w.

.irai

■aa

Hjj

«r

>•)

-*V

„va

>ù

:<■

W' kàt'

ŁIj

*r

& "Wi

Æî*

L 'fl

E AÉ-' S

m sr

i«i

*P,

:pjp

VA ■ ' «if

wv Hli

wm^w

TL

S;

>.■ !i

ir

Hkf

W»!V‘S

JS

rt

PU

%jW

i dfia. " ,

ÉM

ildEPil

*,m

A

ar

*■

,-ï

m-'

A-//t". a% vh .

ri

SK!

T.V

F|t*a

-V

rm

|f «

fftî

<W?J I.ÄT

rîJW

<•%, fc

Sr ' • HS

«fTi

„v!

u* r

"rjL

:/«4|

***10

«P

Sfc

(J

Ç'jhL

Hpr"

f '-a

Z-jÿk

:*tAà

hà

hm

Pfc

■\tWM

fchfex

(il

fvn

K-?

ÂM

{    -.V: ‘

rir ,. &

CTÇ

5§0â?i

P*

Kl

as#

. ' V;,;- •

r

** %æêÏë

L’,

r#

*A *

r. - ffi

M , :' : / -

‘V

r

'

■V

I fi

.

'

/

:

-

/

I»

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231401

.

*

tJmi»

V

ZAGADNIENIA TECHNICZNE ODBUDOWY KRAJU.

Inż. ÄLEKSÄNDER WIERZBICKI

DYREKTOR BIURA MELIORACYJNEGO WYDZIAŁU KRAJOWEGO.

'U

W*

'Yl

//

hsp*ł*vv J£yCa*%

LWÓW 1917

NAKŁAD I WŁASNOŚĆ KSIĘGARNI POLSKIEJ BERNARDA POŁONIECKIEGO WARSZAWA: GEBETHNER I WOLFF.

MBŁilTEKA P01ITE6HNI6ZU

KIAKÓW

t ir

-i ■''i

ĄA

WYKONANO W ZAKŁADZIE DRUKARSKIM „GRAFIA“, LWÓW, ULICA CHORąŻCZYZNY LICZBA 27. — NUMER TELEFONU 1998.

Akc. Nr.

Wstęp.

Hasło „odbudowa kraju“ zachęciło mnie do napisania tego dziełka, którego celem jest zaznajomienie szerokich kół z melioracyą gruntów.

Sądzę bowiem, że i na tern polu społeczeństwo kraju przeważnie rolniczego, jaką jest Polska, powinno rozwinąć szeroką działalność, by celem zatarcia śladów wojny podwoić i potroić wydajność ziemi.

Staraniem mojem tedy było przedstawienie w sposób treściwy, zrozumiały dla szerokiego ogółu celu, zasad i sposobu wykonania wszelkiego rodzaju melioracyi rolnych. W drugiej zaś części tego dziełka chciałem nakreślić obraz dotychczasowej działalności Sejmu i Wydziału krajowego na tern polu w Galicyi.

Nie wiemy co nam przyszłość przyniesie i nie jest wykluczone, że ustrój społeczny Galicyi ulegnie radykalnej zmianie.

Sądziłem tedy, że nie będzie od rzeczy zestawić bilans w tej przełomowej chwili i przedstawić naszemu społeczeństwu rezultat 35-letnie] pracy na polu melioracyi rolnych Wydziału krajowego, względnie tegoż Biura melioracyjnego, w tern przeświadczeniu, że przytoczone cyfry nie tylko pozostaną pamiątką, ile w tak stosunkowo ubogim kraju, jak Galicya na tern polu zdziałano, ale także będą zachętą na przyszłość dla naszego społeczeństwa.

W Białej, w sierpniu 1916.

Inż. Aleksander Wierzbicki.

Podniesienie produktywności ziemi w naszym kraju często natrafia na znaczne trudności, na przeszkody, bez usunięcia których nieraz cała fachowa wiedza, doświadczenie i pracowitość rolnika nie może uzyskać dodatnich rezultatów jego pracy. — Obok innych, jedną z najważniejszych przeszkód, stanowi w licznych wypadkach woda, a mianowicie zarówno jej nadmiar, jak i jej niedostatek.

Usunięcie tej przeszkody dla należytego rozwoju i podniesienia rolnictwa jest przedmiotem specyalnej gałęzi wiedzy, zwanej nauką inelioracyi rolnej, czyli poprawy warunków war-statu pracy rolnika.

Warstat ten tworzą przedewszystkiem trzy czynniki, ziemia, woda i powietrze, — które to czynniki wzajemnie na siebie oddziałują. — Jeżeli to oddziaływanie pod jakimkolwiek względem szwankuje i nie jest odpowiedniem dla należytego rozwoju użytecznych roślin, — zadaniem melioracyi rolnych jest wedle możności trwałe przekształcenie wzajemnego stosunku tych roślin, jakie mamy produkować.

Każda prawie roślina, a zwłaszcza roślina użytkowa, wymaga do należytego rozwoju, prócz urodzajnej gleby, pewnego stopnia wilgoci tej gleby.

Wilgoć ta potrzebną jest do tego, by pewne sole mineralne, znajdujące się tak w glebie, jak i w nawozach, jakiemi ją zasilamy, mogły być wodą rozpuszczone a następnie za pomocą korzonków przez roślinę wessane, — a wreszcie przy pomocy zieleni w liściach dla tejże rośliny przyswojone. O ile jednak do tego procesu niezbędną jest wilgoć, to z drugiej strony nadmiar tejże wywiera ujemny wpływ na prawidłowy rozwój rośliny.

vi£ił

Wówczas bowiem woda, wypełniając wszystkie pory w ziemi, nie dopuszcza do niej powietrza, które jest niezbędne do tego, by te sole mineralne stanowiące pożywienie dla roślin mogły się w wodzie rozpuścić, a tern samem stały się dla rośliny przystępnemi.

Ztąd też gleba z natury urodzajna, bądź też obficie zasilona nawozem, jeżeli jest przesyconą wodą, nie wydaje nigdy dobrego plonu.

Ponadto wiadomo, jak bardzo ważną rolę w rozwoju rośliny wywiera ciepłota gleby. — Jeżeli jednak wilgoć na powierzchni gleby ulatnia się, to przytem zużywa znaczną część ciepła, jakie zawiera gleba, której temperatura obniża się wtedy o 1° do 2<-> C. Stąd też pochodzi, że grunta wilgotne nazywamy całkiem słusznie zimnymi. Przymrozki bowiem dają się na takich gruntach często we znaki, a zboża nieraz wymarzają.

Śnieg na gruntach wilgotnych utrzymuje się znacznie dłużej, wskutek czego wiosenna uprawa takich gruntów bywa nieraz o 2 do 3 tygodni spóźnioną. — Wreszcie i uprawa takich gruntów bywa droższą, wymaga bowiem znacznie większej siły pociągowej i roboczej, gdyż na takich gruntach w okresie posuchy tworzy się gruda, którą nieraz dopiero ręcznie można rozbić.

W końcu nadmienić wypada, że o ile rozwój roślin użytecznych na takich gruntach cierpi, za to wszelkiego rodzaju chwasty bujnie się rozkrzewiają.

Ażeby tedy ten stan poprawić, należy przedewszystkiem usunąć z gruntu przyczynę złego, t. j. nadmiar wilgoci, czyli należy koniecznie grunt osuszyć.

Osuszanie gruntów.

Osuszenie polega na obniżeniu sianu wody zaskórnej, której głębokość pod powierzchnią ziemi winna stosować się tak do rodzaju gruntu i warunków klimatycznych, jak i do rodzaju roślin użytecznych, jakie mają być na tym gruncie hodowane.

Zboża i rośliny okopowe wymagają bowiem do normalnego rozwoju głębokości zwierciadła wody zaskórnej 0’80 do 1*0 m, trawy zaś słodkie tylko 0*40 do 0*60 m.

W gruntach ciężkich gliniastych tudzież w okolicy, obfitującej w deszcze i położonej wysoko nad poziomem morza, obniżenie zwierciadła wody zaskórnej winno być głębsze, natomiast na gruntach lekkich, piaszczystych, których włoskowa-tość niewielka, i w gruntach położonych w klimacie więcej suchym, w dolinach większych rzek, wskazanem jest mniej obniżać zwierciadło wody zaskórnej, w przeciwnym bowiem wypadku mogłoby nastąpić łatwo przesuszenie i wyjałowienie gruntu.

Powody zabagnienia.

Przyczyny zabagnienia gruntu mogą być rozmaite.

Jedną z najczęściej przytrafiających się bywa brak należytego odpływu wód opadowych lub też wód pochodzących z wylewu rzeki w okolicy płaskiej, słabo nachylonej do poziomu, zwłaszcza jeżeli grunt jest gliniasty, nieprzepuszczalny.

W tym ostatnim wypadku także w terenie pofałdowanym, i nieraz na bardzo silnie nachylonym do poziomu, występują często cechy zabagnienia, — zwłaszcza na stokach północnych. — Słaba bowiem przepuszczalność, a przytem zdolność zatrzymania wilgoci gruntów gliniastych powoduje wysoki stan wody zaskórnej nawet na bardzo silnych stokach, a tem więcje w plaskiem położeniu.

Również może być często powodem zabagnienia gruntów, nawet z natury przepuszczalnych, podmakanie gruntu przez wodę przyległej rzeki lub stawu.

Zwierciadło wody w rzecze przepływając wśród gruntów takich może być spiętrzone bądź to sztucznie za pomocą jazów, bądź też wskutek naturalnych przyczyn, jak zbyt kręty bieg rzeki czyli przez serpentyny, wreszcie wskutek zamulenia i podniesienia dna, lub tamowania odpływu wody przez roślinność.

Także nagłe załamanie spadku terenu, z większego na mniejszy, powoduje często cechy zawilgocenia, a nawet występowania źródlisk u stóp wzniesienia.

Wreszcie nieraz występują na stokach źródliska, które powodują zabagnienie gruntów nawet przepuszczalnych.

Występowanie takich źródlisk jest skutkiem zbliżenia się do powierzchni ziemi warstwy nieprzepuszczalnej, wodonośnej, na której zatrzymująca się woda gruntowa wypływa na światło dzienne.

Zasady osuszenia.

Zasady osuszenia gruntów powinny stosować się do przyczyn zabagnienia. I tak : jeżeli zabagnienie nastąpiło wskutek braku odpływu wody opadowej, należy szybkie odprowadzenie tej wody umożliwić za pomocą rowów, założonych przez najniższe miejsca terenu, z należytym spadem, tudzież w odpowiednich wymiarach do najbliższego strumienia lub rzeki. Ponadto należy powstrzymać dopływ wód, spływających z obcych, sąsiednich gruntów za pomocą t. zw. rowu rowu obwodowego, poprowadzonego wzdłuż granicy. — W ciężkich, gliniastych

gruntach, w których utrzymuje się wysoko stan wody zaskór-nej, koniecznem jest obniżenie zwierciadła tej wody za pomocą drenów, czyli gęstej sieci podziemnej kanałów, któremi nadmiar wody może szybko spłynąć.

Jeżeli zaś grunt podmaka wskutek sztucznego spiętrzenia wody na rzecze za pomocą jazu, a usunięcie tegoż, łub przynajmniej obniżenie korony jazu z rozmaitych względów nie jest możliwem, w tym wypadku można nieraz osuszenia dokonać za pomocą kanału, równoległego do rzeki, który ma swe ujście poniżej jazu.

Jeżeli zaś woda w rzece utrzymuje się zbyt wysoko wskutek zbyt krętego biegu rzeki, nagłego spadku, i powolnego ruchu wody, należy przeprowadzić korekcyę biegu tej rzeki, i zapomocą sprostowania jej koryta, uzyskać większy spadek i większą chyżość wody, a tern samem mniejszą głębokość i obniżenie zwierciadła wody.

Wreszcie zabagnienic gruntu wywołane źródliskami można usunąć za pomocą ujęcia drenami tych źródeł i nieszkodliwego odprowadzenia wody podziemnym rurociągiem do najbliższego rowu lub potoku.

Wspomnieć tu jeszcze należy o takim wypadku, gdy poziom wody w rzece lub strumieniu, do którego jest naturalny spływ wody, jest tak wysoki, że osuszenie przyległych gruntów nie jest możliwem, lub niedostatecznem dla roślin, jakie mają być na gruncie tym uprawiane. Jeżeli przez regulacyę tego strumienia nie będzie można uzyskać odpowiedniego obniżenia zwierciadła wody, lub jeśliby koszta regulacyi nie stały w odpowiednim stosunku do wartości odwodnić się mającego gruntu, wówczas możliwem jest osuszenie tego gruntu za pomocą utworzenia sztucznego odpływu, który uzyskać można za pomocą pompy pędzonej zazwyczaj motorem wybuchowym. —

W tym wypadku koszta założenia są zwykle niewysokie, zato jednak wzrastają roczne koszta osuszenia tego gruntu.

W końcu wspomnieć tu należy o kolmatacyi gruntów, które polega na tern, że za pomocą stosownego urządzenia rozprowadza się na grunt namulistą wodę, zazwyczaj z wezbranej rzeki, — którą po odstaniu, czyli gdy cząstki mineralne zawieszone w wodzie opadną na spód, napowrót odprowadza się do rzeki.

Powtarzając ten proceder przez dłuższy lub krótszy szereg lat, zależnie od bogactwa namułu w wodzie, powierzchnia gruntu podnosi się do odpowiedniej wysokości ponad poziom wody w odpływie, przyczem jakość gleby, utworzonej przez żyzne zazwyczaj namuły, znacznie się podnosi.

W powyższy sposób zamierzoną jest melioracya 18114 morgów bagien naddniestrzańskich w powiecie Samborskim, Rudeckim i Drohobyckim, której wykonanie jest w toku.

Sposób osuszenia gruntów może być dwojakiego rodzaju, za pomocą rowów otwartych lub za pomocą wspomnianych wyżej drenów, czyli podziemnych kanałów.

Rowy otwarte.

Osuszenie rowami otwartymi należy zastosować w takich wypadkach, gdzie zależy na szybkiem odprowadzeniu wody opadowej, lub wody pochodzącej z wylewu wezbranej rzeki — a zatem w szerokich płaskich dolinach, na których spad terenu mały, zwłaszcza gdy dolina bywa zalewaną wezbraną

wodą rzeki.

Następnie wskazanem jest zastosowanie rowów otwartych przy osuszeniu łąk, tak mineralnych, jak i torfowych zwłaszcza dla tego, że za pomocą zatamowania odpływu wody z ro-

wów przez odpowiednie szluzki, możebnem jest zwilżanie łąk w porze suchej.

Osuszenie gruntów piaszczystych, z natury swej przepuszczalnych, również jest najkorzystniej wykonać zapomocą odpowiedniej ilości rowów otwartych, którymi uzyskać można zupełnie wystarczające obniżenie poziomu wody zaskórnej. Natomiast na gruntach nieprzepuszczalnych, gliniastych, celu tego za pomocą rowów prawie nie można usyskać. Na takich gruntach wykopane rowy służą prawie wyłącznie jako odpływ wód drenowych, tudzież dla szybkiego odprowadzenia wód opadowych.

Trasa, czyli kierunki rowów, tudzież ich wymiary, a zwłaszcza głębokość powinna być zastosowaną do przeznaczenia rowów. I tak dla uchwycenia wody zaskórnej i opadowej, spływającej z sąsiedniego wyżej położonego gruntu, zakłada się rowy głębokie, wzdłuż granicy parceli, która ma być osuszoną. Rowy takie mają zazwyczaj nie wielki spad (równolegle do t. zw. warstwie) na przestrzeni granicznej, następnie prowadzone bywają najkrótszą drogą do najbliższego odpływu.

Dla nieszkodliwego zaś i szybkiego odprowadzenia wody, stagnującej na płaskim terenie, a pochodzącej bądź to z opadów atmosferycznych, bądź też z wylewu, należy założyć rowy, łącząc najniższe miejsca, czyli zagłębienia terenu.

jeżeli grunta cierpiące na nadmiar wilgoci są z natury przepuszczalne lub drenowane, a rowy nie mają innego celu, prócz szybkiego odprowadzenia wody opadowej, wówczas głębokość ich nie potrzebuje być wielką ; — zazwyczaj wystarczy 60 cm do 1*0 m.

Natomiast gdy rowy te mają równocześnie obniżyć zwierciadło wody zaskórnej, lub służyć jako odpływ wody z wylotów drenowych, wówczas należy głębokość ich odpowiednio powiększyć.

W ostatnim wypadku głębokość rowów nieraz przekracza 2*0 m, zwłaszcza na płaskim terenie.

Ażeby rów odpowiadał swemu celowi, nie tylko trasa jego i głębokość winna być zastosowaną do istotnej potrzeby, ale także kształt, czyli t. zw. przekrój podłużny i poprzeczny tego rowu winien odpowiadać pewnym warunkom.

W szczególności dno rowu winno mieć pewien spadek czyli nachylenie do poziomu, by umożliwić należyty ruch wody.

Spadek rowów nie powinien być mniejszy niż 10 —

20 cm na 1.000 m długości (0*l°/oo do 0*2°/oo), przy takim bowiem spadku ruch wody już jest tak powolny, że następuje szybko zamulenie dna. — Z drugiej strony spadek nie powinien być większy niż 1*0 m na 1.000 m. b. (1 *0°/oo) w gruntach piaszczystych, a 3 0 m. na 1.000 m. b. (3'0°/oo) na gruntach gliniastych, — w przeciwnym bowiem wypadku następuje erozya, czyli pogłębienie dna rowu, który może z czasem zamienić się na dziki parów.

Jeżeli tedy naturalny spad gruntu jest większy, niż podana powyżej granica, koniecznem jest ubezpieczyć dno rowu przed pogłębieniem za pomocą, progów lub bruku, a przy rowach drugorzędnych, któremi woda płynie tylko wyjątkowo, po znaczniejszych opadach atmosferycznych, przynajmniej za pomocą darni — albo też dno rowu założyć w spadku mniejszym niż naturalny spad terenu, natomiast w pęwnych punktach zbudować stopnie, czyli kaskady i miejsca te należycie zabezpieczyć przed pogłębieniem.

W przekroju poprzecznym rowu należy wziąć pod roz- * wagę dwa składniki, t. j. dno i skarpy.

Dno rowu a raczej szerokość tego dna powinna być zastosowaną do ilości wody, jaka ma płynąć rowem tak, by głębokość strugi wody przy normalnym stanie nie była płytszą jak 20—30 cm.

Jeżeli bowiem normalna głębokość wody jest mniejszą, powstaje szybko wegetacya na dnie rowu, a nic tak szybko nie powoduje zamulenia się rowu, jak rosnące na dnie tegoż wodorosty.

Drugi wzgląd, który nakazuje z reguły zwęzić dno do minimum, jest wzgląd na umniejszenie wykopu, a tern samem kosztów rowu, które wzrastają proporcyonalnie do szerokości dna.

Brzegi czyli skarpy rowu winny być nachylone do poziomu pod pewnym kątem, który wyraża się stosunkiem głębokości do szerokości skarpy (mierzonej poziomo).

Stosunek ten, zredukowany do jednostki głębokości, t. j. do 1 m, wynosić powinien dla gruntów mało zwięzłych (piasek, piaszczysta glinka) 1 : 3, dla gruntów więcej zwięzłych, (zwykła glina, löss) 1 : 2, wreszcie dla gruntów bardzo zwięzłych (ił) 1:    — Bardziej strome skarpy wykonane w sto

sunku 1 :1 nawet w najbardziej zwięzłych gruntach lub w torfach nie utrzymują się należycie, uzyskanie bowiem silnej darni na tak stromych skarpach jest bardzo trudnem, ziemia zaś, nie pokryta roślinnością i nie związana korzonkami darni, ulega wpływom atmosferycznym, wietrzeje i kruszy się, następnie spłukana deszczem zamula dno rowu.

Zaznaczyć w tern miejscu należy, że wykonanie rowu • o skarpach łagodnych jest w rezultacie najbardziej ekonomiczne. Wprawdzie koszta wykopu takiego rowu są wyższe, a nadto poświęcić trzeba pod wykop takiego rowu pasmo gruntu o znacznej szerokości, z drugiej jednak strony skarpy łagodne dobrze się utrzymują, a wtedy roczne koszta utrzymania rowu w należytym stanie, t. j. koszta czyszczenia rowu są minimalne. Nadto zbiór trawy, która na łagodnych skarpach bujnie porasta, dać może znaczny dochód tak, że wyłącznie dno rowu stanowi straconą dla kultury powierzchnię gruntu.

Przeciwnie rzecz się ma, gdy skarpy rowu są strome.

Wówczas koszta wykopu rowu są wprawdzie mniejsze, i węższe jest pasmo gruntu poświęcone pod wykop rowu, ale zato dno rowu szybko się zamula ziemią, którą spłukuje ze skarp każdy deszcz więcej ulewny, wskutek czego roczne koszta utrzymania rowu w należytym stanie niepomiernie wzrastają. Zaniedbanie zaś peryodycznego czyszczenia rowu powoduje, że głębokość rowu tak się spłyci, iż w krótkim czasie działanie rowu staje się iluzoryczne, i mimo istnienia rowu, nadmierna wilgotność gruntu znowu się okaże.

Ponieważ nadto na stromych skarpach porost traw łąkowych jest bardzo słaby, więc zbiór siana na takich skarpach nie opłaca się, wskutek czego już nie tylko dno, ale cała szerokość rowu jest straconą dla kultury.

Z poprzedniego już wynika, jak bardzo ważnem jest należyte utrwalenie, czyli ubezpieczenie skarp rowów, tak, aby ziemia ze skarp nie oberwała się i nie zamulała dna rowu. Ubezpieczenie takie może być dokonanem za pomocą należytego zadarnienia skarp, lub za pomocą wybrukowania tychże kamieniem naturalnym lub sztucznym.

Sposób ten jako zbyt kosztowny bywa zastosowanym tylko wyjątkowo w takich miejscach, w których skarpa bywa narażoną na gwałtowny prąd wody (koło przyczółków mostów, szluz i t. p.).

Jeżeli zaś rowem płynie stale woda, ubezpiecza się stopy skarp przed zerwaniem za pomocą płotków, grodzonych wzdłuż stopy skarpy, o wysokości 25 do 30 cm, — rzadziej za pomocą bruku o tej szeroko*ści, na jakiej skarpa bywa stale zalana wodą.

Nadmienić przytem należy, że do grodzenia płotków używać należy materyału przewiędłego, niezdolnego już do wege-tacyi. — W przeciwnym bowiem razie, materyał świeży, zwłaszcza wiklina znajduje dogodne warunki bytu, łatwo się przyjmuje, i z płotków wkrótce wyrastają świeże pędy i krzaki, które tamując swobodny przepływ wody, powodują szybkie zamulenie się rowu, często zaś do tego stopnia zmniejszają pojemność rowu, że podczas wezbrania woda występuje na brzegi i zalewa przyległe grunta.

Drenowanie gruntów.

Osuszenie gruntów za pomocą rowów otwartych posiada liczne strony ujemne. — I tak, jak już wspomniano powyżej, konieczną jest konserwacya rowów, czyli staranne utrzymanie tychże w należytym stanie, które powoduje mniejsze lub większe roczne koszta, — nieuniknione, jeżeli cel wykonania rowów ma być osiągnięty.

Ponadto gęsta sieć rowów na gruntach ornych powoduje znaczną stratę powierzchni, która nie może być wzięt4 pod pług, — utrudnienie w komunikacyi i w uprawie roli, — tudzież potrzebę budowy i konserwacyi licznych mostków.

Wreszcie zbyt strome skarpy rowów stają się często siedliskiem chwastów, które zanieczyszczają przyległe pole, tudzież siedzibą myszy polnych.

Z powyższych względów jest znacznie korzystniej osuszać grunta orne, które cierpią nad nadmiar wilgoci, za pomocą podziemnych kanałów, zwanych z angielska drenami.

Dren tedy jako rurociąg zakopany w pewnej głębokości ma być tak urządzony, by do niego mogła przesączać woda, która przesyca grunt, ponadto, by ta przesączająca weń woda mogła tymże rurociągiem wypłynąć na zewnątrz.

Ażeby powyższe dwa warunki mogły być dotrzymane, urociąg ten bywa złożony z poszczególnych rurek wyrobior-

nych z wypalonej gliny, niespojonych ze sobą, lecz tylko stykających się tak, by przez styki woda mogła przesączać, a nadto ułożonych z należytym spadkiem, potrzebnym, by zbierająca się w nich woda mogła odpływać na zewnątrz, do t. wylotu drenowego, urządzonego w skarpie rowu odpły-

zw.

wowego.

Ponieważ zaś pojedynczy dren może osuszać tylko wąskie pasmo gruntu, przeto chcąc osuszyć jednostajnie całe pole, należy założyć cały szereg drenów poprowadzonych równolegle do siebie w odpowiednim odstępie. Gdy zaś ujście każdego drenu do rowu należy zabezpieczyć przed możliwem uszkodzeniem, przeto okazało się korzystnem i bardziej praktycz-nem, poszczególne dreny połączyć do wspólnego drenu zbie-rającego, zwanego krótko zbieraczem, który ma swoje ujście do rowu odpływowego, ubezpieczone t. zw. wylotem drenowym.

W przeciwieństwie do „zbieracza“ inne poszczególne dreny nazywane bywają drenami ssącymi, lub „sączkami“. Nazwa ta, jakkolwiek utarta, nie jest właściwą, dreny bowiem wcale nie ssą wody z gruntu, lecz woda do nich na mocy siły ciężkości i ciśnienia hydrostatycznego przesącza.

Szereg drenów ssących, mających swe ujście do jednego zbieracza, wraz tymże zbieraczem nazywamy „systemem drenowym“, kilka zaś systemów, z których woda wypływa jednym wylotem, „działem deszczowym“.

Kierunki drenów.

Na małych spadkach terenu dreny ssące winne mieć z reguły kierunek zgodny ze spadkiem gruntu, a wówczas zbieracz poprowadzony bywa ukośnie do kierunku głównego spadku terenu.

Na silnych stokach, których spadek większy bywa niż 8—10% wykonanie drenów zgodnie z kierunkiem największego spadku jest niepraktycznem, a w niektórych rodzajach gruntu nawet może być powodem do zniszczenia całej melioracyi.

Niepraktycznem z tego powodu, że woda zaskórna zamiast do drenu może w znacznej części spływać między dwoma sąsiednimi sączkami równolegle do nich, osuszenie więc pola nie będzie należyte.

Zniszczenie zaś drenowania może łatwo nastąpić podczas ulewy, lub przy silnych roztopach wiosennych, gdy strugi * wody, płynącej po powierzchni gruntu, wyżłobią ziemię nasypaną nad drenem, którą uniosą odkrywając dren, a nieraz wyżłobić mogą wzdłuż drenów parowy o znacznej głębokości.

/lżeby tego niebezpieczeństwa uniknąć, należy na silnych stokach zakładać dreny zawsze ukośnie do kierunku największego spadku terenu, czyli mniej lub więcej poprzecznie do tegoże spadku. — Ztąd w pierwszym wypadku nazywamy drenowanie „podłużnem“, w drugiem „poprzecznem“.

Jak powyżej wspomniano, woda przesącza do drenu przez szparę, jaka jest na styku dwóch sąsiednich rurek. Bynajmniej z tego nie wynika, ażeby w celu ułatwienia przesączania wody szpary te były szerokie. — Przeciwnie, koniecznem jest układać poszczególne rurki drenowe o ile możności jak najszczelniej.

Dla przesączania bowiem tej niewielkiej ilości wody, jaka może wpłynąć przez jeden styk rurek drenowych, aż nadto wystarczy szpara o szerokości pół milimetra.

Ponieważ zaś wpływająca woda zawsze porywa ze sobą wypłukaną ziemię, przeto styk dwóch sąsiednich rurek drenowych z tego powodu powinien być o ile możności szczelnym, by powstrzymać przedostanie się namułu i piasku do wnętrza drenu, a tern samem, by uniemożliwić zatkanie drenu.

Bezpośrednio po wykopaniu rowka drenowego woda zaczyna nim odpływać z razu bardzo obficie, potem płynie czem raz wolniej aż do czasu, gdy stan wody zaskórnej opadnie mniej więcej do poziomu drenów. Wówczas zwierciadło wody zaskórnej nie będzie poziome, lecz ustawi się pomiędzy dwoma sąsiednimi drenami w postaci wypukłej powierzchni, której grzbiet leży równolegle do drenów, po linii poprowadzonej w połowie odstępu między drenami.

Pochodzi to stąd, że woda chcąc spłynąć do drenu, musi pokonać pewien opór filtrując się między cząsteczkami gruntu, musi tedy posiadać odpowiednią do tego oporu siłę, którą uzyskać może jedynie wskutek spadku zwierciadła wody.

Wskutek tego, że zwierciadło wody zaskórnej między dwoma drenami jest wypukłe, a grzbiet zwierciadła leży wyżej od poziomu drenów, woda wpływa do rurek nie tylko z góry lub z boków, lecz także pod ciśnieniem od spodu. Ztąd nie powinno być dopuszczalnem układanie wyszczerbionych rurek drenowych szczerbą od spodu, gdyż wypływająca przez taką szczerbę woda także od spodu może porywać ze sobą cząstki ziemi i dren zamulać.

Bezpieczniej tedy jest wyszczerbione lub pęknięte rurki układać skazą do góry, i skazę tę za pomocą czerepów uszczelnić.

Głębokość drenów.

Ułożenie się zwierciadła wody zaskórnej między drenami w kształcie wypukłym wyznacza też głębokość drenów. Jeżeli bowiem rośliny, jakie bywają uprawiane na gruntach ornych, wymagają głębokości zwierciadła wody zaskórnej jednego

metra, więc głębokość drenów powinna być taka, by grzbiet owej zakrzywionej powierzchni zwierciadła wody znajdował się co najmniej w głębokości jednego metra. Tern samem dreny winny być założone w głębokości 20 do 25 cm większej, t. zn. w głębokości 1*25 m poniżej powierzchni gruntu.

Mniejsza głębokość nie jest wskazaną również ze względu na możliwość zarastania rurek drenowych korzonkami niektórych roślin, tudzież na niebezpieczeństwo zamarznięcia w zimie wody w rurkach, a tern samem rozsadzenia rurek.

Mniejszą głębokość drenów (nie mniej jednak niż 1 metr) można zastosować jedynie przy drenowaniu łąk łub pastwisk w gruntach ciężkich, gliniastych, należyty bowiem rozwój roślin łąkowych wymaga płytszego zwierciadła wody.

Z drugiej strony grunta przeznaczone do uprawy roślin zapuszczających głębiej swe korzenie, jak n. p. chmiel, drenować należy stosując głębokość drenów 1*50 do 1*70 metra.

Odstęp drenów (sączków).

Jak poprzednio wspomniano, zwierciadło wody zaskórnej między dwoma równoległymi drenami ustawia się na kształt powierzchni wypukłej (zbliżonej w przekroju poprzecznym do paraboli). — Nachylenie do poziomu połaci tej powierzchni czyli spadek poprzeczny zwierciadła wody zależy od oporu, jaki woda filtrująca się przez ziemię do drenu napotyka. Im większy jest ten opór, tern nachylenie czyli spadek zwierciadła wody jest większy. Ponieważ opór jest tern większy, im mniejsze są próżnie, zawarte pomiędzy ziarnami, z jakich składa się ziemia, przeto w gruntach ciężkich, gliniastych, których budowa składa się z najdrobniejszych ziarn, między któremi znajdują się też najmniejsze próżnie, trudność przepływu wody jest największą, a do pokonania tej trudności zwierciadło wody musi być najsilniej nachylone.

Przeciwnie w gruntach piaszczystych, złożonych z grubszych ziarn, próżnie czyli wolne obszary między ziarnami muszą być większe.

Tern samem woda łatwo przesączając przez takie grunta, nie wymaga wielkiego spadku swego zwierciadła. Wynika z tego, że w gruntach ciężkich, nieprzepuszczalnych powierzchnia zwierciadła wody zaskórnej między dwoma równoległymi drenami jest bardziej wypukłą, w gruntach zaś piaszczystych więcej płaską. R ponieważ grzbiet tej powierzchni zwierciadła wody nie powinien znajdować się płyciej, niż 1*0 metr, z drugiej zaś strony głębokość drenów wynosić powinna 1*25 m, przeto chcąc dopełnić tych warunków należy odstępy drenów na gruntach gliniastych zwęzić, a na gruntach piaszczystych rozszerzyć. Odstęp drenów zależy tedy przede-wszystkiem od stopnia przepuszczalności gruntu. — R że przepuszczalność gruntu ocenia się według zawartości procentowej ziarn piasku o pewnych grubościach, względnie według zawartości najdrobniejszych cząstek, czyli t. zw. części spła-wialnych, przeto wynik analizy mechanicznej ziemi daje do pewnego stopnia wskazówkę, jaki odstęp drenów jest właściwy dla danego gruntu.

Ponadto należy jeszcze przy projektowaniu odstępu drenów uwzględnić czynniki, które wpływają na większy lub mniejszy zasób wilgoci w gruncie. — R mianowicie w klimacie zimnym, obfitującym w opady atmosferyczne, w okolicy wzniesionej wysoko nad poziom morza, na północnych stokach, wreszcie na gruntach, których struktura nie jest gruzełkowata, należy odstęp drenów, wypośrodkowany na podstawie wyniku analizy mechanicznej ziemi, zwęzić (nawet do 8 metrów).

Przeciwnie w klimacie łagodnym, w nizinach i na południowych stokach odstęp ten może być szerszy.

Podobnie przy drenowaniu poprzecznem można odstęp drenów ssących rozszerzyć, a przez to osiągnąć znaczną oszczędność kosztów.

Odstęp drenów ssących, jaki zastosowany bywa na gruntach ornych w Galicyi z należytym skutkiem wynosi średnio 10 do 12 metrów: niebrak jednak okolic (pow. Biała, Wadowice), gdzie drenują stosując rozstaw 8 metrowy. — Przy drenowaniu łąk (o glebie ciężkiej, gliniastej) stosowany bywa rozstaw 14—20 metrowy, przy głębokości normalnej drenów

1.0 metra.

Średnica rurek drenowych.

Rurki drenowe używane bywają o średnicy 4, 5, ó¹/^, 8, 10, 13, 15 i 20 cm. Z tych rurki cztero i pięciocentyme-trowe używane bywają wyłącznie do wykonania drenów ssących, większe zaś kalibry, począwszy od 5 cm do wykonania zbieraczy. Wielkość kalibru, jaki zastosować należy przy wykonaniu zbieraczy, winna stosować się do ilości wody, jaką zbieracz ma odprowadzić przy pewnym spadku tegoż. Wypo-środkowanie jednak tej ilości wody, jaka drenami ma odpłynąć z jednostki powierzchni (1 ha) w jednostce czasu (1 sek.) nie jest rzeczą łatwą, gdyż zbyt wiele zmiennych czynników wchodzi tu w grę dla każdego wypadku z osobna, tak, że ułożenie ogólnej reguły nie będzie prawdopodobnie możliwem.

Z wielu metod, jakie bywają zastosowane, zasługuje na uwagę ta, której wyniki, jakkolwiek oparte na urojonem założeniu, dają przynajmniej największe prawdopodobieństwo, że obliczone na tej podstawie kalibry zbieraczy nie będą zbyt małe.

Według tej teoryi ilość wody, jaką dreny mają odprowadzić w sekundzie z jednego hektara gruntu, zależy od wielkości zimowych opadów atmosferycznych. — Opady letnie, krótkie a gwałtowne nie mogą bowiem wchodzić w grę, gdyż przeważna część takich opadów spływa po powierzchni, nie mając czasu na przesączenie w głąb ziemi, do głębokości drenów.

Natomiast wodę drenową dają opady dłuższe, czyli słoty trzydniówki, przedewszystkiem zaś opady zimowe, które najwięcej wzbogacają zasób wody zaskórnej. Ponieważ zaś rolnikowi zależy, by przedewszystkiem z wiosną 'mógł najwcześniej przystąpić do uprawy ziemi, przeto teorya, oparta na sumie opadu czterech miesięcy zimowych wydaje się najbardziej racyonalną.

Wedle tej teoryi przyjmuje się, że przez całą zimę trwają nieprzerwanie mrozy tak, że w ciągu tych czterech miesięcy zimowych nic z opadu nie odpływa ani nie wsiąka, ani też nie ulatnia się. — W marcu dopiero następuje odwilż i wtedy cała suma opadu śniegowego taje, a przeważna część tegoż wsiąka w ziemię.

Dreny tedy powinny tę część wody śniegowej, która wsiąka odprowadzić i to tak szybko, by ziemia najpóźniej do dni 14 po nastaniu odwilży wiosennej była suchą i przydatną do uprawy.

Obliczając wedle tej teoryi przy pomocy zapisków naj bliższych stacyi obrometrycznych z szeregu lat, tudzież przy uwzględnieniu miejscowych warunków, które mają decydujący wpływ na ilość wsiąkającej wody, jak nachylenie do poziomu czyli spadek powierzchni, tudzież stopień przepuszczalności

gruntu, wypada    ilość    tak zwanej wody    drenowej    w naszym

kraju 0*6 do 1*2    litra    z jednego hektara    w jednej    sekundzie,

jako maxymalny    odpływ, na podstawie    którego    można już

z pewnem bezpieczeństwem obliczyć i zaprojektować kalibry drenów zbierających (najdogodniej przy pomocy rozlicznych grafikonów) znając powierzchnię, którą ma dren osuszać, tudzież spadek tegoż do drenu.

Obliczać należy    wyłącznie kalibry    zbieraczy, średnica

bowiem rurek, jakie używane bywają dla drenów ssących t. j. 4 i 5 cm., jest aż zanadto wystarczającą dla tej niewielkiej powierzchni, z jakiej pojedynczy ssączek, o długości 200 m. b. odprowadza wodę.

Zaznaczyć przytem należy, że projektowanie kalibrów zbieraczy powinno być zawsze oparte na obliczeniu, w przeciwnym bowiem wypadku może się zdarzyć, że ilość spływającej wody może zbieracz przepełnić. Ponieważ rurociąg nie może być jak wyżej wspomniano szczelnym, przeto woda może przez styki wypłynąć na zewnątrz drenu, a wówczas zamiast osuszenia następuje wzdłuż zbieracza wcale niepożądane zabagnienie gruntu. Z drugiej strony zastosowanie do zbieraczy niepotrzebnie za dużych kalibrów rurek powiększa niepotrzebnie koszta.

Spadek drenów.

Oprócz ilości wody decydujący wpływ na średnicę drenu zbierającego ma spadek tegoż drenu. Im większy jest ten spadek, tern szybciej woda płynie i tern mniejszy kaliber zbieracza wystarczy dla odprowadzenia danej ilości wody.

Jak jednak poprzednio wspomniano, inne względy nie pozwalają zastosować dla drenów większych spadków niż 8 do 10%. — Na gruntach tedy silnie nachylonych nieraz należy zbieracze poprowadzić w serpentynach a raczej w zygzakach, ukośnie do kierunku największego spadku gruntu.

Podobnie istnieje granica dla najmniejszego spadku,, jaki dla drenów może być zastosowany, — bez obawy zamulenia rurek, jakie przy przekroczeniu tej granicy prędzej czy później następuje. — Ponieważ nigdy nie jest wykluczo-nem, by woda przesączająca do drenu nie porywała za sobą namułu, przeto chyżość wody płynącej drenem powinna być przynajmniej tak wielką, by namuł, jaki może dostać się do drenu, został przez wodę usunięty. Chyżość ta wynosi minimum 016 m, lepiej 0*20 m w sekundzie, ażeby zaś chyżość co najmniej taka została osiągnięta, musi dren być założony w spadku nie mniejszym, niż 0*15% (zbieracz) i 0*25% (ssączek).

Rowki drenowe.

Przy wykopie rowków drenowych należy starać się, by objętość ziemi wyrzuconej była możliwie jak najmniejszą, gdyż tylko w takim wypadku można uzyskać najdalej idącą oszczędność kosztów.

Szerokość dna takich rowków winna być mniej więcej zastosowaną do kalibru rurek, z jakich dren (ssączek lub zbieracz) ma być złożony. Szerokość ta wynosi od 8 do 20 cm.

U góry, t. j. na powierzchni ziemi szerokość rowku zależy od głębokości tegoż. Przy normalnej głębokości, która,, jak poprzednio wyjaśniono, powinna wynosić średnio 1*25 m, górna szerokość rowka wynosi 40 do 50 cm ; przy większej głębokości rowka szerokość odpowiednio musi być powiększoną.

Z powyższego wynika, że skarpy, czyli ściany takiego rowka drenowego są bardzo strome, prawie pionowe.

Z uwagi jednak na to, że rowek drenowy po upływie krótkiego czasu bywa napowrót ziemią zasypany, należy skarpy jego wykonać jak najwięcej stromo, by osiągnąć możliwie największą oszczędność kosztów.

u góry 15 cm.

maganą głębokość wykopu osiąga robotnik zazwyczaj w trzech.

Nadmienia się przytem, że do wykopu rowków drenowych używane bywają specyalne łopaty, t. zw. „sztychówki“ o długości około 40 cm, a szerokości u spodu około 10 cm, Przy pomocy takiego rodzaju łopat wy-

t. zw. sztychach.

Ziemię wierzchnią, wydobytą w pierwszym sztychu, winien robotnik złożyć na prawym brzegu rowka, ziemię zaś jałową z drugiego i trzeciego sztychu na lewym, — a to w tym celu, by przy zasypaniu drenu wierzchnia, urodzajna ziemia znalazła się z powrotem na swojem miejscu.

Oprócz sztychówek do wykopu rowków drenowych potrzebne są jeszcze t. zw. „szufelki“ i „gąsiory“, służące do wydobywania okruchów i grudek ziemi przy wykopie każdego sztychu, tudzież do wyrównania i zestrugania dna rowka.

Wspomnieć również należy, że każdy rowek drenowy powinien być przed wykopem trzeciego sztychu za pomocą krzyżów i cienkiego sznura, umocowanego przy ścianie wy-

kopu, zaniwelowany przez narskiego, tak, by w każdein dowolnem miejscu robotnik miał podaną głębokość rowka.

podmajstrzego, czyli dozorcę dre-

Układanie rurek dreiiowych.

Na dnie rowka, starannie wyrównanem i wygładzonem układa się rurki drenowe, poprzednio Rozłożone wzdłuż rowka, przy pomocy tak zwanego haka, postępując zawsze od góry do dołu, t. j. zgodnie z kierunkiem ruchu wody w drenie. Przy pewnej wprawie robotnik może za pomocą takiego haka każdą rurkę nie tylko ułożyć na dnie rowka, ale także należycie ją dostosować do poprzednio ułożonej, by styk dwóch sąsiednich rurek był możliwie najbardziej szczelny z powodów poprzednio podanych.

Dawniej układano rurki drenowe ręcznie. Wymagało to jednak znacznie szerszego wykopu rowków tak, by robotnik mógł zmieścić się w takim rowku w pozycyi klęczącej. Zastosowanie zaś haka ma na celu nićtylko ułatwienie pracy robotnikowi, ale także umniejszenie rozmiarów wykopu rowka, przyczem dokładność roboty znacznie się zwiększyła.

Po ułożeniu każdej rurki drenowej winien robotnik sprawdzić przy pomocy wagi wodnej, czy rurka ułożoną została ze spadkiem, ewentualnie ułożenie jej poprawić.

Pamiętać przytem należy, że wtedy dobrze jest ułożona rurka, jeżeli wzdłuż całej swej długości jest należycie podparta, także przyciśnięta na jednym końcu, na drugim wcale nie wznosi się, — jeżeli przylega szczelnie do sąsiedniej rurki, — i nie da się w bok usunąć, — jeżeli ułożoną została z odpowiednim spadkiem, — wreszcie, o ile ma się do czynienia z krzywemi rowkami, jeżeli złożoną została krzywizną na prawo lub w lewo, nigdy zaś w dół lub w górę.

Zasypanie rowków.

Po ułożeniu rurek, tudzież po przeprowadzeniu kontroli tychże, należy je zasypać.

Ponieważ spadanie na rurki zeschniętych i często stwardniałych brył ziemi pochodzącej z wykopu rowka mogłoby rurki uszkodzić, a co najmniej wzruszyć, przeto przed wła-ściwem zasypaniem rowka , przykrywa się rurki 10—15 cm grubą warstwą miękkiej ziemi zeskrobanej ze ścian rowka.

Przytem zaleca się zwracać uwagę, by ziemia użyta do przykrycia rurek nie zawierała żadnych zarodków roślinnych, które, znajdując warunki rozwoju do pewnych granic, mogłyby zapuścić korzonki do rurek i spowodować szybko zamulenie i zatkanie tychże.

Po przykryciu w ten sposób rurek należy rowek zasypać zrzucając wpierw ziemię jałową pochodzącą z wykopu drugiego i trzeciego sztychu, na ostatku zaś ziemię z pierwszego sztychu (urodzajną).

Ponieważ ziemi przy zasypaniu rowków wcale nie ubija się, więc zrazu nad każdym rowem powstaje grobelka, która do zapadnięcia się i do wyrównania wymaga czasu i kilkakrotnego zmoknięcia deszczem.

Nie jest tedy właściwem bezpośrednio po zasypaniu rowków pole przeorać i bezzwłocznie zasiać oziminę. — W tym bowiem wypadku pług i brona rozwłóczą ziemię z grobełek i wprawdzie zrazu wyrównają powierzchnię roli, ale gdy dokona się proces osiadania ziemi, nad każdym drenem powstaje rowek, w którym płynie woda po deszczu. — Powstaje więc łatwo niebezpieczeństwo pogłębienia takiego rowka i uniesienia zeń ziemi świeżo nasypanej.

Wskazanem jest tedy z uprawą świeżo drenowanego pola wstrzymać się aż kilkakrotne deszcze przyspieszą osiadanie się ziemi nad rurkami.

Połączenia drenów.

Połączenie ssączków ze zbieraczem, lub dwóch zbieraczy dokonuje się zawsze w ten sposób, by woda spadała z góry z jednego drenu w drugi.

W tym celu w miejscu, w którem ma nastąpić połączenie dwóch drenów, wykuwa się za pomocą specyalnego młotka drenarskiego zaokrąglony otwór w rurze zbieracza, — który następnie rurką ssączka należy starannie wygładzić. — Otwór ten nakrywa się rurką ssączka, w której również wykuto otwór, tak by otwory obu rurek wedle możności dokładnie do siebie przystawały.

Dren ssący zatyka się następnie cegłą, lub dachówką, a miejsce połączenia dwóch drenów obkłada się czerepami z potłuczonych rurek drenowych w tym celu, by przesączająca się woda nie nanosiła do drenu namułu.

Nadmienić przytem należy, że górny koniec każdego drenu winien być również zatkany cegłą lub dachówką,— by ziemia nie mogła dostać się do drenu.

Ubezpieczenie drenów.

Na osobną wzmiankę zasługuje jeszcze sposób ubezpieczenia drenów pod drogami i rowami. — Z reguły należy unikać krzyżowania się drenów z drogami, lub rowami, jeżeli to jednak niemożliwem, koniecznem jest zabezpieczyć dren od uszkodzenia, jakie może nastąpić przez wgniecenie rurek, lub rozruszenie tychże wskutek przejazdu ciężkich wozów.

Najprostszy sposób zabezpieczenia drenów polega na ułożeniu wzdłuż rurek, po zasypaniu tychże na wysokości co najmniej 50 cm, grubej deski lub lepiej brusa 6—8 cm grubego. Pozostałą część rowka powyżej brusa zasypuje się ziemią, ubijając warstwy. Za pomocą takiego brusa uderzenia i ciśnienia kół wozów rozłożone zostają na większą długość, i w ten sposób skutki uderzeń zostają zneutralizowane.

Przy krzyżowaniu zaś drenów z rowami zachodzi prze-dewszystkiem niebezpieczeństwo zarastania rurek korzonkami

roślin rosnących na dnie rowu, tudzież przedarcia się do drenu wody płynącej rowem, pokrywając styki rurek 2 — 4 cm grubą warstwą zaprawy cementowej, a jeżeli przytem istnieje obawa, ażeby z powodu niewielkiej głębokości nasypu, woda w drenie nie zamarzła, należy dren zabezpieczyć złym przewodnikiem ciepła (sieczką, popiołem, torfem, trocinami i t. p.) umieszczonym w skrzynce .zbitej z trzech desek.

Przeciw temu zabezpiecza się dren,

Wyloty drenów.

Dreny zakopane w ziemi w stosunkowo znacznej głębokości wcale nie są narażone na uszkodzenie, natomiast miejsce, w którem dren występuje na światło dzienne, to jest ujście czyli wylot drenu, może łatwo uledz zniszczeniu lub uszkodzeniu przez zwierzęta i ludzi. — Ponieważ uszkodzenie wylotu może spowodować także uszkodzenie drenów bezpośrednio powyżej niego będących, przeto wskazanem jest wylot drenowy wykonywać o ile możności trwale.

Powtóre winien być zawsze zapewniony wolny odpływ wody z wylotu. Hżeby ten cel osiągnąć, wylot powinien być wzniesiony co najmniej 25 cm ponad zwierciadło średniej wody normalnej w rowie odpływowym. — Wtedy tylko podczas chwilowego wezbrania wody w rowie wylot może być podtopiony, co wprawdzie nie jest pożądane, ale też i nieszkodliwe, o ile nie trwa długo.

/\żeby zaś zabezpieczyć dreny, by do nich nie właziły żaby, wystarczy w zupełności, jeżeli rura wylotowa przynajmniej o 10 cm sterczy po przed lice ściany wylotu. Nadmienia się przytem, że wszelkie kraty, dawniej używane, ażeby zapobiedz włażeniu żab, przynosiły więcej szkody, niż pożytku, i zostały zarzucone, powodowały bowiem najczęściej zamulenie drenów.

Wreszcie ażeby zabezpieczyć wylot od złośliwego uszkodzenia przez ludzi, należy go wykonać tak silnie i z takiego materyału, by bez pomocy specyalnych narzędzi uszkodzenie takiego wylotu nie było możliwe.

W tym celu należy wystającą rurkę drenową wzmocnić silnym płaszczem betonowym, a przynajmniej zastąpić ją znacznie wytrzymalszą rurą cementową.

Powody nieprawidłowego działania drenów.

Jeżeli drenowanie gruntu zostało wykonane starannie przy zastosowaniu wyborowego materyału, powinno lunkcyonować poprawnie przez długi szereg lat nie wymagając żadnych robót konserwacyjnych, prócz utrzymania w należytym stanie rowów odpływowych, by wolny odpływ wód drenowych był zawsze zapewniony.

Jeżeli mimo tego zdarzają się przypadki nieprawidłowego funkcyonowania drenów wskutek zamulenia rurek, to przyczyny tego mogą być następujące. — Przedewszystkiem zbyt mały spadek i za mała chyżość wody płynącej drenem, o czem powyżej wspomniano.

Może jednak zdarzyć się, że w gruncie miękkim, w torfie i t. p., rurki, ułożone nawet bardzo starannie i ze spadkiem należytym, z czasem zapadną się, choćby w jednem miejscu, wskutek czego spadek lokalny zmniejszy się, lub całkiem zatraci.

Hżeby tego uniknąć należy w takiego rodzaju gruntach układać dreny na fundamencie utworzonym z warstwy piasku lub gruzu drobnego.

Drugim powodem zamulania się rurek drenowych są korzonki roślin, które mogą się dostać przez styki rurek do ich wnętrza w postaci cienkich włosów, — tam rozrastają się, a tamując chyżość płynącej wody, powodują w bardzo krótkim czasie zamulenie rurek.

Zapobiedz temu można tylko unikając uprawy na gruntach drenowanych takich roślin, które głęboko zapuszczają korzenie. — Do roślin takich należą przedewszystkiem wszelkiego rodzaju drzewa, krzaki i krzewy, tudzież lucerna, wskutek tego, pod grozą zniszczenia całego nakładu, nie powinny być nigdy na gruntach drenowanych uprawiane.

na-

Jeżeli zaś pojedyncze drzewa, lub grupy tychże rosną na polu, które ma być drenowane, n. p. wzdłuż miedz, lub dróg, wówczas należy dreny odsunąć od nich na odległość przynajmniej 10 metrów (dla topoli 20 metrów), a jeżeli warunki ' wymagają, by jakiś dren, najczęściej zbieracz, poprowadzony był w mniejszej odległości od drzewa lub krzewu, leży w tym wypadku styki rurek drenowych na odpowiedniej długości zacementować, czyli zamienić dren na zupełnie szczelny rurociąg. W takim jednak wypadku dren na tej długości nie może osuszać gruntu.

rur-

Äle także inne rośliny użytkowe, jak koniczyna, rzepak buraki cukrowe, zapuszczają głęboko korzenie, zwłaszcza jeżeli natrafią na świeżo naruszoną i spulchnioną ziemię nad kami drenowemi.

Z tego powodu należy dla wszelkiego bezpieczeństwa wstrzymać się z uprawą takich roślin przynajmniej do czasu, gdy ziemia nad rurkami drenowemi należycie osiądzie się, co następuje dopiero po upływie 3 do 5 lat.

Z powyższych względów jest ze wszech miar wskazanem uprawiać na świeżo drenowanem polu kartofle lub buraki pastewne, wogóle rośliny okopowe, które nie zapuszczają głęboko korzeni. W tym celu należy z drenowaniem pola zastosować się do planu gospodarczego na tymże polu.

Jest nadto jeszcze inny, nader ważny wzgląd, który nakazuje uprawę roślin okopowych, a w pierwszym rzędzie kartofli na świeżo drenowanem polu, o którym poniżej będzie mowa.

Dalszym powodem zamulenia rurek drenowych są pewne rośliny wodne, należące do rodzaju algów, które w pewnych wypadkach, których z góry nie można przewidzieć, powstają i rozkrzewiają się w drenach.

Wtedy nie pozostaje nic innego, jak od czasu do czasu rurki drenowe odkopać, oczyścić z wodorostów i ponownie je ułożyć i zasypać.

Na szczęście powstawanie tego rodzaju roślin wodnych w rurkach drenowych jest dość rzadkie. Nierównie częściej przytrafia się tworzenie osadu żelazistego w drenach, a to w gruntach obfitujących w żelazną darniową rudę.

Woda przesączająca do rurek wskutek zetknięcia się z powietrzem wydziela osad rdzawy, który nieraz zwłaszcza w pobliżu wylotu jest bardzo obfity.

Jeżeli jednak dreny ułożone są z należytym spadkiem i woda płynie drenami z odpowiednią chyżością, wtedy strącony osad bywa z łatwością wyniesiony z rurek i przestaje być groźnym dla prawidłowego funkcyonowania drenów.

Cechy dobrych rurek drenowych.

Jak wyżej wspomniano, trwałe funkcyonowąnie drenów zależy nietylko od należytego wykonywania robót, ale także od zastosowania wyborowego materyalu drenowego. Nie będzie tedy od rzeczy w tern miejscu podać charakterystyczne cechy dobrych rurek drenowych.

Dobrą nazywamy rurkę wtedy, jeżeli ona została wyrobioną z niezbyt tłustej gliny, nie zawierającej żadnej przymieszki, a tern mniej grudek wapna lub marglu, tudzież jeżeli została dobrze, lecz nie zanadto wypaloną, co można poznać po wysokim tonie dźwięku.

Dobra rurka winna być prostą i niespłaszczoną, czoła mieć gładkie i równe, prostopadłe do podłużnej osi rurki.

Wnętrze rurek powinno być gładkie i bez zadziorów, które w wysokim stopniu utrudniają ruch wody i powodują osadzanie się namułu. Ściany dobrej rurki winne mieć małą porowatość, tak by rurka włożona w wodę po 12 godzinach nie więcej nasiąkła, jak 14% swej wagi. — Dalej dobra rurka powinna mieć ściany cienkie, ze względu na ciężar, względnie na koszta przewozu, przedewszystkiem zaś z tego powodu, że cienkie ściany i mała porowatość rurki świadczą najlepiej, iż rurka została wytłoczoną z niezbyt mokrej gliny, przy użyciu znacznego ciśnienia, wtedy bowiem czerep rurki jest mocny i stawia należyty opór zgnieceniu rurki przez ziemię, i wytrzymały jest na nieuniknione wstrząśnienia i uderzenia podczas

przewozu.

Dobra rurka powinna być wytrzymałą na działanie mrozu, wreszcie powinna się młotkiem drenarskim łatwo obrabiać. Dobre rurki drenowe nie powinne więcej ważyć niż podaje poniższa tabelka:

0'9 do 1'0 kg

4 cm

rurka o średnicy

Yi

Yi

Yi

Yi

ri

1*2

r> 1 L »

6 ’/ä „

Yi

Yi

10

Y)

Yi

13

Yi

15

Yi

20

1-6 „ 2-3 „ 3*0 „ 4’5 „ 6*5 „ 9-0 „

Gdy rurek drenowych o średnicy 4 cm i 5 cm potrzeba najwięcej (70 do 80%), przeto największy wpływ na koszta drenowania wywiera cena i waga rurek o wspomnianej średnicy.

Koszta drenowania gruntów.

Co do kosztów drenowania gruntów zaznaczyć należy, że są one stosunkowo wysokie, zależą zaś od cen materyałów, kosztów ich przewozu na pole robocze, tudzież od ceny robocizny — wreszcie od warunków terenu, a przedewszystkiem od większych lub mniejszych trudności w uzyskaniu wolnego odpływu wody z drenów.

W pierwszej połowie 1914 r. koszta drenowania jednego morga ziemi wahały się od 150 do 300 koron. — Tak wysoki jednak koszt rzeczonych robót opłaca się sowicie tak, że w kilku latach włożony kapitał w zupełności wraca się.

Skutki drenowania.

Wykonanie drenowania sprowadza następujące skutki,, które nieraz w zupełności zmieniają z ogromną korzyścią warunki rozwoju roślin.

I tak, wskutek umożliwienia przez dreny i ułatwienia odpływu wody zaskórnej, zwierciadło jej znacznie się obniża, jak to powyżej wykazano. Bezpośrednim skutkiem tego osuszenia ziemi jest tworzenie się mniejszych lub większych szczelin, przez które powietrze dostaje się w głąb ziemi.

Zwłaszcza możliwość wsiąkania wody deszczowej w grunt osuszony drenami ma doniosłe znaczenie dla tego procesu przewietrzania gleby i podglebia. Za każdą bowiem kroplą

wody deszczowej, która przesącza w głąb, ponieważ nie może pozostać próżnia, musi wchodzić powietrze.

Wskutek tego następuje utlenienie niektórych soli mineralnych, stanowiących rodzime bogactwo ziemi, które pod działaniem tlenu z powietrza stają się rozpuszczalne w wodzie i przystępne dla roślin.

Urodzajność przeto gruntu wskutek drenowania znacznie się zwiększa.

na-

Ponadto zaczynają bez porównania więcej skutkować wozy tak stajenne, jak i sztuczne, które w gruncie osuszonym drenami, pod wpływem wnikającego powietrza szybko ulegają rozkładowi i zostają przez ziemię łatwo zabsorbowane.

Oczywiście w gruntach ciężkich, gliniastych proces ten przewietrzania i skruszenia gleby wymaga dłuższego czasu tak, że zazwyczaj w trzy do pięciu lat po ukończeniu drenowania skutek przeprowadzonej melioracyi dosięga swej pełni.

Jeżeli jednak dopomożemy naturze przez uprawę na świeżo drenowanem polu roślin okopowych, w pierwszym rzędzie kartofli, możemy czas do zupełnej poprawy gleby znacznie skrócić.

Wiadomo jest bowiem, że na gruntach zasianych zbożem tworzy się z reguły po deszczach krusta, która utrudnia wnikanie w głąb wody deszczowej i powietrza.

Natomiast wskutek kilkakrotnego ogartywania kartofli krusta taka nie może się utworzyć, a tern samem przewietrzenie gleby jest znacznie silniejsze, przez co proces skruszenia i użyźnienia gleby może być bardzo przyspieszony.

Wnikanie powietrza w glebę na gruntach drenowanych pociąga nadto za sobą także ten skutek, że zmienia się struktura gleby na gruzełkowatą. Przy orce w czas posuszny ustaje tworzenie się grudy, której rozbijanie naraża często rolnika na znaczne koszta i na stratę czasu. Więc też i uprawa me-

chaniczna ziemi drenowanej staje się łatwiejszą i tańszą, a przy-tem na wiosnę przynajmniej o 14 dni przyspieszoną.

Ponieważ zaś odpływ nadmiaru wody jest zawsze zapewniony, przeto wydajność poła jest w znacznym stopniu uniezależnioną od mniejszej lub większej ilości opadów atmosferycznych w okresie wegetacyjnym.

Nie można też pominąć jako skutku drenowania, że rośliny mogą głębiej zapuszczać swe korzenie, gdyż warstwa ziemi, z której rośliny czerpią pożywienie, czyli gleba, staje się wskutek zwietrzenia i uprawy czem raz głębszą. — Tern samem wzrost roślin na drenowanem polu staje się bujniejszym, roślina sama silniejszą i rzadziej zboża wylęgają.

Natomiast choroby zbóż, jak również niektóre chwasty i zioła zwykle na drenowanych gruntach rzadziej występują.

W końcu należy wspomnieć, że i ciepłota gruntów drenowanych bywa wyższą nieraz o 1—2° C. Przed osuszeniem bowiem woda przesycająca grunt ulatniała się z powierzchni zabierając znaczną ilość ciepła.

Przez osuszenie strata ciepła znika prawie zupełnie, a wskutek tego zaoszczędzony zapas ciepła służy do tern lepszego rozwoju roślin.

Mclioracya torfowisk

Powstanie torfu.

Jak wyżej wspomniano, grunt zawiera pewne składniki potrzebne dla rozwoju roślin, które wytwarzają się dopiero pod działaniem powietrza i temperatury. — Ta przemiana następuje głównie przez wpływ tlenu i powietrza.

Utlenienie resztek organicznych, przedewszystkiem roślinnych na wolnem powietrzu lub w przewiewnej ziemi jest bardzo szybkie. — Natomiast pod wodą, zwłaszcza stagnującą, odbywa się bardzo powoli.

Przy gniciu resztek roślinnych pod wodą, z powodu braku tlenu atmosferycznego, tlen zawarty w drzewniku roślinnym zostaje zabrany do tworzenia się kwasu węglowego i wody. Pozostały węgiel C łączy się częściowo z wodorem, tworząc t. zw. gaz błotny, po części zaś tworzy najmłodszej formacyi węgiel, czyli torf.

W dalszym ciągu procesu redukcyjnego tworzą się gazy siarkowodorowe, następnie kwasy azotowe i amoniak.

Przytem powstają także wolne kwasy hummusowe, które tworzą sole hummusowe i sole wapienne, wskutek czego działają konserwująco na organiczne substancye, zwłaszcza oddziałując na zawartość azotu w tychże.

Stąd też zawartość azotu w torfie wypływa głównie z zasobu wapna.

Nadmienić należy, że przy niskiej temperaturze proces gnicia jest bardzo powolny, natomiast przy wysokiej temperaturze utlenienie nawet pod wodą może stosunkowo szybko nastąpić.

Torfy tworzą się tam, gdzie znajdują się warunki szybkiego rozrostu roślin wodnych i gdzie dla braku odpływu stan wody się wzniesie tak, że utworzy się bagno. Rośliny zamarłe z końcem każdego okresu wegetacyjnego opadają na dno, a że rozkład ich z powodu stagnowania wody i braku przystępu powietrza jest bardzo utrudniony, przeto gniją.

Na ich miejsce wyrasta corocznie nowa generacya kwaśnych traw i roślin, która po obumarciu znowu opada na dno.

Z biegiem czasu warstwa nagromadzonych resztek roślinnych staje się tak grubą, a przytem bogatą w związki węgłowe» że ściągnięta swoim własnym ciężarem tworzy masę gęstą, zbitą, przeplataną zwęglonymi, zgniłymi i niezgni-łymi korzonkami koloru czarno brunatnego, którą nazywamy tortem.

Do tworzenia się tortu zwykle przyczynia się nieprzepuszczalna warstwa kotlinowato utormowana, wystawiona przy-tem na częste zalewy, z której woda z powodu braku odpływu ustępować może tylko przez odparowanie.

W innych wypadkach tort może tworzyć się na powierzchni stojących wód, w sztucznych lub naturalnych zbiornikach, z wodorostów pływających na powierzchni. — Wówczas nowa generacya wodorostów spycha poprzednią w głąb wody tak długo, dopóki parcie wody nie zrównoważy się z ciężarem nowej generacyi. Tworzy się wtedy t. zw. tort pływający, który tworzy na powierzchni wody kożuch o pewnej grubości, poniżej którego znajduje się nieraz czysta woda. Wreszcie torty mogą tworzyć się także powyżej zwierciadła wody zaskórnej, wprost na gruncie mineralnym.

Stosownie do tego, w jaki sposób tudzież z jakiego rodzaju roślin tort został utworzony, właściwości tortu mogą być rozmaite.

Istnieją dwa główne rodzaje tortów, które znane są pod niezbyt właściwą nazwą torfów wyżynnych i nizinnych. Nazwa ich nie jest właściwą z tego powodu, że powstanie jednego łub drugiego rodzaju tortów wcale nie zależy od wysokości nad poziomem morza ta^- że jeden lub drugi rodzaj może powstać zarówno dobrze na wyżynach, jak i na nizinach.

Torty tak zwane wyżynne powstają zwykle na podglebiu ubogiem w wapno, lub całkiem wapna pozbawionem, na jałowym piasku, glinie, ile, zawierającym często rudę darniową .

Ten rodzaj tortów jednak tworzy się zawsze powyżej zwierciadła wody i stąd pochodzi jego nazwa.

Powstanie tego rodzaju torfów następuje w ten sposób, że na takiem ubogiem w wapno, jałowem, a nieprzepuszczał-nem podglebiu, w okolicy obfitującej w deszcze porasta mech, który ma tę właściwość, że na resztkach jednej generacyi wyrasta druga i następne tak, że powierzchnia gruntu narastając wznosi się czem raz wyżej.

Mchy posiadają ogromną włoskowatość i zdolność zatrzymywania wody tak, że woda zawarta w dolnej zamarłej warstwie zasila górną, żyjącą.

Skoro warstwa narośnie wysoko i osiągnie tę grubość, która przekracza wysokość, do której woda może wnieść się za pomocą włoskowatości, powierzchnia obsycha i mchy wymierają, natomiast zaczynają rosnąć eryki, które wymagają mniej wilgoci.

Rośliny tedy tworzące ten rodzaj torfów należą stosownie do jakości i ilości wody, jaka im służy do wegetacyi, głównie do dwóch kategoryi, Erica (gdy mało wody) i Sphagnum (mech, gdy dużo wody).

W pierwszym wypadku na powierzchni torfu rosną głównie Erica tetrolix i Calluna vulgaris, oraz Eriophorum vaginatum (rodzaj bawełny). — W drugim zaś wypadku, to jest gdy istnieje nadmiar wody główną rośliną rosnącą na powierzchni jest Sphagnum antifolium.

Torfy tego rodzaju powstawać mogą zarówno w nizinach, jak i w wysokich górach. — Wówczas podłoże takiego torfu utworzone jest zwykle ze skały pozbawionej wapna, jak granit gneis i t. p.

Torfy tak zwane nizinne tworzą się najczęściej na gruntach stale zalanych wodą, lub też wtedy, gdy zwierciadło wody znajduje się bardzo płytko pod powierzchnią, wreszcie na gruntach narażonych na częste zalewy. — Z reguły jednak

4© tworzenie ich następuje poniżej zwierciadła wody i stąd pochodzi ich nazwa.

Do utworzenia się jednak tego rodzaju torfu koniecznem jest, by podglebie i woda zawierały wapno. Roślinność tedy tworząca te torfy jest wapienną, jak trzciny, szuwary, algi i t. p.

Gdy warstwa torfu narośnie i wzniesie się zanadto nad poziomem wody, poczynają na powierzchni rosnąć jaskry*

a nawet rośliny motylkowe.

Torfy tego rodzaju miewają wskutek częstych zalewów tudzież nawiania zazwyczaj więcej namułu i mineralnych cząstek, a nadto wskutek wapna zawierają też stosunkowo znaczny procent azotowych składników.

Wskutek tego też uprawa takich torfów więcej się opłaca i stosunkowo bywa tańszą.

Natomiast torfy wyżynne nadają się więcej do eksploa-tacyi na opał.

Zaznaczyć przytem należy, że nader rzadko występuje torf jednolity. Nader często w jednem i tern samem torfowisku znajdują się miejsca, mające charakterystyczne cechy torfu nizinnego lub wyżynnego.

Uprawa, czyli kultura torfowiska polega na dwojakiego rodzaju zabiegach. -— Do pierwszego rodzaju należy część techniczna, tj. odpowiednie osuszenie torfowiska, do drugiego zaś część rolnicza, polegająca na należytem przerobieniu torfowiska, tudzież na odpowiedniem jego znawożeniu.

Osuszenie torfowisk.

Ä.) w dorzeczu Wisły.

Bernarda Pałonieckiego roe Lroonne. ZRBHDUlEniR TECHniCZtlE DDBUDBlDy KRHJli.

Osuszenie torfowisk.

Przy osuszeniu torfowiska należy mieć wzgląd na wielką ćhłonność wody przez torf.

I tak torf nizinny może wchłonąć około 8 razy tyle wody, ile wynosi jego ciężar, a torf wyżynny nawet 12 do 15-krotną ilość.

Z drugiej jednak strony osuszenie torfowisk nie powinno nigdy przekroczyć granicy, przy której nastąpiłoby przesuszenie torfu. W tym bowiem wypadku torf zamienia się na jałowy czarny proszek, w którym prawie żadna roślina nie może egzystować. Z tego powodu przy należycie urządzonej melio-racyi torfowisk, powinna być zawsze przewidzianą możliwość zwilżania torfowiska na wypadek posuchy, czyli innemi słowyr powinna być możność dowolnego regulowania stopnia wilgotności torfowiska, o ile możności niezależnie od wielkości i częstości opadów atmosferycznych.

4 m„

0-92—210;

2 m.,

3 m.,

0-75 — 1-65; 7 m.

Przy projektowaniu osuszenia nie należy też pominąć tej właściwości, że torf osuszony znacznie się osiada. I tak wedle doświadczeń Gerhardta powierzchnia torfu osuszonego po szeregu łat obniżyła się przy grubości 1 m.,

1-15 —3'5;    0-24—0-59;

5 m.,

1-07—2-50; 1-20—2-85,    1*30—3*15 m.

Osiadanie się torfu nie jest jednostajne. Bywa ono mniejsze lub większe, zależnie od tego, czy torf jest więcej zbity, czy luźny.— Największe osiadanie jest naturalnie torfów pływających. Głębokość tedy rowów dla osuszenia torfowisk, a w szcze

6 m.,

gólności poziom niektórych objektów, jak szluzy i mostki, należy wedle możności zastosować do właściwości osuszyć się mającego torfowiska.

Wskutek tego też, że osiadanie torfu nie bywa jednostajne, nie jest wskazanem zastosowanie do osuszenia torfowisk drenów — które wskutek tej właściwości utracić mogą łatwo spad i przestają funkcyonować.

Osuszanie torfów drenami tylko wtedy jest dopuszczalnem, gdy pod płytką warstwa torfu znajduje się grunt mineralny tak, że rurki drenowe znajdować się mogą już w tymże mine-ralnem podłożu.

Dla celów mełioracyi torfowisk służą więc prawie wyłącznie rowy otwarte, poprowadzone równolegle do siebie w odstępach 20 do 60 metrów o długości do 200 metrów. — Głębokość tych rowów bywa 0*90 do 1*30 metra i zależy podobnie jak i odstęp rowów od tego, jaka kultura ma być na osu-szonem torfowisku, łąkowa, czy też rolna.

W pierwszym wypadku wystarczą płytsze rowy i szerzej roztawdone, w drugim zaś osuszenie winno być intenzyw-niejsze, należy tedy założyć rowy głębsze i w mniejszych odstępach.

Kierunki tych rowów równoległych powinne być poprzeczne do spadku torfowiska tak, że często wypada dno tych rowów wykonać ze sztucznym spadem (zwykle około 0'10°/°), przez spłycenie tychże w górnym końcu, a pogłębienie przy ujściu.

Te równoległe rowy mają swe ujścia do rowu głównego, którego kierunek z reguły wykonać należy zgodnie z największym spadem torfowiska. Głębokość takiego głównego rowu należy wykonać o 15 do 20 cm większą niż w rowach bocznych. Na rowie głównym powinne być wykonane w pewnych odstępach, zależnie od spadku terenu, szluzki, za pomocą których możebnem jest wstrzymywać w razie potrzeby

odpływ wody.

Spiętrzona szluzkami woda wypełniać winna jednostajnie wszystkie boczne rowy i w ten sposób zwilżać torfowisko.

Wobec tego, że rowy boczne równoległe wykonywane bywają jak poprzednio wspomniano w niewielkich odstępach i gdy z drugiej strony najodpowiedniejsze miejsce dla zało-żenią dróg komunikacyjnych są obydwa brzegi rowu głównego, przeto przy ujściu każdego rowu bocznego należałoby zbudować mostek.

Ponieważ budowa tak licznych, choćby najprymitywniejszych mostków, a następnie konserwacya tychże wymagałaby znacznego kosztu, przeto zamiast mostków, rowy boczne łączy się z rowem głównym za pomocą rury drewnianej, zbitej z silnych (61/2 cm) desek, utrwalonych pogazową mazią — założonej w poziomie dna rowu bocznego. Wskutek tego wykop rowów bocznych nie jest doprowadzonym do samego ujścia, lecz pozostaje wzdłuż rowu głównego nietknięte pasmo gruntu 3 do 4 metrów szerokie, które jak wyżej wspomniano służy jako droga komunikacyjna.

Co do konstrukcyi rowów osuszających torfowiska, należy stosować te same prawidła, jak dla gruntów mineralnych.

Wprawdzie w torfie zrazu utrzymują się doskonale nawet bardzo strome skarpy, z upływem jednak czasu, gdy powierz chnia skarp zwietrzeje, utrzymanie w należytym stanie takich stromych skarp wymaga zbyt wielkiego nakładu pracy i kosztów. Z tego powodu zaleca się skarpy rowów w torfach wykonywać łagodne, o nachyleniu niewiększem jak 1:1 1/2, o ile zaś torfowisko ma być użytkowane jako łąka, nachylenie skarp winno byś jeszcze mniejsze, by powierzchnia tychże mogła być również jako łąka użytkowana.

Uprawa torfowisk.

Kultura torfów, która może nastąpić dopiero po należytym osuszeniu tychże polega przedewszystkiem na przemianie wierzchniej warstwy torfowiska, tudzież na odpowiedniem zna-wożeniu tegoż.

Przemiana tej wierzchnej warstwy polega na wygubieniu świeżej roślinności torfowej i na zniszczeniu kęp znajdujących się często na torfach.

W Holandyi, gdzie znajduje się nader gęsta sieć dróg wodnych, a tem samem możliwie najtańszy przewóz mas, wierzchnią warstwę torfowiska zdejmują, zużytkowując ją na wyrób torfu opałowego. W tym celu też główne rowy osuszające wykonywane tam bywają jako drugo i trzecio-rzędne kanały spławne o szerokości dna 7.0 m zwierciadła wody 12.0 m a o głębokości 1.20 m.

W okolicach, gdzie brak tego najtańszego środka przewozowego, jakim są drogi wodne, zdjęcie górnej warstwy na torfowisku byłoby zbyt kosztowne. W takich warunkach wyrobiły się dwie metody przemiany tej warstwy.

Pierwszy sposób zastosowany przez właściciela dóbr Cunrau w Saksonii polega na tem, że torfowisko przykrywa się warstwą piasku 10 do 15 cm grubą — wydobytą z dna rowów osuszających, które w tym wypadku zakłada się w odstępach 20 do 25 m. — Na piasku tym uprawia się wszelkiego rodzaju rośliny użytkowe.

Oczywiście sposób taki możliwym jest tylko w tych wypadkach, gdy pod warstwą torfu niegrubszą niż 1'0 m, znajduje się piasek, ewentualnie inna ziemia mineralna, nie zawierająca jednak żadnych związków żelaza.

Przykrycie torfu piaskiem ma na celu nie tylko wygubienie żywej warstwy roślinnej na powierzchni, ale przede-wszystkiem uciśnięcie torfu i zapobieżenie nadmiernemu przesuszeniu tegoż.

Przeorywaną z reguły bywa tylko warstwa piasku. Korzenie roślin, uprawianych na tak przysposobionych groblach między rowami, tkwią w torfie i stamtąd czerpią dla siebie pożywienie.

Sposób ten, jakkolwiek nieraz wydawał znakomite rezultaty, nie rozpowszechnił się jednak ogólnie tak z powodu nader wysokich kosztów założenia, jakoteż dlatego, że niezbyt często znajdują się odpowiednie warunki. K w szczególności uprawa w powyższy sposób torfowiska głębszego niż 1‘0 m wymagałaby zbyt głębokich, a co zatem idzie kosztownych rowów, łub jeszcze nieraz więcej kosztownego dowozu piasku łub ziemi z sąsiednich mineralnych gruntów.

Powtóre przytrafia się często, że piasek w podglebiu torfowem zawiera związki żelaza, które są wprost szkodliwe dla wszelkiego rodzaju roślinności. Przykrycie tedy powierzchni grobel takim piaskiem może spowodować wprost ujemny skutek, bo wyjałowienie na długi czas całego torfowiska.

Z powyższych względów znacznie więcej rozpowszechnił się inny sposób uprawy torfowisk tak zwany niemiecki, który polega na zniszczeniu wierzchnej warstwy osuszonego należycie torfowiska za pomocą mechanicznej uprawy, tudzież obfitego znawożenia wapnem.

Zazwyczaj w jesieni nawozi się wapno w ilości około 40 cetn. metr. na hektar, lub lepiej margiel w ilości 150 do 200 cetn. metr. na hektar.

Wapno złożone w stosy przykrywa się dość grubą warstwą torfu, a po zlasowaniu się rozrzuca i rozsiewa się je po torfowisku przedewszystkiem celem wygubienia mchu i kwaśnej roślinności. Poczem przy pomocy pługa, extyrpa-tora, brony i walców talerzowych, często pomagając motyką do rozbijania kęp, rozrywa się darń i przerabia należycie, a przytem wyrównuje torfowisko.

Z wiosną należy, w pierwszym roku uprawiać na tak przysposobionym gruncie rośliny okopowe (kartofle, buraki pastewne i t. p.), przez ogartywanie których resztki darni należycie się wygubi. Następnie można uprawiać na torfowisku

wszelkiego rodzaju zboża, zwłaszcza jare, które dają z reguły bardzo dobry wydatek, zasilając torfowisko sztucznymi nawozami w odpowiednich ilościach.

Ogólnej reguły, jakich nawozów i w jakich dawkach należy stosować przy uprawie torfowisk, nie ma. Zależy to bowiem od rodzaju torfu i tegoż składu chemicznego. Potrzebnych do tego wskazówek daje nam do pewnych granic chemiczna analiza torfu, przedewszystkiem zaś doświadczenie, jakie wskazanem jest wykonać naprzód na tak zwanem polu doświadczalnem.

Zazwyczaj stosowano średnio przy uprawie torfowisk w Galicyi na jeden hektar 16 cetn. metr. żużli Thomasa, wreszcie 4 cetn. metr. saletry chilijskiej.

Używanie nawozu stajennego dla zasilania torfowisk nie jest wskazanem, gdyż w torfowisku znajduje się i tak nadmiar cząstek organicznych.

Jeżeli torfowisko ma być w kulturze łąkowej, należy je obsiać odpowiednią mieszanką traw dopiero po kilkuletniem użytkowaniu go jako rola, gdy już i śladu po dawnej darni nie pozostanie.

W końcu należy zwrócić uwagę na nader korzystne działanie możliwie ciężkich gładkich walców, któremi torfowisko powinno być przynajmniej każdej wiosny należycie ugniatane.

Wydatność torfowiska, należycie uprawionego i zasilanego w miarę potrzeby nawozami sztucznymi, jest niezwykle wielką, a nierzadko znacznie przewyższa wydatność gruntów mineralnych.

Zwłaszcza kultura łąkowa na torfowiskach z reguły sowi

cie się opłaca.

Nawodnienie gruntów.

Celem melioracyi gruntów za pomocą nawodnienia jest poprawa stosunków wodnych w gruncie w takich wypadkach, gdy już to wskutek warunków klimatu, bądź też wskutek właściwości gruntu, naturalny zapas wilgoci w gruncie zmniejszy się do tego stopnia, że normalny rozwój roślin nie jest możliwy.

Powtóre celem nawodnienia jest także doprowadzenie za pomocą wody składników pożywnych dla roślin, czyli użyźnienie gruntu.

Wreszcie za pomocą nawodnienia mogą być wyniszczone szkodniki roślin, tak ze świata zwierzęcego, jak i roślinnego.

Stosownie do tego, jaki cel mamy przedewszystkiem na oku, rozróżniamy nawodnienia a) „zwilżające“ i b) „użyźniające.

A. Nawodnienie zwilżające.

Rośliny do swego rozwoju wymagają bardzo znacznej ilości wody.

Według doświadczeń Hellriegta, Reislera i innych, dla wytworzenia 1 kg. stałej substancyi w roślinie potrzeba zużyć około 200 do 400 kg. wody, z której wprawdzie przeważna część ulatnia się bezpośrednio z ziemi, nie mniej jednak znaczna część służy do doprowadzenia roślinie pożywienia do liści, z których również uchodzi zamieniona na parę wodną.

W 120 do 150 dniach okresu wegetacyjnego zbóż, należy wedle powyższego doprowadzić 1.500 do 2.000 m. sześć, wody na 1 ha, która to ilość wody odpowiada opadowi atmosferycznemu o grubości warstwy 1‘0—1’5 m/m w ciągu doby.

Dla traw łękowych i roślin pastewnych, które silniej transpirują, a których okres wegetacyjny trwa 180 do 220 dni, 2apotrzebowanie wody w tym okresie wynosić będzie 4.000 do 5.000

m. sześć., czyli potrzebny byłby codzienny opad o grubości warstwy 2’0—2'5 m/m.

Zapotrzebowanie jednak wody przez rośliny nie jest jednostajne. Znacznie więcej wilgoci wymaga roślina w okresie wzrostu, aż do chwili kwiatu, poc2em w miarę dojrzewania czemraz mniej.

zawsze

Ponieważ rozkład opadów atmosferycznych nie bywa zgodny z zapotrzebowaniem wody przez rośliny, przeto ziemia winna być tym rezerwoarem, z którego czerpie roślina wilgoć, potrzebną w pewnej fazie swego rozwoju.

Jeżeli tedy ziemia posiada za mało zdolności do zatrzymania wody i do zamagazynowania jej na czas posuchy dla pożytku roślin, wówczas zachodzi potrzeba zasilenia ziemi wilgocią, czyli nawodnienia zwilżającego.

Ważną jest przytem głębokość tej warstwy ziemi, z której rośliny czerpią pokarm. Tylko ta bowiem warstwa może tworzyć pożyteczny dla rozwoju roślin zbiornik wilgoci.

Ponieważ rośliny łąkowe i pastewne płytko zapuszczają korzonki, przeto dla tego rodzaju roślin rezerwoar tej zapasowej wilgoci nie może być wielki.

Natomiast zboża, konicze, lucerny, wogóle wszystkie rośliny? głębiej zapuszczające korzenie, mają do dyspozycyi znacznie grubszą warstwę ziemi, tworzącej większy rezerwoar zapasowej wilgoci.

Ztąd też znacznie częściej zachodzi potrzeba nawodnienia łąk i pastwisk, niż gruntów ornych.

Ważną przytem rolę odgrywa włoskowatość ziemi, — przy pomocy której rośliny mogą czerpać wilgoć z głębszych warstw. Wskutek tego też grunta piaszczyste, posiadające małą wło-skowatość, więcej wymagają nawodnienia, niż grunta gliniaste, o wielkiej włoskowatości.

Projektując tedy nawodnienie, należy nader starannie zbadać rodzaj gruntu, a następnie stwierdzić, do jakiego stopnia wystarczają normalne opady atmosferyczne dla należytego rozwoju roślin, w rozmaitych tegoż rozwoju fazach, — a tern samem wypośrodkować, kiedy i w jakiej mierze potrzeba sztucznie uzupełnić brak naturalnej wilgoci.

Najłatwiej utrzymać za pomocą rozwoziciela odpowiedni stopień wilgoci na gruntach lekkich, przepuszczalnych. Nadmiar bowiem wody, który mógłby być szkodliwym, łatwo przesącza wgłąb ziemi.

Z uwagi jednak na niewielką zdolność zatrzymywania wody przez takie grunta, zwilżanie ich powinno być o ile możności częste, przy użyciu niewielkich ilości wody.

O wiele trudniej nawadniać grunta ciężkie, spoiste, które długo i dużo wilgoci zatrzymują. W takich bowiem warunkach można łatwo zbyt wielką ilość wody doprowadzić i spowodować sztucznie wcale niepożądane zabagnienie i zakwaszenie gruntu.

Projektując tedy nawodnienie ciężkich, gliniastych gruntów, należy zawsze wielką uwagę zwracać na możność równoczesnego odwodnienia tychże, bądź to za pomocą rowów, bądź też na bardzo nieprzepuszczalnych gruntach, za pomoćą systematycznego drenowania.

Grunta ciężkie wymagać będą przeto nawodnienia w wielkich nieraz odstępach czasu, ale zato należy też doprowadzać większe ilości wody.    k

Wedle doświadczenia wymagają w środkowej Europie nawodnienia :

a) grunta lekkie 4 do 6 razy w ciągu okresu wegetacyjnego i 1.200 do 1.500 m³ wody na 1 ha, czyli rocznie 4.800 do 9.000 m. sześć. wody.

fl. Wierzbicki. Melioracye rolne.    4

b) grunta średnio ciężkie 3 do 5 razy i 1.200 do 1.500 m. sześć, wody na 1 ha czyli 3.600 do 7.500 m. sześć, wody rocznie.

c) grunta bardzo ciężkie, 2 do 3 razy i 1.500 do 2.000 m. sześć, wody na 1 ha, czyli rocznie 3.000 do 6.000 m. sześć. wody.

4 do 5 razy w ciągu okresu wegetacyjnego warstwą wody o grubości 0*17 do 0 20 m., czyli razem doprowadzenie w ciągu roku warstwy wody o grubości 0 68 do 1*0 m., to znaczy 6.800 do 10.000 m. sześć, na 1 ha.

W górnej Frankonii według Nuschmidta, bywa z dobrym skutkiem stosowane nawodnienie :

a) gruntów lekkich

b)    gruntów średnio przepuszczalnych trzy razy warstwą wody o grubości 0*15 do 0*16 m., czyli rocznie 0*45 do 0*50 m., t. j. 4.500 do 5.000 m. sześć, wody na 1 ha.

c)    gruntów ciężkich, gliniastych dwurazowe nawodnienie warstwą wody 0*14 m. grubą, czyli rocznie 0*28 m., t. zn. 2.800 m. sześć, wody na 1 ha.

Według Gerhardta zaś wystarczy nieraz w różnych okolicach Niemiec nawet tylko jednorazowe nawodnienie łąk gliniastych, po upływie tygodnia po zbiorze siana przy dawce 800 do* 1.000

m. sześć, wody na 1 ha., w celu zneutralizowaniu skutków posuchy, jaka nieraz przytrafia się w lipcu i sierpniu i powstrzymuje porost trawy.

We Włoszech dla zwilżania doprowadza się z reguły 1 litr wody na 1 ha w ciągu 1 sekundy.

okresu

Odpowiada to 15.800 m. sześć, wody w ciągu 183 dni wegetacyjnego. Nawadnia się tam każdą część gruntu w odstępach 7 do 10 dni przez pewną oznaczoną ilość godzin (4 do 12). — W tym czasie doprowadzaną bywa taka ilość

wody, jaka odpowiada ilości 1 litra/ha/sec w ciągu kilkudniowego turnusu.

Naprzykład przy 7-dniowym turnusie o 6-godzinnem nawodnieniu doprowadzaną bywa przez 6 godzin po 28 l/sec, czyli 570 m. sześć, wody na 1 ha.

Do pól ryżowych, lub do winnic w celu wytępienia łiłok-sery, bywają tam jeszcze większe ilości wody (3—5 l./sec/ha) doprowadzane.

B. Nawodnienie użyźniające.

O ile przy nawodnieniu zwilżającem wymaganem bywa od jakości wody, by tylko nie zawierała składników trujących, to dla nawodnienia użyźniającego konieczną jest odpowiednia jakość wody.

Projekt tedy takiego nawodnienia winien być oparty na wyczerpujących studyach i na wyniku analizy wody i ziemi.

Woda bowiem zawierać może różne składniki rozpuszczone, tudzież cząstki mineralne zawieszone, które wskutek zmniejszenia się chyżości wody osiadają na dnie.

Rozpuszczone w wodzie składniki mineralne mogą być przez ziemię bezzwłocznie zaasymilowane, natomiast składniki pochodzenia organicznego muszą być wpierw zmineralizowane działaniem pewnych mikroorganizmów.

Cząstki zaś mineralne zawieszone w wodzie (namuly) mogą zrazu zmienić tylko fizyczne właściwości gleby, a żywnością dla roślin mogą one stać się dopiero po zwietrzeniu. Wzbogacają więc one tylko zapas pożywnych części w gruncie, który jednak zazwyczaj dopiero po upływie dłuższego czasu może być zużytym dla odżywiania roślin.

Cząstki zawieszone w wodzie mogą być łatwo wydzielone i pozyskane, natomiast wyzyskanie składników rozpuszczalnych w wodzie zależy od wielu czynników.

Jeżeli bowiem ilość składników rozpuszczonych w wodzie jest bardziej skoncentrowana, niż ilość tychże składników w gruncie, to nastąpi wzbogacenie gruntu.

Przeciwnie przez doprowadzenie zbyt czystej wody nastąpić może rozpuszczenie w niej składników gruntu (soli mineralnych), następnie przez odprowadzenie tejże wody rowami osuszającymi, nawet zubożenie gruntu.

Według jednak doświadczeń Kóniga strata naturalnego zasobu składników ziemi bywa znacznie mniejszą, lub całkiem zanika na gruntach przykrytych roślinnością. Wtedy bowiem znaczna ilość wody bywa zatrzymana roślinnością i wcale nie odpływa, z drugiej zaś strony roślinność część zasobów ziemi już wyczerpała, a wówczas ziemia więcej asymiluje rozpuszczone w wodzie składniki.

Ogółem można przyjąć jako regułę, że woda źródlana zwykle nie zawiera cząstek mineralnych zawieszonych, a bardzo małą ilość miewa składników rozpuszczonych takich, jakie są pożyteczne dla roślin.

Woda więc źródlana nie nadaje się do nawodniania użyźniającego, lecz tylko do zwilżania. Źródła zaś, zawierające większe ilości soli, związków siarki lub żelaza, jakoteż wody, zawierające garbnik lub kwasy humusowe, nia mogą być użyte nawet do nawodniania zwilżającego.

Woda rzek i strumieni zawiera znacznie więcej cząstek zawieszonych, których ilość zmienia się stosownie do rozmaitych stanów wody. Podczas wezbrania rzeki woda zawiera tych cząstek najwięcej, natomiast w tymże samym czasie rozczyn składników rozpuszczalnych jest najsłabszy.

Dokładną wskazówkę przydatności wody do użyźniania może dać tylko analiza chemiczna próbek wody, zaczerpniętych przy rozmaitych stanach, do przybliżonej jednak oceny jakości wody służy roślinność, rosnąca wzdłuż brzegów strugi, z której ma być czerpaną woda.

I tak rośliny, rosnące bezpośrednio nad brzegiem i narażone na częste zalewy, jak : nasturtium, veronica, glyceria i t. p., wskazują na dobroć wody, natomiast kwaśne trawy i wodorosty zdradzają gorszą jakość wody.

Wspomnieć tu należy, że do nawodnienia użyźniającego nadają się znakomicie odpływy większych miast (woda kanałowa), lub niektórych zakładów fabrycznych, — byleby tylko nie zawierała zbyt wielkich ilości kwasu siarkowego, solnego i t. p. składników* działających trująco na rozwój roślin.

Uzyskanie wody do nawodnienia następuje najczęściej tedy z poblizkich rzek i strumieni, rzadko bardzo ze źródeł.

Woda doprowadzoną bywa do obszaru meliorowanego przy pomocy naturalnego spadku, grawitacyjnie lub przy pomocy sztucznego podnoszenia, pompowania.

Zdała od rzek, lub tam, gdzie w porze suchej rzeki zbyt mało toczą wody, bywają zakładane sztuczne zbiorniki wody dla zatrzymania i przechowania wody opadowej.

Woda z rzeki lub potoku doprowadzoną bywa do najwyższego miejsca gruntu meliorowanego za pomocą głównego rowu, czyli kanału nawodniającego następnie za pomocą drugo- i trzeciorzędnych rowów nawodniających do poszczególnych części meliorowanego obszaru.

Przy początku głównego kanału nawodniającego winna być zbudowaną szluza wpustowa w tym celu, by do kanału mogła woda wpływać tylko we właściwej porze. — Podobnie; przy rozgałęzieniach głównego kanału ; czyli początek każdego» bocznego rowu nawodniającego powinien również z tego sa-mego względu być zamykany za pomocą odpowiedniej szluzki wpustowej.

Ażeby zaś wodę z głównego kanału wprowadzić do bocznych rowów nawodniających, z tych zaś na grunt meliorowany, wybudowane są na kanale głównym w pewnych odstępach zależnie przedewszystkiem od spadu, tudzież od innych miejscowych warunków, większe lub mniejsze szluzy piętrzące. Przy pomocy tych szluz, tudzież wyżej wspomnianych szluzek wpustowych możebnem jest dowolne kierowanie dopływu wody do każdej części meliorowanego gruntu.

W trzecio i czwartorzędnych rowach nawodniających, zwanych już rynnami, do spiętrzania wody służą najczęściej ruchome zastawki, wykonane z blachy, które wciska się w dno i skarpy rynny.

Z innych objektów, jakie często wypada zbudować przy nawodnieniu gruntów, wymienić należy akwadukty lub syfony, w miejscach, w których kanały i rowy nawadniające przecinają rowy osuszające, jakie niezależnie, a najczęściej w związku z nawodnieniem należy wykonać na meliorowanym obszarze.

Do wprowadzenia zaś wody z rzeki do kanału nawodniającego, najczęściej wypada zbudować w rzece jaz lub szluzę piętrzącą, przy pomocy której zwierciadło wody w rzece zostaje podniesione do tej wysokości, by woda grawitacyjnie wpłynęła do kanału nawodniającego.

Nieraz jednak zachodzą pewne względy, które nie dozwalają na dostateczne spiętrzenie zwierciadła wody na rzece.

Względy te mogą być rozmaite, najczęściej wyklucza spiętrzenie wody w rzece obawa podtopienia powyżej położonego zakładu wodnego, lub zabagnienia gruntów, położonych wzdłuż brzegów rzeki,

Jeżeli istnieją tego rodzaju przyczyny, których usunięcie byłoby zbyt trudnem lub za kosztownem w stosunku do korzyści melioracyi, wtedy podnoszenie wody z rzeki do kanału doprowadzającego może być dokonanem sztucznie, przy pomocy odpowiednich machin.

Wspomnieć tu należy o kołach czerpakowych, używanych przy nawodnieniu pól ryżowych₀ w Chinach od tysiąca łat, dziś znacznie udoskonalonych, — jak n. p. w górnej Fran-konii, gdzie koła takie wykonane z drzewa lub żelaza, o średnicy 4 do 5 m., czerpią i podnoszą do 30 l/sec na wysokość 4 do 4 ¹/a metra i służą do nawodnienia około 4 ha łąki.

Do podnoszenia wody do celów nawodnienia używane też bywają paternostry, i t. zw. ślimaki wodne, poruszane motorem, często wiatrakiem.

Wreszcie nadmienić tu należy, jako najbardziej ekonomiczne pompy centryîugalne, które mogą dostarczać wody w dostatecznej ilości dla nawodnienia nawet większych obszarów.

Nadmienić przytem należy, że sztuczne podniesienie wody za pomocą machin wymaga wprawdzie mniejszego kapitału zakładowego, niż budowa jazu lub szluzy piętrzącej w rzece, ale zato zwiększa roczne koszta nawodnienia. Wskazanem jest przeto przeprowadzić przed wykonaniem takiego urządzenia dokładne obliczenie, które nieraz wskaże, czy podnoszenie wody za pomocą machin nie jest w rezultacie droższe.

Zbiorniki wody ze względu na doniosłe ich znaczenie dla nawodnienia gruntów zasługują na osobną wzmiankę.

Ilość bowiem opadów atmosferycznych w naszym kraju, jak i w całej środkowej Europie, jest z reguły wystarczającą dla normalnego wzrostu traw łąkowych, natomiast rozkład tych opadów w ciągu okresu wegetacyjnego najczęściej bywa niekorzystny, i w razie posuchy w niewłaściwej porze roślinność łąkowa bardzo cierpi.

Wyrównanie tego braku jednostajnego rozdzielenia opadów może nastąpić wyłącznie za pomocą zbiorników, w kto-

rych woda, nagromadzona podczas więksych opadów (zimowych) może być używaną do nawodniania w okresie posuchy.

Zbiornikami takiemi mogą być większe stawy lub naturalne jeziora, albo też zbiorniki, powstałe przez poprzeczne zamknięcie doliny w górach za pomocą odpowiednio silnego muru, lub grobli ziemnej, o rozmiarach nieraz bardzo znacznych.

Użyteczna pojemność takich zbiorników dochodzi nieraz kilkudziesięciu milionów metrów sześć, wody, którą zazwyczaj przed użyciem do celów rolniczych spożytkowuje się do wytworzenia siły motorycznej i energii (elektrycznej) dla celów przemysłowych.

Wspomnieć tu także należy, że przy pomocy takich zbiorników, założonych w górach najlepiej i najpewniej można złagodzić wezbrania rzek, a tern samem radykalnie usunąć niebezpieczeństwo powodzi w nizinach.

Systemy nawodnienia

można podzielić na dwa zasadnicze rodzaje.

Do pierwszego zaliczyć należy te systemy, przy których spiętrzona woda stojąca bądź to zwilża grunt przez podsią-kanie, bądź też zalewa warstwą o grubości kilkudziesięciu centymetrów.

Do drugiego zaś rodzaju należą takie systemy, przy których woda, płynąc po powierzchni zwilża i nasyca grunta.

W szczególności istnieją następujące sposoby nawodnienia:

Spiętrzenie wody w rowach, wykonanych w celach osuszenia, a raczej wstrzymanie w porze suchej odpływu wody za pomocą szluzek i zastawek, zbudowanych w tym celu,, powoduje zwilżanie, względnie nasycenie wodą podglebia i dostarczenie w ten sposób wilgoci, potrzebnej do normalnego rozwoju roślin.

Jest to najprostszy i najtańszy sposób zwilżania, możliwy jednak tylko na gruntach, gdzie jest założona w odpowiedni sposób sieć rowów osuszających z małym spadkiem. W przeciwnym bowiem wypadku należałoby zbyt gęsto, a zatem i zbyt wiele zastawek budować, a wówczas koszta założenia w stosunku do korzyści byłyby za wysokie.

Sposób ten wydaje nadto należyty skutek tylko na gruntach przepuszczalnych, jak torfy lub piaski. W ciężkich bowiem gliniastych gruntach tylko ziemia bezpośrednio z rowem sąsiadująca może być zwilżoną, — a grunt, położony w odstępie kilku metrów od rowu pozostanie suchym.

Przy takim sposobie nawodnienia woda działa tylko od spodu i wcale na powierzchnię nie bywa wprowadzana. Wskutek tego ten sposób nawodnienia, a raczej zwilżenia gruntu może być z korzyścią zastosowany nawet w takich wypadkach, gdy rowami płynie woda, zawierająca garbnik, lub kwasy humusowe (woda lasowa), która wyprowadzana na powierzchnię łąki mogłaby działać nawet trująco na słodką roślinność.

Jeżeli nie tylko odpływ wody z rowów zostanie za pomocą szluzek wstrzymany, ale nadto jest możliwem doprowadzenie do tychże rowów świeżej wody z pobliskiego strumienia, lub rzeki tak, że nawet miejscami przynajmniej woda z rowów wystąpi i zaleje grunt przyległy, następuje odmiana poprzednio opisanego sposobu, zwana także nawodnieniem bruzdowe m.

Sposób ten może być zastosowany do wszelkiego rodzaju gruntów, tak ciężkich, jak i lekkich, jak również do wszelkiego rodzaju kultur. W ciężkich, nieprzepuszczalnych gruntach, tudzież przy kulturze zbóż i jarzyn oraz roślin okopowych, zakłada się bruzdy, wykopane płużkiem, w mniejszych lub większych odstępach, równolegle do siebie, w kierunku zgodnym ze spadkiem terenu.

Dla kukurudzy, buraków i kartofli odstęp bruzd wynosi około 0‘80 m., dla roślin warzywnych odstęp ten zwiększa się do 1’50 do 2‘0 m., wreszcie dla roślin łąkowych, zwłaszcza gruntach przepuszczalnych bruzdy, względnie płytkie a płaskie rowki wykonuje się w odstępach 10-metrowych.

na

Jak wyżej wspomniano, bruzdy, względnie rowki lub rynny, rozprowadzające wodę, winny być ułożone w kierunku zgodnym z największym spadkiem terenu. Jedynie na zbyt silnych stokach, gdzie woda, płynąca zbyt szybko bruzdami, mogłaby wyrządzić szkodę, zakładać się winno te bruzdy w kierunku skośnym do kierunku największego spadku terenu.

rowu.

Przy pomocy sziuzki piętrzącej w głównym rowie doprowadzającym woda wpływa do bocznego rowu, założonego prawie poziomo (równolegle do warstw) ze sztucznym spadem, skąd woda, napełniwszy ten rów, spływa za pomocą krótkich rowków w odstępach kilkumetrowych, do rynny rozdzielającej, poprowadzonej w bliskim odstępie, równolegle do tego bocznego

Z rynną tą łączą się wszystkie bruzdy, do których woda wpływa wprost z rynny rozdzielającej.

Część wody, która w grunt w bruzdach nie wsiąknie, spływa następnie do rowu osuszającego, do którego każda bruzda musi mieć ujście.

roz-

Przy pomocy przenośnych zastawek, sporządzonych z blachy, któremi można w dowolnem miejscu zamknąć rynnę dzielczą, woda zostaje zmuszoną do wpłynięcia do bruzd.

Inna odmiana tego sposobu nawodnienia, zastosowanego do kultury łąkowej polega na tern, że w najbliższych miejscach, w płaskim terenie założoną bywa sieć rynien osuszających, które służyć mogą równocześnie do zwilżenia.

Rynny te mają swe ujście do głównego rowu osuszającego, założonego również przez najniższe miejsca łąki. Do tego rowu wpuszczoną zostaje woda z rzeki lub strumienia, a przez kolejne zaniknięcie szeregu szluzek piętrzących, zbudowanych wzdłuż tego rowu, (postępując od dołu w górę), spiętrzona woda wpływa do każdej bocznej rynny, przepełnia ją i w ten sposób zwilża całą łąkę.

Zamknąwszy dopływ świeżej wody (za pomocą szluzki wpustowej), a następnie otwierając kolejno wszystkie zastawki, woda spfywa i cały obszar zostaje osuszony.

Nawodnienie przez zalew powierzchni meliorowanej warstwą wody (stojącej) o grubości 15—40 cm.

Zalanie powierzchni można osiągnąć w dwojaki sposób :

a)    za pomocą zatamowania odpływu wody w potoku płynącym doliną, powoduje się sztuczny wylew,

b)    wprowadzając wodę do zbiornika, utworzonego sztucznie przez otoczenie łąki niskiemi groblami.

Ażeby jednak cel taki mógł być osiągniętym przy najmniejszym nakładzie kosztów, koniećznym jest warunkiem, by teren, który ma być zalany, posiadał możliwie jak najmniejszy spad (mniejszy n[ż 2 °/on)—

W przeciwnym bowiem wypadku groble wypadają zbyt wysokie, albo okaże się koniecznem zbudować je w małych odstępach, co niepomiernie powiększa koszta.

Ażeby spowodować sztuczny wylew strumienia, przepływającego środkiem niezbyt szerokiej doliny, należy w pewnych odstępach, zależnie od podłużnego spadu tejże, zamknąć ją poprzecznemi groblami, w których znajdują się szluzy lub przepusty, zaopatrzone w zastawki.

Przez zamknięcie zasuwy woda spiętrza się, występuje z brzegów, wreszcie zalewa pewną przestrzeń łąki, odpływ zaś jej powstrzymuje grobla, po obu zaś stronach naturalne wzniesienie terenu. W górnym końcu zalanej przestrzeni powinna być usypana druga grobla ze szluzą lub przepustami, by módz zalać wodą dalszą część doliny.

éO

Groble tedy powinny być w takich odstępach, by łąka między dwoma sąsiedniemi groblami była zalaną w najwyższem miejscu warstwą wody o głębokości nie mniejszej, niż 0"05 m.r w najniższem zaś miejscu o głębokości nie większej niż 0’30 do 0*50 m.

Groble powinne być wzi iesione przynajmniej o 30 cm. ponad najwyższe zwierciadło spiętrzonej wody, o szerokości korony co najmniej 1*0 m tak, by powstała wskutek wichru fala wody nie przelała się przez koronę i grobli nie rozerwała.

Nachylenie skarp grobli wykonać należy od strony przypływu w stosunku 1 : 2, zaś od strony odpływu może być stromsze, w stosunku 1 : l¹/²*

Rozmiary szluz lub przepustów pod groblami powinny być tak wielkie, by przez nie cała ilość wody potoku podczas wezbrania mogła przepłynąć bez znacznego spiętrzenia, t. zn. bez wywołania zalewu, nieraz w niewłaściwej porze wcale niepożądanego.

Ze względu zaś na koszta budowy odpowiednich szluz lub przepustów, ten sposób nawodnienia może być rentowny tylko w takim wypadku, gdy zlewnia strumienia jest bardzo niewielką, czyli, gdy podczas wezbrania tego strumienia niezbyt wielka ilość wody płynie.

Dla wszelkiego bezpieczeństwa, by przynajmniej groble uchronić od możliwego przerwania, gdyby wezbranie nagle nastąpiło przy zamkniętych zasuwach, należy zawsze urządzić w tychże groblach, należycie ubezpieczone przelewy, t. zn. miejsca, przez które woda może przelewać się przez koronę grobli bez obawy zerwania tejże.

Z powyższego wynika, że sposób ten może być zastosowany tylko w dolinach stosunkowo wązkich, środkiem których przepływa mała struga.

W szerokich płaskich dolinach zalanie wodą łąki wymaga otoczenia jej ze wszystkich stron groblami. W-tym celu obszar meliorowany bywa podzielony groblami na poszczególne baseny lub t. zw. kwatery, lub działki o powierzchni zwykle nie większej niż 10 ha.

Do tychże działek woda dostaje się z rowu doprowadzającego, położonego wyżej (nieraz w sztucznym nasypie) za pomocą niewielkich przepustów rurowych lub skrzynkowych, które powinny mieć takie rozmiary, by zupełny zalew działki mógł nastąpić w ciągu najwyżej 2—3 dni.

Dla odprowadzenia wody, czyli dla osuszenia działki służy sieć rowów, założonych w najniższych miejscach łąki, które przez przepust zbudowany w najniższem miejscu pod groblą, zamykany zasuwą, — mają ujście do głównego rowu osuszającego, którego dno znajdować się winno w odpowiedniej głębokości poniżej poziomu łąki. Sieć rowów osuszających winna być wykopaną w każdej działce, zwłaszcza w gruncie nieprzepuszczalnym, by osuszenie mogło szybko i dokładnie nastąpić. W przeciwnym bowiem wypadku, może łatwo nastąpić zabagnienie i zakwaszenie gruntów.

Wymiary grobli powinny być takie same, jakie powyżej opisano. Woda użyta do tego rodzaju nawodnienia powinna być mętna, t. zn. zawierać znaczną ilość zawieszonych cząstek mineralnych ponadto bogatą w rozpuszczone w niej składniki odżywcze dla roślin. System ten przeto nadaje się przede-wszystkiem do użyźnienia łąki, ewentualnie do kolmatowania jej, czyli namulania, zwłaszcza wtedy, gdy grunt stanowiący łąkę jest z natury swej ubogi (piasek, torf).

Zalewanie jednak łąki wodą może nastąpić wyłącznie w tym okresie, w którym roślinność nie żyje, a zatem tylko z wczesną wiosną, lub jesienią po zbiorze otawy.

Szczególnie ważnem jest nawodnienie jesienne, które należy powtarzać aż do nastania mrozów, by jak największą ilość pożywienia dla roślin w następnym okresie wegetacyjnwm nagromadzić w ziemi.

W okresie wegetacyjnym zalew łąki może spowodować zgubę roślin, zwłaszcza słodkich traw, a nadto niepożądane zamulenie traw. W tym tedy okresie można w razie posuchy tylko zwilżać łąkę przez napełnienie rowów wodą, a co najwyżej można raz i to krótko zalać łąkę w kilka dni po pierwszym pokosie i po zbiorze siana.

Jako jedną z dalszych korzyści tego systemu nawodniania należy podnieść także wygubienie niektórych szkodników jak myszy, tudzież niektórych chwastów i ziół. Przy nawodnieniu w ten sposób winnic można w zupełności wygubić îiloxerç.

Odmianą powyżej opisanego systemu jest nawodnienie zalewowe z przelewem.

Urządzenie takiego nawodnienia niczem się prawie nie różni od poprzedniego, odmiana zaś w tern polega, że po napełnieniu działki świeża woda nadal dopływa, szluza zaś upustowa o tyle tylko zostaje otwartą, by ilość odpływu była taka sama, jak ilość dopływu, temsamem zwierciadło wody w działce znajdować sie będzie przez okres nawodnienia stale w tej samej wysokości. Cel ten może być z większą korzyścią osiągnięty także w ten sposób, gdy w groblach zostaną urządzone odpowiednio ubezpieczone przelewy, przez kióre nadmiar wody przelewa się do niżej położonej sąsiedniej działki. Wówczas bowiem namuły osadzone na dnie nie zostaną spłukane.

Korzyść tego rodzaju nawodnienia z przelewem polega na tern, że doprowadzoną bywa ciągle świeża woda, zawierająca tern samem pewien zapas tlenu, przez co utlenienie gruntu i doprowadzenie powietrza dla roślinności jest intenzywniejsze„ grunt zaś mniej podlega niebezpieczeństwu zakwaszenia.

System ten jednak wymaga ogromnej ilości świeżej wody, która nie zawsze bywa do dyspozycyi.

Dalsze metody nawodnienia polegają na tern, że woda płynie po powierzchni łąki odpowiednio przysposobionej, przesączając cienką warstwą wśród roślin.

Wskutek tego zaś, że roślina sterczy prawie w całości nad wodą, może ona żyć i swobodnie rozwijać się w czasie nawodnienia, którego cel jest przedewszystkiem zwilżenie gruntu w okresie wegetacyjnym roślin.

Przy tego rodzaju systemie nawodnienia woda, doprowadzona na łąkę zapomocą głównego, względnie drugo- lub trzeciorzędnego rowu nawodniającego, wpływa w końcu do tak zwanych rynien nawodniających, które przepełnia i przez krawędzie brzegów tych rynien przelewa się na łąkę. Dalej spływając cienką warstwą po nachylonej powierzchni łąki woda zbiera się w najniższych miejscach, skąd bywa odprowadzoną zapomocą rynien i rowów osuszających, bądź to do odpływu, bądź też do innego rowu doprowadzającego celem ponownego użycia tej wody do zwilżenia niżej położonej części łąki.

rynny,

zwań

Jeżeli przelew następuje tylko po jednej stronie czyli przez jedną poziomą krawędź tejże, powstaje tak nawodnienie stokowe, jeżeli zaś po obu stronach rynny, przez obie krawędzie: nawodnienie grzbietowe.

Jeżeli przytem naturalna powierzchnia łąki musi być zmieniona przy pomocy większych lub mniejszych robót ziemnych, nazywamy to sztucznem nawodnieniem stokowem lub grzbietowem.

Przy tego rodzaju nawodnieniu spad terenu nie powinien być zbyt wielki (do 10%), gdyż woda zbyt szybko płynąca-po łące nie ma czasu dostatecznego, by nasiąknąć i nasycić grunt, a tem samem wzbogacić go w jakiekolwiek pożywne składniki.

Z drugiej jednak strony spad łąki nie może być mnie-j szy niż 25⁽⁾/₀o, w przeciwnym bowiem wypadku warstwa płynącej wody byłaby zbyt grubą, a zasadą tego rodzaju nawodnienia jest właśnie, by woda płynęła cienką warstwą, ażeby nie odcinała przystępu powietrza do roślin.

Zbędna woda spływająca i gromadząca się w najniższem miejscu winna być bezzwłocznie odprowadzoną, ażeby nie stagnowała i nie zabagniała łąki

Jako regułę przyjęto na mocy powyższego, że przy spadku terenu większym niż 25°/₀₀ należy urządzić nawodnienie stokowe, przy mniejszym zaś grzbietowe.

W górzystym terenie naturalne nawodnienie stokowe bywa urządzane na stokach o spadku dochodzącym nawet do 50%.

Nawodnienie stokowa.

Woda doprowadzona zapomocą rowu do najwyższego miejsca łąki wpływa do rynien wytrasowanych poziomo (równolegle do warstw), które przepełnia i przelewa na stok, płynąc zaś cienką warstwą po stoku zwilża powierzchnię. Rżeby to uskutecznić, potrzeba urządzić trzy rodzaje rowów : a) rynna lub rów doprowadzający, którym woda dopływa, b) rowek lub rynna nawodniająca, przez krawędź której woda przelewa się, wreszcie c) rów lub rynna osuszająca w najniższem miejscu, do której zbędna woda spływa, spełniwszy swe zadanie.

Najczęściej spotykane nawodnienie stokowe bywa wykonywane w sposób następujący:

Od głównego rowu doprowadzającego, trasowanego po stoku z niewielkim spadkiem i zamykanego zapomocą zastawek, oddzielają się w odstępach 40—50 metrów rowki, a raczej rynny drugorzędne, wytrasowane zgodnie z największym spadem terenu, któremi woda bywa doprowadzaną do właściwych rynien nawodniających, wytrasowanych, jak wyżej wspomniano, ściśle poziomo (równolegle do warstwie).

Rynny te są zatem prostolinijne na terenie równym, a odpowiednio wygięte na terenie pofałdowanym.

cm.

Łączą się one zwykle pod kątem prostym z rynną doprowadzającą. Długość tych rynien wynosi 20 do 25 m, przekrój ich kwadratowy o wymiarach 15/15 do 25/25

W odstępach niewielkich od pierwszej pary rynien nawodniających łączy się z rynną doprowadzającą druga, następnie trzecia, czwarta i następna para rynien nawodniających, poprowadzona jedna do drugiej mniej więcej równolegle.

Odstęp tych rynien nawodniających wynosi na silnych stokach 10 do 12 m, zaś w małych spadach 5 do 6 m.

na

Zapomocą tedy tych rynien łąka zostaje podzieloną grzędy, czyli tafle o długości 20 do 25 m, a 5 do 12 m szerokie.

Nawodnienie uskutecznia się w sposób następujący : woda

doprowadzającego spiętrzona zastawką wpływa do rynny

z rowu

doprowadzającej. Zapomocą przenośnej zastawki, wykonanej zwykle z grubej blachy w formie szerokiej łopaty, którą wciska się w ziemię poniżej rozgałęzienia się rynien, zmusza się wodę, by z rynny doprowadzającej wpłynęła do pierwszej pary rynien nawodniających, przepełniwszy zaś je, wypłynęła wzdłuż całej długości 20 do 25 m. na taflę łąki, następnie spływając po niej częściowo wsiąkała i nasycała grunt.

Po upływie pewnego czasu nadmiar wody spływać zacznie z tafli łąki do poniżej będącej pary rynien nawodniających.

i dno rynny

Wówczas przenosi się zastawkę i wciska się ją w brzegi doprowadzającej, poniżej następnej pary rynien

06 nawodniających. Wtedy ustaje nawodnienie dwóch pierwszych tafli, a rozpoczyna się nawodnienie dwóch sąsiednich, poniżej położonych tafli.

Postępując zaś w ten sam sposób dalej, nawodnia się kolejno każdą część łąki, położonej wzdłuż jednej rynny doprowadzającej.

Po nawodnieniu pierwszych dwóch szeregów tafli wpuszcza się następnie wodę do najbliższej rynny doprowadzającej, poprowadzonej, jak wyżej wspomniano, w odstępie 40 do 50 m i nawodnia się w ten sam sposób dalszą część łąki, położoną wzdłuż tej drugiej rynny doprowadzającej tak, że po upływie pewnego czasu cały obszar zostanie należycie wodą nasycony.

Zazwyczaj w tym czasie, gdy ukończy się nawodnienie ostatniego szeregu tafli, a zatem po upływie kilku lub kilkunastu dni, pierwsza część łąki już obeschła, więc zaczyna się nawodnienie od początku — i proceder ten powtarza się z wyjątkiem dni słotnych, tudzież okresu zbioru siana, przez cały okres wegetacyjny.

Nadmienić jeszcze wypada, że na wielkich spadkach terenu wystarcza z reguły jeden system rynien tak dla nawodnienia jak i dla odprowadzenia nadmiaru wody. Na mniejszych spadkach, a zwłaszcza na gruntach nieprzepuszczalnych, należy dla odwodnienia założyć osobny system rynien osuszających, które mają ujście do osobnych rowów odpływowych, w przeciwnym bowiem wypadku może łatwo nastąpić zaba-gnienie łąki.

Wtedy rynny odwadniające biegną równolegle powyżej • rynien nawodniających, w odstępach 0.5 do 1.0 m, stosownie do stopnia przepuszczalności gruntu. Są one nieco głębsze niż rynny nawodniające i mają przekrój 15/20 do 25/30 cm, dno zaś ich założone bywa ze spadkiem 1 % ku zbieraczowi.

Jak wyżej wspomniano, rynny doprowadzające założone są zawsze zgodnie z największym spadkiem terenu. Ażeby tedy na zbyt silnych stokach uniknąć erozyi, dno tych rynien doprowadzających bywa zakładane w stopniach, lub ubezpiecza się je progami.

Przy tym systemie nawodnienia każda poszczególna tafla czyli grzęda otrzymuje zawsze świeżą wodę, a woda raz zużyta odpływa.

Z powyższego opisu okazuje się również, że przy tym systemie nawodnienia konieczną jest nieustanna obsługa do należytego kierowania dopływu wody na poszczególne grzędy. Powiększa to znacznie roczne koszta tego rodzaju melioracyi, które jednak w stosunku do ogromnych zbiorów, jakie tak nawodniona łąka wydaje, nie są za wielkie.

Jeżeli jest do dyspozycyi zbyt mało wody, by na każdą grzędę łąki doprowadzać zawsze świeżą wodę, lub gdy jakość wody jest tego rodzaju, że nawodnienie może mieć na celu wyłącznie zwilżenie łąki, a nie użyźnienie, wówczas nawodnienie stokowe można wykonać w ten sposób, by jedna i ta sama woda była kilkakrotnie użytą.

Przy takiej odmianie nawodnienia stokowego, woda z rowu doprowadzającego wpływa do krótkich (3 m) rynien doprowadzających, które mają ujście do poziomu wytrasowanych rynien nawodniających o długości 20—30 m.

Z rynien tych woda wylewa się na grzędy, czyli ta

fle łąki.

Poniżej takiej grzędy, która ma szerokość 6—10 m znajduje się rynna osuszająca równoległa do poprzedniej (nawodniającej) i mająca takie same rozmiary, do której zbiera się upływająca woda z grzędy po spełnieniu swego zadania.

W połowie tej rynny osuszającej ma swój początek nowa rynna doprowadzająca, o długości 6—12 m, poprowadzona w kierunku największego spadu terenu, mająca swe ujście do następnej, wytrasowanej równolegle do poprzednich.

Woda spływająca z pierwszej grzędy przepływa w ten sposób na trzecią grzędę, nawodnia ją — następnie w ten sam sposób zostaje doprowadzoną na piątą grzędę, dalej na siódmą i t. d.

zadanie zaś dozorcy

Podobnie lecz za pomocą dłuższej rynny doprowadzającej (15 m), wpływa woda z rowu doprowadzającego na drugą grzędę, a po spełnieniu swego zadania na czwartą, szóstą, ósmą i t. d. — W ten sposób cała łąka samoczynnie zostaje zwilżoną, przyczem jednak świeżą wodę dostają tylko dwie pierwsze grzędy, czyli tafle, a wszystkie następne otrzymują wodę już raz lub kilka razy użytą łąkowego ograniczone jest tylko do czuwania, by przelew wody przez krawędzie rynien nawodniających był wszędzie równomierny.

Dalszą odmianą nawodnienia stokowego stanowi założenie rynien nawodniających zamiast poziomo (równolegle do warstwie), z pewnym niewielkim spadkiem (a zatem ukośnie do warstwie). Spadek tych rynien według „K e e 1 h o î ! a“ nie powinien być większy niż 5°/oo. — Długość takich rynien wynosi jak poprzednio 20 do 25 m. Natomiast przekrój ich nie jest jak poprzednio jednostajny, lecz szerokość ich zmienia się od 25 cm (przy początku) do 15 cm (przy końcu). — Również i głębokość takich rynien jest zmienną od 25 do 15 cm.

Zmiana przekroju poprzecznego takich rynien tern jest uzasadniona, że w miarę długości rynien woda z nich ubywa przelewając się na łąkę, a zatem ku końcowi rynny pojemność jej powinna być czem raz mniejszą.

Mimo jednak tej zmiany przekroju najczęściej okazuje się potrzeba spiętrzać wodę w rynnie za pomocą przenośnych zastawek lub darni, by uzyskać jednostajny, równomierny przelew wody. Niemniej system ten, zwłaszcza w terenie więcej pofałdowanym, gdy takie rynny nawodniające mogą być założone na grzbietach fałdów terenu, okazał się nader odpowiedni.

W ostatnim czasie zaczyna rozpowszechniać się nawodnienie stokowe bezpośrednio z rowu doprowadzającego, a zatem bez wszelkich rynien nawodniających i doprowadzających, których wykonanie i utrzymanie w należytym stanie powoduje znaczne koszta, a które nadto stanowią wielkie utrudnienie przy zbiorze siana.

Przy takim sposobie nawodniania rów doprowadzający, wytrasowany na stoku, zostaje za pomocą szluzek podzielony na części (t. zw. poziomy), w których brzegi od strony doliny są wykonane zupełnie ściśle poziomo, za pomocą odpowiednio wykonanych robót ziemnych. Przez zamknięcie szluzki woda piętrzy się w rowie i przez poziomą krawędź brzegu przelewa się na stok, u stóp którego spływa do sieci rowów osu

szających.

ftżeby jednak stok na całej swej długości został należycie nawodniony, musi być znaczna ilość wody do dy-spozycyi (średnio 5 litrów w sekundzie na 1 metr bieżący

rowu).

Wskutek tego system ten dzięki swej prostocie nader pożądany, nie zawsze może być zastosowany.

Jak wyżej wspomniano system nawodnienia stokowego wymaga niezbędnie spadku terenu większego niż 25°/oo.

Na spadkach równych, lub mniejszych niż 25°/oo zastosować należy system nawodniena grzbietowego, przy którym woda przelewa się na łąkę przez obie krawędzie rynny umieszczonej na grzbiecie naturalnym, lub sztucznie uformowanej grzędy.

Ponieważ tylko wyjątkowo przytrafia się grunt w odpowiedni sposób przez naturę pofałdowany, by na grzbietach wzniesień można było nawodnienie tego rodzaju Wykonać, przeto po największej części musi być w odpowiedni sposób uformowany, przy większym lub mniejszym nakładzie pracy i kosztów. i

Grunt tedy urabia się w grzędy, na których grzbiecie urządzona jest pozioma rynna nawodniająca, poszczególne zaś grzędy przedzielają od siebie rynny osuszające.

Kierunek grzęd, których długość wynosi około 20 metrów, winien być zgodny z kierunkiem spadku terenu. Ponieważ zaś rynna nawodniająca, a tern samem grzbiet grzędy muszą być ściśle poziome, przeto górna część grzędy musi być w wykopie, podczas gdy dolna część na nasypie.

Łąka zatem zamienia się na starannie, przy ogromnym nakładzie pracy założony i utrzymywany ogród.

Woda wpływa z rowu doprowadzającego przez przepust, zamykany zasuwą, do rynny nawodniającej, przepełnia ją i spływa po trzech stokach grzędy do rynien osuszających, które jak wspomniano przedzielają od siebie dwie sąsiednie grzędy. Z rynien osuszających, które są założone ze spadkiem, woda spływa do rowu osuszającego, bieżącego równolegle do rowu doprowadzającego w odstępie równym długości grzędy, to zn. około 20 m.

Szerokość grzędy wynosi zwykle 8 do 12 m. Spadek stoków grzędy w gruntach przepuszczalnych wynosi zwykle 40°/oo, w gruntach ciężkich, nieprzepuszczalnych 60°/oo, by uniknąć zabagnienia ziemi.

Nadmienia się w tern miejscu, że szerokość grzędy tak przy nawodnieniu grzbietowem, jak i stokowem winna być zawsze wielokrotnością szerokości pokosu. — Gdy tedy szerokość pokosu wynosi zwykle 2 m., przeto szerokość grzędy winna być zawsze wielokrotnością 2 m.

Wymiary rynien nawodniających i osuszających bywają takie same, jak rynien przy nawodnieniu stokowem.

Nadmienić w końcu należy, że przy nawodnieniu grzbie-towem może być również zastosowane kilkakrotne użycie jednej i tej samej wody.

Wówczas osobnego rowu osuszającego wcale nie ma, a grzędy pierwszego szeregu graniczą bezpośrednio z grzędami drugiego szeregu — przesuniętemi o połowę swej szerokości.

Wtedy rynny nawodniające na grzbietach drugiego szeregu są przedłużeniem rynien osuszających pierwszego szeregu grząd, a woda spływająca z pierwszego szeregu do rynien osuszających, wpływa następnie do rynien nawodniających drugiego szeregu grząd i nawodnia te grzędy.

Przy dostatecznej ilości wody może być nawet kilka szeregów grząd nawodnianych w ten sposób jedną i tą samą wodą.

Zaznaczyć tu należy, że taki system nawodniania wyklucza użycie jakichkolwiek innych narzędzi do zbioru siana, prócz kosy i grabi. Wysuszone zaś siano należy w płachtach wynosić do wozów stojących na pobliskiej drodze. — Wóz bowiem nie może na tak uformowaną łąkę zajechać.

Niemniej system nawodnienia grzbietowego daje możliwie najobfitsze zbiory siana w trzech pokosach rocznie.

Stąd też system ten rozpowszechnił się w takich okolicach, w których jest najwyższa cena ziemi, tudzież tam, gdzie inteligentny właściciel tejże sam własnoręcznie lub przy pomocy swej rodziny i czeladzi może w podany powyżej sposób łąkę przysposobić, a następnie z pewnym pietyzmem utrzymywać w należytym stanie i użytkować.

Gdy takich warunków nie ma, system ten okazuje się zbyt kosztownym, a tern samem wyższą bywa renta, jaką ziemia wydaje przy innych sposobach nawodnienia.

Wspomnieć jeszcze należy o nawodnieniu sadów, które założone na gruntach żyznych, lecz przepuszczalnych, nieraz potrzebują tej melioracyi zwłaszcza, jeżeli jest do dyspozycyî woda, bogata w składniki pożywne dla roślin.

poprowa-

p rze

W tym celu od rynny doprowadzającej wodę, dzonej środkiem szeregu drzew, w kierunku największego spadu terenu, rozgałęziają się krótkie rynny boczne do każdego drzewa osobno dokoła zaś każdego drzewa wyrobione jest zagłębienie, do którego boczna rynna doprowadzająca ma swe ujście. Przy pomocy tak prostego urządzenia, tudzież nośnej zastawki, można dowolnie do każdego drzewa doprowadzić wodę, bądź to by nasycić grunt wilgocią podczas posuchy, bądź też by ten grunt należycie użyźnić.

za pomocą rur.

Przy tym sposobie powierzchnia łąki pozostaje naturalną i prócz koniecznych rowów osuszających nie bywają wykonywane żadne inne roboty ziemne, mające na celu przekształcenie powierzchni łąki lub doprowadzenie wody.

Natomiast woda doprowadzoną zostaje za pomocą rurociągów, bądź to stale urządzonych w głębokości około 1‘50 m pod powierzchnią ziemi i zaopatrzonych w pewnych odstępach (około 50 m) w zwykłe hydranty, bądź też przenośnych, które w razie potrzeby można łatwo rozebrać lub złożyć i na inne miejsce przenieść lub przewieźć. — Do stałych hydrantów, lub do końca rury takiego wodociągu przyśrubowuje się za pomocą t. zw. holendra zwykły wąż gumowy lub parciany o długości 20 — 30 m, zaopatrzony w rozpylacz, przy pomocy

Wreszcie osobna wzmianka należy się sposobowi nawodnienia, który polega na skrapianiu łąki wodą doprowadzoną pod ciśnieniem

którego skrapia się łąkę w promieniu cokolwiek większym niż długość węża.

Do tego celu jednak koniecznem jest odpowiedne ciśnienie wody w rurach, które uzyskać można łącząc wodociąg z naturalnym lub sztucznym zbiornikiem wody wyżej położonym, albo też tłocząc wodę przy pomocy pompy pędzonej motorem z rzeki lub zbiornika, będącego poniżej łąki. Ten ostatni sposób zwykle bywa stosowanym do przenośnych wodociągów, gdyż także pompa i motor bywają zazwyczaj łatwo

przenośne.

Jak już z tego krótkiego opisu wypływa, taki sposób nawodniania ma na celu prawie wyłącznie zwilżania łąki w porze suchej za pomocą sztucznego deszczu. Woda użyta do tego musi być względnie czysta, bez zawieszonych cząstek mineralnych, w przeciwnym bowiem wypadku może łatwo nastąpić zatkanie rur namułem.

Efekt takiego sposobu nawodniania może być jednak bardzo dobry, zwłaszcza na gruntach przepuszczalnych, użyźnianych przy pomocy nawozów sztucznych lub stajennych i to tern lepszy, im wyższą jest ciepłota wody, będącej do dy-

spozycyi.

Sposób ten największe znalazł zastosowanie do podlewania ogrodów i parków, w ostatnich jednak latach czem raz częściej bywa używanym do zwilżania łąk.

Koszta i rentowność melioracyi rolnych.

Wysokość kosztów melioracyi rolnych zależy z jednej strony od większych lub mniejszych trudności technicznych, na jakie wykonanie melioracyi natrafia, z drugiej zaś strony od ceny robocizny i materyałów, jakie do tego celu są potrzebne..

Trudności techniczne, jakie najczęściej przytrafiają się i miewają największy wpływ na koszta zamierzonej melioracyi polegają na braku dostatecznego odpływu przy osuszeniach lub braku wody i odpowiedniej wysokości tejże przy nawodnieniach. — I tak n. p. uzyskanie wolnego odpływu wody z wylotów drenowych wymaga dwóch metrów głębokości rowu, ażeby zaś woda z tak głębokiego rowu mogła odpływać, nieraz okazuje się koniecznem pogłębienie i rozszerzenie istniejącego rowu, lub ścieku na znacznej długości, przez grunta obce z naruszeniem praw osób trzecich, aż do najbliższego potoku lub rzeki.

W płaskich zaś terenach nieraz okazuje się koniecznem wpierw przeprowadzić korekcyę potoku, lub uregulowanie biegu rzeki, by wogóle umożliwić osuszenie poszczególnych gruntów, położonych w dolinie tego potoku lub rzeki.

Oczywiście, że w takich wypadkach, gdy obok właściwej melioracyi swojego gruntu, wypada wykonać roboty niejako pomocnicze na obcych gruntach, koszta melioracyi niepomiernie wzrastają, a nawet nierzadko przekraczają granicę rentowności, zwłaszcza jeżeli meliorowany obszar nie jest wielki.

Dalszy wzgląd techniczny, jaki często podraża koszta robót melioracyjnych, stanowi mniejsza lub większa zwięzłość ziemi, a tern samem mniejszy lub większy koszt robót ziemnych, które stanowią zawsze podstawę wszelkiego rodzaju melioracyi.

Jasnem jest bowiem, że wykop jednego metra sześciennego dla wykonania rowu w ziemi lekkiej, piaszczystej lub torfowej będzie wymagał znacznie mniejszego nakładu pracy robotnika, a tern samem da się wykonać za niższem wynagrodzeniem, niż wykop tej samej jednostki objętości w ziemi ciężkiej, gliniastej, przesyconej nieraz wodą.

Znaczny wpływ na wysokość kosztów melioracyi gruntów, zwłaszcza drenowania tychże, wywiera cena i przewóz mate-ryałów (rurek drenowych) na pole robocze. Stąd nieraz wykaże rachunek, że taniej wypadnie uzyskanie takich materya-łów, jak rurk; drenowe, zakładając własną fabrykę tychże w pobliżu pola roboczego, niż sprowadzanie ich koleją, a zwłaszcza drogą na znaczną odległość.

Doświadczenie uczy, że już przy drenowaniu 500 do 800 morgów nastąpi amortyzacya fabryki drenów, zwłaszcza jeżeli taka fabryka założoną została przy istniejącej już cegielni, a to tem więcej, jeżeli do opału może być użyty pośledni ma-teryał, uzyskany przy czyszczeniu lasu, nie nadający się do

sprzedaży.

Ogółem koszta melioracyi jednego morga (austr.) w okresie 1912—1914, wynosiły w Galicyi j. n.:

osuszenie rowami .    .    .    60—150 K.

drenowanie nawodnienie .

.    . 180 — 400 „

.    . 200—400 „

Podobnie jak wysokość kosztów melioracyi rolnych, także i rentowność tychże zależy od wielu czynników.

W pierwszym rzędzie rentowność tych robót zależy, rzecz prosta, od wysokości nakładu kosztów, nie mniej jednak także od stopnia umiejętnego wyzyskania wykonanej melioracyi. Zdarza się bowiem, jakkolwiek czemraz rzadziej, że n. p. właściciel osuszonego należycie torfowiska nie podda je dalszej kulturze, a gdy kwaśna, ale bujna roślinność na tymże torfowisku zginie, lub porost jej wskutek zmienionych warunków zmniejszy się, stwierdza ujemny skutek melioracyi, zapominając o tem, że celem wszelkich melioracyj jest tylko stworzenie

warunków, by praca gospodarza mogła być rentowną.

Znanym jest także wypadek (przy drenowaniu większego

obszaru gruntów włościańskich we

wschodniej Galicyi), że

właściciel parceli, na której nic innego prócz owsa nigdy nie zasiewał, po wydrenowaniu jej także nie dał się skłonić przez szereg lat, by inne zboża, lub rośliny okopowe na tym gruncie gdyż uprawiać, — a nadto narzekał na pogorszenie się stosunków, dawniej mógł bydło robocze przy uprawie tego gruntu napoić w pierwszej lepszej bruździe, a po przeprowadzonej melio-racyi musi je w celu napojenia pędzić do odległej rzeki, lub do studni we wsi.

W drugim rzędzie rentowność zależy także od stanu, w jakiem znajdował się grunt przed wykonaniem melioracyi. Jasnem jest bowiem, że rezultat melioracyi będzie stosunkowo tern większy i tern więcej wpadający w oczy, czem mniej grunt przed melioracyą nadawał się do jakiejkolwiek uprawy.

Dochód, jaki mógł być z bagna zalanego wodą i wydającego zaledwie trzcinę lub kwaśne trawy, nadające się raczej na ściółkę, będzie rażąco niskim wobec dochodu, jaki z tego samego gruntu zostanie uzyskanym po przeprowadzeniu melioracyi.

Rentowność robót melioracyjnych zależy także od względnej wartości gruntu, który ma być meliorowanym. Im wyższa cena takiego gruntu, tern bardziej opłacają się koszta melioracyi tegoż. Stąd pochodzi, że n, p. grunta położone w pobliżu miast opłaci się nawet wówczas meliorować, gdy koszta robót melioracyjnych z powodów wyżej opisanych wypadają bardzo wysokie.

Miarą rentowności melioracyi jestzw iększenie wydajności plonów, — które jednak, jak to z naciskiem należy podnieść, zależy nie tylko od wykonania robót melioracyjnych, ale także od kultury, w jakiej są grunta meliorowane i od stopnia inten-zywności gospodarki.

Brak naukowych badań nad powiększeniem wydajności meliorowanych gruntów w naszym kraju nie dozwala podania stałych cyfr ilustrujących zmianę, jaka faktycznie dzięki melio-racyi nastąpiła. Przytoczyć tu należy daty, jakie zebrali dr. Jan Blauth i Stefan Stobiecki przy sposobności drenowania w Jabłonówce, w powiecie kamioneckim, tudzież w Osieku i Polance Wielkiej w powiecie bialskim.

jakkolwiek daty te nie są oparte na naukowej podstawie jednak mogą rzucić charakterystyczne światło na rentowność drenowania gruntów.

I tak wedle obserwacyi, dokonanej w jabłonówce (ciężka, marglowa glina, bardzo zwięzła i nieprzepuszczalna), wydajność plonu (ziarna) z jednego morga była następująca :

przed drenów.

po drenów.

pszenica . żyto .    .    .

owies . buraki ziemniaki

3’6 q 2-0 „ 0-7 „

7‘2 q 5*0 „

5-0 „

98

60

10 „

W Osieku (ciężka, zwięzła glina nieprzepuszczalna), przy bardzo intenzywnem gospodarstwie :

przed drenów.

W Polance Wielkiej (ciężka glina j. w.) :

pszenica . żyto .    .

jęczmień owies . * . ziemniaki

po drenów. . 1P8 . 10-2 „

. 11*0 „

. 10-4 „ 130-4 „

Q.

po drenów.

przed drenów.

.    . 48*0 q .    .    . 70’8 q

Jakkolwiek powyższe cyfry nie zostały uzyskane w dro-

ziemniaki

dze ścisłych badań naukowych, ponadto wykazują znaczną różnicę, pochodzącą prawdopodobnie od różnych warun-

ków gospodarskich i różnego stopnia kultury, jednak wymownie świadczą o wpływie drenowania na podniesienie wydajności roli, i wykazują znaczną nadwyżkę plonów na drenowa-nem polu.

Cyfry te zarazem świadczą, że największy wpływ wywiera drenowanie na wydajność ziemniaków, których uprawa nie tylko opłaca się zaraz w pierwszym roku po wydrenowaniu roli, ale jeżeli nie całe, to przynajmniej większą część kosztów tej melioracyi zaraz zwraca.

Podobnie wzrasta wydajność łąk wskutek nawodnienia. I tak według Friedricha zbiór siana i otawy na łące nawodnionej wynosi średnio 40 do 80 q z 1 hektara, a przy użyciu bardzo żyznej wody odpływającej z osad ludzkich nawet 120 do 150 q z 1 hektara, podczas gdy średni zbiór z tej samej łąki przed urządzeniem nawodnienia wynosił 10 do 30 q.

Lepiej jednak niż cyfry świadczy o rentowności melioracyi rolnych ogromny postęp na tern polu w Galicyi, zwłaszcza w ostatnim dziesięcioleciu, jak również domagania się włościan naszych wykonania melioracyi ich gruntów.

Na potwierdzenie tego przytoczyć można, że sejmowi posłowie włościańscy jednogłośnie głosują w Sejmie za każdym wnioskiem i wydatkiem na cele melioracyjne, — przyczem podnieść należy znamienny głos posła włościanina (Fr. Kra-marczyka), który, żądając podczas jednej sesyi sejmowej podwyższenia dotacyi z funduszu krajowego na drenowanie gruntów włościańskich, dowodził, że „drenowanie gruntów jest potrzebą kraju, gdyż przez drenowanie zyska chłop na każdym „morgu ]/3 morga ziemi, a zyska to sobie bez dokupna, bez „kontraktów, bez opłacania notaryusza i adwokatów i bez „opłaty fiskusa“.

Rozwój mclioracyi rolnych w Galicyi.

Celem uzasadnienia potrzeby, a nawet konieczności robót melioracyjnych w Galicyi należy przypomnieć następujące daty : Kraj Galicya należy do czterech dorzeczy :

CO

1.940 km²

Najwyższe wzniesienie terenu okazuje dorzecze Wisły (Rysy w Tatrach 2.508 m nad morzem) najniższy zaś punkt terenu leży nad Dniestrem w Okopach (107 m nad morzem). *

Największy obszar Galicyi leży w wysokości 300 do 600 m nad poziomem morza.

Pod względem geologicznym całe Karpaty i ich podgórze zajmują trzeciorzędne piaskowce łatwo wietrzejące, a nieprzepuszczalne z powodu przegródek łupkowych, z pod których wyłaniają się starsze warstwy formacyi kredowej, a w Pieninach formacya jurajska. — U podnóża pagórków karpackich koło Wieliczki i Bochni, dalej między Przemyślem a Stryjem, tudzież w dorzeczu Łomnicy i obu Bystrzyc występują mio-ceniczne iły solonośne.

Tatry, oddzielone doliną Dunajca, stanowią odrębny utwór gór pod względem geologicznym, rdzeń ich bowiem stanowią

-80

skały pierwotne, (granit i gneis) w stoku zaś północnym znajdują się prawie wszystkie formacye osadowe ziemi.

Reszta Galicyi pod względem geologicznym może być podzieloną na trzy części :

1)    Obfitujące w płody górnicze Wielkie Księstwo Krakowskie, gdzie prócz skał wulkanicznych (porfir) znajdują się paleozoiczne formacye (dewońska i węglowa), dalej tryasowa, jurajska i kredowa, na łagodnych zaś stokach Wisły i jej dopływów dyluwialne żwiry pokryte w dolinach namuliskami.

2)    Powiśle pokryte dyluwialnymi piaskami i żwirami, które spoczywają na trzeciorzędnych piaskach i nieprzepuszczalnych iłach, a w dolinie Wisły i jej dopływów karpackich pokryte są urodzajnym namułem rzecznym.

3)    Północno wschodnią część, na wschód od działu wód między Sanem a Bugiem, gdzie na wyższej części formacyi kredowej spoczywają piaskowce podolskie (wapień litawski),a na nich bardzo urodzajna glina mamutowa, w głębokich zaś jarach Dniestru i jego dopływów odsłania się sylur i dewon, albo też kreda pokryta jest bezpośrednio gliną namułową lub piaskami dyluwialnymi (dolina Bugu i Styru).

Karpaty i Tatry, tudzież dyluwialne piaski i żwiry pokryte są lasami, które zajmują więcej niż 25% powierzchni kraju.

Z reszty powierzchni przypada około 70% na grunta zajęte pod kulturę rolną (role, łąki, ogrody, pastwiska).

Gdy pod względem jakości grunta orne w Galicyi nie wiele różnią się od gruntów ornych w Czechach lub Austryi dolnej, to jednak produktywność ich jest niższą wedle dat statystyki o 30% od produktywności w wymienionych dwóch krajach.

Głównym powodem tego są niepomyśłne stosunki klimatyczne z jednej strony, a nieprzepuszczalność gruntów z dru-

giej strony. Powierzchnia bowiem nieprzepuszczalnych lub sa-powatych gruntów w Galicyi wynosi z górą milion hektarów.

Odpowiednio do stosunków wysokościowych terenu oraz do expozycyi stoków górskich na wiatry południowo zachodnie zmienne są też opady atmosferyczne w Galicyi. Gdy bowiem przeciętny opad roczny wynosi 700 do 800 mm, to ekstrema dochodzą 500 do 1200 mm rocznie, największe dzienne opady obserwowano w Tatrach i Karpatach zachodnich.

Spad wód płynących wynosi na dzikich potokach Tatrzańskich i Karpackich do 1,345 m na 1 km (potok Bałdka w dorzeczu Białki w Tatrach), podczas gdy na rzekach nizinnych zmniejsza się do 0.1°/oo (Styr, Bug i Dniestr od Rozwadowa do ujścia Tyśmienicy).

Ten gwałtowny spad górskich potoków i górskich dopływów Wisły i Dniestru, przecinających łatwo wietrzejące piaskowce karpackie, powoduje nadzwyczajne wezbrania wód wielkich, których ilość z 1 km² na sekundę wynosi od 565 litrów (w dorzeczu Dniestru) do lluO litrów (w dorzeczu Wisły), podczas gdy ilość małej wody wynosi zaledwie od 1.3 do 17.5 litrów z 1 km² w dorzeczu Wisły, a 1.4 do 16.6 litrów w dorzeczu Dniestru.

Ponieważ zaś recypienty tych wód i dolny bieg głównych dopływów Wisły i Dniestru mają spad mały, wydarzają się w Galicyi, co kilka lat, w miesiącach letnich groźne powodzie, które zasypują najurodzajniejsze grunta uprawne rumowiskiem i niszczą plony na najrozleglejszych w kraju nizinach.

Wskutek powyżej naszkicowanych stosunków istnieje konieczna potrzeba wykonania licznych robót wodnych, które mają na celu z jednej strony ochronę brzegów, a często umożliwienie spławu i żeglugi, z drugiej zaś ochronę rozległych a najżyźniejszych nizin od zalewu wezbraną wodą rzek, wreszcie odwodnienie lub nawodnienie gruntów.

Ze względu na cel tudzież na sposób subwencyonowania i wykonania robót, dzielą się roboty regulacyjne i melioracyjne w Galicyi na następujące kategorye:

1) Regulacya rzek mających związek z zamierzoną budową kanałów spławnych w myśl ustawy z dnia 18. września 1901 (Dz. u. kr. Nr. 103) i rozporządzenia wykonawczego z dnia 21. kwietnia 1904 (Dz. u. kr. Nr. 52).

Rzeki te podzielono na dwie grupy, a mianowicie do pierwszej (grupa H) zaliczono 9 rzek (Skawa, Raba, Poprad...), których regulacya ma być wykonaną przy 60% udziale w kosztach Skarbu Państwa i 40% udziale z funduszu krajowego.

Do drugiej grupy (B) należą trzy rzeki, a mianowicie.: Dunajec od Zgłobic do Nowego Sącza, Wisłoka od Mielca do Jasła i San od ujścia do Sanoka, których regulacya ma być wykonaną wyłącznie kosztem Skarbu Państwa.

Ponadto w myśl ustawy z dnia 9. maja 1907 (Dz. u. kr. Nr. 54) mają być wykonane regulacye górnych biegów i dopływów rzek należących do obu powyżej przytoczonych grup przy 60% udziale Skarbu Państwa i 40% udziale funduszu krajowego.

2) Do drugiej kategoryi należy regulacya rzek granicznych i spławnych, których regulacyą na podstawie najwyższego postanowienia z r. 1861 i późniejszych rozporządzeń zajmuje się wyłącznie Państwo.

Roboty regulacyjne na rzekach należących do powyższych dwóch kategoryi przeprowadzają organa techniczne c. k. Namiestnictwa z wyjątkiem kilku górnych biegów dopływów karpackich Wisły i Dniestru, a mianowicie rzeki Białej powyżej Grybowa, Ropy, Jasiołki, górnego Strw<ąża> Dniestru powyżej Kornalowic, Bystrzycy i Czerchawy (dopływów Tyś-mienicy) wreszcie dopływów górnego biegu Pełtwi, których regulacyę prowadzą organa techniczne Wydziału krajowego.

Do tych ostatnich należeć będzie także budowa zbiorników w dorzeczu Soły, Skawy, Dunajca, Stryja i Oporu, pozostająca w ścisłym związku z regulacyą rzek t. zw. kanałowych (grupa R i B) oraz z budową dróg urodnych w Galicyi.

3) Wreszcie do trzeciej kategoryi robót wodnych w Galicyi należy regulacya reszty rzek i potoków w Galicyi, regu-łacya rzek nizinnych, obwałowanie wszystkich rzek, o ile tego potrzeba wymaga, tudzież mające charakter robót publicznych ■osuszenia, drenowania i nawodnienia większych obszarów gruntów.

Roboty te podejmowane przez kraj, powiaty, gminy i spółki wodne wyłącznie lub przeważnie w interesie kultury krajowej, wykonywane są w drodze specyalnych ustaw krajowych przy współudziale funduszu krajowego, Skarbu Państwa i interesowanych właścicieli gruntów, lub też są subwencyo-nowane z krajowej i państwowej dotacyi dyspozycyjnej, przeznaczonej na melioracye rolne.

Te roboty wodne trzeciej kategoryi, które są meliora-cyami we właściwem tego słowa znaczeniu, bo oprócz ochrony mają na celu podniesienie produktywności ziemi, obejmują największy obszar kraju. Nadzór nad temi robotami prowadzi c. k. Ministerstwo rolnictwa i Wydział krajowy, projektowaniem zaś i wykonaniem zajmuje się krajowe biuro melioracyjne, a w części sekcya c. k. oddziału leśno-technicznego dla zabudowania górskich potoków z siedzibą w Samborze i Expozy-turą we Lwowie.

Do 31. lipca 1914 r. zostały przez Wydział krajowy, względnie przez krajowe biuro melioracyjne wykonane i znajdują się w toku następujące roboty melioracyjne :

1. Publiczne przedsiębiorstwa melioracyjne, na podstawie uchwalonych przez Sejm, osobnych ustaw krajowych, przy pomocy zasiłków z funduszu krajowego, państwowego funduszu

melioracyjnego tudzież datków konkurencyjnych interesowanych właścicieli gruntów, które odniosą z tego korzyść.

Ä.) w dorzeczu Wisły.

1)    Obwałowanie Wisły i Sanu wraz z regulacyą i obwałowaniem potoków Strachocka, Jodłówka i Bukowa w powiecie tarnobrzeskim,^ na łącznej długości 118.4 km dla ochrony od zalewu 47.246 morgów urodzajnej ziemi, tudzież osad ludzkich w 264 gminach, kosztem 1,361.200 koron.

Do kosztów tego przedsiębiorstwa przyczynił się fundusz: krajowy i państwowy fundusz melioracyjny 40°/o datkami, zaś; fundusz powiatowy w zastępstwie interesowanych właścicieli* datkiem 20°/o.

Roboty rozpoczęte w roku 1889 w zupełności ukończone.

2)    Obwałowanie Wisły i Wisłoki w powiecie mieleckim,, na długości 84.5 km dla ochrony od zalewu 40.730 morgów ziemi, tudzież dla odwodnienia rowami dalszej powierzchni 28,447 morgów zabagnionych gruntów, kosztem 1,794.800 K.

Roboty ukończone.

3)    Obwałowanie Wisły w powiecie dąbrowskim na długości 46,8 km, dla ochrony od zalewu i dla odwodnienia rowami (o długości 136.3 km), obszaru 26.827 morgów kosztem 3.000.000 koron.

Roboty w toku.

4)    Obwałowanie Wisły od ujścia Raby do ujścia Dunajca* wraz z regulacyą Uszwicy i Gróbki i obwałowaniem prawego brzegu Raby dla ochrony od wylewu i dla odwodnienia 34.897 morgów (78 km obwałowań i regulacyi i 172 km rowów osuszających) kosztem 4,500.000 koron.

Roboty w toku.

5)    Obwałowanie Wisły od Niepołomic do ujścia Raby* wraz z regulacyą Drwinki i obwałowaniem lewego brzegu Raby* dla ochrony od zalewu i dla osuszenia 22.382 morgów ziemi (64 km obwałowania i regulacyi i 132 km rowów) kosztem 3,481.200 koron.

Roboty w toku.

6) Obwałowanie Wisły od Podgórza do Niepołomic, wraz z regulacyą kilku nizinnych dopływów Wisły w powiatach: Podgórze, Wieliczka i Bochnia, dla ochrony od zalewu i dla osuszenia 8814 morgów (27.4 km wałów) kosztem 2.032.000 koron.

Roboty w toku,

7)    Obwałowanie lewegu brzegu Wisły od ujścia Białuchy do granicy państwa dla ochrony od zalewu 5.148 morgów ziemi na długości 31.3 km kosztem 1,770.960 koron, oraz obwałowanie Wisły od Grzegórzek pod Krakowem do ujścia Białuchy, dla ochrony od zalewu obszaru 374 morgów kosztem 330.000 koron.

Roboty w toku.

8)    Obwałowanie lewego brzegu Wisły od ujścia Przemszy do Bielan, wraz z obwałowaniem wstecznem i korekcyą potoków, na łącznej długości 82,5 km wałów i 131,5 km korekcyi, dla ochrony od zalewu i odwodnienia 12.792 morgów w 28 gminach powiatu krakowskiego i chrzanowskiego, kosztem 9.000.000 koron.

Roboty w toku.

9)    Obwałowanie prawego brzegu Wisły od ujścia Przemszy do Bodzowa, wraz z obwałowaniem wstecznem dopływów na długości 111.8 km i regulacyą 20-stu dopływów na łącznej długości 140.6 km, dla ochrony od zalewu i odwodnienia 14.810 morgów gruntów w 34 gminach w powiecie wielickim, wadowickim i bialskim, kosztem 11.200.000 koron.

Roboty w toku.

10)    Obwałowanie prawego brzegu Wisły od ujścia Dań-

kówki do Przemszy na długości 18.1 km dla ochrony 2.337 morgów gruntów w 6-ciu gminach w powiecie bialskim kosztem 1,160.000 koron.

Roboty w toku.

11)    Osuszenie bagien niskich na lewym brzegu Sanu, o powierzchni 1880 morgów, kosztem 40.400 koron.

Roboty ukończone.

12)    Osuszenie bagien rudnickich również na lewym brzegu Sanu, obszaru 13.702 morgów, kosztem 210.400 koron.

Roboty ukończone.

13)    Osuszenie bagien w powiatach łańcuckim i jarosławskim, na lewym brzegu Sanu, obszaru 5490 morgów, kosztem 172.500 koron.

Roboty ukończone.

14)    Regulacya górnego Wisłoka i Pielnicy na długości 62 km dla ochrony od wylewów i dla odwodnienia 14.207 morgów ziemi nader urodzajnej (t. zw. Podole sanockie) w powiatach Sanok i Brzozów, kosztem 780.000 koron.

Roboty w toku (na ukończeniu).

15)    Regulacya Łęgu w powiecie tarnobrzeskim, na długości 62 km dla ochrony od zalewu i dla osuszenia 17.898 morgów, koszfem 684.000 koron.

Roboty ukończone.

16)    Podwyższenie wałów ochronnych rzeki Łęgu w powiecie tarnobrzeskim po powodzi w r. 1909 dla ochrony od zalewu 15.381 morgów, kosztem 1,200.000 koron.

Roboty w toku.

17)    Regulacya i obwałowanie Trześniówki i Żupawy w powiecie tarnobrzeskim, na długości 47,2 km dla ochrony od zalewu i dla odwodnienia 10.044 morgów gruntów, kosztem 354.000 koron.

Roboty ukończone.

18)    Regulacya i obwałowanie Krzemienicy, Babulówki i Rowu, oraz potoku Trześni w powiatach tarnobrzeskim i mieleckim, na długości 58,2 km dla ochrony od zalewu i dla odwodnienia 18.720 morgów ziemi, kosztem 700.000 koron.

Roboty ukończone.

19)    Regulacya odpływu wód między Wisłoką, a drogą krajową z Dębicy do Tarnobrzega t. zw. kanał chorzelowski dla odwodnienia 10.000 morgów kosztem 70.000 koron.

Roboty ukończone.

20)    Regulacya potoku Starego Brnia, lewego dopływu Wisły w powiecie mieleckim, na długości 53,2 km, dla ochrony od zalewu i dla odwodnienia. 18.120 morgów ziemi kosztem 170.000 koron.

Roboty ukończone.

21)    Regulacya i obwałowanie Nowego Brnia, dopływu Wisły na długości 42.0 km, dla ochrony od zalewu i odwodnienia 31.814 morgów kosztem 1,559.000 koron.

Roboty ukończone.

22)    Regulacya rzeki Białej, dopływu Dunajca wraz z obwałowaniem prawego brzegu Dunajca i zabudowaniem górskich dopływów, w powiatach Tarnów, Grybów i Dąbrowa, na długości 96,9 km, dla ubezpieczenia brzegów i ochrony od zalewu doroczną wielką wodą nadbrzeżnych gruntów, dla ułatwienia spławów w dolnym biegu, oraz dla ochrony od zalewu największą wodą w dolnym biegu Białej i Dunajca 38.464 morgów, kosztem 3,578.000 koron.

Roboty ukończone.

23)    Regulacya Górnej Białej powyżej Grybowa, na długości 19,2 km, kosztem 880.000 koron.

Roboty w toku.

24)    Regulacya i obwałowanie Kisieliny, wraz z obwałowaniem Wisły między Kisieliną a Dunajcem, tudzież obwałowanie lewego brzegu Dunajca od Biskupic radłowskich, do ujścia w powiatach dąbrowskim i brzeskim, na długości 41.0 km dla ochrony od zalewu i dla odwodnienia 24.056 morgów gruntów kosztem 721.200 koron.

Roboty ukończone.

25)    Budowa kanału ulgi między Kisieliną a Dunajcem, od Wojnicza do Woli radłowskiej, na długości 16.4 km z rowem bocznym 0,78 km, kosztem 273.000 koron.

Roboty w toku, rozpoczęte w roku 1914.

26)    Obwałowanie lewego brzegu Dunajca, od mostu kolejowego w Bogumiłowicach do Biskupic radłowskich, w powiecie tarnowskim, na długości 14,3 km, dla ochrony zalewu i dla odwodnienia 4.755 morgów bardzo urodzajnych gruntów napływowych, kosztem 280.000 koron.

Roboty ukończone.

27)    Obwałowanie lewego brzegu Dunajca powyżej Bogumiłowie na długości 12.1 km, dla ochrony 2.500 morgów ziemi kosztem 260.000 koron,

Roboty ukończone.

28)    Obwałowanie Dunajca w dolinie zakliczyńskiej z obwałowaniem wstecznem dopływów, na łącznej długości 66.1 km, tudzież uregulowaniem potoków i rowów osuszających na łącznej długości 45.8 km w celu ochrony od zalewu i odwodnienia 3570 morgów ziemi w powiatach tarnowskim i brzeskim, kosztem 2,700.000 koron.

Roboty w toku.

29)    Regulacya odpływu wód kanałem „Zyblikiewicza“ w powiecie dąbrowskim, dla osuszenia 2479 morgów zabag-nionych gruntów kosztem 163.328 koron.

Roboty ukończone.

30)    Regulacya potoku Żabnicy w powiecie tarnowskim dla ochrony od wylewu i dla odwodnienia 2.480 morgów ziemi, kosztem 46.266 koron.

Roboty ukończone.

31)    Regulacya potoku Wontok w powiecie tarnowsKim pomiędzy mostem kolejowym w Rzędzinie, a mostem kolei z Tarnowa do Stróż, mająca na celu ochronę od wylewów gruntów i domów w Tarnowie, tudzież umożliwienie kanalizacyi tegoż miasta, koszłem 570.000 koron.

Roboty w toku, rozpoczęte w roku 1914.

32)    Regulacya górnej Trześniówki (jako uzupełnienie robót wymienionych pod 17.), na łącznej długości wraz z rowami osuszającymi 20.6 km, w celu ochrony od wylewu i osuszenia 43.000 morgów ziemi, kosztem 2,000.000 koron.

Roboty w toku.

33)    Osuszenie bagien rzeszowskich o powierzchni 3.595 morgów, w powiatach rzeszowskim i ropczyckim, kosztem 460.000 koron.

Roboty w toku.

34)    Regulacya Macochy (dopływu Soły) w powiecie bialskim, na długości 30,5 km, dla ochrony od zalewu i dla osuszenia 1.568 morgów ziemi, kosztem 1,166.000 koron.

Roboty w toku.

35)    Regulacya potoku Rudawy (górnej) z dopływami na łącznej długości 84.8 km w powiatach krakowskim i chrzanowskim, dla ochrony od zalewu i osuszenia 2.237 morgów, .kosztem 3,600.000 koron.

Roboty w toku.

36)    Regulacya rzeki Ropy z dopływami, na łącznej długości 72.8 km w celu zabezpieczenia brzegów od zrywania na długości ogółem 149 km i dla uzyskania 400 ha odsypisk, kosztem 4,030.000 koron.

Roboty w toku.

37)    Regulacya rzeki Jasiołki wraz z dopływami na łączne) długości 49’2 km, w celu ochrony i osuszenia gruntów w 30 gminach w powiecie jasielskim i krośnieńskim, kosztem 3,100.006 kor.

Roboty w toku.

38)    Regulacya Bugu od Buska do granicy państwa, w powiatach sokałskim i kamioneckim, na długości 100.6 km, dla melioracyi 7.258 morgów gruntów nadbrzeżnych, kosztem

' 2,524.000 kor.

Roboty w toku.

39)    Regulacya Pełtwi, od Lwowa do Buska na długości 61.3 km. dla odwodnienia i ochrony od letnich wylewów

6.354 morgów łąk, pastwisk i ogrodów, kosztem

12.969 morgów łąk i dla nawodnienia wodą kanałów lwowskich

5,770.000 koron.

Roboty w toku.

40)    Regulacya potoku Dumnego (dopływu Pełtwi) na długości 17.2 km, wr powiecie lwowskim i kamioneckim dla odwodnienia 1.438 morgów łąk, kosztem 115.200 koron.

Roboty ukończone.

41)    Regulacya potoku Przegnojówki (dopływu Pełtwi) na długości 38.5 km, dla ochrony od zalewu i osuszenia 3.539' morgów, kosztem 168.000 koron.

Roboty ukończone.

42)    Regulacya potoku Błotni i dopływów (w dorzeczu Bugu) w powiecie sokałskim, żółkiewskim i rawskim, na długości 182.0 km regulacyi i rowów dla osuszenia 16.298 morgów, kosztem 1,288.000 koron.

Roboty w toku.

43)    Regulacya rzeki Raty i dopływów w dorzeczu Bugu,, na długości 539 km regulacyi i rowów, dla osuszenia 34.557 morgów roli i łąk, kosztem 7,600.000 koron.

Roboty w toku.

44)    Regulacya rzeki Sołokoji (dopływu Bugu) i dopływów, na długości (wraz z rowami) 314 km, dla odwodnienia 24.119 morgów ziemi w powiecie sokalskim i rawskim, kosztem 6,000.000 koron.

Roboty w toku.

45)    Regulacya potoku Biały Stok (dopływ Bugu), wraz z dopływami, na długości 107.6 km, dla osuszenia 6.111 morgów ziemi, w powiatach radziechowskim i sokalskim, kosztem 1,970.000 koron.

Roboty w toku.

46)    Budowa zbiornika na Sole pod Porąbką dla złagodzenia fali wezbrania rzeki Soły i Wisły, dla alimentacyi kanału spławnego, wreszcie dla uzyskania siły wodnej Soły, kosztem 9,000.000 koron.

Roboty w toku.

47)    Osuszenie bagien rzemieńskich, w powiecie mieleckim, 27.1 km rowów, dla osuszenia 3.967 morgów za-bagnionych gruntów, kosztem 304.000 koron.

Roboty ukończone.

48)    Regulacya potoków Bobrówki i Lichawki (dopływy Bugu), na łącznej długości 82'4 km, w celu osuszenia 9.300 morgów zabagnionych gruntów w powiecie radziechowskim i kamioneckim, kosztem 950.000 koron.

Roboty w toku, rozpoczęte w roku 1914.

B) W dorzeczu Dniepru.

49)    Osuszenie bagien stojanowskich (59.0 km rowów),, dla osuszenia 5.026 morgów łąk torfowych w powiecie kamioneckim, kosztem 120.000 koron.

Roboty ukończone.

50)    Osuszenie bagien oleskich (57.0 km rowów) w celu osuszenia 13.000 morgów łąk torfowych w powiecie złoczow-skim, kosztem 141.952 koron.

Roboty ukończone.

51) Regulacya potoku Pustej i Radosławki, dopływów Styru, na łącznej długości (wraz z rowami bocznymi) 155 km, dla osuszenia 11.114 morgów, przeważnie torfowych łąk, w powiatach kamioneckim, złoczowskim i brodzkim, kosztem 832.000 koron.

Roboty w toku.

C) W dorzeczu Dniestru.

52)    Regulacya górnego Dniestru, powyżej Rozwadowa do Kornalowic, tudzież Strwiąża do mostu drogowego w Bisko-wicach na łącznej długości 86.2 km, w celu ochrony brzegów i ułatwienia spławu, kosztem 9,200.000 koron.

Roboty w toku.

53)    Regulacya górnego Dniestru, powyżej Kornalowic, na długości 70.8 km, dla ochrony brzegów od zerwania, kosztem 3,470.000 koron.

Roboty w toku.

54)    Regulacya górnego Strwiąża od mostu drogowego w Biskowicach do Ustrzyk, na długości 66 kilometrów kosztem 6, 175.000 koron.

Roboty w toku, rozpoczęte w roku 1914.

55)    Osuszenie i kolmatacya 18.114 morgów bagien nad-dniestrzańskich, w powiecie Samborskim, rudeckim i droho-byckim, kosztem 3.800.000 koron.

Roboty w toku.

56)    Regulacya Gniłej Lipy, od Rudy do Przemyślan, na długości 22.6 km dla odwodnienia 2.615 morgów łąk allu-wialnych, kosztem 270.000 koron.

Roboty ukończone.

57)    Regulacya Gniłej Lipy, od Bursztyna do Rudy, na długości 25.6 km, dla osuszenia 4.626 morgów łąk, kosztem 692.000 koron.

Roboty ukończone.

58)    Regulacya Złotej Lipy, od Bożykowa do Brzeżan, dla osuszenia 1.944 morgów łąk, kosztem 264.000 koron.

Roboty ukończone.

59)    Regulacya rzeki Wereszycy od stawu w Lubieniu do ujścia do Dniestru, na długości 95.0 km, łącznie 7.300 morgów łąk i gruntów ornych, w powiatach rudeckim i gródeckim, kosztem 2,040.000 koron.

Roboty w toku.

60)    Regulacya rzeki Tyśmienicy i dopływu Letnianki, na * długości 190 km, dla odwodniania i ochrony od zalewu wodą, unoszącą ropę kopalni borysławskich, 20.154 morgów łąk i roli,. kosztem 6,560.000 koron.

Roboty w toku.

61)    Regulacya potoku Błożewki z dopływami, na długości 71.9 km, dla odwodnienia 6.585 morgów, w powiecie rudeckim, Samborskim i staro-samborskim, kosztem 1,122.000 koron.

Roboty w toku.

62) Regulacya potoków Kłodnicy i Brydnicy z dopływami,. na długości 77.2 km, dla odwodnienia 13.838 morgów, w pow. żydaczowskim, drohobyckim i stryjskim, kosztem 1,800.000 koron.

Roboty w toku.

63) Regulacya potoku Siwki, na długości 43 km, w celu osuszenia 3.164 morgów, wraz z obwałowaniem tej rzeki wKa-łuszu, celem ochrony od zalewu salin tamtejszych, kosztem 3,200.000 koron.

Roboty w toku.

Z ogólnej tedy liczby 63 przedsiębiorstw melioracyjnych, wykonywanych na podstawie osobnych ustaw, które Sejm krajowy uchwalił, ukończono w zupełności 25, przyczem został zmeliorowany obszar 313.650 morgów (180.349 ha), nakładem 14,240.246 koron.

Dalszych 38 przedsiębiorstw znajduje się w toku wykonania, przyczem zostanie zmeliorowany odszar 402.810 morgów (231.615 ha), kosztem 130,533.200 koron.

Wreszcie krajowe biuro melioracyjne opracowało plany dalszych robót melioracyjnych, których wykonanie ma być zapewnione również w drodze osobnych ustaw, jakie miały być przedłożone Sejmowi krajowemu na najbliższej sesyi, a mianowicie:

1)    Regulacya potoku Sołotwy i Rokitny, dopływów Bugu, w powiecie kamioneckim, złoczowskim i brodzkim, na długości 81.5 km (łącznie z ubocznymi dopływami), dla osuszenia obszaru 13.042 morgów, kosztem 370.000 koron.

2)    Regulacya potoku Worony z dopływami, w powiatach stanisławowskim i tłumackim, na łącznej długości 80.5 km, celem ochrony od wylewów i osuszenia 6.082 morgów, kosztem 5,400.000 koron.

3)    Regulacya potoku Gołogórki z dopływami, w powiatach złoczowskim i przemyślańskim, na łącznej długości 97.46 km, celem ochrony od wylewów i dla osuszenia obszaru 6.116 morgów, kosztem 1,700.000 koron.

4)    Kanał nawodniający z rzeki Łęgu, w powiecie tarnobrzeskim, wraz kanałem drugorzędnym, o łącznej długości 13.5 km dla nawodnienia wodą Łęgu 8.750 morgów łąk, kosztem 355.000 koron.

5)    Regulacya potoku Łososiny z dopływami, na łącznej długości 73.2 km, celem zabezpieczenia gruntów, domów i komunikacyi nadbrzeżnych od zrywania, tudzież celem zakulturowania 6.403 morgów żwirowisk w 31 gminach powiatu nowosądeckiego i limanowskiego, kosztem 3,900.000 koron.

6) Podwyższenie lewego wału Dunajca, od Biskupic ra-dłowskich do Wietrzychowic, na długości 14.1 km, kosztem 321.000 koron.

Ponadto w stadyum przygotowawczem znajdują się techniczne projekta następujących publicznych robót melioracyjnych.

1)    Projekt regulacyi potoku Wielopolki i dopływów w powiecie ropczyckim.

2)    Projekt obwałowania Sanu i Wisłoka, w powiatach łańcuckim, przeworskim i jarosławskim.

3)    Projekt obwałowania górnego Dniestru, od Czajkowic do Sambora, i Strwiąża, od ujścia do mostu kolejowego w Bi-skowicach ; koszta zaprojektowanych robót obliczono w sumie 6,300.000 koron.

4)    Projekt regulacyi potoku Wieprzówki, — tudzież :

5)    potoku Skawinki w powiatach wadowickim, myślenickim i podgórskim.

6)    Projekt regulacyi dopływów Prutu, a mianowicie poj toków : Łuczki, Pistynki, Sopówki i Czerniawy.

7)    Projekt zbiornika na Łomnicy w Osmołodzie.

8)    Projekt zbiornika wody na Łękawce (w dorzeczu Soły), w Moszczanicy.

9)    Projekt zbiornika wody na Skawicy (dopływ Skawy), w Zawiesi.

10)    Projekt zbiornika wody na Czarnym Dunajcu, w Kościeliskach (Zakopane).

11)    Projekt zbiornika na Czarnym Dunajcu, w Witowie.

Wszystkie wymienione przedsiębiorstwa miały być wykonane, podobnie jak 63 pierwszych, które rozpoczęto, względnie ukończono, w drodze osobnych ustaw krajowych, których projekta miały być przedłożone Sejmowi krajowemu na jednej

z najbliższych sesyi, przy pomocy 30—40% zasiłku z funduszu krajowego, tudzież zasiłku z państwowego funduszu melioracyjnego w tej samej wysokości, wreszcie datków konkurencyjnych interesowanych właścicieli meliorowanych gruntów.

Niezależnie od powyższych wielkich przedsiębiorstw melioracyjnych, wymagających krociowych i milionowych wkładów,, wykonano już, względnie rozpoczęto w Galicyi szereg pomniejszych robót melioracyjnych, przy technicznej pomocy krajowego biura melioracyjnego.

Melioracye te, t. zw. drobne, mające na celu osuszanie rowami lub drenami gruntów, korekcyę mniejszych potoków, nawodnienie łąk, wreszcie kulturę torfowisk, podzielić można na dwie kategorye:

Do pierwszej zaliczyć należy melioracye, wykonywane przez spółki wodne, gminy i powiaty, przy pomocy 33V³% zasiłków z funduszu krajowego i z państwowej dotacyi dyspozycyjnej na melioracye rolne.

Do kosztów takich przyczyniają się interesowani właściciele gruntów (przeważnie włościanie), datkiem 33¹/s procentowym, na pokrycie którego mogą ponadto uzyskać 3%. pożyczkę zwrotną do lat 30-tu, z utworzonego na ten cel przez Sejm krajowy funduszu pożyczkowego dla spółek wodnych, powiatów i gmin, administrowanego przez Wydział krajowy.

Kosztem ogółem i

358.013 K.

9.233 „ 157.100 „

Z robót tych, mających na celu wyłącznie melioracyę gruntów włościańskich, do 31 lipca 1914 były ukończone,, względnie rozpoczęte j. n.':

Powiat:    Ilość przedsięb.: W gminach:

11

26

Biała ....

Bobrka . . .

Bochnia . . .

Bohorodczany

Powiat :

Ilość przedsieb.: W gminach: Z przeniesienia ....

Kosztem ogółem:

524.346 K.

Borszczów Brody . . . Brzesko . . . Brzeżany . . Brzozów . . Buczacz . . Chrzanów . . Cieszanów . . Czortków . . Dąbrowa . . Dobromil . . Dolina . . . Drohobycz Gorlice . . . Gródek jagiell. Grybów . . . Horodenka Husiatyn . . Jasło .... Jarosław . . Jaworów . . Kałusz . . . Kamionka str. Kolbuszowa . Kołomyja . . Kosów . . . Kraków . . . Krosno . . . Limanowa . .

5.673

113.536

30.798

11

rO OJ

W ÜI H

7\. Wierzbicki. Melioracye rolne.

CT' UD

12

Ol r\i

ro rf ro

«O O

77

77

77

149.125

54.683

231.747

9.242

9.152

41.257

586.142

241.758

12.930

37.808

2.250

175.000

308.702 380.01 3 2.733

77

77

77

77

77

77

77

77

77

77

77

77

77

77

Powiat:    Ilość przedsięb.: W gminach:

Z przeniesienia ....

Kosztem ogółem:

2,916.895 K.

Lisko Lwów Łańcut . Mielec . Mościska Myślenice Nadworna Nisko

56

45

47.518 „ 251.172 „ 1,180.463 „ 440 „ 31.718 „

Nowy Sącz Nowy Targ Oświęcim . Peczeniżyn Pilzno . .

CM

3.142 „ 11.624 „ 15.943 „ 33.226 „

LO

4^

41.855 „

Podgórze (vide Wieliczka) Podhajce .

Przemyśl .

Przemyślany Przeworsk .

Ü1 ^ to

Ul 4^    (\J

14.256 „ 46.648 „ 88.259 „ 152.971 „

Radziechów Rawa ruska

Rohatyn

Ropczyce

Rudki

Rzeszów

Sambor

Sanok

Skałat

Skole .

Sniatyn

16

11

16.847 „ 40.256 „ 16.190 „ 10.060 „ 334.676 „ 31.215 „ 151.494 „

112.142 „

Powiat:    Ilość przedsięb.: W gminach: Kosztem ogółem:

Z przeniesienia . . .

Sokal . . . Stanisławów . Stary Sambor Stryj

Strzyżów . . Tarnów . . . Tarnobrzeg . Tarnopol . . Tłumacz . . Trembowla Turka ... Wadowice Wieliczka . . Zaleszczyki . Zbaraż ... Zborów . . . Złoczów . . Żółkiew . . . Żydaczów . . Żywiec . . .

CM CM

1^- O r-~-

o co en

to o

-o

5,549.010 K. 134.200 „ 14.000 „ 622 „ 11.430 „ 205.537 „ 616.933 „ 139.941 „

8.462 „

1.334 „ 124.220 „ 166.316 „

4.920 *

3.500 „ 29.000 „ 306.866 „

7,316.291. K.

Ogółem

Z powyższych kosztów pokryli ¹/:-s część interesowani włościanie, właściciele meliorowanych gruntów, czyli kwotę 2,438.764 kor., a dalszych ²/3 kosztów, t. j. 4,877.527 kor.

fundusz krajowy i c. k. Skarb Państwa.

Wyjaśnić tu należy, z jakiego powodu w licznych powiat łach, zwłaszcza we wschodniej Galicyi, nie wykonano dotych-żadnych robót około melioracyi gruntów włościańskich. Odpowiedź na to znajduje się w naszkicowanym powyżej opisie Galicyi pod względem geologicznym i klimatycznym.

czas

Powiaty te bowiem leżą na wyżynie podolskiej, utworzonej z przepuszczalnych i suchych glin mamutowych, wskutek czego' tamtejsze grunta nie wymagają wcale osuszenia, albo też w wysokich górach, gdzie drenowanie gruntów o skalistem podglebiu byłoby zbyt kosztownem w stosunku do wartości tychże gruntów.

Wreszcie nie było od mieszkańców tych powiatów żadnych zgłoszeń o przeprowadzenie melioracyi.

Do tej kategoryi robót subwencyonowanych zaliczyć też: należy wszczętą od r. 1911 melioracyę pastwisk gminnych, podług planów i pod kierownictwem inżynierów krajowego* Biura melioracyjnego, której koszta mają być pokryte w wysokości 75 % do 100 % przez Ministerstwo rolnictwa, z tak zwanej dotacyi hodowlanej.

Nadmienia się przy tern, że dla powetowania szkód, jakie wyrządziły rolnictwu traktaty handlowe z Rumunią i państwami bałkańskiemi, utworzony został ustawą z dnia 30 grud. 1909y Dz. U. p. Nr. 222, osobny fundusz państwowy, na popieranie chowu i zbytu bydła, w wysokości 5,000.000 koron rocznie,, w czasie od roku 1910 do 1918. — Z tej dotacyi przypada na Galicyę kwota 1,428.933 koron rocznie, z której znaczna część w myśl uchwały Sejmowej Komisyi gospodarstwa krajowego ma być przeznaczona na melioracyę pastwisk gminnych, których obszar wynosi 750.337 ha, czyli 1,303.88fr morgów, a które w dzisiejszym^ stanie są prawie nieużytkami.

Ponieważ kwota, przeznaczona na melioracyę łąk i pastwisk gminnych (rocznie około 500.000 kor.), nie może wystarczyć na melioracyę tak znacznego obszaru, przeto Wydział krajowy postanowił zmeliorować w każdym powiecie na koszt tej dotacyi pastwisko w jednej gminie, która zobowiąże się :

a) przeprowadzić podział pastwiska na 4 lub 5 części, działki te ogrodzić i kolejno wypasać,

b)    wykluczyć pasienie świń i drobiu na zmeliorowanem pastwisku, względnie urządzić w tym celu osobną działkę ;

c)    dostarczyć własnym kosztem sił pociągowych i roboczych do mechanicznej uprawy (orania, bronowania i wałkowania), tudzież nawożenia i obsiewu pastwiska;

d)    zmeliorowane pastwisko odpowiednio pielęgnować (utrzymywać) kosztem gminy.

Natomiast na koszt państwowej dotacyi hodowlanej mają być pokryte koszta :

a) osuszenia rowami lub drenami, względnie nawodnienia

pastwiska,

b)    ogrodzenia działek drutem kolczastym i żywopłotem ;

c)    narzędzi rolniczych do mechanicznej uprawy past

wiska ;

d) nawozów sztucznych i nasion szlachetnych traw pa

stewnych.

Zmeliorowane na tych warunkach pastwisko służyć będzie jako wzór dla innych gmin w powiecie, które będą mogły również przeprowadzić melioracyę pastwisk, jednak przy pomocy mniejszej subwencyi, natomiast przy większym nakładzie

swoich środków.

Do 31 lipca 1914 została rozpoczęta melioracya pastwisk gminnych w następujących gminach:

1) w Parchaczu (pow. Sokal), 370 morgów, kosztem

153.500 kor.

2) w Besku (pow. Sanok), 440 morgów łąk, kosztem

74.802 kor.

3) w Dmytrowie (pow. Kamionka), 289 morgów, kosztem

139.200 kor.

4) w Dolinie (powiat Dolina), 580 morgów, kosztem

218.900 kor.

5) w Wyciążach (pow. Kraków), 59 morgów, kosztem 13. 840 kor.

6)    w Sokolnikach (powiat Tarnobrzeg), 283 morgów kosztem 115.000 koron.

7)    w Niemstowie (powiat Cieszanów), 219 morgów,, kosztem 96.300 koron.

8)    w Czukwi (pow. Sambor), 430 morgów, kosztem 174.550 morgów.

9)    w Wyszatycach (powiat Przemyśl), 387 morgów,, kosztem 150.500 kor.

10)    w Synowódzku wyżnem (pow. Stryj), 377 morgów,, kosztem 136.474 kor.

11)    w Czeluśnicy (powiat Jasło), 63 morgów, kosztem

35.000 kor.

12)    w Rzochowie (powiat Mielec), 29 morgów, kosztem 13.648 koron.

13)    w Reichsheimie (pow. Mielec), 188 morgów, kosztem,

69.500 koron.

14)    w Starym Samborze, 101 morgów, kosztem 17.300

koron.

15)    w Wólce Mędrzechowskiej (pow. Dąbrową), 190 morgów, kosztem 120.000 koron.

16)    w Strzelcach Wielkich (powiat Brzesko), 157 morgów, kosztem 96.000 koron, wreszcie —

17)    w Monowicach (pow. Biała), 84 ha, kosztem 56.200

koron.

Przygotowanym zaś został przez Biuro melioracyjne cały szereg dalszych projektów melioracyi pastwisk gminnych, jednak c. k. Ministerstwo rolnictwa nie powzięło jeszcze swej decyzyi w sprawie udzielehia subwencyi na wykonanie rzeczonych robót.

Do drugiej kategoryi t. zw. drobnych melioracyi, należą melioracye w ścisłem tego słowa znaczeniu prywatne, wykonywane wyłącznie kosztem poszczególnych właścicieli (większej własności ziemskiej), którzy o ile nie mają odpowiednich funduszów, mogą korzystać z dwóch źródeł kredytu.

Pierwsze, to t. ?w. kredyt melioracyjny, udzielony przez Bank krajowy Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem, utworzony na podstawie ustawy państwowej r. 1896 (Dz. U. p. Nr. 144), w formie 4 ³j4 °/o pożyczek hipotecznych z prawem pierwszeństwa hipotecznego przed długami.

Pożyczka taka bywa wypłacaną właścicielowi ratami, w miarę postępu robót melioracyjnych, na podstawie urzędowego potwierdzenia kosztów i rozmiarów tychże robót przez inżynierów krajowego Biura melioracyjnego.

Drugie źródło kredytu stanowi uchwalony przez Sejm krajowy w roku 1905 pięciomilionowy fundusz bezprocentowych pożyczek na osuszanie i drenowanie gruntów, z którego Wydział krajowy udziela poszczególnym właścicielom ziemskim, bezprocentowych pożyczek, zabezpieczonych w ²/;t częściach hipoteki majętności, w której rzeczone roboty bywają wykonane.

Pożyczki te mają być zwrócone w dziesięciu równych rocznych ratach, z których pierwsza zapada dopiero w trzecim roku od uzyskania pożyczki tak, by zwiększony wskutek me-lioracyi dochód ułatwił właścicielowi spłatę pożyczki.

Fundusz, potrzebny do uzyskania tych pożyczek melioracyjnych, bywa uzyskany przez coroczne zaciąganie w ciągu 10 lat w Banku krajowym przez Wydział krajowy, imieniem Funduszu krajowego, pożyczk. komunalnej w kwocie 500.000 kor., odsetki zaś od tych pożyczek zobowiązał się opłacać Bankowi krajowemu c. k. Skarb Państwa z etatu c. k. Ministerstwa rolnictwa.

O ile z kredytu, udzielanego przez Bank krajowy niechętnie korzystano, a to z powodu trudności, jakie stawiały inne instytucye hipoteczne, które nie chciały się zgodzić na przymusowe ustępstwo pierwszeństwa hipotecznego na rzecz pożyczek melioracyjnych, to pożyczki bezprocentowe melioracyjne, udzielane przez Wydział krajowy, cieszyły się wielkim popytem tak, że coroczny kredyt półmilionowy bywał z reguły wyczerpywany, w niektórych zaś latach okazał się zbyt małym.

Ogółem w okresie 1907—1914 udzielił Wydział krajowy 216 pożyczek na osuszanie i drenowanie gruntów, w łącznej kwocie 3,727.859 kor. 33 hal.

Pożyczki te są zabezpieczone, jak wyżej wspomniano, w ²/3 częściach wartości hipotecznej majętności, w których melioracya została wykonaną.

W celu bardziej wydatnego poparcia sprawy drenowania gruntów Wydział krajowy ponadto wypożycza na dowolnie długi okres czasu poszczególnym właścicielom cegielni rolniczych prasy drenarskie do wyrobu rurek drenowych, zakupione na koszt funduszu krajowego, żądając w zamian, by rurki drenowe wyrobione ponad własną potrzebę, sprzedawali potrzebującym rolnikom po cenach, oznaczonych w porozumieniu z Wydziałem krajowym.

Wreszcie wspomnieć należy, że wszelkie projekta techniczne melioracyi gruntów tak dla spółek wodnych i gmin, jak i dla poszczególnych właścicieli ziemskich, wypracowuje Biuro melioracyjne bezpłatnie, t. j. na koszt funduszu krajowego.

Wobec tak nadzwyczajnej pomocy technicznej i finansowej ze strony funduszu krajowego, mniejsze roboty melioracyjne, t. j. osuszenia rowami, drenowanie i nawodnienie rozwinęły sią ogromnie w Galicyi, zwłaszcza w ostatnim dziesiątku lat, gdy wskutek wykończenia szeregu pierwszorzędnych melioracyi, względnie wskutek znacznego postępu robót przy tychże, zostały utworzone dogodne warunki dla wykonania robót pomniejszych, a w szczególności umożliwiony został wolny odpływ dla wód drenowych.

Ogółem po koniec 1913 roku krajowe biuro melioracyjne opracowało projektów t. zw. drobnych melioracyi:

a)    dla osuszenia rowami obszaru 184.819 morgów.

b)    dla drenowania obszaru 199.271 morgów.

c)    dla nawodnienia łąk 31.876 morgów.

Według tychże projektów wykonano pod kierownictwem organów technicznych krajowego biura melioracyjnego :

a)    osuszanie rowami 24.532 morgów.

b)    drenowanie 82.717 morgów.

c)    nawodnienia 10.884 morgów.

Nadmienić w końcu należy, że wszystkie melioracye publiczne, które bywają przeprowadzane na podstawie osobnych ustaw krajowych, tudzież ie pomniejsze roboty melioracyjne, na które fundusz krajowy i c. k. Skarb Państwa udzieliły sub-wencyi, wykonywane są zawsze we własnym zarządzie, przez inżynierów i dozorców melioracyjnych, przyczem do obowiązków kierownika takich robót, należą oprócz strony technicznej, także sprawy administracyjne połączone z budową, jak wykupno potrzebnych gruntów, zakupno materyałów, prowadzenie dziennika budowy i rachunków i t. p. — Do pomocy,

szczególności do przechowania kasy i uskuteczniania wy-

a w

płat tygodniowych, powołani bywają z grona osób godnych zaufania delegaci Wydziału krajowego, którzy tę funkcyę sprawują z reguły bezinteresownie, co najwyżej za zwrotem własnych wydatków.

Pomniejsze prywatne roboty melioracyjne wykonywane bywają przez interesowanych właścicieli we własnym zarządzie, przy pomocy przydzielonych w tym celu dozorców drenarskich, a do kierującego tymi robotami inżyniera, należy tylko wytyczanie i kontrola robót, — albo też roboty tego rodzaju oddają interesowani prywatni właściciele w przedsiębiorstwo Bankowi melioracyjnemu we Lwowie, jedynej dotychczas in~ stytucyi tego rodzaju. Wówczas może być na żądanie tychże właścicieli zarządzona kontrola techniczna robót, wykonywanych przez wymienione przedsiębiorstwo.

Do zakresu działania krajowego biura melioracyjnego należy także inicyatywa, a następnie trutynowanie projektów, kontrola i kolaudacya robót przy zabudowaniu potokóur górskich,, na którego wykonanie udzielane bywają 50% zasiłki.

Projektowaniem i wykonaniem rzeczonych robót zajmuje się osobny organ techniczny, podległy bezpośrednio c. k. Ministerstwu rolnictwa, c. k. Sekcya oddziału leśno-technicznego dla zabudowania „górskich potoków“ z siedzibą urzędową w Samborze.

Sekcya ta powstała w roku 1888 zrazu z siedzibą w Przemyślu wskutek wieloletnich starań Wydziału krajowego (Biura melioracyjnego), który jasno zdawał sobie sprawę, że, gdy wszystkie karpackie rzeki przecinają w swoim górnym biegu łatwo wietrzejące skały (piaskowce karpackie, łupki i t. p.), regulacya tych rzek bez równoczesnego zabudowania górskich dopływów żadnego nie przyniesie rezultatu.

W roku 1899 sekcya ta przeniosła swoją siedzibę urzędową do Sambora.

Począwszy od roku 1890 sekcya opracowała szereg projektów zabudowania górskich potoków i debr, tudzież zalesienia nagich stoków, które zarządziło c. k. Ministerstwo rolnictwa na wniosek Wydziału krajowego.

Z projektów tych wykonanie większych robót zostało za-pewnionem w drodze osobnych ustaw krajowych, które Sejm uchwalał przy 30—50% zasiłkach z funduszu krajowego, a 50— 70% subwencyi z państwowego funduszu melioracyjnego.

Pomniejsze roboty (których kwota kosztorysowa nie przenosiła 100.000 koron) zostały wykonane na wzór innych me-lioracyi, przy 50% zasiłkach z funduszu krajowego i państwowej dotacyi dyspozycyjnej na rnelioracye rolne.

W ten sposób wykonano:

Ä. W dorzeczu Wisły.

1.    Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Skawy w powiecie myślenickim kosztem 207.876 koron.

2.    Zabudowanie i regulacya potoku Michałów w gm. Kaniowy (pow. Nowy Targ) kosztem 31.533 K 90 hal.

3.    Zabudowanie i regulacya potoku Niszkówki, w pow. Nowy Sącz, kosztem 86.033 K 02 hal.

4.    Zabudowanie potoków i debr w dorzeczu Białej kosztem 225.796 K 43 hal.

5.    Zabudowanie potoku Glirisko w pow. żółkiewskim (w dorzeczu Bugu) kosztem 90.359 K 02 hal.

6.    Zabudowanie i regulacya potoku Bystra w Zakopanem kosztem 240.000 koron.

7.    Regulacya górnego Łęgu wraz z zalesieniem stoków w powiatach Nisko i Kolbuszowa kosztem 480.000 koron.

8.    Zabudowanie debr w gminie Zniesienie (koło Lwowa) w dorzeczu Pełtwi, w celu ochrony toru kolejowego z Podzamcza do Podborzec, kosztem 160.000 koron.

9.    Zabudowanie potoku Lichnia w gminie Łączki w powiecie nowosądeckim kosztem 22.000 koron.

10.    Zabudowanie potoku Rychwałd w dorzeczu Białej kosztem 39.000 koron.

11.    Zabudowanie potoku Szkleniec i lokalna regulacya potoków Białki i Meszny w gminie Mikluszowice w powiecie bialskim, kosztem 42.519 koron.

12.    Zabudowanie potoku Jaworzyna w gminach Gołkowice i Skrudzina w pow. nowosądeckim kosztem 65.600 koron.-

13.    Zabudowanie potoków Wielopole w gminie Zabełcze, w pow. Nowy Sącz kosztem 61.000 koron.

14.    Ustalenie usuwisk w gminach Młynne i Jaworzna w pow. Limanowa kosztem 61.000 koron.

15.    Zabudowanie potoku Byczynka w powiecie chrzanowskim kosztem 71.000 koron.

16.    Zabudowanie potoku Wątrobowego, koło Makowa w powiecie myślenickim kosztem 16.000 koron.

17.    Zabudowanie potoków Harbutówki i Gościbki w gminie Sułkowice w pow. myślenickim kosztem 72.600 koron.

18.    Zabudowanie potoku Łopusznianki w gminie Łopuszna w pow. Nowy Targ kosztem 60.000 koron.

19.    Zabudowanie potoku Czerwonego w gminie Grybów kosztem 54.500 koron.

20.    Zabudowanie potoku Kąśnianki w powiecie grybo-wskim kosztem 19.700 koron.

21.    Zabudowanie potoku Zborowskiego w gminie Sędziszowa w powiecie grybowskim kosztem 28.000 koron.

22.    Zabudowanie potoków Sudoł i Gródek pod Grybowem kosztem 245.000 koron.

23.    Zabudowanie potoku Siołkówka w Grybowie kosztem

15.500 koron.

24.    Zabudowanie potoku Dąbrówka w gminie Dąbrowa w pow. Nowy Sącz kosztem 44.645 koron.

25.    Zabudowanie potoku Stańskowskiego w gminie Zbi-kowice w pow. Nowy Sącz kosztem 27.300 koron.

26.    Zabudowanie potoku Biczyczanki w gminach Chełmiec polski, Chełmiec niemiecki i Biczyce w pow. Nowy Sącz kosztem 183.000 koron.

27.    Zabudowanie potoku Leszcz w gm. Maszkowice pow. Nowy Sącz kosztem 128.800 koron.

28.    Zabudowanie potoku Ubiadek w gm. Dąbrowa pow. Nowy Sącz kosztem 30.000 koron.

29.    Zabudowanie potoku Stajkowskiego w Krościenku nad Dunajcem kosztem 73.700 koron.

30.    Zabudowanie potoku Pałeczki w gm. Izdebnik w pow. wadowickim kosztem 21.000 koron.

31.    Zabudowanie potoków Nawieśnica, Ponikiewka Czarna, Bystra i Jaszczurówka w pow. Wadowice kosztem 330.600 koron.

32.    Zabudowanie debry Turka w gm. Zielonka pow. Kolbuszowa kosztem 3.720 koron.

33.    Zabudowanie potoku Piekiełko w gminie Maniowy pow. Nowy Targ kosztem 44.500 koron.

34.    Zabudowanie potoku Zabawa w powiecie wielickim kosztem 28.000 koron.

35.    Zabudowanie potoku Wolanka w pow. brzeskim kosztem 18.860 koron.

36.    Zabudowanie potoku Płazianki w powiecie chrzanowskim kosztem 42.000 koron.

37.    Regulacya i zabudowanie potoku Drohobyczki, lewobrzeżnego dopływu Sanu w powiecie przemyskim.

38.    Zabudowanie potoku Dylągówki w gminie Dylągowa i Sielnica, prawobrzeżnego dopływu Sanu w powiecie przemyskim, kosztem 78.500 koron.

39.    Zabudowanie potoków Brnik i Szabelnia w pow. żółkiewskim kosztem 70.000 koron.

40.    Zabudowanie potoku Bzinka w gminie Brzyszcze w pow. żółkiewskim kosztem 50.000 koron.

B. W dorzeczu Dniestru.

. 41. Zabudowanie potoków i debr w dorzeczu Stryja w powiecie turczańskim kosztem 21.476 koron.

42.    Zabudowanie potoków górskich i zalesienie stoków w dorzeczu Dniestru w 37 gminach powiatu Turka i Stary Sambor kosztem 1,212.000 koron.

43.    Zabudowanie debr w gminie Mikołajów nad Dniestrem kosztem 140.500 koron.

44.    Zabudowanie debry w gminie Złoczów pow. Rohatyn kosztem 7.000 koron.

45.    Zabudowanie debr w gminie Sarańczuki pow. Brze-żany w dorzeczu Złotej Lipy kosztem 36.600 koron.

46.    Zabudowanie potoku Tumierz w gminach Wołczków i Maryampol kosztem 23.112 koron.

47.    Zabudowanie Dniestru w gm. Wołcze pow. Turka kosztem 36.700 koron.

48.    Zabudowanie potoku Dubień w gminie Spaś pow. Stary Sambor kosztem 64.000 koron.

49.    Zabudowanie potoku Niedzielnianka w powiecie Stary Sambor kosztem 55.800 koron.

50.    Zabudowanie potoku Żukotyniec w gminie Wołcze pow. Turka kosztem 70.800 koron.

51.    Ubezpieczenie brzegów Dniestru w gminie Żukotyn pow. Turka kosztem 10.000 koron.

52.    Zabudowanie potoku Ołena w gminie Strzyłki pow. Stary Sambor kosztem 36.000 koron.

53.    Zabudowanie debr w gminie Cześniki pow. Rohatyn kosztem 55.600 koron.

54.    Zabudowanie potoku Łopata w gminie Wołcze pow. Stary Sambor kosztem 7.700 koron.

55.    Zabudowanie potoku Suszyca pow. Stary Sambor kosztem 14.000 koron.

Powyżej wymienionych 56 przedsiębiorstw zostało w znacznej części już wykonanych, częściowo zaś znajduje się w toku robót. , '    „

Ponadto c. k. Sekcya oddziału leśno-technicznego dla zabudowania potoków górskich w Samborze, opracowała i przedłożyła Wydziałowi krajowemu szereg dalszych projektów zabudowania i regulacyi potoków górskich, dla wykonania których przy pomocy 30—50% zasiłków z funduszu krajowego i 50 — 70°/₀ zasiłków z c. k. Skarbu Państwa, Sejm krajowy już uchwalił odnośne ustawy.

Ponieważ jednak ustawy te nie uzyskały dotychczas Najwyższej Sankcyi, przeto robót odnośnych jeszcze nie rozpoczęto.

Projekta robót tych przygotowano następujące:

1.    Zabudowanie i regulacya potoku Krzemionka w gminach Bereźnica, Kobło i Wola Kobłowa w dorzeczu Dniestru, kosztem 240.000 koron. .

2.    Regulacya granicznej Białki w gminach Bystra i Wilkowice, powiat Biała, kosztem 300.000 koron.

3.    Zabudowanie i regulacya potoku Jasienica w gminie Jasionka Masiowa pow. Turka kosztem 116.000 koron.

4.    Zabudowanie potoku Rabań w Starym Samborze kosztem 73.000 koron.

5.    Zabudowanie potoków w Posadzie olchowskiej i sanockiej kosztem 173.120 koron.

6.    Zabudowanie i regulacya potoku Suszyca, w gminie Suszyca pow. Stary Sambor kosztem 330.000 koron.

7.    Zabudowanie potoku Ostra w pow. ropczyckim, kosztem 98.800 koron.

8.    Zabudowanie potoków i debr w dorzeczu Raty kosztem 1,045.000 koron.

9.    Zabudowanie potoku Łukowica w pow. limanowskim kosztem 342.0Ó0 koron.

10.    Zabudowanie potoku Równia w gminie Sulistrowa pow. Krosno kosztem 32.500 koron.

11.    Zabudowanie potoku Motylewiczówka w pow. Slar^ Sambor kosztem 55.800 koron, wreszcie

12.    zabudowanie potoku Łączki (dopływ Rudawy) w powiecie krakowskim kosztem 19.000 koron.

Jak z powyższego zestawienia okazuje się, zabudowanie potoków górskich w Galicyi znajduje się w pełnym rozwoju.

Zaznaczyć w tern miejscu należy, że na tern polu podobnie, jak i na polu melioracyi rolnych, pozostaje jeszcze ogromnie wiele do wykonania, gdyż roboły ukończone i rozpoczęte nie stanowią jeszcze nawet dziesiątej części tego, co w tutejszych warunkach byłoby koniecznem wykonać.

Większy postęp robót melioracyjnych rozpoczyna się dopiero w roku 1892 t. j. od czasu gdy Sejm zorganizował krajowe biuro melioracyjne i pozyskał bezpłatną pomoc techniczną dla projektowania i wykonywania robót melioracyjnych dla prywatnych właścicieli.

Z drugiej strony w tym czasie została zorganizowaną służba dozorców melioracyjnych i drenarskich, której brak był przy wykonaniu tak większych ustawowych melioracyi, jak i drobnych prywatnych.

Wreszcie w tym okresie Wydział krajowy na mocy uchwały Sejmowej zaczął subwencyonować zakładanie fabryk drenarskich, oddając do bezpłatnego użytku właścicielom tychże prasy drenarskie.

Odtąd postęp robót na tern polu stale wzrasta a to tern bardziej, że i rolnicy tak wielcy jak i mali mieli już czas i sposobność przekonać się, że melioracye rolne, a w szczególności drenowanie nieprzepuszczalnych gruntów jest przedsiębiorstwem pod każdym względem nader rentownem.

Gdy w r. 1887 chodziło w Sejmie o to, by udzielić Galie. Towarzystwu Gospodarskiemu subwencyi 1.200 złr. (2400 K) na utrzymanie biura melioracyjnego (towarzystwo to bowiem

utrzymywało jednego technika kultury w celu sporządzania planów i wykonywania melioracyi prywatnych) powstała wielka opozycya. Do oponentów należeli posłowie włościańscy, posłowie z obozu ruskiego, a także z konserwatywnego.

Charakterystycznem było argumentowanie jednego z posłów włościańskich, który dowodził: „Co inżynier memu bydłu poradzi ? Wy panowie, co możecie, żądajcie, ale zadrgajcie w sercu waszem, co tam nasz biedny naród mówi, bo mnie poto tutaj kraj wysłał, aby na mnie nie swarzyli: pocoś tam we Lwowie siedział.

Słuchajcie nie to ! Gdyby były jazy, to ja tam i bez inżyniera lasuję, a jak przyjdzie kara i wszystko będzie we wodzie to inżynier pomoże tyle, co i nic. Inżynier weźmie pieniądze i będzie stał“.

Podczas zaś dyskusyi w Sejmie w r. 1878 nad wnioskiem Wydziału krajowego w sprawie otworzenia kredytu 3.500 złr. (7000 K) rocznie na utworzenie biura melioracyjnego przy Wydziale krajowym, jeden z najwybitniejszych posłów, ś. p. Excelencya Grocholski z takiem odezwał się pytaniem do sprawozdawcy sejmowego: „Czy wynagrodzenie kierującego biurem melioracyjnem inżyniera rozumieć należy w tym sensie, że to byłoby w każdej chwili do zmienienia, czy że to będzie stały urzędnik, który przyjęty będzie na etat urzędników?“ r    „Jeżeli mam rozumieć pierwsze, to nie miałbym nic prze

ciwko temu, gdyż uważam to jako próbę, która daj Boże aby się powiodła“.

„Jeżeli ma mieć znaczenie drugie, iż Wydział krajowy zostanie przez to upoważnionym do przyjęcia inżyniera i.nadać -mu prawo urzędnika, w takim razie musiałbym się sprzeciwić“.

Jak dalece zapatrywania Sejmu i interesowanych rolników zmieniły się, dowodzą najlepiej przytoczone powyżej cyfry.

Przejrzawszy sprawozdania sejmowej Komisyi gospodarstwa krajowego i stenograficzne protokoły Sejmu, okazuje się, że o ile w pierwszych latach wnioski na udzielenie zasiłków z funduszu krajowego nieraz z wielką trudnością uzyskały większość, o tyle później żadnej już nie napotykały opozycyi, a Sejm cały mimo bardzo trudnego położenia finansowego kraju, uchwala milionowe wkłady w melioracye jednogłośnie.

Rzut oka na poniżej zestawiony preliminarz budżetu krajowego na rok 1914 wymownie o tern świadczy.

Według tegoż preliminarza wydatki funduszu krajowego na rok 1914 miały być następujące:

207.640 K 3,270.007 „

9.130.350    „ 101.703 „

30,566.305 „ 320.892 „ 1,475.637 „ 7,445.721 „ 10,297.952 „ 3,467.678 „ 279.950 „

2.318.351    „ 4,682.177 ',,

421.712 „ 2,508.000 „ 149.430 „

I.    Reprezentancya kraju.

II.    Zarząd .    .    .

III.    Sprawy zdrowotne

IV.    Dobroczynność .

V.    Oświata ....

VI. Pomniki historyczne .

VII.    Bezpieczeństwo publiczne

VIII.    Komunikacye

IX. Melioracye .

X. Rolnictwo

XI. Górnictwo .

XII. Przemysł i rękodzieła

XIII.    Długi krajowe

XIV.    Pensye emerytalne

XV.    Opłaty konsumcyjne .

XVI.    Rozmaite

76,669.755 K

Razem

Okazuje się z tego wymownie, że wydatki funduszu krajowego na melioracye zajmują drugie miejsce po sumie przeznaczonej na krzewienie oświaty (szkoły ludowe) i stanowią 16% ogólnej sumy.

Äle vnie tylko w Sejmie, ale i poza Sejmem, wśród bezpośrednio interesowanych tak chłop, jak i pan, dziś błogosławi rękę inżyniera, która mu rolę użyźniła lub zabezpieczyła od wylewu.

Na zakończenie słów kilka o organizacyi tego krajowego Biura melioracyjnego.

Organizacja krajowej technicznej służby melioracyjnej.

Krajowe Biuro melioracyjne, utworzone uchwałą Sejmu z dnia 14 października 1878, składało się początkowo z 3 techników (2 inżynierów i 1 pomocnika) i miało wyłącznie za zadanie projektowanie i wykonanie melioracyi prywatnych.

W miarę mnożenia się zgłoszeń o pomoc techniczną powiększał Sejm stopniowo persona! tego Biura, a po wejściu w życie państwowej ustawy melioracyjnej (1884) rozszerzył jego zakres działania także na mełioracye publiczne, wykonane w drodze ustaw krajowych.

Mimo tego przez długi szereg lat personal Biura melioracyjnego nie miał charakteru urzędników stałych, aż dopiero w roku 1892 Sejm zorganizował to biuro, stabilizował urzędników jego i wydał dlań 9 maja 1893 instrukcyę służbową, która obok postanowień organizacyjnych normuje warunki udzielania stronom pomocy technicznej na koszt funduszu krajowego.

Zakres działania Biura melioracyjnego, wedle § 1. powołanej wyżej instrukcyi, obejmuje :

1.    Inicyowanie, projektowanie, wykonywanie i nadzór a) regulacyi wód, b) ulepszeń gruntów za pomocą osuszenia i nawodnienia i c) budowy wodociągów i kanalizacyi w gminach.

2.    Konserwacyę, nadzór wykonanych przy pomocy funduszu krajowego przedsiębiorstw melioracyjnych.

Do przeprowadzenia tego zakresu działania Biuro melioracyjne Wydziału krajowego posiadało w dniu 31 lipca 1914 roku personal złożony z następujących krajowych urzędników technicznych :

1    Dyrektor w V. randze,

2    Zastępców Dyrektora w VI randze,

19    Radców budownictwa w VII randze,

29 starszych inżynierów w VIII randze,

28 inżynierów w IX randze,

20    adjunktów w X randze.

Ź)ła prowadzeń doświadczeń z kulturą licznych w Galicyi torfowisk przeznaczonych było trzech instruktorów uprawy torfowisk w IX i X randze.

Wreszcie dla załatwienia spraw natury prawnej, jak wy-kupno gruntów, procesa sądowe, i t. p., Biuro melioracyjne liczyło w dniu 31 lipca 1914 trzech urzędników prawniczych, a mianowicie :

1    wicesekretarz w VIII randze i

2    praktykantów konceptowych.

Ogółem tedy do składu biura melioracyjnego należało w dniu 31 lipca 1914 r. — 107 urzędników z akademickiem wykształceniem, a to 104 technicznych i 3 prawników.

Z powyższej liczby urzędników było zajętych :

10-ciu inżynierów i 3 jurystów prowadzeniem, referatu w biurze centralnem we Lwowie, zarządem i kontrolą wszystkich robót wykonywanych przez organa techniczne Wydziału krajowego, wreszcie inspekcyą i kolaudacyą tych robót, wykonywanych przez organa państwowe, do których fundusz krajowy przyczyniał się datkiem ; 56-ciu prowadzeniem robót przy publicznych (ustawowych) robotach melioracyjnych; 7-miu projektowaniem publicznych robót melioracyjnych, 20-tu projektowaniem i wykonywaniem subwencyonowanych i niesubwencyo-nowanych prywatnych robót melioracyjnych, 4-ch projektowaniem i wykonaniem wodociągów i kanalizacyi dia niezamożnych gmin miejskich i wiejskich, 4-ch konserwacyą (utrzymaniem w należytym stanie) ukończonych publicznych robót melioracyjnych, wreszcie 3-ch projektowaniem i prowadzeniem doświadczeń z kulturą torfowisk, na wybranych na ten cel polach doświadczalnych.

Ponieważ wszystkie publiczne roboty melioracyjne, a także nie mała ilość prywatnych robót melioracyjnych, wykonywaną była we wszystkich szczegółach z reguły we własnym zarządzie, (by uniknąć wyzyskiwania przez przedsiębiorców robotników, z drugiej zaś strony by możliwie najmniejszym kosztem uzyskać jak najlepszą jakość robót i ekonomię tychże) przeto w celu prowadzenia wszystkich robót, jakie powyżej zostały wyszczególnione, okazało się koniecznem utrzymywanie powyższej liczby urzędników technicznych.

Ponadto z tego samego powodu do składu Biura melioracyjnego przy Wydziale krajowym, należała liczna rzesza niższego personalu technicznego, czyli t. zw. konduktorów i dozorców melioracyjnych i drenarskich, których zadaniem jest wedle uchwalonej przez Sejm instrukcyi służbowej:

1.    wykonywać prowadzone przez inżynierów roboty publiczne i prywatne, oraz pomagać tymże inżynierom w czynnościach kancelaryjnych, tudzież:

2.    prowadzić roboty konserwacyjne przy publicznych przedsiębiorstwach melioracyjnych pod nadzorem inżynierów biura melioracyjnego.

Do dnia 31 lipca 1914 ten pomocniczy personal składał się j. n. :

1 starszy konduktor melioracyjny, 5 konduktorów I klasy,

10 konduktorów II klasy,

16 konduktorów III klasy,

34-ch dozorców melioracyjnych,

82 dozorców drenarskich,

24 uczniów krajowego kursu praktycznego dozorców drenarskich.

Ogółem 174 osób.

W celu wyrobienia potrzebnego do tego personalu utworzył Sejm w r. 1890 trzy a następnie od r. 1899 dwuletnie kursa dozorców melioracyjnych, względnie drenarskich. Na kursa takie, na których udzielają uczniom fachowych wiadomości inżynierowie krajowego Biura melioracyjnego w ciągu czterech miesięcy zimowych, przyjmowani bywają kandydaci z ukończoną 4-klasową szkołą ludową, którzy przynajmniej przez 1 okres roboczy pracowali przy wykonania robót melioracyjnych w charakterze prostych robotników.

Przez dwie zimy nauki teoretycznej uczniowe pobierają stypendya z funduszu krajowego po 50 koron miesięcznie, przez lato zaś uzupełniają swoją naukę praktycznie przy robotach melioracyjnych pod kierownictwem inżynierów i starszych dozorców.

Po zdaniu końcowego egzaminu, uczniowie ci mianowani zostają zrazu prowizorycznymi, następnie stałymi dozorcami drenarskimi, następnie w miarę kwalifikacyi dozorcami melioracyjnymi i konduktorami melioracyjnymi, którym poruczane bywają do samodzielnego wykonania mniejsze roboty melioracyjne i konserwacya robót publicznych.

Dozorcy tacy stają się sługami krajowymi z prawem do emerytury i do zaopatrzenia wdów i sierot.

Pobory ich wynoszą od 900 do 2.100 koron rocznie, w czasie zaś zajęcia w polu otrzymują dyety po 1V² do 4 koron dziennie.

Pobory konduktorów i dozorców przez czas zajęcia w polu pokrywają odnośne fundusze robót publicznych, względnie wypłacane im bywają przez właścicieli meliorowanych gruntów,

O ile dozorcy nie są w polu zajęci (przez okres zimowy) pobierają wynagrodzenie swe z funduszu krajowego, wzamian za co zajęci są w charakterze rysowników przy opracowaniu wszelkich robót melioracyjnych.

Dla uzupełnienia obrazu nadmienić jeszcze należy, że, prócz poprzednio wymienionych urzędników z wyższem wykształceniem, w oddziale melioracyjnym Wydziału krajowego pracuje jeszcze zastęp urzędników rachunkowych i manipulacyjnych.

Ze względu bowiem na to, że wszystkie roboty wykonywane bywają we własnym zarządzie i że z upływem każdego miesiąca kierownicy robót przedkładają rachunki tychże robót (listy płacy robotników, wykazy należytości dostawców i akor-dantów, kwity i t. p.) potrzebnem jest niezbędnie sprawdzenie

rachunków.

Czynność tę spełnia osobny oddział rachunkowy złożony z 17 urzędników rachunkowych (buchalterya).

Z drugiej strony konieczną jest rzeczą prowadzenie i utrzymywanie ewidencyi wszystkich aktów, dotyczących spraw me-lioracyi (w r. 1913 było 27.443 ekshibitów).

W tym ceiu w Archiwum Wydziału krajowego istnieje osobny Oddział złożony z 8 urzędników manipulacyjnych.

Co dotyczy pism urzędowych w sprawach melioracyjnych, te ze względu na to, że Biuro melioracyjne jest departamentem urzędu Wydziału krajowego, expedycyę referatów, aprobowanych przez Marszałka krajowego, lub jego Zastępcę zajmuje się Expedytura Wydziału krajowego.

Podnieść w tern miejscu należy, że wyłączną zasługę przedstawionego powyżej rozwoju melioracyi w Galicyi ponosi były dyrektor krajowego Biura melioracyjnego inż. Andrzej Kędzior, który od początku istnienia tegoż biura aż do roku 1915, sprawami jego kierował i jest inicyatorem wszystkich

12Ó publicznych robót melioracyjnych wykonanych, będących w wykonaniu i projektowanych w Galicyi, dla których ułożył program systematycznie przeprowadzany.

Ponadto wyłącznie jego energii i zapobiegliwości zawdzię-czyć należy uzyskanie odpowiednich zasiłków na wykonanie tych robót ze strony c. k. Skarbu Państwa.

Jemu też zawdzięcza krajowe Biuro melioracyjne swoją organizacyę, a jego kierownictwu swoją dobrą opinię i sławę, jaką poszczycić się może nie tylko w Galicyi, ale i poza jej granicami.

W końcu należy wyjaśnić podstawy prawne wymienionych powyżej robót melioracyjnych.

me-

Zasadniczą podstawę dla wszelkiego rodzaju robót wodnych tworzy krajowa ustawa wodna z dnia 14 marca 1875 (Dz. u. kr. Nr. 38) której postanowienia, zwłaszcza zawarte w §§ 1 1, 27, 31, 37, 48, 52—68, umożliwiają wykonanie lioracyi nawet z naruszeniem praw osób trzecich, o ile względy techniczne tego niezbędnie wymagają.

Ponadto rzeczona ustawa umożliwia powstawanie Spółek wodnych dla przeprowadzenia wspólnym kosztem robót melioracyjnych.

Sprawę subwencyonowania robót melioracyjnych ze Skarbu Państwa normuje ustawa z dnia 30 czerwca 1884 Dz.

Nr. 116

p. p.

wraz z nowelą z dnia 4 stycznia 1909 Dz. p. p. Nr. 4, którą utworzony został fundusz melioracyjny dla wszystkich krajów koronnych austryackich dla subwencyonowania takich przedsiębiorstw melioracyjnych, których powstanie zostało wywołane ustawą sejmową.

Na podstawie tejże ustawy utworzoną też została dotacya dyspozycyjna, z której c. k. Ministerstwo rolnictwa udziela

na

wniosek Wydziału krajowego zasiłków na wykonanie pomniejszych robót melioracyjnych spółkom wodnym, a nawet poszczególnym właścicielom w celu zachęty do przeprowadzenia tego rodzaju robót, w okolicach, w których dotychczas nie bywały wykonywane, jeżeli tamtejsze grunta melioracyi wymagają.

Wszystkie przedsiębiorstwa melioracyjne, poprzednio wymienione, zostały powołane do życia na mocy osobnych ustaw krajowych, uchwalonych przez Sejm, które to specyalne ustawy mają oparcie w powyżej przytoczonej zasadniczej ustawie państwowej z dnia 30 czerwca 1884 i noweli do tejże z dnia 4 stycznia 1909 Dz. p. p. Nr. 4.

Podobnie też i konserwacya robót wykonanych bywa zapewnioną dla każdego przedsiębiorstwa osobną ustawą krajową.

IIIUITEKA PCtlTECHJiiem

KRAKÓW rOydaronictrtm Księgarni Polskiej

Bernarda Pałonieckiego roe Lroonne. ZRBHDUlEniR TECHniCZtlE DDBUDBlDy KRHJli.

Grono techników, skupiających się w Polskiem Towarzystwie Politechnicznym we Lwowie, podjęło wydawnictwo popularne o sprawach technicznych, związanych z odbudową kraju, poruczając redakcyę inż. Ar. Kühnelowi. Przedmiot każdy opracowany będzie w oddzielnym ustępie w sposób ściśle fachowy, a jednak przystępny i łatwo zrozumiały dla szerokiego grona czytelników, dla każdego kogo sprawy odbudowy obchodzą i kto pragnie znaleść wskazówki praktyczne.

Prace omówią następujące temata :

1.    Regulacya wsi i miast;

2.    Budowa komunikacyi lądowych i wodnych ;

3.    Przedsiębiorstwa i zadania gminne ;

4.    Zaopatrzenie miast i wsi we wodę ;

5.    Kanalizacya ;

6.    Ogrody, sady i parki ;

7.    Cmentarze ;

8.    Zakłady gazowe ;

9.    Zakłady elektryczne ;

10.    Rzeźnie;

11.    Materyały budowlane;

12.    Budownictwo;

13.    Odbudowa kościołów;

14.    Hygiena i estetyka mieszkania;

16.    Budynki dla przemysłu drobnego i dla rzemieślnika ;

17.    Budownictwo wiejskie;

18.    Parcelacya i komasacya;

19.    Mapy katastralne, a procesa gruntowe;

20.    Melioracye rolne;

21.    Wyzyskanie sił wodnych i zakłady wodne;

22.    Gospodarstwo rybne ;

23.    Automobile.

):

.

'

*

■

¹

M

:v

**

■V.

♦

• à

-

'•

uA ■

;*₄

m

€Ü1

Vv'CP',

$*&$■

; i:

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

BIBLIOTFITä rt» ńtiTM -

.... s

' ; V

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

v>

&

1*

.^72-.aT .

8 -f ..    .

v* k^¹

■ (Sv*    4]g?^ ; ₍

*

i.J

;J1

Â';:Sp*'?¥

11-347793

Kdn 452/57

fjfcà

-

:Vf

s.-^î

ß-f

JL*£, :• . J

'•4'

ÏHt.

H WU*

|^4

■ Tæ

«i

Ti'il

fe J

X. -j£%"

.

’ *4^

h PP^i

^ r

* *C

*.\r

. ■'

-«*•⁴

«ÿ.i

P a v

m

; v

m

- <i

>• ■ •<

x

: m

■CT

;, •r

ri

’■

E’JSrv

'Ą

t -P.î#

-

F'-*.-

:#

m

* i

V

Éfl

»

s®?* • *

W)

»tp

* &s

jÉÉ^ SI

; v:,;,

iJÉ

PT

WH

i«n!

’

mgF

4

■

SWk>|

».

■

.

U»,

si;

ï*

i

■ 7

»

■■'<

■

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

p.

J

y

pfry

■

XK

>

■

100000231401