1

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231517

*

Dr. JÓZEF PIOTROWSKI

OCHRONA ZABYTKÓW A ODBUDOWA KRAJU

18

ILUSTRACJI

4P ?

-BKsS

exfU

Sr****

LWÓW 1916

SKŁAD GŁÓWNY: KSIĘGARNIA: GUBRYNOWICZ I SYN ULICA RUTOWSKIEGO L: 9 - NAPRZECIW KATEDRY

4

.

Zûf ■

Dr. JÓZEF PIOTROWSKI

WAGI OGÓLNE. PUBLIKACJE. ROZWAŻENIE ZADAŃ I CZYNNOŚCI

18 ILUSTRACJI

«*#» •< W, u&P>lS

***T-.r I

LWÓW 1916

SKŁAD GŁÓWNY: KSIĘGARNIA: GUBRYNOWICZ i SYN ULICA RUTOWSKIEGO L: 9 — NAPRZECIW KATEDRY

#ch%

fcflA *

/o

û.

^ h^OO

CZCIONKAMI „DRUKARNI POLSKIEJ“ WE LWOWIE CHORĄŻCZYZNA 31

CENA 3 KORONY

u ÂL

PUBLIKACJE AKTUALNE.

Chômiez Bolesłąw: Odbudowa wsi polskiej. Warszawa 1916.

„Czasopismo Techniczne^ : Nr. 3, 4, Lwów, marzec 1916.

Mitteilungen der k. k. Zentrał-Kommision für Denkmalpflege. Band XIV., Nr. 8, 10, 11. V/ien 1915.

Muczkowski Józef Dr.: „Ochrona zabytków“, Kraków 1914.

„Odbudowa polskiej ivs/. Projekty chat i zagród włościańskich, opracowane przez grono architektów polskich“. Zeszyt 1—6. Kraków 1915.

„Odbudowa wsz polskiej, projekty zagród włościańskich, wyróżnione na konkursie ogłoszonym przez C. K. O. (Centralny Komitet Obywatelski) za pośrednictwem Koła architektów w Warszawie“. Zesz. 1 i broszura Chomicza Warszawa 1915.

Szyszko-tohusz Adolf Prof.: „Rocznik Architektoniczny uczniów prof. Szyszko-Bohusza w szkole politechnicznej lwowskiej“. — Tom 1. Lwów 1912—13, Tom 2. 1914—15.

Zubrzycki Jan, Sas, Prof. Dr.: „Cieśla polski, wzory i przykłady polskiego budownictwa drewnianego dla odbudowy kraju“. Zeszyt I.—V. — Kraków 1916.

—    „Polskie budownictwo drewniane“. Zeszyt I.—III. Kraków 1916.

—    „Utwór kształtu“, Część I.—III. (Kraków-Lwów 1916.

—    „Po ziemi ojczystej. Katedry polskie“. Zesz. 1—18. Kraków-Lwów 1916.

—    „Skarb architektury w Polsce“, 4 działy, 400 tablic, 1200 obrazów. Kraków.

Gloger Zygmunt: „Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce“. T. I.—II. Warszawa 1907.

—    „Encyklopedja staropolska ilustrowana“, Warszawa 1902.

Kopera Feliks Dr. i Wąs: „Kościoły drewniane Qalicji zach.“ Zeszyt I. i II, (Kraków 1915).

Krzyczkowski Djonizy, archit.: „Materjały budowlane“, Lwów 1916. („Zagadnienia techniczne odbudowy kraju“. Nr. 3).

Mokłowski Kazimierz: „Sztuka ludowa w Polsce“. Lwów 1903.

Rylski Tomasz: „O włościańskich budynkach gospodarskich“. Ogólne uwagi do 2 projektów inż. J. Hanzlewicza. Wiedeń 1915.

Szyller Stefan, arch.: „Jak powinna być odbudowana wieś polska“. Warszawa 1915.

—    „Nie zatracajmy charakteru chaty polskiej“. Warszawa 1915.

—    „W obronie budownictwa drzewnego“. Warszawa 1915.

Im dłużej trwać będą niszczycielskie wydarzenia dzisiejsze, tern większą być musi troska o stan i zachowanie zabytków naszych. Tern pilniej i wytrwałej czuwać nam trzeba i wszystkie zespolić silły, by cenne resztki, jakie po burzy wojennej pozostać mogą od zupełnej ochronić zagłady i jak najdalszej przekazać przyszłości w¹ stanie możliwie nienaruszonym, w formie do najdrobniejszych szczegółów możliwie niezmienionej, jednakże, zaznaczam z góry, bez wiernego dorabiania imitacji i fałszowania części brakujących. To cel i zadanie urzędów konserwatorskich, krajowych, tudzież Komisji centralnej dla zachowania zabytków, czyli państwowego Urzędu konserwatorskiego W Wiedniu. Musimy tedy choćby w kilku słowach zdać sobie sprawę, co przez słowo „zabytek“ rozumieć i jak go, z dzisiejszego stanowiska nauki pielęgnować należy.

Zabytkami w znaczeniu najogólniejszem nazywamy wszystkie przedmioty dawne, które w jakikolwiek sposób o doskonaleniu się codziennego życia, więc o rozwoju kultury, oraz o dziejach człowieka, świadczyć mogą.

Każdy dawny przedmiot codziennego użytku, odznaczający się pod względem samej formy, iub ornamentu wybitnemi znamionami stylu swej epo-kipowinien być troskliwie przechowywany prze-dewszystkiem na miejscu swego przeznaczenia, lub też w odpowiednich zbiorach i muzeach.

Także zabytki rzemieślniczego wyrobu, więc pozbawione wszelkich cech umiejętności i twórczości artystycznej, a jednak interesujące pod względem kultury danej epoki, np. przedstawiające jakiś rzadki okaz stroju, zbroi, przyrządu, wehikułu itp., należy umieszczać w muzeach przemysłu, technologji lub etnografii. Stąd przestroga, że przy ocenie i wartościowaniu rzeczy dawnych, czyli zabytków, należy postępować bardzo rozważnie i umiejętnie. Rzecz pozornie bezwartościowa może nadzwyczajną oddać przysługę badaczowi historii kultury, historykowi sztuki, archeologowi, lub etnografowi. Zasadniczo nie powinno się nigdy lekceważyć, ani tern mniej niszczyć żadnego przedmiotu dawnego bez poprzedniego zasiągnię-cia opiinji u zawodowo¹ wykształconych, rzetelnych znawców. Przedmiot z wieków dawnych, chociażby nie przedstawiał żadnej wartości artystycznej, ani też nie miał donioślejszego znaczenia dla historii kultury, może jeszcze posiadać wartość czysto historyczną, t, zn. może łączyć się z jakiemś nadzwyczajnem zdarzeniem dziejowem, np. zwykła, stara kula działowa, lub też może obudzić zainteresowanie i upodobanie wyłącznie swem arehaicznem pochodzeniem; wtedy powiemy, że ma wartość tylko starożytni czą.

Jakkolwek niszczenie i wyzbywanie się wszelkich przedmiotów zabytkowych przynosi krajowi wielką ujmę i uszczerbek w dorobku i dziejach kultury, jednakże szkoda jest mniejsza w porównaniu ze zniszczeniem, lub nieumiejętnem odnawianiem zabytków architektury i wszelkiego budownictwa woigóle.

Typowe budowle świeckie i kościelne, podobnie jak odrębny strój i sztuka ludowa, jak charakterystyczne krajobrazy, jak cała konfiguracja terenu, oraz odrębna topografia wsi i miast, tworzą znamię i indywidualne piętno kraju. Nadają mu swoisty wyraz i odrębną cechę, wyróżniającą go w sposób dobitny a oryginalny od innych krajów i narodów. Nie szary, bezbarwny tłum miejski i nie międzynarodowa, bezstyłowa kamienica czynszowa, Becz dawne świątynie, zamki, dwory i palace, oraz stare stylowe chiaty wiejskie z calemi zawartościami ich wnętrz składają się na oryginalny, indywidualny wygląd danego kraju, świadcząc zarazem o całej jego kulturze i łącząc dziejowy po« chód zdarzeń i wypadków przeszłych z działalnością mieszkańców doby dzisiejszej.

Stąd głólwnym celem i najważniejszem zadaniem ustawowo: unormowanej opieki nad zabytkami jest przedewszystkiem ochrona pomników architektury i wogófe wszelkiego budownictwa dawnego, a tern samem czuwanie nad możliwą niezmiennością obrazu, zarówno całokształtu danego kraju, jakoteż krajobrazów pojedynczych wsi, osad i miast. Państwowemu Urzędowi konserwatorskiemu jest w akcji tej pomocne Ministerstwo robót publicznych, które czuwać ma przez podwładne swe organa nad możliwą niezmiennością konfiguracji terenu, zwłaszcza okolic o cechach wybitnie oryginalnych i pod względem krajobrazu niezwykle zajmujących, tudzież nad ruinami całkowi-temi, t. zn. ściśle zespolonemj i zrośniętemi z o-taczającym je terenem. Mają więc pozostać nienaruszone i niezabudowanie pewne wzgórza i dolinki. Np. nasz „Kaiserwald“, góra piaskowa, zamkowa i wzgórza przed szkolą kadecką. Na przedmieściach niezwykle pięknie poilożoinych miast, oraz na rubieżach pewnych wsi nie wolno budować fabryk, ani też wznosić zbyt wysokich, niekształtnych domów. Np. u nas caiła okolica parku Łyczakowskiego i Stryjskiego, oraz przedrn. Wuleckie. Przy niektólrych stawach, rzekach i potokach nie należy budować nieprzystosowanych do terenu i jego otoczenia młynów, zapór wodnych, mostów i przepustów. (U nas staw Kisielki.) Pewne drzewa, gaje, parcele leśne i skały muszą pozostać nietknięte. Przykłady rażąco' ujemne u nas, to niszczenie lasku brzozowego przed kadecką szkołą, wycięcie alei starych drzew w ul. Pełczyńskiej i ciągłe zamachy na Czartowską Skalłę. Przez pewne okolice zakazano' prowadzić tory kolejowe i t. d. Owa estetyka i kult przyrody, o> jakich marzył, po trochę za dziwaka uważany Rusk,in, zaczyna przybierać kształty realne i zwolna zmieniać się w rzeczywistość.

Galicja wschodnia nie ma jeszcze dotychczas odrębnego, krajowego urzędu konserwatorskiego. Tern goręcej i usilniej powinniśmy wszyscy starać się o to, by kraj nie zmienił i nie utracił swego oryginalnego piętna przez nieumiejętną i nierozważną odbudowę świątyń zarówno murowanych, jakoteż drewnianych, tudzież wszelkich charakterystycznych, dawnych budynków świeckich, zniszczonych wypadkami wojennymi. Naogół rzecz biorąc, wojna dzisiejsza jest pod względem rozmyślnego, podkreślam, niszczenia i plądrowania domów bożych niezbyt sroga. Barbarzyński najeźdźca niszczył, z łatwo zrozumiałych przyczyn, bardziej i zacieklej dwory i kościoły polskie, tzn. łacińskie, niż świątynie gr. katolickie. Runąć musiało tylko to. czego wymagała najniezbędniejsza, nieunikniona konieczność wojenna. Mimo to szkoda jest bardzo znaczna, zniszczono wielką ilość budynków zabytkowych.

Wiem z doświadczenia własnego, z jak wielkim i szczerym podziwem zachwycano się niezwykłą, a istoltną oryginalnością naszego budownictwa drewnianego. Zwłaszcza obcy oficerowie armji naszej i niemieckiej z zawodu architekci i inżynierowie, oraz kapelani polni, którym zdarzyło się po raz pierwszy w życiu kraj nasz oglądać. nie mieli słów pochwał i zachwytu dla niezwykłego piękna i bogactwa form drewnianych naszych kościołów, cerkwi i bożnic, oraz stylowych dworków i chat wiejskich. Rysowano je, fotografowano i opisywano z jak najgorętszym zapałem. O-biecywano sobie po szczęśliwem ukończeniu wojny przeszczepiać te formy do krajów własnych pod postaciami kościołów, oraz drewnianych will i domów mieszkalnych. Dlaczego, mówiono, jakiś wolno stojący dom letni nie może mieć choćby wiernie powtórzonego kształtu galicyjskiego kościółka, lub cerkwi drewnianej. Zdjąć krzyże z kopuł, rozmieścić inaczej okna, nienaruszając przy-tem proporcji zasadniczych, urządzić wnętrze, tj podzielić je na piętra i pokoje, a wspaniały swą oryginalnością dom mieszkalny jest już gotowy. Słyszało się nawet zdania skrajnie entuzjastyczne. Wyrażano się wśród zachwytów i uniesień, że nad drewnianemi budowlami galicyjskiemi powinnoby się wznieść jakieś olbrzymie klosze szklane, byle tylko zachować je jak najdłużej w nietkniętej formie przepysznych proporcyi wraz z całą tak charakterystyczną. a tak wysoce artystyczną, chociaż grubą robotą wiejskiego cieśli-twórcy. Podobnie wyrażano się też o całem naszem zdobnictwie ludowem, szczególnie zaś o haftach, które również odrysowywano, fotografowano i masami kupowano Obv te szczytne słowa obcych, nacechowane tak głębokiem odczuciem i tak należytem zrozumieniem rzeczy dotarły do uszu wszystkich czynników interesowlanych i miarodajnych. Więc w pierwszym rzędzie do naszego, niewąpliwie najlepszą wolę mającego duchowieńswa prowincjonalnego i do nauczycielswa ludowego, do wszystkich komitetów parafialnych i do odnośnych uczelni naszych. Może bardziej, niż tylokrotnie powtarzane, znane słowa wierszyka: „cudze chwalicie“... naucza one nas szczerego zamiłowania i należytej o-ceny rzeczy własnych. Może zdołają zmienić przekonanie tych, którzy nieocenione zabytki nasze na zywaja pogardliwie staremi szatrami, budami, szopami itp., które raczej tpalić, a nie konserwować należy. Może choć w części znikną owe nieprzeliczone trudności, przez jakie przebijać się musi każdy konserwator, oraz spieszący z pomocą finansową rząd państwowy, kiedy chodzi o ochronę i zachowanie niemal każdego zabytku budownictwa naszego. Rzecz oczywista, że po ukończeniu wojny będzie na tem polu bardzo wiele pracy, przyczem może się okazać, że nieodpowiednia lub dorywcza restauracya zabyków poczyniła większe szkody i spustoszenia niż najgwałtowniejsza burza bojowa; np. oszpecenie dolnych ścian kaplicy „Trzech Świętych“ przy cerkwi wołoskiej we Lwowie bardzo niesmacznemi i zupełnie niestosownemi płytami i mozaikami marmurowemi. Przejdźmy tedy pokrótce najgłówniejsze zasady i przez dzisiejszą naukę ustalone normy konserwowania zabytków.

Skoro znajdziemy się wśród rozpadłych ruin lub gdy wejdziemy do przedwiecznej świątyni czy zamczyska, owionie nas jakiś dziwny, niewypowiedziany czar i urok. Zmurszałe, porosłe mchem, ziołami i krzewami mury ruin, stare okopcone, pyłem pokryte ściany świątyni wraz z ołtarzami, malowidłami i całem urządzeniem wnętrza, tudzież ponure, tajemnicze, na pół przyćmione komnaty zamku, poczynają wtłaczać w duszę i serce całą masę silnych uczuć i wrażeń, które sumują się wreszcie w jednem gorącem pragnieniu, by ten majestat chwili przeżycia górnego trwał jak najdłużej. Pragnęlibyśmy niejako zatrzymać w biegu czas, by tę chwilę zachwytu utrwalić i: uwiecznić. Poczynamy zastanawiać się, czem właściwie jest owa siła podniosłego nastroju i co jest jej istotą. Przekonywamy się, żie jestt to urobiona przez wieki chwila, czyli „teraźniejsza wartość“ (Gegenwartswert) danego zabytku. Wartość tę utrwalić i najdalszym przekazać pokoleniom, to najpierwsza dziś zasada ochrony zabytków, przestrzegana pilnie przez wszystkie państwa kultury i nauki. Zaczerń możliwie niczego nie zmieniać,nie dorabiać, nie uzupełniać i nie odnawiać, lecz wyłącznie tylkc wzmacniać, podtrzymać i przed dalszem ochraniać zniszczeniem.

Idealnie rzecz biorąc, należałoby każdy zabytek o ile możno-sd traktować w ten sposób, jak się n,p. postępuje ze starą monetą. Gdybyśmy odczyścili ją do zupełnej świeżości i połysku metalu, oraz uzupełnili wszelkie szczerby i rysy, czyli na nowo wycyzelowali, odjęlibyśmy jej dwie najważniejsze wartości, t. j. ,,wartość starożytności“ i ściśle z niią złączoną „wartość teraźniejszości“. Pozostałaby tylko wartość metalu i trudna do stwierdzenia „wartość historyczna“. Biorąc rzecz odwrotnie, czyż możemy zachwycać się w ró)-wnej mierze monetą, choćby najwierniej ma sposób starej podrobioną. Sam wyraz kopja, imitacja, podrobienie niweczy owo- najsilniejsze wrażenie i u-czucie, jakie tylko oddźwięk dawnych wieków wywołać może. Przykład ten dowodzi, że wszelka kopja może mieć wartość tytko historyczną, a nie-mając w sobie zawartej mocy twórczej, ani pierwotnego wysiłku myślowego', spowodowanego duchem czasu swej epoki jest W zasadzie tern samem. czem np. rzemieślnicza wykonana woskowa figura, choćby najwierniej imitująca istotę żywą. Brak jej życia i własnej, indywidualnej duszy, mimo, iż przedstawiając np. jakąś wrybitną osobistość, może mieć „wartość historyczną“. Typowym przykładem bezmyślnej imitacji form historycznych w zakresie, architektury jest powszechnie znany, pseudo-gotyeki kościół wotywny w Wiedniu.

Propagowanie wartości wyłącznie historycznych było najsilniejsze w pierwszej — u nas i w drugiej — połowie wieku 19., któire wytworzyło szkolarską epokę klasycystyczną.

Nie rozumiano wówczas i nie zdawano sobie dokładnie sprawy, jak olbrzymia zachodzi różnica między podrabianiem, t. zn. fałszowaniem jakiegoś stylu historycznego a indywiiduialnem przetworzeniem go i przekoimponowaniem. Myśl ściśle i purytańsko historyczna jęła się z całym za-palem i pochopem od czyszcząc style historyczne w dawnych gmachach i świątyniach. Największem uznaniem cieszy! się najbardziej nieżywotny I skostniały styl .gotycki. Co nie było gotyckie, musiało być usunięte i zastąpione stylowo czystem fałszerstwem nowem. Najbardziej nie cierpiano baroku. Po ostygnięciu zapału do gotyku, stal sie modnym renesans i źle zrozumiana romańszczy-zna. Tym upodobaniom-, znanym do dziś W Wiedniu pod ironiczną nazwą „Protzrenaissance“ (t. zn renesans pretensjonalnie przeładowany,, bombasty-czny, parweniusiziowski), zawdzięczamy i my zabudowanie naszych miast bezs-tylowemi kamienicami czynszowemi, oblepionemi zewnątrz i wewnątrz fabrycznego wyrobu, bezwartościowemi gipsaturami.

Obfite przykłady świadczą, że poprawiano i przemalowywano na swą modłę także portrety, oraz licznie obrazy świeckie i religijne. Po licznych, a srogich spustoszeniach spostrzeżono się wreszcie, że poza ślepo' uznawaną i wszędzie bezwzględnie stosowaną wartością historyczną istnieją jeszcze inne, o wiele szczytniejsze, czysto duchowe wartości każdego Zabytku. Zauważono, że sama forma zewnętrzna jest tylko martwym wyrazem tchniętej w nią czyjejś duszy obcej, jest utrwaleniem czyjejś myśli twórczej i ukryciem jakiejś idei składającej się z całej sumy współczesnych, zgoła innych pragnień, dążeń i upodobań, których ani należycie zrozumieć, ani tern -mniej w martwej formie odtworzyć nie można. Zrozumiano tedy, że co ma być nowe, musi być istotnie nowe, co zaś jest stare, musi być uszanowane i musi taktem pozostać. By zaś za takie wobec wszystkich, jasno i bez ułudy uchodzić mogło, należy je nie odnawiać, restaurować i uzupełniać, lecz tylko zachowywać środkami i sposobami możliwie jak najmniej wpadającymi w oczy, a niena-ruszającymi wiekami uświęconej patyny starości.

Tak więc drogą ewolucji myśli zachowawczej, oraz ostrej reakcji ustalono w dziedzinie ochrony zabytków jako najważniejszą zasadę, rnożli-Vv ą niezmienność i nienaruszalność „wartości teraźniejszości“. Że zasada ta nie jest zupełnie nowa, o tern świadczą dzieła sztuk plastycznych epok dawniejszych, począwszy od wczesnego odrodzenia włoskiego¹. Wówczas już, t. j. około połowy¹ 15. wieku poczęli nawoływać pisarze i genialni artyści włoscy słowem i pismem (Poggio Bracciolini, Alberti, Brumeleschi, Leonardo, Rafael, Michał Anioł i inni), by szanowano, a nie niszczono zabytków dawnych; by gromadzono je i przechowywano, jako wzory sztuki dawnej, które mogą zachęcić i pobudzić do twórczości artystów żyjących i później

szych.

Pod tym

Myśli tej trzymano się ściśle, gdzie chodziło o dokończenie domów bożych lub pałaców zaczętych w epokach poprzednich, więc w innym zamkniętym już stylu historycznym. Bez najmniejszych skrupułów wykańczano wieże i świątynie o założeniu gotyckiem w stylu renesansu (katedra florencka i tyle innych), nie naruszając jednak i nie przerabiając części istniejących, ani też nie dostosowując się niewolniczo dio form i reguł stylu dawnego. Nie inaczej czyniły też epoki następne, t. j. baroku i rokoku i po części ernpiru, aż do wspomnianej epoki klasycy stycznej, względem czasy dzisiejsze możemy nazwać po-nownem odrodzeniem.

Zewsząd odzywają się głosy napomnienia i nawoływania do zerwania z bezwartościowym szablonem fabrycznym, tudzież z bezsensownem, a nieartystycznem naśladowaniem rzeczy dawnych. Gzem raz usilniej i energiczniej żąda się niemal w każdej dziedzinie codziennego życia dzieł na-wskroś oryginalnych, twórczych. Jak zwykle, impuls wyszedł od krajów zachodnich pod silnym

IsLl&L

wpływem sztuki orientalnej, głównie Japonii, In-dji i Egiptu. Zaznaczyło się to wcale wybitnie W nowoczesnej grafice, w malarstwie, rzeźbie i architekturze. Wszędzie, a w ostatnich czasach może najwybitniej u nas, daje się zauważyć silne akcentowanie i wykorzystanie rodzimych motywów ludowych, tego odwiecznie niewyczerpanego, ożywczego' źródła twórczych natchnień, zaró wno dla muzyki i poezji, jakoteż dla sztuk plastycznych. Nowy ten, czem raz bujniej rozwijający się kierunek odpowiada najzupełniej zaćamom ochrony zabytków,, zwłaszcza w kraju naszym, a specjalnie we wschodniej jego części, gdzie znacznie więcej maimy świątyń i cennych budowli drewnianych, t. j. utworów sztuki ludowej, niż stylowych zabytków murowanych.    Abliż? się

chwila, kiedy konserwatorstwo' będzie musiało roztoczyć oficjalną swą opiekę Wespół z duchowieństwem i nauczycielstwem prowincjonalnem nad zupełnie zanifcającem, oryginalmem budownictwem wiejskiem, nad barwnym strojem i wogóle nad całą sztuką ludową. Pewne racjonalne reformy i uzupełnienia w kierunku etnograficznym szkół wyższych, średnich, ludowych i przemysłowych, oraz zpuany pod tym względem ustaw i przepisów konserwatorskich są konieczną i naglącą potrzebą. Dokąd to nie nastąpi¹, dotąd zasady szanowania i należycie pojętej oceny oryginalności swojskiej, tudzież wszelkich zabytków rodzimych nie wsiąkną (za pośrednictwem szkół) w szersze warstwy społeczne i dotąd niema też mowy o dobrem zrozumieniu anależytem stosowaniu, oraz wykonywaniu choćby najlepiej obmyślanych przepisów konserwatorskich. Temibardziej, że w tym zakresie i wśród takich warunków, t. za. wobec zupełnego braku przygotowania szerszych kół społecznych muszą występować tern większe różnice między teorją choćby najgórniejszydi zasad, a praktyką, czyli wymaganiami życia codziennego*

Im wyższą i doskonalszą jest w swem założeniu idea, tem większe piętrzą się trudności przy wcielaniu jej w rzeczywistość. Niezbędną jest tu gleba, dawną uprawna kulturą, jaką właśnie były Włochy, gdzie wraz z odrodzeniem, samą siłą faktu wystąpiły owe pierwsze, odrazu sformułowane, aczkolwiek nieujęte w żadne normy ścisłego prawa, postanowienia i żądania ochrony zabytków, celem przekazania ich pokoleniom następnym.

Przekonamy się na przykładach, że stosowano je w wiekach następnych u wszystkich narodów południa i zachodu Europiy, a także i w kraju naszym, oraz poznamy, jakie wyłaniają się trudności przy wykonywaniu dzisiejszej ochrony zabytków, tudzież jak je omijać, względnie usuwać można.

Pierwsze spojrzenie np. na katedrę hiszpańską w Toledo (Ryc. 1.) zadziwia nas różnorodnością form jej części składowych. Gdybyśmy nawet wcale nie znali stylowi historycznych, ani też ich chronolo-giczneg> po sobie następstwa, musimy zauważyć, że rozmaiń części z różnych pochodzą epok. Mimo woli wzbudza się jakieś uczucie podziwu i czci dla owych mistrzów, którzy tak śmiało, a wybitnie zaznaczyli na budowie tej swe odrębne, a z duchem oweg > czasu zgodne piętno. Mimo to nietylko nie oszpecili wyglądu całości, lecz przez zaakcentowanie rytmiki kształtów, uwydatnili i wysubtelnili harmonję linji i płaszczyzn. Akcent najsilniejszy, to czysta w stylu, pierwotna wieża gotycka. Łagodne przejście stanowi z dwóch epok gotyckich pochodząca wieża niższa, zakończona ośmiobocznym renesansowym tamburem i przykryta takąż kopułą. Lekko i swobodnie spoczywa wśród iglastych fiali gotyckich płaski, siodłowy dach nenesansowy nawy podłużnej. W głębi nad skrzyżowaniem naw widzimy późniejszy jeszcze również niski i skromny dach namiotowy. Na całość przedziwnie zharmonizowaną złożyły się cztery, względnie trzy róż-

ne epoki trzech wręcz odmiennych, następujących po sobie stylów“ histopylcznych.

Każdy dodał swoją odrębną część w sposób wielce umiejętny, bez uciekania sie do imitacji, podrabiania i fałszowania, oraz bez jakiejkolwiek zmiany rzeczy dawniejszych. Wewnątrz umieszczono w XVIIÏ. wieku artystyczne ołtarze barokowe. Najzupełniej tych samych zasad przestrzega konserwatorstwo dzisiejsze. Co musi być dla dobra kultu i użytku świątyni uzupełnione, to powinno być wykonane w duchu nowoczesnym, ale po-wnino też być dziełem prawdziwie artysty-cznem i w taki sposób do całości dostosowanem.

Podobny przykład drugi, to nadzwyczaj skromne, niedawne zakończenie, w odległych wiekach zaczętej drugiej wieży przy tumie św. Szczepana we Wiedniu. Z całą* pewnością znalazłyby się tam, aż nazbyt obfite fundusze, gdyby nie uznano słusznie, że wybudowanie drugiej wieży zupełnie według -wzoru dawnej byłoby niczem więcej tylko bardzo kosztownym nonsnsem. Każda zaś rówlnej wysokości wieża inna, chociażby sama dla siebie była wybitnem dziełem sztuki, mąciłaby przepotężne, zjawiskowe wrażenie wieży dawnej, która zarówno co do konstrukcji tektonicznej, jakoteż co do proporcji i artyzmu swego* unikatem jest wśród wszystki m istniejących wież gotyckich.

Z zabytków kraju naszego przedewszystkiem wymienić należy ogólnie znane świątynie krakowskie. Gotycką katedrę na Wawelu obudowano całym szeregiem portali i znanych kaplic renesansowych. Wieżę wyższą ozdobiono wspaniałym hełmem barokowym, zaznaczając jasno i dobitnie, a w sposób nader malowniczy, przynależność wszystkich przebudówek do ich własnych epok stylowych.

To samo spostrzegamy wewnątrz katedry. Bardzo rozsądnie ozdobiono tam w ostatnim czasie ściany przedziałowe między prezbiterjum, a na-

wami bocznemi rzeźbionym ornamentem nowoczesnym o motywach ludowych, podkreślając i u-widoczriając dla pokoleń przyszłych kierunek i dążności sztiki dziesiejszej. To samo odnosi się do wspaniałych malowideł ściennych prof. Mehoffera,

Kaplice renesansowe widzimy też wokoło krakowskiego kościoła Dominikanów, które łagodne-mi swemi liniami, tudzież skromnemi, prostemi płaszczyznami tern lepiej uwydatniają i harmonijnym swym kontrastem potęgują gotycką strzelistość nawy głównej.

Oryginalna, skromna wieża renesansowa o motywach swojskich, oraz zgrabna sygnaturka barokowa na dachu starego gotyckiego kościoła „Bo-żeg > Ciała“, nie (psuje również niczem harmonii całości i dostosowuje się bardzo dobrze do swego otoczenia.

Także ozdobiona ślepemi arkadami renesansowa dobudowa nad starą gotycką bożnicą w Tarnopolu łączy się dobrze z masywnością kondygnacji niższ )j. Niczem też nie mącą wrażenia ogólnego, pozbawione wszelkich ozdób nowe otwory drzwi i okien części najniższej.

Zn,' mieniem i ozdobą: Lwowa jest przepyszny w swych pro,porcjach i kształtach barokowy hełm na gotyckiej wieży katedry naszej. Znamy! też wszys :y późnorenesansową kaplicę Kampiana, barokową Boimów o znamionach również późnego odrodzenia niemieckiego i flamandzkiego, oraz barokowy grób Chrystusa dawniej wolno stojący grobowiec, przy katedrze tutejszej. Odrębne właściwości styla tych, oraz innych kaplic i dobudówek, tudzież figur i ozdób późniejszych nie rażą nas wcale. Czujemy nawet wdzięczność dla ich wykonawców, że nie dostosowywali się do pierwotnego gotyckiego stylu świątyni, lecz pozostawili nam o-ryginalne dzieła własne, odpowiadające ówczesnym wymaganiom artystycznym. Inaczej ma się rzecz z wnętrzem nawy głównej, orazä z niedawnem

■*

aa

odnowieniem prezbiterium naszej bazyliki. Jedno i drugie jest typowym przykładem ujemnym. Jak wierny w sześćdziesiątych latach 18. wieku usunięto z katedry znaczną ilość gotyckich, renesansowych i barokowych ołtarzy. Wiele ołtarzy drewnianych 1 marmurowych, względnie alabastrowych zniszczono, inne sprzedano lub rozdarowa-no cerkwiom okolicznych wsi. Wspaniały, drewniany,, barokowy ołtarz z 17. wieku, ozdobiony licznemi płaskorzeźbami i artystycznie wykonane-mi figurami świętych, znajduje się w niedużej cerkwi drewnianej w Żyrawce, obok Lwowa. (Ryc. 2.)

Wedle tradycji miejscowej pochodzi on z katedry lwowskiej. Miano zapłacić zań ówczesnej kapitule około 600 złp.

Po ukończeniu wojny należałoby dołożyć wszelkich starań, by ołtarz ten, o ile nie zniszczyły go wypadki bitewne, został przeniesiony do ktoi-regoś z kościołów tutejsziyjch, łub w ostatecznym razie do świeżo założonego muzeum archidiecezjalnego. Pozostawiony w cerkwi drewnianej może łatwo spłonąć, lub zniszczeje w krótkim czasie skutkiem wpływów atmosferycznych.

Również w miasteczku Dunajowie. na łinji kolejowej Lwów—Przemyślany:—Brzeżany znajdują się w tamtejszej cerkwi drewnianej cztery bardzo udatnie rzeźbione, okazałe słupy barokowe, oraz artystycznego wykonania figury i inne części składowe, pochodzące bezwątpieniia z dawnego, monumentalnego drewnianego ołtarza katedry lwowskiej. Ze słupów i kilku innych części złożono prowizoryczny ikonostas; resztę ozdób i figur rozmieszczono na ścianach. (Ryc. 3.)

Cerkiew ta kilkakrotnie powiększana i przebudowywana, pozbawiona zasadniczych wartości konstruktywnych, miała być przed kilku laty rozebrana, gdyż w Dunajowie zamierzano zbudować nową, dużą cerkiew murowaną. Prowadzone swego czasu pertraktacje o nabycie owego pita-

rza-ikonostasu dla tutejszego: Muzeum przemysłowego nie doprowadziły do pożądanego rezultatu. Powinnoby si§ poczynić nowe, usilne zabiegi o nabycie tego cennego zabytku snycerskiej sztuki barokowej z 17. wieku również do muzeum archidiecezjalnego.

Taka jest krótka historia dawnych ołtarzy katedry naszej. Prócz tego przerobiono gotyckie wnętrze nawy na barok. W tym celu oszalowano wiązanki słupów deskami i pokryto je grubą warstwą tynku. Na sklepieniu wyrąbano niektóre żebra i zmieniono łuki ostre na ipseudo-barokowe sklepienie płaskie.

Podczas niedawnej restauracji katedry zastanawiano się nad problemem, czy nie należałoby odsłonić pierwotnych słupów i sklepień gotyckich. Rozważano więc, któtrej z wymienionych poprzednio wartości oddać pierwszeństwo, historycznej, czy też „wartości teraźniejszości“. Zgodzono się na wartość drugą, a tern samem uznano zasadę konserwatorską, że zabytek powinno się pozostawić w wyglądzie takim, w jakim przekazały go nam dzieje. Jednakże i tu mogą zachodzić wyjątki. Gdybyśmy nip. mieli zupełną pewność, że pod deskami znajdują się na słupach lub na sklepieniu jakieś wybitne dzieła sztuki, np. freski, lub rzeźby w takim tylko razie moglibyśmy je usunąć, niedo-dając jednak i nie zmieniając później żadnych szczegółów.

Całemu wnętrzu prezbiter jam katedry starano się nadać, wbrew zasadom konserwatorskim, stylowy wygląd gotycki. Imitowano więc w mniej, lub bardziej wierny, a niesmaczny sposób dawne wzory ściennego malowidła gotyckiego. Przytwierdzono nawet do ściany pseudo-gotycką galerię (loggię) drewnianą z organami i usiłowano naśladować witraże gotyckie. Ktoś z badaczy przyszłych, nie znając histoirji restauracji, początkowo nic pomyśli nawet, że -mogło się to stać za czasów

naszych. Raczej przypuści, że są to ślady epoki klasycystycznej. Jakże inaczej uczynił to sama Wyspiański w kościele Franciszkańskim w Krakowie. Artystyczna wartość jego również z gotycka i na sposób ludowy stylizowanych kwiatów może pudlegać krytyce i oyskusji, ale każdy kto po nas przyjdzie, zorjeu&ąe się od razu ki^dy, w jakiej epoce i wśród jakich prądów sztuki, ornamenty te powstały.

Natomiast jego pod każdym względem bezcenne witraże, mogą służyć za wzór i przykład jak można i jak należy w duchu i stylu jakiejś epoki tworzyć oryginalne dzieła nowe. Tern bardziej w stylu tak ściśle w sobie zamkniętym i pozbawionym wszelkiego pędu rozwojowego, jakim jest stężały w swych jednolitych formach styl gotycki. Od szeregu wieków Wyspiański może pierwszy i jedyny ucieleśnił nam w swych witrażach uduchowioną, subtelną) ideę gotyku, nietrzymając się przytem wcale jego ściśle sprecyzowanych form dekoratyw-nych. Tern samem zdołał zmienić w rzeczywistość najszczytniejszą i w praktycznęm znaczeniu najtrudniejszą do wykonania ideę konserwatorską.

Innym przykładem ujemnym jest bezwartościowa dobudowa wieży, najzupełniej identycznej z przerobioną wieżą dawną przy kościele Karmelitów we Lwowie. Stało się to zaledwie przed niespełna dziesięciu laty, a zdaje się, że dziś jużby się nie powtórzyło.

Kilka przykładów z Wrocławia dowodzi również jak starannie unikano w epokach dawniejszych imitacji stylów poprzednich. Sylweta starej, gotyckiej katedry tamtejszej zyskała bardzo na ma-lowniczości przez dobudowę dwóch pięknych kaplic wczesnobarokowych. Szlachetne formy i linie, niezwykle zgrabnych, udatnych kopuł i okien urozmaicają i harmonizują zarazem smukłe kształty poważnego gotyku.

Całą historję stylów, a zarazem dzieje tejże katedry możemy odczytać w jej wnętrzu. (Ryc. 4.) Główny ołtarz gotycki z reneisansowemi i barokowymi przeróbkami. Stalle renesansowe. Najśmielej i najwybitniej zaznaczył się późny barok przepyszną balustradą i świetnami postaciami Ojców Kościoła. Znakomity mistrz tych czterech figur umiał jednak wczuć się w formy późnogotyckie. W sposób wysoce artystyczny nadał pozom świętych i fałdom szat linje i kształty gotyckie, a jednak zupełnie oryginalnie, barokowo je przekomponował. Mamy tu także typowy przykład ujemny etylowego ubóstwa i zaniikui wszelkiej inwencji twórczej w obu pseudo-gotyckich loggiach (emporach) z czasów nowszych.

Nie liczył się też barokowy architekt z dawnym gotykiem przy bardzo umiejętnej restauracji kościoła Bernardynów we Wrocławiu. (Ryc. 5.) Tuż nad gotyckiemi iprzyporami, których form, bar-dzj rozsądnie, wcale nie zmienił i nad ostrołuko-wym portalem i takiemż oknem, a bezpośrednio obok typowo gotyckiej kaplicy wzniósł swą barokową fasadę w czystym stylu „II Gesu“. Całość opowiadając jasno i dobitnie swą historję, wcale na tern nie straciła.

Podobnie postąpił inny mistrz architektury, wznosząc monumentalny gmach renesansowy (wyższy sąd krajowy) tuż obok pięknego, starego kościoła gotyckiego św. Wincentego we Wrocławiu. Bez najmniejszej: ułudy i fałszu przeciwstawił sobie dwa odrębne światy myśli i dążeń artystycznych. Patrząc na całość, możemy dziś z nczuciem zadowolenia zachwycać się dwiema zestawionemi ze sobą, ujętemu w formy tektoniczne wieikiemi ideami. Uduchowioną, surową ascezą strzelistego gotyku i pogodnym, wyrozumiałym, naturalnie poważnym human'zmem.

Gdyby gmach ten wzniesiono przed czterdziestu lub trzydziestu laty z całą pewnością po-

zbawionoby nas tego nadzwyczajnego uczucia. Widzielibyśmy tu niezawodnie cali las pseudo-go-tyckich wieżyczek, fiali), kwiatonów, sztucznych, konstruktywnie bezpotrzebnych przypór, przełęcz i t. p. bezdusznych imitacji. W pierwszej chwili może nie zdołalibyśmy się zorientować, co jest właściwie starym gotyckim kościołem¹, a co pod-stępnem udawaniem. Zamiast wrażeń estetycznych, tudzież poważnych rozważań i kojarzeń myślowych, odnosilibyśmy tylko przykre wrażenie sztuczności, oraz bezcelowego, a kosztownego wysiłku na domniemaną czystość stylową.

Nieoględne i ujemne jest, zarówno dla zasad konserwatorskich, jakoteż dla naszej twórczości architekotonicznej, wyłączne stosowanie przy nowjyeh i odnawianych kościołach, zamkach, bożnicach i kamienicach — np. na rynku naszym — owych rzekomo czysto polskich sterczyn i atyk re-nesansowo-barokowych, na wzór kamienicy Sobieskiego i Anczowskiego. Powinno się zawsze mieć na względzie, że wszelkie powtarzanie i przerabianie nie jest twórczością. Przechodzi łatwo i szybka w bezduszny szablon, który! odrębnego stylu nigdy nie stworzy.

Należy też ściśle odróżniać typikę od szablonu i imitacji. Typową, ale nie szablonową, jest np. różnorodna w szczegółach i bardzo bogata w pomysłach, pozornie tylko jednostajna sztuka japońska i wszelka sztuka ludowa, zwłaszcza nasza. Tworzenie historycznie stylowego nastroju może być usprawiedliwione tylko na scenie teatralnej, ale nigdy w rzeczywistości, /przy wznoszeniu choćby napół monumentalnych budów. Sztuczne wywoływanie nastroju pozostanie w każdym wypadku tylko czemś ułudnem, nieszczerem i niepoważnem. Skoro się w danym razie nie ma oryginalnego dzieła twórczego, najlepiej pozostawić ściany i dachy zupełnie gładkie. W każdym razie będzie to lepsze, niż nieudolne dostosowywanie i fałszowanie rzeczy dawnych.

Przykłady dalsze wykażą nam, że wszelkie niewolnicze dostrajanie się do stylu dawnego jest wogóle rzeczą zbędną i wcale niepożądaną. Nie jest żadną ujmą, ani najmniejszą szkodą dla zabytku dawnego, jeśli w najbliżiszem jego sąsiedztwie umieścimy zgoła odmienny utwór artystyczny; zaznaczam artystyczny, nie zaś nieudolnie, a pretensjonalnie dostrojony. Powtarzania tych samych lub bardzo podobnych szczegółów ornamentu powinno się przy wszelkiem dostosowywaniu zasadniczo unikać. Źle świadczyłby nasz rynek o dzisiejszym stanie naszej twórczości architektonicznej, gdybyśmy wszystkie jego domy przyozdobili mniej lub więcej zmienionemi utykami i steirczynami w rodzaju kamienicy Sobieskiego.

Arcydzieło zdobniczej sztuki gotyckiej, kazalnica w wiedeńskim tumie św. Szczepana, nie wywarła najmniejszego wpływu na żadnego z mistrzów baroku, ani przy projektowaniu nowych ołtarzy do tej świątyni, ani też, co dziwniejsze, przy uzupełnieniu gotyckiej kazalnicy zewnętrznej, tak zwanej „Caprilstankanzel“. (Ryc. 6.) Wszystkie pochodzące z tego czasu ołtarze tumu wymienionego, to w całym ich układzie i ornamentyce cenne dzieła sztuki barokowej.

Wprost brytalnym był, rzecby można, ów artysta, który z bezwzględną śmiałością i bez najmniejszych skrupułów osadził swój barokowy pomnik Capristana, jako zapiecek i rodzaj baldachimu nad typowo gotycką kazalnicą, a tuż obok czysto gotyckiej kaplicy. Przysłużył się jednak sztuce swej epoki, a zgoła niczem nie zaszkodził wyglądowi i powadze dumnego tumu gotyckiego. Owszem urozmaicił tylko w sposób wielce charakterystyczny monotonię sztywnych linji i wzbogacił malowniczość jego sylwety.

Z tą samą śmiałością ustawił inny artysta wielce oryginalną rokokowo-empirową kazalnicę w czysto gotyckim kościele św. Piotra w Lowanium (Louvain) w Belgii (Ryc. 7.), w którym widzimy również piękne renesansowe i barokowe ołtarze. Przed dziełem tem stajemy zdumieni i nie możemy oprzeć się potężnie działającej sile kontrastu potęgowanego znacznie dwiema ustawionemi w tyle realistycznie, a subtelnie rzeźbiouemi palmami.

Kazalnica odcinając się silnie od poważnych, simkłych linji ostro luku wygląda, jakby chwilowo tylko i prowizorycznie ustawiona ozdoba. Pominąwszy ten niezwykle oryginalny, a może nawet celowo obmyślany efekt nadzwyczajności mamy tu jeden dowód więcej, że style choćby najbardziej różne i najbardziej od siebie odległe znakomicie się potęgują, o ile przedstawiają szczere i rzetelne usiłowania artystyczne.

Przy sposobności warto zwrócić uwagę na skromne wcale niegotyckie, świeczniki gazowe, o-raz na umieszczenie pieca w tym kościele. Co u nas byłoby problemem konserwatorskim i niewąt-plwie powodem do długich rozważań i narad, tam rozwiązano w sposób całkiem łatwy', prosty i aż nazbyt naturalny. Żeby tylko nie uszkodzić wiązanki slupów, ustawiono bez żenady zwykły żelazny piec w należytej odległości od muru, wyciągnięto rurę przez środek przęsła i poprzez sklepienie na dach, a kwestia, jakby się zdawało, zawiła i trudna do rozwiązania ze względu na estetykę wnętrza, oraz na profanację domu bożego, zo-stała bez zbytnich kosztów i trudów jak najpraktyczniej rozwiązana.

Belgijczyk, tak samo jak dawny Flamand i Holender ni; znosi maski i fałszu. Przykład ten, jako-też wiele innych znacznie drastyczniejszych w Bel-gji i Holandji często spotykanych, przywodzi mimo woli na myiśl całe dawne, skrajnie natur alistycz-ne, flamandzko-holenderskie malarstwo rodzajowe,

które dopiero podczas podróży po tych krajach liczymy się należycie oceniać i rozumieć.

Także barokowa kazalnica w gotyckiej katedrze w Brukseli, oraz takież znakomite konzole i figury świętych umieszczone na slupach potwierdzają wywody poprzednie. Przykładem ujemnym są tu kandelabry gazowe, usiłujące imitować styl romańsko-gotycki. Przekonywamy się więc, że wszelk i dostosowawcza lękliwość i powściągliwość jest w tych Wypadkach zbędna i nieuzasadniona.

Jako przykład konserwowania ruin może nam posłużyć nie fotografia z natury, lecz ruiny przedstawione ,na obrazie mistrza włoskiego odrodzenia Fra Filippa Lippiego, znajdującym się w paryskim Louvrze, a przedstawiającym Narodzenie Chrystusa. Na planie bliższym i dalszym widzimy obłamane mury i kamienie. Z całem zrozumieniem rzeczy namalował je artysta w ten sposób, byśmy nie mieli żadnej wątpliwości, że są to -ruiny murów kamiennych znajdujących się w zupełnym rozkładzie zaprawy i w upadku. Dla podniesienia i dobitnego zaznaczenia tego wrażenia umieścił na wyłomach kilka luźnie leżących kamieni. Utrwalił więc pewną chwilę, niejako stawania się ruin i wydobył całą malcwniczość tego momentu. Nadał im przez to ową bliżej już określoną „wartość) teraźniejszości“, którą- ma zachować racjonalna ochrona zabytków. Więc nie należy wyrównywać żadnych szczerb i wygłaGzać powierzchnie murów, lecz tylko ponownie osadzić na silnej zaprawie wszystkie rozluźniona kamienie, czy cegły. Przygodny wygląd ruin, jaki nam działanie czasu przyniosło powinien pozostać nietknięty i niezmieniony.

Inny sposób konserwacji widzimy np. na ruinach zamku cesarza Fryderyka Rudobrodego (Bar-barossy) w Chebie (Eger) w Czechach ob. Fran-zensbadu. Wzgląd na charakterystyczne, dobrze jeszcze zachowane romańsko-gotyckie otwory okienne nakazywał wzmocnić trwalej i zabezpieczyć-górną część murów, narażoną najbardziej na roz-kładcze działania atmosferyczne. Oórne płaszczyzny szczerb wyrównano do linji poziomej i przykryto płytami kamiennemi. Malowniczość obrazu ruin straciła na tern dość wiele, zwłaszcza przez u-sunięcie rosnących na murach ziół, ale charakter ogólny zabytku został zabezpieczony na znacznie dłuższy przeciąg czasu. Lecz i takie najdalej posunięte odstępstwo od idealnych zasad konserwatorskich nie zadowoli zwolenników wartości wyłącznie historycznej, którzy pragnęliby zamek w całości odbudować, lub co najmniej przykryć ruiny dachem.

Jednym z trudniejszych problemów konserwatorskich jest zachowanie, podkreślam, nie odnawianie i restaurowanie kościelnych malowideł ściennych oraz rzeźfcf, zwłaszcza, jeśli jak np. freski w kościele P. Marji w Toruniu, zajmują większe przestrzenie ścian, a są znacznie zniszczone i mało widoczne. Piękne barokowe epitafia w tym kościele świadczą, że i pod tym względem nie stosowano się do pierwotnego stylu gotyckiego.

Wyłania się tu kwestja interesów i potrzeb kultu, wymagających, by wnętrze kościoła nie miało wyglądu opuszczenia i zaniedbania, lecz by świeżością i czystością każdego szczegółu odpowiadało czci bożej. Jakże wobec takiej zasady nie usunąć ze ściany szpetnych resztek, raczej plam dawnego malowidła, nie odnowić ich gruntownie, tzn. nie przemalować, nie uzupełnić brakujących części twarzy, rąk i nóg postaci świętych na obrazach i rzeźbach kościelnych. Zasada konserwatorska nakazuje tylko odczyszczenie i umocnienie części odpadających, jednakże bez naruszania wyglądu starości danego przedmiotu. Brakujące części wszelkich malowideł należy tylko zatrzeć farbą neutralną, dostosowaną do ogólnego, zasadniczego tonu obrazu. Podobnie wszelkie polichromowe

rzeźby należy o tyle tylko odnowić i odzłocić, by nie utraciły wyglądu i wartości starożytniczej. O-gólnie znaną jest rzeczą, że brakujące części figur malowanych i rzeźbionych uzupełnić się nie dadzą. Wszelkie próby pod tym względem są zbędne, bo najpierw nigdy nie możemy dokładnie wiedzieć, jak część brakująca wyglądała, ani też wczuć się zupełnie w myśl autora, oraz w ducha jego epoki, powtóre gdybyśmy nawet np. na wzór istniejącego oka na obrazie lufj ucha, czy palca rzeźby mogli najwierniej naśladować tę samą część brakującą, byłoby to zawsze naruszeniem prawdy i szczerości naukowej wobec zabytku samego, oraz wobec pokoleń następnych. Wychodząc z zasady, że zabytek każdy powinien fetyć zachowany przede-wszystkiem na miejscu swego przeznaczenia, trzeba niejednokrotnie dostosować się do danych warunków i odstąpić od idealnego wykonania nauką wskazanych norm konserwatorskich. Z konieczności wypadnie nieraz zgodzić się na pewne nieznaczne uzupełnienia rzeźb i obrazów, byle tylko nadal przeznaczeniu swemu służyć mogły. Lecz i w takich wypadkach trzeba się wystrzegać wszelkiego łudzącego podobieństwa. Partja domalowana, lub dorcfciona część rzeźby powinna na pierwszy rzut oka różnić się od oryginału i każdemu widzowi opowiadać szczerze koleje swego losu. Należy więc dostosować tylko ogólne, zasadnicze linje i formy z pominięciem wszelkich najdrobniejszych szczegółów oryginału. Gdy zaś uszkodzenie dzieła dawnego jest zbyt wielkie i rażące, w takim razie nie pozostaje nic innego, jak przenieść je do muzeum.

Można również odjąć od ściany jakiś bardzo cenny fresk i przenieść go na płótno, lub deskę, względnie przechować z całym kawałkiem wyciętego muru, co jednak przy większych iprzestrzeniach ścian wykonać się nie da. Zdarza się nieraz, np. na Bukowinie, że na murze znajduje się kilka warstw tynków, z których każda pokryta jest freskami. O ile freski późniejsze są również wartościowe, przenosi się je kolejno, małemi partjami na płótno, warstwę zaś ostatnią można ewent. pozostawić wraz z malowidłem na ścianie.

Jeżeli chodzi o jakiś specjalną czcią otaczany, a znacznie już zniszczony cenny obraz stary, w tym jedynym wypadku można wykonać dla kościoła jak najwierniejszą kopię, dawne zaś dzieło sztuki przechować w muzeum.

W innych wypadkach należy w miejsce obrazu lub rzeźby, np. figury na ołtarzu, sprawić artystycznie wykonaną rzecz nową, która jak widzieliśmy na (przykładzie kazalnic belgijskich i wiedeńskiej, nie musi i ine powinna być, choćby wolno skomponowaną ko/pją, lecz przedewszystkieim powinna odznaczać się wyraźnemu znamionami swego własnego czasu.

Ażeby zaś ochronić od przemalowania zniszczone malowidła na większych płaszczyznach ścian są tylko dwie drogi wyjścia. Pierwsza to [pouczenie parafian o wielkiej wartości historycznej i religijnej malowideł, oraz o niemożliwości ich usunięcia, względnie odnowienia do pierwotnego wyglądu.

Drugie wyjście, to przykrycie ścian odpowiednio ozdobionemu, lub specjalnie wykonanemi tkaninami, na których można też zawiesić obrazy nowe. W europejskich krajach zachodnich i południowych jest zwyczaj niezbyt estetycznego dekorowania ścian, ołtarzy i nawet marmurowych kolumn w (pewnych uroczystych dniach jednobarw-nemi, zwykle pąsowemi, lub niebieskiemu materiami, obszytemu frendzlami złotemi, lub srebrnemi. Pokrywa się niemi poprostu całe płaszczyzny ścian, ora.: trzony i bazy kolumn lub filarów. Są to reminiscencje odbywania w kościołach przedstawień teatralnych i widowisk, co we Włoszech i w Hiszpanii do dziś się jeszcze praktykuje.

Do przygodnych, lub stałych dekoracji takich, zwłaszcza drewnianych i murowanych kościołów wiejskich nadawałyby się znakomicie nasze ozdobne tkaniny i kilimy ludowe. Byłoby to bez kwestji odpowiedniejsze i bez (porównania estetyczniejsze, niż rzemieślnicze malowidła t. zw. malarzy kościelnych i cerkiewnych, lub pokojowych, albo niż obwieszanie ścian zgoła bezwartościowymi, fabrycznego wyrobu obrazami, rzeźbami i barwionymi odlewami gipsowymi. Do naszych wyrobów tkackich możnaby bez zatracenia charakteru i znamion sztuki ludowej wprowadzić w tym celu 'pewną ornamentykę kościelną.

Piękny ten zwyczaj zdobienia kościołów tkaninami ludowemi panuje w krajach bałkańskich oraz na Bukowinie.

Większą trudność, niż obrazy malowane na płótnie sprawiają przy odnawianiu stare malowidła na deskach o tle złotem wygniatanem w rozmaite desenie. Szpary powstałe wskutek pęknięć, albo też, co się obecnie często zdarzyć może, części i dziury wyrwane przez pociski, należy wyklinować, względnie wylatać drzewem, powlec go następnie masą kredową i zatrzeć odpowiednio stonowaną pozłótką, bez wszelkiego uzupełnienia brakujących szczegółów ornamentu. Partje brakujące na twarzy zatrzeć odpowiednio dobraną barwą neutralną.

Odyby nawet pewne lin je szat oraz kreski świateł i cieni dały się po wypełnieniu dziur i szczelin z łatwością ze sobą połączyć, powinno się tego unikać. Bezwzględna szczerość wobec zabytku nakazuje pozostawić widoczne kontury miejsc naprawionych i wszelkiego unikać złudzenia.

Ozdobnych lub szorstkich kamieni dawnych murów, ani też zaprawy w spojeniach nie należy nigdy wygładzać, (przykład ujemny tuim w Kolonji i monastyr w Akwisgrainie), lecz, o ile są zupełnie suche, utrwalić pewne partje cenniejsze spreparowanymi w tym celu bezbarwnymi płynami, tzw. fluatami.

Fluatowanie ¹) wymaga nadzwyczajnej ostrożności i bardzo doświadczonego' wykonawcy. Nie nadaje się też z równym skutkiem do każdego gatunku kamieni. Wykonane nieumiejętnie raczej szkodzi, niż pomaga, a staij© się wprost bardzo niebezpieczne, jeżeli kamień był wewnątrz zawilgocony, albo jeżeli powleczono go tym płynem w porze chłodnej i wilgotnej. Zwietrzałą, kruszącą się powierzchnię kamieni należy aż do warstwy jędrnej i zdrowej ostrożnie usunąć. Już to samo wskazuje, że przy kamieniach ornamentalnych, oraz przy rzeźbionych figurach jest to niemożliwe. Rzeźby takie można wzmacniać i podtrzymywać tylko odpowiednio przyrządzoną wodą wa-pienno-iklejową, która zespaja i utrwala sypiącą się, zwietrzałą powierzchnię kamieni. Powlekanie (nasycanie) fluatami powinno się z reguły odbywać tylko w czasie stałej pogody letniej. Płyn ten wsiąka głęboko¹ w suchy kamień, przemienia go, jakby w niezwykle twardą, masę i czyni odpornym na wszelkie działania atmosferyczne. Jednakże niedostrzeżona, względnie niedokładnie zbadana wilgoć (przez stosowne profane nawiercania) wewnątrz kamienia powoduje później silne pęknięcia i rozpadanie się na kilka części. Wszelkie osuszanie sztuczne jest zwykle ryzykowne i wymaga gruntownego doświadczenia, oraz jak największej przezorności.

Poświadczenie poucza, że żadnych kamieni me powinno się powlekać farbą! olejną, albowiem pod zaschłą powłoką pokostu powierzchnia ich, nie mając przystępu powietrza, butwieje i kruszy się znacznie prędzej. Do polychromji kamiennych i marmurowych rzeźb ornamentalnych i figuralnych używane od najdawniejszych czasów wyłącznie) silnie rozcieńczonych farb wapienno-klejowych i temperowych, względnie temperowo-woskowych i łojowych przy marmurach ²). Barwień takich najlepiej nigdy nie odświeżać i nie uzupełniać, gdyż każde pociągnięcie pędzla, choćby udatnie dobranym tonem, zmienia wygląd danego przedmiotu' samą świeżością barw.

To samo odnosi się do obrazów, zwłaszcza z drugiej połowy wieku 16., oraz z wieków 17. i 18., jakich u nas stosunkowo najwięcej. Malarze z tych czasów, nie wyłączając takich mistrzów, jak Rembrandt, Ruisdael, Maes, Watteau i t. d. wykańczali swe dzieła t. zw. lazurami,!, j. specjalnie spreparowainymii, lekko zabarwionymi, przejrzystymi werniksami, nadając obrazom jednolity ton złotawy, lub różowawy. Wprost niepodobieństwem jest usunąć z takich malowideł późniejsze warstwy werniksów bez równoczesnego zmycia owych delikatnych, subtelnych tonów lazurowali. W wieku 18. powlekano obrazy olejne żółtym werniksem, dziś tzw. „Foebusem“. Nieumiejętnie odczyszczony obraz z tych epok wykazuje dlatego zawsze zbyt jasne,, niemal białe światła i za ciemne, nieprzejrzyste cienie. Słabo zarysowujące się przedmioty W partjadi głęboko ocienionych zaznaczano tylko lekko barwami lazuro-wemi, które nawet przy stosowaniu najłagodniejszych środków czyszczących zbyt łatwo się zmywają, niszcząc bezpowrotnie cały efekt i wartość obrazu. Dlatego też odczyszczanie malowideł dawnych powinno się ograniczyć do bardzo ostrożnego usunięcia pyłu i brudu, oraz do umiejętnego

odświeżenia, tg. ponownego ożywienia .werniksu pierwotnego.    ,

Brak zrozumienia rzeczy wyrządza nieobliczalne nierai szkody nietylko w malarstwie i rzeźbie, lecz także w architekturze, zwłaszcza w budownictwie drewnianem. Przykładem drewniana bożnica w Chodorowie z wieku 17. przed jej restauracją), którą tak zrozumiano, że przedewszystkiem usunięto wszelkie niezwykle charakterystyczne przybudówki, niwecząc całą malowniczość, oryginalność i historyczną wartość sylwety. (Ryc. 8).

Jakże niezwyczajne, wrodzone poczucie form i proporcji oraz malowniczości architektonicznej, miał ów niewątpliwie wiejski cieśla, który nie licząc się z widoicznemi trudnościami konstruktywnemu, nadał był swemu, na kilku słupach opartemu dachowi ganku, tak szczerze proiste, a w każdej li-nji szlachetne kształty. Ciemne otwory piętrowo wzniesionej galerji dla kobiet, pulpitowe nad nią daszki, nizki okap i dobudowany mały damek dla szkolnika^ składały się na urozmaiconą całość, jakby uimyślinie dla malarza stworzoną, która barwniej i dosadhiej opowiadała dzieje bożnicy i getta małomiasteczkowego, niż najwymowniejsze słowa opisu. Przy odnawianiu synagogi należało tylko usunąć prowizorycznie ustawioną podłużną, deskami przykrytą szopę dla kobiet i zastąpić ją inną, trwalszą, lepiej całości odpowiadającą, np. ozdobioną t. zw. „przyłapem“, lub podcieniami.

Wielkie trudności sprawia zachowanie i restauracją, względnie obecnie zamierzona odbudowa nielicznych już kościołów, cerkwi i domów drewnianych. Wo-jna obecna pochłonęła bardzo wiele tych wprost bezcennych zabytkćtw. zwłaszcza w okolicach wzdłuż rzeki Dunajca, Sanu, Dniestru, Strypy i Seretu.

Niewiadomo czy istnieje jeszcze, lub do jakiego stopnia została zniszczona cerkiew na Wy-

gnance, tuż «bok Czortkowa, (Ryc. 9), którą komitet parafialny' chciał koniecznie zdemolować, lub znacznie powiększyć, więc przebudować i całą pokryć 'blachą cynkową. Jest to jedna z najbardziej interesujących, charakterystycznych budów kraju naszego. Cała wzniesiona z dużych, kładzionych na wieniec, belek i bierwion dębowych. Trójdziałowa i trójbaniasta, zrąb przykryty biegnącą wokoło strzeszmicą, ściany górne, okapy i dachy, niewyłą-czając trzech latarni!, pokryte gontami. Babiniec (kruchta) w formie kwadratu, nawa (część środkowa) o niezwykle rządkiem założeniu ośmiobocz-nem, presbyterjiuim o sz-eścioboeznem.

Rzadko spotykaną oryginalnością są tu zbyt wydłużone kształty bań (kopuli) bocznych, oraz połączenie ich jednolitym, siodłowym dachem, z wyższą częścią środkową, przykrytą płaską, zgrabną kopułą ośmioboczną. Jest ito więc zespolenie form gotyckich podpatrzonych niewątpliwie na jakimś murowanym', lub drewnianym kościele polskim, ze znamionami budownictwa barokowego-. Zdumiewa nas zarówno bystrość obserwacji wiejskiego cie-śli-artysty, jak niemniej łatwość przezwyciężania wszelkich trudności konstruktywnych. Zwłaszcza, jeśli zważymy, że każdy dawny cieśla wiejski budował swe świątynie najczęściej bez żadnego dokładniejszego- planu rysowniczego. Wygląd i proporcje szczegółów, oraz obraz całości miał tylko w myśli. Układał i wiązał belki tak sarno z pamięci, jak bez żadnego wzoru dobiera kolory i tworzy pyszne -ornamenty haftująca kobieta wiefcka. Więc jasnem jest, że nie da się tu nic zmienić. Każde naruszenie całości¹, jest utratą oryginalności! i pozbawieniem stylowej* oraz historycznej v/artości zabytku.

Niepodobna nie wspomnieć tu jednej najcenniejszych, najpiękniejszych pereł naszego powie-ściopisarstwa na tle życia ludu, jaką jest nieduże dziełko nieodżałowanej pamięci Władysława Ło-

zińskiego, p. t.: ,,Madonna Busowiska“ ³). Autor przytacza tam rozmowę z cieślą wiejskim na temat budowy cerkwi drewnianych. (Str. 29) „Bywało— pisze — ludzie przyjdą do Kjłymaszki (tak się ów cieśla nazywał), aby im cerkiew postawił, to Kły-maszko albo chce, albo mie chce; a jak chce, to idzie do „sadoczka“, bo ma sadek wiśniowy koło chaty, i tam się kładzie wznak na murawie, i ręce założy na krzyż, i tak leży i w sine niebo patrzy, a kiedy tak patrzy, to jemu przed oczyma cerkiew rośnie i rośnie, tram na tramiei, belek; na beiku, wieżyca na wieżycy, szczyt na szczycie, aż po sam „ehrest“ >— i tak poleży jiaiką godzinkę, i już ją ma, i powiada ludziom, że cerkiew: jest. A potem bierze lubrykę i pisze kreskę na kresce, i tak popisze chwilę, i ot cała cerkiew napisana. Tylko to' bieda jest z Kłymaszką, że jego budowa jest bardzo „po-żarliwa“, a to jest, że dużo materiału żre, że ani nastarczyć, a zawsze muisii być co najprzedniejszy. Bo Kłymaszko już taki, że ma bardzo' wielkie oko, a jak widzi jaki odwieczny las duży, to mówi: ładny las, jakby cerkiew z niego!“

Analogiczną odpowiedź otrzymałem był przed paru laty od starego budowniczego gô'rala w Ła-wocznem. Zapytany dlaczego tafcie, a nie inne nadaje kształty swoim cerkwiom, odrzekł poważnie, a dobrodusznie: „Takie są wokoło rosnące nasze jodły. U dołui, tuż nad ziemią, gałęzie długie, szeroko rozstawione, czem raz wyżej cieńsze i krótsze, u szczytu¹ tylko jedna, jak krzyż Ma cerkwi, ku niebu spoglądająca. Takie są i nasze góry; skała: piętrzy się nad skałą, góra wznosi się nad górą, szczyt prześciga szczyt. Takie też być muszą nasze cerkwie. Jeden: dach wznosi się nad drugim, dolne większe, potem czem raz mniejsze. Jest ich trzy. cztery, pięć, siedm, dziewięć, j;ak można najwyżej, wiele

ludzie zwiozą mater jaiłu i jak wielką chcą mieć cerkiew.“

Najtrafniejsze to istotnie porównanie i opis o-wyich wielokrotnie spiętrzonych dachów i daszków brogowych u licznych cerkwi drewnianych, rozsianych w okolicy Sambora i Stryja po wzgórzach podkarpackich i karpackich wiosek na góralskiej ziemi tzw. Bojków. Jedną z takich, dekoratywnie ujętą, widzimy na okładce trzeciego wydania (Lwów 1911) wspomnianej książki Łozińskiego. W typce ogólnej różnią się one od cerkwi huculskich i chociaż wszystkie są do siebie podobne, jednakże każda jest inna. Jak trudno znaleźć, choćby w tej samej wiosce, dwa zupełnie identyczne hafty, czy dwie wyszywki, tak też niepodobna spotkać dwóch takich samych cerkwi czy kościołów drewnianych. Ten sam góral zapytany dalej, czy wiele już w swern życiu wybudował cerkwi i czy wszystkie są takie same, odpowiedział krótko: „Budowałem ich dość wiele, ale chociaż ludzie nieraz chcieli, żeby postawić im taką samą cerkiew, jaką widzieli w innej wsi, zrobić tego nie mogłem, bo gdy się zacznie stawiać, to zawsze coś się człowiekowi zachciewa, żeby¹ zrobić jeszcze lepiej. Goś musi dodać i coś ująć. Co mu się pierwiej wydawało najładniejsze, to później zaczyna się u-przykrzać i niepodobać“.

Słowa powyższe przytoczyłem, by wykazać, jak twórcze są dzieła sztuki ludowej, jak wiele wysiłku myślowego tkwi w każdym najdrobniejszym szczególe wiejskiego zdobnictwa drzewnego. Owa nitiy przygodna różnorodność, malowniczość i zadziwiająca proporcjonalność takich budowli, jaką też podziwiać możemy na dzwonnicy cerkwi wy-gnańskiej, to cała skala rozważań i wahań, z góry powziętych, ściśle obmyślanych zamiarów, upodobań i rozczarowań. Słowem najszczerszy, a wysoce szlachetny wysiłek twórczy, w zasadzie nie inny i nie gorszy od pracy twórczej każdego wysz-koilonego intelektu artystycznego. W tern dowód, jak niezmiernie ważną jest rzeczą przy konserwacji takich nawskróś oryginalnych zabytków zachowanie każdego, pozornie błahego i drobnego szczegółu, który przemyśleniem i wolą jest twórcy wiejskiego, nieposługującego się żadnymi gotowymi wzorami, ani też planami szczegółowymi.

Trzy główne przyczyny składają się zwykle na bezwzględną zagładę dawnych świątyń drewnianych. Mała pojemność, nietrwałość materiału i brak innego odpowiedniego miejsca na wzniesienie nowego, obszerniejszego, zwyczajnie murowanego a bezsylowego domu bożego. Z biegiem lat urasta liczba parafjan w trójmasób i powstaje konieczność znacznego rozszerzenia małego kościółka czy cerkiewki starej, hub też wzniesienia budowy nowej. Rozszerzenie bez zmiany zasadniczych form i całej sylwety, więc bez pozbawienia 'największej wartości zabytku nie da się pomyśleć. Trzeba tedy koniecznie, o ile chodzi o typ rzadszy, cenniejszy, pozostawić go nietkniętym, a budynek nowy wznieść na łonem miejscu, jakie przy dobrych chęciach zawsze się we wsi znajdzie, chociaż może mniej odpowiednie. Cieśle dawni odznaczali się bowiem i pod tym względem wielkim¹ talentem. Świątynie swoje stawiali zawsze na miejscach najpiękniej położonych. Ale i tak pomyślne rozwiązanie kwestji, zabytku całkowicie nie chroni. Gmina mając kościół nowy, nietylko nie chce przyczynić się żadną kwotą do utrzymania swej pamiątki dawnej, lecz niejednokrotnie domaga się jeszcze od kraju lub paiv stwa nieuzasadnionego zwrotu kosztów za nieużyt-kowanie materjału z kościoła starego. Stosunki te powinny być po wojnie stanowczo uregulowane.

Nieogniotrwałość i stosunkowo szybkie niszczenie dachów gontowych, jakie jedynie nadają się do surowych, itzn. nietynkowanych budowli drzew-

Siych staje się częstym powodem do ich skrajnego oszpecania. Nie pomaga nawet wynalezienie specjalnie przyrządzonego, prze ciwp ożarnego płynu terowego, w którym gonty wymoczone, lub kilkakrotnie nim powleczone, nabierają dziesięciokrotnej odporności, zarówno przeciw ogniowi, jakoteż przeciw wpływom atmosferycznym. Ludność wiejska utraciła niemal zupełnie zamiłowanie do tego rodzimego, praktycznego i pięknego materiału dachowego, a zaczyna przy wyk a ć do blachy, pstrych dachówek i eternitu, niwecząc w ten sposób uietyJko wartość zabytków drewnianych, lecz zmieniając też oryginalny nastrój i wygląd poważnego krajobrazu wsi naszych. Upodobniają się one czem raz bardziej do internacjonalnych, bezstyllo-wyich osad fabrycznych. Poczucie swojskości i stylo woś ci zatraca się do tego stopnia, że obecnie pokrywa się cynkową blachą, lub bladoszarym eternitem nietylko dachy lecz także wszystkie ściany świątyń drewnianych. Objekt taki widziany z bliż-ka razi oko ostrością linji, oglądany zaś z dala niknie na szarem tle pochmurnego nieba, lub rozpływa się zupełnie w blasku promieni słonecznych. Niemiłe to wrażenie można Obserwować nawet na fotografii np. cerkwi w Podiliskach (pow. lwowski: Janusz: „Cerkwie“). Kontury występują zbyt ostro, natomiast płaszczyzny ścian i dachów zlewają się z tłem nieba. Gdyby nie pomocny retusz fotografa, granice kopuł byłyby wcale niewidoczne. Malownicze piękno sylwety cerkwi, oraz charakterystyczne znamię wsi zostały zniweczone.

Podobnie kościół w Rosembarku p. Gorlicki (zdjęcie podczas wycieczki prof. Szyszko-Bohusza z uczniami). (Ryc. 10).

Wysoko spiętrzona wieża mogłaby być wcale interesująca i oryginalna, gdyby była w całości pokryta gontami. Obecnie zaś obita blachą, straciła zupełnie na wartości. Ostrość konturów podkreśli zbyt wyraziście przesadną syme-tiryczność, co nie w każdym utworze architektonicznym może być momentem decydującym i pożądanym. Pierwotne, wycięte w ząbki gonty łagodziły cienie, zlewały linie i zacierały wrażenie ułożonego stosu skrzynek, czy pudełek, który mimo statyczne ugrupowanie, jaik się zdaje, lada podmuch wiatru zwalić może.

Przekonywamy się tedy, jaik niezmiernie ważną jest rzeczą dobór odpowiedniego materjału.

(pow.

Porównanie oryginalnej, jednokopułowej, malowniczej cerkwi drewnianej w Uluiczu' Brzozów) z 17-/18. wieku przed restauracją (Ryc. 11) i po odnowieniu, t. zn. po obiciu całej części górnej cynikoiwą blachą (Ryc. 12) wykazuje dobitnie, jak bardzo materiał ten jest nieodpowiedni i jak zmienia poszczególne formy, oraz cały wygląd zabytku. Linia okapów wszystkich dachów stała się rażąco ostra; pod okapami daszków górnych i kopuły uwydatniły się w niewłaściwy sposób linie i formy sztywnych gzymsów. Gdzie były miękkie, łagodne przejścia płasko-łukowe widzimy teraz kanty ostre budownictwu drzewnemu zupełnie obce. Charakterystyczne znamiona budynku zostały zniweczone. Takie niszczenie i oszpecanie świątyń drewnianych powinno być jak najrychlej ustawowo zakazane.

Fabryki czeskie i niemieckie wyrabiają już płytki eternitowe, oraz dachówki w formie i barwie zbliżonej do gont. Materjał ten jest wprawdzie odpowiedniejszy, niż arkuszowa blacha cynkowa, jednakże jest to tylko konieczność, która, jedynie nadających się gont, ani pod względem estetycznej wartości, ani nawet co do praktyczności zastąpić nie może. Doświadczenie wykazało, źle zarówno wszielikie wyroby dachówkowe, wzgl. eternitowe, jakoteż blacha, zwłaszcza żelazna, pocynkowana, nie znoszą ostrych zmian naszego klimatu. Dachy i obicia takie na wolno stojących budynkach wiejskich wymagają naprawy niemal po każdej zimie. Natomiast gonty sporządzanie z doborowego materiału—o co dziś co prawda bardzo trudno—i powleczone przeciwpożarnym płynem, wytrzymują długie lata bez żadnej naprawy. Powlekanie preparatem terowym co¹ kilka lat zabezpiecza dach gontowy, bez większych napraw, na 40- do 50-letni o-kres czasu. Należy przytem uwzględnić, że naprawa dachu' gontowego jeist Ibletz porównania łatwiejsza, niż dachówkowego lub blaszanego.

Zresztą cała sztuka ludowa ma to do siebie, że nie znosi zbytniej symetryczności i wyrazistości. Gdybyśmy wszystkie kościoły, cerkwie, bożnice i chaty drewniane pokryli bla-chą lub obili deskami i listwami, Wyrównali i wygładzili do linji pionu, cyrkla i wagi wodnej, oraz pomalowali iar-bą olejną, jak to niestety przy ich odnawianiu często czynią budowniczowie miejscy, pozbawilibyśmy je całego wdzięku i oryginalności. Uczynilibyśmy to samo, jak gdybyśmy chcieli według linji i cyrkla haftować nejdelikatniejszym jedwabiem grube płótna, kożuchy i sieraki wieśniacze, lub gdybyśmy według prawideł geometrii, czy według ścisłości botanicznej poprawiali geometryczne i roślinne ornamenty haftów i malowideł ludowych, co się niestety dzieje, w t. zw. zawodowych wiejskich i małomiasteczkowych szkołach hafciarskich. Dlatego też najlepiej jest, jeżeli restaurację zabytków drewnianych przeprowadza wprawny cieśla wiejski sam. Doświadczona, umiejętna ręka architekta powinna, o ile jest to konieczne, być mu tylko pomocną. Więc regulować i kontrolować statykę, usuwać trudności konstruktywne, oraz przeciwdziałać wszelkiej niezaradności. Urodzonych budowniczych wiejskich dziś już prawie niema. Pokolenie dawne niemal całkowicie wymarto, młodzi zaś pod wpływem miasta i napływowych elementów obcych zatracili poczucie piękna rodzimego. Należałoby więc koniecznie potworzyć specjalne, praktyczne szkoły cieślów wiejskich, gdzieby jednak niczego nie nauczano, a tylko zachęcano do twórczości własnej i bardzo dyskretnie a umiejętnie bez pomocy całego, ciężkiego aparatu szkolnego, poddawano a raczej tylko podszeptywano dobre myśli i rady. Teraz już powinnoby się wychować i przygotować pewien zastęp takich w duchu dawnym tworzących, a nie koncesjonowanych, tzn. w mieście wyuczonych majstrów ciesielskich, którzybly mogli po nastaniu stosunków normalnych wziąć się raźno, a rozumnie do odbudowy zniszczonych .zabytków i do odtworzenia charakterystycznych znamion Zbyt drogo i krwawo okupionego kraju naszego.

Jeż di pozostawimy to tzw. budowniczym i wiejskim cieślom „koncesjonowanym“, więc rzemieślnikom zawodowym, to możemy być piewni, że większość pozostałych po wojnie budowli, względnie dokonanych restauracji nie będzie się znacznie różniła od takiego wprost niepojętego braku najprymitywniejszego poczucia wszelkiego piękna i! smaku, jakiem jest np. odnowienie kościoła św. Anny w Nowym Targu (Muczkowski: „Ochrona“ str. 168). (Ryc. 13).

Tej tylko możemy się spodziewać różnicy, że jak w tym wypadku, zamiast wypisania na dachu nazwy kościoła, oraz „roku pańskiego 1903“, będziemy widzieli na licznych dachach ułożone z barwnych czerepów pamiętne daty lat 1914, 1915 i 1916.

Ażeby zapobiec takiemu oszpeceniu kraju należałoby wprost zabronić budowania teraz, lub bezpośrednio po wojnie tzn. dorywczo i wśród najniekorzystniejszych warunków, wszelkich świątyń i domów stałych. Niestety słyszy się i czyta się dość często w dziennikach, że niektóre wioski i miasteczka zostały już przy pomocy budowniczych i inżynierów powiatowych, lub drogowych w znacznej części stale odbudowane. Łatwo sobiie wyobrazić, że niema tam zapewne ani śladu charakterystycznych znamion kraju naszego. O ile zaś pozwolił dziś na to dobór odpowiedniego materiału może nawet wykonano wszystko porządnie i solidnie, ab niew ątpliwie bez uwzględnienia rodzimych odrębności stylowych.

Całe budownictwo powinnoby się na razie o-graniczyć do niezbędnych prowizoriów, zwłaszcza tam, gdzie później mają stanąć budynki trwalsze, lub monumentalne

Niepowetowaną szkodą jest zniszczenie jednego z najbardziej charakterystycznych, najcenniejszych, drewnianych kościołów naszych, jakim był wielokrotnie przez artystów (Mehoffer, Augustynowicz) szkicowany i malowany kościół w Sękowej w pow. gorlickim (Mitteilungen der k. k. Zen-tral-Kommfeion für Denkmalpflege str. 176). (Ryc. 14). U dołu otaczały całą świątynię malownicze', niz-kie podcienia, nad niemi staropolskim zwyczajem strome, wysokie, kontrastowo działającle dachy gontowe.

Sygnaturka i wieża dzwonnicza o skromnych formach ren en anso wio -barok. Całość niezwykle poważna i monumentalna. Tylko latarnia na wieży była zbyt wydłużona i nieestetyczna (Mitteilungen, str. 177.) Dopatrywanie się tu form jakiegoś „na-pół „otwartego parasola“ nie ma zgoła żadnego u-zasadnienia. Gdyby zaś cel ten był przez cieślę faktycznie zamierzony, koncepcja byłaby tern bardziej nieestetyczna i zbyt naiwna. Rozebranie podcieni, ścian i dachów na materjał do szańców byłoby tu jeszcze usprawiedliwione koniecznością wojenną, ale niesłychaner barbarzyństwem azjatyckiej dziczy jest rozmyślne, mściwe zdemolowanie i zniszczenie całego, nadzwyczajnie cennego, stylowego wnętrza kościoła. Bogato rzeźbione, rene-sansowo-barokowę ołtarze i takąż kazalnicę (Mitteilungen, str. 175.) zwalono na ziemię i połamano

w drobne kawałki. Zabytek należy uważać za nieistniejący i należący już tylko do przeszłości.

Z przytoczonych poprzednio względów nie należałoby odbudowywać go w tej samej formie, ani też naśladować dawnych wzorów ołtarzy, jakoteż całego wnętrza. Akwarela Augustynowicza oraz obraz Mehoffera będą świadczyć nam i pokoleniom przyszłym, jak znakomicie łączył się budynek z terenem, jak odrębną przedstawiał typikę, choćby w zestawieniu z odmiennemi cerkwiami ruskiemi, i wiele miał efektów malarskich. Najwierniejsza kopia nie zdoła nam ożywić zawartego w inim tchnienia dawnych wiekóiw, które duszą było jego realnego bytu. Tylko rzecz twórczo-nowa chociażby w ogólnych formach zbliżona do sylwety pierwotnej, lecz odpowiadająca dzisiejszym upodobaniom i dążeniom artystycznym, może godnie zająć miejsce starej świątyni w Sękowej.

To samo odnosi się do wszystkich innych zupełnie zniszczonych domów bożych, pałaców i dworków naszych, np. w Felsztynie, w Laszkach murowanych, dworek w Qr odo wicach itd. Także części i szczegółów brakujących, np. dachów, kopuł, wież, gzymsów, rzeźb itp. stanowczo nie należy dorabiać i uzupełniać ściśle według zachowanych wzorów dawnych.

W tym duchu wypowiedzieli się jednogłośnie wszyscy konserwatorowie, artyści i historycy sztuki Francji, co do zamierzonej odbudowy częściowo lub całkowicie zdemolowanych kościołów i ratuszów gotyckich w Arras, Reims, Louvain, Sois-sons, Dixmuiden, Roye, Abilain-iSŁ-Nazaire, Senlis, Ypern itd. ⁴)

Trafne a znamienne są słowa słynnego rzeźbiarza Rodina, wypowiedziane w sprawie ewent. odbudowy katedry w Reims. „Głupstwo i nieświadomość, napisał on, są tak wielkie, iż ludzie wierzą, że uszkodzoną katedrę można odnowić i odrestaurować. Gdyby to było możliwem, nie byłoby powodu, ażeby uszkodzeniem katedry tak się denerwować. Niestety smutno jednak, że pieniędzmi, które się ma do rozporządzenia, żadnego kościoła odbdować nie można, gdy się nie wie dokładnie, jak to uczynić należy“. Mimowoli przychodzi tu na myśl okrągła suma 10 miljonów lir, jaką wydano na takie „głupstwo i nieświadomość“, jak trafnie i dosadnie zauważa Rodin, na zupełnie wierną odbudowę znanej wieży św. Marka w Wenecji.

Krótko i węzłowato napisał w tej sprawie Jean Ryn er: „Odnowić katedrę w Reims? — pyta;. — Czemużby nie? Może by także można dorobić ramiona Wenerze Milońskiej?“

Wreszcie znany malarz francuski i prezydent francuskiego Tow. sztuk pięknych Roli, zaprotestował w imieniu sztuki przeciw restauracji katedry i radzi pozostawić ją w takim stanie, w jakim się obecnie znajduje. „Piękno jej zupełnie na tern nie straci“.

Odmiennie! przedstawia się sprawa odrestaurowania tylko częściowo zniszczonego kościoła np. w Sieniawie (Mitteilungen N. 10/11 str. 219). Tu spalono dach i podziurawiono ściany, oraz sklepienia mniejszego kalibru pociskami działowymi. Bez uszczerbku zasad: konserwatorskich można wszystkie mury doprowadzić do stanu pierwotnego. Jednakże form dachu, wieży i sygnaturki stanowczo nie należy imitować według ewentualnie zachowanej fotografii. Części) te, jak to zawsze czynili mistrzowie dawni! — co: wykazałem na przykładach — należy odbudować choćby w kształtach całkiem innych, ale dobrze złączonych z całością zabytku, oraz! odpowiadających dzisiejszym wymaganiom estetycznym i kierunkom architektonicznym.

Podobnie należy postąpić z nowemi urządzaniem wnętrz świątyń. Wszystkie nowe ołtarze, kazalnice, ławki, stalle, organy i t. p. powinny się odznaczać znamionami sztuki dzisiejszej i być na-

cechowanie motywami swojskimi. Dobrym przy-kła,dem^ takiego' jedynie racjonalnego postępowania może być i! nasz własny gród. Kiedy w r. 1527 spłonął niemal doszczętnie cały Lwów gotycki, nikomu nie przyszło wówczas na myśl bezwzględnie podrabiać i naśladować zamarłe formy gotyckie. Wszędzie i ;nad wiszystkiem zapanował natychmiast wszechwładnie wówczas obowiązujący styl renesansu, względnie nieco później baroku. Natomiast dziś ciągle jeszcze pokutuje fałszeirski duch klasycyzmu, lubujący się w nietwórczej imitacji stylów historycznych.

Trudno pojąć i zrozumieć, jak można dziś tolerować wszelkie pseudo-gotyckie, pseudo-renesanso-we, pseudo-barokowe i nawet pseudo-bizantyńskie wyroby fabryczne, skoro man y tylu znakomitych artystów własnych i tak świetnie rozwijający się wydział architektury na politechnice naszej, a przy tern taik niewyczerpane bogactwo^ sztuki ludowej. Zaznaczam jednak, że bezwzględne stosowanie wiernie kopiowanych wzorów ludowych, nie jest pożądane. Trzeba umieć ująć je w estetyczną całość, wzjgl. artystycznie przekomponować bez zatracenia cech i poczucia zdobnictwa ludowego. Dobrze zestawione przykłady ujemne znajdujemy w bardzo dziś pożytecznej książce długoletniego konserwatora p. Józefa Muczkowskiego p. t. „Ochrona zabytków“ (Kraków 1914). Całe dzieło zajmuje się niemal wyłącznie stroną ściśle praktyczną konserwowania wszelkich zabytków. W pewnych wypadkach mogłoby to być niepożądaną podnietą i zachętą do rozmaitego' odnawiania przez czynniki niepowołane. Jednakże autor podając sposoby, napomina słusznie przy każdej rzeczy, by niczego nie przedsiębrano i samowolnie mc restaurowano¹, bez poprzedniej porady konserwatora, lub znawców w konserwowaniu zabytków gruntownie wyćwiczonych.

Jak odrażający jest np. reprodukowany tam fabrycznego wyrobu, otftarz barokowy (str. 96). Ani śladu w nim jakiejś myśli wyższej i choćby odrobiny oryginalności twórczej. Stos i zlepek najrozmaitszych wzorków barokowych, a mc więcej. Proporcje całości niemożliwe. Jeżeli zaś chodzi o stio-nę czysto finansową, to z pewnością kosztował on więcej, niż choćby skromne, a estetycznie wartościowe dzieło', skomponowane przez któregokolwiek z twórczych architektów, czy artystów naszych.

Organy w koiściele w Bąbibicach („Ochrona“ str. 150.) nazwane przez fabrykanta w stylu „bizantyńskim“ przypominają nieco ten styli chyba zbliżonym do ikonostasów, układem konstruktywnym. Poza tern jest to również bezmyślny, szablonowy zlepek szczegółów późnoromańskich, renesansowych i barokowych.

Pod pewnymi względami nie inaczej i nie lepiej dzieje się w Warszawie. Świadczą o tern nowe organy w stylu rzekomo „romańskim“ w jednym z kościołów tamtejszych. (Muczkowski: „Ochrona zabytków“.) Mieszaninę wiernie skopiowany ch wzorków i szczegółów, romańskich, gotyckich i renesansowych nazwano tym razem „stylem romańskim“, jakkolwiek niema tu mowy o charakterze, lub choćby nawet o czystości stylu historycznego. Jest to gładko wykonany mebel czysto irzemiEŚlniczy.

Zwolna i trudno, jak wszelka nowość, przebijają się już przez wszechwładztwo szablonu fabrycznego i trywialności rzemieślniczej pierwsze przebłyski poczynań szczerze i rzetelnie twórczych. Obserwowaliśmy je niedługo przed wojną na wystawie w parku Jor dana, oraz później na wystawie kościelnej w Krakowie. Było tam wiele rzeczy bardzo dobrych, przez to właśnie, że były one nacechowane pełnemi talentu dążnościami do zerwania z wszelkiem kopiowaniem wzorów historycznych. Wystawy takie powinny być urządzane po uspokojeniu się burzy światowej, jak najczęściej we wszystkich miastach prowincjonalnych.

Tą samą nawskroś artystyczną aspiracją odznacza się polichromia kościoła w Małkini pow. warszawski, prof. Edwarda Trojanowskiego. (Mocz kowski: „Ochrona“ str. 116.) Ołtarz, poistać Chrystusa, stylizowane w sposób wybitnie archaiczny*, chmurki poza Nim, znakomite postacie aniołów., zgrabny, drobny ornament na żebrach sklepienia, wszystko to są motywa, archaizujące, a jednak zupełnie nowe, pełne głębokiej inwencji artystycznej. T. zw. „secesyjny“ ornament poniżej stóp aniołów odpowiad iłby lepiej całości, gdyby był skomponowany na motyw ich swojskich. Za dłuży w liniach ornament dolnego fryzu roślinnego może trochę za wyraziście przypomina dawne miniatury i obramienia gobelinów z 18. stulecia, mimo to nie jest imitacją, lecz rze .zą estetycznie przetworzoną. Całość olśniona wizją natchnienia.

wo

Podobnie przedstawia się policbromja prof. Jana Bukowskiego w kościele drewnianym w Skrzyszowie pod Tarnowem. (..Ochrona“ str. 114). W partjach dolnych przeważają motywa, powtarzam, motywa, nie kopiowane wzorki, zaczerpnięte z dawnych tkanin i ściennych ozdób kościelnych, w górnych zaś cechy zdobnictwu ludowego. Oryginalność i świeżość tej ornamentyki nietylko nie obniża wartości zabytkowej całego wnętrza dawnego kościoła, lecz przez sam kontrast do stylo-innych ławek, do chóru, kazalnicy, obrazów i ołtarzy, znacznie a efektownie ją podwyższa. W tym duchu tworzą swe ornamenty Mehoffer, Dębicki, Maszkowski, Uziembło, Frycz i inni. Wystarczy też przerzucić wysokim artyzmem nacechowane karty obu „Roczników architektonicznych“, zawierających prace uczniów prof. Szysz-ko-Bohusza w szkole politechnicznej lwowskiej, by przekonać się, że nowy kierunek twórczy prze-

Także projekty kościołów wiejskich np. Ki-nowskiego (tabl. V.), Kuczyńskiego, Tomorowicza (tabl. XII.) i innych odznaczają się świeżością i nowością artystycznie przetworzonych i przekompo-nowanych form dawnych.

nika wszelkie usiłowania i zamiary młodych adeptów szczytnej sztuki architektonicznej.

Architekt dzisiejszy zaczyna, jak to czynili genialni mistrzowie odrodzenia włoskiego, zespalać w swych utworach walory i efekty malarstwa, rzeźby i konstrukcji statycznej w jednią) silnie zwartą całość artystyczną. Takim jest niezwykle szlachetny w liniach i płaszczyznach projekt monumentalnego gmachu na zgromadzenia ludowe Wacława Nowakowskiego (Rocznik 1912/13 tab. II.), dalej Wiktora Muszyńskiego, Blady, Tomorowicza i innych.

To samo odnosi się do projektu ratusza w Drohobyczu Stanisława Filipkiewicza (Rocznik 1913/14 tab. XVII.), gdzie główną zaletą jest dekoratywna skromność i powaga, aczkolwiek ornament rokokowy nie łączy się dobrze z masywną całością. Działanie mas, należyte, a proste rozmieszczenie okien, niezwykły spokój i harmonia Łiinji płaszczyzn, dobre proporcje wieży, prócz oryginalnego, ale niezbyt estetycznego hełmu, wywołują wrażenie monumentalności. Takż¹ atyka, wzgl. nasada, czy terasa fasadowa, jest nieco za ciężka i z całością nie najudatniej związana.

Podobnie przedstawia się też projekt tego sa* mego ratusza, Mieczysława Rzepeckiego (Rocznik 1913/14 tabl. XXXI.). Uwydatniają się iu może również nieco za ciężko i za wyraziście formy t. zw. polskich atyk renesansowych. Jednakże są one zupełnie oryginalnie pojęte i umiejętnie przekompo-

nowane.

Wnętrze tegoż ratusza (Rocznik 1913/14, tabl. XXXII.) może posłużyć za przykład, jak można o-perować dawnemi formami tektonicznemi i jak do-

brze można łączyć zasady i szczegóły, zarówno konstruktywne, jakoteż dekoratywne, rozmaitych epok bez uciekania się do wiernej a bezmyślnej imitacji i kompilacji gotowych wzorów stylowych. Archaizujące, gwiaździste, a nizkie sklepienie gotyckie wykazuje poniekąd nowe ujęcie i zestawienie elementów komstraktywnych.

Szczegół polichromii Henryka Łagowskiego (Rocznik 1913/14, tabl. IX.) przypomina na pierwsze spojrzenie dawne malarstwo bizantyńskie. Pewne szczegóły, nip. biała stuła z czarnymi¹ krzyżami, są nawet wiernie powtórzone — przywodzą na myśl freski bukowińskie — a jednak każdy, choć trochę ze stylami obeznany, tak samo dziś, jakoteż po wiekach, nile będzie miait najmniejszej wątpliwości co do czasu powstania tego znakomitego ornamentu. Całość jest pod względem kompozycji i niezwykle subtelnego doboru barw na-wsfcróś nowa, wysoce artystyczna i oryginalna. Jedyną, zresztą mniej ważną i drobną wadą, jest za mało stylizujące, a zbyt realistyczne traktowanie głowy i twarzy.

Niema więc rzeczy w obu Rocznikach, któraby nie wykazywała stron jak najbardziej dodatnich, a zarazem nie świadczyła jak najchlubniej o należy-tem zrozumieniu zasad, zarówno twórczości artystycznej, jakoteż racjonalnych norm konserwatorskich. Wielką przysługę wyświadczą też odbudowie kraju wychodzące obecnie publikacje fachowe, jak 6 zeszytów wydawnictwa krakowskiego pt. : „Odbudowa polskiej wsi. Projekty chat i zagród włościańskich, opracowane przez grono architektów polskich“. (Krakowi 1915.) Jest to zbiór rysun-kiólw niedośc tanich domków murowanych i drewnianych o pewnych motywach i znamionach swojskich. Mieszkania, stajnie i chlewy umieszczono tu niestety, przedwiecznym zwyczajem przeważnie pod wspólnymi dachem. Stąd wygoda, zaoszczędzenie materjału i ziemi, ale brak hygjeny i

estetyki. Przy wszelkiem zachoiwandu rodzimych odrębności są pewne reformy i ulepszenia w duchu nowoczesnym niezbędne i konieczne.

Podobna publikacja warszawska; pt.: „Odbudowa wsi polskiej“, „projekty zagród włościańskich, wyróżnione na konkursie ogłoszonym przez G. K. O. (Gentraïny Komitet Obywatelski) za pośrednictwem koiła architektów w Warszawie“. (Warszawa 1915.) usiłuje w godny uznania, racjonalny sposób w niczem nie zmieniać swoistych cech budownictwa ludowego. Wymagania hygieny zostały jednak w całej pełni uwzględnione, zgodnie z żądaniami ludu ziem Królestwa. Broszura Bolesława Chomicza: „Odbudowa wisi polskiej“ (Warszawa 1916) str. 45—6 przytacza opiinję pod tym względem Jana Kosiora, gospodarza z Lubartowskiego. Książka omawia też kwest ję odpowiedniego stosowania rozmaitych materiałów budowlanych¹. Co do dachów przeważają zdania za zachowaniem „uogniotrwalonej“ strzechy słomianej. Słomę u-t rwał a się samą gliną, lub też dodaje się gipsu, cementu i wody amoniakalnej lulb słonej. Broszura składająca się z luźnych artykułów podaje wiele cennych rad, wskazówek: i obliczeń.

Architekci warszawscy wykonali swoje projekty tak właśnie, jak poprzednio' nadmieniłem, t. zn. zachowali najstaranniej wszelkie charakterystyczne znamiona i nierówności samorzutnej, surowej roboty domorosłego' cieśli i budowniczego wiejskiego. Niczem więc nie naruszono wyglądu i wdżięku oryginalnej, a dobrze obmyślanej pracy odręcznej. Nigdzie nie spostrzegamy owej tak rażącej, a sztuce ludiowej zupełnie obcej linji, ostrej, ściśle wymierzonej i wycyrklowanej. Pewne krzywizny i nierówności zachowano nietylko przy budynkach drewnianych, lecz także przy murowanych z cegły. Przytem nie znajdujemy ani jednego projektu, gdzieby umieszczono pod wspólnym dachem, chlewy, stajnie i kurniki, a- tuż obok domu gnojówki.

Słusznie też zaznacza Centn Komitet Obywatelski, „że miał na celu ułatwić pracę twórczą przy odbudowie wsi, dać do ręki majstrowi wioskowemu nie wzory, których ślepo trzymać się powinien, lecz raczej przykłady dobrych, starannie obmyślonych rozwiązań.“ Zastęp zaś „artystów wykazał, jak łatwo i wdzięcznie da się to wszystko, co stanowi istotę polskości w budownictwie ludowcm i jego odcieniach dzielnicowych, przystosować do wymagań nowego' a pożytecznego dla wsi materjału, jakim jest cegła¹ palona“, bo „zaniedbanie tradycji pociąga za sobą nieuchronnie wynarodowienie i upadek“.

O ile chodzi o zachowanie charakteru wsi polskiej, więc o podtrzymanie oryginalnego, a niezwykle pięknego budownictwa ozdcbniejszych, drewnianych domów wieśniaczych, szczere uznanie należy się skromnemu wydawnictwu prof. dr. Jana Sas Zubrzyckiego, p. t.: „Cieśla Polski“, „Wzory i przykłady polskiego budownictwa drewnianego dla odbudowy kraju“ Zeszyt I.—III. (Kraków 1915—1916), całość obejmie 5 zeszytów, tudzież cennej publikacji p. t.: „Budownictwo drewniane“ (Kraków 1916) Zeszyt I.).

Materjał — własnoręczne rysunki autora — jest przedstawiony tak jasno i przejrzyście, że każdy choć trochę z ciesielką ob znaj om i ony wieśniak może sobie sam¹ zbudować piękny, stylowy damek. W publikacji drugiej podaje autor nie wy-cyrklowane wzory tektoniczne, lecz zdjęcia z natury, zachowując jeszcze zrozumialsze i przystępniejsze dla wieśniaka formy oryginalnej roboty cieśli wiejskiego, jak to uczynili w wymienionych projektach architekci warszawscy.

Dawnym, praktycznym zwyczajem zwracano damki do ulicy bokiem węższym. Dlatego też ta część domu, jak widzimy na tabł. 3.1. .zesz. „Cieśli“ bywa budowana naj ozdobniej. U dołu ozdobne słupy podcieniowe, nad nimi lulki utworzone przez stosownie wykrojone „miecze“, związane z górną belką czyli „oczepem“ na tak zw. „ogon jaskółczy“, co jest właściwością ciesielstwa polskiego w odróżnieniu od mniej trwałych i praktycznych wiązań na ocios, lub na czopy. Powyżej „szczyt“ podzielony pionowemi i poziomemi belkami na pola kwadratowe, wypełnione pobieloną gliną. Pośrodku dwa mai© okienka izby górnej lub strychu. U góry charakterystyczne „śwarogi“, „szwarogi“, lub „szparogi“ (wyraz bardzo brzydki, pochodzący od niemieckiego: „Dachsparren“, względnie „Sparrenriegel“ — lepiej narożniki krokiewne, lub kalenicowe) między nimi pazdur, czub lub grzebień. Podział szczytu na kwadraty, wypełnione gliną, lub wyprawionemi cegłami nie jest, jak się zwykle sądzi, zwyczajem czysto i wyłącznie polskim. Taki sposób budowania znachodzimy niemal we wszystkich okolicach krajów’ zachodnich. Najczęściej zaś i bogaciej rozwinięty w zachodniej części Czech. Dach szczeropolski bywał zwykle ze względów klimatycznych znacznie wysoki, stroimy i z reguły czterospadowy, czyli -namiotowy z dużym, szeroko odstającym okapem belkowym, czyli „krajowym“ (kraj, brzeg), lub też krokwiowym.

Więcej i rdzenniej staropolskim zdaje się być zwyczaj zdobienia szczytów rozmaicie ułożone-mi deskami, ślep cmi arkadami, galeryjkami i wnękami, zwłaszcza wśród Kurpiów, w okolicy Łomży i na Kujawach. Także t. zw. „przyłan“, t. zn. umieszczone tuż przy ścianie ozdobnie wykrojone, lub gładkie słupy, są ozdobą ściśle konstruktywną, od wieków przez lud polski stosowaną, np. (zesz. II. tabl. 10). Autor nie wspomina, że umieszczone nad „przyłapem“ okapy, czyli „wierzchy“, oraz małe, płaskie lub półokrągłe daszki, t. zw. „przystrzesz-ki“, lub „ostrzeszki“, u góry pod pazdurami są specjalną właściwością ziemi spiskiej, t. zn. słowa-

Szczyt domku innego (tabl. 12. zesz. II.) ozdobiono ganeczkiem, co jest również charakterystyką i cechą domów spiskich. Tamtejsze ganki szczytowe bywają nieraz wązkie a podłużne, rozciągające się na całą szerokość okapu, czyli „wierzchu“. Natomiast znamienne dla naszych ganków są t. zw. „wiszary“, tj. utworzone w środku arkad ozdoby ze zwieszających się, odpowiednio wyciętych mieczów. Są to reminiscencje budów późnorenesanso-wych, wzgl. barokowych. We Lwowie mamy to samo wykonane z kamienia w oknie kaplicy Boimów. Ściana przedstawionego domku jest ozdobiona zwykłym pojedynczym przyłapem, nizko umieszczoną rozporą i mieczowaniem krzyżowem.

ckiej. Na domkach wiosek i miasteczek tamtejszych np. Lewocza, Igło (Iglów) (Ryc. 15, 16) i t. d. zastępują one kominy. Służą więc wyłącznie do odprowadzania dymu i nazywają się zwykle dymnikami, (u nas otwory i budki na dachach) lub nosami.

Koszarowe, bezstyilowe budynki po lewej stronie pr zedstawionej na ry cinie ulicy w Lew o czy dowodzą, że i na ziemi spiskiej zanika czerń raz bardziej oryginalne budownictwo rodzime.

Przyłap może się też składać ze słupów podwójnych, wzmocnionych u góry tzw. „rozporą“, tj. belką wsuniętą między łuki a „oczep“ (Zesz. II. tabl. 11.). Nic nie może sprawić estetyczniejszego wrażenia nad tak prostą, a ściśle tektonicznie pojętą ozdobę ścian budynku drewnianego', owymi, znakomitymi w proporcjach „przyłapami“ podwójnymi.

Już tych kilka przykładów świadczy wymownie, jak cenne jest wydawnictwo „Cieśli polskiego“ dla odbudowy wsi polskiej. Jest tedy rzeczą bardzo pożądaną, by dalsze zeszyty, obejmujące wszystkie typy stylowych domków wiejskich, zebrane z wszystkich okolic ziem polskich, ukazały się jak najrychlej i by znalazły się w ręku każdego cieśli i budowniczego wiejskiego.

Widok ul. Mickiewicza w Brzozowie (Ryle. 17.) (zdjęcie podczas wycieczki prof. Szyszko-Bohusza z uczniami jest pouczającym przykładem ujemnym, jak nie powinno się odbudowywać naszych wsi i miau teczek.

Wśród szeregu charakterystycznych, typowych domków z podcieniami wzniesiono dwie pseudorenesansowe kamienice czynszowe, jakby przygotowanie dla całego szeregu podobnych, szablonowych budów dalszych bez najmniejszego poczucia estetycznego i zrozumienia oryginalności swojskiej. W niedługim czasie znikną wszystkie malownicze domki zarówno w tej ulicy, jakoteż na rynku. Miasteczko utraci na zawsze Wdzięk odrębnego, rodzimego piękna, upowszechni się, zinter-nacjoiizuje i zmieni się w artystycznie bezwartościową, obojętną osadę ludzką; przestanie obudzać ciekawość i być atrakcją dla jakiegokolwiek przybysza obcego. Widzimy więc, jak niezmiernie ważną i wobec przyszłości odpowiedzialną jest rzeczą, by nietylko całą odbudową kraju, lecz wogóle wszelkiemi zmianami wyglądu naszych osad kierowały czynniki odpowiedzialne, sprawę naleiżiycie pojmujący. Mając wokoło tyle zachowanych, interesujących zabytków budownictwa naszego można było z łatwością dostosować się do wszelkich wymagań nowoczesnych, a jednak operować motywami i wzorami jakie znajdują się na miejscu.

Dobrze nadawałyby się tu domki piętrowe w rodzaju typu przedstawionego na tablicy 20, zeszytu III. „Cieśli polskiego“. Nie trudno byłoby też projektować podobne domy murowane z cegły, lub kamienia, wedle stosunków, jaki materjał byłby na miejscu tańszy i wygodniejszy. Ale wobec powszechnej ignorancji, oraz braku przygotowania i wykształcenia pod tym względem szerszych warstw społecznych nie pozostaje nic innego, jak możliwie najrychlejsze ujęcie całej sprawy w ścisłe przepisy prawne. Każda władza powiatowa powinnaby posiadać prawo egzekutywy i mieć stałych doradców konserwatorskich, względnie architektonicznych. Wsie i miasta powinnyby mieć jakiś odrębny kataster prawnej ochrony budownictwa miejscowego', tudzież zachowania wybitnych cech i charakterystycznych znamion rodzinnych. Wszelkie samowolne zmiany w takim katastrze byłyby tak samo surowo zabronione, jak niedozwolone jest każde przeinaczenie katastru ziemi bez wiedzy i zgody odnośnej władzy. Jeżeli chcemy zachować odrębność wiekowej kultury naszej, a nie utonąć w morzu międzynarodowej powszechności i dobrowolnie pozbawić się wyróżniającego nas wyrazu swoistego, musimy traktować sprawę serjo i energicznie. Polepszenie stosunków i racjonalne reform my w tej dziedzinie są nieodzowne i naglące.

Owe resztki typowych budowli drewnianych, jakie po obecnej zawierusze pozostaną, należałoby jako cenne, jedyne w swoim rodzaju relikwie wziąć pod prawną', a stałą opiekę kraju. W pierwszej bowiem linji kraj sarn powinien czuwać przez wydanie specjalnych ustaw ochronnych, nad zachowaniem oryginalnych znamion swoich. W tym celu należałoby też odpowiednio' zreformować, t. j. niejako unowocześnić szkoły przemysłowe, oraz seminaria duchowne i nauczycielskie.

Najbardziej zaś charakterystyczne i! typowe zabytki, zarówno drewniane, jakoteż murowane', więc kościoły, cerkwie, bożnice, zamki, domy i dworki, zwłaszcza stojące bez. użytku i opuszczone, przyjąć na własność funduszu krajowego'. Trudności finansowe byłyby tylko pozorne, gdyż budynki takie mogłyby się dobrze rentować przez urządzenie w nich odpowiednich składów szkół i warsta-tów. Ze stanowiska konserwatorskiego byłoby to również bardzo pożądane, albowiem użytkowość jakiegoś budynku jest najlepszą rękojmią i ochroną przeci / jego całkowitemu zniszczeniu i przejściu w stan zupełnej ruiny.

Najświeższą publikacją poświęconą odbudowie kraju jest nr. 3. i 4. „Czasopisma Technicznego“ (Lwów, marzec 1916). Cały szereg fachowych artykułów i memorjałów omawia rzeczowo rozmaite kwestje ze sprawą naszą ściśle złączone. Jest też projekt nowej ustawy budowniczej, oraz memoriał inż. Drexlera w sprawie regulacji miast i wsi. Inż. Feliński porusza kwestję bezplanowej odbudowy, szablonowych, nieestetycznych, obcych nam budowli publicznych (szkoły, urzędy, dworce kolejowe). Zauważa trafnie, że „nadeszła teraz jedyna chwila do wzmożenia naszej kultury budowlanej, to też nie powinniśmy stracić żadnej sposobności, by kraj nasz został odbudowany lepiej i piękniej“.

Materiał teoretyczny przedyskutowano we wszystkich centrach kultury ziem polskich, zdaje się, wszechstronnie, a w sposób jak najbardziej racjonalny i dodatni. Najwyższy teraz czas przystąpić do energicznych, planowych, a intensywnych prac wykonawczych.

Jak z toku rzeczy, oraz z całkiem przygodnie i pobieżnie zestawionych przykładów wynika, racjonalna odbudowa kraju nie jest rzeczą łatwą, a wobec przyszłości niezmiernie odpowiedzialną. W jaką bowiem szatę nową kraj nasz teraz przyobleczemy, względnie przez obojętność nasza,czynnikom niepowołanym przyoblec pozwolimy, takim pozostanie on przez długie dziesiątki lat na naszą chlubę, lub niesławę. Zważmy, że chodzi obecnie nie o jeden, lub kilka domów, lecz o setki wsi i i miast, o setki tysięcy najrozmaitszych budów, które kraj cały wznieść i ozdobić, lub w długie wieki oszpecić mogą. Mamy dziś możność dowolnie zmienić wygląd całych przestrzeni kraju. Możemy je wyodrębnić, wyróżnić, zindywidualizować na sposób swoisty, a oryginalny. Np. cały najpiękniejszy, t. zw. „tatarski“ przesmyk karpacki od Nadworny, aż po węgierską granicę w Jabłonicy, gdzie wszystkie znane letniska: Delatyn, Dora, Ja-rerncze, Jamna, Mikuliczyu i Jabłonka padły ofiarą wojny i jak Tatarów niemal doszczętnie spłonęły. Przez sowite okupienie się dzikim hordom kozackim pozostała nietknięta tylko piękna Worochta. firmy Obce dziś juiżl przygotowują kapitały, by cały ten, najbardziej uroczy przesmyk górski zabudować t. zw. willami i domami szwajcarskimi, oiraz podobnymi hotelami i pensjonatami tury stycznymi. W jednym z poczytniejszych dzienników lwowskich doradzał nawet ajionimowy autor, ażeby prace te wykonywały „fachowe siły szwajcarskie“.

Wieleż poza tern powstać musi nowych dróg, mostów, młynów, fabryk, koleji żelaznych i dworców. Wiele nowych zalesień parków, ogrodów i sadów. Słowem cała estetyka praktycznego życia, oraz przyrody jest dziś w naszem ręku. Nowem poczynaniem możemy kierować wedle sił duszy i woli naszej. Sposobność taka prawdopodobnie nigdy się już nie nadarzy. Zaczerń, jak zaznaczyłem na początku, trzeba wszystkie skupić siły i całą wytężyć energię, by bez pospiechu i szkodliwej dorywczości wykorzystać godnie i należycie nadzwyczajną chwilę dziejową.

W tym celu grono obywateli: architektów i miłośników rodzimej kultury zamierza stworzyć organizację obywatelską, by czuwać nad sprawami należytej odbudowy kraju. Działalność polegać będzie na skutecznem popieraniu dążeń i: usiłowań pod względem zachowania oryginalnych cech i odrębnych znamion kraju, oraz na zwiedzaniu i odpo-wiedniem regulowaniu robót wykonywanych, na zdejmowaniu architektonicznem zabytków budownictwa i na dostosowywaniu, względnie korygowaniu projektów obcych.

Grono zwracać będzie pilną uwagę na sipruwb regulacji miast i wsi, na wymagania nowoczesnej hygieny, oraz dobór odpowiednich materiałów na odbudowywanie wszelkich budynków zniszczonych, na rekonstrukcje i konserwacje uszkodzo-ïiych, tudzież na projektowanie nowych. Będzie też rozważać i uwzględniać miejscowe cechy charakterystyczne, krajobrazowe, budowlane i pamiątkowe przy wznoszeniu rozmaitych budynków, oraz przy zakładaniu, względnie projektowaniu nowych ogrodów, parków, sadów, zalesień, dróg, mo-stów itd. Dążyć będzie w porozumieniu z Komisją Centralną Konserwatorską we Wiediniu do fachowej współpracy z utworzoną przy c. k. namiestnictwie „Centralą krajową do gospodarczej odbudowy Galicji“. ,W miarę postępu prac czynność swą rozszerzy na ziemie Królestwa, wzgl. nawiąże ścisłe stosunki z podobnemi organizacjami tamtej-szemi, tudzież krakowskiemi. Byi działalność była jednolita i owocna, należałoby jak najrychlej u-tworzyć w porozumieniu z c. k. Komisją Centralną Konserwatorską we Wiedniu, tudzież z „Centralą krajową do odbudowy Galicji“, oraz z władzami polskich krajów okupowanych, we wszystkich głównych miastach Galicji i ziem Królestwa polskiego wykonawcze biura centralne, oraz odpowiednią ilość biur powiatowych z pełną mocą egzekutywy. Każde biuro centralne mogłoby się składać z kilku zasadniczych sekcji zajmujących się: 1) Odbudową miast, 2) odbudową wsi, 3) budową obiektów wolno w terenie stojących, więc dworców kolejowych, fabryk, młynów, mostów, zapór wodnych, grobli itp„ 4) dróg żelaznych i kołowych, 5) zalesieniem, parkami, sadami i wogóle calem o-grodnictwem.

Pojedyncze biura względnie sekcje złożone z konserwatorów, architektów twórczych i artystów, wzgl. zawodowych inżynierów, leśników i ogrodników opracowałyby, po poprzedniem zbadaniu wszystkich szkód, dotyczące projekty na każdą z wymienionych prac. Projekty uchwalone na wspólnych komisjach i posiedzeniach wszystkich sekcji musiałyby być bez zmiany wykonane, przeż krajowych architektów, wzgl. inżynierów, budowni czych, cieślów, ogrodników i leśników.

Rzecz oczywista, że niema tu mowy o jakimkolwiek szablonie. Wszystko musiałoby być rozważone na miejscu i jak najstaranniej dostosowane do miejscowych potrzeb i stosunków. Jest to moment bardzo ważny iprzy budowie dworców kolejowy ch. Tylko w ten sposób możnaby wreszcie pozbyć się owych zawsze i wszędzie jednakowych, przeważnie najzupełniej bezstylowych, w każdym szczególe twardych i nieestetycznych form zgoła nie praktycznych i krajowi naszemu najzupełniej obcych budynków kolejowych. Dworzec kolejowy, stojący na otwartemu polu, powinien mieć zgoła inny wygląd, niż stojący pod lasem, wśród lasu, lub wśród gór. Inaczej też powinno się budować dworce wśród miast, a inaczej wśród wsi. Inne kształty nadamy im przed miastami, lub wsiami. Odmienniej wreszcie dostosujemy je do terenu przy wodnego, więc nad rzekami, stawami itp. Dworzec powinien być dla każdego (przybysza owym pierwszym wskaźnikiem i niejako przypomnieniem, że znajduje się w jakimś innym kraju, który posiada indywidualny wyraz, oraz odmienne znamiona i cechy odrębnej, wiekowej kultury własnej.

To samo odnosi się do rozmaitych wolno stojących domów, młynów, fabryk itd. Np. gorzelnia w Dydni (Ryc. 18.) (zdjęcie podczas wycieczki prof. Szyszko-Bohusza z uczniami) jest bardzo dobrym przykładem dodatnim, ijak odpowiednie marny formy własne dla tego rodzaju budynków i w jak malowniczy sposób należy je dostosowywać do okalającego terenu.

Wobec dzisiejszych stosunków, ogólnych braków i niedostatków, koszt wszystkich budów powinien być możliwie najmniejszy. Powinno się tedy przy wszelkich projektach uwzględniać tylko właściwości, skromnych, rodzimych form zasadniczych z wykluczeniem kosztownych, a bezużytecznych

Wielka odpowiedzialność ciąży przy odbudowie kraju na naszej prasie, która dotychczas stanowczo za mało i niezbyt intenzywnie interesuje się sprawą tak niezmiernie ważną i doniosłą, oraz na wydziale architektury politechniki naszej. Tam należałoby, oczywiście z powodu braku sił — na większą skalę — dopiero po wojnie opracować wespół z artystami malarzami i rzeźbiarzami całe tomy przeróżnych wzorów w rodzaju obu wymienionych „Roczników“ i „Cieśli Polskiego“, tudzież w rodzaju projektów Warszawskich, które po zupeł-nem uspokojeniu się kraju, powinnyby się znaleść w rękach rzemieślników naszych, we wszelkich warstatach, oraz w bibliotekach podręcznych szkół zawodowych i przemysłowych. Wówczas jakikolwiek budowniczy czy majster wezwany do budowy domu lub do pomalowania pokoju, czy świątyni, albo do sporządzenia choćby mebla, czy Przyboru kościelnego nie będzie nas traktował niesmacznymi wzorkami stylów historycznych, kupiec zaś nie będizie miał na składzie przedmiotów stylowego niedołęstwa i tandety fabrycznej.

ozdób zarówno tektonicznych, jakoteż, tern mniej czysto dekoratywnych, jak np. atyk, sterczyn, gi-psatur itp. Najpiękniejszą ozdobą jest dobra proporcja ścian, okien, drzwi i dachów. Zawsze milszym będzie dla oka skromny¹, w każdym szczególe celowo i praktycznie zbudowany domek, o ścianach chociażby zupełnie gładkich, niż pretensjonalnie, a bezcelowo, więc niepraktycznie i niesmacznie ozdobiony.

W innych czasach i wśród innych warunków zmiana taka wymagałaby oczywiście zbyt długiego okresu czasu, ale dziś właśnie przy tak wielkiej i rozległej akcji, jakąby bezzwłocznie zacząć, a natychmiast po wojnie w czyn wprowadzić należało, wynika ona z samej istoty rzeczy. Byle tylko krajowe biura centralne i powiatowe, jak najrychlej się zorganizowały, oraz byle wszyscy najbardziej inte-

resowamii, a dbający o dobro kraju-, więc: prasa, duchowieństwo, odpowiednio zachęcone i pouczone nauczycielstwo, szkoły przemysłowe i zawodowe, przedewiszystkiem zaś odpowiedzialni architekci i artyści, sprawę całą energicznie ujęli i odrazu na właściwe, korzystne skierowali tory. Tyliko w ten sposób zdołamy' zachować kulturalną -odrębność i utrzymać W czystości indywidualne piętno kraju naszego, co jest też zasadą; i postulatem państwowego Urzędu Konserwatorskiego¹..

Pozatem powinniśmy wszyscy ciągle mieć na myśli, że gdy zabytki rzeźby, malarstwa i wszelkiej sztuki stosowanej mają swoje galerje, zbiory i muzea, gdzie zawodowi znawcy najtroskliwszą -otaczają je opieką, to jedynem muzeum dla zabytków architektury rodzimej jes-t nasz kraj cały, gdzie wszyscy jesteśmy gospodarzami i współwłaścicielami duchowej spuścizny naszej. Bądźmy więc wszyscy szczerymi, gorliwymi opiekunami i sumiennymi stróżami narodowego dobra -ogólnego. Zważajmy zawsze, że, jak pięknie i trafnie zaznacza „Odezwa K-o-ła Architieków w Warszawie“: „Wyraz zewnętrzny budowli, ta pieśń narodu zaklęta w formy ciosane wiekami, to jeden z największych skarbów kultury naszej, który Wzmagać należy dorobkiem idącym z duszy polskiej“.

Pamiętajmy więc, że każde nieoględne zaprzepaszczenie lub zniszczenie zabytku, to wyłom W gmachu kultury, jaki z krwawym trudem i wysiłkiem wieki nam wznosiły. Najświętszym naszym obowiązkiem przekazać go nietylko W stanie możliwie niezmienionym, lecz salinie i trwale umocnionym, pokoleniom jak najdalszym.

O.

£\jrj

Sakowi

SPIS OSÓB i RZECZY.

Strona

Ablain — St. Nazaire . 42 Alberti .

Arras . ,

Anczowski Augustynowicz . .    41, 42

Bąbice........”

Belgja

Biura centralne ... 59 Biura powiatdwe ... 59 Blacha ....

Blada ....

Bruksela . . .

Bruneleschi . .

Brzozów . . . „Budownictwo drewnia-## .... Bukowina . .    27, 29, 48

Bukowski Centrala krajowa .    . 59

Cheb .

Chodorów Chômiez „Cieśla polski“ 50, 51, 53, 61 „Centralny Komitet Obywatelski“ ......50

„Czasopismo techniczne“ 55 Dębicki . .

Delatyn .

Dixmuiden Dora . . .

Drexler . .

Drohobycz Dunajów .

Dworce kolejowe 55, 59, 60 Dydnia Eger .

Egipt.

Strona

37

13

42

22

45

20

37

47

25

. . 13

53

50

46

32

. . 49

46

55

42

55

55

47

18

60

25

10

Eternit . . .

Feliński . .

Felsztyn . .

Filipkiewicz Fluat ....

Fra Filippo Lippi ... 25 . . 25—28

. . 55

42

47

. 30

Freski . .

Frycz . .

Fundusz krajowy ... 54 . . 36, 37, 38, 39

46

Gonty

Grodowice .

Grono obyw Hauenschild Holandja . .

Igłów . . .

Indje ....

Jabłonica . .

Jamna . . .

Janusz . . .

Japon ja . .

Jaremcze . .

Kataster zabytków . . 54 Kilimy .

Kinowski Kraków 16,17, 20, 45, 48, 50 . . 47

41

56, 59

30

20

52

. 10

. 55

55

37

10

55

29

47

Kuczyński .

Laszki murowane ... 42 Lazury .

Leonardo Lewocza Louvain Lowanjum Lwów 7, 8, 9, 10, 17-20 22, 23, 44, 45

31

13

52

42

24

. 48

Łagowski Łoziński ,

„Madonna Busowiska“ 34

38, 34

Strona

.    .    31    Skrzyszów

Strona

46

Maes.....

Małkinia .    .    .

Maszkowski . .

Maszyński . . .

Mehoffer . . 17, 41, 42, 46 Szkoły . 14, 54, 55, 61, 62 ... 30 Szkoły hafciarskie ... 39 ... 55 Szkoły cieślów .... 40

49

22, 23

42

Michał Anioł .

Mikuliczyn . .

Ministerstwo robót publ. 7 Szyszko-Bohusz 37, 46, 53 „Mitteilungen“ ... 41, 43 Muczkowski . . 40, 44, 46 larnopol .

Nadworna......55    Tatarów .

Nowakowski.....47    Toledo . .

Nowy Targ..... 40    Tomorowicz

Obrazy ...    28, 29, 31 Toruń . .

„Ochrona zabytk.“ 40, 44, 46 Trojanowski „Odbudowa polsk. wsi“ 48 Ulucz . .

„Odbudowa wsi polsk.“ 49 Urządzenia świątyń 43—44 „Odezwa“

Płyn terowy.....37

Podliski . . .

Poggio ....

Rafael ....

Reims ....

Rembrandt . .

„Rocznik arch.“ 46,47,48,61 Watteau

42    Wenecja

43    Wiedeń ...    5, 12, 16, 23

60

17

55

15-16

47

26

46

38

61 Urzędy konserwat. 5, 6, 8 59, 62 . . 46

.    .    .    37    Uziembło . . .

81

43

Rodin Role

Rosembark ....    37, 38 Władze powiatowe 53, 54

Roye . .

Ruiny .

Ruisdael Ruskin .

Ryner .

Rzeźby Rzepecki Sekcje .

Senlis .

Sękowa Sieniawa

42 Włochy. 25 Worochta 31 Wrocław

13

55

20_22

. .    8 Wygnanka .... 33, 35

. . 43 Wyspiański......

26—28 Ypern........

. . 47 „Zabytek“.....

. . 59 „Zeitschrift für Bild und . . 42    Kunst“ . .

41—42 Zubrzycki . . 43 Żyrawka

20

42

5-8

42

50-52

18

CJ

a.

tn

H-* J““⁴ ^    * H-* k*—à |h4 h—l H-*

|§J g R R §§ g-g g-aa|

" S = » “ H o o S |. °- g' - % § ^ »

|5.p£.o«|S-^f;””E'^'g.oo| p

pê"^|IIs|l|P!s S

SfgâS-J»    -J

r- ^ crq O O    >~L

* P P o ^

‘ * >

ca q-

O N

3 p

-a

C3 -5 a p

•    C/î'.

5:

T“*

l!1* r

SMFH

Ê1W*I J

¹

Hauenschild : „Fluates Kesseler“. Berlin 1895. — Fluat jest to preparat z kwasu krzemowego, oraz soli magnezjowych, cynkowych, glinowych (aluminium) lub ołowianych.

²

Do jednotonowego barwienia kamieni używa się dziś preparatów chemicznych z kwasu krzemowego, oraz soli żelaza, miedzi lub chromu.

³

Nowelę tę przełożono na język franc.: („Revue des deux Mondes“ wrzesień 1891) i niemiecki (Berlin 1900 S. Rosenbaum).

⁴

Zeitschr. f. bild. Kunst. 1916.

l!¹* r

yi

jTHpf

I'sw’tJh f

ê,

: .->

V,

*

..

' y

• ,1

*

:>èy. ’

..

î

it

‘K

/

-4-.

*

■i‘

'‘■"i

«*' * “

'V-

„4

; *-

4-

\

*

,>.

V *■ . -

i

* *

*:ï>e ;

. y

«f;

4

*;

■

*■

\

■ V

V

. Üf. ' -

,:‘X

y

.

■

fSà

-■

5«

Vv

v.

F-tój

Ht;

i&J

pd

liFdig

c X ' • ‘A </\2

if.GS

,i;;

-•. -

Fo*. y. p.

2. Żyrawka, pow. Lwów, cerkiew, ołtarz barokowy, w. XVII. Rzeźba lwowska. Przykład dodatni str. 18.

•»>*

L*

ÏxmS?''

il

«^3

a>é

vy

rm

fi

pm-i

Lv.

/*bż. J. P.

3. Dunajów, cerkiew, fragm. ołtarza barok. w. XVII. Rzeźba lwowska. Przykład dodatni str. 18.

■y

7*

*■

:

i#* a

H

;

MM

o

kii

K#

> I J1 I

■ "

(■■i

1

■

:

4. Wrocław, wnętrze katedry, bud. od 1148 — koń. 15 w., wykończ, w. 17 i 18, rozszerz. 1873—75.

Przykład dodatni i ujemny str. 21.

I

f-f

'

V.

J* T .

■" V

T?

■

H

iä

t

his

Hf * *

r~~' ~ ’ i

it

\* '" ^ ::jt

,

5. Wrocław, kościół OO. Bernardynów, bud. 1453—1502, fasada przebud. w 17/18 w. Przykład dodatni str. 21.

: - c?

,

i '•    * ■

‘dŁ

¹

Toledo, Hiszpania, katedra, bud. od 1227—1493, wykończona ok. 1550. — Przykład dodatni str. 15.

SMFH

Wà

i\

»i

r* ,|

Lj

5B1Ä?4!L

6. Wiedeń, katedra św. Szczepana, w. XIV., zewn. kazalnica Capristana w. XIV./XVIII. (Według⁻ pocztówki, Künstlerpostkarte, E. Granera). Przykład dodatni str. 23.

■

"

' P ■

■'

i ji

jTJ"

1    '¥ M1

l\

T-

7 ' —I

mm

7. Lowanium (Louvain) Belgia, bazylika św. Piotra, w. XV., kazalnica w. XVIII./XIX. Przykład dodatni str. 24.

V

;

f"

,

O.

8 ä

. :

:

pw*

BSS

m

-***•=

-

j --* 4 ■ • ■

__

Ü:

iKSia

'

iii

8. Chodorów, bożnica, w. XVII.; przed odnowieniem. Przykład dodatni i ujemny. Str. 32.

■>

£■

■

î

llïiït

P

m

i

m

f/j

*

« v

3

-. %

9. Wygnanka ob. Czortkowa, cerkiew, w. XVI. — XVIII. Przykład dodatni. Str. 33.

'

•V

*? g

S.—

5S 'ÆlL

fmmm

• ■■■-*■■■ - *

-—

(Fot. Prof. Szyszko-Bohusza)

10.

:, pow. Gorlice, kościół po odnowieniu, w. XVIII./XIX. Przykład ujemny. Str. 37.

i:

. 1 Sr

h

AM

SgE

i.

—-

ü

P^ïâjià

__ ■ ■

I

f . •* -1

(7-W. Prof. Szyszko-Bohusza) XVII./XVIII. przed

11. Ulucz, pow. Brzozów, cerkiew, w.

odnowieniem. Przykład dodatni. Str. 38.

: ■■■ 0 ^

W. ' . :

/V¹

z*r-

tj

■

Jmh

i

m

mm

(Fot. Prof. Szyszko-Bohusza)

12. Ulucz, cerkiew po odnowieniu. Przykład ujemny. Str. 38.

Ł ÿ'«' .    ■ .

o'

V    ‘ ff/

>

! X

' >

1

Ê1W*I J

> «■» - --'

13. Nowy Targ, kościół św. Anny, po odnowieniu, w. XVIII./XIX. (Fot. z dzieła Dr. Józefa Muczkowskiego : „Ochrona zabytków“). Przykład ujemny. Str. 40.

v

h

O

■Q

\ ■

v* :

;

rv

ii

m\

(Fot. Prof. Szyszko-Bohusza)

14. Sękowa, pow. Gorlice, kościół, w. XVII./XVIII. przed zniszczeniem w r. 1915. Przykład dodatni. Str. 41.

^c7%

/H    ti

i B!3i: 'TFKA J

\ " /

V;i,

t*

l.......-

Ijï

■4m    •

i am» *4»»

W \/

1: '

II

V J^s!33*f

►?*5. Ijł ]

■ ' * .'U

ri!

II;

>" " À:

X*sf

15. Levocza (Löcse), Spiż, ulica o domach zwartych, w. XVIII./XIX., (Niektóre o podwójnych dachach siodłowych). Przykład dodatni i ujemny. Str. 52.

V ...

“**V-,rr;:..

*3 ‘ - ~

j—X r~

*rzr_ ■#*

> » W»

N M.*

-•fi

'.......—?• . <'■

T.

g» •%

Km«*v

[ÉSJ

3jf-

,;p->

,

I tgg&i? *

&* 1 %

I- * T

r***»««-- J- •-:

iSSÔL. j-XÉàL

tCtÔ îu.vm. 1315.

XVIII./XIX.

16. Igló (Igłów), Spiż, ulica o domach wolno stojących, w.

Przykład dodatni. Str. 52.

* BIO.

iï

'Ł

G, - • •

<4

vir

/J

il

Rv

- .........

.......;

(Fot. Prof. Szyszko-Bohusza)

17. Brzozów, ul. Mickiewicza, w. XVIII./XIX. Przykład dodatni i ujemny. Str. 53.

f“:

r 1

r/

■M

li .

'm

'7 ' Ą

(Fot. Prof. Szyszko-Bohusza)

18. Dydnia, pow. Brzozów, gorzelnia, w. XVIII./XIX. Przykład dodatni. Str. 58.

w-

U

%

te

'h

C,

«

Błędy drukarskie.

Str. 4. „ 15. „ 23. „ 35. „ 44. „ 45. „ 50.

wiersz 10

z góry zamiast drewniane, ma z dołu

„ 54. „ 62.

być drewniane „ renesansowe „ brutalny » typice „ pokutuje „ Bąbicach

„ nenesansowe, „

„ brytalny » typce „ pukutuje „ Bąbibicach „

15 z dołu zamiast „Budownictwo drewniane“ ma być „Polskie budownictwo drewniane“.

11

11 z góry

10

12

„ rodzinnych ma być rodzimych „ Zeitschrift für ma być Zeitschr. für bildende Kunst

6 z góry

4    z dołu

druga kolum. Bild u. Kunst

5    z góry zamiast katedra ma być kstedra

IC All

w

m

m

Ï*

W

1

:

ca

«

r

o

H

w

w

>

o

w

c

%

Z

>

w

1

PK 349/83 - 100 000 egz.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231517