkie przegródki i wtedy „płukaniem“ bywa oddzielany.

70. Antracyt ⁸).

Złożony z ciał żywiczno-humusowych o bardzo wysokiej zawartości węgla (zwyż 90%), prawdopodobnie z przyłączeniem grafitu. Często występuje mała ilość przymieszek podobnych jak u czarno węgli.

T. zupełnie zbita (atoli stwierdzono pod mikroskopem obecność form roślinnych). Stosunkowo wielka spójność; tw. 2'5—3. C. g. 1⁸4 — 1⁸7. Barwa czarna, bardzo silny połysk.

O składzie chemicznym mogą najlepiej pouczyć następujące dwie analizy antracytów: a) z Pensylwanii: węgla 92-59, wodoru 2-63, tlenu z azotem 2'53, popiołu 2⁸25%; b) z połud. Bossyi : węgla 95-08, wodoru 1‘33, tlenu z azotem 1-96, popiołu 1⁸61 °/₀ •

Ług potasowy wcale go nie roztwarza (nie zabarwia się) W gorącu wydaje tylko nieznaczne ilości gazów i woni, nie stapia się. Spala się z trudnością prawie tylko żarzeniem, bez

płomienia.

Występuje obok czarnowęgli w wielkich masach prze-dewszystkiem w Pensylwanii (gdzie produkcya roczna wynosi blizko 600 milionów q, a zapas cenią na 180 miliardów g), dalej

w płd. wsch. części zagłębia donieckiego i w Chinach.

Używany jako paliwo z korzyścią przede wszy stkiem tam, gdzie się głównie rozchodzi o wysoką temperaturę, gdyż wy-

datność jego cieplikowa wyższą jest od czarnowęgla, w kalo-rych : z wyż 8000.

Odmiany przejściowe między czarnowęglem a antracytem nazywają węglami antracytowymi.

71. Guano⁹).

Jest nagromadzeniem odchodów i resztek zwierzęcych, gł. ptaków i ssaków morskich, mniej lub więcej przeistoczonych. Przedstawia masę żółtawo-brunatną, pyłkowatą lub wpół zbitą, w której gdzieniegdzie tkwią części szkieletów i piór.

Chemicznie składa się gł. ze szczawianów, moczanów, fosforanów i chlorków, amonu, potasu, sodu, wapnia i magnu, w bardzo zmiennych stosunkach. Mianowicie ilość kwasu fosforowego w porównaniu do związków azotowych czasem prawie zupełnie jest podrzędną lub odwrotnie (guano azotowe, wzgl. fosforowe).

Wyst. jako utwór nowoczesny na powierzchni w pokładach bardzo zmiennej grubości (maksymalnie 15 ni) głównie na całym szeregu wysp peruwiańskich, na wybrzeżu płc. Patagonii i płd. zach. Afryki tudzież na kilku wyspach oceanu Cichego.

Używany jest jako nawóz rolny azotowy wzgl. fosforowy. (Wielki eksport do Europy).

E K S.

1    & i 1 .-s £

41

56

91

Cieszynit .

Ciężar gatunkowy

Cipolin.....

Czarnowęgiel .    .

t> t> ^ H CO <M ^ T—I

' .-s *

gs

o3

.    .    30

73

10

75

.    .    5, 40

Dacyt

Diabaz

Diallag

Dioryt

Dolomit

68

jot

CO CO 00 CO O t> CO

Ol cc

116

62

94

72

Eleolit

Epidot

Eufotyd

co

00 CO o

Badanie mikrochemiczne . mikroskopowe .

.    22

.    21

Feldspaty .    .    .    .

Firn......

Flysch .    .    .

Fonolit.....

Formacye .

Forma składników . Fosforyt .

Fyllit.....

T—ł

cc

<OOiiOCO©l>iO<X) CO Oj C''* CO i-h

o<

Bazalt.....

Biotyt .    .    .    .. .

Bitumy.....

Breche violette .

72

Brekcya Brocatello * Bronzyt

O O O i-⁴

Calcaire grossier Campan vert . Chloryt . Chryzotyl .

Petrografia.

05 CO t- t> 05

Gabbro.....

Garnkowiec Giallo antico .

Gips......

Glaukonit .    .    .

Gleba.....

Glina.....

Gnajs.....

Grafit.....

Granat .....

Grand antique .    .

Granit.....

JJt ’•

tf“ Ot 05

tOtû05WCOOlQO<H-i010J<l

ot co oo

O co

CD

Granityt Granulit Griotte . Guano .

(N O CO tO CD CO i—i

Lumachello

. 105

Hälleflinta .... Hematyt .... Humusowo-źywiczne ciała Hypersten ....

• • •

i-¹ Ol Ci OOt-diO

Ilmenit ....

Ił .    .    .    .

Ił łupkowy Ił sukienniczy . Iłołupek

Iłołupek dachówkowy

•    •    .    •    CD    '

CO 00    00    00    ot

O CD    Ü*    to    to

Kalcyt .

Kamień probierczy Kaolin , Konglomerat Korzyt .

Kreda .

Ławica.....

Łojek.....

Łupek arafibolowy . chlorytowy hemat. kwarcowy iłowy

krzemowy . n kwarcytowy łyszczykowy marglowy . menilitowy . okrzemkowy opalowy , talkowy

„ węglowy .    .

Łyszczyki ....

. 34

))

. 56 . 57 . 55 . 89 . 55 , 55 . 57 . 91 . 56 . 106 . 56 . 56 . 115

. 55

. 100

Krystalit .... Krzemianowe sk. łupkowe sk. masowe

v

Krzemień . Krzemowe skały Kształty skał Kwarc . Kwarcyt

UD co

O co

Macigno Magnetyt .

Magnetyzm Margiel

Marmur brekcyowy kolorowy rzeźbiarski Martwica krzemionkowa

Masa ciastowa

wapniowa

45, 102, 105

43

56

48

17

Labrador

Labradoryt

Lateryt

Lawa bazaltowa n trachytowa Lepiszcze . Leptynit Leucyt .

Lidyt .

Lignit .

Limonit

Liparyt

Litotamniowy . Lód ...

Löss

Melafir . Menilit .

Miki .    .

Mikroklin . Mikrolit Mikrotekstura Molasse Muskowit .

72

CD to H—

cc • •

. 74 . 102 3, 39

87

Nagelnuh . Nefelin Noir fin

H oo CO

Obsydian Ofikalcyt Okra żółta . Okruchowiec Oligoklaz

76

78

52

100

10

Oliwin .

Opal

Ortoklaz

Pegmatyt . Peperino Perłowiec . Perydotyt .

Petit granit

Piasek

Piaskowiec

Piroksen

Piryt

Plagioklaz .

Płyta

Porfido rosso ant.

n verde ant. Porfir labradorowy v krzemowy n kwarcowy v ortoklazowy Porfiryt

Porfiryt liabazowy

Porfyroid

Portor

Przeistoczenie . Przymieszka Puzzolana .

. 62 . 80 . 77 . 77 . 105 . 92 . 93

. 34 . 71 . 72 . 72 . 69 . 69 . 70 . 71

72

. 60 . 46 . 12

. 13 . 80

Skład chemiczny Skorupowce Słój .    .    .

Smołowiec . Śnieg .

Sól

Spójność Steatyt Syderyt Syderyt iłowy Syderyt węglowy Syenit .

System .

Systematyka

Szkliwa

. 30 . 102 . 35 . 76 . 39 3, 39 . 23

4,

łO O O CD CO CO H

Talk Tekstura Teschenit .

Torf Trachit Trachit kwarcowy Trapp .

Trass

Trawertyn .

Trypla .    .    .

Tufy    .    .

Turmalin Twardość

*•

. 15 . 67 . 106 . 75 . 74 . 73 . 80 . 48 . 106 . 79

Rapakiwi Rogowiec . Rosso di Verona Rozdzielenie Rozmiary . Rudowęgiel Rumowisko

. 64

. 45 . 35 . 34 . 109 . 99

Verde , vert

. 23

. 78

Sanidyn Savonière . Separacya . Sericit . Serpentyn . Sferosyderyt Skalenie Skała

Skała rogowcowa Skały okruchowe

to ^

WOtMCOKXIOOQOCD

ot

<X> Ot

Wapień alweolinowy „ asfaltowy .

„ litograficzny „ litotamniowy n marglowy . v miliolidowy n muszlowy „ nulliporowy „ oolityczny skorupiasty skorupkowy skorupowy zbity . ziarnisty .

Wapieńce .

. . 102 .    . 50

. 46 102, 105 . 50 . 102 . 104 . 105 .    48

. 49 . 102 . 104 . 44 . 43 . 40

Zachowanie s. w gorącu Zastępstwo składników Zawartości ....

Zeolity.....

Ziemia okrzemkowa Zlepieniec .... Zlepieniec zielony . Złożenie ....

Zelaziak brunatny .

czerwony n darniowy . Zelazowce ...

Żwir.....

Żyła.....

. 34 . 109 . 115 . 112 . 106

Warstwa Węgiel brunatny kenelski „ włóknisty Węglowce    .    .

Wiek .    .    .

Wietrzenie .

WTłasnokształtne Wolynit Wrostki

Wytrzymałość    na    zamarzanie .    24

„    p.    zgnieceniu    24

T)

36

. 12 . 17 . 71 . 13

. 32 . 13 . 13 . 11 . 106 . 100 . 101 . 15

. 52 . 54 . 53 . 51

Zabarwienia . Zachowanie s. chemiczne .

T-H CO

i-¹ w

99

34

1^1*'

iS

.

¹

,

\

\ \ •

*

«

f -

r -**z

<*■

\

\

L

'

!

\

\

.

■

\

X

'■ ÜË

"0-

sr

*

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

BIBLIOTEKA GIĆLWNfl

1

V

tg

tJ

Biblioteka Politechnik

Ki akowskiej

II*

X

11-338575

Jp

1

wm

Î!î!Î',r;i'.ùfjiS

«

■ f‘r A

Kdn^S^T^xTsT

■

SüÎÉ

W i -/

P .**■ i

r5£l

£

. *

IlSPli

mmm

i

J’

m

k,

Kh

; -

jj

Ft

i#

»■Iw

M

;ïüa

>>**?

Kgk

i||f||

i V

s

Lp*

'm

I

Î|Î5;1

Mâfcîa«.,*?

ET*!

ü

■

ifeîaSii:

Mi

feliïSrC

7ŸI

.Vâ

Ol

y :

*â

"S

ii«a

1

31

K

*

/j

:'i

i ;

1

mP

Kl

■

¹

/V/

* * .Js* i

f

■ ■

f .

ri ■

* *4

8

frf

8w4’-*41

■■w......

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

■ •■*

WF g £ . ff i W

v i!

t-,

*9

*

je

,

R

100000267707

S*ï

H

; f

k

\A

à ‘

■m*

* + À

msz

ïPg

g-^ii

«

,4b

KJÊr*

.

K

1

f I

" /T «

■pvA, «

asF *V

P

1

P Tl*

¹

Miliola, alveolina, są rodzajami foraminiferów.

²

Lithothamnium jest rodzajem glonów morskich.

³

ta wiedeńska odmiana wap. litotamniowyck, które przedtem nazywano wap. nulliporowym, nie może więc wraz z podolskiemi odmianami być zaliczoną do piaskowca skorupkowego.

⁴

z lać. lignum—drewno.

⁵

pochodzącej albo w całości albo zupełnie z przymieszanego siarczku

⁶

Z angielskiego: cokes.

⁷

włącznie z antracytem.

Roczna produkcya całej ziemi wynosi obecnie około 5.000 milionów q.

Czarnowęgiel jest paliwem najważniejszem tak co do jakości jakoteż co do obszerności użycia; jest główną podstawą obecnego stanu przemysłu w ogóle. Ilość kaloryi wyrachowana według wzoru Dulonga waha się u niego najczęściej około 7000.

Z odmian tłustych zlewnych produkuje się (potrzebny dla niektórych produkcyi hutniczych) koks i gaz świetlny.

Węgiel kenelskijest odmianą czarno węgla wyróżniającą się przede wszy stkiem tem, że zawiera w stosunku do tlenu i węgla więcej wodoru (o parę — kilka procentów). W ślad zatem wydaje przy prażeniu w porównaniu do zwykłych czar-nowęgli znaczniejszą ilość gazów palnych i spala się silniejszym płomieniem. Jest także więcej spójny, wcale niepryskający, i jest albo zupełnie matowy albo posiada tylko bardzo słaby połysk.

⁸

z greckiego, antrax : węgiel.

⁹

Guano w mowie perwiańskiej : gnój.