Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297844

■

«

»

t

/

f

U i/

i? GMD

■G⁴,

)d»ß

жШ§

s?

&<

/Су

fos-

Ы'

■%ß8k

ЖЖ\

О.

i PAMIĘTNIKI

(ГУ

DO

©>‘=

ŻYCIA 1 SPRAWI

ж(г-о)

:Жй

:>

Ш SAMUELA I KRYSZTOFA i

fĄ

Vß®

ZBOROWSKICH

’Qsni>9

ZEBRAŁ

<?.

ЩФ>

;шс©тж рщзы.

ГГуШ

<5х'о<Г?К>

ш-Ш

Ж

Шт

6/7^

<и

и?

1

Мшшж

' ObWGTwsrK

;6У

- ‘.Ф

А*

■*э

Vj

Ъ(

»V9.

гШШШ

Ж-

oĆ9-

ЛЖ> ®

--

9.

Т*.

î

'Y

■Y

,,v

»

»A.

-

w

.

PAMIĘTNIKI

DO

ŻYCIA I SPRAWY

SAMUELA I KRYSZTOFA

ZBOROWSKICH.

/

«

PAMIĘTNIKI

и

DO

ŻYCIA I SPRAWY

SAMUELA I KRYSZTOFA

ZBOROWSKICH

f

' \

ШЩаьц*

( m " i

ZEGQTA PAPLI.

■d

LWÓW

NAKŁADEM JANA MILLIKOWSKIEGO.

4846.

// LtOfcC

\

Wo*#'

AL %ûfi

JAŚNIE WIELMOŻNEMU

HRABI

ALFREDOWI JÓZEFOWI

POTOCKIEMU

MIŁOŚNIKOWI DZIEJÓW OJCZYSTYCH

Z GŁĘBOKIEJ! POWAŻANIEM

POŚWIĘCA

WYDAWCA.

PRZEDMOWA.

Dzieje narodu naszego, chociaż tylu znamienitych na tem polu mamy pracowników, niestanęły dotąd na szczycie swej doskonałości; wiele jeszcze postrzegamy ustępów, poza które się praca dziejopisarska po większej części dla braku źródeł historycznych nie przedarła tak skutecznie, aby je dostatecznem rozwidnić światłem. Jednym z takowych ustępów zawiłych i dotychczas mniej może wyświeconych, jest: Sprawa Zborowskich. Zajmuje ona w dziejach polskich XYI stólecia, przez ważny wpływ swój jaki wywarła, niepospolite miejsce, i dlatego też z wszech miar na uwagę, oraz bliższe bezstronne rozpoznanie zasługuje. Z dość nieznacznej przyczyny, bo z powodu obrażonej dumy osobistej, wszczęta, rzuciła ona żagiew niezgody pomiędzy możniejsze rodziny polskie, a powaśniwszy takowe i podzieliwszy na stronnictwa, niemal przez pół wieku wewnętrzny spokój kraju zamąciła. Sprawa Zborowskich przyczyniła się może najwięcej do wyniesienia Stefana Ba-

VIH

torego na tron polski, lecz zatruła oraz goryczą resztę dni tego wielkiego króla. Pociągnęła ona także za sobą owe burzliwe zamieszki, które podczas bezkrólewia po zgonie Stefana Batorego i na początku panowania Zygmunta III Polskę dosyć ciężko dotknęły. Obok roz-pasanej swawoli i nieukróconej butności Zborowskich, zanadto ufających względom króla, występuje w tej sprawie na widownię w całej swej powadze sławny Jan Zamojski, mąż wielki tak w izbie radnej, jako też w obozie, który nieugiętem swem postępowaniem pierwszy ośmiela się ująć w cugle dumę i burzliwość możniejszych. Wreszcie żywot przeplatany rycerskiemi przygodami, odważna podróż na Niż, śmiałe wyprawy wojenne i tragiczna śmierć Samuela Zborowskiego, nadają całej tej sprawie nie mało uroku i barwy poetycznej.

Ze znanych dotychczas pism współczesnych lub mało co późniejszych, trudno nam wszakże pozyskać dokładne i jasne wyobrażenie całej sprawy Zborowskich: jedni bowiem z pisarzy historycznych jak np. Bielski, (Kronika polska. W Krakowie 1597) J. D. Solikowski, (Com-mentarius brevis rerum połonicarum a morte Sigismundi Augusti Poloniae régis. Dantisci 4647) P. Piasecki [Chronica gestorum in Europa singularium. Cracoviae 4645) zbyt pobieżnie rzecz ową skreślili; drudzy znów jak A. Heidenstein, (Rerum połonicarum ab excessu Sigismundi Augusti libri XII. Francofurti ad Moenum 4672) And. Rzeczycki (Accusationis in Christophorum Sborovium actiones très. Cracoviae 4585) wiedzeni duchem stronnictwa, w niewłaściwem wystawili ją świetle; niektóre zaś dziełka przedmiotu niniejszego się tyczące, któreby może udzieliły niejednego wyświecającego szczegółu, tak

niesłychanej są rzadkości¹), iż dopóki ich szczęśliwy jaki trafunek nie upowszechni, prawie za stracone poczytywać należy. Przy braku dostatecznych źródeł historycznych do bliższego rozpoznania pamiętnej w dziejach naszych sprawy Zborowskich, gdy ini się nadarzyła sposobność z różnych dawnych rękopisów i rzadszych druków zebrać niektóre pisemka, tejże sprawy wprost dotyczące się lub związek z nią mające: sądzę że ogłaszając drukiem owe pomniki, uczynię przysługę miłośnikom dziejów ojczystych i lubo w części przecież stanę się pomocnym do zbadania przedmiotu upływem kilku wieków przyćmionego. Dla uchylenia zaś wszelkich powątpiewań co do autentyczności pisemek w dziele niniejszem zawartych, winienem jeszcze tylko jako wydawca o wiarogodności ich nadmienić.

Szereg pamiętników do życia i sprawy Samuela i Krysztofa Zborowskich, rozpoczyna tutaj: \) Wywołanie z Polski Samuela Zborowskiego, opisane przez współczesnego Świętosława z Borzejowic Orzel-skiego starostę radziejowskiego i sędziego ziemskiego ka- ¹ liskiego, który г. 1582 pełnił urząd marszałka sejmowego. Opis ten dokładniejszy od powieści Bielskiego i Heidensteina (w xiędze 1 str. 53 — 55) maluje nam wierny obraz namiętnej burzliwości Samuela Zborowskiego, którą tenże nieraz aż do okrucieństw posuwał"),

2) Do jakiego stopnia wyuzdana swawola Samuela Zborowskiego dochodziła, widać to z przedmowy przy dziełku: Cartellum swe duellum strenuo oblatum equiti Samueli Sborovio 157? (z której wyjątek łaciński przytacza L. Gołębiowski w xiążce: Gry i zabawy; w Warszawie 1831 str. 159, a pismo: Przyjaciel ludu; rok VI; w Lesznie 1839 nr. 43 str. 338 w przekładzie polskim po wtarza). Autor tegoż dziełka, Kandyjan, rodem Włoch, w następujący sposób opisuje swą przygodę u Samuela Zborowskiego: „Proszony w gościnę usilnie od Zborowskiego, który mi za swego wieśniaka, nazwiskiem Kurka (Galii nuncuyati) dług wyliczyć obiecał, przyjechałem do niego, przyjęty, traktowany i bawiony, aż dzień odjazdu mego nadszedł. Zborowski usłyszawszy, że się do domu wybieram, broni mi i odradza wyjazdu, strasząc powietrzem moro-wem na okół panującem. Zatzymałem się więc u niego dłużej. Potem, jak zwykł bywać żartobliwym, przywiódł mię swemi żartami do tego, że w przytomności licznego zgromadzenia szlachty byłem zmuszony uderzyć w twarz jednego z dworzan jego, nazwiskiem Ruskiego. Wnet stał się w sali rozruch; wszyscy rwą się do broni; przecież za staraniem rozsądniejszych pogodzono nas, atoli tylko na pozór. Zborowski bowiem rozgniewany, prześladował mię wszelkiemi rodzajami obelg. Między innemi przymusił mię, człowieka bezbronnego, miodem osmarowanego, do spotkania się z sta rym niedźwiedziem, od psów poprzednio rozdrażnionym, przeciw prawom gościnności i obyczajom szlachetnych ludzi. Wyszedłszy z walki téj z bestyją zwyciężko, powaliwszy niedźwiedzia, oburzony takowem obejściem, postanowiłem natychmiast odjechać, nie pożegnawszy się z gospodarzem. Ale on kazał koła od bryki mojej poodejmować, pojmać mię zdradziecko i skrzywdzonego, z ko sztowniejszych rzeczy obranego, znieważonego ze wzgardą mego i mej rodziny stanu szlacheckiego, przytrzymać.“ Nie przebaczył wszakże Kandyjan pomienionćj srogości Zborowskiemu: wyzwał go na sąd boży czyli bój śmiertelny nago, w zbroi lub bez niej, konno lub pieszo, gdzie tylko zechce, w oznaczonym czasie. Niewiadomo jednak, czyli ten pojedynek od Zborowskiego był przyjęty. — Po a która się stała przyczyną wszelkich późniejszych w sprawie jego gwałtownych rozruchów. Dzieje przez Orzelskiego w języku łacińskim spisane, pomimo wysokiej swej wartości historycznej, dotychczas jeszcze nie doczekały się druku; rękopism ich (z XVIII wieku) przechowuje się w księgozbiorze Zakładu imienia Ossolińskich, z któregoto rękopisu niniejszy ustęp, Samuela Zborowskiego dotyczący, w całości przetłumaczony został. Krótki wyciąg z tegoż ustępu umieścił J. U. Niemcewicz w swym Zbiorze pamiętników historycznych o dawnej Polsce (Warszawa 1822 T. I. str. 263 — 269); do takowego skrócenia spowodowały, najprawdopodobniej, szanownego pisarza: niepoprawność rękopisu, oraz zawiłość stylu Orzelskiego.

2) Pobyt Samuela Zborowskiego między Kozakami niżowymi, skreślony od B. Paprockiego w dziele: Herby rycerstwa polskiego (W Krakowie 1584 str. 103 — 112). Troskliwe wymienienie szczegółów w tym opisie prowadzi na domysł, iż Paprocki miał może udzielony sobie dziennik tej wyprawy od Samuela Zborowskiego, lub też z jego własnego opowiadania korzystał, co tern prawdopodobniejsze, zwłaszcza że Paprockiego z domem Zborowskich łączyła przyjaźń, której dał dowód przypisując Samuelowi Zborowskiemu,

dobnież nadmienia Abraham Bzowski (w dziele: Ргорадо I), llya-cinthi, scu de rebus praeclare y est is in provmcia Polo?iiae Ordinis Prne-dicatorum commentarius. Venetiis 1606 st r. 73) o Samuelu Z bo rowskim, iź raz na ulicy w Krakowie dwóch dominikanów mnichów pojmać, jednego z nich trzebieńcem uczynic i obnażonego, zelżonego z domu wytrącić kazał. — O innych bezprawiach Samuela Zbo rowskiego pamiętniki niniejsze w kilku miejscach czynią wzmiankę.

gdy go г. 1578 król Stefan chciał użyć w wojnie in-flantskiej, swe dzieło: Hetman abo własny konterfet hetmański, zkąd się siła wojennych postępków każdy nauczyć może (W Krakowie drukowane u Mattheusza Sye-henychera R. P. 1578 w 4-tce). Wyprawa Samuela Zborowskiego na Niż r. 1585 głośna nawet w uściech ludu ukraińskiego³), miała za podszeptem Króla pierwotnie

3) W zbiorze Michała Maksymowicza pieśni ludu ukraińskiego (Ukraińskija narodnyja pieśni izdannyja Michaiłom Maksymo w yczem. Moskwa IBM. Czastl) znajduje się także duma pod napisem: Czarnomorska burza, wspominająca atamana kozackiego zaporozkiegoHryćka (?) Zborowskiego; tę, ponieważ zdaje się zasięgać czasu pobytu Samuela Zborowskiego między Kozakami niżowymi, przytaczamy tutaj w przekładzie polskim Michała Grabowskiego (Literatura i krytyka; pisma M. Gr. Wilno 1837, Tom J, Część II, str. 73—77):

Na czarnem morzu, na białej śród morza skale,

Jasny sokoł żałobnie kwili, wykwila,

Smutny siedzi, pilnie patrzy na morze czarne, na fale,

Ze na morzu czarnem powstaje niedobra chwila;

Ze na niebie wszystkie się gwiazdy pochmurzyły,

Ze pół miesiąca obłoki zasłoniły ,

A z dołu bujny wiater się porywa,

Na czarnem morzu przeciwna fala się zrywa,

Statki kozackie na trzy części rozbiwa:

Jednę czę ć w ziemię Agarską zaniosła,

Drugą część pędzi w gardło Dunaju, bez wiosła,

A z trzecią co się dzieje? ...

Na czarnem morzu się zatapia.

Przy téj części był Hrycko Zborowski Ataman kozacki zaporozki;

Ten się przechadza po okręcie,

P rżenia w,łowy w złym momencie:

„Ktoś mięazy nami panowie wielki ma grzech na sobie;

Coś wielka nawałnica napada nas w tej dobie;

Spowiadajcie się panowie Bogu miłosiernemu,

Morzu czarnemu i mnie atamanowi koszowemu.

хш

z którą podówczas

na celu niepokojenie Moskwy Stefan Batory zaciętą wojnę prowadził; jednakże nie-

Kto grzeszny, niech wpadnie w morza czarnego głębinie!

Niech za jednego wojsko kozackie nie ginie!“

To gdy kozacy usłyszeli,

Do grzechów się nieczuli, wszyscy milczeli,

Odezwał się tylko jeden kozak rejestrowy,

Piriatyński popowicz Oleksij, pisarz wojskowy :

„Dobrze wy bracia uczynicie,

Gdy mnie jednego weźmiecie, zgubicie.

Oczy czerwoną kitajką zawiążcie,

Do szyi biały kamień uwiążcie,

I w morze czarne zepchnijcie, pogrążcie,

Jednego mnie zrzućcie ginąć w głębinie:

Niech za mnie całe wojsko kozackie nie ginie!“

To gdy kozacy usłyszeli,

Do popowicza Oleksija słowami mówić zaczęli:

„Tyż święte pismo do rąk bierzesz, czytujesz,

Nas prostych ludzi od złego dzieła ujmujesz,

Dobre nauczasz : jakże być może,

Byśmy ciebie za większe od naszych grzechy rzucali w morze?“ — „Chociaż święte pismo w ręce biorę, czytuję,

Was prostych ludzi od zła ujmuję,

Dobra nauczam; ale bywało,

Ze się samemu niedobrze, źle poczynało.

Gdy z miasta, gdy z Piriatyna wyjeżdżałem,

Od pana ojca i pani matki błogosławieństwa nie brałem,

Na brata starszego wielki gniew w sercu chowałem,

Sąsiadów blizkich darmo zbawiałem chleba, soli,

Bezpieczniem po ulicach rozjeżdżał koniem do woli Wdowy stare, dzieci małe trącałem w piersi strzemieniem,

Przed cerkwią, domem bożym, jeździłem z zapomnieniem,

Czapki nie zdejmowałem, krzyża na sobie niekładłem,

Otóż panowie, za ten grzech wielki teraz przepadłem.

Boto panowie, po czarnem morzu nie zła buntuje fala,

To mię ojcowska i matczyna modlitwa karze, obala 1 Gdyby mi dziś w tej burzy nie wpadać w morze,

Jeśli od śmierci modlitwa co pomoże,

Umiałbym ojca i matkę już szanować,

Umiałbym starszemu bratu jako ojcu cześć chować,

sforne kozactwo użyło tej sposobności do spustoszenia pogranicza Wołoszczyzny, oraz do zburzenia i zrabowania tureckich grodów Jahorlika i Tehini (Benderu). W Polsce poczytywano to za złe Samuelowi Zborowskiemu, iż nie wstrzymał kozaków od tak przedwczesnych napadów, które mogły w tym krytycznym czasie dać powód do zerwania przymierza z Turcczyzną, i które nawet, jak udawano, były przyczyną do zamordowania wTurcyiPodlodowskiegokoniuszego królewskiego. 3) List Krysztofa Zborowskiego do brata swego Samuela i 4) do Kozaków niżowych. Oba te listy znajdują się przytoczone przy końcu dziełka And. Rzeczyckiego (Accusationis in Christophorum Sborovium

I siostrę młodszą jak matkę rodzoną kochać, miłować.“

Jak zaczął popowicz Oleksij grzechy spowiadać,

Zaczął na morzu czarnem zły wicher upadać:

Do góry czółna kozackie jakby rękami podnosiło,

Do Tentrowego Ostrowu przybijali dziwną siłą.

To wszyscy ci kozacy zaczęli dziwować dziwem,

Ze po jakiem tonęli czarnem morzu burzliwem,

A wyszli cało z tej niepogodnej chwili,

Z pomiędzy wojska ani kozaka nie stracili.

Otóż wtedy popowicz Oleksij z okrętu wychodzi,

Pismo święte bierze do rąk, czyta, dowodzi,

Wszystkim prostym ludziom na dobre daje namowy,

Do kozaków takiemi przemawia słowy :

„Otóż dla czego poważać ludzi, ma rada,

Pana ojca i panią matkę czcić wypada:

Bo który człowiek to robi,

Na całe życie szczęście sobie sposobi;

Śmiertelny miecz tego pominie,

Modlitwą ojca i matki z dna morskiego wypłynie;

Ona od grzechów śmiertelnych duszę wybawi,

Na polu i morzu w niechybną pomoc się stawi!“

Jest także w zbiorze Łukaszewicza (Małorossyjskija i Czer actiones très. Cracoviae 1585); wykradzione Samuelowi Zborowskiemu przez zbiegłego wyrostka, służyły za dowód prawny w późniejszej sprawie przeciw Kryszto-fowi Zborowskiemu r. 4 585. Samuel miał może najmniejszy udział w zbrodniczych zamiarach, których sprężyną byli bracia jego Krysztof i Andrzej, rozgniewani o to, iż król odmówił pierwszemu jurgieltu, a drugiemu podkanclerstwa, o które się ubiegał. Mianowicie zaś Krysztof Zborowski jeszcze za panowania Zygmunta Augusta r. 4 571 udowodnił swą złośliwość, gdy strwoniwszy cały swój majątek, Bogdana wojewodę łoskiego, który mu odmówił swą siostrę, podstępnie pojmał, i dopiero za znacznym okupem na wolność wypuścił. Będąc podczaszym koronnym lekkomyślnie dał się wynajmować, i raz fakcyjom Stefana Batorego, to znowu cesarza Maxymilijana II, a nawet moskiewskim wichrząc za pieniądze służył. Podobnież i Andrzej Zborowski marszałek nadworny, w młodości wykształcony w Neapolu i później na dworze cesarza Maxymilijana, okazał jawną niestałość, popierając w Polsce wnet stronę xięcia Ferrary, wnet Batorego, wnet ra-kuską. Z żyjących wówczas braci Samuela Zborowskiego ⁴) jeden tylko Jan kasztelan gnieźnieński, wierny

wo-

wonoruskija naródnyja dumy i pieśni. Sanktpeterburg 1836) ukraińska duma tejże samej treści, nie czyniąca jednak żadnej wzmianki o Zborowskim. — Jnna zaś krótka pieśń w zbiorze Ma ksymowicza, pomiędzy sławnemi dowódzcami wypraw kozackich na Wołoszczyznę: Swirhowskim (Świerczewskim), Morozeńkiem i Hor łeńkiem wymienia także i Zborowskiego.

4) Jak liczną i z jak wieloma znakomitemi domy w Polsce spokrewnioną była rodzina Zborowskich w XVI wieku, widać to królowi, nie podzielał złośliwych zamysłów Krysztofa i przeto też na gorzkie sarkania od niego w listach zasłużył.

z następującego spisu braci i sióstr Samuela. Marcin z Rytwian i Zborowa Zborowski herbu Jastrzębiec, najprzód podczaszy koronny, potem kasztelan kaliski, dalej wojewoda kaliski, poznański, a na-koniec kasztelan krakowski, starosta szydłowski, stobnicki, tłu-macki, odolanowski, mąż głośny z swej siły, bogactw i waleczności w wojnie moskiewskiej za Zygmunta I, zmarły d. 25 lutego r. 1565 miał z żoną swą Anną (która będąc córką Stanisława z Góry Konarskiego i Zofii Lanckorońskiej umarła r. 1575) ośm sy nów i tyleż córek. Synowie ci prócz jednego w młodym wieku z tego świata zeszłego byli : 1) Marcin najstarszy kasztelan krzywieński wojował w Węgrzech i bawił na dworze kurfirszta Maurycego, umarł r. 1559 zaślubiony z Barbarą Rozrażewską. 2) Piotr kasztelan biecki, wojewoda krakowski, starosta stobnicki, tłumacki, ka-mionacki, wyznania helweckiego, posłował za Zygmunta Augusta z wielkim przepychem do cesarza tureckiego Selima, znany także z hojności, jaką obsypywał uczonych mianowicie różno wiercę Franciszka Stankara; zeszedł z świata r 1581; miał za żonę Barbarę, córkę Mikołaja Myszkowskiego kasztelana wojnickiego. 3) Jan kasztelan gnieźnieński, starosta odolanowski, kieski, grudziązki, woł-piński, hetman nadworny, poseł do Francyi, sławny z zwycięztwa pod Tczewem nad Gdańszczany; za Zygmunta III stronnik Маху-milijana arcyksięcia rakuskiego. Pierwszą jego żoną była córka Joachima barona Maltzan zrodzona z Bernhardyny Wallensteinówny ; druga Elżbieta córka Fryderyka księcia Płońskiego wojewody kijowskiego; trzecią Małgorzata córka Jana Konarskiego kasztelana kaliskiego urodzona z Opalińskiej. 4) Andrzej marszałek nadworny, potem kasztelan sanocki, biecki i starosta radomski, gorliwy stronnik partyi rakuskiej, miał za żonę Barbarę, córkę Wawrzyńca Spytka Jordana kasztelana krakowskiego, wdowę po Piotrze xię-ciu Zbaraskim wojewodzie trockim. 5) Mikołaj starosta szydłowski, rumborski, dzierzbiński, umarł w 28 roku życia. Zoną jego była Zofija córka Stanisława Tęczyńskiego wojewody krakowskiego. 6) Samuel wyznania helweckiego ścięty r. 1584. Z żony swej Zo fii córki Wawrzyńca Spytka Jordana kasztelana krakowskiego zostawił dwóch synów Alexandra i Samuela, oraz dwie córki Annę i Zofiję (Elżbietę) zaślubioną r. ! 595 w Krakowie Zygmuntowi Ba-lassa z Gyarmathu. 7) Krysztof, najmłodszy, najprzód podczaszy koronny, potem podczaszy i radzca nadworny cesarza Rudolfa II,

5)    Pojmanie Samuela Zborowskiego od Jana Zamojskiego, opisane w języku niemieckim przez żyjącego w owym czasie Wawrzyńca Mullera kurlandz-kiego radzcę nadwornego, i drukowane najprzód w jego pamiętnikach, czyli historyi krajów północnych⁵), tu zaś w tłumaczeniu polskiem przytoczone. Ustęp niniejszy wyświeca nam zkądinąd mniej znany szczegół, jakim sposobem listy wykrywające spisek Zborowskich dostały się w ręce Zamojskiego i króla. Wyrostek ów Wojtaszek, który służąc za bandurzystę czyli lutnistę (citharoedus) pomienione listy zabrał tajemnie Samuelowi Zborowskiemu, i którego Müller nawet z owoczesną łatwowiernością o czarnoksięztwo posądza, zwał się właściwie według Piaseckiego Wojciechem Długorajem.

6)    Uwięzienie Samuela Zborowskiego opi-odsądzony od czci i wywołany z kraju umarł w Węgrzech. — Prócz dwóch córek w młodości zmarłych, miał Marcin Zborowski ojciec Samuela następujące które za żywota swego jeszcze powydawał: 1) Zofiję, za Stanisława Ostroroga kasztelana santockiego; 2) Annę za Jana Korczboka, po którego śmierć: poszła za Gostyńskiego;

3)    Katarzynę za Hieronima Ossolińskiego kasztelana sandomirskiego;

4)    Barbarę za Marka na Dubiecku Stadnickiego, kasztelana sanockiego. Córką jej była Włodkowa, w której domu Samuela Zborowskiego pojmano. 5) Helzbietę zaślubioną Janowi na Rzemieniu Tarnowskiemu, kasztelanowi zarnowskiemu, po którego śmierci poszła za Andrzeja Dudycza posła cesarskiego; 6) Chrystynę wydaną za Jana Chodkiewicza marszałka wielk. xięstwa litewskiego; wprzódy była przyrzeczoną Jakubowi Bazylikowi czyli tak zwanemu Janowi Heraklidesowi Despocie, wojewodzie wołoskiemu.

5) Pamiętniki Wawrzyńca MiiIIera wyszły powtórnie r. 1595 w Ambergu pod tytułem: Scptentrionalische Historien, w 4tce; po raz trzeci drukowane znajdują się w Joachima Kureusza: Rerum Silesiacarum et vicinarum gentium Chronica; Vierter Theil durch Laurent. Peccensteinum und I). Laurent. Müller. Leipzig 1006. Fol.

**

...

fl

sane przez krewnych jego. Pismo to opowiadające nierównie obszerniej aniżeli Heidenstein pojmanie i uwięzienie Samuela Zborowskiego, ma w niektórych rękopisach następujący tytuł: „Prawdziwa historyja, jako jmci pana Samuela Zborowskiego że pojmano ; subjunctae sunt causae (z dołączeniem przyczyn) czemu go tak zamordowano “. Zawiera ono w końcu cierpkie wyrzuty przeciw Zamojskiemu i królowi, któremu Zborowscy przysługi swe wytykają, mianowicie sławne zwycięztwo nad zbuntowanemi Gdariszczany odniesione przez Jana Zborowskiego pod Tczewem (Dirschau) d. 17 kwietnia r. 1577. Z niniejszego pisma widać także, iż Samuel Zborowski w Piekarach podczas obstąpienia dworku przez zbrojnych Zamojskiego nocną porą byłby się ucieczką ratował, lecz obawiając się o życie starszego syna swego Alexandra⁶) pospieszył mu na pomoc i tern samem popadł w ręce swych przeciwników.

fi) Alexander Zborowski ranny przy pojmaniu swego ojca, od znaczał się później odwagą i męztwem w wyprawach wojennych za Zygmunta III: г. 1607 w Inflantach służąc pod Janem Karolem Chodkiewiczem, r. 1608 z pułkiem swym pomagając carowi Dymitrowi, oraz r. 1610 przy wprowadzaniu na tron moskiewski królewicza Władysława w pamiętnej bitwie pod Kłuszynem. Stanisław Żółkiewski, aczkolwiek dawniej sam pomocny przy pojmaniu Samuela Zborowskiego, słuszną jednak synowi jego Alexandrowi oddał pochwałę, pisząc o nim do króla d. 5 lipca po zwycięztwie kłuszyńskiem: „W bitwie samej mając odemnie poruczone prawe skrzydło, jakim męzkim animuszem prawie szlacheckim i ostrożnego wojownika się popisał, powinne daję świadectwo cnocie jego.“ Lubo Fr. Siarczyński (Obraz wieku panowania Zygmunta III. Lwów 1828 Tom II str. 307) pisze, iż Alexander Zborowski wracając z pielgrzymki do ziemi świętej, umarł r. 1621 przed wyprawą cho-ciroską, są wszelakoż ślady, że żył nierównie dłużej, bo pod Chocim 100 pancernych z królewiczem Władysławem wyprawił, i r.

7) Prośba zebranego rycerstwa krakowskiego za pojmanym Samuelem Zborowskim do Jana Zamojskiego. Przy tak licznem pokrewieństwie Zborowskich, przy dostatkach i hojnem raczeniu mniej zamożniejszych⁷), nietrudno było im znaleśc stronnictwo, które w tydzień po pojmaniu Samuela podało niniejszą prośbę do Zamojskiego. Wszelakoż nieugięty Zamojski niedal się wstrzymać w dopełnieniu swego urzędu, zwłaszcza że go obowiązywała ustawa sejmu warszawskiego z r. 1564 pod pewną winą nakazująca starostom grodowym chwytanie osób wywołanych, a w okręgu starostwa jakiego bawiących; do czego jeszcze nie mniej i to się przyczyniało, iż strona przeciwna, z którą się Samuel dotąd nie pojednał, uporczywie (o czem sam Zamojski w liście swym wspomina) żądała wypełnienia wyroku wydanego przez króla 1630 jeszcze d. 1 września dał pozwolenie mieszkańcom ruskim przedmieścia krakowskiego we Lwowie na wystawienie cerkwi Na rodzenia Maryi Panny na swym gruncie. R. 1637 założył on we Lwowie kościoł św. Marcina z klasztorem Karmelitów trzewiczkowych i szpital dla wiekiem podeszłych wojowników. Miał za żonę Magdalenę córkę Jana Fredry kasztelana przemyskiego, z której zostawił dwie córki i syna Adama Alexandra w zakonie Jezuitów zmarłego r. 1652 d. 4 sierpnia w Krakowie, na którym w męskiej linii dzielnica Samuela wygasła.

7) Paweł Piasecki (Chronica gestorum in Europa singularium. Cracoviae 1645 str. 15) powiada w tym względzie o Zborowskich: „Multum enim isti valebant consangvinitatibus, cum ubir/ue репе, etiam in Lithuania primariis quibusque agnationihus vel affinitatibus conjuncti essetit, et opibus poller ent, quas pro fusa liber alitate dispen-sabant: maxime in ebibendis conviviis tanta convivarum idque sine dele c tu nobilium ac mili tar ium frequentia, ut eorum mensa communis omnibus etiam egentioribus pateret. “ Sam Krysztof Zborowski nazywa w swych listach dom Zborowskich: kuchnią chudych pachołków.

** 2

Henryka w sprawie zabitego Wapowskiego. Sam Stefan Batory chociaż niegdyś w przyjaźni żył z Samuelem Zborowskim, i chociaż miał nawet zamiar użyć takowego do wprowadzenia r. 1578 (jak to współczesne pisma poświadczają) Bekiesza na hospodarstwo wołoskie, niezwłocznie potwierdził wyrok śmierci na Samuela, bacząc w nim niebezpiecznego dla kraju i dla siebie człowieka. Prośba ta, równie jak i

8)    Odpowiedź Jana Zamojskiego na prośbę rycerstwa krakowskiego za Samuelem Zborowskim, znana była Bielskiemu, który z niej wyjątki w swój kronice przytacza.

9)    Ostatnia rozmowa z Janem Zamojskim i śmierć Samuela Zborowskiego. Ze wszystkich pism tyczących się sprawy Zborowskich, niniejsze najczęściej jeszcze napotykać można w odpisach. Skreślone żywo, najprawdopodobniej przez Mroczka rotmistrza, naocznego świadka, którego Wojcich Węgierski (Kronika zboru ewangelickiego krakowskiego zebrana r. 1651, wydrukowana w r. 1817 str. 39—-40) dobrym przyjacielem Samuela Zborowskiego zowie, zn.ać rozszerzane było umyślnie przez Zborowskich dla wzbudzenia tern większego politowania.

10)    Śmierć Samuela Zborowskiego opisana przez jego krewnych. Pismo to zgadzające się w szczegółach pojedyńczych z przeszłem, wyszło, jak się zdaje, zpod pióra Andrzeja Zborowskiego, zpomiędzy wszystkich braci najgorliwszego obrońcy Samuela. Kopija przechowana w bibliotece kórnickiej nosi napis: „Progres w sprawie Jmci pana Samuela Zborowskiego, który czynili panowie krewni i powinni w Krakowie przez dziesięć dni ode dnia, którego był przy-wiezion sromotnie aż do ostatniej godziny haniebnego zamordowania jego“.

11) Pieśń o uwięzionym Samuelu Zborowskim. Przy jednym współczesnym odpisie tego ciekawego zabytku dawnej poezyi polskiej znalazła się dołączona wiadomość, jakoby sam Zborowski Samuel był autorem owej pieśni. Aczkolwiek uczony X. M. H. Juszyński (Dykcyonarz poetów polskich Kraków 1820 Tom II str. 365) Samuela Zborowskiego w rzędzie poetów polskich mieści, trudno jednak przypisać mu ten utwór, który, jak widać, powstał dopiero po śmierci jego⁸), i który wywołał następujące:

S) Oprócz tej poJskiej pieśni jest jeszcze drugi wiersz łaciński, ' tyczący się niniejszego przedmiotu, który z iicznemi myłkami jakie w rękopisie onegoż były, dla osobliwości tutaj umieszczamy:

Samuel Zborowski fratres suos primovivos et defunctos et équités alloquitur :

Hoc brevi metro Nostra jura retro Vadunt et statuta, Libertas non tuta. Ante annos rari Fuerunt Hung art, Nostri floruerant, Magn atesque er an t, Ubique securi Subjacendo ruri Sub et statutis Securis et tutis Non captivabantur, Sed accusabantur Coram officio, Brachio regio,

Vel in comitiis Datis judiciis.

12) Uwagi ze strony Jana Zamojskiego nad pieśnią o uwięzionym Samuelu Zborowskim. Porównywając pisma sławnego kanclerza z niniejszemi uwagami, niepodobna mu takowe na karb policzyć; prędzej są one płodem któregoś z dworzan jego lub Tęczyriskiego. Aczkolwiek powodowany chęcią poskromienia szkodliwej dumy możniejszych, postępował Zamojski jednak przy wykonaniu swego zamiaru z wszelką

0 Petri elector !

Non es nunc protector ; Quem tu elegisti Et sceptra dedisti Ad regnum regcndum ! Sit tibi surgendum ;

Nunc vidisses fratrem, Fleres plus quam matrem Samuelem virum — Turcis erat mirum — Praemiisque multis Virtus in occultis Solet latitare —

Et fratres amare Deßent te nimis Obortis lachrimis Domus Jastrzębio rum Retinente forum Frater non potuit,

Jam jam poenas luit%

Cernite Polonil Erit hoc non uni, Post hac vos flebitis

Quaeris post ruinant

Caeteros admonet,

Caetera videant

godnością i szlachetną nieugiętością, gardząc pokątnem szarpaniem sławy i nie zważając nawet na to, że się mógł stać ofiarą zemsty silnych swych nieprzyjaciół, którzy wszakże niemieli dosyć władzy umysłowej, aby ją wykonać⁹). Z powodu owych wzniosłych przymiotów, może też Zamojski w xiędze dziejów świata słusznie świetniejsze zająć miejsce aniżeli wiekopomny Armand du Plessis Richelieu; bo lubo obydwóch jedna wielka myśl poskromienia rozpasanej dumy szlacheckiej ożywiała, obcą przecież była Zamojskiemu ta samowładna dzikość i okrucieństwo, jakie piętnują wsławionego francuzkiego ministra.

13) Mowa Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego do orszaku szlacheckiego przy wyprowadzeniu zwłok Samuela Zborowskiego z Krakowa, miana d. 30 maja 1584. Po ścięciu Samuela Zborowskiego, brat jego Andrzej wystawiwszy trupa, któremu głowę przyszyto, przez kilka dni w domu własnym na widok publiczny, kazał najprzód woźnym swym po wszystkich czterech ro

li) Piotr Myszkowski biskup krakowski mówił Zamojskiemu: „Śmiało i bezpiecznie sobie postępujecie, a Zborowscy mają naprawionych ludzi, aby wam szkodzili na zdrowiu.“ Na co Zamojski: „Żyje król, jest prawo; mogę ja być Wapowskim, a Samuel nie ostatni zginął jako zły człowiek.“ — Tęczyńscy przestrzegali Zamojskiego, aby nie pokazywał się na franciszkańską ulicę, gdzie był dom Zborowskich; na co Zamojski odpisał: „Jeszcze ja urząd sędziego sprawuję; kat miecza nie przytępił, a choć sprawiedliwość na Samuelu wykonana mnie bezpieczeństwa nie zrobi, przynajmniej innym złym ludziom postrach sprawi.“ (Ob: Apophtegmata z da wnych rękopisów, zbioru x. H. Juszyńskiego w Kalendarzyku kieszonkowym na r. 1803. Kraków, str 11 — Ç2.) gach rynku krakowskiego obwołać, iż Samuela niewinnie ścięto; poczém uroczyście ciało do dóbr rodzinnych odprowadzając, przy wyjeździe z miasta, przed bramą floriańską miał niniejszą mowę do orszaku szlacheckiego. Pomimo zawartych w niej sarkań na Zamojskiego, nie-podali jednak Zborowscy żadnej skargi, podług zwyczaju owoczesnego, do aktów sądowych; mieli oni tylko zamiar przywieść z sobą na sejm trupa i wtedy przed całem zgromadzeniem wnieść swe zażalenie. Wszelakoż wstrzymała ich od tego pogróżka rozgniewanego króla, że trupa sprowadzonego do Wisły wrzucić każe.

14)    List Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego do sędziów trybunału lubelskiego. Widać że w skutek takowego niektórzy z sędziów trybunału lubelskiego, połączeni węzłem pokrewieństwa ze Zborowskimi, kanclerzowi postępek, co do Samuela, piśmiennie zganili, jak poświadcza:

15)    List Jana Zamojskiego do deputatów trybunału lubelskiego; w którćjto odpowiedzi zdając rachunek z swego czynu, Samuela Zborowskiego jako występnego oraz dla kraju szkodliwego człowieka wystawia i wreszcie podobne zdarzenie, pod odpowiedzialność wcale nie pociągane, z życia ojca Zborowskich, Marcina wojewody kaliskiego przytacza, gdy tenże nie mając żadnego urzędowego upoważnienia, r. 1554 zabił w Czechach xięcia Dymitra Sanguszkę odsądzonego od czci i wywołanego z kraju za to, iż przemocą poślubił sobie i uprowadzi} Halszkę xiężniczkę Ostrogską

16)    List Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego do Stanisława hrabi z Tarnowa kasztelana san do mińskiego. O podobnych listach pisywanych przez Andrzeja Zborowskiego do różnych osób oraz do zgromadzeń przedsejmowych dla zyskania sobie stronnictwa, znajdujemy wyraźne w Heidensteinie świadectwo² 3). — Zmienny Andrzej Zborowski wiódł później otwartą nieprzyjaźń ze Stanisławem Tarnowskim, kasztelanem sandomirskim, zazdroszcząc mu starostwa stobnickiego, które ojciec Zborowskich Marcin kasztelan krakowski, a potem syn jego Piotr wojewoda krakowski dzierżył, i które król Stefan po zgonie bezpotomnego Jana Zborowskiego synowca Andrzeja oddał Tarnowskiemu. W czasie bezkrólewia r. 1587 najechał Andrzej Zborowski z ludem zbrojnym Stobnicę i pojmał z żoną i dziećmi Tarnowskiego wybierającego się w podróż do Gdańska, dla powitania tamże nowo obranego króla Zygmunta III. Dopiero za wstawieniem się Stanisława Szafrańca, pokrewnego, odzyskał Tarnowski wolność, przy czem Stobnicę Zborowskim odstąpić, i krzywdy poczynione darować musiał.

17) List Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego i 18) Jana Zborowskiego kasztelana gnieźnieńskiego do króla Stefana. Listy te pisano — według kroniki Bielskiego¹¹) — do króla, gdy tenże w miesiąca sierpniu r. 1584 do Lublina na radę zwołał senatorów, by takowym odkryć swój zamiar, pociągnienia do sądu na przyszłym sejmie Krysztofa i Andrzeja Zborowskich o zbrodnią zdrady stanu. Pomimo że niektórzy, mianowicie Jan Dymitr Solikowski arcybiskup lwowski, odradzali to królowi, nie dał się jednak Stefan Batory odwieść od swego przedsięwzięcia, podżegany tern bardziej jeszcze od Piotra Myszkowskiego, biskupa krakowskiego, gorliwego stronnika Łęczyńskich.

19)    Prośba Zborowskich, podana na sejmik w Opatowie przez Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego. Zborowscy chcąc upokorzyć i zapozwać Jana Zamojskiego na sejmie o ścięcie Samuela, nie zaniedbywali żadnych środków, by nakłonić dla siebie umysły zebranej szlachty. W tymto celu rozsyłali do sejmików wojewódzkich niniejszą prośbę, zawierającą w całej obszerności prawny wywód i obronę ich sprawy. Prośbę ową podpisali wszyscy żyjący bracia Samuela i prócz tego trzech synowców, jako to: Piotr i Krysztof młodszy, synowie zmarłego Mikołaja starosty szydłowskiego, oraz Jan Zborowski młodszy, syn Piotra wojewody krakowskiego. Mieli nawet zamysł — jak powiada Bielski — „małe dziatki nieboszczyka Samuela przed króla przywieść, i kazali to wszystko, jako się działo, wymalować i wykonterfektować, aby tern ludzie wszystkie ku żałości większej pobudzić mogli; a wszakże im do tego wszystkiego nie przyszło. “

20)    Mowa Krysztofa Zborowskiego na sejmiku w Proszowicach d. 1 listopada 1584.

Stała się ona powodem do osobnego zaskarżenia i wydania oddzielnych dwóch wyroków na Krysztofa Zborowskiego, który przybywszy umyślnie z Morawii na zjazd szlachty małopolskiej w Proszowicach, lżył kanclerza dosyć uszczypliwemi słowy i o zbrodnię trucizny posądzał. Podług Heidensteina zarzucał Krysztof Zborowski Zamojskiemu, iż pierwej jeszcze sprzątnął ze świata trucizną Prusaka Sperweina, teraz zaś podobnież nasyłał na niego Pruskiego, pokojowca królewskiego, obiecując takowego za tę pomoc wyswatać z pozostałą wdową Sperweina; truciznę samą miał Pruski otrzymać przez ręce Jana Dzierzka dworzanina kanclerzo-wego. Gdy zaś wdowa Sperweina za kogo innego wydaną została, udał się Pruski do Ołomuńca, i tam też zrobił Zborowski owe odkrycie, kazawszy Pruskiego wprzód uwięzić i przetrząść. Nie puścił jednak Zamojski płazem tej przez lekkomyślnego i złośliwego człowieka pokątnie rzuconej na siebie obelgi: zapozwał Krysztofa Zborowskiego następującego roku na sejmie, który nawet przez zastępstwo nie udowodniwszy zadane;]* potwarzy, stał się w tym względzie kary godnym.

21) Pozew Krysztofa Zborowskiego przed sąd królewski. Jakób Niemojewski, rzecznik ob-żałowanego Krysztofa Zborowskiego, ganił podczas sejmu r. 1585, gdy się sądowa sprawa toczyła, pozew niniejszy¹'), zarzucając, jakoby się w nim przed wy-

1*2) Pozew ow w języku łacińskim ułożony był w ten sposób: Tibi generoso Christophoro Zborowski de Zborow de persona tua ac de bonis tuis omnibus, si quae in regno nostro dominiisque eidem adnexis quovis jure habere praetendis, mandamus, ut coram nobis

daniem jeszcze wyroku, już wyrazy ubliżające znajdowały.

22) Sprawa sądowa przeciw Krysztofowi Zborowskiemu na sejmie warszawskim r. 1585. Ciekawy ten pomnik dawnego sądownictwa polskiego, pisany nakształt dziennika, objaśnia niejeden szczegół w Bielskim, Heidensteinie i Rzeczyckim pobieżnie, lub nie dosyć dla nas wyrozumiale przytoczony. Sprawa sądowa Zborowskich zajęła większą część niespokojnego sejmu r. 1585, który owocześni pisarze z powodu burzliwości i mnogości zbrojnego ludu na nim się znajdującego, do sądnego dnia przyrównywają. Po ska-

alioquin contumacia tua non ob-

consiliarim/ue nostris lateri nostro assesuris in conventtr regni generali Varsaviae aut ubicunque locorum proxime vel immediate cele-brando, 6 die ab inceptione ejusdem conventus, prima tantum exclusa, personaliter et legitime comp areas. Ad instantiam Majestat is nos-trae Regiae instigatorisque nostri regii citamus te, instigatorque noster citât pro eo, quia tu postposito boni civis et fidelis subditi officio,’ cum nonnulis personis tibi de nomine et cognomine melius not is, cum quibus salva specialis versatur actio, contra personam nostram regiam machinatus es factionem, et occulta consilia ad turbandum imperium molitus es, peregrino principi, cum quo nobis tunc bellum fucrat, oper am tuam adduxisti et litter as nomini, dignitatique nos-trae adversas, Reipublicae autem nocivas ac plane seditiosas, scrip-sisti, et quantum in te fuit nos et Rempublicam turbare, ac ut nos dignitate et ita Rempublicam sua pace et tranquillitate privare inten-disti; prout tibi in termino advenienti praemissa latius declmabundi : per quod poenas laesae Majestatis nostrae et ea quae hostibus et *proditoribus patriae debentur commeruisti. Citaris itaque ad compa-rendum et audiendum contra te ob ea crimina commissa poenas con-dignas per <nos, consilariosque nostros decernendas et extendendas : sis itaque judicialiter stantc, contra te judicialiter procedetur.

Datum Grodnae feria secunda ante festum S. Andreae Apostoli proximo. Anno Domini i5S4.

żaniu zaocznem Krysztofa Zborowskiego niemającego chęci usprawiedliwić się osobiście, posłał król Stefan przez sekretarza swego Jana Skrzetuskiego akta całego procesu do cesarza Rudolfa II., nalegając na wydanie osądzonego; cesarz jednakże przychylny Zborowskiemu, że stronę rakuską popierał, odmówił owemu żądaniu króla polskiego i uznał Krysztofa Zborowskiego za swego poddanego oraz mieszkańca Morawii, gdzie tenże po-jąwszy w małżeństwo bogatą wdowę po niejakim Kafce, wtedy przemieszkiwał.

23) Przemowa Mikołaja Kazimirskiego od posłów przy pożegnaniu króla Stefana na sejmie w Warszawie dnia 28 lutego r. 1585. Zborowscy liczyli między posłami sejmowymi najwięcej jeszcze stronników spokrewnionych sobie różnemi związkami. Gdy sprawa ich na sejmie niepomyślny obrót wzięła, szemrali ciż stronnicy przeciw wyrokom, rozszerzając przy tern szydebne pisma,⁴) i podając nawet publiczne protestacyje. Część posłów składająca się z Mikołaja Kazimirskiego, Zbigniewa Ossolińskiego, Stanisława Ostroroga, Sędziwoja Czarnkowskiego, Prokopa Pękosławskiego i Jana Herburta z Bruchnala, ośmieliła się nawet przy pożegnaniu króla ostrą przemową, którą

Rex ad Cancellariitm : Apprehende ergo arma et scutum, et percute inimicos tuos in posteriora.

Cancellarius ad Regem : Etiam Domine laetabitur justus cum vide hit vindictam; manus suas lavabit in sanguine peccatorum.

Rev: Semel locutus est Deus.

Cancellarius: Tu mandasti, mandata tua custodire nimis.

Senatus ad Regem : Percussisti caput de domo impii, denudasti firma-mentum ejus usque ad collum.

Re.v: Percussi eos et non doluerunt.

Ziborovii ad Senatum : Sagittae parvulorum factae sunt plagae nostrae.

Senatus: Talium enim est regnum coelorum.

Zborovii ad palatinum posnaniensem Comitem a Gorka: Domine, vim patimur, responde pro nobis.

Palatinus posnaniensis: Ego sum vobiscum, nolite timere.

Cancellarius ad comitia regni, Praefectus ad Urowiecki: Ecce as-cendimus llierosolimam, et filius hominis tradetur gentibus, conspuetur, blasphemabitur, et beatus omnis qui non scan-dalizatus in me.

Urowiecki ad familiäres: Eamus et nos, et moriamur cum illo.

Cancellarius ad Urowiecki: Quot habes gladios ?

Urowiecki: Duos.

Cancellarius: Satis est.

Palatinus posnaniensis ad Cancellarium : Commovisti terrain et con-turbasti earn, et fecisti populo dura.

Cancellarius ad palatinum posnaniensem: Tu es ipse, qui perturbas ti Israel.

Urowiecki ad Cancellarium: Num percutemus gladio!

Cancellarius ad Urowiecki : Abi post me Sathana! non enim veni solvere leges, sed adimplere.

Amid Zboroviorum: Tolle, tolle, crucißge eum!

Mareschalcus regni: Quid enim mali fecit iste?

Sequaces Zboroviorum : Reus est mortis, quia se generem fecit régi.

Conclusio comitiorum: Et non crucifixerunt eum, quia nondum veni t hora ejus.

Kazimirski w imieniu wszystkich odczytał ⁵), skarcić czyny Stefana Batorego, zarzucając mu jakoby cały czas sejmowy zmarnował sprawą, do innego sądu podług ich mniemania należącą, i jakoby samowolnie nadwątlał swobody szlacheckie przez lekceważenie dawnych praw, zwłaszcza przywileju króla Alexandra z r. 1501, od Zborowskich często w sprawie ich przytaczanego. Śmiałość takowa uraziła mocno Stefana Batorego; odpowiedziawszy surowo na przemowę Kazimirskiego, żądał aby mu podano na piśmie takową wraz z imionami posłów; od czego króla odwiedli i w gniewie zaledwie uśmierzyć zdołali niektórzy senatorowie, mianowicie Stanisław Karnkowski arcybiskup gnieźnieński, oraz Świętosław Orzelski, który w poważnej mowie błagał Batorego, by się nie zrażał głosem kilku, skoro większość zawsze mu wierną i przychylną pozostaje.

24) Odpowiedź króla Stefana na przemowę posłów przy pożegnaniu na sejmie w Warszawie dnia 28 lutego r. 1585. Burchard Mencken wydawca listów Zygmunta Augusta i Stefana Batorego, przytacza w swem dziele (Sigismundi Augusti Poloniarum régis epistolae, legationes et responsa, nec non Stephani Bathorii reg. Pol. epistolarum decas et oratio ad ordines Poloniae e museo H. de Huyssen re-cens: Lipsiae 4705 str. 551—557^ tę mowę nieco obszerniej, wszelakoż udzielamy ją tutaj tak jakeśmy takową w trzech rękopisach, zwłaszcza w zbiorze Marcina Golińskiego rajcy kazimierskiego, za czasów Zygmunta III pisanym znaleźli⁶ 7). Że Stefan Batory nieraz podobnie krótko i dobitnie się wyrażał, świadczy Heidenstein lf), przytaczając pod r. 1577 po sejmie mal-borskim, podobną mowę zgniewanego króla.

25) Mowa Andrzeja Zborowskiego marsxal-ka nadwornego na konwokacyi r. 1587. Bezkrólewie po śmierci Stefana Batorego poczytali Zborowscy za najlepszą sposobność do chwilowego podniesienia upokorzonej swej dumy i zamierzonego poniżenia Zamojskiego. Mimo wszelkich zabiegów jednak usiłowa-nia ich, jak to skutek okazał, były daremne: władza i powaga Zamojskiego, rozsądnćm postępowaniem mocno ustalone, powszechne znalazły zaufanie; przeto też łatwo odniosły zwycięztwo nad osobistemi widokami przeciwników. Zaledwie wieść o zgonie królewskim doszła Krysztofa Zborowskiego, bawiącego wtedy za granicą, pospieszył tenże, nie zważając bynajmniej na wyrok przeciw niemu wydany z licznym pocztem zbrojnych jeźdźców i pieszych, których z Włochów, Niemców i Czechów nazbierał; mniemał bowiem, że w razie ostatecznym orężem poprzeć zdoła obranie Maxymiliana ar-cyxięcia rakuskiego na króla, który mu sprzyjał i od którego sobie wiele względów rokował. Na zjeździć warszawskim wystąpił śmiało Andrzej Zborowski z mową oskarżającą Zamojskiego. Powstał na to oburzony Marcin Leśniowolski kasztelan podlaski, jednakże ledwie co w obronie Zamojskiego mówić począł, przeszkodzili mu przeciwnicy wznieconym rozruchem, przy czćm nawret jeden z dworzan Zborow-skich strzelbę na Leśniowolskiego wymierzył, a drugi za Stanisławem Żółkiewskim posłującym wtedy od szlachty województwa bełzkiego, Czekanem rzucił, z powodu, że stronę Zamojskiego trzymał. Zborowscy starali się różncmi sposobami zaszczepić pomiędzy szlachtą nienawiść ku Zamojskiemu: szydząc nazwali jego stronników czarną radą (nigrum concilium) dla żałobnego stroju po śmierci króla Stefana od nich noszonego, i żądali, aby Zamojskiemu dla umniejszenia władzy odebrano przynajmniej hetmaristwo, które, jak twierdzili, będąc kanclerzem, bezprawnie zarazem piastował. Przyjaciele Zborowskich, zwłaszcza ich pokrewni uchwalili wreszcie dla zakon-

¥ ¥ ł

czenia wszelkich niesnasek, zawarcie zgody z Janem Zamojskim, i w tym celu pewne warunki na korzyść Zborowskich ułożyli Były one następujące: aby wyroki sądowe na Krysztofa Zborowskiego wydane, zostały zniesione i z ksiąg wszystkich wymazane; aby Zamojski usprawiedliwił przed sądem ścięcie Samuela Zborowskiego ; aby Heidensteina xięgi o wojnie moskiewskiej i Rzeczyckiego drukowane akcyje przeciwko Kry-sztofowi Zborowskiemu potępione i zakazane były. Dla nadania większej powagi tymże warunkom zbierano podpisy na nie, a do wykonania ich mianowano pośrednikiem Stanisława Karnkowskiego arcybiskupa gnieźnieńskiego, który owe warunki przez marszałka swego Szymona z Szubska Szczawińskiego kasztelana inowłodz-kiego Zamojskiemu do przyjęcia posłał. Odrzucił Zamojski pomienione warunki i odpisał na nie, jak poświadcza

26)    Odpowiedź Jan a Zamojskiego względem pisma w sprawie Zborowskich na konwokacyi r. 1587 wniesionego. Ciekawa odpowiedź ta znana była Heidensteinowi, który (na str. 247) w krótkiej treści o niej wspomina, oraz J. U. Niemcewiczowi, który w swćm dziele: Dzieje panowania Zygmunta III (Warszawa 1818 T. I str. 16 — 26) z niej, równie jak i z Mowy Andrzeja Zborowskiego na konwokacyi, niektóre wyjątki podług rękopisów wilanowskich przytacza; w niniejszym zbiorze zaś został ważny ten pomnik w całej swej obszerności zamieszczony.

27)    Zniesienie wyroków sądowych z Krysztofa Zborowskiego na sejmie walnym warszawskim r. 1591, wyjęte z Konstytucyi sêjmu r.

1591, w Krakowie z drukarni Łazarzowej wydanych. — Zborowscy chcąc zamierzoną elekcyję Maxymiliana doprowadzić do skutku, starali się w końcu przez różne osoby pojednać z Zamojskim, aby ich zamysłom nie stał na zawadzie. Obiecywali oni już poprzestać wszelkich prawnych kroków, byle ich tylko Zamojski za ścięcie Samuela przeprosił; gdy tego hetman uczynić nie-chciał, obowięzywali się wreszcie zapomnieć mu wszystkie urazy⁸), jeżeli obiorowi Maxymiliana nie będzie przeszkadzał. Wzgardził Zamojski temi poniżającemi oświadczeniami, a obstając mocno za wyborem Zygmunta III na tron polski, poparł orężem elekcyję tego potomka Jagiellonów. Okopawszy się dla przezorności z swym zbrojnym hufcem pod Wolą, w czasie obioru, gdy Zborowscy niebaczni na większość głosów w oso-bnem kole Maxymiliana królem polskim mianowali i przemocą zamiaru swego dopiąć chcieli, wyruszył przeciwko nim Zamojski z wojskiem. Wiadome są z dziejów skutki téj wyprawy: Po kilku utarczkach przyszło ostatecznie d. 24 stycznia do bitwy pod Byczyną, po której między innymi także Andrzej Zborowski marszałek nadworny w niewolę wzięty został. Pomimo iż Zamojski najlepszą miał sposobność wywrzeć krwawą zemstę na pojmanym głównym swym nieprzyjacielu, postępując szlachetnie nie uczynił tego, zatrzymawszy tylko jeńca swego w uczciwem więzieniu, dopóki Zygmunt III dla zagojenia ran rozjątrzonych i uśmierzenia rozruchów domowych, sprawy całej względem ścięcia Samuela Zborowskiego, na sejmie warszawskim r. 1589 nie umorzył¹⁸). Puścił oraz Andrzeja Zborowskiego na wolność, odebrawszy mu tylko za karę urząd marszałkowski, który nadał Stanisławowi Przy-jemskiemu. Następnie r. 1591 zdjął banicyję z Kry-sztofa Zborowskiego, pod warunkiem aby do łat dwudziestu nie bawił w królestwie. Po krótkim pobycie w Polsce¹⁹), opuścił Krysztof Zborowski swą ojczyznę, i udał się na dwór cesarza Rudolfa, gdzie w Węgrzech służąc wojskowo, w kilka lat później przy grze zginął ⁹).

Kończąc niniejszy przegląd pomników, wypada mi oświadczyć iż staraniem móm było, jak najtroskliwiej

1S) Konstytucyje sejmu walnego warszawskiego r. p. I58J (w Krakowie, w drukarni Mikołaja Szarffenbergera str. 13) wyrzekły: >,Hetman koronny dowiódłszy, że w exekucyi Samuela Zborowskiego nie było ofîensy i obrazy, ale z wykonania powinności swej hetmańskiej, Stany znalazłszy ten postępek byc prawny, za zezwoleniem Rad koronnych i duchownych i świeckich i posłów ziemskich obojga narodu, czasy wiecznemi sprawę tę wszystką umarzamy i w niej wieczne milczenie wszystkim i każdemu z osobna imponimus. “

19)    Są ślady, że Krysztof Zborowski za ubezpieczeniem kró-lewskiem jeszcze r. 1593 w Polsce przebywał; Konstytucyje sejmu walnego warszawskiego r. 1593 (w Krakowie, w drukarni Mikołaja Szarffenbergera, str. 14) wspominają albowiem pod tytułem: „Ap-probatio Salvi conductus Pana Krysztofa Zborowskiego : Approbu-jemy Salvum conductum o bytności i mieszkaniu w Polsce aż do sejmu przyszłego i 2 niedziel po sejmie, zachowując w cale konsty-tucyją anni 1589 et mmi 1591 tyczących osoby samego i domu jego. “ wydać takowe. Porównywałem przetoż pilnie odpisy dawne, jakie mi się widzieć zdarzyło, a wybierając do druku co zupełniejsze i wiarygodniejsze, w niczem starożytnej ich barwy nie naruszyłem. Z tego też powodu pozostawiłem w texcie oryginalne wyrazy łacińskie, umieściwszy w przypisach tłumaczenie dla czytelników z tym językiem mniej obeznanych. Sprawa Zborowskich musiała niemało szlachtę polską obchodzić, jakto już same liczne odpisy tych pomników poświadczają; a pomimo że wszelkie mniej znane pisma Samuela i Krysztofa Zborowskich dotyczące, zebrać usiłowałem, nie wątpię, iż czas wykryje później jeszcze niejeden szczegół ciekawy. Większą część rzeczy w tych Pamiętnikach zawartych dostarczył mi rękopis Marcina Golińskiego rajcy kazimirskiego z wieku XVII, obejmujący między innemi w sobie takowe pod napisem : Waśń Zborowskich. Z kilku innych rękopisów podobnej treści dozwoliła mi też korzystać uprzejmość PP. Adama Kłodzińskiego Dyrektora i Jana Szlachto w skiego Kustosza zakładu imienia Ossolińskich we Lwowie, ,oraz P. Stanisława Przyłęckiego, którymto szanownym mężom szczere me podziękowanie składam. Właśnie gdy już książka niniejsza do druku przygotowaną była, wyszły w Poznaniu także: Pamiętniki o Samuelu Zborowskim zebrane z współczesnych dzieł i rękopismów biblioteki kórnickiej przez L. S. zaszczytnie w naszej literaturze znanego pisarza. Widząc mniejszą objętość i zakres tego dziełka, tern bardziej zachęcony zostałem do ogłoszenia niniejszych Pamiętników, mieszczących zarazem w sobie i pisma dotyczące Krysztofa Zborowskiego, ak ważny udział w całej sprawie mającego ; przy czémt niewahałem się dla uzupełnienia przedmiotu przydać kilka rzeczy znajdujących się w owych Pamiętnikach, których w mym zbiorze niedostawało.

Lwów, dnia 12 czerwca 1844.

Zegota Pauli.

WM. zdrowego mieli. Jam ad minora29 *). Gnieźnieńs

64. Odpowiedz Jana Zamojskiego na prośbę rycerstwa

XX.

a za czwartym razem przyszłoby niewinnego wieść. U

13

¹

Do osobliwości bibliograficznych w przedmiocie niniejszym słusznie liczycby wypadało: dziełko Nideckiego obejmujące obroną Samuela Zborowskiego, (Def'ensio Samuelis Zborovii) które się miało znajdować w obfitym w rzadkie druki xiągozbiorze zmarłego prof. Kraińskiego we Lwowie; xiązkę: Z borowski Antonii (?): De Samuele Zborowski supplicio ajfecto, et exinde motibus ( Wittenbergae 1585 w ótce) której tytuł Józef Epif. Minasowicz w J. A. Załuskiego : Bibliotece historyków, prawników, polityków i innych autorów polskich (Kraków 18:3*2 na str. 121), przytacza; i Cartellum sive duellum strenuo oblatum equiti Samueli Sborovio 1577, przecho wane w bogatym xiçgozbiorze uczonego i wielce zasłużonego Tytusa lir. Działyńskiego.

²

   „ Dederat et Andreas Zborovius liter as alias ad Universum con-V en turn, alias ad singulos senator es, quibus partim casum /'amitiae suae miserabatur, partim ne quid gravius in se statuèrent aut statui putarentur, petebat.u (str. 226.)

³

   „Z przyjaciół Zborowskich nikogo prawie nie było (na konwokacyi lubelskiej), a jeźliby który był, tedy się nie przeciwił; list tylko był od Andrzeja Zborowskiego marszałka, w którym przekładał zal swój i domu swego, a na kanclerza koronnego w tej mierze się skarżył. “

⁴

Jedno z podobnych pism, pod napisem: Pasf/uillus contra comitia regni a. 1585, tej było osnowy:

Respublica ad Regent: Ecce in pace tua amaritudo tua amarris-sima.

Hex ad Rempublicam : In Deo faciemus virtutem et ipse ad nihilum deducet trihulantes nos.

Rex ad Cancellarium : Invenite servum secundum cor meum et sus-tulite de gregibus omnium.

Cancellarius ad Regem: O Domine! ego sum servus tuusy et filius ancillae tuae.

Rex ad Cancellarium: Vidi af'flictionem populi mei et clamorem ejus audivi.

Cancellarius ad Regem: Multa fecisti tu Domine! mirabilia et со-gitationibus tuis es similis.

⁵

„Przeciwko temu świadczyli się niektórzy posłowie .......

od których rzecz czynił Kazimirski z karty, o co się król nań bar dzo gniewał, a przeto przy żegnaniu ręki mu niedał, a on też ukłoniwszy się poszedł precz.“ (Marcina Bielskiego: Kronika polska. Kraków 1597.) — „ Verba Nicolaus Kazimirscius faciebat, seu po-tius e.v scripto rccitahat. u (Heidenstein str. 234 i Orzelski w xię-dze VIT.)

⁶

   Mowa ta brzmi w oryginale, jak następuje:

„Non sum servicula, sed homo liber natus, пецие antequam in has terras vent, mi hi victus et amictus de fuit. Libertatem ego irestrain amo et conservabo Deo volente, sed propriae discrimen aut jac-turam, mo nec minimum diminutionem unquam patiar. Dum in regem vestrum sum electus, vobis postulantibus et instantibus hue veni; per vos est corona capiti meo imposita : sum igitur rex vester noil fictus neque pictus, sed realis et legalis; volo regnare et imper are, пес sinam ut mihi quis imperet. Custodes libertatis vestrae estis, non igitur vos volo paedagogos meos fieri; tuemini et servate libertates vestras, sed prudenter cavete, ne liaec libertas vestra in abusum ver-tatur. Ma jus dignum trahit ad se minus dignum ; duo vincula magis cingunt; vis quaecunque dissolutione nexus enervatur. Finis totius politiei et reipublicae est salus populi et utilitas : hanc euro, hanc intendo, non rumores malevolentiae. Domini senatores! vel mihi administrate justitiam, vel mihi solvite manus, quas legibus vestris li-gastis, et ego vindicabo !“

⁷

   „Genus potissimum or a lion is, quod peculiare quasi hahebal. “ (str. 110.)

⁸

Heidenstein w księdze VIII.

⁹

   ,, Nec rediit unquam in Polo ni am ; paücos enim post annos circa ludum aleae perierat, dum caesari Rudolpho in Ungaria mili-Caret.u (Pauli Piasecii: Chronica gestoruin in Europa singularium. Cracoviae 1615 str. 106.)

Zegota Pauli.

SPIS RZECZY.

I. Wywołanie z Polski Samuela Zborowskiego..........

TT. Pobyt Samuela Zborowskiego między Kozakami niżowymi..........................................

Ill. List Krysztofa Zborowskiego do brata Samuela......

TV. List Krysztofa Zborowskiego do Kozaków niżowych. . V. Pojmanie Samuela Zborowskiego od Jana Zamojskiego. VI. Uwięzienie Samuela Zborowskiego, opisane przez krewnych jego

VIT. Prośba zebranego rycerstwa krakowskiego za pojmanym

Samuelem Zborowskim do Jana Zamojskiego.......

VIII. Odpowiedź Jana Zamojskiego na prośbę rycerstwa krakowskiego za Samuelem Zborowskim..............

IX. Ostatnia rozmowa z Janem Zamojskim i śmierć Samuela

Zborowskiego...................................

X. Śmierć Samuela Zborowskiego opisana przez jego krewnych .........................................

XI. Pieśń o uwięzionym Samuelu Zborowskim............

XII. Uwagi ze strony Jana Zamojskiego nad pieśnią o uwięzionym Samuelu Zborowskim.....................

XIII.    Mowa Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego do

orszaku szlacheckiego, przy wyprowadzeniu zwłok Samuela Zborowskiego z Krakowa, miana d. 30 maja 1584...........................................

XIV.    List Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego do

sędziów trybunału lubelskiego....................

Х-V. List Jana Zamojskiego do deputatów trybunału lubelskiego .........................................

XVI. List Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego do Stanisława hrabi z Tarnowa, kasztelana sandomir-skiego.........................................

Stron.

19

37

43

46

52

61

64

75

83

95

97

190

Stron.

XVII. List Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego

do króla Stefana.............................

XVITI. List JanaZborowskiego kasztelana gnieźnieńskiego do króla Stefana...............................

XIX.    Prośba Zborowskich podana na sejmik w Opatowie

przez Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego ........................................

XX.    Mowa Krysztofa Zborowskiego na sejmiku w Proszowicach d. 1. listopada 1584.................

Pozew Krysztofa Zborowskiego przed sąd królewski. Sprawa sądowa przeciw Krysztofowi Zborowskiemu

na sejmie warszawskim r. 1585................

ХХШ. Przemowa Mikołaja Kazimirskiego od posłów, przy pożegnaniu króla Stefana na sejmie w Warszawie

dnia 28. lutego r. 1585.......................

XXIV. Odpowiedź króla Stefana na przemowę posłów przy pożegnaniu na sejmie w Warszawie d. 28. lutego

r. 1585......................................

XXV. Mowa Andrzeja Zborowskiego marszałka nadwornego

na konwokacyi r. 1587........................

XXVI. Odpowiedź Jana Zamojskiego względem pisma w sprawie Zborowskich na konwokacyi r. 1587 wniesionego........................................

XXVII. Zniesienie wyroków sądowych z Krysztofa Zborowskiego, uchwalone na sejmie walnym warszawskim r. 1591.....................................

1 IG

119

122

133

XXI.

XXII.

137

139

182

I8d

188

197

I.

WYWOŁANIE Z POLSKI SAMUELA ZBOROWSKIEGO ¹).

Tegoż dnia (drugiego po koronacyi króla Henryka) Francuzi wysokie drzewo z chorągwią na wieży zamkowej zatknęli na znak przybycia i panowania króla ; cały zaś dziedziniec, gdzie rycerstwo odprawiając igrzyska nałoźouemi kopijami potykać się miało, dobrze piaskiem wysypano, by padłszy który z konia, nie skaleczył się na kamieniach. Na tym dziedzińcu dwanaście par współzapaśników utkwiło zwyczajem węgierskim dwadzieścia cztery długich kopij, które przez cały dzień na miejscu stały. Zdarzył się wtedy wielki, nader smutny wypadek , nie tylko dla króla ale i dla wszystkich rodaków bardzo źałośny i kłopotliwy, prawie w ten sposób.

Między wspomnionemi kopijami była jedna Samuela Zborowskiego, nosząca napis: iź ktobykolwiek (byle równy jemu rodem i walecznością) życzył spotkać się z nim, on gotów jest z takowym za zdrowie króla skruszyć kopiję. Napis ten wiele osób czytało, lecz nikt niechciał się odważyć do owej walki. Wreszcie niejaki Janasz Kroat sługa Jana hrabi Tę-czyńskiego kasztelana wojnickiego, odprowadziwszy swego pana z zaniku do dworu, zmrokiem juz wracając wyrwał kopiję Samuela i wziął ją z sobą do miasta, w chęci spotkania się z Zborowskim. Samuel mniemając, że kasztelan wojnicki na jego wzgardę podmówił owego cudzoziemca rodem jemu nie równego, wysłał do walki z Kroatem sługę swego szlachcica Moszczyńskiego , sam zaś przez posłów i przyjaciół wyzwał kasztelana do pojedynczego spotkania się na kopiję. Tęczyński widząc złość w tern wezwaniu, starał się przez tychże posłów uniewinnić , jakoby on niepodmawiał Kroata, ani mu też kazał taką zniewagę Zborowskiemu wyrządzić. Lecz Zborowski po powtórnem wyzwaniu Tęczyń-skiego przybył nazajutrz zbrojno i z groźną postawą na zamek , gdzie Tęczyńskiego siedzącego w senacie przy boku króla przez domowników swoich wywołać kazał. Sprzykrzywszy to sobie Tęczyński wyszedł z senatu i udawszy się do Samuela: ,,Dosyć⁶⁶ — rzecze — „usprawiedliwiałem się przed tobą, że cię Kroat mimo mej wiedzy wyrwawszy kopiję wyzwał ; lecz gdy nieprzestając na tern ciągle nalegasz abym się z iobą spotykał, wychodzę w tym celu umyślnie z zamku i proszę abyś tylko chwilkę zaczekał, przyrzekając iż ci się pewnie stawię.“ Gdy na to przystał Zborowski, dali sobie ręce, a Tęczyński poszedł do dworu swego w mieście przy wTałach leżącego, aby się do walki przygotować. Tymczasem król po skończonem posiedzeniu senatu wracając krużgankiem do swych pokoi zatrzymał się nieco w miejscu. Zgromadzeni na dole zapaśnicy na wridok króla dali znak do rozpoczęcia igrzysk i najprzód Moszczyński z Kroatem przy niezliczonym tłumie ludzi spiąwszy konie w największym pędzie na się uderzyli, przyczem Moszczyński przebił środek tarczy przeciwnika, nie uszkodziwszy jednak samego. Kroat zaś zmierzyw szy niżej kopiją, przeszył Moszczyńskiego nagolennik i kulbakę, oraz w lędźwie go uderzył ; nie przestając na tern dobył jeszcze z pod kolana miecza ostrego, i byłby nim ranę powtórzył, gdyby go Węgrzyni przytomni krzykiem swym nie wstrzymali. Upominaniem tem zasianowiony oddał miecz natychmiast innym i na bok odjechał. Rozjątrzony tą porażką Moszczyńskiego Samuel Zborowski, porwawszy długi i ostry czekan, posunął się ku Kroacie i byłby go zabił, gdyby go mnóstwo ludu przytomnego nie wstrzymało. Król widząc to wysłał marszałków, którzy pod karą śmierci i odsądzenia od czci, wszystkim owym zapaśnikom z zamku oddalić się kazali, a gdy Samuel Zborowski nic na to nieuważając za Kroa-tem ciągle uganiał, polecił wojewoda krakowski i marszałek koronny (Jan Firlej) dla uniknienia jakiego niebezpieczeństwa wypchnąć z zamku pojmanego i z konia zwleczonego Kroata. Król zniechęcony tą nieprzystojnością, mając oraz z natury wielki wstręt od wszelkich zabójstw, odszedł na swe pokoje. Już wszyscy zapaśnicy podług rozkazu królewskiego z zamku ustąpili*, sam tylko Samuel ostatni prawie z zachodem słońca wychodził z gniewem i sarkaniem to na króla wzbraniającego mu walkę, to na Kroata, który tak nieuczciwie zranił Moszczyńskiego, to znów na Tęczyńskiego, że tak długo się spóźniał. Gdy juz z licznym swym pocztem minąwszy bramę górnego pałacu, tuż koło ostatniego pokoju królewskiego będącą, zjeżdżał na niższy zamek, spotyka uzbrojonego Tęczyńskiego dążącego z miasta wpośród znacznego dworzan orszaku. Na podwórzu dzielącem kościół od mieszkania królewny (Anny) w obec wielu osób wszczyna się między wchodzącymi a wychodzącymi kłótnia, w skutek której spiąwszy konie rzucili się jeden na drugiego. W tem Andrzej Wapowski kasztelan przemyski, towarzysz Tęczyńskiego, żyjący dawniej w nieprzyjaźni z Zborowskiemi, wpada w pośród godzących na siebie, chcąc ich rozerwać, lecz uderzony od Samuela Czekanem, dwie rany w głowę odnosi. Z obu stron słudzy dobywszy oręża uczynili jeszcze większe zamieszanie , a piechota Tęczyńskiego broniąc swego pana, dała z kilku rusznic ognia, przyczem, jak mówiono, nawet Samuel w nogę ranionym został. Na ten huk i rozruch wielki począł się lud z miasta do zamku cisnąć, tak iż się na bardzo niebezpieczną zanosiło walkę. Król sam patrząc na ten rozruch zląkł się tem bardziej, zwłaszcza gdy mu niektórzy donieśli, że to przeciw niemu bunt ów wszczęty ; aby się w ięc takowy hardziej nie wzmagał, rozkazał zawrzeć bramę zamkową. W późną noc trwało zamieszanie za nim go uśmierzono, i wtedy dopiero ustąpił Samuel do miasta, hrabia Tęczyńskizaś z ranionym Wapowskim poszedł do króla. Tam Wapowski mając suknię, która skórą lamparcią wyłożona była, krwią zbroczoną, okazał ten czyn niegodziwy i rany swoje królowi, przyczem w długiej mowie uskarżał się na wielkość zbrodni przez Samuela popełnionej.

Nazajutrz obeszło mocno króla i senat wczorajsze zgorszenie; jakoż posłowie ziemscy po pilnej między sobą naradzie udali się do króla i senatu, a (Stanisław Sędziwój) Czarn-kowski referendarz ich imieniem w ten sposób przemówił : „Nie radziłyśmy wam dostojni senatorowie przekładać rzeczy, „która serca i umysły wasze smutkiem napełni ; jednakże wy-„maga tego konieczna potrzeba ; niemożemy bowiem zamilczeć „zniewagi wyrządzonej majestatowi królewskiemu przez zuchwalstwo i swawolę niektórych. Z boleścią przychodzi nam „tu wspomnieć, że kilka osób w skutek rozpasanej swawoli „lekce sobie ważąc osobę króla, świętość miejsca, powagę se-„ natu i zgromadzenia posłów, z niemałym pocztem Judzi i niezwykłą a nawet zabójczą bronią ośmieliło się wkroczyć na „zamek królewski i to co innym z urzędu było poruczone, „sobie przywłaszczyć, wydając wbrew przepisom i zwyczajom igrzysk, swawolne najzuchwalsze wezwania. Zważcie, „z jakiem to uszanowaniem przyjęto na igrzyskach króla, „któregośmy zaprosili, ukoronowali i na tronie posadzili? Je-,, żeli tego przestrzegamy, by gwałty i wszelkie bezprawia „na najuboższym nawet popełnione nie uchodziły bezkarniei; „cóż więc powiemy, kiedy teraz aż do zabójstwa senatora „przyszło? Zanosimy przetoż usilne nasze proźby, abyście „Stróże prawa i nieodstępni boku królewskiego towarzysze „wdali się powagą waszą i zuchwałości płazem ni opuszczali, „ lecz słuszną na zbrodnię występnych wymierzyli karę ; co „też że uczynicie, bynajmniej powątpiewać nie chcemy.⁴⁴

Po tej poważnej i pięknej mowie Czarnkowskiego podziękował senat posłom za tę ich gorliwość około przywrócenia porządku, i przyjąwszy z braterską chęcią owe słowa, przyrzekł ściśle rzecz całą roztrząsnąć. Podobnie też i król raczył odpowiedzieć, obiecując ukarać winnych, i rozkazał natychmiast wydać uniwersały do spokojnego zachowania się napominające.

Dnia pierwszego marca kasztelan wojnicki otoczony Ji-cznem przyjaciół i dworzan gronem w uroczystem pochodzie udał się do króla, gdzie z pisma czytał długą i poważną mowę , w której wyłożył krzywdę sobie i rannemu kasztelanowi przemyskiemu przez Zborowskiego wyrządzoną. Po wysłuchaniu tej smutnej i rozczulającej mowy, wniósł Piotr Zborowski wojewoda sandomierski do króla prośbę o małą zwłokę, dopóki by brat jego Samuel na czynione zarzuty dostatecznej niedał odpowiedzi. Ukazało się wtedy na jaw wiele pism uszczypliwych, które na publicznych miejscach przybijano; z tych jedne czyn Zborowskiego jako zbrodnię wystawiały, drugie znowu przeciwnie uniewinniały. Wszyscy oczekiwali niecierpliwie królewskiego w tej sprawie wyroku, który cnotę, surową sprawiedliwość w sądzeniu oraz wyższość umysłu i zacność, albo-li też niesprawiedliwość i srogość jego miał okazać ; na Zborowskim bowiem możnym z rodu i licznych związków, burzliwym i nadętym względami króla mniemającego, iż jedynie tylko przez tę familią tron polski oddzierzył, ciężyła zbrodnia tak wielka; sąd jej zaś powinien był dowieść, jeżeli u króla więcej sprawiedliwość lub też względy osobiste przeważały.

uro-

W trzy dni po w niesionem przez kasztelana wojnickiego zaskarżeniu poszedł Samuel Zborow ski z licznym dworzan pocztem dla uniewinnienia się, do króla, gdzie wT imieniu jego (Andrzej z Górki) kasztelan międzyrzecki wr następujący prawie sposób po polsku ułożoną mowę przeczytał ; którą to zaś mowę w języku łacińskim spisaną (Guy de Faur) Pibrak кró-lowi podał, tłómacząc na francuzki: Ubolewa mocno Zborowski, iż wypadek ten wydarzył się przy boku króla w tak czystem miejscu, przez co majestat królewski i spokojność Rzeczypospolitej obrażono: błaga więc usilnie, by król nie namysłowi i winie jego, lecz nieszczęśliwemu trafunkowi czyn ów przypisać raczył, zwłaszcza gdy nie on lecz kasztelan wojnicki dał powód do takowego. — Dalej przechodząc cały bieg sprawy, namienił: iż Zborowski bynajmniej nie w⁷ celu okrycia kogokolw iek hańbą, lecz zwyczajem i przykładem ry-

cerskim dla przyjemności i rozrywki króla, kopiję na placu zatknął, chcąc zmierzyć się z jakim zapaśnikiem, któryby był podobnie jak on stanu rycerskiego lub szlacheckiego. Gdy zaś tę kopiję człowiek wcale nie szlacheckiego, ale owszem niskiego pochodzenia, cudzoziemiec Kroat sługa Tęczyńskiego wyrwał; sądził Zborowski, ze się to stało dla hańby jego i ukrzywdzenia za pobudką kasztelana wojnickiego, który zapewnie do tego słudze swemu dał rozkaz. Wyzwał on potem samego kasztelana wojnickiego nie z nienawiści lecz dla uprzyjemnienia igrzysk, i otrzymawszy od niego przyrzeczenie, czekał na umówionym placu w dziedzińcu zamkowym tak długo, dopóki nui król odejść nie rozkazał. Wychodząc za bramę zamkową spotkał Tęczyńskiego, a gdy go tenże uszezy-pliwemi słowami rozdrażnił, porwały się obie strony do broni nacierając na siebie, w które to zamieszanie wtrąciwszy się Wapowski, ciężką odniósł ranę. —• Tą więc obszerną i dobitną mową uniewinniał swój czyn Zborowski; a po odczytaniu takowej, prosił kilkoma wyrazami kasztelan wojnicki króla o pozwolenie dania nazajutrz dopiero odpowiedzi na poprzedzającą mowę ; co też i otrzymał.

Następującej nocy dokonał życia Andrzej Wapowski kasztelan przemyski z rany odniesionej.

Dnia 6. marca towarzysze zmarłego Wapowskiego prosili posłów ziemskich, aby z litości nad dziećmi osierociałemi i dla skrócenia tak ohydnej zbrodni, wstawili się do króla o wymierzenie słusznego wyroku w sprawie ich z Zborowskim ; co też posłowie gorliwie wykonali, dopominając się u króla, by rzecz całą bez żadnego względu na którą kolwiek stronę, tylko podług przepisów prawa rozstrzygnął.

Wkrótce potem Katarzyna z Maciejowskich Wapowska kasztelanowa przemyska w żałobnym stroju, z małym synkiem na ręku narzekając przybyła. Otaczało ją liczne grono kobiet z domów znakomitych i innych dworzan; za nią zaś postępowały wozy, konie i słudzy w czarne suknie przybrani , wiodąc w orszaku pogrzebowym mary, na których nieboszczyk spoczywał. Z płaczem weszła Wapowska na pokoje królewskie, gdzie też wszyscy Zborowscy prócz jednego Samuela stanęli. W przytomności kasztelana wojnickiego i krewnych zmarłego Wapowskiego odczytał Stanisław Maciejowski następujące w języku polskim napisane zażalenie: „Krępym kasztelana przemyskiego a twego miłościwy królu! naj-„ wierniejszego senatora, teraz w głębokim pogrążeni smutku, „wraz z zgasłym Wapowskim nieprzewidując tak okropnego ,,zabójstwa, któreby majestat królewski zelżyć, i porządek „sejmu walnego zamieszać mogło, pragnęli najgoręciej oświadczyć ci miłościwy królu ! uciechę z szczęśliwego przyjazdu i „ pomyślnego początku panowania twego ; lecz zuchwałość lu-„dzi przewrotnych, godność twą lekce ważących, zniweczyła „ową chęć naszą do tego stopnia, iż w brew zamiarom wyburzenia radości, zmuszemi jesteśmy z powodu srogiego i „opłakanego zabójstwa na niewinnym kasztelanie przemyskim dokonanego, stanąć z przyjaciółmi nieboszczyka w naj-„ większym żalu przed twem obliczem dla wezwania sprawiedliwości. Masz już miłościwy królu! w pierwszem naszem ‘„podaniu krwawą śmierć kasztelana przemyskiego i zacnego „senatora, od wszystkich prawych ludzi opłakiwanego, dokładnie opisaną ; z resztą widziałeś sam na własne oczy nie-„winnie rozlewaną krew Wapowskiego : jednak abyś miłościwy „królu! nie dawał wiary czczym pogłoskom i wieściom niepe-„wnym, zwłaszcza gdy teraz sprawę ową po wysłuchaniu „obu stron rozstrzygać będziesz5 wypada nam tu pokrótce „napomknąć: iż nieboszczyk daleki od podsycania wszelkich „rozruchów i niesnasek, nie dał żadnego powodu do tak okro-„pnego mordu, ale owszem nie będąc wyzwanym do walki, „ani też wyzywając nikogo, nieprzywidując nic złego, szedł „bezbronno w niewinnym zamiarze na zamek królewski. „W drodze napada gwałtownie Samuel Zborowski tego spokojnego człowieka, naciera nań bronią niezwykłą i zabija. „Tu koniec naszej powieści. Dowiedziałeś się więc miłości-„wy królu! o przyczynie oraz śmierci samej walecznego ry-„cerza i zacnego senatora polskiego, która nie tylko ze po-„mnożyła zuchwałość złych ludzi, zgwałciła bezpieczeństwo „publiczne, pokalała dostojność rycerską, ale także majestat „ królewski niewinną krwią zbroczyła przez popełnienie okropnego, bezecnego i w tym wieku niesłychanego morderstwa. „Za czasówT onych, gdy przodkowie nasi prawr jeszcze nie-„ mieli i zaledwie wolę Stwórcy znali, miano to za zbrodnię „bezbożną, jeżeli by się kto porwał na nieprzyjaciela nieró-„wną bronią z liczniejszym orszakiem, lub jeżeliby w walce „użył podstępu,* teraz zaś, gdy zakazują prawa, gdy tego „wola najwyższego Boga wzbrania i szanowna godność ma-„jestatu twego niedozwala : wyszukują złośliwi z ostatnich „prawie krańców świata broń najzgubniejszą, ostrzą i hartują „takową, godzą strzelbami i rozliczną tą bronią śmierć po-„ między najuczciwszych i najspokojniejszych ludzi rozsiewają. „Nieznają oni uszanowania ani przed majestatem boskim ani „ przed twą dostojnością miłościwy królu ! ani przed obliczem „praw; a pogarda, hańba i zakazy są u nich czczemi wyrazami hez znaczenia. Gdzież więc niezwyciężony królu! znajdą ludzie spokojni i szlachetni bezpieczeństwo i ochronę, jeżeli „jej mieć nie mogą przy boku twoim, które to miejsce nie „tylko w Polsce ale i u dzikich narodów poczytują za święte „ i nietykalne, a które teraz z obrazą urzędu i zniewagą sądu „krwią zbroczono? Lecz nie wątpimy bynajmniej miłościwy „ królu ! źe wraz z wysokim senatem sprawę ową w ten spo-„sób rozstrzygniesz, iż z swej strony niepuścisz bezkarnie „zbrodni i obrazy majestatu, senatorowie zaś przy wyroko-„waniu ani na pokrewieństwo ani też na związki przyjaźni „zważać niebędą. Wymaga sądu i sprawiedliwości od senatu „ twego miłościwy królu ! niewinna krew zamordowanego „współtowarzysza; wymagają tego obfite łez strumienie pozostałej wdowy i niewinnych osieroconych dziatek ; wymaga „obrażony majestat królewski i korona; wymaga tąź krwią „zbroczona twa sypialnia i łoże; wymagają nakoniec wszystkie prawe i cnotliwe serca, którym okażesz w tej spra-„wie odwagę i sprawiedliwość królewską. Także i wy prześwietni senatorowie! dacie najlepszy dowód waszej stałości, „ iż przekładacie sprawiedliwość nad pokrewieństwo, słuszność „sprawy nad przyjaźń, obowiązki urzędu nad inne uboczne „względy, i pokażecie jawne obu stronom, co ludzie o was „ sądzić mają. Niemasz podobno między wami lak szczęśli-„ w ego, któryby żadnej niemieścił urazy w swem sercu i któ-„ ryby nieuważał tej sprawy z swego osobistego stanowiska ; „ lecz jeżeli niesłychane zabójstwo na Wapowskim popełnione

„ujdzie bezkarnie, bądźcie pewnymi, źe i wam podobny los „zagraża. Nie mówimy tego jednakże z powodu, jakobyśmy „o waszym słusznym sądzie w sprawie niniejszej powątpie-„wać chcieli; ma bowiem kasztelan przemyski i w waszym „gronie wielu krewnych, powinnowatych i przyjaciół w głę-„ bo kim smutku z przyczyny śmierci jego pogrążonych. Z pła-„ czern błagamy was tedy, abyście niezważając na cele ubo-„czne w sprawie tej, li głosu słuszności słuchali! Stwórca „nieśmiertelny wynadgradzając ten czyn sprawiedliwości twej „miłościwy królu! i wasze dostojni senatorowie życzenia po-„ myślnym skutkiem uwieńczy i przekaże potomności wasze „sławne imiona; prócz tego zysczecie u wszystkich to zaszczy-„ tne mniemanie : iż przez związki krwi nie daliście się zwieść „z drogi sprawiedliwości, i że jako Rada przysięgą świętą obo-„wiązana, jesteście mocną podporą króla oraz dostojną ozdobą „Rzeczypospolitej naszej.u

Po tych słowach śmielej jeszcze wystąpili stronnicy Wa-powskiego, żądając aby król z powodu niestawienia się strony przeciwnej, to jest Samuela Zborowskiego, nalegał na wykonanie wyroku przed trzema dniami wydanego, który obu stronom na tern dniu przed sądem królewskim nakazywał stanąć pod utratą sprawy w sądzie i karą uznania winy. Na to dopominanie się stronników Wapowskiego powstał Andrzej Zborowski miecznik koronny i ośw iadczył z kilkakrotnem uroczy-stem zapewnianiem : że dopełniając obowiązku przyjaciela tylko, nie zaś pełnomocnika, rozwrodzic się tutaj nad postępowaniem sądowem w sprawie Samuela nie myśli, ani też wr imieniu jego wieść jakowTeś spory, lub wyrok urzędownie potwierdzony w wątpliwość podawnc; lecz jako brat rodzony odpowiada na pierwszą skargę kasztelana wojnickiego zaraz po popełnionym czynie pisemnie wniesioną, a zamierzając jedynie wyłożyć królowi niewinność brata swego, nie ma przy-tem bynajmniej zamiaru zbijać strony przeciwnej. Samuel bowiem — mówił on — okazawszy dostateczne dowody swej niewinności, przynaglony domowymi sprawunkami i potrzebami , opuścił Kraków cztery dni przed tym, a niebędąc podczas bytności swej żadnym pozwem przed sąd powrołany, nie jest też obowiązanym stawić się w wyznaczonym teraz cza-

sie. Upraszał więc króla, aby nieobecności Samuela w sprawie tej sądowej, gdzie idzie o jego niewinność, nie brano za podstęp, i aby niestanowiono w brew przepisom prawa nic takiego, coby mu szkodzić mogło.

Na powtórne żądanie strony powodnej, to jest orszaku Wapowskiego, rozpierającego się usilnie o to : by wydany wprzód wyrok do skutku przywiedziono, odpowiedział król w języku francuzkim (którą to odpowiedź Pibrak zgromadzonym senatorom po łacinie powtórzył) temi prawie słowy: Ubolewa mocno nad tern, iż zaraz na początku panowania swego majestat królewski tak haniebną obrazą zelżono z wiel-kiem zgorszeniem senatu, posłów, a nawet i stron obudwu; dla tego też uprasza senatorów , aby przysięgą obowiązani, podług sumienia i przepisów prawa w tej sprawie zdania swe wyłuszczyli. Z swojej strony zaś oświadcza król: że bez wszelkich względów na którą kolwiek stronę, li-tylko podług przepisów prawa sobie postąpi; a jeżeli przez niewiadomość w pierwszym wyroku uchybił, starać się będzie błąd ów poprawić w późniejszym dekrecie, podług zasad prawnych ułożyć się mającym.

Drugiego i trzeciego dnia głosowali w tej sprawie senatorowie, których pojedyncze zdania tu poniżej przytoczymy. Najprzód przełożono w radzie pisemne oświadczenia i dowody obudwu stron, które (Andrzej z Górki) kasztelan międzyrzecki czytał. Widać z nich było: iż Samuel Zborowski wdał się już w prawo (jak to wyrażają prawnicy) ; prosił on albowiem w swem piśmie króla o przebaczenie winy, jeżeli jaką popełnił; wszelakoż nie czyni to (jak się wyrażał) wskutek skargi Tęczyriskiego, będąc mocno przekonanym, że nic takiego przeciw królowi nie zawinił, o co by go najsurowszy sąd nawet mógł potępić. Do tej prośby Samuela Zborowskiego dodał także Andrzej z Górki w obec króla i senatu życzenie: aby król po zaspokojeniu skrzywdzonego Zborowskiego , uznał takowego za niewinnego, przeciwników zaś należycie ukarał.

Po roztrząsnieniu pism jednej i drugiej strony, podzielili się senatorowie na różne zdania. Arcybiskupi: gnieźnieński i lwwski, biskupi: krakowski, kujawski i chełmski, kasztelan z wojewodą krakowskim, wojewodzi: kaliski, sieradzki, łęczycki, brzeski, kijowski, ruski, mazowiecki, rawski, kasztelani: gnieźnieński, lwowski, rawski, gdański, radomski, żarnowski, sanocki, raciąźski, kanclerz koronny, marszałek, nadworny, oraz referendarze Czarnkowski i Ossowski twierdzili : iź słuszny był ów termin pozywający Samuela Zborowskiego, aby się rozparł w sądzie.

Jan Sierakowski wojewoda łęczycki wynurzył w ten sposób swe zdanie : Jak wiadomo upada cała sprawa sądowa, jeżeli pozew i skarga źle były ułożone : teraźniejsza także z powodu niedobrego rozpoczęcia trudną jest do rozstrzygnie-nia i dla tego w niej podzielone są zdania rozmaicie 5 nie za-pozwano bowiem przed sąd w należytym porządku obwinionego, który też ile się zdaje, nie przyznał wyroku. Aczkolwiek przed wydaniem jeszcze pozwu Samuel Zborowski stanął dla oczyszczenia swego czynu, przecież nie uwalnia go to od zapadłego nań wyroku sądowego, bo nie przytoczył dowodów, któreby popełnioną przez niego ciężką obrazę króla uniewinniały; sam nawet Tęczyński nie jest w tym względzie zupełnie wolnym.

Inni dowodzili, iż obżałowany już przez to samo, że się wdał w prawo, sąd tej sprawy za słuszny uznaje.

Jan Tomicki kasztelan gnieźnieński utrzymywał : iż Zborowski słusznie osądzony, ponieważ według ustaw prawa każdy występek sądowi podlega. Kto na dw'orze królewskim miecz albo broń podniesie, ma być ukaranym ucięciem ręki; jeźli tą bronią kogoś zrani, ma być za to ściętym; a skoro osobę jaką zabije i potym ucieknie, od czci odsądzonym. Nie wymagają nawet prawa, aby takiego zbrodniarza marszałek pozywał, lecz powinien on zaraz na świeżym uczynku odnieść karę. I w tej sprawie uczynek jeszcze świeżym nazwać się może. Gdyby były zaraz po zapozwaniu obie strony stanęły, dotknął by sąd zarówno takowe ; ponieważ zaś jedna się nie stawiła, więc też i na nią cały ciężar winy spada. A jeźli nie można przeczyć, że pozw u nie było, to i wyrok z niego wynikający za słuszny uznać trzeba. — Co się zaś tyczy mniemania wielu osób , jakoby śmierć Wapowskiego już po wydanym pozwie zaszła nowym była szczegółem, sądzi on, iź takowa jeszcze do pierwszej sprawy należy, bo w skutek ran odniesionych nastąpiła. Z resztą poczytuje on sobie za obowiązek wezwać senat, aby się takowy wszelkiemi siłami starał zapobiegnąć złemu, zwłaszcza gdy wszyscy oczekują, w jaki sposób król sprawę niniejszą rozstrzygnie, i gdy z całego sądu owej sprawy powezmą wniosek o królu, oraz pochwałę albo-li też naganę senatorów rozgłoszą.

Jan Herburt kasztelan sanocki rzekł : iź zaskarżenie sądowe może być dwojakiego rodzaju: ustne albo też na piśmie z pieczęcią ; i tak niedawno wydarzyło się podobne niniejszemu między Zieleńskim a Mniszkiem ustne zaskarżenie : jeden bowiem obwiniał drugiego, który zaś zaprzeczał; w skutek czego sprawę sądownie wytoczono. Prócz tego jeżeli w każdej sprawie wolno sędziemu dla namysłu takową odroczyć, tem bardziej też to król uczynić może.

Mikołaj Mielecki wojewoda podolski objawił w języku łacińskim następujące zdanie : Zwyczajem jest, iź kaźden spór sądowy pełnomocnicy obu stron pisemnie toczą; toż samo i w tej sprawie król nakazać powinien, to jest: ażeby wprzód, nim po dobrej naradzie wyrok od króla wydanym będzie, naczelnicy obu stron powędy sw e na piśmie podali; co tem bardziej uczynić wypada, zwłaszcza gdy mieszkańcy całego królestwa z ciekawością na koniec tej sprawy mają umysły napięte , i gdy wyrok królewski w tej mierze , podobnie jak wszystkie inne, mocy prawa nabędzie.

Na to odpowiedział po łacinie Pibrak w imieniu króla temi słowy: Z wdzięcznością przyjmuje król uwagę wojewody podolskiego, i poznaje, jak wielkiej ostrożności w ułożeniu wyroku użyć mu wypada, mianowicie gdy wszystkich uw aga na to zwrócona; dla tego też ponieważ jeszcze dosyć czasu do namysłu pozostaje , wstrzymuje się z wydaniem wyroku aż do dnia jutrzejszego. Zresztą aczkolwiek całą sprawę dobrze ma w pamięci, życzyłby sobie jednak, aby senatorowie spisawszy takową mu podali.

Przeciwnie zaś z ust stronników" Zborowskiego następujące dały się słyszeć zdania. Naprzód ozwał się Piotr Myszkowski biskup płocki , mówiąc : iź za powzięciem wiadomości , jakoby go niektórzy posądzili o zniewagę majestatu królewskiego, ponieważ sobie obrazę tegoż zbyt lekce cenił, oświadcza : że do senatu królewskiego z tem samem głębo-kiem uszanowaniem co i do kościoła świętego wstępuje i niczego mocniej nie pragnie, oraz na nic bardziej nie nalega, jak na to , aby nie ubliżono bynajmniej majestatowi królewskiemu , lecz aby tenże majestat od dnia do dnia wzrastał w sławę i świetność. — Lubo nie gani pierwszego wyroku królewskiego , nie mniema jednak by tu słuszny był powód do potępienia Samuela Zborowskiego ; nie pojmano go bowiem, jak się to w takim razie dawniej trafiało ; nie zobowiązano słowem danem i nie zapozwano do osobistego stawienia się przed sąd królewski w wyznaczonym czasie, co zazwyczaj w podobnych sprawach zachowywano. Prócz tego Zborowski gdy dla zwalenia z siebie opacznego mniemania przed królem się tłomaczył, niemiał bynajmniej zamiaru wdawać się w spór jakowyś.—Dodał w końcu Myszkowski: że pamięta dawniej kilka podobnych temu rozterek, które Polacy miłując zgodę po przyjacielsku między sobą załatwiali, i że teraz także króla nie do surowości i srogości, lecz do łagodności nakłaniać wypada.

Mikołaj Radziwił wojewoda wileński nazwał dekret wprzódy wydany mniej dostatecznym, gdyż nie było w nim wyrażone , na co właściwie Zborowski przed sąd pozwany ma odpowiadać: czy na zarzuconą mu zbrodnię obrazy majestatu, czyli też na zaskarżenie Tęczyńskiego względem popełnionego zabójstwa.

Toż samo potwierdzili Piotr Zborowski wojewoda sandomierski brat i Jan Chodkiewicz starosta żmudzki Samuela

szwagier, który mianowicie na to nalegał, aby król według praw ojczystych sądził i rządził Polakami.

Poparł to Hieronim Ossołiński kasztelan sandomierski mówiąc : iż pozew wydany nie obowięzuje Zborowskiego; wynalazł bowiem dwanaście miejsc w ustawach statutu, którymby w cale uchybiono, jeźliby Zborowski stanął w czasie wyznaczonym. Prawo przestrzega, że bez pozwu nie jest nikt obowiązanym stawić się przed króla: ponieważ zaś Zborowskiego żadnym pozwem przed sąd nie wołano , przeto też i sędzia sprawy owej dotąd nie może rozstrzygnąć , dopóki wyrok zgodnemi zdaniami nie będzie uchwalony i zatwierdzony.

Po długich rozprawach w tej mierze, z których tylko kilka ustępów tu przytoczyliśmy, przychylili się do powyższego zdania kasztelani : nakielski, brzeski i wiski, oraz marszałek nadworny litewski.

Trzecia część senatorów była obojętną; i ci nie przychylając się na żadną stronę, żądali aby całą sprawę w sądzie pisemnie toczono. Do tych należeli mianowicie: kasztelan trocki, wojewoda bracławski oraz podskarbiowie koronny-i litewski.

Po skończonem głosowaniu dowodzono ze strony Tę-czyńskiego: iż Zborowski słusznie przez sąd skazanym by ć powinien, a to z następujących przyczyn : Z początku bowiem skoro tylko Jan Tęczyński kasztelan wojnicki wraz z Andrzejem Wapowskim kasztelanem przemyskim przed królem wnieśli swe zażalenie, odpowiadał na takowe Drohojowski w imieniu Samuela Zborowskiego ; a gdy potym tenże kasztelan wojnicki w swem i brata Wapowskiego imieniu przed zgromadzonym senatem skargę wytoczył, proszono ze strony Zborowskiego o zwłokę , z powodu iż tenże dla zranionej nogi nie mógł wychodzić, i żądano owej skargi na piśmie ; co się też wszystko stało. Później stawił się na czasie, który mu dozwalając zwłoki wyznaczono: bez wszelkiego ociągania bronił się przeciw- oskarżycielowi wytaczającemu sprawę, i błagał króla, aby mu winę odpuścił; co samo pokazuje, że się wdał w prawo. Wreszcie by się oczyścić, zwalał Zborowski całą winę na Tęczyńskiego i prosił o uwolnienie go wyrokiem królewskim od sprawy sądownej, przyczem domagał się odwetu. Można więc ztąd poznać, że gdy tak bardzo dopominał się wyroku, już tern samem przyznał sprawę sądową. Tęczyński powziąwszy o tern wiadomość, upraszał w swem i Wapowskiego imieniu o udzielenie mu pisemnych przeciw nej strony dow?odów; zezwolono i na to, a król wydał znowui inny wyrok, którym dla obu stron czas inny ku sprawie wyznaczył. Skoro nadszedł ów termin i skoro ze strony Zborowskiego niedano żadnej odpowiedzi, zażądał kasztelan wojnicki nowego odroczenia sądowego, ponieważ zachodziła pra-wna przeszkoda , to jest śmiertelna choroba Wtipowskiego, z którego trudno było coś wybadać. Prosił tez Tęczyński, aby król zażądał stosownego zabezpieczenia od strony przeciwnej, na co w imieniu Samuela Zborowskiego odparto: iż zabezpieczenie to (któreby raczej zatrzymaniem nazwać wypadało} wcale niepotrzebne, bo obźałowany posiada rozległe majętności i gotów z nich zawsze każdego zaspokoić. W dalszym ciągu sprawy przez Tęczyńskiego popieranej poznawszy zamysły obu stron, po głębokiej rozwadze własnej i dobrej naradzie z senatorami, król w ten sposób zawyrokował: iż w pewnym dniu wyznaczonym obadwa już nie przez zastępstwo rzeczników lub przyjaciół, lecz osobiście w sądzie stawie się mają, a który z nich nie zechce tego uczynić, popadnie w winę i przegra sprawę. Ponieważ zaś na tym ostatnim terminie Samuel Zborowski nie stanął, ile że się może z powodu zaszłej Wapowskiego śmierci winnym poczuwał : więc też i wyrok królewski w przegranej sprawie do skutku przyprowadzić , winnego skazać , za przekonanego ogłosić i karę za tak wielką świeżo popełnioną zbrodnię według ustaw sądowych wymierzyć wypada.

Drugiego dnia na posiedzeniu oświadczył Tęczyński w obec króla i senatorów , iż sprawa jego przez to żadnego uszczerbku nieponiosła, że wczoraj zaczętą i niedokończoną została; a ponieważ według zwyczaju sądowego i praw dalej miała być prowadzoną, powtórzono znowu w krótkości cały bieg tejże sprawy dnia wczorajszego odczytanej ; i upraszano o toż samo, co juz powyżej nadmieniono. Aczkolwiek Tęczyński — mówiła dalej strona powodna — dostatecznie i jawnie dowodami z przepisów i objaśnień prawnych czerpa-nemi wykazał: iż dekret królewski w sprawie niniejszej był sprawiedliwym , iż takowy ze sporu obu stron wypłynął i według statutów koronnych ułożony został w ten sam sposób, w jakim wszelkie sprawy czci osób dotyczące, odbywane i sądzone bywają; przecież aby udowodnić słuszność rzeczy i prawa nienaruszyć , powtarza się tu w krótkości to , co przez cały czas obszernie wyłożone zostało.

Najprzód wiadomo o tern, że popełnione zostało zabójstwo; znanym jest sprawca, miejsce oraz czas w którem takowe się stało ; zbrodnię tę publicznie zaskarżono ; widział król rany; wytoczono z powodu owej zbrodni sprawę przed sądem królewskim; dozwolono obźałowanemu sądowego odroczenia, stawił się on sam o wreszcie, wyznał swój występek i prosił o przebaczenie mu takowego. Skoro więc na to pierwsze wezwanie królewskie stanął, lubo na drugie się wzbraniał ; nic już więcej skazaniu jego nie stoi na zawadzie. W królestwie Polskiem następujący porządek w sądzeniu spraw zachowywany bywa: Sprawy czci dotyczące sądzą się jednym kształtem , przyczem przydłuźając od dnia do dnia termin sądowy, nic się nie spisuje, dopóki ostateczny wyrok nie zapadnie ; nie wymagają takie sprawy nawet obecności sędziego, podsędka i pisarza ziemskiego, gdyż kanclerze stępują miejsce pisarzy, a strona powodna pełni obowiązek instygatora. Prawa krajowe zastrzegają moc piśmiennych wywodów , jest bowiem zwyczajem dawnym w sądach spisywać nawet ustne rozprawy stron i podawać takowe na żądanie sędziego. Porządek ten zachowywany bywa w sprawach cywilnych; inaczej zaś postępuje się, skoro zbrodnia zachodzi, gdyż wtedy rozpoczyna się sprawa od pojmania zbrodniarza na miejscu uczynku, a nie potrzeba w takim razie winnego pozywać i z nim się prawować , ho już same prawa nakazują imać osoby, któreby zbrodnię popełniły, i pojmane dopiero za dauern zaręczeniem osób szlacheckiego urodzenia wypuszczać. Skoro się zabójstwo w mieście wydarzy, należy bramy zaniknąć, cechy zwołać, sąd złożyć i karę wymierzyć; jeżeli zaś na zamku popełnione będzie, powinien starosta nawet bez strony powodnej miejsce, na którein zbrodni dokonano, obejrzeć, i gdyby był świadkiem owego zabójstwa, lui) gdyby o sprawcy się dowiedział, powinien takowego imać. Jeżeli ustawy prawne prywatnym nawet osobom pozwalają imać zbrodniarzy na świeżym uczynku i wydawać ich starostom: to też tym bardziej zwrócić uwagę wypada na sejmy publiczne powszechnym spokojem obwarowane i na niesłychaną, w obecności i pod okiem króla popełnioną zbrodnię, która tym cięższą się stała, ile że nie na prywatnej osobie, lecz na senatorze dokonaną była.

za-

Po takich mowach stronników Wapowskiego spisano

w języku łacińskim na kształt dyplomata dokładnie i porządnie całą sprawę i dołączywszy szczególne wywody obu dwóch stron, oraz tok sądowy, podano królowi, który rozważywszy rzecz całą, następujący w tej mierze wyrok ogłosił:

„Bacząc na przeciwne zdania senatorów, które żadną ,, miarą nie można było pogodzić, oraz na zawiłość statutów „i niemal sprzeczność pewną takowych, uradziliśmy sprawę „ niniejszą w następujący sposób rozstrzygnąć. Ponieważ ze „strony kasztelana wojnickiego dwa statuta przytaczano, „z przeciwnej zaś niektórzy senatorowie karę statutem z r. „1507. oznaczoną stanowili, utrzymując jakoby statut z r. „ 1539. znosił sam przez się niejako ustawę statutu z r. 1520. ; „rozważywszy więc pilnie tok i okoliczność całej sprawy; „przekonawszy się oraz, iż zabójstwo nie ze zdrady i na-„mysłu, lecz przez porywczość i nagłą popędliwość, czyli „raczej z przypadku i trafunkiem popełnione było: sądzimy, „źe kary odsądzenia od czci statutem z r. 1520. wyznaczo-„nej, nie można dla słusznych i dobrych przyczyn odnieść ,, do tej sprawy, i ze kara, jaką statut z r. 1507. przepisuje, „jest za lekką, gdyż w sprawę zabójstwo wchodzi. Obiliy-„ śliwszy karę stosowną, jaka z obu nierównych statutów wypływać się zdaje, stanowimy: iż Samuel Zborowski nie-„chcący stawić się w sądzie, na zawsze z Królestwa Polskiego, Wielkiego Księztwa Litewskiego i innych państw „koronnych wywołanym być ma z zabraniem na skarb ma-„jątku jego, bez utraty jednak czci i sławy. Rozkazujemy „także, aby niniejszy wyrok nasz do skutku przywiedziono, „tegoż Samuela Zborowskiego w miejscach publicznych przez „woźnych za wygnańca i banitę ogłoszono, piśmienne nasze „uniwersały względem wymierzenia tejże kary, do starostów „przesłano i wszelkich w podobnym razie zachowywanych „zwyczajów w edług kształtu i przepisu prawr koronnych oraz „statutów dopełniono. Do którego to wyroku dla większej „ wiarogodności pieczęć naszą przyłożyliśmy.“

Obw ieszczony wyrok żadnej niezadowolnił strony : Zborowscy mniemali go surowym, stronnicy Wapowskiego zaś za nadto łagodnym, dla tego też wstrzymały się obiedwic strony od dziękówT i odeszły z nieukontentowaniem i snnit-idem na twarzy. Wdowa po kasztelanie przemyskim wraz z innemi kobietami płacząc nie mogła się wstrzymać od złorzeczeń na króla, i przeklinała : aby ten wyrok był dla niego pierwszym i ostatnim, kiedy w brew prawa sprzyjał tak wielce Zborowskim. Nie tylko osoby, których ta sprawa się tyczyła, lecz prawie wszyscy mieszkańcy Królestwa powziąwszy wiadomość o tym wyroku, zaczęli powątpiewać o cnocie i szczerości króla. Jakób Uchański arcybiskup gnieźnieński po odczytaniu wyroku z tern się odezwał: źe pierwszy raz zdarzyło mu się słyszeć, aby w sprawie kryminalnej wydano dekret cywilny. Zaczęło się potem mnóstwo uszczypliwych pism nie-tylko na Zborowskich ale i na króla zjawiać; niektóre z nich przylepiano na bramach oraz potajemnie z wielką śmiałością na drzwiach pokoju królewskiego. W pismach tych wyrzucano Moniakowi ²) kłamstwo, wyśmiewano zwyczaje Francuzów, lekce-waźenie przysięgi, dawniejsze prześladowania, łudzące obietnice królewskie, oraz inne zdroźności, których się tutaj nawet wspominać i przytaczać niegodzi. Król zmartwiony wielce owym wydanym wyrokiem, słyszanem przeklęstwem i uszczy-pliwemi pismami, jak najsurowiej zakazał rozszerzać takowe ; wszelakoź owa surowość nic nie pomogła, a żałość która do napisania tychże pism była pobudką, dopiero z czasem sama ustała nie bez wielkiej dla króla Francuzów wzgardy. Nie przestawali Polacy na samych pismach uszczypliwych : pałając mocną nienawiścią przeciw Francuzom, częste z nimi nocną porą staczali pojedynki i walki, przyczem się z obu stron bez wielu zabójstw nie obeszło.

POBYT SAMUELA ZBOROWSKIEGO MIĘDZY KOZAKAMI NIŻOWYMI ).

też przyjechał do Polski, któremu

on

Samuel Zborow ski, szósty syn kasztelana krakowskiego, rotmistrz na Podolu, u Bąliny w wojsku cesarza Maxymiliana w tor ego i indziej w sprawach rycerskich ćwiczony, vir ani-mosus ²), na koronacyi króla Henryka przez zwadę zabił Andrzeja Wapowskiego kasztelana przemyskiego z domu Nie-czuja, o co był exilio ³) skaran, wszakoź takiem, które nigdy zacności domowi Zborowskich szkodzić nie miało. Ten jako posłuszny uczynił był dosyć tej exekucyi, wyjechał do Węgier^ tamże był przy siedmiogrodzkim wojewodzie Stefanie, z domu Batorych, którzy za herb noszą trzy zęby wilcze. Tego wojewodę gdy Polacy za króla obrali po zjechaniu Henryka Francuza propter animum ejus ⁴) żaden nie kontradykował. Tenże potem był od Niżowych Kozaków, którzy się Zaporoskimi mołojcy zow ią, deklarowan za hetmana, z któremi był w takiej potrzebie, która się zaczęła tym sposobem.

Kozacy Niżow i wiedząc go być mężnym, hojnym, a dobrej sławy chciwym, w skazali do niego, żądając go o to, aby

1) Z dzieła B. Paprockiego: Herby rycerstwa polskiego. W Kra kowie 1584. str. 103—N2.    2) Mąz śmiały. 3) Wygnaniem.

4) Dla męztwa jego.

był hetmanem ich. Który nie długo się na to rozmyślając jako człowiek magni animi³) ^ posłał im zaraz przez one posły upominki i pieniądze, chcąc je sobie zjednać na potrzebę ku utrzymaniu dobrej sławy ojczyźnie i domowi swemu. Umyślił inszą stroną do Moskwy z nimi wtargnąć.

Naprzód tedy do Kaniowa przyszedł z pocztem niemałym sług swoich i hajduków, wsiadł na rzekę Dniepr, konie na brzeg puścił. Znowu mołojcy zaporoscy wiedząc o nim, posłali do niego posły, radując się przyjazdowi jego, a juz mu zwierzchność nad sobą zlecając. Za co im on podziękował i znowu upominki posłał.

Oni zatem wzgardziwszy obietnicami starosty pogranicznego , który je odwodząc od służb Zborowskiego do siebie namawiał, wielkie łaski z siebie samego i od króla im obiecując ; oni chcąc prędko pokój mieć, przez posły przysięgli posłuszeństwo Zborowskiemu, a potem i sami ustnie to wszystko, coby czynić chciał, pomagać mu wszystkiego obiecali. Jechał potem do Czyrkas, z Czyrkas do Pskły rzeki, którą chciał iść pod Putywl zamek moskiewski, tak jako się był przedtym zmówił przez listy z starostą jednym ukrainnym, wszakoź ten starosta w słowie mu się nieziścił. On bacząc nieustawiczność w słowie starosty onego, radzili mu Kozacy, aby jechał do wojska. A tak się od onej rzeki Pskły obrócił do drugiej rzeki Samary. Tam nalazł 200 Kozaków rzecznych, którzy tylko zwierz a ryby łowią drugim na żywność, a ci już tam mieli starszego, co im rozkazował. Jest tam rzek wiele obfitych bardzo w ryby i w zwierz rozmaity, który nad nimi się na pastwistkach chowa, o czem będziesz miał szerzej w historyi. A terni tam rzekami może iść do hordy i do Moskwy, i chodzą dla korzyści. A tak gdy przyjechał Zborowski do miejsca onego , kędy się Kozacy chowają, wszyscy mu czołem uderzyli, i posłuszeństwo wszelakie obiecali; bo ci tam ustawicznie między rzekami mieszkają, mając pożytek zwierza jako z rysiów i z innych, a to co do żywności należy, drugim odsyłają. Od onych wodnych prosto puścił się do progów, kędy ludzie rycerscy mieszkają. Tam jest miejsce na Dnieprze trudne do przebycia, bo te progi są z wielkich skał, przez które woda jakoby kędy z wysokich grobli spada, i tam nie może nikt przejechać oprócz tych Kozaków, bo oni z tych progów w czółniech się spuszczają po linach. Tamże u Jawołzanego uroczyska między progami chcieli mu dać Kozacy bitwę, kiedy go obaczyli a ujrzeli przy nim hajduków; rozważali to sobie: pewnie że ten będąc panem, meznając nigdy żadnej nędzy, z nami tu nie będzie mógł wycierpieć niedostatków. A tak go rozumieli sobie przeciwnym a iżby ich z naprawy królewskiej chciał wygubić. Ale im dał sprawę dostateczną o sobie, i to powiedział: żem ja tu przyjechał na żądanie posłów waszych, któreście do mnie, słali, przeto się odemnie nieobawiajcie nic innego, tylko miłości towarzyskiej i tego pewni bądźcie, że ja tu zjechawszy z tymi wszystkiemi, które przy mnie widzicie, chcę z wami złe i dobre cierpieć równo i z wami szczęście swroje dzielić. Oni mu zatem, to od niego usłyszawszy, posłali ośmdziesiąt Kozaków, którzy go przeprawili przez one progi, których tam jest dwanaście; bo nie miał z sobą tylko wszystko ludzie nowe, jako i sam. Było szlachciców samych polskich siedmdziesiąt oprócz hajduków'. Wszakoż niektórzy szlachcice ulęknąwszy się onych strasznych przewozów, nazad się wrócili. Tam niedaleko jest zamek Chor-tycza, który był Wiśniowiecki postawił; pod ten nie mogą iść galery. Tamże pod nim sam hetman postrzegł straż tatarską, bo tam często bywają, a zawsze ich Kozacy gromią ; wszakoż na ten czas natrzeć na nie niechcieli, chociaż ich więcej jak Kozaków było. Za progami skoro spotkali się przód z szarańczą, która acz ludziom nie bardzo szkodzi, w szakoż koni dla niej odeszło przez trzy sta, ludzie też niektórzy puchnęli.

na-

rzecz

jąc mu, aby z miejsca tego ojczyźnie miłej był pożyteczny, a iżby fortunnie nieprzyjaciela jej gromił, czego mu sami do

Wyjechawszy z Chortyczy zamku, na którym nocleg mieli, tam dopiero dojechał Kozaków' i posłów, którzy od nich do niego słani byli. Tam gdy się zjechali, uczynił do niego jeden starszy, radując się z przyjazdu jego, a winszu-

gardł swoich w posłuszeństwie jego będąc, pomagać obiecali. Podziękował im za chęć i za winszowanie Zborowski, a zatem jechał z nimi na miejsce to, kędy mieszkania swe mieli. To uroczysko zowią Tomakowski Ostrów, który jest tak szeroki, źe może na nim wychować dwadzieścia tysięcy ludzi i koni nie mało. Przy tymże Ostrowie jest jezioro wielkie, i bardzo rybne; tam skoro wysiedli, był od wszystkich radośnie witan, zaraz go obwołali hetmanem, z rusznic strzelali. Nazajutrz uczyniwszy koło rycerskie, tam mu deferowali jako hetmanowi i oddali mu buławę hetmańską, rzecz do niego uczyniwszy temi słowy: „My, miłościwy Panie ! wiedząc cię być panem rycerskim i zacnie urodzonym, co acz to u nas mało waży, tylko sprawa a serce mężne, cośmy o tobie wiele od postronnych narodów słyszeli, także i od braciej swojej, jakoć zawsze Bóg przeciw każdemu nieprzyjacielowi twemu wielkiej fortuny pożyczał; my też gdyżeśmy się tu ciebie doczekali tak zacnego Polaka, wielkiego urodzenia pana, z szczęścia i męztwa sławnego, niemogąc cię tu niczem in-szem tak znacznem udarować, podawamyć tę broń hetmanów pierwszych miejsca tego, którzy nam fortunnie z dobrą sławą rozkazowali. A my sami siebie z wiernemi chęciami naszemi i posłuszeństwem wszelakiem zaraz ci przy tej buławie od-dawamy, życząc ci tego, abyś nam długo rozkazował, zkąd-byś sobie, nam, i ojczyźnie miłej i potomstwu swemu nieśmiertelną sławę otrzymał.“

Wziąwrszy buławę od nich odpow iedział im na te słowa : „Nie baczę ja tego w sobie, moi mili a zacni rycerze! abym się do tego urzędu, na który mnie teraz przekładacie, (a już mi go zgoła mocno w ręce za podaniem tej buławy odda-wacie) ziść mogło, bom i nie na to tu przyjechał, abym się tego podjąć miał, tak wielu mężnym, sprawnym ludziom rycerskim rozkazować miał, ale tylko temu kwoli, abym we-spółek z wami j)rżyjąwszy towarzystwo, w obojgu szczęściu, złem i dobrem, równo cierpiał, potem ojczyźnie swej miłej służył, tak jako młodszy między wami, za radą i nauką was ludzi rycerskich. Wszakoż znając w was tak wielką chęć, i miłość przeciwko sobie, śmiele od wras ten urząd przyjmuję, w którym jeźliby się przydało zbłądzić jako mało-bywałemu, mam za to, źe od was samych łaskawie ostrzeźon będę.“ Potem szli pod zamek PutywI, który jest u Pskły rzeki, chcąc się tam starosty jednego ukraiimego doczekać, uskarżali mu się na niełaskę wielką przeciwko sobie panów polskich, i niewdzięczność posług swych 5 co potem w historyi hyc może.

Nieruszywszy się z miejsca onego, chcieli to po nim wiedzieć, kiedy im Pan Bóg da we zdrowiu przyjść z Moskwy, gdzieby się też miał wolą obrócić. On ich niechcąc długo trzymać na słowie, pokazał im pisanie od carza tatarskiego z Przekopu, który mu był w dom do niego jeszcze z niemałemi upominki posłał, obiecując mu chorągiew u cesarza tureckiego na ziemię wołoską zjednać. Tam oni prosili go zaraz, aby posłał do cesarza, dawając mu już o sobie znać na Nizie, aby przypomniał cesarzowi obietnicę, źebyć się w tym uiścił, który to dla niego uczyni, bo mu ludzi niemało do Persyi posłał, gdzie mu brata Adilker ej a pojmano. A chcąc być pewniejszy tam tej obietnicy, darowali mu więźnia znacznego Tatarzyna, którego zaraz hetman posłał przez posły swe carzowi, przy czem był Bielecki komornik króla Stefana, którego był carz zatrzymał, wszakoź go za perswazją posłów hetmana niżowego puścił.

Zlecił też to był hetman posłom swoim, aby dali zrok albo miejsce posłom cesarskim, gdzie się zjechać mieli, jeźliby które do niego posłał, ahy się z nimi zjechali w dziesięciu

koni tylko. Dali zrok na forum abo rynek, gdzie Tatarowie z Kozaki wszelakie targi swe miewają.

Na to tedy miejsce zjechał hetman; tam zastał posły cesarskie i swoje, którzy skoro przyjechał, przywitali go z wielką uczciwością, listy oddawszy, zdrowie od

oddawszy upominki : koni dwanaście rumaków pięknie ubranych i trzy szaty złotogłowowe. Którą gdy hetmana włożyli w onem polu, znowu rzecz piękną do niego uczynili : radując się z dobrego zdrowia jego, a ii na lo miejsce przyszedł, gdzie tak swawolne Kozaki hamować może, z tego się cieszyli. A iż carz kochając się z tego a wdzięczen będąc przyjazdu twego, za syna cię swego przyjmuje, obiecując ci do wszystkiego pomagać, w czemby go

uroczysko Karajteben, które jest

carza na

wiedzili, potem mu

na jedno używał, i tej obietnicy około chorągwi wołoskiej potwierdzili, tylko o to pilnie prosili, żeby spokojnie na Dnieprze czekał chorągwi. On nie dbając o chorągiew, prosił aby mu carz w towarzystwo posłał do Moskwy hetmana swego, powiadając, że Moskowicin wiele w litewskiem księztwie czyni w granicach szkody królowi panu memu.

Skoro mu to powiedzieli posłowie, zaraz rzeki: żebym tego kwoli królowi nieuczynił nigdy, co dla niego jako dla syna swego uczynię; i dał mu znać o tein, czem go bardzo ucieszył. A gdy się kazał z nim gotować hetmanowi, w tem carz turecki pisał do niego, aby mu się w obietnicy uiścił, iżby z nim jechał do Persyi tak jako obiecał. Dał o tem znać Zborowskiemu na Niż przez posła swego carz prze-kopski. W tem już zwątpił, że ojczyźnie posłużyć nie mógł, zatrzymawszy posła na onem miejscu, jechał sam do stanowiska swego, a gdy noc zaszła, począł myśleć, co czynić miał.

posły postanow-ił. Wnet się rozerwali, jedni chcieli z nim jechać, drudzy na to nie dali słowa rzec, powiadając: że to psi zdradliwi, słowTać nie zdzierzą, zginiesz i nasby przy sobie pogubił. A w tem w nocy wielki się rozruch stał, że

Rano do onych posłów jechał, zawołać kazał onego Ta-tarzyna, którego już był wolno wypuścił, żeby do niego z przedniejszym posłem przyszedł. On strwożony szedł do niego, obawiając się tego, aby go znowu niekazał związać: On powiedział: „Gdyż tego carz dla mnie uczynićniechciał, niecbżeby mi wżdy był Bakaja z ludem posłał. Oto ja jemu kwoli to uczynię, że z nim pojadę do Persyi, tylko mi niech przysięże, że mam być wszędzie bezpieczen zdrowia swrego, abym nie był abo otrut, abo z naprawy jego stracon zdradliwie. Niechże do mnie przyszłe Mustalika i radę swą najprzedniejszą z Murzami, którzyby mi na to przysięgli.“ Posłowie podziękowawszy za tę chęć wielką, u nóg padali podług obyczaju swego hetmanowi, a z radością do carza swego jechali; dał im zrok Zborowski za tydzień niedaleko do tegoż miejsca, gdzie się zjechać mieli. Gdy posłowie z tą nowiną do carza przyjechali, wdzięcznie ich przyjął i udarował. Hetman też Zborowski jechał do wojska swego, które było na Ostrowie nazwanym Kartamłyk; powiadał rycerstwu to co z

nie wiedział, co z nimi czynić miał hetman, i niebył od nich bezpieczen zdrowia swego. Posłał do nich porucznika, rozkazując im, aby się uciszyli, bo jeźli tego nie uczynią, tedy im bitwę pierwej niźli nieprzyjacielowi inszemu dam. Oni go zatem wskazaniem karać chcieli, podług zwyczaju swego, opasawszy mocno piasku w zanadrza nasypać i w wodę wrzucić.

Szedł potem sam do nich, łagodnie ich ukrócił, wszakoź cały tydzień miał wielką trudność z nimi. Wezwał potem starszego do siebie, przed którym powiedział : „ Ze ja żadnego nieprzymuszam, który chce niechaj zostanie, a który chce, jedzie, tylko ci co tu zostaną, aby hordzie dali pokój; bo ztąd takie niepoźytki baczę, że króla i Rzeczpospolitą obrażą, druga, że mnie w niebezpieczeństwo przywiodą.“ Zatem posłał straż, aby strzegli na onem miejscu, kędy Mustalik przyjdzie z Murzami.

Hetman sam iż niemógł na czas naznaczony przyjechać, tam gdzie był dał zrok Tatarom, była ta przyczyna, iż jeszcze nie dobrze był świadom wszystkich miejsc i uroczysk na Dnieprze, którym się przypatrował; jednak posłał zaraz dowiadując się jak przyjadą, aby się do niego przymknęli. Mustalik, obawiając się jakiej zdrady, został sam na miejscu naznaczonem, a posłał kilkaset Murzów, prosząc hetmana, aby do niego przyjechał, bo go na miejscu naznaczonem z radością czeka, a przyjechał był z wielkim orszakiem mając tysiąc koni dworu carskiego, bardzo świetno, z dary wielkimi, z wozy, z wielbłądy, pieszo także miał ludu nie mało. Tam Murzowie gdy hetman niżowy do nich przyjechał, przywitali go z uczciwością bardzo ochotnie, jako mogli najuczciwiej podług zwyczaju swego, padając całowali nogi. Zatem go prosili aby do Mustalik a jechał, opowiadając mu wielką chęć i przyjaźń carską. On im obiecał jechać do nich, tylko prosił, aby go do trzeciego dnia Mustalik na onem miejscu poczekał umówionem, aż w ojsko rozprawi ; bo mu szło o to, aby ci co zostawali na Dnieprze, szkody jakiej nie czynili, a tak ich chciał przysięgą sobie obowiązać, aby hordzie pokój dali, wymawiając się: że mi się ich ladajako odjechać nie godzi, jako hetmanowi, gdyż nie wszystko z sobą biorę do Persy i.

Powiedzieli mu: źe tego Mustalik uczynić nie może, ho carz juz tylko na cię czeka, a nie dba o insze, tylko żeby ciebie samego syna swego miał przy sobie, a też już dawno ze stem tysięcy ludzi w polu leży, niestawa mu żywności, ani trawy koniom. A tak cię prosić kazał, abyś co najrychlej do niego przyjechał.

Mając chęć wielką Zborowski widzieć wojska i sprawę pogańską, prosił aby tylko do północy zatrwali, a on zaraz już z nimi miał wsiadać. A Kozacy i dla Boga prosili, aby nie jeździł, płacząc a opowiadając mu już zginienie. Nie mogli mu tego odwieść, wszakoź mając rozmaite zabawy z onymi Murzami, mało nie do samego wieczora ich znowu zabawił. W tern folgując prośbie ich a chęci swej dosyć czyniąc, prosił aby mu konia dali, chcąc już wsiadać w drogę, już płaczu i prośby rycerstwa swego niesłuchając, ani na to dbając, dali mu konia zaraz Murzo wie.

Tu prawie Pan Bóg, który jeszcze na świecie go zostawić chciał, a nie dać mu w ręku pogańskich zginąć. Z onych wielkich prac konia obaczywszy spytał, jeźli stępią idzie ; rzekli, że bystr. On ich prosił o inszego konia, któryby statecznie szedł, bo był strudzony bardzo. Wnet się rzucili starając się o inszego konia, a on chodził jako na koń wsieść, sahajdak przypasał, szablę. W tern kucharz jego Michał rzekł do niego z płaczem: „Panie mój już cię podobno nie oglądam; jest szczuka dobra, proszę najedz się na drogę.u A tak on że cały dzień nie jadł, dał się namówić, szedł jeść, konia mu w tem przywiedziono. A gdy chciał przysięgi od Murzów, oni mu rzekli: „Zemy tobie za to nie moźem przyrzekać.“ W tem to Kozacy usłyszawszy z żałości porwali go gwałtem między się, zanieśli go do czołnów na sobie, wsiadłszy w czołny poczęli strzelać, Murzowie się ich bojąc rozskoczyli się, potem odbiwszy się od brzegu, z radością jechali do wojska swego z nim. Kozacy oni gdy go ujrzeli, z wielkiej radości niewymowne sztuki pokazowali, strzelając, pieśni śpiewając, na kobzach grając, et

6) I tym podobnie.

Tam gdy się to działo, straż kozacka przywiodła więźniów kilkanaście, którzy z hordy uciekali, ho ich tego czasu we żniwa wiele uchodzi. A tak ci powiedzieli hetmanowi, na jakiej czci miał hyc u carza, która taka hyc miała: sam miał być więźniem jego, a ci wszyscy na palach, którzyby z nim przyjechali, abo przyszli przed Przekopem, na co się prawie wszyscy zgodzili, ho to jeszcze na miejscu będąc od Murzów słyszeli.

To usłyszawszy Zborowski rozgniewawszy się serdecznie na carza, przebrawszy czterdzieści człowieka jechał do koni, które były od stanowiska siedem mil, bo się ich nie-spodziewał więcej zastać, bo zdychały od chrobactwa wielkiego, a ludzie puchnęli; chciał tymże tropem jechać za wojskiem carskiem, chcąc go zewsząd szkodzić najeżdżając. A gdy przyjechał do koni, niezastał i dwu zdrowych, chciał przecie jechać*, Kozacy mu odradzili, powiadając mu: „Niźli te konie przepławiem, tedy one zemdlone padną, a my i z tobą poginiem.“ Jednak on chcąc się onej chytrości mścić, chciał Tatarom na drodze zastępować tym, co się do wojska carskiego ściągali; wszakoź mu Kozacy odradzali mówiąc: ze w tym niedostatku nic nie uczynisz.

W tern przyszła wieść pewna od tatarskiej straży, że one wszystkie, co byli po hetmana przyjechali, carz pokarał, iż na te kondycye które on chciał, nie przyzwalali, a iż go z sobą nieprzywieźli. Miał na tenczas posła króla perskiego, który był do niego z tein poselstwem przyjechał, powiadając: że cię Pan mój dawno czeka i z cesarzem tureckim, czemu nie wsiadasz, a to co się twemu bratu dostało, to i ciebie potka. Na które jego tak harde poselstwo hardzie też do niego wskazał carz tatarski, chciał był jeszcze hetmana czekać, ale iż mu przynaglał hetman perski, aby co rychlej jechał, jechać musiał, zostawiwszy dziesięć tysięcy ludzi w ziemi swej dla obrony od Kozaków niżowych. Posłał jednak prosząc do hetmana, aby pokój z nim umówiony jako z ojcem trzymał, a on mu postąpił dań na wszystkie Kozaki, i tę chorągiew, którą mu obiecał na wołoską ziemię, z Per-syi zaraz przywieść obiecał, kiedy się wrócę, tylko prosił pilnie, aby mu ziemi jego dał pokój. Wtem Zborowski odprawiwszy posła, myślił co czynie miał, droga go juz do Moskwy omyliła, także i do Persyi. A tak posłał do Piotra hospodara wołoskiego, aby mu się w obietnicy uiścił jako obiecał, która była takowa: miał dać pięćset koni Zborowskiemu, jeźlihy był szedł do Moskwy, a jemu żeby dał pokój, bo go już była wieść doszła, że się przeciwko niemu gotował, jeszcze gdy był we Złoczowie imieniu swem. A mając w tern nadzieję, że mógł być poratowan na służbę Rzeczypospolitej, dał zroku cztery niedziele, żeby się z posty wołoskiemi widzieć mógł. Posłał z sług swoich szlachcica jednego, Kozacy też z mołojców swych drugiego, dalej czasu niemogąc postąpić, to też już drudzy starostowie ukrainni wyjeżdżać mieli. W tych czterech niedzielach czekając posłów onych, więźniowie, którzy z Tatar uciekali Nieprem, iż tam są niedaleko stada wielkie, wsi się też przymykały tatarskie do Dniepru; bo tam wsi takim kształtem budowane, jakowe budki abo chatki, które owczarze na kółkach za owcami włóczą, a gdy o trwodze usłyszą, tedy ze wszystkim zaraz zaprzągłszy onę chałupę, którą ma na kołach, uwozi co najdalej. O czem usłyszawszy Kozacy wnet się poczęli frasować na hetmana, powiadając: że już dalej czekać niechcem, tylko uderzyć na hordę, bo możemy mieć korzyść wielką. Hetman ojczyźnie to chcąc pokazać, że mogąc sławy dostać i korzyści wielkiej, niechciał aby miał movere tiirbas ⁴), a tego nieprzyjaciela na potem poruszyć przeciwko niej, bo natenczas nie mogli jej szkodzić, gdy wszyscy do Persyi byli wyszli, ale pamiętając na przymierze, które Turcy i Tatarowie z królem i z Koroną mają, hamował Kozaki w przedsięwzięciu ich. Acz go w tern słuchać nie chcieli, aż wszystek rynsztunek swój, który tam z sobą miał na ten czas, konie, szaty, pieniądze, między nie rozdał, tych też podlejszych potem jaką mógł srogością odgramiał. Owa ono przedsięwzięcie ich w nich uspokoił, a to wszystko czynił w ten sposób, iż się oglądał na pokój ojczyzny, w której jako rozrodzon to nie tylko swym, ale i postronnym narodom nie tajno, mając żonę z domu także możnego Jordana Spytka kasztelana krakowskiego córkę, z którą potomstwo zostawił synów dwu : Alexandra i Samuela, na ten czas minorennes⁵), któremu nie tak wiele skarbów zostawić pomyślając, jako po sobie sławy a pamięci dobrej życząc.

A tak uciszywszy ono dzikie wojsko swoje, czekał czasu jako był naznaczył posłom do czterech niedziel. Wyszedł czas drugie i trzecie cztery niedziele, posłów ani jego ani wołoskich słychać było. A w tern posłał sto człowieka z czołny na morze po sól; bo tam kiedy rok suchy, zsiada się na wyspach biała jako lód. Owa zwątpiwszy o onych posłach, rozumiał że je hospodar posądzał abo Tatarowie. Puścił się na Dniepr, bo tam posłów czekając, wielkiego głodu i nie-wczasów się nacierpiał, ktemu z Kozaki wielkiej trudności, którzy niedbają na króla pana swego, ani na ojczyznę, w której się porodzili, tylko już wszystkę nadzieję w onein miejscu pokładają, kędy żyją, tak jakoby rzekli oną pospolitą przypowieścią: Póki żyta, poty byt a.

Nic wtedy nie obeszła nędza żadna, głód, niewczasy oncgo nowego hetmana ich, przy onem dzikiem, wodnem rycerstwie, acz miał ryb, zwierza wszelkiego dostatek, wsza-koż ono na każdy czas odwodzenie ich, abo hamowanie od szkodliwych ojczyźnie umysłów ich, tak go bardzo fatygowało, że czasem po wiele razów mało o zdrowie nieprzy-szedł, gdyż to lud bystry, nieuhamowany. A tak puściwszy się po Dnieprze, rozumiał że się miał z onej nędzy ochłodzić, wszakoź w tern od szczęścia nie mógł być ratowan, bo daleko w większe niebezpieczeństwo niźli miał pierwej przyszedł. Bo kiedy mu oni znać dali, którzy jechali po sól, iż są galery na morzu, on zaraz im dla posiłku płynął do nich, z któremi się potkał gdy nazad płynęli, żadnej na się trwogi nie mając, nabrali soli tyle ile mogli.

Posłał potem straż ad ostium maris, to jest tam, kędy rzeka w morze wpada; ta straż zaraz lego postrzegła, że dwie galerze weszły na Dniepr, a przy nich dziesięć tysięcy

Tatarów lądem, chcąc bitwę dać Kozakom na miejscu kędy ciasnem. ziając tę juz wiadomość o nich hetman, nie mniej tez o tern myślił, jakoby im tez bitwę dać mógł, tylko na to czyhał, żeby na takiem miejscu stanął, aby oni do niego na Ostrów z galer wysiedli , żeby ich także mógł wprawić w kąt ciasny, jako tam o to łacno na Dnieprze; czekając ich długo, spodziewał się, że tam już wszystka moc ich była w onym ludzie, jako ich straż obaczyła, a ono to tylko była straż, którą był Sędziak wysłał dla języka. Obrócił się do nich, ale oni zaraz obaczywszy Kozaki, tył podali. Żałował tego hetman, że z nimi bitwy stoczyć nie mógł przez tak nierychłe do nich jechanie. Obrócił się nazad, a już sobie umyślił wtargnąć do Wołoch, dla tego zagniewany, że mu posty zatrzymano.

A w tern jadąc na pierwszym noclegu w ziemię, potkali więźnie, które z Tatar uciekali, a gdy przyszli przed hetmana, powiedzieli, że teraz czas na Tatary, możecie bezpiecznie iść w ziemię ich, bo wielką korzyść mieć będziecie, powiadając im tam dla nich o wielkiej trwodze, że już sama carzowa do Jasów uciekała. Kozacy słysząc te słowa ich, brać się tam poczęli chciwie. A g-dy ich hetman od tego odwodził, poczęli narzekać, że je próżno trzymał, a nie życzył im takowej korzyści. On jako człowiek ten, który rozumiał co mu na tern i ojczyźnie należało, prosił ich aby baczność nań w tej mierze mieli, tak jako to obiecali być mu we wszem posłuszni.

A skoro ich ułagodził, posłał do carzowej upewniając ją, żeby się nie bała, może nie uciekać, bo ja jako syn chcę się o to starać, jakoby matka moja w pokoju siedziała, pomnąc na obietnicę carza ojca swego, chyba żeby on niechciał trzymać słow a sw ego, wszakoż ja do pomszczenia będę miał czas inszy. A tak posły odprawiwszy, puścił się na przedsięwziętą drogę do Wołoch. W tern znowu wieść przyszła o Tatarzech, że byli na zamku Hasłonhorodku. Chcąc pokazać to Zborowski, o co się też kusił przed nim kniaź Ro-źyński przed kilkom lat, starając się o on zamek, aby- go mógł był zburzyć, jakoż był tego już dokazał, tylko przez

niepatrzność gdy podsadził pod zamek prochy, na złem miejscu sam stanął, potem mizernie zginął.

A tak ich Zborowski chcąc zastać na onym zamku, na-dedniem prawie do niego przyszedł ; Tatarowie skoro go spostrzegli, zaraz uskoczyli. Posłał do nich tłumacza, któryby ich prosił do niego na rozmowę, a rozkazał się skraść kilku Kozakom z rusznicami, dla tego żeby go nie porwali, a w ten czas jeden Kozak strzelił do Tatarzyna. Zagniewany hetman porwał się do Kozaka, chcąc to pokazać, źe im słowo trzyma, ale drudzy wiedząc go hyc godnym zaskoczyli, a nie dopuścili do niego.

Ten Kozak umiał każdą strzelbę zamówić, źe mu szkodzić nie mogła, ani temu wojsku, w którem był. A tak powstali Kozacy o to przeciwko hetmanowi, tak bardzo, źe ich zaledwie ubłagał. Potem gdy się uspokoili Kozacy, przysłali Tatarowie do niego, dziękując mu za chęć i za pokoju trzymanie, chcąc mu dać stacyą, aby sobie odpoczął z ludem swym na onem miejseu, prosząc go i o to, aby się z carzy-kami poznał, którzy do niego chcą przyjechać. On rozkazał: „Na ten czas nic nie potrzebuję. “ A druga, do znajomości na tym czasie przyjść z carzykami nie mógł, gdyż miał potrzebę pilną z hospodarem wołoskim na uroczysku Probitym u Bohu. Tam ztąd idąc z Hasłonhorodka miał nocleg w Wi-tułtowej łaźnie, tam się napatrzył wielkich antiquitates ⁹) jego. Ztąd źe prosto puścił się ad ostia maris, tam gdzie Dniepr w morze wpada, zkąd prosto wyprawił dziesięć człowieka do Pr obitego ku Bohu, aby nieomieszkał na zrok z Wołochy. Ona straż idąc trafiła na Turki, których pojmali trzynaście. Turkom gdy przybywała -wielka pomoc, oni z nimi uciekli do rzeki Bohu, i tamże z nimi jechali aż do Probitego*, hetman też na onem miejscu, zkąd był wysłał straż, dzień odpoczywał, a to dla tego, iż Kozacy obszywali czółna trzciną, bo by były małe na morze. Tam wyjechawszy na zwierz na wyspy morskie, usłyszał źe kilka razów z dział strzelono. Pytał, co by to było. Jedni powiadali, źe

D) Starożytności.

strzelono na Przekopie, drudzy mówili, źe to grom i łyska-wica. Owa nic nie myśląc o Turkach, ruszyli się z onego miejsca na morze, a oni którzy jechali do Bohu, nie dali mu znać o nich. Tam mijając Przekop spokojnie, chcąc jechać a dać pokój Tatarom, z którymi sam i król i ojczyzna mieli przymierze.

W tem postrzegli dziewięć galer wielkich, okroili batek małych, które szły przeciwko nim ; zastanowili się, mniemając, żeby jaki zamek. A g*dy się lepiej rozedniało, poznali źe galery, które się daleko świeciły ; nie było na nich tylko lud wybrany do boju.

Począł z Kozaki mówić: „Mamy panowie bracia czas, źe sławy dostać moźem, a będzieli nam Pan Bóg szczęścił, będzie i korzyść.u Rzekli Kozacy: „Abo niewiesz panie hetmanie, źe to nam nie równy plac do potkania, lepiejby o tem radzić, jakobyśmy co najprędzej uchodzić mogli.“ Tego Zborowskiemu było źal, ale widząc, źe mu prawdziwie radzą, nie wiedząc co czynić, myśliłotem, jakoby się im bronić, gdyż już hlizko od niego byli, trudno juz było uciekać, a do Bohu jeszcze było siedm mil. Kozacy strwożeni czynili złe serce hetmanowi, chociaż tam tacy Judzie byli, co jedno szablą żyli, wszakoź im to wszystko sprawowało złe miejsce, a ktemu czołny przeciwko galerom, wielka różność, poczęli się mieszać a wołać na hetmana, źe chcieli ujeżdżać. Który przed się stał jako lew, pragnąc z nieprzyjacielem chętliw ie bitwę zwieść.

mu

W tem ich dojechawszy, uczynił tę rzecz do nich : „Niechże was nic nie obchodzi moi mili cnotliwi rycerze! wielkość pogańska, ani ta ich ogromna armata, bo to my mamy naprzód przed nimi, żeśmy są ludzie chrześcijańscy, dla czego samego nie wątpimy, źe Pan Bóg za nami pomagać będzie, a sam potłumi nieprzyjaciela a bluźnierza imienia swego, kte-i niewinność nam pomoże; jedźmy sobie nic lękając się, a niecieszmy pogan, aby na nas serca nie brali. “ Owa tak ujeżdżając z nimi równo, prosił ich, aby mu tej sromoty i sobie nie czynili. Wtem się jedna galera wydała, na której był hetman onych wszystkich ludzi ; ten rozkazał pilno przykładać a gonić Kozaki, chcąc się o nie kusić, niżby im drugie na ratunek przyszły.

A tak za wielkimi prośbami i upominaniem Kozacy, którzy byli do brzegu się przybili a uciekać chcieli, znowu w czołny wsiedli. Hetman im serce dobre czynił, sam za nimi jechał abo płynął, ostrożny a chciwy na stoczenie bitwy. Ta galera ze wszech najpiękniejsza szła za nimi jako strzała ; juz słyszeli trąby, bębny, okrzyk pogański, ukazowały się chorągwie tureckie. Hetman z Kozaki śmiele stanąwszy czekał nieprzyjaciela. Tam wataman, który na czółnie hetinań-skiem był, jął słabo styrować, począł go hetman gromić, a niechcąc aby drugim serca złe czynił, chciał go zahić. A gdy juz co dalej to bliżej byli stanęli Turcy, a dziwowali się śmiałości jego, już to mając za pewną korzyść, na to czyhali, jakoby go pojmali z Kozaki, czegoby byli dokazali za oną trwogą Kozaków, ale się z piasku ruszyć nie mogli ; hetman wołał na swe, aby do niego co najprędzej nadbiegali. Ale styrnik mało dbając na wołanie i upominanie jego, do brzegu się co prędzej obracał. Turcy obaczywszy poczęli z dział strzelać, ugodzili styrnika jednego, tuz podle samego hetmana, który lecąc aż chłopa za sobą w morze wtrącił, wsza-koź tego prędko ratowali, acz z trudnością. Wtem oni, o których hetman najwięcej rozumiał, wypadłszy z czołnów poczęli się brać do brzegu. Wołał na nie hetman, aby drugim złego serca nie czynili, a nieprzyjaciela nie cieszyli. Turcy z działek uczęszczając, czołny bardzo zdziurawili, zatykali czołny Kozacy. Widząc że im trudno co na wodzie począć, do brzegu się przypławili; tam wypadłszy na brzeg, poczęli na się z obu stron śmiele strzelać, już byli dostali Turcy języka, wiedzieli kędy i który hetman, a tak nań strzelbę wszystkę obracali. Prosili go Kozacy, aby wszedł górę, abo od siebie kazał drugim odstąpić, zaraz chłopca, który go pilnował, od siebie odepchnął, a ledwie rękę od niego odwiodł, jako w eń zaraz kula z działa ugodziła. Wziąwszy hetman onę rusznicę, którą on chłopiec za nim nosił, rozkazał się wszystkim rozskoczyć, gownicę, począł do galery strzelać; obaczywszy ich bałwana śrebrnego w zawoju, mniemając aźa Sędziak, zmierzał do niego, a w tern zapalili działo w galerze, co on obaczywszy przypadł, kula tuż przed nim mało nie na piędź upadła. Za

na

wziąwszy śmi-

a sam

tein się porwał, uderzył tez z smigownicy w onego bałwana, aź blachy srebrne leciały, zatem Turcy wołać poczęli głosem: Hała! hała! bała! i więcej. Więźniowie i ci co rozumieli ich język, powiadali, że baczyli rzecz swoję przegraną. Kozacy zatem poczęli sobie dobre serca czynić, ktemu im było łacno sobie szańce poczynić, bo tam na tern miejscu świnie dzikie ryjąc wielkie doły poczyniły. Hetman znowu z śmigownicy strzelił w gromadę ludzi na galerze, zaraz kilka człowieka zabił na jednej ławie, na której rzędem siedzieli. A w tern ony galery wyprawiły dwie, aby u Bobu rzeki dwie mili od onego miejsca przewozili Tatary. Poczęli się Kozacy trwożyć, a wybierając żywność z czołnów, poczęli uciekać. Hetman ich gromił i upominał mówiąc : „ że wam to ludziom takim nie przystoi czynić, o których wszyscy narodowie rozumieją, że wam w męztwie świat równych niema.u Turcy obaczywszy trwogę między Kozaki, wysiadłszy w nawy, poczęli na brzeg wysiadać, narychtowawszy strzelbę na galerach; a też się spodziewali, że im już Ta-tarowie przybyć mieli. Hetman widząc, że na brzeg wychodzą, krzyknął na sługi, których miał kilkadziesiąt, aby zaraz ochotnie do nich skoczyli, którzy to chętliwie uczynili, stoczyli bitwę z nimi dosyć mężnie. Kozacy widząc, że sobie dobrze poczynają Polacy, i szczęści się im, skoczyli do nich. W tern dano znać hetmanowi, że Tatarowie bieżą na pomoc Turkom, skoczył do strzelby, w tem obaczył, że jego straż; znowu się do swych obrócił, ciesząc je świeżym ludem. Dodał tem serca Kozakom, śmiele na Turki nacierali. Obaczywszy Turcy, że ich wiele pobito, i hetmana aho Sędziaka im zabito, przed którym chorągiew szła, zaraz wpław do galer się puścili; tylko chłopiec Sędziaków siedział płacząc nad panem swoim zabitym, ale go też zaraz Kozacy rozsiekali.

Niemając w ozem onycb strwożonych Turków gonić, szedł z onego poboiska hetman z Kozaki, trafił na Tatary; obaczywszy je zdaleka, chciał na nie takiej sztuki użyć: ukazał chorągiew turecką, dawając im znać, że Turcy wygrali, w tem się kazał Kozakom skradać do nich.

Obaczywszy Tatarowie chorągiew, skoczyli do niej z radością. Kozacy ci, co turecki język umieli, wołali na nie.

A w tem drudzy, którzy na nie waśń wielką mieli, nie mogli wytrwać, skoczyli do nich prędko. Tatarowie się obaczy-wszy, nazad obrócili. Kozacy po nich, ale zaledwie kilku ubili. A gdy obierali trupy, Tatarowie ich potem nabiegali, ale od Kozaków mężnie wsparci byli. Owi też z galer strzelali, owa tego było mało, nie więcej niż godzinę w noc. Obrócił się potem hetman do czołnów z Kozaki, których nie zastał, bo było wszystkie popsowano, tylko ośm całych było, w które kazał wsieść kilkom ich, a gdy wiatr wstał, zaniósł ich na brzeg tatarski, tamże je pojmano. Hetman szedł ziemią, włożywszy kilka rannych na jeden czołu. A gdy go Tatarowie gonili, obaczywszy strwożone Kozaki dla wielkości Tatar, zastanowił się z półtorem stem człowieka, napomniawszy ich słowy pięknemi, i to im przekładając, z ja-kąby sławą było to ich zginienie, jeźliby się Pan Bóg rozgniewawszy na nie, poganom dał górę nad nimi otrzymać, a jakoby też nieprzyjaciela nie pomału pocieszyli, gdyby mu aby najmniej placu ustąpić mieli, chociaż im dziesięć razów nie równo było, mówiąc : „ Lepiej ci moi mili bracia, poczciwie umrzeć rycerzowi każdemu, a niżeli źle żyć.“ Tak ich tedy przy sobie zatrzymawszy, obiecując im z sprawiedliwej wróżki serca swego, że mieli fortunnie pogany gromić, stanął z nimi w sprawie; oni ranni nie mogli się przez piasek przekopać w czółnie, prosili aby ich hetman kazał dobić; to już było drugiego dnia na Bohu rzece. Przyszły potem galery do nich, stanąwszy na wodzie, Tatarowie na lądzie, dziwowali się śmiałości ich, jednak się sami o nie kusić nie śmieli; wrócili się potem nazad z galerami, tak aż i razu nie strzelili. Tam Kozacy już będąc zgłodzeni, hetman także ich, bo półtora dnia nie jedli wszyscy, szli w gromadzie pospołu aż do Inguły nad rzeką Bobem. Tam nadeszli Kozacy co byli od nich uciekli, dostali u nich trochę żywności, kędy się wszyscy posilili. Jechał potem do Inguły, i tamże zastał kilkadziesiąt koni, które był na prost posłał. Będąc na onem miejscu w polach dzikich, obumierając niewiedział, co miał czynić z ludźmi, a żywność którą miał, Turcy mu byli strzelbą w onych czółnach, jakoś wyżej czytał, popsowali, chyba co tak który z nich miał przy sobie jaką trochę do posilenia;

Tamże będąc na Ingule, radził się Kozaków, co miał czynić; przebrawszy kilkanaście człowieka, jechał ku Wołochom do Probitego uroczyska, pojmał kilka rybołowcówr tureckich, dowiedział się u nich o straży wołoskiej na martwej wodzie. Szedł tam, nie zastał tylko świeże stanowisko wołoskie, którymbybył bardzo rad dał bitwę dla wielkiego niedostatku, by jedno był mógł dostać żywności od nich, chociaż nie miał tylko jedenaście człowieka, a Wołochów było ośmdziesiąt. On też już kilka dni nie jadł jedno żołądz, i to jeźli go kędy nadszedł, już zdychali Kozacy od głodu, namawiali go aby się do wojska wrócił, ale się spodziewał jeszcze w nocy Wołochów zastać; w nocy przeto jechał do Kremenczuta, a gdy nie zastał nikogo, przyjechał do Probitego, nalazł tam pismo, co ona jego straż napisała węglem, którą był posłał na zrok, który miał wiec z hospodarem, tam to było pismo: „Jeźli tu kto będzie z wojska hetmana naszego, powiedz o nas na uroczysku Jirzywem.u Już się pocieszył, zastał tam straż swoję, o której rozumiał, że ją Turcy wzięli. Nałowili mu ryb, najadł się z onymi, które miał przy sobie, i tam odpoczął. Dano mu znać, że jest straży wołoskiej półtora sta, zaraz z radością począł się do nich gotować, ale Wołochowie postrzegłszy ich, tył podali. Oba-czywszy że niemógł mieć bitwy statecznej, wrócił się do wojska, przyjechał znowu na wielki głód ; frasow ali się na to że hospodara nie zastali. Ruszył się potem z ludem, a co miał iść do Soroki, to się udał do Sawarny, a to dla tego, że rozumiał, iż mógł mieć żywności dostatek z Bracławia; tam im dopiero nędza dokuczyła, że rogi, jakie znaleźli, jeleni kopyta najdujące co od kilku lat leżały, jedli także kości jakich dostać mogli; jednak go Bóg we zdrowiu do ojczyzny wrócił.

mogli byli mieć ryb dostatek, ale im z czołny do tego wszystkie potrzeby popsowano, zwierza tez żadnego tam dostać nie mogli; zaraz ony konie rozdał między Kozaki, ale cóż to było na tak wielki lud, bo było wszystkich o półtrzecia tysiąca.

III.

LIST

KRZYSZTOFA ZBOROWSKIEGO DO BRATA SWEGO SAMUELA ).

Mój mościwy i najmilszy panie bracie!

Nie wątpię w tern, żeś WM. z mego ostatniego pisania dostatecznie to oboje wyrozumiał: naprzód, jako z królem stojemy, i czego się ztamtąd spodziewać mamy, a druga, co o tej niźowskiej drodze rozumiem: teraz także w tych dwu propozycyach zostawam, i o temźe krotce i rzecz sarnę i zdanie wypiszę moje. I musi mi tego długo być żal, że z WM. cyfer niemam żadnych; bo wiele jest, czego się listowi niebezpieczno zwierzać. Ale moje to niedbalstwo sprawiło, źe już rzeczy gotowe mając, WMciin onych nieoddał. Dnia wczorajszego prawie dostałem ostatnią odpowiedź od kanclerza ²) imieniem królewskim. Quid multis opus? ³) Zgoła nie a nic się nie otrzymało. WM. tajne nie są słuszne i bardzo łacne kondycye nasze. Pan marszałek⁴) niczego nie chciał, jedno aby mógł 4000 fl. obiecaną doma

1) List ten równie jak i następny wyjęty z dawnego rękopisu; są one także przytoczone na końcu dosyć rzadkiego dzieła Andrzeja Rzeczyckiego : Accusationis in Christophorum Sborovium actiones très Cracoviae typ. Lazar. 1585. w 4tce.    2) Jana Zamojskiego. 3) I na

4) Andrzej Zborowski brat Samuela, marszałek na

cóż więcej? dworny.

siedząc mieć annuatim ⁶) za nagrodę znacznych i ważnych posług swoich, z WMci aby niesłuszną bannicyą, bo ją i kanclerz tak zowie, zdjęto. Mojej petycyi nie wspominam, bo fraszka, ale gdy mną poigrawali, chcąc mnie doloso cantu suo ⁷), by one Syrenesin hos scopulos inducere ⁸), abym lekkomyślnie pana mego posługi zaniechawszy, tu na ich lży-wych obietnicach zostać miał: jam rzekł, że królowi i ojczyźnie służyć pro posse ⁹) gotowem, ale wdać się w królew-ską posługę na ten czas niemogę; przyczyny mam swoje i słuszne: między któremi tę największą dawani, że póki ja braci mej nieuznam być uspokojonymi w wielkich krzywdach, które oni niesłusznie od króla Jego Mci odnoszą, ja to sobie obiecować nic nie mogę, ani tern myśli swej bawić chcę. Si enim in viridi, quid in arido?¹⁰ 11) I jakom tam ostrze, jeszcze za pierwszą audiencyą et pro dignitate Zborovia-na ¹⁽⁾) mówił, pan marszałek, da Bóg, to czasu swego WMci referować będzie. I takem ci się w niczem nie deklarował, aż oto w tych kilku dniach, kiedy mi się tak zdało, żem miał w sprawach WM. obudwu co pociesznego odnieść, tedym o to prosił króla, aby hoc liberalitatis regiae signum n) na mnie i w cudzej ziemi znano, żebym mógł ten jurgielt od niego mieć, co go Spar wain (który w tych dniach tu w Krakowie umarł) miał} a ja za okazyą każdą, i ludzie osobne królowi wywiodę, i sam służyć chętnie będę. I to być nie mogło. Na com się ja musiał wczoraj serdecznie rozśmiać przed kanclerzem , levitatem eorum et impuden-tiain carpendo ¹²), że mi jednak śmieli wiele obiecować, abym się był jedno z stateczności mej najmniej ruszyć dał et ante Baal flexissem genua¹³); ale uchował mię tego po te czasy Bóg mój, i uchowa, by snąć i w największej nędzy. Toteż o mnie macie.

dzic na owe skały, w kwitnącym, cóż więc w dojrzałym wieku? domu Zborowskich.

Gnieźnieński u) o co jedno prosił, otrzymał ; i takie na nas i na bytność owdzie naszę, nałowiwszy ptaszków, ukazał nam figę; o którym nie wątpimy, źe WM. nasz najmilszy pan brat, toz co i my, którzy go pro anathemate ¹⁵) mamy, rozumieć będziesz, a społków z nim wszelakich zaniechasz. Jakoż inaczej go krzcie trudno mamy, jedno jako król i kanclerz go zowią: źe ten Zborowski nasz, ten tylko dobry, o drugich nic, plewy to tam. W czem się smród nic nie czuje, źe to nie jego godność sprawuje, ale źe im tego trzeba tak nas rozrywać. O czem długoby pisać!

Ale Bóg ojców naszych, onych i tego tam Judasza w tem nie pocieszy; jeszcze pomyślim o sobie, choc nas trocha; jeszczeć ten ternarius numerus ¹⁶) do czego dobrego się dociśnie, da Bóg. I tak WM. wiedz, żeby się jedno trochę odcięło przekazek (bo czasowi folgować trzeba) musimy o sobie wiedzieć in iota progenię nostra ¹⁷) kto nasz, a kto nie nasz ; kto dispergit¹⁸), kto congregat¹⁹). A spisać się potem przyjdzie, abyśmy ex conjunctis sanguine cotijunctis-simi et fortuna et voluntatibus ²⁰) zostali. Tak tedy rzeczy nasze z tym królem, sihoc?wminedignusest2lf stoją, ze juz classicum cecinerunt ²²j zagnieść i w niwecz obrócić dom nasz. Zaczem i leda wrony krakają, acz w tył i za uszyma, ale krakają przed się, gdzie jedno zajrzą jastrzęba. Cóź tu czynić? Przed się tak czynić i postępować sobie, jako mężom przystoi: Tu ne cede malts, sed contra au-dentius ito²³). Jakiemi tedy sposoby i jako przystojnemi warujemy rzeczy swe, na tenczas listowi tego nie powierzam; ale uzna to zły i niezboźny człek, źe się we zły czas na niewinne i poczciwe ludzie psim zębem swym puścił. A między ins żerni pociechami naszemi, to nie mniejsza, źe z tejże miary wszystka Rzeczpospolita, z której i my,

Ы) Jan Zborowski kasztelan gnieźnieński, starszy brat Samuela.

17) W całym naszym rodzie. 20) Złączeni krwią, także ściślej 21) Jeźli godzien tego 23) Ty nieustępuj złym, lecz idź

16) Trójka.

19) Zbiera, połączeni powodzeniem naszem i chęciami, imienia.

15) Za przeklętego. 18) Rozpędza.

22) Dali sobie znak. na przeciw nich odważnie.

ukrzywdzona jest: Commune hoc malum²⁴) wszystkim dobrym z nami; i są ludzi pełno po Królestwie, pełno na dworze, nawet i w pokojach u tych satrapów, którzy upłakiwają nad wzgardą, nad ukrzywdzeniem tych, którzy zawsze od wielu wieków dobrymi sługami Rzeczypospolitej byli ; którzy onym gardłem i majętnością, póki jej stawało, zawsze służyli ; tak iż nas dobrymi stróżami rzeczypospolitej , kuchnią chudych pachołków ludzie uczciwi i ci co teraz jako i my porzuceni są, nazywali i nazywają. Ci, mówię, wszyscy, oba-czą się czasu swego, a nie długo tego czekać, że się w tern obaczą : że tak o nie jak i o nas idzie ; a na skazę, da Bóg, tych okrutników, ich że chleb teraz jedzą i na nim się wypasają, trafi się tedy w to , że się przeciwko tym in,suitom będzie mogło nie lada jako zostawić. O czem teraz nie trzeba pisać. One też konsylia nasze na trawie Zborowskiej dobrze wkorzenione w sercach naszych zostały. W tern pod przysięgą bożą WM. upewniam i obtestor ²⁵),, abyś WM. nie wątpił. Ale dobrze to się stało, ze się czas czekał, i jeszcze musi co inszego maturescere 2б). Poznasz to WM. że dobrze wszystko idzie i na dobrej jest drodze. Reliquum est²⁷) z strony tej tam zabawki niźowskiej WM. wolałbym był, abyś tam WM. był nie jeździł. Przyczyn dosyć, ale to u mnie przedniejsza, że się o WM. boję, aby to królewska naprawa nie była. Ale iżeś już WM. tam jest, staraj się WM. o dwie rzeczy. Pierwsza, abyś w dobrem zachowaniu, w dobrem porozumieniu to tam rycerstwo z domem Zborowskim zadzierzał. Jakoż ja wiem, co na tern należy nam. I dl a tego piszę ja imieniem moim i pana marszałko-wem do nich list, którego kopią WM. propter informatio-nem²⁸), ahy wiedzieć, do czego i jako je wieść, posyłam ; z owymi też sam posły i mówiło i obeszło się tak, jako się godziło. Druga, abyś się W3I. z tamtąd jako najprędzej pokwapił. O co i dla Boga prosimy; ho nam niewymownie trzeba WM. Co nam racz dać o Boże nasz, abyśmy rychło

24) Wspólne to nieszczęście. 25) Zaklinam. 28) Dla wyrozumienia.

27) Z resztą.

26) Dojrzeć.

¹

Przekład z trzeciej księgi Dziejów Polski od r. 1572. do 1576. napisanych w języku łacińskim przez współczesnego Świętosława Orzelskiego i zostających dotąd w rękopisie, który następujący ma tytuł: Sventoslai de Borzejewice Orzelscii capitanei Iiadziejoviensis7 judicis terrae Calissiensis₇ comitiorum regni anno 1582. mareschalci: Historia Polonica (ad suum amnculum Petrum Czarnkovium castella-num Posnaniensem) res post obitum Sigismundi Augusti gestas ab anno 1572. ad annum 1576. complectens libris VIII.

²

Jan Montluk biskup walencki, poseł dworu francuzkiego, wymową swoją w czasie bezkrólewia r. 1573. wyjednał obiór Henryka Walezego na tron polski, do czego mu rodzina Zborowskich także wielce pomogła.

³

Pełen odwagi.

⁴

Wzniecić rozruchy.

⁵

Małoletnich.

⁶

Rocznie. 0) Zdradliwym swym śpiewem. 1) Wprowa-

⁷

8) Według możności. 9) Jeżeli bowiem tak

⁸

10) I za zacnością

⁹

11) Ten znak szczodrobliwości królewskiej.

¹⁰

12) Szydząc zieh lekkomyślności i bezwstydności. 13) Zgiąłbym

¹¹

był i przed bałwanem kolana.

WM. zdrowego mieli. Jam ad minora¹ 2). Gnieźnieński żadnym sposobem na wielkie i moje i pana Lesickiego naleganie 2000 ß. za konie dać niechciał ; owszem acz nie mówił nic, ale przytrząsał, żeśmy synowca podeszli. A toż nie przyjdzie WM. jedno wróciwszy się da Bóg zdrowo, wziąść in duplo 3Ü) w Kamionce ; a interim ³) aby smród poznał, że kujon, takem go świsnąć umyślił. Powiem że chroniąc się ja tego, aby mię kto nie rozumiał, żem synowca w dług wprawił, tedy (acz nie rad) ja te konię wezmę, i już, i będę za nie jakoto WM. odpowiadał. Cóż będzie? Gnieźnieński mnie konie wyda ze wszystkiein; a ja je wezmę, WM. wolno nie przestać na mnie (jakoż o to proszę) i wolno będzie sowicie sobie szkodę nagradzać, i dług ; a ja przedsię koni nie płacąc dostanę. Druga, na Sledziejowice już będą 10,000 fl. by jedno pan marszałek z Radomia z roków przyjechał, który jutro pewnie we Zborowie będzie. A staw przy WM. zostanie. Pan Jordan na to owdzie czeka, i odebrawszy pieniądze do WM. pobieży. Ja jutro Busia naszego do Wiednia naprzód po listy cesarskie, a potem z tamtądźe z upominkami do pani wdowy posyłam, o której wszystko jeszcze pocieszne słyszę. Daj Boże fortunnie to począć i skończyć. Wierz mi WM. że to nie lada grzanka. Sam się najdalej cztery niedziele zadzierzę dla owych większych wyżej namienionych rzeczy. Myślą owdzie o rychlejszym sejmie, niż prawa nasze cierpią: a to dla poborów. A naWM. to tam złożą, że im dla tamtej wojny z Turkiem, którą mienią, że wy nawarzycie, podatków trzeba. A toż per non compiacer a gli inimici nostri³²) dla Boga nic głównego niepoczynajcie, bo królowi posłużycie (choć ten czyni, jakoby tego nie rad widział) a szlachtę obruszycie na wieki, której nam zwłaszcza teraz trzeba. Sapie?iti satis ³³). W Inflanciech tumult z królem duńskim, do którego cnotliwego człowieka i wielkiego przyjaciela naszego ślą pana cześnika Brodę. Ci Niźowcy waszy byli

wczoraj przy tem, kiedym z kanclerzem mówił. Dalej nie-mam co pisać, tylko łasce i miłości braterskiej posługi moje zalecam i wiecznie oddawani. Panie Chryste daj nam WM. w rychle dobrze zdrowego oglądać. Amen.

W Krakowie 17. Julii roku 1583.

WM. brat i sługa póki źyw

Zborowski z Rytwian set.

Annusia ⁴) WM. zdrowa; ale nie wie jeszcze, źe WM. szedł na Niź. — Będzie płaczu dosyć.

IV.

LIST

KRZYSZTOFA ZBOROWSKIEGO DO KOZAKÓW NIŻOWYCH.

Zacne rycerstwo panowie i przyjaciele nam łaskawi!

za-

Za tem zachowaniem dobrem, które wiedziecie z Jego Mością panem Samuelem bratem naszym, nie mogliśmy niechać tem pisaniem was nawiedzie, i chęci przyjacielskie nasze wam zalecie, prosząc was, abyście tak w miłowaniu i w szanowaniu osoby pana brata naszego, takowemi się nam popisywali, jako była przyjaźń nasza się przymnażała, i za czasem do lepszego porozumienia z domem naszym przyjść mogła. Co jako wam nie tylko nie skodzie, ale i za czasem pomocnem być może, wy jako baczni będziecie to umieć u siebie uważać, i nie wątpiemy w tem nic, że to dobre porozumienie wasze z nami, nie jedno i tu w Polsce będzie uważało -, ale my na to jako oglądać się nie jesteśmy powinni, tak i o to mało dbać będziemy. Wy też większego i pewniejszego zakładu chęci i przyjaźni naszych mieć ani żądać od nas nie możecie, jedno i kogo teraz macie, krew naszę JM. pana brata naszego, któremu nietylko abyśmy ganić mieli, że się towarzystwem was tak zacnego, sławnego rycerstwa bawi, a zdrowie swe i wam powierza, i z wami pospołu przeciwko nieprzyjacielowi krzyża świętego ochotnie waży, ale i owszem chwalimy mu to, i do tego

go radą i prośbami naszemi wiedziemy. Rozumiemy to o was, źe w osobie jego nas i przyjaźń mszę uszanować nie zaniechacie. A my w każdej potrzebie takiemi się przyjaciółmi wam popisać chcemy, jakoście tego są iście godni. Jakoż za tą dobrą sławą waszą, którą nie tylko tu w Polszczę, ale i po cudzych krajach, u cesarzów i wielkich królów słyniecie, nie długo nam da Bóg tego czasu czekac przyjdzie, źe się sohie w jakiej ważnej sprawie przygodzie będziem mogli. O czem iż się pisać nie godzi, wolemy tu zawsze JM. panu naszemu, a niż listowi powierzać.

Na ten czas nic inszego, tylko chęci przyjacielskie nasze WM. zalecając, wam bożej łaski i fortunnego przeciw wszystkim nieprzyjaciołom powodzenia winszujemy.

V.

POJMANIE

SAMUELA ZBOROWSKIEGO OD JANA ZAMOJSKIEGO ).

W końcu kwietnia roku 1584. ujął Jan Zamojski, kanclerz wielki koronny, Samuela Zborowskiego, i śmiercią go skarał. Ze zaś ztąd wielkie zmiany powstaćby mogły, przeto w krótkości opiszę, jak się ta rzecz prawdziwie miała.

Samuel Zborowski, jako tez Jan, naczelny niegdyś do-wódzca wojska pod Gdańskiem, Andrzej i Krzysztof, którzy niejakiś czas na dworze cesarza rzymskiego z panem Łaskim bawili, są rodzonymi braćmi, z znakomitego i dawnego rodu w Koronie polskiej. Samuel zabił za czasów króla Henryka szlachcica polskiego Wapowskiego, i został z kraju wygnanym, ale się za teraźniejszego króla starał, aby się mógł

1) Przekład pana K. M. z niemieckich pamiętników Wawrzyńca Miillera radzcy kurlandzkiego : Septentrionalische Historien oder wahrhafte Beschreibung der fürnembsten polnischen, lißandischen, mosco-witerischen, schwedischen und andern Geschichten, so sich bey Regierung beeder Könige in Bolen Stephani und Sigismundi des III. dieses Namens von Anno 1576. bis auf das 1593. Jahr zu getragen. Arnberg 1595. (w 4tce) — pierwotnie umieszczony w piśmie: Przyjaciel ludu. Leszno 1839. Rok VI. tom I. str. 181 — 182. i 187—190. Całe zaś pamiętniki Miillera na polskie przełożone wyszły w Poznaniu.

z wygnania powrocie, dla tego jeździł do Francyi i przebłagał Henryka. Tenże wraz z braćmi Janem i Andrzejem, wszystko na to łożyli, jak we wstępie wspomniano, aby Stefan królem polskim obranym został, i zaprawdę, bez pomocy panów Zborowskich i ich stronników nigdyby tenże król do rządów nie był przyszedł, chociaż przez to nie chcę powiedzieć, jako by Bóg tego przez inne narzędzia i pośrednie osoby nie był mógł zdziałać, ale tylko, że ci Zborowscy właściwie prawdziwe causae sine quibus non⁵) byli. Nie może też być zaprzeczonem, że tenże Samuel Zborowski nigdy nie był ściganym od proskrypcyi, owszem wiele razy bywał z dobrą miną in publicis congressibus ⁶) w Krakowie i gdzie indziej, gdzie się król i wielki kanclerz znajdowali; także właściwie nie można powiedzieć, aby był prawdziwie osądzonym ex lege et statuto⁴), ale była inna przyczyna, która dotąd w prawdzie tajoną i nie wielu ludziom nawet w Koronie polskiej wiadomą była. Ze zaś z tego takie korowody powstały, i owszem jeszcze wątpliwości w tych stronach dla uniewinnienia czynu rozsianemi zostały, przeto zamierzam wszystko prawdziwie i wiarogodnie opowiedzieć.

Krótko pierw wspomniano, że król polski szybko wojska na Podole przeciw Tatarów wysłał; między innymi byli wysłani dwaj węgierscy panowie, pan Zyberk i pan Cobar; pan Zyberk był już o jeden nocleg za ruskim Lwowem; pan Cobar zaś został na noc w Lwowie ; przypadkiem znajduje w gospodzie biegłego lutnistę, który kiedy niekiedy fantazyje na lutni dla siebie wygrywał; pan Cobar, który dobrze po polsku i niemiecku umiał, zapytał go się: czy by służby nie szukał, chcąc mu ją wyrobić. Tenże odpowiada, że jest u pana Samuela Zborowskiego. Gdy pan Cobar to nazwisko usłyszał, pomyślał sobie zaraz, więcej się od niego wywiedzieć, albowiem było porozumienie, że Zborowski chce się kazać obwołać hetmanem kozackim; ztąd pije do niego i pyta, gdzie się teraz jego pan znajduje? Ten odpowiada

publicznych sejmach.

źe jest nie daleko od Lwowa. Pan Cobar pyta dalej : co teraz w tych stronach robi, kiedy głośna wieść biega o napadzie Tatarów? Ten miał powiedzieć, źe się tam ma z niektórymi umówić, i zarazem miał się wymówić, źe szczególne sprawy się knują. Pan Cobar postępuje zawsze dalej, chwali lutnistę, mówiąc, źe szkoda, żeby przy swej biegłości w sztuce nie miał być sługą królewskim, i daje mu gotówką złoty węgierski, dopija do niego, rzecz dalej prowadząc; zapytuje: czemu się jego pan sam wino w atym czyni, nieupokarzając się dokładniej przed królem, coby mu pożyteczniej było, jak źe tak nienawiścią ściga kanclerza. Lutnista , czy z pijaństwa, czy z łotrostwa, zaczął kilka razy wzdychać, mówiąc, źe chciałby z czcią oddalić się od swego pana; albowiem Zborowscy mają w przedsięwzięciu tak szczególne zamiary, źe aż go zgroza pobiera, gdy o nicli pomyśli. Gdy pan Cobar tyle z niego wyciągnął, co raz bliżej do rzeczy przystępował; przyobiecał, źe mu służbę u króla wyrobi, napominał go, by był wierniejszym królowi, jak swemu niewiernemu panu, i by wykrył, co złego wiedział, przyrzekając mu, źe z tego żadne niebezpieczeństwo dla niego niewyniknie. Tenże obiecał mu to wykryć, ale będąc tego wieczora podchmielonym, prosił o czas aź do drugiego dnia. Pan Cobar udał, jakoby miał o czem innem więcej do myślenia, i źe przypadkiem mógłby to nazajutrz zapomnieć, wyjął dla tego swój pularesik, mówiąc, by mu sam wypisał, źe jutro wykryje zamiary Zborowskich przeciw królowa, co teź lutnista uczynił. Tej samej nocy wysłał pan Cobar do swego towarzysza pana Zyberk, gońca, by w imię Boga ruszał, skoro czekać niemoźe, albowiem odkrył sprawki, na których królowi bardzo wiele, bo życie a ich wszystkich własna pomyślność zależy, o czem mu wkrótce doniesie. Rozkazał też swemu kucharzowi smaczne ranne śniadanie przygotować, i nim lutnista wstał, była juź na stole małmazyja i inne konfekta. Pan Cobar udawał, jakoby nie chciał więcej, jak kwadrans czekać, zmusił lutnistę usieść i nieco konfektów spożyć.

Tymczasem obmyślił gospodarz inną jeszcze zupę i potrawy, wr czem pan Cobar udał, jakoby to mu było nie miło,

i jakoby tego nie żądał, jednak że powiedział później : kiedy już jest sporządzone, musimy więc za dobre przyjąć i tem lepiej zajadać. Kazał też swym wozom i jednej części dworzan naprzód wyruszyć, ale mieli rozkaz czekać w ozna-czonem miejscu. Poczem zaczyna znowu z lutnistą popijać, chwali jego biegłość w sztuce, i na nowo mu daje kilka węgierskich złotych. Lutnista może nie był od swego pana w ten sposób obsypywanym węgierskiemi dukatami, co mu się spodobało, i rzekł, że miałby ochotę na dworze królewskim służyć. Na co mu tenże rękę daje i żegna się zaraz mówiąc: że nadszedł czas, w którym musi odjechać; każe sobie podać rachunek, szuka swego pularesiku, czy czego nie zapomniał i udaje, jakoby przypadkiem znalazł, co lutnista przeszłego wieczora wpisął; przypomina mu jego podanie ręki i obietnicę, prosząc, aby mu chciał odkryć, coby wiedział o zamysłach Zborowskich. Lutnista odpowiedział, że jest gotowy odkryć mu to wszystko, jeżeli to bez niebezpieczeństwa dla niego będzie, i jeżeli mu przyobieca innego pana przy dworze znaleść. Gdy pan Cobar mu to podaniem ręki przyrzekł i zarazem dał się poznać kim jest, i dla czego wysłanym został ; na ten czas odrzekł lutnista, że jego pan Samuel Zborowski o kilka mil jest tylko ztąd, i że mu przyniesie listy in originali, które bracia pisywali, z których się będzie można dowiedzieć, jak się połączyli, by króla trucizną uczęstować, a kanclerza o życie przyprawić. Prosił dla tego pana Cobar, by na pół drogi kazał zatrzymać nieco koni, by mógł mieć odsiecz w przypadku, gdyby Zborowski zarychło się spostrzegł o zniknieniu listów i ścigać go kazał. To się też tak stało; lutnista powraca, przynosi kilku listów, podług których trzej bracia Samuel Andrzej i Krzysztof w wyżej wspmnniony sposób umówić się mieli, i listy i pieczęcie za ich własne uznano. Pan Cobar i Zyberk wsadzili lutnistę na najlepszego z swych koni, dodali mu Judzi, i posłali do króla z listami i calem sprawozdaniem.

Król był jeszcze w Krakowie z wielkim kanclerzem i dał zaraz dobre utrzymanie lutniście. Tymczasem dowiedział się Zborowski, że jego lutnista w Krakowie się miał znaj-

dować, nie wiedział jednak, źe u króla był; napisał do jednego z swych szwagrów, by miał na niego baczność i by mu go zaraz odesłał, skoro go napotka. Tenże jego szwagier spotyka go na zamku w Krakowie, i chce go spiesznie swym sługom uprowadzić kazać; ale słudzy wielkiego kanclerza, widząc ten gwałt, opierają się mu i szybko donoszą wielkiemu kanclerzowi. Ten schodzi sam, mówiąc do szwagra Zborowskiego, by wolno puścił lutnistę, albowiem jest teraz sługą królewskim i wierniejszym królowi, niż jego szwagier Zborowski. Gdy ów doniósł to swemu szwagrowi, dopiero Zborowski domyślił się całej rzeczy, poszukawszy swych listów i spostrzegłszy, źe przez lutnistę uniesionemi zostały, poznał, iż jego zamiary na jaw wyjdą. Później poszedł do króla Jan Zborowski, brat Samuela, który w sprawę tę nie był wmięszany, gdy się o tern dowiedział, lub tez o to od swych braci proszonym był, i prosił króla, by Jego Król. M. nie dawał wiary zbiegłemu krzywoprzysięźnemu lutniście, hultajowi. Ale król kazał mu rozpoznać pismo i pieczęć. Poczem Jan Zborowski z zgryzotą odejść i na tein przestać musiał. Później zaś uniewinniali najsolenniej Zborowscy przed królem, zaprzeczając, jakoby to ich pieczęć lub pismo w tych listach było. Albowiem chociaż pieczęć ich pieczątce podobna, jednakże można po niektórych oznakach dostrzedz, źe wielka jest różnica. Pismo podobne jest ich pismu, ale nie oni pisali. Przypominali królowi, źe sam przed niejakim czasem miał sekretarza, który tak dobrze każdą rękę udać umiał, źe sam król przyznawał, źe to jego pismo, ale jakiś hultaj pióro prowadził. Z ląd prosili króla, by im chciał na mocy polskich statutów zbiegłego lutnistę wydać, lub też przynajmniej w takie miejsce odesłać, gdzieby na nim swych praw dochodzić mogli; do tego oskarżali go o czarnoksięstwo, przez co tern łatwiej do takowego naśladowania liter mógł się stać sposobnym. Ale wr krotce potem znikł lutnista, bądź to źe sam uciekł, widząc czego nawarzył, lub tez do czasu dla dowodu przechowanym został, by go nie zabito. Wielu zaś, co z nim obcowało, donoszą, źe był szczególny człowiek, i źe mógł jakie czarnoksięzkie sztuki umieć. To wszystko tak się

ciągnęło prawie rok cały, aź wr końcu kwietnia 1584 roku, gdy wielki kanclerz po krotko pierw odbytym połogu zony nieżywym owocem, z Knyszyna do Krakowa na sądy wyruszyć miał, odebrał wiadomość, że Samuel Zborowski mu na służbę z trzysta końmi czeka, dla czego bardzo wolno i bokiem traktu posuwał się, królowi to przez gońca doniósłszy, i czekając odpowiedzi, jakby się miał z nim obejść, gdyby go ujął. Kanclerz wielki dostawszy odpowiedź : quod martinis cams non morderet⁷), i wzmocniwszy się tymczasem w cichości, kiedy Zborowski zupełnie spokojnym był, i pod Niepołomicami, trzy mile od Krakowa, w bok od traktu u jednej z swych siostrzenic wesoło przez noc się bawił, a jego słudzy tu i tam po wsi rozrzuceni byli, każe go kanclerz wielki najść. Gdy Zborowski dostrzegł, że ma być ujętym, schronił się z swej izby tylko w koszuli do komnaty swej przyjaciółki, ale gdy mu wojsko kanclerza tak blizko było, że się w inny sposob ukryć nie mógł, skrył się za swą przyjaciółkę i inne kobiety, lecz go znaleziono tak nago, złapano i uprowadzono, później jednak przyniesiono mu jego suknie i rzeczy, pozwolono suknie wdziać po drodze, ale rzeczy zostały pod straż wzięte. Poczem, gdy kanclerz do Krakowa przybył, zaraz kazał posłać do wdowy, której męża Zborowski zabił: czy chce razem z nim żałobę przeciw Zborowskiemu wnieść? na co ona odpowiedziała, że jeżeli król lub kanclerz przeciw niemu mają co, to niech tego poszukują, ale ona nie chce teraz mię-szać w to swej skargi prywatnej. Potem udał się kanclerz do Zborowskiego do więzienia i doniosł mu, źe mu bardzo boleśnie, że swych działań inaczej nie skierował, i życzyłby mu co do sw ej osoby, by był daleko z tąd. Ze zaś się tak stało, dla tego niech czyta pismo i rozkaz królewski, gdzie znajdzie, że to za surowym rozkazem królewskim, a nie z

jakiej jego osobistej niechęci takowa sprawa przeciw niemu wytoczoną będzie. Prosił go, by go miał za niewinnego, i upomniał, źe to są bez wątpienia kary i sądy boskie, i by sobie przypomniał, źe go król i on, kanclerz, kilka razy przez znakomite osoby ostrzegać kazali. Zborowski odpowiedział mu: źe dobrze widzi, iź to jest rozkaz królewski, ale źe ma dokładną wiadomość, źe całe to nieszczęście przez wielkiego kanclerza na niego sprowadzonem zostało, i pytał teź: czy nie może być inaczej, i czy jemu i królowi tak wiele na garści krwi zależy? Kanclerz znowu go prosił, by go miał za uniewinnionego, i by chciał przyznać, źe sam dążył za takowem nieszczęściem. Miało mu być do-zwolonem spowiednika żądać, gdyby chciał swe sprawy do Boga odnieść, i z swych czynów po chrześciańsku i przykładnie odpuszczenie uzyskać, sposob nie chciał uznać kanclerza za niewinnego, owszem obstawał długo, źe on jest przyczyną jego śmierci, i że się o to uskarżać będzie pod tronem Boga. Ostatecznie płynęły łzy kanclerzowi po policzkach, i prosił na imię Boga Zborowskiego, by go miał za niewinnego, i by mu przebaczył, albowiem jest to rozkaz królewski. Na co w końcu Zborowski odpowiedział: źe mu przebacza, kiedy go tak na imię Boga zaklina, ale niech się zaopatrzy również w ostatecznym dniu w dobrego mówcę lub adwokata, albowiem Bogu pozostawia zemstę. Poczem zażądał spowiednika; że zaś wpuszczono do niego katolickiego księdza, który był trochę podchmielony, i z nim się wiele umawiać zamyślał, dla tego nie chciał się przed nim spowiadać, ale przeleżał tę całą noc na ziemi, swe grzechy w ten sposob opłakującj, że aż deski, na których leżał, łzami zmoczone były. — Nazajutrz został bardzo rano w furtce na zamku.

Ale Zborowski w żaden

cichości ściętym przy małej

VI.

UWIĘZIENIE

SAMUELA ZBOROWSKIEGO OPISANE

PRZEZ KREWNYCH JEGO.

Wyjechał pan Samuel Zborowski ze Złoczowa hujus anni 1584 wedle nowej korekty kalendarza d. kwietnia 24, był w Glinianach na noc; 26. przyjachał do Lwowa, tam się w drogę sposobił, rzeczy swoje wszystkie rozprawił i porządek domowy: naprzód koło powołowczyzny którą zimował, także dla wołów pokupienia w Wołoszecłi z Izraelem, potem koło spustu do Gdańska zboża z Angielczykiem, potem koło stawów, gumien i innych intrat wszystko postanowił, potem rynsztunki stajenne, strzelbę, stada, konie, we wszystkim porządku i dostatku Cieklińskiemu i zamek oddawszy, myślistwo także sporządzone pańskim dostatkiem zostawiwszy, dwadzieścia sług tak na zamku jako i w tern imieniu zostawił; a polem one pożegnawszy, a syna z sobą wziąwszy, pana Kamienieckiego nieboszczyka, chorego pożegnawszy, d. 27. kwietnia ze Lwowa był na noc w Jaworowie. Miał z sobą sług trzydzieści szlachciców, komorników, pacholąt, pacholików i innej czeladzi też było trzydzieści, kotczych ’) dziesięć wszystkich, dwa jednochodniki²) tylko na powodzie;

strzelbę tez miał i rusznicę, ale nadzwyczaj mniej, niżeli tego bywało, albowiem iż do Włoch jechać miał, nic z sobą niebrał, tylko to, co między sługi rozdać miał, a kilka futer kosztowniejszych ; do tego opowiedział to sługom: „że ja do Włoch wyjeżdżam, syna w Niemcach zostawię, wrócić się do Polski nie mam wolą, tylko to dla tej przyczyny, abym Królowi JMci niewinność swoję i domu swego pokazał, pofrzebować-li tego będzie, a gdy ją uzna, wierzę, że nieprzyjaciele domu mego będą uskromieni, a Król JMć pańskiemu słowu swemu dosyć uczyni, a ze mnie ten dekret zejmie, strony auctoritate et benignitate sua regia ³) uspokoiwszy; ale jeżeli koło uszu królewskich zalegą pochłebni-ków i złych ludzi dźwięki, że tego nie uzna, ja w Polszczę co czynić nie mam, i jadę do pana imion tych, JMci pana marszałka (Andrzeja Zborowskiego) brata i opiekuna mego, temu dzieci i wszystko zleciwszy, co mi każe uczynię.46 Wtem mu w nocy znać dano, że przybieźał sługa od pana Kamienieckiego; kazał go do siebie puścić z listem. Gwoli panu Kamienieckiemu i wielkiej chorobie jego wrócił się 28. do Lwowa, a sługom kazał do Dubiecka prosto jachać, i tam się czekać. Odprawiwszy się u pana, który potem w rychle umarł, tegoż dnia nocował we dwie mil od Jaworowa. D. 29. przyjechał do Jarosławia i był u pana Kostki; tamże zjazd albo wesele, a gdy go na jego miejscu posadzono między gośćmi, siedział podle niego pan podkomorzy Stanisławski. Z rozmowy potem rzekł do niego: „Mciwy panie Zborowski, będzieszźe WMć w Przemyślu, albo nie-czujeszże WMć, co się owdzie dzieje?⁴⁴ Niewdzięcznieć tego przyjął od pana Stanisławskiego, nigdy nie rozumiejąc, aby pod uiszczeniem i ubezpieczeniem, zdradą go podchodzić miano, i rzekł prosto panu Stanisławskiemu: ,,Jeśli mię WMć straszysz, tedyś na niestrasznego trafił; jam nikomu nic nie winien, nie mam też z nikim do czynienia; jeśli to idzie o dekret króla Henryka, bo mi tego Król JMć nie kazał, jabyin tu nie mieszkał, bo leż nie mam żadnego pożytku z tego, tylko żal, widząc, co mię potyka i dom mój za wierne i wielkie posługi, którem ja i familia moja czynili.-“ Dał mu potem pokój pan Stanisławski, ale on przedsięwziął sobie głęboko w myśl, aź potem w Dubiecka ubezpieczywszy się, jako on był z przyrodzenia otworzysty i umysłu wyniosłego, i owszem sługi szukał, a przyjaciołom miał za złe, kiedy go przestrzegano. Albowiem szpiegowie niezwyczajni zawsze się snowali, i umysły ludzkie, jakoż presagebat praejudicatiim animum⁴) tego złego nieprzyjaciela, co go potem zjadł; przeto pan Kostka, widząc że sług nie miał, w poniedziałek d. 30. kwietnia odesłał go do Dubiecka, gdzie zastał sługi. Maja tedy pierwszego dnia był w Dubiecku u pana Jędrzeja Stadnickiego siostrzeńca; a gdy się tam dowiedział, że się pan marszałek leczył w Sandomierzu, zawołał Luzickiego i rzekł mu: ,,Jedź prosto na Tarnów do Krakowa, a gotuj dla mnie gospody, abyśmy się dobrze mieli, a tam, gdy się pożegnamy, gotuj i ty potrzeby dla syna i dla mnie, żebyśmy niemieszkając mogli wyjechać na tę peregrynację ; a ja muszę prosto do Sandomierza jechać do pana marszałka.“ Wtór ego dnia maja był u pana Marcina Stadnickiego w Kostowej; trzeciego dnia maja był u pana Strzyżowskiego w Czudcu, czwartego był w Zgło-bieniu; piątego był w Mielcu, a sam w Podleszanach u pana Marcina Tarnowskiego siostrzeńca; szóstego w Sandomierzu; tam odprawiwszy swe potrzeby i kontrakty z panem marszałkiem, na tej stanęło, żeby się był z panem żupnikiem krakowskim widział, któremu aby ustnie swą wolę powiedział i deklarował to: jeśli że cokolwiek pan marszałek czyni, że mu on wszystko i wolę swoję poddał pod stanowienie jego. A iż to być miało, prosił go pan marszałek, aby się w Krakowie nie bawił, gdyż nie masz komu ufać kanclerzowi, może jaką zwadę nań zasadzić, w której mu się nie zdarzy ,,a jeśli się zdarzy, tedy nas trudności nowej nabawi, poczem nic, bo ich mamy potrzebę. Wiem to,“ — powiedział mu pan marszałek — „że będzie

sądził roki swoje grodzkie krakowskie, i w Stężycy miał być; kędy się obraca, tego nie wiem; po nim się też nie pytam, bo powiadają drudzy, że się wrócić miał do Knyszyna, dla choroby żony swej; ja się po nim nie pytam, tylko mi o WMć idzie. Był też tu Urowiecki, hajduków miał niemało koło siebie, jechał wczoraj ztąd, powiadają, do kanclerza, szumno dosyć; ale ja rozumiem, że to przez to, źe ma z Palczowskim z burgrabią o najście domowe w zaniku krakowskim.“ Na to pan Samuel rzekł: „źe się ja w Krakowie bawić nie będę, ale być tam muszę, bo się na tę drogę wybierać z tamtąd muszę, z kanclerzem wszak pokój mamy i ubezpieczenie.“ Tegoż dnia prawie przyszły z Grudziądza od pana gnieźnieńskiego (Jana Zborowskiego) listy, a gdy je przeczytali bracia panowie Zborowscy, do-pieroż pan Samuel nie dał sobie nic rzec około niebezpieczeństwa: bo pisał pan gnieźnieński i posłał list królewski, abyśmy do konwokacyej czekali wszyscy bracia, z kąd się Król Jmć z nami rezolwować miał około plotek i po twarzy zdrajcy Wojtaszka, prosząc de nomine⁵) osobnym listem pana Samuela, aby nie jeździł do Włoch, bo mu był dał znać o tern pan Samuel przez sługę swego Domaszewskiego, który jeździł do Gdańska. Pana marszałka zasię prosił, aby go od tej drogi hamował, a podejrzeniu folgował choć niepotrzebnemu. Pan marszałek jednak widząc być potrzebną z pewnych przyczyn drogę tę jemu, nie odradzał mu, tylko z nim postanowił, aby tu zaś był na ś. Jakób pewnie, gdzieby nie był, dać znać, co się na konwokacyi z jego sprawą dziać będzie. O Kraków jednak prosił, aby dał znać, aby tam nie był; wszakże łatwie w Wieliczce odprawić z panem żupnikiem, a potem aby do Spytkowic jechał tam niedaleko Krakowa, i w drodze mógł sobie sprawować, w Krakowie odpocząć koniom i sobie, a tam się rozprawić ze wszystkiemi. To wszystko pan Samuel postanowił z panem marszałkiem i skończył oprócz tego, źe to nie chciał pozwolić, ahy miał Kraków minąć. Ósmego

na

dnia tedy maja wyjechał z Sandomierza do Połańca. Dziewiątego dnia był w Stobnicy, tamże został i dziesiątego dnia, słudzy i konie pana marszałkowe tego dnia wszyscy wyjechali do Sandomierza, bo na trybunał dla kausy swojej o tryplikaty z urzędem Nowego - Miasta Korczyna, skończywszy lekarstwo, wyjeżdżał. A iż dano sprawę panu marszałkowi, że od kanclerza szpieg był w Sandomierzu, posłał sługę z listem za panem Samuelem. Jedenastego dnia pan marszałek wyjechał z Stobnice. Pan Samuel był we Zbo-rowie na obiad, kędy tegoż dnia zastał sługę i list pana marszałków, proszący go, aby sobie odpoczął kilka dni we Zborowie, a tym czasem, aby po Krakowie i po drodze1 szpiegował, co kanclerz czyni i myśli, gdyż poczuto o jego fortelach, wiedząc dobrze od szpiegów swoich o panu Samuelu. A zwątpiwszy jechał z Wiślicy do Proszowic pan Samuel na namowę Borowskiego, zwłaszcza który się przy nim bawił i sokoły go zabawiał, posławszy wszystkie sługi i strzelbę, rozkazał im, aby do Krakowa jechali. Przestrzegali go i słudzy i pana marszałkowi, niektórzy i obcy, że wszędzie po nim szpiegi mają; ale on sobie nic nie dał rzec, powiadając: „że z nikim nie mam nic, ani mieć mogę,u i owszem z Podołali list ręką swą własną napisał tegoż dnia do pana marszałka, wyjechawszy ze Zborowa, w ten sens: „Pan kanclerz już ku Krakowu jedzie, jest „wprzód. Ja sam z Borosiem zabawim się sokoły koło „Podolan, którymi po staremu kuglują. U pani W łódkowej „w Piekarach spać będę; nie frasuj się WMc o mnie, boć „sam żadnego niebezpieczeństwa nie widzę, ja też nikomu „nic takowego nie myślę, tylko la pace, la pace Senior ⁶). „Widziałem ci to na oko, że mię kanclerz szpiegował, ale „podobno nie żebym co takowego myślił, tylko się bardziej „na mnie ogląda, jakobych ja, żem jest banit, nie miał byc „Zborowskim. Toć już w Krakowie nie będę, chociem Czecha „posłał do Luzickiego już przed sobą ; kilku do pana żupnika „wyprawię, kiedy się będziem mieli ruszać.“ Tegoż dnia w piątek był w Piekarach, miał z sobą syna, który spał na górze w komnacie, pana Stadnickiego Jędrzeja, pana Chełmskiego Morawca, którzy spali w pobocznej izdebce; sam tylko z Bałabanem, a Borowski przy nim spali w izbie wielkiej. Mało co z północy Urowiecki przyjechał pod Piekary z niemałą ordą ruszniczych ludzi; tam gdy ich nikt nie postrzegł, jęli obstępować dom. Borowski poczciwszy to, otworzył z izby do komory sobie, a z komory do stajni, i uciekł precz. Gdy go pytano, powiedział: źe obudził nieboszczyka, ale Bałabana nie obudził; gdy mu mówiono : a ezemuźeś tą drogą nie uwiódł pana, którąś sam uciekł? — na to nie umiał nic powiedzieć. Potem Bałaban ocucił się i powiada, źe obaczywszy szybą, co się dzieje na dworze, powiada, źe wszędzie nieboszczyka szukał, i na łożu nie znalazł, jedno zwartowaną pościel; znać że nieboszczyk broni szukał, którą on potem na kobiercu znalazł, od murzynków tam schowaną; drudzy powiadają, źe to Borowski uczynił, bo murzynko wie powiadali, źe mu ją włożyli w łoże w głowy 5 sajdak tez jego ze strzałami na łóżku wisiał, ale i tego nie ruszył; zatym gdy strzelby pierwsze i okrzyk uczynili, Bałaban powiada, źe znalazł drzwi przez komorę otwarte, i tamtędy uciekł, rozumiejąc, źe teź tamtędy pan uszedł. Co interim¹ j pan Samuel czynił, wiedzieć nie możemy, bo z nim do rozmowy aź do końca nikogo nie przypuszczono. Tylko pani Włodkowa, siostrzenica, usłyszawszy strzelby, skoczyła z izdebki z górki do białychgłów na dół; tam teź zastała pana Stadnickiego za piecem, której dał tę sprawę, źe skoczył zaraz do izby, gdzie nieboszczyk spał, alić go nie zastał: owa uszedł da-li Bóg! To słysząc pani Włodkowra, podziękowała Panu Bogu, bo już pobaczyła co się dzieje. Wtym Żółkiewski tylnemi drzwiami, które wyrąbał, skoczył z swoimi siepaczami i trafił tam, kędy to dziew eczki a białogłowy były ; a drugiemi drzwiami wyrąbawszy także skoczył Urowiecki, Mroczek z drugiemi ceklarzami z strzelaniem i z wrzaskiem. Drohojowski starosta przemyski z niektóremi Przemyślany i Serny na dworze byli, ustawicznie strzelając w okna. Tamci wpadłszy jęli s trzelać na Stadnickiego i Chełmskiego, bijąc ich i policzkując 5 Chełmskiego tez sługę ranili, a wszystko się pytali: kędy jest Samuel Zborowski ? szkalując go słowy wszetecznemi. Pani Wlodkowa płakaniem, narzekaniem, prośbami, łajaniem upominała, aby jej nieczynili tak gwałtu nieznośnego, dom okrwawili, iź za panem siedzi; będzie li komu co winna, gotowa się sprawie i ci wszyscy co tu są. W tern z kilkanastu rusznic na Stadnickiego strzelili, tak że upadł, iż go chybili wszyscy. A w tem też okrwawione dziecię, syn pana Samuelów, Oleś, wpadło do tej izby, gdzie już za nim sługę usieczono, który go bronił, Skorowskiego. Krzykną białogłowy : „Przebóg! zabito pana Stadnickiego i Olesia.“ To usłyszawszy nieboszczyk pan Samuel z sionki, do której był niefortunnie uszedł, bo by był do swej izby był wszedł, uszedł by był tamtędy którędy Bałaban, bo tam żaden z nich nie postał aż do samego pojmania; z tej sionki wyszedł tedy i pytał: „Czego chcecie?“ bo w niej dostać niemógł. — „Ciebie; pójdź do pana mego kanclerza, a z nikim nic nie mów, bo będziesz zabił!“ I tak go w koszuli tylko wywiedli, zapaliwszy świecę. Bałaban i Borowski ujrzawszy z cienia w polu, że go wiodą, wrócili się nazad do dworu, a potem do Krakowa jechali. Toć się stało tego dnia w Piekarach, w dworze przywilejowanym pani Włodkowej, z piątku na sobotę w nocy dwónastego dnia maja, gdy miesiąc w ogonie był smokowym, w kilku dni po zaćmieniu słońca w tym roku. Słudzy, którzy bezpiecznie spali w St ognie wicach, nadedniem są od tejże hordy z pośpiechem pobudzeni, jako się niebacznie pokładli, tak niebacznie z wielką trwogą do Piekar jechali. Pan Samuel tylko do Rychłowskiego rzekł: „Daj już pokój Rychłowski nieboźe! a jedźcie do syna i służcie jemu; szkatułę też moją miejcie w opatrzeniu dobrem.“ Po którą szkatułę kanclerz posłał, którą mu oni, jako baczni ludzie wydali temźe zaślepieniem, jako i wszystkie inne sprawy ich były w tejże mierze; wziął i to nieprzyjaciel do rąk swych podejrzanych, gdzie bardzo pilne sprawy, prawa 1 rzeczy potrzebne domu jego były: widzi, że tam nieprzy-

jaciei nie znalazł nic swego, wielkiej krzywdzie niewinnych, zacnych ludzi familii tej, i szkodzie niemałej, dzierżąc tamtą szkatułę. Pan Stadnicki do pana marszałka do Sandomierza d. 12. w sobotę tego dnia o obiednych godzinach przybieźał, ledwo źe list z Podo-lan od nieboszczyka był dany; tam pan marszałek z braćmi krzywdę i przygody do panów trybunalistów posłał do Lublina, dając znać do wszystkich przyjaciół, rozesłał, aby do Krakowa bieżeli tegoż dnia, i tegoż dnia do Grudziądza ziemią i wodą wyprawił do pana gnieźnieńskiego ; sam do Krakowa przeto nie bieżał, aby złemu nieprzyjacielowi farby nie dodawał, której on bardzo potrzebował do uspieszenia się do takowego końca, który popełnił. Jechał tedy pan marszałek na trybunał. To przez dwa dni wszystko sprawiwszy co mógł, i do Króla JMci, pana Samborzeckiego z tern wyprawiwszy : że pan Samuel nad przyrzeczenie królewskie oszukany i pojman jest od kanclerza; aby Król JMć dalszej szkodzie i krzywdzie zabiegał, który to mógł jako Pan uczynić ; a jeśliby tego Królowi JMci niemoźono wywieść, jedno źe pewnie pojman, aby Król JMć wiedział, źe to jest własna rzecz jego wedle statutu banita na łasce mieć; na zdrowiu jeśli karać, tedy Król JMć sam przez się takowy postępek niech poda na karanie, a nie żaden inny starosta albo urząd uczynić ma; — a iż jako żyw w Polsce żaden banit skaran na zdrowiu nie jest od króla, aby to Król JMć wiedział. — Tego dnia, którego pan Samborzecki do Grodna przyjechał do Króla JMci, odprawił komornika Król kanclerzowi, a pana Samborzeckiego ósmego dnia do audyencyi przypuścił. A gdy pan marszałek z Radomia do Krakowa wyjechał, porwawszy z sobą, kto mógł nadścignąc, i dosiągłszy rady przyjaciół, których mógł, szpiegowie kanclerzowi przybieżeli dając znać o tem w piątek do Krakowa, a w sobotę przededniem kanclerz dal ściąć nieboszczyka pana Samuela u Lubranki przed furtą haniebnie przez katowskie ręce, rozsadziwszy strzelbę po blankach, to jest: 26. maja. Słuchajcie co dalej czyni: powńada, źe go dał ściąć, bo się nie mógł bronić prawem, bo nie miał

przeto potwarz kładzie ku

locum standi⁸) ; a pojmał go jako starosta banita, wolno mu go wszędzie schwytać, jak chce, kędy i kiedy chce. A gdy mu ukazują, źe nie miał tego obojga czynić, puszcza słuchy przez takowe jaki sam, i powiada, źe się tego do-hadał na nim: źe króla o zdrowie przyprawić chciał, i Rzeczypospolitej nic dobrego nie myślił. Gdy mu mówią: tyś jeszcze gorzej uczynił, ho to rzecz sejmowa była; crimen⁹) to jest wielkie, karać to staroście, czego król czynić nie może, jedno tyle na sejmie; wszyscy wierzyć nie będą, ho widzą krzywdę tej lamiliej zacnej starożytnej; gdziehy to wolno było, sposobem tyrańskim brata zamordowawszy, redarguto judicio⁸) szkalować i nieboszczyka i familią? — zasię miota senatowi do tego, źe wielkie grzechy na się wyznawał: czary i kluzy, gwałty białych-głów i męźobójstwa; toć była kapłanom, toć tymeś to był miał zlecić, aby go z tego napominali w więzieniu, i tym się tego miał spowiadać;

takie go grzechy nie karać, o które nań nigdy skarga nie była, ani protestacya żadna, i owszem wielką krzywdę cierpią z lamiliej jego, i niesłychane tyraństwo, które się pokazuje na ciebie; któryż to kiedy tyran uczynił, aby duszę zabić chciał? księdza nie przypuścić, powinnego nie przypuścić? co się wszystko jawnie pokazuje w twej kanclerzu sprawie !

Ergo ll) te przyczyny muszą być śmierci tak żałosnej sławnej pamięci pana Samuela Zborowskiego, źe ta familia nikomu jako żywa nie pochlebiała, ale tylko powinności swej przeciwko każdej osobie przestrzegała ; a królom polskim zawsze wiernymi, przystojnymi poddanemi byli. Na sejmie pan marszałek przy dobrej stronie został; pan gnieźnieński drapiestwo wolności u Nogatu rozpędził dla tego: abyś ofiarę sobie czynił, dla szkodliwych w Polsce fantazyj Waradzyńskich i Sekmorskich? Też przyczyny, te prawdziwe są, dla których kanclerz, jako gwałtownik praw i tyran haniebny, pana Samuela Zborowskiego zamordował.

0) Przestępstwo.

8) Miejsca stawania w sądzie, przeczywszy sąd.

VIL

PROŚBA ZEBRANEGO RYCERSTWA KRAKOWSKIEGO ZA POJMANYM SAMUELEM ZBOROWSKIM DO JANA ZAMOJSKIEGO.

Mci panie kanclerzu i hetmanie koronny!

Będąc od po winnych przyjaciół fainiliej JMci panów Zborowskich prośba uczyniona do koła na ten czas zgromadzonego rycerstwa województwa krakowskiego za upadłym powinnym swym, a za nieszczęsnym przypadkiem jego bani-zowanym, i na ten czas smętnym a utrapionym więźniem panem Samuelem Zborowskim, abyśmy za nim przyczynę taką do WMci naszego miłościwego pana uczynili, któraby i z prawa pospolitego nam być pozwolona, jemu pociechę jaką z miłościwej łaski WMci przynieść mogła: za słuszną tedy rzecz być rozumiejąc, z dobrym na to rozmysłem i uwazeniem posłani będąc od braciej swej przyszliśmy do WMci naszego miłościwego pana, nie żebyśmy tem przy-ścieni albo przyczyną swą aliquod patrocinimn *) banicych prawu przeciwnie czynić chcieli, quod longe a proposilo ?iostro abesse volumus ²), albo około postępku tego in con-

1) Jakowąś obronę, przedsięwzięcia.

troversiam⁹) natenczas wstępować z WMcią naszym miłościwym panem mieli, ale owszem w tern łaski WMci naszego miłościwego pana wzywamy imieniem rycerstwa na tenczas zgromadzonego, tudzież imieniem powinnych pana Samuela Zborowskiego, abyś WMć nasz miłościwy pan, biorąc przykład z najwyższego na wszech sędziego, który więcej miłosierdzia niż srogości nad upadłym zwykł używać, w tym teraźniejszym punkcie aktu niniejszego magis benignitatem quam rigorem ¹⁰) przed się wziąwszy, na jaką ostrość postępku (by też za informacyą Jego Królewskiej Mości naszego miłościwego Pana) skwapiać się nie raczył, ażby i Jego Król: Mć nasz miłościwy Pan, także i WMć o tern rady większej zgromadzenia senatu w sprawie jego dosiądź mogli, gdyż novitatem et processus et decreti S. M. R. tum et loci moderni actus¹¹) w tej sprawie uważając, novum genus etiam eæecutionis in casu ¹²) upatrują. Pewni są tego panowie bracia naszy o łasce WMci naszego miłościwego pana, że WMć z powinności chrze-ścianskiej, tudzież z senatorskiej, z mądrego baczenia swego przyczynę wszego rycerstwa na tenczas zgromadzonego miłościwie u siebie uwaźywszy, akt ten cale na sejm nie długo przypadający cum toto ipsms effectu ¹³), gdzie summa omnium legum interpretatio earumque executio ⁸) słusznie być ma, z miłościwej łaski swej odłożyć będziesz raczył; a pan Samuel Zborowski aby się interim o to z pilnością starał, jakoby sobie miłościwą łaskę Jego Król: Mci zjednać, i dogadzając prawu pospolitemu, stronę umitygować albo wedle postępku i nauki w prawie opisanej dosyć uczynić, niemniej też WMci naszego miłościwego pana łaskę sobie pojednać mógł, którą łaskę i baczenie WMci nie tylko rycerstwo województwa krakowskiego ale też insze województwa wszystkie u siebie uwaźywszy, że WMć nasz miłościwy pan jako prawdziwy stróż praw i wolności koronnych, in tanta novitate et processus et decreti tanta moderatione uti¹⁴) bez skwapliwości żadnej z baczenia mądrego swego będziesz raczył, z pochwałą wielką WMci naszego miłościwego pana przyjąwszy, we spół z powinnymi pana Zborowskiego odsługować i pana Boga za dobre zdrowie i fortunne powodzenie WMci naszego miłościwego pana prosić zawsze powinni będą.

Die 19. Mafii Anno domini 1584.

VIII.

ODPOWIEDŹ JANA ZAMOJSKIEGO NA PROŚBĘ RYCERSTWA KRAKOWSKIEGO ZA SAMUELEM ZBOROWSKIM.

Z tego pana Samuela Zborowskiego przypadku, do którego mu przyszło, namniej się iście nie kocham ani cieszę, i owszem pro more humanitatis i jako szlachcic szlachcica urodzonego równego w tein żałuję, i aby to było nań w urzędzie mym nie przychodziło, zabiegałem i ostrzegałem iłem mógł najwięcej, nie skwapiając się nań*, przestrzegałem aby nosząc na sobie ten węzeł, dla ktorego salva legam in-te grit ate ²) nie mógł między nami obcować, nie bywał w urzędzie mym i jurysdykcji mej; w czem jakom do tego czasu postępował i jakichem środków do tego używał, zda mi się za potrzebną, z początku przypomnieć przed WMciami.

Na sejmie warszawskim, na którym był po wzięciu przez Jego Król: Mć Łuk-wielkich, kiedy Jego Król: Mć Pan mój włożył na mię urząd ten starostwa krakowskiego, wiedząc że pan Samuel, będąc wywołany na wieczne czasy z Korony polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, jednak oto bywał i przemieszkiwał w Krakowie za pierwszych Starost, rozumiałem, źe i za mnie tegoż się mu miało chcieć. A iż ten urząd, któremu należy prawa i rzeczy wszelakie osądzone wykonywać i do exekucyej przywodzić, był na miejscu tern pierwszem w Koronie polskiej kładzion, widziałem że przyjąwszy go na się, nie miało mi się zejść ani godzić, jeślibym chciał i powinności swej czynić dosyć i zachowywać wcale swoją i urzędu swego dignitatem³), cierpieć pana Samuela w swej jurysdykcyi, jako tego słowem prawo nasze obecności i bycia w Koronie nie dopuszczało, jakoż i przy dworze, kiedy w niebytności panów marszałków laska bywała przy mnie, tegoż iłem mógł najwięcej przestrzegał; abym tedy powinności tej mógł był dosyć czynić, jednak humani-tatem ⁴) jaka się godziła w tej sprawie zachować, używałem JMci ' pana marszałka koronnego, jako pana i przyjaciela swego, aby mając powinność z JMcią panem Janem Zborowskim kasztelanem gnieźnieńskim, bratem pana Samuelo-wym, przezeń pana Samuela przestrzegał i napominał, żeby póki nie złoży z siebie tego obowiązku, który nosi, i póki mu prawo nasze nie dozwala być w Koronie, nie bywał wr Krakowie ani jurysdykcyi krakowskiej, jeśli mu się to godziło, pierwej mnie moja powinność pochwalać tego nie dopuściła. Na to JMć pan gnieźnieński powiedział: źe go nie chciał w tern słuchać, w mocy go też nie ma, nie może mu tego zabronić; jakikolwiek to był respons odemnie, jednak stało się dosyć humcinitati i powinności tego człowieka, który się nie chce skwapiać skoro na żadną rzecz. Odjechałem ja do Pskowm służąc Jego Król: Mci i Rzeczypospolitej, na miejscu mojem użyłem powinnego mego JMci pana Płazy starosty lubaczowskiego, aby ten był surrogatorem ⁵) ; pod ten czas pan Sanmel lekce ważąc ono moje napominanie i urząd mój, mieszkał tu w Krakowie, bywał na zamku, poczynał sobie bezpiecznie jako mu się podobało, i strzelby snadź jakieś czynił. Dochodziło mię to, ale żem był daleko i zabawiłem się był czem inszem, służbą pańską i Kzeczy-

pospolitej, musiałem lo tak połknąć. Wróciwszy się z wojny pskowskiej, sejm był w Warszawie, po sejmie raczył jechać Jego Król: Mć do Krakowa, jam tez jachał z Jego Król: Mcią i służył Jego Król: Mci, rychło potem jakośmy do Krakowa przyjachali, abo zaraz prawie, przyszedł poseł z listy od cara tatarskiego już niemal odpowiedać, jeśliby tego a tego nie uczynił Jego Król: Mć na ten a na ten czas, dawał znać, że czeka pogotowiu z wojskiem na maj i zaraz ciągnąć chciał w ziemię Jego Król: Mci*, de tego od cesarza tureckiego i od Sinam Kasze listy przyszły także z temźe, jeśliby się nie uczyniło tego czego chciał car tatarski, miał mu nie jedno pozwolić iść i wojować ziemię Jego Król: Mci, ale i pomoc mu dać z wojskiem swem,* zaczem musiałem ja zarazem pobieżeć do Rusi, gdzie sposobiwszy z kądern mógł jako najwięcej ludzi, tak żołnierskich niektórych za żołd swój, jako i tych którzy z chęci swej do tego się mieli, byłem gotowy przeciw nieprzyjacielowi, tak że z łaski bożej nie odniosł pociechy żadnej, jako się był na to nasadził i zawiódł. Skorom ja wyjachał z Krakows, dano mi znać kiedym już w drodze był, źe pan Samuel w Krakowie jest; bolało mnie to, źe i mnie i prawo pospolite ten pan lekce sobie poważa. W tern pan marszałek nadworny posłał do mnie z Lublina, gdzie był natenczas, źe chciał ujrzeć się ze mną i przyjechać do mnie do Rzeszowa, prosząc żebym go tam poczekał; iż długo omieszkiwał, jam się ruszył do Łańcuta, tam mię dojachał pan marszałek i mówił ze mną o rzeczach swych; powiedziałem mu około rzeczy jego: źeć dosyć szeroka Polska, zgodzimy się wszyscy, jedno sami chciejcie, czego nie trzeba, zaniechać, i obiecałem jemu staranie sw e około rzeczy jego. Przytem przypominałem, że mi służyć sobie każecie, a brat wrasz Samuel będąc napominany w tern odemnie, aby w Krakowie i jurysdykcyi mojej nie bywał, przecie mnie na despekt bywa, prosiłem aby go drugi raz w tern napominał ; obiecał i potem mi odniosł, że nie miał bywać. Wtenźe prosił mię, abym się włożył za nim do strony przeciw której jest wywołany, żeby ją mógł przynaleść i przyjednać, a zatem o restytucyą się u Króla JMci i

czas zaraz

Rzeczypospolitej starać ; i tom obiecał, źem miał włożyć się do JMci panów grabiów z Tęczyna, z tej którą mam z JMciami przyjaźni. We Lwowie kiedym był, pan Samuel z Krakowa wyjachawszy przyjachał tamże do Lwowa i stanął przedmieściu; nie chciałem i tam się z nim ścierać i nago-

na

towałem już był sługę, któryby go napomniał, aby zaraz z tamtąd wyjechał, że go cierpieć nie mogę z sobą obok.

Ale uprzedził, posłał sobie po Kazimirskiego sługę mego starszego, i powiedział mu: że acz teraz służysz panu kanclerzowi, aleś też był pierwej sługą brata mego, proszę cię, odnieś to odemnie JMci panu kanclerzowi i proś, aby mi za złe nie miał, noc mię tu zaszła; jeśli JMć każe, zaraz wyjadę, ale możeli mię zcierpieć do jutra do świtania, odjadę nic się niebawiąc. Przytem zaraz rozkazał prosząc mnie do włożenia 'się do strony, aby mogła być pojednaną, jako i pan marszałek ofiarował się też, że chciał przeciw Tatarom iść ze mną. Odkażałem mu, że już przez noc go ścierpię, jedno żeby rano wyjachał; do strony obiecałem się włożyć; a co się iścia przeciw Tatarom dotyczy, powiedziałem; przyjdzie li do potrzeby, będę wiedział jako go użyć i jako go obrócić, zachowując się more majorum⁶). A przytym kazałem znowu onego napomnieć, aby dokąd jest in bannitione ⁷), w Krakowie i jurysdykcyi mej nie bywał, i z tern ze Lwowa odjachał. Do Krakowa kiedym się ja wrócił, zastałem animatumb) Króla JMć, aby mi dał w małżeństwo córkę brata swego nieboszczyka pana wojewody siedmiogrodzkiego, za wolą i zdaniem samegoż nieboszczyka, który mię był sobie jeszcze za żywota upodobał, i za byciem tu panów Rad ziemie siedmiogrodzkiej u Króla JMci, z któremi to Król JMć konkludował, i widziałem, że to ożenienie moje, acz pewnie nie z ambicyi lecz od Boga poszło, miało być u ludzi to w takiem to w owakiem mniemaniu, iże mieli rozumieć, jakobyeh ja wynosić się miał nad insze, przeto baczyłem, że mi potrzeba było każdemu się

6) Zwyczajem przodków, eego chęć.

7) Wywołanym.

8) Mają

układać humaney) tak wszystkie uchodzić i pokazać, że nic mię nie unosi ta łaska pańska i to przejrzenie hoże. A tak i panu Zborowskiemu chciałem staraniem swym u Jego Król: Mci, jakobych mógł, nawięcej się zachować. Otrzymałem panu marszałkowi nadwornemu jurgieltu dwa tysiąca złotych; mało mu się to zdało, chciał czterech, powiedziałem źe dalej starać się nie zaniecham, ale trzeba z Panem lekko, trzeba rationcibiliter ¹⁰), może i więcej uczynić, jedno suis modis n) w tern postępujmy. Pan Krzysztof przy-jachał też do Króla JMci, acz Król JMć był obraźon przeciw niemu, już nie o to, źe był różny od elekcyi Króla JMci, ale o co inszego; jednak otrzymałem to u Jego Król: Mci, iż go przypuścił do siebie; prosił o jurgielt, i pilniem o to sol ici to wał Jego Król: Mć, ale wymawiał się Jego Król: Mć, źe słudzy moje będą mi mieć za złe, gdy dla tego, który nie służył nigdy, owszem niechęć pokazował, to uczynię, czego nie czynię dla tych, którzy mi służą; ale gdyby był jakikolwiek wstęp uczynił do służb, pokazował to Jego Król: Mć, źe wr krotce nie byłby był od tego, aby łaski swej nie miał uczynić przeciw niemu. W pana Samuelowej rzeczy mówiłem na weselu swem z JMciami рапу z Tę-czyna z pilnością, powiadałem o wszystkim co jakom mógł najwięcej. Po weselu mein, gdy tak te rzeczy zostały, a ja jakom począł o nich nie zaniedbywałem się starać, w tein kiedym na Zwierzyńcu lecie mieszkał, a Król JMć w Niepołomicach był, przybieźał z listy (o którycheście WMcie podobno słychali) wyrostek pana Samuelów do Niepołomic do Króla JMci; za którymi listy ono pomięszało się nogami w zgórę. Jednak ja, iż ten list nie-dotkał się pana gnieźnieńskiego, pomnąc na jego z ojcem mym towarzystwo i przyjaźń też naszą, prosiłem Króla J3fci, ukazawszy Jego Król: Nici, źe się te consilia ¹²) nic jego nie dotykają, aby mi dopuścił z nim mowie i ukazać mu co l),szą między sobą bracia jego; pozwolić mi tego Jego Król: Mć raczył. Zaczem wezwałem go, powiedziałem co się

wszystko com ja lepił,

9) Grzecznie. IO)Rozumnie. 11) Swym sposobem. l'2)Zamysły.

dzieje i listym onemu pokazał, a on potym zjachał się z bracią w sandomirskiej ziemi, i z tamtąd zasię w sprawach ich był u Króla JMci w Lublinie; tam miał audyencyą u Króla JMci; ja tez mając spraw niemało Rzeczypospolitej i ludzkich, przyszedłem pod tenże prawie czas, kiedy on był, do Króla J3Ici, i będąc przywołany od Jego Król: Mci trafiłem na koniec ich rozmowy. A gdy już pan gnieźnieński wychodził od Króla J3lci, znowum go przestrzegł, aby pan Samuel w Krakowie i mej jurysdykcyi nie bywał; czego mi nie odmowił. Potem wszystkiem pewne a słuszne przyczyny inter ces ser ant¹³), żem się nie mógł dalej ich sprawą opiekać: posłałem pana Żółkiewskiego wojewo-dzica bełskiego powinnego mego do pana marszałka koronnego , a przezeń wypowiadając opiekę i staranie swoje w tych sprawach, tożem mu był zlecił, powiadając x. arcybiskupowi jako przedniej Radzie. Przychodził mi też czas jachania tu na roki, jakom się był WMciom obiecał. Kiedym wjachał w ziemię sandomirską, zaraz się pan jął na-demną wieszać; ja w Opatowie, pan w Sandomierzu; ja w Szydłowie a potym w Wiślicy, a pan w Stobnicy; ja do Proszowic, pan też za mną szpiegowawszy z Podolan z karczmy przez urzędnika potym ku wieczorowi sług czterdzieści pod mnie do Stogniewic podemknął, a sam z drugimi w Piekarach pół mile odemnie się położył. W Krakowie nazajutrz miał hyc, o czem mam pismo jego własną ręką pisane, z drugimi, co z Krakowa przeciw niemu magnifiée potenter ¹⁴) wyjachać mieli, porozumiał się. Czem wszystkiem przymusił mię, żem musiał pamiętać na przysięgę swą, którą WMciom na «początku urzędu swego oddał, już tak wielką, a żadną ludzkością nieuhamowanej insolencyej i wzgardy sądów i prawa pospolitego nie cierpieć. Posłałem tedy urząd swój do tego miejsca gdzie był, kazałem się banita upomnieć; broniono go, tajono, skoro się od kogo inszego nie od gospodynięj dowiedziano, a on sam z komory wyszedł, zaraz wziąwszy go, poszło z nim mocno wedle prawa;

inaczej przeciw góspodyniej, jako tej która go przechowywała i wielką wzgardę urzędowi i prawu pokazała, także i przeciw inszym co przy nim byli, postąpić nie postąpiono jednak tym prędkim postępkiem, który jest w prawie poz-wolony. Zachowało się to do drugiego choc trochę dalszego postępku, nie kazano tykać żadnej rzeczy, chyba na szkatułę żeby była piecza, jeśli by się między listy mogło naleść co takiego, coby do pierwszych listów należało ; ale i tej szukaniem urząd bawić się nie chciał, a szkatułę tę nazajutrz za cedułą jego samego posłano, ale zwartowawszy i przeczytawszy, przeto niechciałem ani chcę w nię patrzyć. Byli i słudzy jego w mocy urzędowej u sług mych, obstąpili je byli w karczmie w Stogniewicach, były tam pieniądze, które gdyż wszystkie dobra jego że są skonfiskowane, mogły być wzięte jako confiscata bona ¹⁵), przecie nie uczyniono tego. Z czego wszystkiego baczyć możecie WMcie, jaki mój był w tej mierze postępek, że nie skwapliwy, że nie inszą intencyą uczyniony, jedno strzegąc sumienia i przysięgi, którąm WMciom na urząd ten wstępując uczynił, strzegąc powinności swej, strzegąc prawa pospolitego i obelźenia urzędu, i cokolwiek się odemnie w tej mierze stało, stało się słusznie, przystojnie, wedle prawa, servatis etiam juribus humanitatis ¹⁶), a inaczej żadnym obyczajem salva exisümatione me a et s aims legibus ¹⁷) stać się mogło. Nierówna to była tej, gdy Sanguszka człowieka domu zacnego, od Olgierda z domu zacnych xiążąt litewskich idącego, który w Litwie a nie w Polsce był przekazań, wtenczas kiedy Litwa osobną swą Rzeczpospolitę miała, jednak Polak Litwina i w Litwie przesądzonego, ojciec tegoż pana Samuela, pan Marcin Zborowski, który był potym panem krakowskim, nie z urzędu żadnego i nie mając żadnej jurysdykcyi starościnnej na sobie, ale privata autoritate ls) pojmał i o gardło przyprawił ; a nie ganiono mu tego i teraz

nie

15) Sądownie zabrane rzeczy.

ludzkości.

16) Zachowując przytem prawa ] 7) Chcąc utrzymać mą powagę ï całość ustaw.

nie ganią. Tein więcej, co się od urzędu stało, a stało się dla zatrzymania praw, nie ma słusznie być ganiono. Dalej co się dotyczy prośby WMciów, stojąc in terminis huma nitatis ¹⁵) z WMciami wskakować tak prędko nie chcę w to miejsce, abym winować i incus are¹⁶) miał w tej mierze WMciów, ale jednak jakom przestrzegł i dał znać WMciom, tak i teraz przestrzegam: żeby nie imieniem jakiego koła, co jednak widzę w tym skrypcie WMciów, ale privatim przez osoby pewne i z jaką należy ostrożnością, to się do mnie rozkazywało. Wiecie WMcie, jakie w tej mierze onus ¹⁷) przodkowie naszy na nas włożyli, i czem nas obo-wiązali w konfederacyi swej w Korczynie uczynionej, że sub fide et honore ne verbum quidem loqui¹⁸ 19) mamy z takimi, etiamsi sanguine nobis essent juncti^j. Konfe-deracye są gruntem związku i społeczności naszej; czynić co przeciw nim Boże uchowaj l wątląc jednę, strzedz nam trzeba, abyśmy się wątlili i drugich. To powiedziawszy i przestrzegłszy WMci, prośbę którą WMcie czynili do mnie; przyjmuje humaniter ²⁰ 21). Przy prośbie coście WMcie tknęli i narazili de novitate processus et decreti Sacrae Regiae Majestatis₉ tum et loci moderni actum et novum genus etiam executionis in hoc passu2&) upatrując, te słowa potrzeba było żebyście mi WMcie deklarowali, bo nie rozumiem ich piane et dilucide ²⁶) : jeśli novitatem decreti z tąd WMcie rozumiecie, żeby nie wedle prawa był uczyniony — byłem na tym sejmie, na którym się to stało, i pomnę co się ludziom nie podobało do niego: to że większa wina in-famiae²⁷) była mu odpuszczona a banicya iż nie stanął włożona. Ale tego non sublevat²⁸), że go mniejszą winą skarano niż by go miano skarać, owszem aggravat ejus

factum ²⁹), że i tę mniejszą contemnebat3Ü). Nie nowinać królom polskim commutare severiores poenas in mit tores ³¹), ale przeciw tym, mówię, którzy staną i są posłuszni. Król nieboszczyk Zygmunt If August relaksował poenam infa-miae ³²) Mikołajewskiemu, a na gardle go skarać kazał 5 ale o tern się nie rozwodzam. Do dekretu jeśliby się mówić chciało, juz temu czas minął, gdyż Król JMć za naszą instancy ą wszystkie akta jako inszych królów tak i Hen ry-kowe poprzysiągł i listem swym konfirmował, gdzie nie ekscepowano natenczas dekretu tego przeciw Samuelowi Zborowskiemu, ale wszystko to tak in genere ³³) konkludowano. Nie mogą tedy być jako insze prawa; co nam należy na dekreciech, dobrze rozumieć WMcie możecie i jeśli królewskie prawa mają być labefaktowane a trybunalskie nie inaczej są też warowane, jedno takiej mają być ważności jako królewskie. Patrzcie co za sekwela za tern uróść może, kiedy by się też jakiej kupie ludzi zdał nie wedle prawa być uczyniony dekret trybunalski i nazwano by też to novitatem decreti ale confusiae ³⁴). Popierali tego dekretu posłowie na sejmie za płaczem i prośbą pani przemyskiej (Wapowskiej) i na jej instancyą i popieranie posłów i radę wszech panów Kad, na sejmie wydane są listy do wszech grodów i starostw i osobliwie krakowskiego, któ-remi rozkazuje Król Jego Mć, aby iman był a quovis in suo districtu cum suis conservitoribus et factoribus ³⁵), 1 zaraz karan. Są i w pośrodku między WMciami, którzy będąc posłami to popierali, są pisma o tern na tenczas wydane pod imieniem: Processus. Nie wiem co chcecie WMcie rozumieć; proces ten stał się przeciw niemu i według dekretu Henrykowego i według tego, jako vigore conventus зб) przez uniwersały, co się wyżej wspomniało, jest opisano, a jeśliby kto rozumiał, iż retardatus processus ³⁷), że tak

29) Pogorszą jego winę. ostrzejsze kary w łagodniejsze, czci.

30) Pogardzał.

31) Zamieniać 32) Zniósł karę odsądzenia od 34) Nowością wyroku ale zamieszania. 35) Od każdego w swoim obwodzie wraz z swemi sługami i stron ni kami.

33) W ogóle.

długo przeciw niemu nie postępowano ad executionem ³⁸), to nie ma nic do tego, iż on był potężniejszy niż magistra-tus ²²), i przeto nie mogli postąpię przeciw niemu, ani go imać, i juz dla tego od banicyi ma być wolen ? A w banicyi wiecznej in civilibus ²³) kiedy kto trwa rok i sześć niedziel, nie tylko go to nie wzmaga, ale więcej aggravate a toż nie leżał i ten dekret odłogiem, a to jakom wyżej wspomniał, strona urgebat executionem ²⁴) przeciw niemu i instabant²⁵) posłowie, a to wydane były uniwersały, i potem drugie przeciw niemu są wydane, kiedy mało na tern, że się doma kłócił, ale pacem cum finitimis ²⁶) turbować począł, miejsca kteniu sądów nie miał, wszyscy communiter ²⁷) mieli go za banita, jedno że się temere 4b) tłukł po Polsce. Naostatek i locum moderni actus WMcie wspominacie; to jeśli u WMci ma miejsce, referuje się gdzie pojman ; novitatem w teni żadnej nie masz, owszem prawo disponit⁴⁶), że i ci którzy go w dom przyjęli, którzy conservatores ⁴⁷) jego byli, mogli być pojmani. Jest prawo o tern jawne, że conservatores profugorum insidiatorum i ratió?ie 4S) osób swoich i domów derogują prawu swemu szlacheckiemu, tak też i ci którzy nieposłuszni prawu przechowywają, i urzędowi tu-tecznemu rozkazano vigore conventus , aby go in suo di-strictu łapał, w czem nieposzłusznym tak jur a non favent⁴⁹), że i różne państwa a Korony za krzywdę tego sobie nie miewają, gdy kto w nich przekonane prawem łapa. Pokazało się to, gdy pan Zborowski przekazanego w Czechach pojmał i o gardło przyprawił; że tak dalece ani król Ferdynand ani Korona tamta tego przed się nie brała. Dalej na te WMciów dubia ⁵⁰) około novitatem decreii et processus dysputować nie chcę, tylko jako senator i urzędnik koronny i miejsca tego przypominam konfederacyą przod-

38) Do wykonania, wie ziemskiej, legali, nie.

waczami.

19) Prawa nie sprzyjają.

ków naszych pod obowiązkiem czci i Aviary uczynioną, w miłości WMciów przestrzegając, abyście WMcie dalej w tem nie potrząsali i na to pilnie pamiętali, a bardziej niź na powinowactwa jakie albo zachowanie. Toć było, com za prośbą WMciów do mnie uczynioną chciał przełożyć WMcim ; caeterumbl') dalej cobym czynić miał, nie skwapiam się ; już to dziesiątek dni, rozważam sobie dobrze wszystko, pana Boga prosząc, aby on to włożył w serce me, coby według wolej jego i sprawiedliwości świętej było. Od sprawiedliwości najmniej ani na prawo ani na lewo nie chciałbym się odchylić, przy niej stojąc na inszą się żadną rzecz nie oglądam, Panu Bogu i opiece jego wszystkie rzeczy i sprawy swe poruczając.

51) Z resztą.

IX.

OSTATNIA ROZMOWA Z JANEM ZAMOJSKIM 1 ŚMIERĆ SAMUELA ZBOROWSKIEGO ).

Będąc JMć pan Jan Zamojski kanclerz i hetman koronny starostą krakowskim, pojmał J3Ici pana Samuela Zborowskiego w Piekarach pod Proszowicami u JMci pani Włod-kowej z domu Stadnickiej, siostrzenicy jego rodzonej, i miał go pod strażą w zamku krakowskim. Prosił JMć pan Zborowski (wątpiąc już o życiu swojem) pana Urowieckiego, który był tamże podstarościm, aby mu oznajmił kilką dniami przedtem o śmierci jego, jeśliby go minąć już nie miała, a to dla tego, aby rozrządził dom swój i sługi, a w grzechach swoich panu Bogu się usprawiedliwił, których powiedział się mieć nie mało. Odpowiedział mu pan Urowiecki, że uczynię tak jako mnie prosisz. Z piątku na sobotę, kiedy ten niewinny człowiek gardło miał dać, osławili i ten głos puścili z zamku, że nie miało być nic panu Samuelowi, owszem do sejmu zachować go miano, a to dla powinnych pana Zborowskiego, których na tenczas nie było wr Krako-

1) Drukowana już dawniej z rękopismów biblioteki willanow-skiej w Pamiętniku warszawskim T. VII na r. 1817. Zesz. II str. 187 — 200; tu zaś umieszcza się z nierównie zupełniejszego i po prawnego rękopisu dawnego.

wie, bo juz tego byli pewni, źe mu nic nie miało być. Tegoż dnia w piątek o 18 godzinie przyszedł do niego pan Urowiecki i rzekł mu: „Panie Zborowski, tak jakoś mię prosił, abym ci oznajmił o śmierci twojej, tedy oznajmuję, źe jutro jak najraniej być może, gardło dać musisz.“ Odpowiedział mu nieboszczyk pan Samuel: „Jam cię prosił, żebyś mi dał znać kilką dniami przed tern, a tyś mi dał znać kilką godzinami; już się niechaj wola boża dzieje, a to gardło dam.“ Rzekł mu pan Urowiecki : „źe inaczej nie roz-umię.“ Potem zaczął chodzić po izdebce, łamiąc ręce, nic nie mówiąc, a siły i pot przezeń biły, i usiadł na swem łóżku, nic nie mówił przez godzinę. Potem od niego wyszedł pan Urowiecki, a Mroczek rotmistrz pieszy, który go wartował, przyszedł i siadł nie mówiąc nic do pana Zborowskiego. Rzekł mu jednak pan Samuel: „Ach mój miły panie Mroczku! toć złe sumienie mam, podobno nie będę zbawion.“ Opowiedział mu na to pan Mroczek: „Panie Zborowski! jakeś żyw bardziej nie zgrzeszyłeś, jakoś teraz zgrzeszył, źe wątpisz o łasce bożej. Wezmij na przykład Judasza, który gdyby był nie wątpił, tedy by był zbawion, ale źe wątpił, został potępion. Wezmij na przykład, proszę, owego Łotra także i Piotra, i wiele innych, którzy acz zgrzeszyli śmier-telnemi grzechami, przecie zostali zbawieni.“ Odpowiedział pan Samuel: „O nie wątpięć ja w miłosierdziu boźem, gdyż miłosierdzie jego jest większe, niżeli złości moje; wierzę, że jako Róg jest miłosierny, nie będzie mnie sądził według grzechów moich, ale według miłosierdzia swego, i źe mnie grzesznego człowieka według chwały do łaski swojej będzie przyjąć raczył, jako przyjął jawnogrzesznicę, Łotra także i Piotra i inszych hez liczby.“ Potem padł na ziemię krzyżem, począł się Bogu modlić takim duchem skruszonym i z taką wymową, iż to było w podziwieniu u tych, którzy przy iem byli; ledwo by się tak drugi modlił, który ma wszystko po woli. Odprawiwszy modlitwy, których było więcej niż dwie godziny, wstał i rzekł do pana Mroczka. „Mój miły panie Mroczku! proszę cię, abyś mi kazał dać kałamarza i papieru, abym testament napisał“ którego napisał dwa arkusze, ale wydać go nie chciał pan kanclerz. A iż też wieczór zachodził, prosił i słał do pana kanclerza, aby mu był minister przywiedzion ze zboru, albo jaki ksiądz mądry; ale mu na to odpowiedzieć kazał, źe go to nie potka, juz tak bez księdza gardło dać musi. Rzekł pan Samuel: „Kiedy to być nie może, tedy cię dla Boga proszę, mój miły panie Mroczku! abyś odemnie nie odchodził.“ I mówił z nim aź do wtórej w noc o miłosierdziu i łasce bożej przeciw narodowi ludzkiemu; co on wszytko wdzięcznie przyjmował, ciesząc się temźe samem, że też miał samźe tego miłosierdzia hożego dostąpić, bo zarazem rzekł: „Nie wątpię ja i mam nadzieję w miłosierdziu boźem zupełną, źe jako Bóg miłosierny przyjąć mnie będzie raczył do chwały swojej świętej.“ Gdy to już społem mówili, w tern przyszedł Wybra-nowski rotmistrz drugi pieszy, opowiadając: źe tu idzie JMć pan kanclerz, niechaj tu będzie chędoźej. Rzekł mu pan Samuel: „A ja co mam mówić?“ Rzekł mu Wybra-nowski: „Prosić upadłszy u nóg miłosierdzia.“ Odpowiedział mu pan Samuel: „Już to próżno miłosierdzia prosić, gdyż się jego przedsięwzięcie nie odmieni, ho się na to udał, aby się nacieszył krwią moją, niechajźe się nacieszy; wsząkźe będę prosił o łaskawe obejście.“ W tern przyszedł pan Uro-wiecki, za nim niesiono stołek i postawiono go przed łóżkiem pana Samuelowym ; też to opowiedział : źe tu idzie JMć pan kanclerz sam. W tern wszedł JMć pan Drohojowski starosta przemyski, za nim pan Żółkiewski szablę w ręku trzymając, a za nim pan kanclerz z półhakiem gotowym nałożonym, i szedł do pana Samuela, który zarazem wstał i prosił o łaskawe obejście, na co on kiwnął głową, mówiąc: „O Samusiu! Samusiu! otóż tobie tak; prawda żem ja mężniejszy niżeli ty, żem cię dostał?“ — Na co odpowiedział pan Samuel: „Nigdy to nie było, abyś ty mężniejszy nademnie miał być, ani z narodu twego obierze się mi równy, ale mię grzechy moje dały wr ręce tobie, nie męztwo to twoje sprawuje. Kiedyś tak mężny, było mię imać inaczej, jako hetmanowi przystoi, nie w nocy, jakoś ty nasłał ceklarze swoje, kiedym jedno sam spał, wszak się nie kryłem, jeździłem jawnie ubezpieczony będąc glejtem królewskim; każdego pojmać zdradą łatwo.“ Rzekł mu pan kanclerz: „O nie wiem gdzieś twoje męztwo pokazowa!?“ Odpowiedział mu pan Samuel: „Tam je pokazowałem, gdzie je cnotliwym przystoi pokazować. Nie ważyłem koszt i utraty dla niego jeżdżąc po kilka set mil dla dobrej sławy.“ Rzekł pan kanclerz: „Nie wiem gdzieś to męztwo pokazo-wał, chyba najeżdżając domy szlacheckie, łupiąc klasztory. Odpowiedział mu pan Samuel: „To nieprawdę mówisz. A pan kanclerz za tern słowem porwał się do półhaka, aże go pan starosta przemyski uchwycił. Zatem mu rzekł pan Samuel: „Jdź odemnie tyranie, nie zabijaj mi duszy, czas krótki mam a grzechów wiele, niech się sprawię Bogu memu.“ Rzekł mu potem pan kanclerz: „Powiedz, z kim się buntowałeś na króla?“ Odpowiedział mu na to, że tego nigdy nie było, bo nie tylko o jakich buntach przeciw niemu, ale i zle mu nie myśliłem.“ Rzekł mu pan kanclerz: „Opowiesz wnet, obiecujęć to.“ Odpowiedział mu pan oU' uel: „O niewysmażysz na mnie nic, nie rozumiej tego, żebym się śmierci bał; dalekom ja jeździł dla śmierci, a nie potkała mię, a to teraz zdybała mię insperate; tego mi tylko żal, że od ciebie ginę, którego cię w Polsce przed tern nie znano.“ Rzekł mu pan kanclerz: „A to co na tym liście, co do ciebie brat twój Krzychnik pisał, jako to rozumiesz: Rex si hoc nomine digniis, albo to: Do tego mię wiódł kanclerz, ut ante Baal fie eterem genua?²⁸)“ — Odpowiedział mu pan Samuel: „To pisał pan Krzysztof, że mu to wolno było, bo tego króla nie przyznawa sobie za Pana, ani się mieni być poddanym. Jako i mnie wTolno przeciwko cesarzowi to mowie, bo mi nie jest panem, także też to jemu wolno było mówić i pisać o królu, co mu się zdało; a jako go nie przyznawał za Pana, tak i do tego przywieść się nie dał, aby się miał mu kłaniać.“ Rzekł mu potem pan kanclerz: „A to co: w gniaździe naszem we Zborowóe na trawie com obiecał, od tego nie odstąpię.“ Na co mu odpowiedział pan Samuel, że to tak rozumiem: iż za taką niewdzięcznością królewską obiecaliśmy się wyprzedać pod Pana inszego wdzięczniejszego. Na to mu rzekł pan kanclerz: „0 nie toć to, inaczej ja to rozumiem.“ Odpowiedział mu pan Samuel: „Juz rozumiej jako chcesz, boś się ty lepiej uczył w szkole rozumieć ; dobryś ty źak, rozumiesz dobrze i insześ uczył 5 moja nauka nie była jedno szabla а кoń dobry, dalej nie umię nic; proszę cię daj mi spokój, bo czas mam niedaleki, a Boga bardzo gniewałem.“ Potem mu list zmyślony ukazał pan kanclerz, i czytał go przed nim, pytając: „A znasz się do tego listu?“ Odpowiedział mu pan Samuel: „Nieznani, bom go ja nie pisał, ani to jest ręka moja.“ Zatem pan kanclerz kazał mu dać kałamarza i papieru: „Napisz na tym liście: Samuel Zborowski, jeśli się z tą ręką nie zgodzi;“ on bez rozmysłu napisał na arkuszu imię swoje, i wyrwał mu z rąk pan kanclerz. A pan ⁰'lauel rzekł: „A juz tak? nie obaczyłem się na coś to miał uczynić; ale nic i to, prawda jako olej na górę wy-niść musi.“ Napis ręki jego wziąwszy pan kanclerz, wyszedł a Becka do niego posłał, który mu rzekł: „A masz jeszcze Zborosiu co cnoty? powiedz jak to mam rozumieć, co do ciebie pisał pan Krzychnik brat twój tak cnotliwy jako i ty?“ Odpowiedział mu pan Samuel: „Juzem i na cię przyszedł klecho? wiesz, zem juz był na egzaminie u bakałarza; możesz mię zaniechać, bo mam o czem myśleć teraz; już tam panowie klechowie rozumiejcie jako chcecie.“ W tern wyszedł Bech, a pan Samuel rzekł: „Panie Mroczku! proszę cię dla Boga, nie odchodź odemnie, bądź ty moim ministrem i moją pociechą i moim świadkiem przed Bogiem i ludźmi tych moich wszytkich rzeczy i rozmówr. Wierzę ja o poczciwości twojej, iźe na powinność swrą będziesz pamiętał, i to będziesz powiadał, coś słyszał, nie ujmując ani przydając.“ Potem rzekł: „Mój miły panie Mroczku, widzę źeć się spać chce, proszę cię czuj ze mną, nie spij, wszak już niedaleko dzień, już cię więcej nie będę molestował tylko przez noc: proszę cię, niech mam ministra jakiego.“ Potem naprawili pachołka, ubrawszy go wr księże odzienie po kapłaiisku, co i czytać nie umiał, i przyszedł do pana Zborowskiego, do którego rzekł: „A tyż to masz umrzeć? spowiadaj się.“ Rzekł mu pan Samuel: „A mój miły księże, wżdy się zemną pierwej rozmów o panu Bogu, toż i o tern będę mówił. “ Ale iż chłop nie umiał nic mówić kształtnie ani mu co powiedzieć przystojnie, tylko mówił: nie dysputo w aciem ja tu przyszedł, jedno ciebie spowiedzi wysłuchać; rzekł mu pan Samuel: „Idźźe miły księże precz w imię pańskie; widzę żeś nie dospał, spij, bo ty o tern myślisz, a ja o czem inszem potrzebniejszem mam myśleć.“ Skoro on ksiądz czyli pachołek wyszedł, znowu się Bogu modlił z panem Mroczkiem, poprzysięgając go, aby ten testament zapieczętowany był sługom jego oddany. Obiecał mu to Mroczek. W tern też gdy świtało, wyjrzał oknem i rzekł do Mroczka: „Już panie Mroczku świta, a jako ten dzień jasny będzie, tak też mam nadzieję w Bogu, że mnie oświeci łaską swoją za odpuszczeniem grzechów moich.“ Skoro się rozedniewać zaczęło, przyszedł pan Urowiecki z wielką gwardyą ludzi do niego mówiąc: „Panie Zborowski! pójdź z nami, bo już czas przyszedł.“ A już się też był nagotował, ubrał się w źupan atłasowy i deliję szkarłatną rysiami podszytą. Zatem rzekł pan Samuel: „A już czas? pójdźmyż w imię Pańskie. Trzebać mi było jeszcze z panem Bogiem sprawę mieć, ale już to być nie może. Panie z miłosierdzia t\vego wielkiego! przyjmij ducha mego łaskawie w ręce swoje święte.“ Zatem idąc z dworem pana Urowieckiego, między panem Urowieckim a panem starostą przemyskim, i za nimi Wybranowski, przed nimi Serny i inszych bardzo wiele. Miał też książki pod pachą i rzekł: „Dla Boga! czytaj kto, boć i mówić nie mogę,“ i obrał się chłopiec pana Urowieckiego, który mu psalmy czytał, idąc podle niego. Kiedy już przyszedł prze-crw drzwiom kościelnym, rzekł pan Samuel: „To tu Boga chwalą w tym domu a nie kogo inszego, proszę wns, dopuśćcie mi, abym tu ostatnią ofiarę oddał Panu Bogu memu.“ Na co odpowiedział pan Urowiecki: „Nie będzie z tego nic, już teraz pójdź, bo nie masz czasu,“ jakoż go przed się prowadzili. W tern z kościoła wyszedł pan kanclerz, który nań zawołał: „Odpuść mi Zborosiu! że cię każę tracić.“ Odpowiedział mu: „Nic odpuszczę przed Bogiem i przed

ludźmi, bo mnie niewinnie tracisz.“ Rzekł mu zasię pan kanclerz: „Odpuść mi panie Zborowski !“ Odpowiedział mu ręce składając: „Ze nie odpuszczę, to wiedz!“ Zaczem pan kanclerz kazał z nim stanąć, mówiąc po trzeci raz : „Dla żywego Roga cię proszę, odpuść mi ! “ On na to : „Juźęś mię teraz zagadł ; odpuszczam, ale cię pozywam przed straszliwy sąd Boga żywego, przed którego majestat ja dzisiaj stanę. Ten mnie z tobą niechaj rozsądzi, że mnie niesłusznie tracisz.“ Aż się pan kanclerz za głowę uchwycił, gdy to usłyszał. Potem rzekł pan Samuel głosem wielkim sam do siebie, że słyszeli wszyscy: „Miły Boże! prawda to, w idzę, istotna, że śmierć za sprawiedliwym sądem bożym przychodzi, boś powiedział: Kto mieczem wojuje, od miecza ginie; jam wojował mieczem, od miecza też ginę.“ Potem rzekł do sług kanclerskich : „Widzę, że między WMciami jest wiele zacnych i uczciwych szlachty: najprzód Bogiem moim świadczę i wami wszystkiemi, i jemu samemu przysięgam przez imię święte jego, żem jako żyw nic złego nie myślił Rzeczypospolitej ani królowi, jakkoźkolwiek bądź, ten niechaj będzie świadkiem, że niewinnie ginę.“ Takiego przysięgania, poklęknąwszy na kolana, było po trzy razy. Zatem do niego przyszedł Bech już u samej forty z papierem, prosząc go, aby się na nim podpisał. Nato mu rzekł pan Samuel: „Jeszcześ klecho! nie poprzestał; ty o zdradzie myślisz, a ja o czem inszem; już mię zaniechaj.“ Otworzono zatem fórtkę, za którą wyszedłszy pojrzał na świat i rzekł: „Gdzież moi bracia, gdzież moi przyjaciele, gdzież moi słudzy, których ja miałem zawrze nie mało, a teraz sam ginę?“ — Zatem jął się rozbierać z delii, źupana, którego rozbierania chciał mu pomódz pan starosta przemyski, ale go odepchnął mówiąc: „Idź zdrajco! odemnie, nie służ mi więcej.“ Zatem rozebrawszy się dał szaty Mroczkowi, aby je oddał Wińskiemu wyrostkowi jego. Dal też chustkę, którą miał od cara perekopskiego, aby ją zmaczał we krwi jego, i oddał synowi jego. Rzekł mu pan Mroczek: „O czem inszem WMć myśl.“ Potem gmin ludu uklęknąwszy wszyscy się modlili. Wstał z ziemi, obrócił się do kata i rzekł mu: „Już i na to przyszło tobie się

mu

też modlić, wszakże cię proszę, me przeszkadzaj mi, aż wymówię to słowo trzy razy: Jezus! a tobie i hajdukom odkazuję manele.“ Pierwsze słowo gdy zawołał: „Jezus!“ zaraz kat uciekł miecz porzuciwszy. Wyrwał się hajduk, onymże mieczem ściął go, aż lewego ramienia zajął. Tak ci ten niewinny człowiek zginął. Potem się słudzy dowiedzieli, i przybiegli z wielkim żalem do forty i znaleźli ciało w trumnie pana swego, i zanieśli je do kamienice JMci pana Zebrzydowskiego wojewody kaliskiego. Było wiele zacnych ludzi z nimi i przyjaciół nieboszczykowskich. Między inszymi nie wiedzieć kto w czarnym źupanie aksamitnym przyszedłszy do trumny, umaczał we krwi jego chustkę i wielkim głosem rzekł: „Jeśli kto z powinnych jego nie będzie się mścił, ja przysięgam na Boga żywego, że się tej krwi niewinnej pomszczę, a ta chustka będzie mi świadkiem zawsze żywym.⁶⁶

X.

ŚMIERĆ SAMUELA ZBOROWSKIEGO OPISANA PRZEZ JEGO KREWNYCH.

to pomniał,

Naprzód, iż żadnego z nich (krewnych) nie chciano przypuścić ani go widzieć, choć się każdy z nich związać dopuszczał, by go jeno wsadzono do niego, aby go wżdy cieszyć i sumienia jego strzedz mógł, gdyż człowiek animuszu wielkiego, młody, na wolności wychowany, nieprzyjaciołom swoim od Boga aż pod nogi poniżony, od nich wszelakiemi hardemi obyczajami prześladowany, aby z tęsknice albo i przypadku jakiego wielkiego, w jaki nagły przypadek nie-podpadł 5 ale się tego nie mogli domodlić u tyrana, który go w Przyłęckiego burgrabstwie trzymał w więzieniu w ręku Urowieckiego, w średniein mieszkaniu, rzadko go z komory do izby puszczając; ustawicznie dwa koło niego siadali: Mroczek a Serny; i straż ta ustawicznie była: kilkaset szarpaczów z rusznicami i z ręczną bronią. Domagali się tego powinni, którzy byli: JMć pani krakowska (kasztelanowa Jordanowa) z przyjacioły, pan Piotr Zborowski, pan Zbigniewr Ossoliński i inni panowie Ossolińscy, pan Marcin Stadnicki i inni panowie Stadniccy, oprócz pana Stanisława, który był u dworu, pan wileński i inni domagali się, mówię, tego, i nakoniec prośbami, aby na że to pożytku nic nie uczyni Rzeczypospolitej, a wielkie szkody

6*

uczynić może. Przywodzili mu: że familia panów Zborowskich starożytna i dobrze zasłużona Rzeczypospolitej i temu dzisiejszemu Panu, i jemu też żaden z nich nie pokazał nic takowego, czem by go obrazili, aby tylko uczynił, żeby tego na się nie brał, aby na gardle miał być karan; żeby go ta matka karała, która go urodziła, Rzeczpospolita, a nie on, który nie ma przed Zborowskiemi tylko szczęście; przekładając mu, że tego nigdy z serc ludzkich nie otrze, co uczyni skwapliwie, z nienawiści, z zazdrości i nieprzy-jaźni; a jeżeli by do sejmu czekać nie chciał, aby wżdy Król JMć sam tę sprawę sądził, któremuśmy gardł, majętności, dziatek i wolności sumieniu jego powierzyli; a jeśli (jako to wszędzie po Krakowie rozstrzęsiono) o to idzie, żeby pan Samuel Zborowski o to miał co takowego myśleć albo czynić, coby Rzeczypospolitej i Królowi JMci szkodziło, i coby było przeciwko poczciwości jego, że to są rzeczy sejmowe, potrzeba aby je do sejmu odłożył; a jeśliby wtem pociechę miał, aby Zborowscy zelżeni i potraceni byli, tedy tak lepiej sobie dogodzi: bo jeślić pan Samuel Zborowski winien, nie sameć będzie winien, będzie miał towarzystwo; a jeśliby nie był winien, przecz niewinnego tak ze/żywo stracić chcesz? A jeśliże o dekret Króla JMci Henryka i o banicyą idzie, tedy tern się szczycić me możesz, bo on tu za ubezpieczeniem Króla JMci Pana dzisiejszego mieszkał, non tn contemptum *), stronie też nie krzywda, bo chociaż solicytujesz, żaden nie instyguje. Przypatrz się też tej sprawie, której jest nowy w Koronie proces, i dla tego sejmie nowy obyczaj musi być w tej sprawie do końca pokazany. Imaćeś go nie miał, bo dekret banicyi jego jest citra infamiom ²⁹ 30); wejrzyjże w statut, który żadnego nie-każe imać, tylko infamesa byli banniti, a w banicyi albo stronie albo Koronie co złego czynili. Te, iż prawo pospolite zowie infamesco noc mają być imani; ale tu sient est ł) / jeśli o kaptur starodawny korczyński idzie.

ua

2) Bez odsądzenia od czci.

4) Jak jest.

kapturów commonitor tenebatur⁵) nie żaden urząd deor-sive ⁶), ale dicitur: si et ubi⁷). Wykładaj jako Mazurowi chcesz, statut de banni lis ⁸), a toś go już pojmał i do więzienia wsadził, tuś juz powinności albo urzędowi twojemu dosyć uczynił, dalej juz prawo nie ukazuje; juz tu stanęło wszystko, ostatek kładzie statut na samą osobę Króla JMci; to cię wesprzeć nie może, bo tu nie idzie o cztery artykuły staroście podane; aniś go pojmał in recenti cri-mine ⁹) na żadnym gorącym uczynku, ani jest czci odsądzon, aby bez sądu i bez jakiego procesu miał zginąć. Prosimy cię tedy i dla Boga, abyś się nie skwapiał aż do sejmu; ukaż mi, którego tylko propter bannitionem ¹⁰) skarano kiedy jako żywro w Polsce, nie tylko starosta, ale i król sam? A nie dufaszli zamkowi krakowskiemu, a my tobie dla ostrożności pro securitateir) zapiszemy się i zaręczymy, jako chcesz; małoliby na tych, które sobie obierzesz między nami; a nie moźeli to wszystko być, prosimy, abyś tylko zmieszkał i tyle nam czasu dał, abyśmy do Króla JMci jechali, a od samego Króla JMci słyszeli. Dosyć będziemy mieli na tem. Nakoniec, opowiadamyć i to, ze tu pan marszałek Zborowski jedzie, który siędzie sam dobrowolnie, aby jedno ta spraw a nie szła z wielką zelżywością domu jego, by też już i o gardło szło, żeby wżdy to szło swoim porządkiem, a gdzieby obron ргалупусЬ i niesprawiedliwych nie stawało panu Samuelowi, on stanie, żeby gardło dał; a gdzieby nie stanął, dobrowolnie się tego pan marszałek podejmuje. —

Te rzeczy, kiedy dochodziły tyrana, tedy ich do uszu nie przypuszczał; do audyencyi statecznie nikogo z powinny ch przypuścić nie chciał, powiadając, że to fraszki, że się on na te fraszki nieogląda, bo Polacy są piwo, które kisa z przodku, a potem za wodę stoi; a iże on jest, który ma władzę i urzędy, na które się on woli oglądać, odgrozil

6) Przeciw temu.

7)

5) Przestrzegacz był obowiązany.

Wyraża się: pod warunkiem i w jakiem miejscu. 8) O wywołanych z kraju.

wywołania z kraju.

9) Na świeżo popełnionej zbrodni. II) Dla pewności.

10) Z powodu

potem jedne, drugie odpraszał i odpraktykował od tej sprawy i starostwo obiecował, nakoniec i krewnych naszych zatem się nie wstydził potajemnie obsyłać, odwodząc i podmawiając ich, aby opuścili krew swą. Potem sługi łapać kazał, aź się strzegli, mianowicie Luzickiego, i edykty czynił: źe komu by się nie podobał ten jego postępek, źe go chciał na gardle karać. Żałością poruszony ksiądz biskup krakowski (Piotr Myszkowski) słysząc i patrząc na to wszystko, chcąc takowemu haniebnemu rozbieźeniu jakiego lekarstwa szukać, nie lenił się pracować, przed jego pokojem godzin czekać. Prosił, hamował, mówił to wszystko co wszyscy; nie pomogło to nic tyranowi: księdza biskupa nietylko słuchać cierpliwie nie chciał, ale i szyderstwem odprawiać niewsty-dził się. Ze gdy nie pomogło, wszystko rycerstwo koło uczyniwszy swe, których tam niemało zjechało się, obesłali go skryptem (którego kopia jest ta ¹²) ; szli byli wszyscy sami, ale ich przypuścić nie chciał, zowiąc go tumultem, i owszem im groził pojmaniem jeszcze bardziej na ten skrypt. Dał potem taki respons na piśmie (którego kopia ta jest¹³), a dał go we środę albo we wtorek po świątkach, trzeciego albo czwartego dnia po obesłaniu ; który respons repliki jego, gdy panowie rycerstwo przeczytało, oddali JMci panu Piotrowi Zborowskiemu doglądając tego, że takie lekkie poważenie i sprawy urzędu krakowskiego ich obraziło, i chcą radzić wedle tego, jaki w tej sprawie koniec będzie, obiecując niczemu nie folgować wr tak jawnem obrażeniu w olności koronnych.

Zatem kanclerz prawie we dwie niedzieli po jego pojmaniu, w zamku zamknionym i dobrze armatą opatrzonym, w piątek przed Trójcą św ., dw udziestego piątego dnia maja, godzinę w⁷ noc posłał do pana Samuela Zborowskiego, llro-wieckiego do więzienia, który mu tak rzekł: „Samuelu Zborowski! wiedz o tern, że gardło dasz: jest wola Króla

13) Obacz powyżej str.

I-) Obacz powyżej str. 61. Prośba zebranego rycerstwa krakowskiego za Samuelem Zborowskim.

¹

Teraz co do spraw pomniejszych. 30) Podwójnie. 31) Tym

²

czasem. 32) Niechcąc sprzyjać wrogom naszym. 33) Mądremu

³

dosyć tego.

⁴

Córka Samuela Zborowskiego.

⁵

Przyczyny, bez których inaczej być nie mo^ło.

⁶

4) Według praw i statutu.

⁷

Ze pies nieżywy nie kąsa. — Według jednego rękopisu z szesnastego wieku, te zaś były słowa królewskie : Domine Zamojski ! Canis timidus vehemenlius latrat quam mordet — plectatur. (Panie Zamojski !Pies bojaźliwy więcej szczeka a niżeli kąsa — trzeba go więc ubić.)

⁸

Za

⁹

W spór. 4) Więcej łaskowość a niżeli surowość. 5) Nowość

¹⁰

postępowania sądowego i wyroku Jego Król: Mci jako też nowego

¹¹

rodzaju działanie. 6) Nowy także gatunek wykonania w tym przy

¹²

padku. 7) Z wszystkiemi jego skutkami. 8) Ostateczny wykład

¹³

praw wszystkich i takowych wypełnienie.

¹⁴

Przy takiej nowości postępowania sądowego i wyroku użyć podobnego umiarkowania.

¹⁵

W związkach uprzejmych. 20) Posądzać. 21) Ciężary.

¹⁶

22) Pod wiarą i czcią aui słowa mówić. 23) Chociażby nawet

¹⁷

związkiem pokrewieństwa z nami połączeni byli. 24) Z ludzkością.

¹⁸

25) O nowości postępowania sądowego i wyroku Jego Król: Mci,

¹⁹

jakoteż niezwykłą sprawę i nowy rodzaj wykonania w tym przy

²⁰

padku. 26) Wcale i jaśnie. 27) Odsądzenia od czci.

²¹

uchyla.

²²

Władza urzędowa. 40) W spra-

²³

41) Nastawała na wykonanie wyroku. 42) Na-

²⁴

43) Pokój z sąsiedniemi narodami mięszać. 44) Współ

²⁵

45) Nierozinyślnie. 46) Nakazuje. 47) Przechowy

²⁶

48) Przechowywacze zbiegów i zbrodniarzy, co do.

²⁷

50) Wątpliwości.

²⁸

Ob: powyżej na str. 37 przytoczony list Krzysztofa Zborowskiego do brata swego Samuela pisany, w którym te wyrazy przychodzą.

²⁹

Nie dla wzgardy,

³⁰

sądzonych od czci.

64. Odpowiedz Jana Zamojskiego na prośbę rycerstwa krakowskiego za Samuelem Zborowskim.

JMci i naszego Mciwego pana JMci pana kanclerza, jutro co naraniej.⁴⁴ Na to rzekł pan Samuel Zborowski nieboszczyk: „Miałeś mi to kilka dni przed tern powiedzieć, obiecałeś mi to, ponieważ mi o sumienie szło, abym się byt lepiej skorygował i obrachował z sobą, jakobym miał przed tak wielkim majestatem boskim stanąć.⁴⁴ Potem rzekł do Mroczka: „Ach mój miły Mroczku! proszę cię dla Boga. nie odchodź odemnie, ani spij, hoc mam tak wielkie sumienie od grzechów ; rzecz pewna, żem potępienie zasłużył, oprócz miłosierdzia pańskiego, będzie li?⁴⁴ Na to rzekł Mroczek: „Panie Zborowski, desperowac nigdy w Bogu niepotrzeba, bo byś jedno o ten grzech był potępion, gdziebyś desperował. Powiedział: „Pan Bóg mię tego sam uchowa, ale zgładzi; jednak wżdy chrzesciańskim obyczajem miano poczynać ze mną o śmierć, tej się ja nie boję, bo wiem, że to dług przyrodzony jest.⁴⁴ Zatem się wrócił Urowiecki i rzekł : „Niech tu będzie rządnie, przyjdzie tu JMć pan nasz.⁴⁴ — Postawiono krzesło przeciwko łoża pana Sainuelowemu. Zatem pan Samuel do Mroczka rzekł : „Widzę, że się mnie jeszcze chcą nasmaźjć, już mię umorzy; ale toć mi najżałośniejsza, nie widzę co innego czynić, tylko cierpieć, a pana Boga o cierpliwość prosić.⁴⁴ — Poczem się jął bardzo trwożyć, pocić i ocierać, Pana Boga prosząc o odpuszczenie grzechów z wielkim płaczem. Potem się jął Mroczka radzić, co ma z kanclerzem mówić i co ma czynić? kilka razy mówiąc: „Cóż mi radzisz wżdy?⁴⁴ Na to Mroczek rzekł: „Już rady dalej stanęły — nie wiem.⁴⁴

Rzekł Myśliborski :

W tein wszedł Myśliborski z półhakiem: „Panie Zborowski! JMć pan nasz miłościwy pan idzie.⁴⁴ Rzekł pan Samuel: „A ja co mam czynić?44 „Upaść do nóg godzi się.⁴⁴ — Zatem kanclerz wszedł z ludem, a każdy z nich miał półhak nałożony. Pan Samuel przybliżył się da niego prosząc o łaskawsze obejście, on go odepchnął, powiadając: że nic po tern. Zatem siadł na krzesło i rzekł do pana Samuela, który stał: „Samusiu! a tuś mi, już dasz gardło; czytaj sobie królewskie listy⁴⁴ (powiedział). — „Czytać mi ich nie trzeba, czyńcie ze mną co chcecie, wszak mię macie w ręku.⁴* — Zatem rzekł

•(Zamojski): „Powiedz pierwej, o eo cię będę pytał, bo idziesz przed majestat boży; juz się nie masz na co oglądać na tym świecie; a gdy byś tego zataił, coby szkodziło królowi i Rzeczypospolitej, na duszy by to twej zostało; juz ci teraz najmilszy Krzychnik nie pomoże, owa niecnotka.“— Potem rzekł pan Samuel: „O cóż mię WMć pytać raczysz?“ — „Co owo za list do ciebie Iirzycbnik pisał; co myśli Krzychnik o królu — a o owym trójcaku też powiedz; przepłonięć mu trójcę i samemuć się dostanie; a przystoi to senatorowi cyferkami pisać, które je mam podejrzanem i zdradzieckiem pismem? tego sobie na sejm zachowam; a co owo w liście: Rex si hoc nomine di gnu s; nu ź owo: Niżowcy się przydadzą — na cóż to? albo, co owo za rada w gniazdku swem niecnotliwem?u Na to wszystko powiedział pan Samuel: „Ze pan Krzysztof do mnie pisał, jam niewinien, bom nań ani odpisował, anim go rozumiał. Wieleć ich, którzy byli u mnie, Niźowiec, wszakem je był wywiódł, i z nimim chciał służyć Królowi JMci, a nie indziem myśli!, by był to Król JMę przyjął, pomnęć i w Polsce, iźe insi shiźali i nieprzyjaciołom koronnym, a przecie ich potem opatrowano : ale żem ja nic lakowego nie uczynił ; teraz też kiedy pod Tehinią szli, słali do mnie i powiadali: że to była przysługa królowi, i że mieli list na to; ale gdym ja usłyszał, że to przeciwko Królowi JMci, nie przyłożyłem się do tego najmniejszą rzeczą, i żadna mię rzecz do tego nie odwiodła tak, jako ten list pana Krzysztofów. A co się tyczy rady na trawie, to Bóg wie i my trzej bracia młodsi, żeć insza nie była, jeno ta okazya wesela WMci. Spodziewaliśmy się przyjść do łaski Króla JMci, zwłaszcza mając obietnice i listowne WMci; a gdzieby nas omyliła nadzieja nasza, chcieliśmy się z Polski wyprzedać, inszego Pana szukać, a przystojnie się krzywdy swej pomścić, jeślibyśmy byli mogli przyjść do tego, i jeślibyśmy byli WMć znaleźli tej krzywdy przyczyną; ale o Królu J3fci żadna wzmianka nie była, ani w myśli naszej powstała, i jednak nic się nie konkludowało, bośmy na JMć pana gnieźnieńskiego czekali. Jam potem do Złoczowa jechał i w ięcej się nie wracał do tego, a bracia z pogrzebu

pani wojewodziny krakowskiej jechali do Krakowa, a do mnie pisali, źe będzie dobrze u Króla JMci i wszędzie, bo nic więcej nie było. A o panu marszałku dobrym człowiecze i szczerej dobroci, który nigdy i nieprzyjaciela podejść nie myślił, złe WMć masz podejrzenie; poznasz to WMć potem, źe prawdę mówię.“ Na co kanclerz jął poryźać, dziwne kwestyje, inkwizycye zadawać, grozić, straszyć. Na co pan Samuel rzekł: „Przebóg żywy ! juz mi WMć daj pokój, bo mam za swe; a to mię macie w ręku, czyńcie co chcecie, więcej nie wysmażycie ; a to krótki czas żywota mego, pilniejci mi z panem Bogiem sprawę mieć; i to z ciałem już możesz czynić co chcesz, nie zabijajcie duszę. Proszę cię o ministra.“ Kanclerz rzekł na to: „Ten cię nie potka.“ — „Więc wżdy o kapłana jakiego, z którym bym się wżdy rozmówił na końcu żywota mego o panu Bogu.“ Zatem kanclerz wyszedł dosyć strwożony.

Potem Bech nastąpił ; powiedział mu : „Masz jeszcze co cnoty Zborosiu! powiedzźe wżdy, to co każę“ — i czytał mu list, co pan Krzysztof pisał, który Wojtaszek zdrajca przyniósł; i ten także ekskwizycyą czynił, a gdy widział, źe próżno, powiedział mu: „Nie o to giniesz, bo te rzeczy nie należą tu; a o te, co właśnie urzędowi starościnnemu należą. Przeto JMć nasz miłościwy pan na nic się nie oglądając, jedno na świątobliwe sumnienie swe, skazuje cię na śmierć ściętą, jutro co najranniej, a to iźeś banit, a śmiałeś mieszkać w Koronie.“ A z tern wyszedł. — Potem pan Samuel rzecze do Mroczka: „Miły panie Mroczku! widzę, źeć się chce spać, ale proszę cię, nie spij; juźeś ty mym księdzem, juźeś ty mym świadkiem i przed Bogiem i tu tego wszystkiego ; wierzę, źe będziesz pomniał na Boga i na prawdę i na sumnienie swe.“ Potem prosił o kałamarz i o papier, którego mu przyniesiono, który wszystek i niemały ręką swTą napisał, który nam też jest od słowa do słowa od tegoż powiadacza referowany. Napisawszy prosił o księdza. Przecież chłopiec Mroczków' wybiegał jakiegoś popa pijanego. Przyszedłszy rzekł mu: „A ty masz umrzeć? spowiadaj się!“ Powiedział mu pan Samuel: „Zem ja gotów* wszystko uczynić dla zbawienia, ale

rozmówmy się pierwej o każdą rzecz.“ Rzekł mu ksiądz: „Nie przyszedłem ja tu dysputować; spowiadaj się chcesz li, bo pójdę precz.“ Zatem jął Mroczek księdza gromie, źe nie tak ma być. A pan Samuel prosto rzekł : „Miły księże! umieć o wszystko już idzie, a ty ni o czem nie myślisz, znać, żeś się nie wyspał; idźźe, dośpij w imię boże!“ Ksiądz w tern poszedł, a pan Samuel się modlił, aż do samej godziny siódmej krzyżem leżąc. Przyszedł potem Urowiecki z inszymi oprawcy i wziął go, który się trzech miejscach modlił klęcząc. Potem jął prosić Uro-wieckiego, aby go puścił do kościoła: „Bo iż też tam Boga chwalą, nie kogo inszego; abych ja też ostatnią chwałę Panu swemu dał.“ Na to rzekł Urowiecki: „Być może, ale ty przedsię pójdź, bo masz czas.“ Wtem kanclerz wyszedł z kościoła i zawołał: „Panie Zborowski! postój proszę cię; odpuść mi, źe cię tracę.“ — Obejrzał się pan Samuel i rzekł: „Nie odpuszczę!“ — „Postój“ — rzekł — „zaś proszę cię, odpuść mi!“ — „Nie odpuszczę, już to wiedz.“ — Potem rzekł: „Dla pana Boga cię proszę, odpuść mi.“ Potem pan Samuel stanął: „Tuś mię zagadł! — odpuszczam, ale się świadczę panu Bogu i tymi, co słyszą, że cim nic nie winien, bom nic nie czynił wzgardę dekretów' i spraw, anim przeciwko poczciwości swojej nie występował. Powoływani cię przed sąd boży sprawiedliwy z sobą.“

na

Potem go wywiedli mimo Tatary za fórtkę ku Stra-domiu, tam, kędy czci odsądzone i wszystkie złoczyńcę karzą; strzelbą po blankach osadziwszy i wszędy już się mało breździło; płat sukna czerwonego porzuciwszy, kazano mu klęknąć ; on z siebie zrzucił źupan, który, odpoczywając wejrzał po mieście i potem ku niebu mówiąc: „Hej miły Boże! gdzież bracia moi mili, gdzież przyjaciele, gdzież słudzy, czegom ja wszystkiego miał dosyć.“ Potem stojąc już w koszuli tylko, dał Mroczkowi chustkę, którą miał od cara przekopskiego : „Mój miły Mroczku ! rozmoczże ją we krwi mojej, dajźe ją synowi.“ Powiedział Mroczek: „Panie Zborowski! o czem innem myślcie.“— Potem rzekł do kata: „Już mi i na to przyszło tobie się modlić, to już ostatni mój kres, bo o śmierć mi nie idzie. Proszę cię tedy.

żebyś mi me przeszkadzał, póki się modlę, a kiedy rzekę trzeci raz : Jezus ! dogadzajźe dobrze ; oto tobie i z hajduki manełe odkazuję.“ Modlił się potem, leżąc krótko na krzyż, a kiedy rzekł trzeci raz: „Jezus!“ — kat go nie ciął, bo był pierzchnął, ułapiono go w kościele. Tego nie wiem kat li albo który z hajduków, jako się obejrzał i rzekł: „Coż czynisz?“ — ciął go, aż piec zaciął, i ściął szyję precz; skoczyła głowa trzy razy ku Urowieckienm, aż się jej umykał. Słudzy nieboszczykowscy wedle obyczaju jedni do bramy, drudzy do fórtki jeno dzień wschodził, pytając się o panie, a gdy też na tenczas przyszli, białogłowa, która tam tuż domek miała, powiedziała im: „Oto truna przed fórtką, w którą pana Samuela Zborowskiego ściąwszy włożono.“ Szli zatem choć strzelano, nie dbali, choc widzieli na blankach rusznic dosyć, i Żółkiewskiego starostę przemyskiego, a za nim kanclerza, którzy patrzali. Zatem przyszła JMć pani krakowska i wielki orszak przyjaciół znajomych i nieznajomych, i tak trunę oblaną krwią, która ciekła, aż do samej kamienicy nieboszczyka pana wojewody kaliskiego doprowadzono z ciałem; tamże je omyto, oehę-dozono, ubrano i do drugiej truny trzeciego dnia włożono i zasmolono; nad twarzą szybę wprawiono, gmachtem czarnym obito, ciało uczciwie i dostatecznie przykryto.

Tak ci zginął ten niewinny, zacny człowiek; i ten, co to referował, ten wszystko od słowa do słowa powiadał z wielką żałością, z jęki, choć tego sam cechu, in prhno rnotu ¹⁴) to doniósł, przy czem sam był oculatus testis lb), jednemu panu siostrzeńcowi nieboszczykowskiemu. Mamy powiadacza, ehociażeśmy tego pewni, że oni pięć razów i sześć wedle potrzeby wymyślać i odmieniać te powieści tak, jakoby sobie i swemu fałszu dogadzali; ponieważ go śmieli stracić niepotrzebnie, ale ze szczerej waśni, nie wedle statutów i praw koronnych, pod któremi się urodził, ku wielkiemu i wiecznemu zakrwawieniu domu Zborowskich, nie sądząc, ani żadnego publicznego aktu czyniąc, wedle prze-

śladowania i w więzieniu, od czego wszystkiego prawo pospolite nas i ciała nasze obwarowało ; by tez szlachcic polski i gardło zasłużył, przecie mu dano plac do sumienia uspokojenia, przyjaciele wsze albo jednego puszczają którzy chcą, dekret publikują o co kto ginie; tu, choc się chcieli dać więzić, żeby wżdy jeno był przy nim który krewny, nie dopuszczono, prawa nie osadzono, zamek zamkniono w nocy, nadedniem ścięto. Wielkie, haniebne i niesłychane szlachcicowi polskiemu i czci odsądzonemu, a cóż temu niewinnemu ukrzywdzenie czynić, opresyę i tyraństwo, bo nie mieszkał tu, o co go stracono in contemptum le gum ¹⁶), gdyż tu za wolą Króla Pana zwierzchniego mieszkał; nie gwoli też żadnej stronie, która by od niego miała być obrażoną, bo nikt nie instygował. Co żywo, płacze; co żywo, narzeka; bo któż nie widzi, jakie to tyraństwo? Któż tego nie świadom, że tyrański miecz nie na jednej się kokoszy krwie napije? Już to pożarem idzie, póki dobrych sława; a kiedy tych nie stanie, tedy i każdego potem. A iż pospólstwo, które nie tak głęboko patrzy, z wielkim płaczem i krzykiem i tumultem zbiegało się do ciała wodzów, żałując prawdziwych tak haniebnej śmierci; a gdy ich nie'naleźli, ani żadnego widzieli, wstał ten murmur¹¹'): „Ze widzimy jawnie, — mówią — że i Samuel Zborowski jest też jedna ofiara Turkowi; taki człowiek, który każdemu nieprzyjacielowi postronnemu z powinności swej i nad możność, a zwłaszcza nieprzyjacielowi krzyża ś. odpierał; czegóż się tu — mówili — mamy spodziewać? być mam albo w tyraii-stwie domowem, albo i u Turka w ręku.“ A gdy rzecz jakoby ad sediłionem ¹⁸) patrzała, strona kanclerzowa wnet te słuchy rozpuściła, co pewnie tak jest, iż się na tę po-twarz haniebną już udali: „Niewiem, czemu żałują Samuela Zborowskiego; by oni wiedzieli, jakie on z Turkiem porozumienie miał; pełno tego pisma i po księgach i jego ręką, i co królowi myśli!.“ A gdy im odpowiadano: „Jeśli tak było, wszak to sejmowe rzeczy, czemuźeście go na sejm

buntowi.

lfi) Dla wzgardy praw.

17) Takowe szemranie.

18) Ku

nie schowali?⁴⁴ powiadali: „A Boże uchowaj! dobrze by to było, i uczynilibyśmy, kiedy by z kim innym było, nie z takimi możnymi despoty; ale i drugim ci ujrzycie, co się na sejmie stanie, nie trzeba nam tych dow odów, mamy inne.44 Potem jego sługi straszyć, łapać, przyjaciele starosty pre-hensando¹) odwabiać, jakoż już dano niektóremu Sie-strzeńce; nakoniec nasze krewne tentować, na zamku ustawiczne w bębny bicie i tryumfy; i kiedym przyjechał i kiedym z ciałem wyjeżdżał z Krakowa, urągania, z sługami szkalowania, hańbienie, wszystkiego dosyć i wszystkiego się prawdą dowiedzie autentycznemi documentas. Nazajutrz po tej sprawie dnia ś. Trójce był kanclerz u biskupa krakowskiego, kędym ja miał swego szpiega, ale mi tego poświadczyli dwa szlachcice, którzy tam byli, iż dwra słudzy kanclerzowi, które oni dworzanami zową, mówili do siebie: „Wiecie co nasz pan Mciwy mówił? Małoć mi na jednym Zborowskim; Krzysztofa Zborowskiego temże prawem stracić mogę i postaram się o to, marszałka tego na sejm schować muszę, ale wszystkiemi siłami tam się o jego poczciwość i gardło starać muszę.u W poniedziałek miałem szpiega swego, który usłyszał rzecz, co kanclerz mówił, do swoich sług mówiąc : „Słyszę, że WMcie tam straszą po rynku i boicie się; coż moi mili słudzy i moi mili przyjaciele, piwo to polskie; karać ci ja każdego muszę i będę, bo ja urzędom moim, które Pan mój włożył, dogadzać muszę, a nie tym fraszkom, co Zborowscy są. Trudniej im o trzysta złotych, niżeli mnie o trzykroć sto tysięcy; ja mam wam co dać i każdego mam czem ubogacić, czego żaden w Polsce i w Litwie nie ma; zastąpię ja was we wszystkiem; a stanie się któremu z was co do gardła i do majętności swej, mścić się będę ; wyście źrenicą oka mego ; ile w tej sprawie bronić ja was będę, mam wojska, mam pieniądze, mam państwo.⁴⁴

Do tej pasyi pan marszałek Zborowski pod Kraków' przyjechał w wilią Bożego Ciała, to jest: 10. maja. Ciało

z Krakowa wziął z apparatem nie wyniosłym, jednak uczciwym. Wielki tumult ludzi szlacheckich i miejskich źałosli-wie ciało prowadzili. Opowiedziało się rycerstwo i z wiel-kiem wołaniem, źe tu posługę nie tylko chrześcianskich powinności i uczciwości ciała tego zacnego oświadczyli, ale i w tern się oświadczają, źe przy nas mocno, stale, do gardł i majętności swych, wedle przystojności swych, aź do końca stać chcą, widząc się hyc w jawnej niewoli, gdyby to cierpieli, powiadając, źe to Pospolitejrzeczy wielka krzywda; a to było na rzecz pana marszałka, którą czynił przy ciele. Opowiedziano potem ultima maji²⁰), gdy juź ciało porządnie w zamku spytkowskim postawione było, pan Krzysztof Zborowski, który przez granicę do Polski nie mógł przyjechać przed niebezpieczeństwem, gdy mu pan marszałek ubezpieczył drogę, przyjechał do Spytkowic. Tegoż dnia pan Stanisław Stadnicki siostrzeniec przyjechał bardzo źałośliwy, bo przy dworze będąc, a z temi rzeczami owe korygując, łatwie mógł dijudicare ²¹) w obie twarzy z obu stron patrząc, jakiem tyrańs twem tego to męczenika niewinnego zamordowano.

XI.

PTESN О UWIĘZIONYM SAMUELU ZBOROWSKIM.

Słuchajcie nocne cienie, bądźcie mi świadkami I wy nieszczęsne ściany, skarżę się przed wami: Jak świat stanął i póki bieżą lata jego,

Żaden nad mię żałośniej nigdy nie zszedł z niego, Zwłaszcza, ten który chodzi w ojczystej swobodzie, Syn koronny, nie myśląc o zdradnej przygodzie.

Nie tak tęsknił Sysyfus pod kamień zstępując, Niesprawiedliwych bogów pomstę na się czując,

Nie tak też i na on czas przyszło Zytonowi,

Gdy Jowisz serce jego kazał gryźć sępowi:

Jako mnie dziś zstępując nagle z świata tego Jako wichrem straszliwym będąc strącon z niego. Milsza mi śmierć niż żywot sprawiedliwa była,

Lecz fortuna złośliwie w tern mię omyliła.

Rurcyusz śmiały wskoczył do ziemskich wnętrzności Dla Rzeczypospolitej, ojczyzny miłości;

Lecz mnie fata *) złośliwe tego nieżyczyły,

Aby mnie w takiej sławie śmiertelnym sprawiły. Czemu mię pierwej morskie nie pożarły wody? Czemu mi nie kazały umrzeć złe przygody?

1) Losy.

Czemu mię tez tureckie bufy nie pożyły?

Czemu mię jako drugich na hak nie wrzuciły?

Czemu kiedym wyganiał tatarskie zagony,

Nie byłem hartownemi strzałami zraniony?

Albo skrzętny Moskwicin czemu mię omijał,

Gdym się przez możne bufy strzelbą swą przebijał?

0 śmierci! nie chciałaś przyjść, gdym cię szukał mężnie, A teraz jak kwiat polny ginę nie potężnie,

Na cel losów okrutnych prędko pochwycony Zem od miłych przyjaciół niemógł mieć obrony.

Same mię tylko nieba w ten czas zapłakały,

Gdy na niepożyteczną śmierć moją patrzały;

A skała Krakusowa krwawą mgłą westchnęła,

Gdy duszę mą Cyntia żartka w niebo wzięła.

Boże! który okiem swem przenikasz skrytości,

Tobie się ja poruczam w mojej niewinności !

XII.

UWAGI

ZE STRONY JANA ZAMOJSKIEGO NAD PIEŚNIĄ O UWIĘZIONYM SAMUELU ZBOROWSKIM.

i.

Kesponde stult.o secundum stultitiam ejus ’).

Pierwsza nieprawda: ojczystej swobody nie miał, bo był bannit u s ²).

Druga nieprawda: synem koronnym zowiesz; nie tak się sprawuje syn koronny. Wejrzej jedno w statut, к temu wzgardziła nim ojczyzna, bo mu odeszła wolność, i odsądziła go tych, któremi się syn koronny zdobi, po których znać syna koronnego. To nie mógł być, ani był synem koronnym.

Trzeci fałsz: zowiesz zdradną przygodą*, zasz tego nie wiesz, ze zdrajcę chwytają jako mogą. Zdrady tu żadnej nie widzę, co ty przyczytasz: wszak są świadkami bracia jego, że go przez nie przestrzegano, aby nie bywał w jurysdykcji pana kanclerzowej. Przeczytaj sobie reskrypt, wyrozumiesz z niego, co do szlachty pisał. ²

wołanym.

I to fałsz: jeśli mu była milsza śmierć niż żywot; nie na Nizie szukają śmierci poczciwej, zwłaszcza pomnąc czym się urodził. Jeśli samego siebie nie uważał, jednak było mieć wzgląd, baczenie na familią swoją, bo takowym ludziom nie przystoi na Nizie śmierci szukać, ale sipublice peccavit³), tam też było dokazować męztwa swego, dobijać się było zaś pierwszych wolności, kiedy tego czas i miejsce miał, gdzie król i rycerstwo patrzyliby na to, albo takowi, którzyby mogli dać byli świadectwo o nim Królowi JMci. Tam by to byli ludzie uznali, jeśli to zelo patriae⁴) czynił; tam nie miał kto na Nizie uznawać, jeśli Łukian, Sachno, Moch, Kiszko, Mikita, czyści senatorowie! Niechaj każdy baczny uzna, qua intentione⁵) tam się drudzy biorą albo chodzą: jeśli dla miłości ojczyzny, jeśli dla lupieztwa; nie tajno, na czem zasadzili żywot swój Polacy niżowi i na czem wiek swrój trawią.

Kurcyusową mu sprawę [przypisujesz; znać żeś nie délibérante ⁶) składał, bo nulla comparatio ⁷) ; ten dla Rzeczypospolitej—a ten co uczynił dla Rzeczypospolitej ? Tamten według wiary swej przecię uczynił dobrze, a ten więcej broił złego.

Tureckie hufy że go nie pożarły: qui quaerit invenit*j. Nie masz na świecie tego męża i rycerza, aby nie był podległy nieszczęściu ; dosyć o tem historykowie piszą. Czytaj sobie de Julio Caesare Titum Livium⁹), najdziesz, czytaj de rege Pers arum ,0), o Hanibalu i o innych gęsta Romanorumn), najdziesz i tamże wszędzie, najdziesz jako szczęście tak i nieszczęście kołem częstokroć chodziło. Tak mniemam, kiedy kto nie kryje oka swego, sławny hywa, i snąć takowego nie masz nic w kroniki o męztwie jego pisać. Jeśli co się z Tatary uganiał, ukaż więźniów oddanych Jego Król: Mci; albo jeśli ich tak zaganiał, jako on zacny Wiśniowiecki, Pretfic, o których jest zawzdy sława nieśmiertelna, zda mi się źe nulla com-paratio. Jeśli to zowiesz męztwem, ukazać się Tatarom a nie bić się z nimi, wszak tego są znaki, i widziałem więźnia u niego w okowach darowanego od pana wojewody krakowskiego nieboszczyka, co konie wodził : czysta zdobycz ; tak Wiśniowiecki właśnie czynił i Pretfic? Dawno to było u niego większy huk iiiźli puk, i chciałbyś sub nomine ejusn) tę pieśń wydać; dobremu poczciwemu przystało ją inaczej składać, to miejsce specyfikując, gdzie to było albo kędy co znacznego uczynił. Chcesz tak płaszczykiem przyodziać niesławę sławą, a zasz nie wiesz positum et oppo-situm ⁷ 8) inaczej elucescit ⁹ 10) a co większa, quod contra rationem nullum consilmm nec contra veritatem ¹¹), czego ludzie dobrze świadomi. Jakoś go in virtute extolowaÇ si credere fas est¹¹), miałeś tez był wszystkie vitia¹²) jego wypisać, aby byli uznali ludzie z twego pisania, które miały majorem partem: num vitia¹³ 14) czyli virtute s'**}. A jeśliś chciał jako strona wysławiać go, zataiwszy tez vitia jego , tedy było składać, co by się było z prawdą zgodziło ; byś ty najhardziej zdobił: quidquid sub terra est, in apri-cum profer et aetas ¹⁵).

Fata źeć nieźyczyły; de his non est disputan-durnej. Pan Bóg zamierzył kres każdemu, dał mu też liberum arbitrium, intellectum, rationem, voluntatem²²j. Jeśliś nie głupi, osądź się sam, quia Deus non est autor mali2bj. Morskie wody źe go nie pożarły; tak Bóg chciał: quale meritum, quia Justus, tale praemium²⁴).

19) Cnoty.

20) Cokolwiek jest ukryte pod ziemią,

Dawno jest in prove r Mis caeieris in par abolis ¹⁶) ; ostatka się domyśl.

Z strony Moskwy począł był dobrze, zwłaszcza pod Toropcem u Niszinika, wszakze i tam nad Judzie nic było jeszcze nie został, ani tego pokazał, żeby był Hanibalem albo Hektorem. Iiiedy u nas kto chłopa zabije albo dwu, zwłaszcza kiedy się nie broni, mąż wielki.

Od przyjaciół nie mógł mieć obrony; conscien-tia sola testis¹⁷), i przyjaciołom serce upadło. Zawsze pan Bóg zwykł złe w ręce podawać, by najwiętsze były bufy, nie tylko przyjaciele, tedy nic nie pomoże. A też to pan Bóg dla tego uczynił, aby i dobrzy dla złego byli nie poginęli ex utraque parte ¹⁸).

Śmierć niep ozy te czna; bardziej był żywot nie-poźyteczny, bo więcej szkodził ludziom, zdrowia ich pozbawiając, przykrość im czyniąc, Rzeczpospolitą sobie nie-ważąc, o królu mówiąc, za nic go mając. Teraz jest śmierć pożyteczna, bo będzie drugim in exemplum¹⁹*'), że zuchwałego zawsze karzą.

Sed de mortuis nulla est cura. Requiescant in sancta pace ²⁹).

26) Sumienie 28) Dla przykładu. 29) Niech odpoczywają w

samo świadkiem.

XIII.

MOWA ANDRZEJA ZBOROWSKIEGO MARSZAŁKA NADWORNEGO DO ORSZAKU SZLACHECKIEGO, PRZY WYPROWADZENIU ZWŁOK SAM. ZBOROWSKIEGO Z KRAKOWA, MIANA D. 30. MAJA 1584.

Źal

nasz miłościwi panowie, miłościwe panie i nasi łaskawi panowie i bracia i inni wszyscy słuchajcie, cum sit maxi-mus ingenti luctu prosequens esset *), gdyż jest tak wielki, że by go w najmniejszej części wypowiedzieć chciał, ani słów, ani łez pewnie by nie stało, ale jeśliby się talowym frasunkiem i pan Bóg obrazić mógł, i zły nieprzyjaciel tein się karmił, musimy to porzuciwszy, do czego inszego, coby go tak nie tuczyło (od pana Boga, od którego wszystko dobre począwszy) udać się. Zamojski starosta tuteczny, sub praetextu²⁰ 21) eksckucyi urzędu swego czyniąc to pod tą zasłoną tak wielkie i haniebne morderstwo i ty-raństwo we krwi naszej popełnił, jadowitemu gniewowi i waśni swej dosyć czyniąc, domowi naszemu, z którego mu

ogromny.

żaden z nas do tych czasów nic takowego nie zdziałał i nic przeciwko (coby się donieść mogło) jemu nie okazał, tak głęboką ranę serdeczną zadał, która się nazad wrócić nigdy nie może. Tą bowiem nas do tego przypędził, że próżno o czem inszem myśleć mamy, tylko, abyśmy tak złemu nieprzyjacielowi, pragnącemu krwi naszej, podledz nie musieli, ani tak ciężki uraz cierpiąc, do końca się nie zgubili; co on zapomniawszy i tego, co ojczyźnie powinien był przekładać, i tego co był powinien tym, którzy są starożytnie zasłużeni, i dzisiejszemu mianowicie Królowi JMci, nawet żadnego rozmysłu nie czyniąc, pędem własnym swym, zacnej i świeżej pamięci pana Samuela Zborowskiego brata mego rodzonego haniebnie przez katowskie ręce imo ³) prawo pospolite niesłusznie zamordował i tak postąpił, nasadzając się snadż i na poczciwość moją i jego to niewinnego już zamordowanego, kiedy mógł czego do szkalowania dostać i wszystkim w obec ohydzie, szukaj krążąc i rycząc; sed testimonia congruentici non erant⁴) : umiał to w swym rozsądku naleźć, że o szkalowania i potwarzy domu Zborowskiego mało było do jego waśni mieć fałszywe świadectwa tych, którzy albo zdrajcami jawnymi, albo złego łoza synmi, pewni są tych, którzy ich wiele czyniąc przeciw prawdzie zszyć i spoić i zlepić i zgodzić ich nie mogli; to on obaczywszy, winą się udał, miecz krwawy wrzucił niesłusznie, bożą wolą i przywołaniem Króla JMci. Ani za wzgardą prawa pospolitego takowy banit brat nieboszczyk tu mieszkał; niesłusznie, bo pod upewnieniem Króla JMci gwałt mu się stał i pojmaniem nocnem, gdy spał jako spokojny i bezpieczny człowiek w dworze szlacheckim uprzywilejowanym uczciwej szlachcianki a nadto osiero-ciałej wdowy, z dziwnem, mówię, pojmaniem, które gdy was i orszak wasz rycerski obrażało, jako was haniebne zamordowanie do końca i sprawiedliwie poruszyć nie ma? I po trzecie niesłusznie: bo i sam, acz potem nań mało było, nic tylko o przyjaźni swej nas upewniał, alić to i sam skryptem swym przypomina, z tego wywieść do końca go obiecał i przyrzekł; co się wszystko jawnie dowiedzie i pokaże; w czem WMcie obaczycie, jako się to zgadza wywieść go z tej banicyej i o tęź go banieyą dać zamordować. Po czwarte, nie słusznie co po ucieczeniu zdrajcę jego Wojtaszka, którego tez przypomina w skrypcie swym, zadano mu akt większy, którego dostać kazano mu, czemuż tego nie czekał ; wszak słudze swemu Iłowskiemu na przeszłym sejmie, który był hcinnitus, gdy mu zadano o poczciwość a jeszcze complicitatem ²²), wotował, ze w takiem obwinieniu miała supersedować banieya : chwalę, dobrze i prawnie sprawił się Iłowski, — a czemuż to Zborowskiemu u niego nie szło ? — i Iłowskiemu jeszcze nie przyrzekano : a Zborowskiemu temu poległemu, do czego on przyszedł i słyszał, jako sam wyznawał, upewniono, uiszczono i usty Króla JMci ubezpieczono. Były to czasy, kiedy on to wyznawał, jako przygodnie i niewinnie i w obronie do pana Samuela, przyszła ona śmierć na pana przemyskiego; też usta same powodem są tak haniebnego, oto, jak on mieć chce jego zamordow ania ; też usta na sejmie pana Samuelowi przysługi zwłaszcza pod Toropcem i Wielkiemi-Łuki, podobno, źe prawda mocno je wycisnęła, opowiadały i świadczyły, tez usta szkalując go jako turbatora²³), jako tego, którego poena infamiae ⁷) kondonowana była ; czego nigdy nie pokaże prawda. Tu już z tych przeciwnych słów a spraw' jego, które on przedsięwzięciu niesłusznemu swemu dogadzając, aż do końca już dawno zaopatrzonego w szystko ry-chtując i mięszać i odmieniać W' rozmaite i farby i kształty nie zaniechał, snadnie każdy osądzić może, czem poruszony, przez jakie brata naszego zwaśnienie zamordował. O tej nie wspominam ci tu, lecz bych i żalu wstrzymać nie mógł, jako się z nieboszczykiem w tern więzieniu obchodził, jako ezudzoziemskie i nowe postępki okrutne, do desperacyi przywodzące go, z jadu wyprawow ał, jak usty się puszał, i jego sławę, jakoby się czego przeciwko poczciw ości jego domacać miał; co gdyby prawda była, czemu go zabijał? Wszak

6) Burzyciela spokoju.

T) Kara od

to sejmowa rzecz, nie jego, ani urzędowa, by też i śmierć zasłużył urodzony szlachcic polski, obwarowało prawo pospolite i wolności nasze, aby się na to libéré*') gwałt nie dział, a ciało szlachetnie urodzone okrucieństwa nie cierpiało, gdyż śmiercią wszystko zapłacić może. Nie oglądał się na to nic zły nieprzyjaciel, ale rancor⁹) swój przedsięwzięty pędził i pełnił. Toźcie już WMcie raczyli wyrozumieć, jako niesłusznie; słuchajcież WMcie jako nieprawnie to morderstwo popełnił, a nie przedłużę, bo insze miejsce i plac tego będzie. Żadnego banita starosta imać nie może, jedno tego, coby choć civiliter był hannitus, jak niektórzy chcą mówić, in criminalem bannitionem bądź bunty jawnemi przeciwko Rzeczypospolitej, bądź jakim znacznym ponowionym uczynkiem przyszedłszy. Dla tego na dwóch miejscach proces króla Zygmunta mówi: banity nt infames capti-vandi¹ ) ; ale dekret nieboszczyka pana Samuela dokładnie wyjaśniał, i te słowa ma: perpetuo ciłra infamiam; ergo n) takiej banicyej nie mógł starosta eksekucyej czynić, która tylko należy staroście samemu i pojmaniu banita, a nie dalej. Przystępuję do tego to, że już blisko dziesięciu lat w Polsce jest, et non temere est ¹²); miał paszporty Króla JMci dzisiejszego, miał przywileje na jurgielty, miał listy przypowiedne, bywał w pokoju u Króla JMci dzisiejszego, bywał u tego samego nieprzyjaciela, z marszałki wszystkimi siadał, jadał i konwersował. A co większa, pod sejmem o mandaciech nań żadnych wydanych nie wiemy ; ulepione być mogą, ale żeby były publikowane, tego nie dowiodą, i owszem imo to wszystko, ubezpieczonym był; et dato non concesso ¹³), że go pojmać mógł, choć non secundum aequitatem, ale secundum rigoremu): ale dalszej eksekucyi ani pastwienia takiego, ani tak haniebnej śmierci uczynić prawnie nie mógł; gdyż statut de bannitis tak powiada: ex aliis causis est o et emancipatus includatur.

8) Samowolnie.

podobnie jak odsądzeni od czci. odsądzenia od czci. puściwszy to.

10) Mają być imani II) Nazawsze wywołany bez 12) I nie bez powodu jest.

1 i) Nie według słuszności, ale według surowości.

9) Złośliwy zamiar.

13) Przy-

et ipsa vita in gratia nostra consistâtlf>) ; ale na drugiem miejscu: suntque captivandi infames, qui reputantur et censentur₉ etiam i?i corpore juxta regiae majestatis votum per majestatem regiam puniendi ²⁴ 25 26). A toż jawnie statut mówi, źe nie kto inny, jedno Król JMc sam przez się na ciele banita karać ma; bo to nie są artykuły cztery; nie pojmał go na żadnym złym uczynku gorącym, jako i sam przyznawa. Ze mandaty żadne go nic wesprzeć nie mogą, bo banity żywot albo i śmierć samemu Królowi JMci zwie-rzona; a też żadnego takiego mandatu ani rycerskiemu kołu, ani powinnym jego, co tu byli, nie publikował, ale, jak ono mówią: podobno dla przygody do tego się uciecze, ściąwszy. Po trzecie pytam, czemu go dał ściąć, albo zamordować ? odpowie mi : że in contemptum legum n) i na wzgardę dekretu króla Henryka w Polsce mieszkał. A czemuż nie-osądził sądu, jeśli to in contemptum czynił, czyli z innych przyczyn? — Dobry, niepodejrzany urząd i najgorszemu złoczyńcy prokuratora na takim punkcie daje; a ten zły nieprzyjaciel powinnym, krewnym, którzy się dopraszali, aby wżdy dla sumienia, nie oddał ani sądu ; trybunały czynił tylko wedle jadu swego, groźby, ciche praktyki, niebezpieczeństwa, niepuszczania na zamek, nieprzypuszczania do audyencyi jadowicie wyprawował, na proźby i napominania koła naszego rycerskiego nic nie dbał. Potrzeby tego żadnej Rzeczypospolitej nie widzieć, aby tak starożytna i stara familia nasza zakrwawiona wiecznie zostać miała, i owszem większy by to Rzeczypospolitej pożytek był, i mamy tego exempta ²⁷) wiele i domowych i obcych, gdyby był naszej lamiliej nieco kondonował, et de rigore ²⁸) bez obrazy prawa i strony saltem aliquid remitieret²⁰), bo i tego rzec nie może, aby strona, od nieboszczyka brata mego obrażona,

Na wzgardę praw.

20) Przynajmniej nieco popuścił.

18) Przykładów.

w tym akcie na śmierć jego instygowała, bo by to jawnie być miało, drugie ucho drugiej stronie zostawując; bo kto temu gwałt czyni, gwałtownik już łatwie obaczyć, jeśli swojej waśni a pragnieniu krwie, czyli prawu pospolitemu to gwoli uczynił i popełnił ; patrzaj-cieź WMcie, co z tego uroście; quo 'plus bibantur, plus sitiuntur aquae²⁹): dawneź to nigdy niepochybne przyrodzenie tyraiiskie, jako się na jednej krwi nieprawnie zajuszy, nie tuć stanie, boć słodka takim węzom krew ludzka. Juźeć słyszę jawnie mowy, że toż JMci panu Krzysztofowi bratu niemu uczyni} o mnie też nie wiem co za gróźb używa; a jeśliby wygubił dom mój, a wy na to przez szpary patrzeć będziecie? Rzucił-ci już tą kostką, stanęły mu, źe na waszą to szyję uczyniono. Dziękujemy WMciom powolnie i płaczliwie, żeście WMcie nie tylko chrzesciańskiej powinności dosyć uczynili, aleście ulżyli tym uczynkiem tego ciała zacnego prowadzeniem, nieznośnego bólu naszego; pew-niśmy tego, iż ten przypadek szkodliwy wszystkiej Rzeczypospolitej braci Waszych Mciów i naszych w domach swych rozniesiecie i rozpowiecie, aby się wspólnie czasu swego, acz ci już biada, jako mówią, tej poległej kokoszy, nie duli się uławiać w wolności nasze w stare, ciała i majętności nasze. Rzekłem, i do tego się zawsze nie tylko znać, ale i popierać i dowieść zawsze gotów będę.

nie urzędnik jest. Tu

LIST ANDRZEJA ZBOROWSKIEGO MARSZAŁKA NADWORNEGO DO SĘDZIÓW TRYBUNAŁU LUBELSKIEGO.

Mciwi panowie sędziowie trybunalscy!

Zaleciwszy swoje zwykłe życzliwe przyjacielskie służby WMcjoiu, zdrowia wszego dobrego życzę. Po takowym urazie naszym, domu mego, WMcie dziwować nierychłeinu pisaniu memu ku WMciom moim Mciwym panom w tej mierze nie będziecie. Przeto rozumiejąc temu, że juz WMcie wiedzieć raczycie o wszytkiem, jaką śmiercią zamordowany jest nieboszczyk sławnej pamięci brat mój Samuel Zborowski, i jakie nieludzkie morderstwo nad zwyczaj wszytkich nacyj obchodził z nim tenże tyran Zamojski kanclerz: to też tak rozumiem doszło WMciów i dostateczniej czasu i miejsca mego przez nas bracią i krewne bardzo ukrzywdzone i bardzo żałosne, dosyć objaśnione być będzie musiało WMcióm i komu to należeć będzie. A jakoście WMcie braterskie żałowali i słusznie pojmania jego oszukania pełnego, tak mam nadzieję w panu Bogu, takiego zamordowania niesłusznego i nieprawnego a zgoła tyrańskiego, co się wszytko prawdą dowiedzie przez mię i przez nas, nie tylko WMcie żałowrać będziecie, ale i radą i pomocą wszytko do tego się skłonicie, aby wżdy w tym tyranie to swowoleństwo haniebne a przy

możności nigdy przedtem niesłychanej w Polsce nadęty przepych jego tak pokazany był, jakoby jakiem uwiedzieniem i zapomnieniem tak srogiego przykładu zaniedbanego medaliście usłanej drogi do haniebnego i brzydkiego tyraństwa, z kądby poczciwości i gardła wasze i dziatek WMciów małżonek waszych snadnie przypadły pod wszelaką władzą i przepych tyrański; w czem mając nadzieję w baczeniu WMciów naszych Mciwych panów, wszystkich innych panów braci rycerstwa koronnego, ucieczemy się nie do czego inszego, jedno do dowodu w tak jasnej rzeczy, że to tak jest jako piszę. Aczkolwiek tę sprawę mamy od wielu obrad koronnych i wielu ludzi zacnych, że się ten nieprzyjaciel zły domu mego dał słyszeć i na to się nasadził, aby i mnie i bracią moją, a snadź i krewne niektóre o garło przyprawił i majętności niszczył tymże sposobem tyrańskim i gwałtownym: jednak coźkolwiek padnie tym wolnościam po panu Bogu, które ma Korona od starodawnych przodków swych, rycerskiemu stanu poddanymi stać wolemy, strzegąc się przecie wedle możności naszej dość dla posług Rzeczypospolitej wypieczonej, tak niniejszego przepychu pragnienia sobie nie-sytości jego, a niżeli abyśmy mieli być odstraszeni od słusznego dowoływania się u naszych tu panów braci stanu rycerskiego wszytkiego, a potem społem z WMciami naszymi Mciwemi pany do Pana zwierzchnego o pomstę tak wielkiej krzywdy, nie naszej tylko, ale i wszystkich stanów Rzeczypospolitej. To oznajmiwszy WMciom najbardziej dla tego, aby nieprzyjaciel darmo się pokuszał farbować rzeczy swych u WMciów naszych Mciwych panów; łasce WMciów się zalecam.

Dan 12 Junii w Zborowie, anno 1584.

WMciów panów i przyjaciół mych Andrzej Zborowski,

marszałek, starosta radomski, ręką własną.

LIST JANA ZAMOJSKIEGO DO DEPUTATÓW TRYBUNAŁU LUBELSKIEGO.

Miłościwi panowie deputaci!

Załączywszy życzliwe a powolne służby swe łasce WMciów, uczyniłem przedtem WMciom, jako to, którzy WMcie u świętej sprawiedliwości siedzieć 'raczycie, wiadomo, którym sposobem jestem do tego przycisnion, żem Samuela Zborowskiego, prawu insultantem et judiciis et magistratibus *) (źe co inszego opuszczę) jadącego ze mną społem nie tylko do Krakowa, ale i na zamek królewski, co własne pismo jego okazuje, pojmać musiał; który postępek mój mi jest od WMciów poganion, iłem z listu WMciów, który mi coś blisko wyjazdu mego z Krakowa do Rusi jest oddań, wyrozumiał. Baczę tez tego być potrzebą, abym i o dalszym postępku WMciów oznajmił, co natenczas bliżej tu pod bok WMciów przymknąwszy się, krótko, wiedząc WMcie ustawicznemi pracami być zabawione, czynię. Gdy dla tego, aby się we wszystkie circumstantiae ³⁰ 31) tej sprawy, co by należało przysiędze mojej z urzędu starościego i obowiązku sumnienia, a mianowicie tuendae justitiae³)

2) Okoliczności.

wejrzało, zatrzymywałem owego wr uczci wem więzieniu, ze się szlachcicem był urodził; mając z jednej strony powinne i przyjaciele, niektórzy owego zjechawszy się, podali mi pewny skrypt za nim, jam tez im nań odpisał, czego obojga WMciom przepisy posyłam ku przeczytaniu albo teraz, albo kiedy WMcie wolniejsi będą; z drugiej JMć pani przemyska, pozostała małżonka nieboszczyka JMci pana Andrzeja Wapowskiego kasztelana przemyskiego przezeń zamordowanego , tak przez kilka listów, jako sługę posławszy, (sama acz brała się do Krakowa, ale przed wyjazdem mym do Rusi, za oglądaniem się na swawolą ludzką i jako sierota nie mogąc przybyć) upomniała mi się sprawiedliwości, posłała mi dekret sejmowy króla Henryka, którym, iż prawa nie dostał i profil gerat⁴), był in perpetuum de regno ban-nitus ⁵) z dokładem, aby starostowie finalem executionem rei judicatae ⁶) czynili, także i uniwersały na tenczas publikowane około tego. Posłała też i drugie uniwersały za dzisiejszego Króla JMci Pana naszego na sejmie, który był w Warszawie po wzięciu Połocka, ad instantiam nun-tiorum terrestrium ⁷), co WMcie rozumiem niektórzy, coście WMcie natenczas wr kole rycerskiem raczyli Rzeczy-pospolitej służyć, raczycie pamiętać, et de consensu se-natus⁸) wydane, aby się tamtemu dekretów i działa ekse-kucya od starost, gdzieby in districtu alicujus reperiretur⁹), aby był łapan i karan. Gdyż to z tej strony podano było, od tamtej na respons mój przez kilka dni repliki mi nie dano, i owszem zaraz niektórzy baczni ludzie, widząc, że im pilniejsza była omis sam justitiam et securitatem curare lü), a niżeli afektowi ku jednej osobie dogadzać, za tym responsem moim rozjechali się; dosiągłszy też zatem i pisania Jego Król : Mci, który się raczył deklarować, że, jako się nie godziło, tak nie chciał cursum justitiae!I) hamować,

mu

4) Uszedł.

5) Na wieczne czasy z królestwa wywołany. 6) Ostateczne wykonanie sprawy osądzonej. 7) Za naleganiem po słów ziemskich.

którego kolwiek bądź znaleziono, niedbanej sprawiedliwości.

9) W obwodzie iO) Starać się o wymiar za Ił) Biegli sprawiedliwości.

8) Z przyzwoleniem senatu.

Ill

nadto, mając wyjazd przed sobą dla ruszenia wojska ku granicom i opatrzenia bezpieczeństwa koronnego pod to ocieranie się o granice koronne wojsk pogańskich, także przytem dla uczynienia sprawiedliwości braci naszej z ludzi żołnierskich, i także uspokojenia przy niektórych panach Radach, przy których mi to Jego Król: Mc zlecić raczył od tej trwogi, która biła od cesarza tureckiego, wedle postanowienia przez pana Słostowskiego, gdy takich i owakich ludzi niemało się w Krakowie, do którego miasta tan-quam ad sentinam confluera ³²) znikli perditis rebus pro-fligatis moribus homines ³³ 34), zbierało ; oglądając się na obelźenie w niebytności swojej, które zatem mogło przypaść, i urzędu i miejsca onego głównego, i zatem, aby superbia irritata magis in posterum non serviret H) ; a co większa, przysięgę przed oczyma mając i sumnienie swe obowiązane, abym sprawiedliwości więcej niż czemu innemu dogadzał, nie tylko na to miejsce, gdzie senatora koronnego zamordowali, patrząc, ale i na ten dom nieboszczyka xiçdza Ługarskiego tuż pod zamkiem, którego juz pod tą jego pre-skrypcyą strzelbą szturmem dobywano; na te gościńce tuż pod miastem, na których by na zasadzkach napadano: białogłowy , które tamtędy jechały, biorąc, gwałcąc ; do ekse-kucyi powinnej dekretu sejmowego i rzeczy dawno osądzonej na zwykłem miejscu postąpiłem. Niechcę WMciów natenczas zabawiać tern, co pridie sumpti suplicii ³⁵) ten człowiek o żywocie swym niegodnym urodzenia ze krwi szlacheckiego narodu, i potem przy bytności urzędu powiadał o okrutnem a właśnie tyrańskiem pomordowaniu wielu ludzi, i o innych zbytkach i niezboźnych sprawach swych, między któremi drugie są, co i czego dalszego dotykają się, które będą odniesione do urzędu wedle powinności jego, do Jego Król: Mci i Rad koronnych i które tak rozumiem

WMciom - którzyście WMcie do kupy od Jego Król: Mci wezwani, tajne nie będą.

Tego na tenczas na WMciów włożyć mi się nie godzi zaniechać, iż marszałek dworny Zborowski Andrzej, brał tego skaranego, którego autorem et architectum praeci-puum ¹⁶) spraw dalszych z bratem jego Krzysztofem, nieboszczyk być źałobliwie spominał, na Kleparzu uczyniwszy sobie zbiór niektórych powinnych swych, a przytem sług skaranego, concionem³⁶ 37) jakąś czynił niewstydliwie, tak, jako i żywot swój prowadzi, ust swych używając, a tyranem mię nazywając, więcej (że natenczas innych rzeczy nie wspominam) ojcu swemu homini sine ulla jurisdictione³⁸ 39), nie będącemu żadną przysięgą obowiązanym, który w Czechach dekretowi Wielkiego Księstwa Litewskiego, natenczas państwa różnego, na osobie xiążęcia Dymitra za Augusta eksekucyą uczynił; a nie staroście, w Koronie, w swym powiecie, dekretu sejmowego, za uniwersałami sejmu drugiego wydanego czyniącemu eksekucyą juris tribuendo ly) ; ze złym maledicendo certare ⁴⁰) nie chcę, et maledicendi et malevivendi pa Imam cuivis concedo ⁴¹). I natenczas inszegom postępku przeciwko temu tam hurzykowi nie uczynił, tylko, żem to urzędownie woźnym i sz/achcicy dał oświadczyć. A czej Rzeczpospolita odprawiwszy się z temi dwiema pany bracią, w drugich sprawach, będzie li dalszy plac do tego, i w te wejrzyć będzie chciała, reszty spisku pod wiarą i poczciwością przodków swych przeciwko tym, którzy są jure vincti пес juri obediunt²²), i przeciwko tym, którzy by im pomagali w całości jej potrzeba zadzierzeć przeciwko insolencyi i fortelom ludzkim ; zburzywszy tę konfederacyją korczyńską, która jako fundamento innititur executio rerum judicatarum ²³), wszystkie ninie

kaptury, prawa, przywileje, statuty, konstytucye upaść muszą. Nic będzie po sądziech, nic po urzędach; próżną pracą WMciów i tych, co po trybunałach koronnych siadać będą, próżne sądy Króla JMci sejmowe ; wszystko to w pośmiewisko ludzi swawolnych przyjdzie. Dobrzy ludzie rzeczy swych, majętności swych, a nakoniec zdrowia swego, dziatek swych, pewni nie będą ; nie tylko ullci Reipublicae ju-stae et liberae forma ²⁴) nie zostanie , ale każdy nad sobą ile swawolnych, ile duższych tyranów będzie miał. Co ja dalej nic WMciów na ten czas nie bawiąc, lepszemu baczeniu WMciów poruczam, łasce się WMciów zatem zalecając.

Dat. w Zamościu, d. 22. Junii, Anno 1584.

WMciów swoich Mciwycb panów i braciej przyjaciel i sługa

Zamojski.

24) Żaden kształt sprawiedliwej i wolnej Rzeczypospolitej.

LIST ANDRZEJA ZBOROWSKIEGO MARSZAŁKA NADWORNEGO DO STANISŁAWA HRABI Z TARNOWA KASZTELANA SANDOMIRSKIEGO.

Mci panie sandomirski !

Służby swe powinowate WMci memu Mciwemu panu zalecam, zdrowia i wszego dobrego życzę. Nie tajno to jest nam powinnym i sługom WMci, jako nie tylko osobę WMci zacną, ale siła ich chwytają, ahy jedno odwieść od portu syreriskiem pienieni, a potem i tym się dać znać, tak, że teraz jednych obietnicami omylnemi, drugich strachy płonnemi, trzecie namowami płonnemi farb odwodzą, aby jedno ludzie zaniechali krzywdy domu mego, i owszem wszystkiej Rzeczypospolitej krzywdy, o którą idzie. Ależ iż starożytna ona jest dobra przyjaźń WMci, tak strony zdradliwego i haniebnie zamordowania brata naszego pana Samuela Zborowskiego, jako i strony tak jawnych potwarzy, które na niewinność naszę jasną kładą, acz to snadnie każdy rozsądzić może, że tu już w oczy każdemu grają, a w oczach naszych per sequellam ⁴² j każdego potłumić chcą 5 co rozu-

mierny źe WMć maj Mciwy pan snadnie baczysz, choć się oni tego przą, ho im tak tego trzeba czynić: nic tedy nie-wątpię, źe i miłoś.ć Rzeczypospolitej i krewność nasza i samej tej sprawy ostrożności o potłumienie niewinności i sprawiedliwości , tak jako się godzi, poruszy do tego WMć mego Mciwego pana, co będzie z najlepszem Rzeczypospolitej. Ro ktoź na to suchemi oczyma chce patrzać, albo ktoź tę wątpliwość przywodzić śmie, co się z nami dzieje? Czymechmy są w Polszczę, wiadoma rzecz : iźaclimy wojska kiedy przeciw Rzeczypospolitej zwodzili, iźachmy kiedy kogo lub w zdrowiu lub majętności podeszli zdradliwie; i owszem wszystką majętność naszę i zdrowia nasze waźylichmy dla Rzeczypospolitej tak w interregnach⁴³), jako i po tych wszystkich wojnach, które za lat naszych były. Za to co nas potkało i ślepy widzi: dom i familię zubożono, jednego ścięto, drugiego i poczciwości i gardła zbawić napięto, a to wszystko in dicta causa ⁴⁴). Proszę tedy WMci mego Mciwego pana, abyś ratunkiem niewinnym był, syreiiskiempieniem nie dał się uw odzić, a nas pro fide senatoria ⁴) i na sejmikach i na sejmie walnym ratował. Dalszem się pisaniem nie bawiąc, mądremu baczeniu WMci mego Mciwego pana wszystko poruczam i sam siebie łasce oddaję.

XVII

LIST ANDRZEJA ZBOROWSKIEGO MARSZAŁKA NADWORNEGO DO KRÓLA STEFANA.

Najjaśniejszy Mciwy Królu Panie mnie Mciwy!

Wierne posługi swoje poddaję w łaskę Waszej Król: Mci, dobrego zdrowia i fortunnego powodzenia na wieczne czasy od Pana Boga jako wierny poddany i najniższy sługa Waszej Król: Mci życzę.

Zal który z waśni a z uporu swego wniósł wiecznemi czasy Zamojski kanclerz koronny w dom nasz, rozumiem iż w* ciszy postać miał, dawno przyszedł do wiadomości Waszej Król: Mci, co jeśli słusznie i z zdrową radą uczynił, przypuszczani to na rozsądek Waszej Król: Mci Pana swego, któryś jest supremus judex et conditor le gum⁴⁵}. Bo aczci on kładzie w responsiech swych, żeby to miało iść per edictum ²) Waszej Król: Mci, o czem z nas żaden wierzyć nie chce, bo nie jedno my poddani Waszej Król: Mci w Królestwie Polskiem, ale więcej inszych narodów postronnych przypatrując się, są w podziwieniu im mądre rady i sprawiedliwe dekreta Waszej Król: Mci, mając sam sto rady głowy swej, przecie nil per se neque in privato loco ³),

2) Za wyrokiem.

ale in 'publico senatu ⁴⁶) ferować zawźdy i konkludować raczysz. Toź i teraz rozumiem tę takową sprawę, która prawie jeśli nie przednia, tez niepoślednia była w Polsce bez wiadomości Waszej Król: Mci stać się jako niesłuszna musiała; bo ten pan dobry, ohydziwszy poddane wielkiej i sławnej familii, do Pana, potem do poddanych Pana o wzgardę i niewdzięczność przywodzić chce i przywodzi; co daj Panie Boże, abyś to Wasza Król: Mć za czasu obaczyć raczył. Kładzie niebaczny człowiek w tytułach i artykułach swych rzeczy jakieś rzkomo się z statutem zgadzające, jakoby brat nasz takowej haniebnej śmierci był winien, które gdy się statecznie Waszej Król: Mci deklarować będą, okaże się, iż niesłusznie i niewinnie śmierć wziął, a nie najdzie się tam, jedno właśnie upór przeciw domowi naszemu. Tym uporem nie tylko brata jednego Zborowskiego zabił śmiercią haniebną, ale i nas wszystkich i potomstwo nasze wieczną hańbą i sromotą zelżył nie jedno w Polsce, ale i u obcych narodów, tak żebyśmy sobie pierwej życzyli, niż do tego kresu przyszło, umrzeć, albo się zaraz z ziemią i z potomstwem swem zawrzeć, żeby była żadna pamiątka nie została. Bo i te urzędy, któreśmy wzięli od przodków Waszej Król: Mci Panów naszych za zacnymi posługami naszymi i przodków naszych w Rzeczypospolitej, złożyć musimy, bo za taką żałością, jaka jest, trudnobyśmy przy boku Waszej Król: Mci zasiadać mieli i na nieprzyjaciela swego patrzyć ; bo nie jest tak żałośny nieprzyjaciel co ręką zabije, ale ten co ma przodek przed wszystkimi nieprzyjaciółmi bolesnymi, który nie tylko gardłem karze, ale i sromotę wieczną na potomstwie zostawuje. Co wszystko przypuszczam na Koga a święty sąd Waszej Król: Mci, jako na tego i już koniec sprawiedliwości na świecie. Wigcej niewymówiony żal, by był i Cycero na świecie wskrzeszon, nie dopuści pisać, bo i serce stwardziało jako opoka, kości uschły i żyły, tylko kęs dusze żyje w ciele żałośny, który tylko sam Bóg wie kiedy, pociechy koniec ukaże: teraz by i najdłuższe pisanie mnie nie pomoże, aie większy żal przynosi. Sam to Wasza Król: Mc poznać będziesz raczył in publico loco conventione re-gm⁴⁷), jeśli to dobrze i słusznie kanclerz uczynił, gdy jego fabryka snadnie przed Waszej Król: Mci Radami i Rzeczypospolitej się ukaże; wszak już na oko Wasza Król: Mc widzieć raczysz, zkąd się ognisty pożar zaczął, ledwie już nie połowica co przedniejszych domów w Polsce przy boku Waszej Król: Mci i miejsca swego w radzie nie zasiadają. To już na łaskę Waszej Król: Mci przypuszczając, zalecam najniższe wierne poddańskie służby moje w łaskę Waszej Król: Mci, życząc do tego Waszej Król: Mci, aby sam Pan Bóg, który ma serce królewskie w ręku, to ukazał i położył przed oczy Waszej Król: Mci jako zwierciadło, jako z tein Wasza Król: Mć dalej postąpić będziesz raczył.

Dan we Zborowie.

LIST JANA ZBOROWSKIEGO KASZTELANA GNIEŹNIEŃSKIEGO DO KRÓLA STEFANA.

Najjaśniejszy 'Mciwy Królu!

Mniemam tak Mciwy Najjaśniejszy lirólu, iż śmierć brata naszego haniebna nieboszczyka Pana Samuela ze Zborowa, nie jest tajna Waszej Król: Mci, która effekt swój wzięła z waśni a z uporu niebacznego człeka Zamojskiego kanclerza i hetmana koronnego ku zelżeniu wiecznie domu naszego, której śmierci niewinnej niejedno obywatele Korony polskiej ale i postronnych krajów naród bardzo żałuje, i wiecznemi czasy, póki jeno żywi, żałować będą. Przyczynę jego śmierci daje, iż był banit; to prawda Mciwy Najjaśniejszy Królu! ale zkąd inąd było zacząć tę surowość swoję. Bo nietylko powiem, że od kilku lat ale i od kilkudziesiąt tak za panowania s. p. Zygmunta Augusta i fortunnego panowania Waszej Król: Mci, moc banitów których jest in gratia jprincipis , i za czasem bywają przywróceni do majętności swych, ale tych którzy są infames²), przecie są i mieszkają w Polsce. Brat nasz nie był taki, tylko był bannitus ale nie infamis; na łasce to było Wa-

szej Król: Mci za czasem i posługą dobrą Rzeczypospolitej przywrócić go do czci, gdyż tego dosyć było, iż nie jednego takiego banita, jakowy był brat nasz, ale i tych którzy bywają pronunciowani infames, gdy co znacznego uczyni, aby przysługę Panu swemu i Rzeczypospolitej, przywracają go królowie i książęta do pierwszej czci i godności jego 5 czego się tu u nas w Polsce świeżej pamięci dosyć stawało za przodków W aszej Król: Mci, któryś naprzód z przejrzenia bożego, tudzież też i za niemałem staraniem domu naszego został u nas królem, non privata autori-tate swa⁴⁸), i glejty Waszej Król: Mci ku ugodzie z po-tomki nieboszczyka Wapowskiego kasztelana przemyskiego i iż czas nie zniósł i Pan Bóg ich serc jeszcze był nie nachylił do zgody, wieszał się nieborak, jakoby przez staranie powinnych i przyjaciół swoich z powinnymi i z potomstwem Wapowskiego wziął jaki affekt do zgody, a potem za łaską Waszej Król: Mci był recuperatus in patriam⁴⁹), jakom był napisał za glejty a sublewacyą; nie tylko w mie-ściech w Polsce ale i na sejmach pod bokiem Waszej Król: Mci bywał i wedle potrzeby rzeczy swe sprawował, także w Węgierskiej ziemi, w Moskwie, pod Gdańskiem, w ruskich krajach, to na rozsądek Waszej Król: Mci da-wanry, a przecie nigdy nie był detentus ⁵⁰), a kanclerz nie-wiem aby miał majorem autoritatem quam re#⁶), ważył się tego: najechawszy na dom zacnej szlachcianki z ludźmi obcego narodu z wielkim orszakiem, która się też in convention generali¹') gwałtów, mordów, wyłupienia domów, tak przed Waszą Król: Mciąjako i przed Radami koronnymi , tak też i przed bracią swą Rzeczypospolitej żalu swego nie zaniecha opowiedzieć, tam go pojmał i nad nim, nie jako jak człowiekiem zacnym, który takowej zelźywej śmierci nigdy nie był winien, bo nie był gwałtownikiem, ani zdrajcą, ani rozbójcą, tam nad nim ostatnią exekucyą sine consensu totius senatus vim conventionis regni ⁸) extendował i waśni swojej dosyć uczynił, a źal i frasunek, jaki w domu naszym zostawił, sam Pan Bóg tylko wie, żaden nie jest ani będzie tak doskonałego języka, coby to wymówić umiał, albo rzeczą samą wypisać mógł. Nie przyszło to uczynić Zamojskiemu dla dobrego Rzeczypospolitej, bo ta nie była nigdy ni w czem od niego obrażona, jeno zwaśni a z uporu swego przeciwko domowi naszemu, jako temu, który się zawsze o to stara i starać chce, jakoby wszystkie domy co najcelniejsze w Polsce naprzód do niełaski Waszej Król: Mci przywiódłszy, wyniszczył do gruntu, czego już dosyć widziemy na oko, a sam siebie tylko i powinne swoje wynosi aż pojd obłoki, a nigdy niwczem Rzeczypospolitej i Waszej Król: Mci zasłużone, którego nie tak jego godność, jako wielka łaska Waszej Król: Md eæ ster core er exit pauperem⁵¹'). Zal takowy w nas wiecznemi czasy uśmierzony być nie może, a życzyłbym był sobie, niż do tego przyszło, aby była nas ziemia pierwej i potomstwa nasze pożarła; bo niejednośmy którzyśmy zostali na świecie, ale i ci którzy już są na łasce bożej, by jaką wiadomość o tern mieli, i cihy równą żałość z nami mieli, do jakich dyssensyi i trudności Waszą Król: Mć i wszystkę Rzeczpospolitą wiedzie, daj Boże! aby to Wasza Król: Mć jako we zwierciedle obaczyć raczył. Dalej i więcej żal, który się prawie z duszą łączy, nie dopuści mi pisać, wszystko na łaskę Waszej Król: Mci i rozsądek przypuszczając; ostatek się do sejmu odkłada.

PROŚBA ZBOROWSKICH PODANA NA SEJMIK W OPATOWIE PRZEZ ANDRZEJA ZBOROWSKIEGO MAR SZALKA NADWORNEGO.

Miłościwi panowie i nasi łaskawi panowie i bracia!

Z niewymownym żalem naszym przekładamy przed WMciami niesłychaną nigdy wr Polsce krzywdę naszą, krzywdę okrutną i nicpoścignioną ; albowiem Zamojski kanclerz koronny z wielu rzeczy szkodliwych Rzeczypospolitej naszèj nadęty i pyszny, niewinnego brata naszego rodzonego, sławnej pamięci Samuela Zborowskiego w domu spokojnego, nieostrzeźonego, w nocy śpiącego u siostrzenice swej własnej, zacnej wdowy, uczciwej szlachcianki JMci pani Katarzyny ze Zmigroda Stadnickiej Włodkowej nocującego, przeszłego miesiąca maja pojmać Mikołajowi Urowieckiemu rozkazał; który najechawszy Piekary, dwór pani Włodkowej z wicią pomocników, tak tych co służą przy dworze Króla JMci, jako i rotmistrzów i innych szlacheckich ludzi komitywy swej, którą miał natenczas i on i pan jego, także z wielą hultąjstwa i cudzoziemców z strzelbą małą i wielką, sposobem wojennym, w nocy prawie nagiego z łóżka brata nam wziął. Tenże zelży wie oddań jest wr Proszowicach Zamojskiemu, potem zelźywie jako złoczyńca więzion, w poj-

maniu dziesięć dni na zamku krakowskim w więzieniu trzy-man, i tak trzyman, źe żadnego powinnego jego, jeśli źe nie dla świeckiej, tedy wżdy dla dusznej pociechy nie puszczano, modlącemu się o to konfessora zabroniono, wszystkich okrucieństw zażywszy, wszystkiemi despekty nakarmiwszy, katu w ręce dan, w nocy męczon, a potem na świtaniu przez katowskie ręce mieczem szyję mu haniebnie z plecami odcięto u furtki pod zamkiem krakowskim na miejscu łotrom a źle urodzonym zwykłem, z piątku na sobotę dnia 26. maja w tym roku przeszłego. — Jeśliźe takowy progres i z bezecnymi i najgorszymi ludźmi bywał kiedy w Polsce, baczeniu miłosiernemu WMci braci naszej to poruczamy. Rodząc się ludzie źli czasem i w domach uczciwych i zacnych, i przez sąd bywają karani, ale obwarowała to dawna matka nasza Rzeczpospolita, źe najgorszy grzech szlachcic śmiercią zapłaci, i nie dopuściła pastwienia na wolnie urodzone ciało. Przypatrzcie się WMcie najprzód okrucieństwu takowego człowieka, potem posłuchajcie WMcie cierpliwie a krotce, jako nietylko niewinnie stracon jest, ale i przeciwko prawu i przystojności, co się gorzej mogąc nie rzecze, szanując uszu WMci; iźali go przystojnie pojmał, a potem namęczywszy się go dał ściąć, który to wiedział, źe onego Król JMć Pan nasz jeszcze w Siedmiogrodzkiej ziemi na słowo swe wziąwszy królewskie, i potwierdziwszy to przez komisarze swe, co na piśmie mamy autentice, tu mu do Polski przyjechać kazał i na każdy rok listem to swoim potwierdzać raczył, a zwłaszcza tego roku, którego zginął. Przepytywaliśmy w Lublinie przez pana gnieźnieńskiego, jeśliby go pod tym płaszczykiem dekretu Króla JMci Henryka łowić miano, gdyśmy już przeczuwali o rozgniewaniu (bez naszej przyczyny) pańskiem. Tam Król JMć dosyć szeroce przyrzekł i ubezpieczył, co wiemy, źe zawźdy pamiętać będzie raczył. A jako mówimy, potem tego roku in Martio listem swym powtórzył to, rozkazując, abyśmy finalnego responsu Króla JMci bezpiecznie wszyscy czekali do konwokacyej, a to o to, żebyśmy byli niektórzy z nas gotowi sprawić się Królowi J3!ci, jeżeliby który zły, zapamiętały człek przystojność naszą Zborowską nigdy nie-

naruszoną inaczej odniósł do uszu majestatu Jego Król: Mci. — Wracamy się do rzeczy, iź przy tem ubezpieczeniu przez pana gnieźnieńskiego był sam ten kanclerz, a nie tylko ono słyszał, ale i sam od siebie ubezpieczył, i owszem obiecał mu pomagać, jakoż i pomagał; jeśli że to tak jako mówił, za porównaniem strony obrażonej z tego onego wywieść i przyjaźliwie i przystojnie ratować; to mu gotów na pamięć przywieść pan gnieźnieński. Alić innego dowodu nie potrzeba, jeśliby na przę przyszło, tylko tego responsu jego, który na onze czas gdy go w więzieniu trzymał, kołu rycerskiemu w Krakowie dał; tam snadnie prawdę rozsądzić, że musiał tak wyznać, że go wywieść z tego dekretu obiecał, nie raz ani dwa nam braciej jego za to przyrzekając. Ale jako na to co obiecał baczenia nie miał, tak i na to, co i od Króla JMci i od nas wiedział i słyszał; bo nad to, co się wyżej wspomniało, są listy Króla JMci Pana naszego (acz niektóre z szkatułą nieboszczy-kowską zabrał,) kędy Król JMć łaskawie pisać do niego i w Polsce jemu mieszkać i jurgielty onego opatrywać, służby żołnierskie przypowiadać, i mandaty łaskawe i na-pominalne pisać raczył, co się dowiedzie księgami ziemskie-mi autentice. Jest też i od króla Henryka natenczas fran-cuzkiego relaxacya dekretu na on czas od niego uczynionego ; ale co większa przy tych pactis consentis ’), które z Koroną Król JMć w Miegieszu ⁵²) ma, inter suos familiäres et curiae suae⁵³) za swego nieboszczyka Pana Samuela w konstytucyą koronną co i w druku jest, włożyć i przyjąć raczył, i stany koronne choć per taciturn con-sensum ⁵⁴), przyjęły ; jako się też. on i z nami na każdym sejmie zadosyć uczynieniem stronie o złożenie tego dekretu starał, rzecz jawna jest, bo i po całem województwie przyczyny za nim bywały panów posłów ziemskich i Wielkiego Księstwa Litewskiego województwa wszystkie zgodnie. To się odwłaczało, prawda jest, ale nie zabraniało. Tu już dla

1) Ugodach.

4) Cichem zezwoleniem.

miłosierdzia bożego WMcie obaczcie, jeśli takowego uczynku Rzeczypospolitej potrzeba było,, czyli temu naszemu zakrwawionemu nieprzyjacielowi i bezecnemu uporowi jego? Samuel Zborowski zamordowany jest in dicta causa ⁵⁵) bez sądu, bez ostrzeżenia, i owszem za ubezpieczeniem et parte non instigante⁵⁶). Nie miał na to względu nieprzyjaciel, że od kilkaset lat dom nasz i familia Rzeczypospolitej krwią i majętnością, dowcipem i płacami cnotliwie służyła. A co się samego jego tyczy, nie dowiedzie tego i jednym aktem, aby kto z nas przeciwko niemu co postąpił; ani na to pomniał, jako nieboszczyk przez wszystek wiek swój Rzeczypospolitej służył, z czego i jego samego świadkiem na sejmie publice miał; a godziłoż się takiego banita, jakiego on chce mieć, tak podchodzić i karać, proszę raczcie WMcie uznać, nasi Mciwi panowie i bracia. Swiadomiśmy tego, że ktoś przeciwny wmawia to bez wstydu w ludzie, aby nieboszczyk pan Samuel Zborowski miał na zdrowie jego jechać: lecz że się rzecz wszystka przed oczyma wszystkich stała; i takowych ludzi już jawną niewstydliwością nie tylko po-dziwować, ale się i poruszyć trzeba. Juz ci są to wiadomi tego to kanclerza szpiegostwa, jeszcze jako ze Złoczowa nieboszczyk był wyjechał, ni o czem nie myśląc niebezpie-cznem, a choć był rozkazał z Dubiecka sługom niektórym, aby nań w Krakowie gotowali, bo się do Włoch wypra-wował po potrzebach swoich, i sługi swe tamże odpraw-o-wać miał ; tedy iż do pana marszałka do Sandomierza i nawiedzać go i dla swych spraw być pierwej musiał, tamże się dopiero od niego o kanclerzu dowiedział i napominan był, aby w Krakowie nie był, co on uczynić chciał, i dla tego sługi ku Krakowu posłał z Piekar, sam się ubezpieczywszy, a do pana żupnika dalej po sprawach swoich jechać miał. Et contra⁷) kanclerz jawnie go szpiegował, na Stobnicę nasyłał, w Podolanach, w Piekarach on ego wy-szpiegowawszy, to co myślił, uczynił. Dla krótkości siła się opuszcza, alić mamy dowody jawne, jako szpiegując go i on

6) I nienaleganiem strony prze

i Urowiecki w Opatowie, kędy się zatrzymywali i w Zwoleniu nieboszczyk pan Samuel przed tern; co wszystko na miejscu swem, będzie-li się przał, zaś dowiedzie się, źe nieboszczyk pan Samuel upewniony i nieostrzeźony wpadł w okrutne ręce jego, niewinny. A iź powiada o jakichsi mandatach tak przed tern jako i potem 5 tedy się to pokaże, żeśmy o żadnych nie wiedzieli, ani publikowane były. Jeśliże mówi o tych, które wwiedzione były przed dziesiątkiem lat do grodu Nowego-Miasta Korczyna i Lubelskiego, tedy i te do tego się nie ściągają, ani też za tym wiekiem władzę swą mają5 inne mandaty nie wiem zkąd wyrwie? Ale my, co przed WMciami przynosimy, tego ja-wnemi dokumenty dowiedziemy ; bo to co się mówi, tego dowody są w ręku, tak, źe szczera niewinność, przy której Pan Bóg, próżno gwałcona będzie. Ostatnie co mniema, by po nim było, przypominając konfederacyą albo kaptur starożytny stanów koronnych korczyński, na czem jako się myli, każdy wejrzawszy w to obaczyć może prosto to, co dla wolności naszych uczynione, na niewolę i opressyę stanów ciągnie wodę i uczyniwszy z brata naszego takiego, jakiego on chce mieć banita, zamydliwszy oczy, źe o banita nikt mówić nie ma, czynił z nim to, czego najokrutniejszy w Polsce człek jeszcze nigdy nie czynił; co gdyby tak być miało, juźci by więc gorsza była w Polsce kon-dycya banitów, niż bezecnych. Prosimy tedy WMciówr pa-nów prze miłosierdzie boże o radę i o ratunek; bo by też nic więcej nie było, jedno to, coście WMcie słyszeli, i któ-reż prawo takiego okrucieństwa dopuściło kiedy? Toć to matka nasza choć występne karać powinna, smokowem okrucieństwem albo za chytrością to czynić ma? — Raczcie WMcie uszy puścić po wszystkiem Chrześciaństwie, jeżeli kogo bez sądu tracą pod pretextem urzędu: a toć nie każda taka nacya jest, któraby w takich wolnościach nieprzepła-conych siedziała, jako Polska. Lecz iź ten nieprzyjaciel nasz i skaźca praw pospolitych, zapomniawszy wszystkiego et rei aequitaiem ⁵⁷), ucieka się jeszcze do srogości statutów pol-

skich, mniemając źe to podług prawa uczynił, któremu tylko folgować powinien, plenis buccis⁵⁸) wołać śmie; acz na ten czas tu placu nie masz, który sobie zostawujemy na czas swój i słuszne miejsce, wiemy tez to, źe mądre rozsądki WMciów toź samo rozeznać i obaczyć mogą: jednak aby jakiej pociechy w tym swoim uczynku srogim nieodniósł, trochę się nieco i koło tego przed WMciami wspomni. — Macie WMcie statut a. 1507, który wykłada ona konsty-tucya anni 1563 warszawska, która była na okazowanie uchwalona, iź jeśliby by kto zabił, dostateczne scruti-nium⁵⁹ 60) uczyniwszy, sicut in recenti crimine ll), ma być na gardle karan, a jeśliby zjechał bojąc się kaźni, tedyby miał być bannitus et proscriptus de regno dominiisque eidem sabjectis, ас bona ipsius confiscari⁶¹). O temźe dalszą naukę daje de homicidio ⁶²), w statucie Zygmunto-wym a. 1510 ⁶³ 64), et denique erit obligatus ad subeun-dam poenam praefatam, cum in manus incident, et cum punitus per nos sufficienter fuerit, et capitis praetium per solvent, bona sibi per nos recepta restitui debentJ5), której hanicyi rewizyą w dekrecie na nowe sądy anni 1564 w warszawskiej konstytucji macie * kędy starostom po 300 grzywien winy rozkazuje łapać banity, i dokłada: in ban-nitionibus cńminalibus ⁶⁵), których gardła są in gratia nostra ⁶⁶) ; ale in civilibus bannitionibus \⁶⁷), tedy wedle statutu dawnego et processu juris ⁶⁸) opisanego. A jakoż to, jako statuty wyższe okazują, civiliter bannitus ²⁰), jeśli żeby już był pojinan o męźobójstwo post decretum ²¹), tedy

14) Statut króla 15) Obo-

16) W wywo-17) Od łaski naszej zawisły.

19) Postępowa-21) Po wyroku za

takowego me kazano gardłem karać, ani też jest na łasce królewskiej gardło jego. Acz i tu nigdy królowie polscy gracyej ⁶⁹) na srogość przeciw bannitom nie pokazowali, ale skoro za głowę zapłaci, a rok i sześć niedziel wysiedzi, ma być wolen, i dobra mają mu być wrócone. A toć jest sens własny i przyrodzony statutów i konstytucyj koronnych, któreby mógł przeciwnik w swej mierze najsroźsze pokazać. Pojdzmyź do dekretu na pana Samuela Zborowskiego nieboszczyka; z tego się pokaże, że nigdy ani iman być mógł, a pogotowiu ani gardłem karan: naprzód, że go dekret obmawia, że nic przeciwko poczciwości nie uczynił, cum caedes intercesserit non ex insidiis sed casu qiiodam et concessione⁷⁰), potem gdy go bannitum pronuntiat⁷¹), tenże dekret dokłada: dira mfamiam; ergo ⁷²) pozwolić musisz, że to civilis banicya była: a gdy civilis, przeto ani iman być mógł według statutów polskich, chyba gdzieby się był zastawił brachio regali²⁶), broniąc dóbr zbrojnie; indziej żaden banit iman być nie może, chyba gdy już in-famis reputabitur ²⁷), czego iż broni tenże dekret, a urzędom żadnym nigdy nieboszczyk przeciwnym nie był, i iman być nie miał, a daleko więcej mordowan, gdyż tego w dekrecie nie masz, którego jako się w niczem odstępować nie godzi, tak ani go ganić temu, któremu exekucyą, jako zwać chce, czynić nie wolno, i dla tego takowego dekretu i Król JMć i panowie Aady i stan rycerski i każdego powołania człek nigdy się tego nie warował, aby różnych spraw i towarzystwa z nieboszczykiem nie miał, co się jawnie pokaże, i ten sam nieprzyjaciel wyznawa w swoim responsie, że mu do ugody pomagał i jego rzecz foryto-wał, i pan marszałek to powiada, że z nieboszczykiem bratem na sejmie, co był w Warszawie po Łuk-Wielkich wojnie, w wieczór u tegoż kanclerza był w jego mieszkaniu, i tam się obiecał sprawę tę przywieść do dobrego

23) Albowiem zabójstwo przytrafiło się nie z za 24) Za wywołańca ogłasza. 26) Ramieniu królewskiemu.

skutku, opowiadając, źe go źle sądzono bez pozwu, i dekretem nowym skazano (to w uszy swe nieboszczyk i pan marszałek słyszał) i potem nieraz toź powtarzał 5 ale co na sercu było, łatwie sądzie. — Wracając się tedy do rzeczy, jawnie się to baczyć może, jako przeciw prawu i przeciw przystojności ten uczynek popełnion jest. Bo któż tego nie widzi, źe w dekrecie nic takiego wycisnąć się nie może, aby ta sprawa na gardle jego miała być skończona. Strona się też obrażona nigdy po wszystkie sejmy, co jawna rzecz jest, nie upominała, tylko aby w Polsce nie był; bez której presencyi i bytności, może-li kogo urząd łapać po dekrecie, albo na gardle suo proprio motu⁷³), jako się w swoim responsie zna, mimo Króla JMci i sejm, karać, każdy obaczyć może, gdyż ani dekretu banieyej starosta może uczynić bez bytności oczywistej strony. Brata naszego ten urząd występny jako sam mordował, tak sam skarżył i instygował: nie był tam syn nieboszczyka pana przemy skiego ⁷⁴), był w Ołomuńcu, pani przemyska 3o) w Dynowie , co i sam wyznawa, źe listem a sługą (czemu i wierzyć na koniec nie potrzeba było) odprawowaó miała. Jeśli tak uczą statuta koronne, łatwie uznać. Toć tedy przed oczy WMciom przekładamy tak żałosny przypadek nasz; widzicie WMcie jakie ubezpieczenia były; widzicie tego samego dekretu ubezpieczenie; widzicie źe strona przy tak srogiej exekucyi, albo raczej przy pojmaniu jako i zamordowaniu nie była; widzicie zaniedbanie przez tak wiele lat tego dekretu; trzeba-li jej było exekucyi? Widzicie dom szlachecki zacnej wdowy sieroty nocnym obyczajem najechany i okrwawiony, choć się nikt nie sprzeciwił, splon-drowany, ledwie nie zgruntu zburzony, i białogłowy szlacheckie uszamotane, utargane, szlaclicicy i inni na ten czas goście polźeni, policzków⁷ani, słowTy nieuczciwemi obojga stanu płeć posromocona. — Jeśliby by to wolno urzędowi, tedy nie wiemy, ozem będzie różna sprawa urzędowa od

myskiego.

rozboju, ale jako nieprawnie z tak zacnie urodzonym bratem naszym i okrutnie postąpił, tak jeszcze tymże sposobem w tern dalej ku krzywdzie srogiej naszej postępuje; jako to wstydliwie czyni, każdy to rozsądzić może. My się nie dziwujemy, bo ten owoc tyraństwa przyznawamy. Zamordowawszy go tak, w liście swoim do panów deputatów w Lublinie będących ⁷⁵) czci nieboszczyka odsądza, zmyślając nań niesłychane a niesprawiedliwe złoczyństwa; a snąć na to się zanosi, jakoby nieboszczyk królewskiemu majestatowi co przewinił (co sejmowi wedle statutu miało być zachowane); tem zamyka, że nie był godzien urodzić się szlachcicem; który dekret jego będzie-li sprawiedliwości miejsce, przy nim, da Pan Bóg, zostanie, i na który mu się w oczy od nas odpowiadać będzie. WMcie nasi Mciwi panowie rozeznajcie, jeśli się to godzi; a niewinność tej krwi zacnej brata naszego, snąć obłoki przenika niebieskie.... Proszę, niech kto wystąpi ze skargą bądź małą bądź wielką; wszyscy płaczą krwi niewinnej jego i nasze i obce kraje, gdzie kiedy protestacya o nieboszczyku, o którym występku jego ? A o toś go to karał gardłem, czego nigdy nie pokaże ten nieprzyjaciel. — To jest pierwsza rzecz Mciwi panowie, o niewinnym za mordowaniu brata naszego sławnego niegdy pana Samuela Zborowskiego, któ-rąśmy tu co najkróciej być mogło, prawdziwie przedłożyli przed oczy WMciów panów i braciej. Druga rzecz jest, która także do serca^przenika, i nie wiemy, którą cięższą zwać; tylko z psalmistą św. prosić Pana Boga, aby nas tych uchował, którym udręczenia udręczonym nad wszystkę ludzkość przydają. Król JMć Pan nasz na tej konwokacyej, ile nas doszło, snąć miał uszy swe pańskie podać nieprzyjacielowi niewinności naszej, a niesłyszawszy drugiej, to jest naszej strony, choć się cały rok tego dopraszamy, snąć by miał wziąść mniemanie o nas przeciwne cnocie naszej, z jakiegoś consultu⁷⁶), dochodzi nas to, żeby nas miano pozwać pod tym przypadkiem dopiero pro crimine laesae

tów trybunału lubelskiego.

majesłatis ⁷⁷), jakobyśmy albo niewiem kio z nas, na zdrowie Króla JMci zprzysięgać się mieli; my gotowiśmy się sprawić i niewinność naszę pokazać, źe ani myślą, ani uczynkiem, ani tez podobieństwem nakoniec nie winniśmy są takowej potwarzy, Pana Boga prosić będziem, aby serce Króla JMci wedle niewinności naszej sprawić raczył. Alić iż ratunku nie widzimy po Panu Bogu tylko w WMcim rycerskim stanie, obawiamy się, abyśmy gwałtu jakiego nie cierpieli. Siła możemy konjekturą asserere ⁷⁸), siła też nas dochodzi z pewnych miejsc; owo za szczęściem radzi idą ludzie i akty i świadectwa fałszywe; owdzie panowie Rady, jeśli że tak jest, którykolwiek w tern senatus consilio 3Û) byli, nie oponowawszy się w tern Królowi JMci, że bez de-Icitora ³⁶) pewnego na poczciwe ludzie takowe pozwy iść nie mają, snąć to pozwolili, aby popędliwość instygatorska była, by-li jako statutem obwarowaną ochronili, a owdzie na swej stronie ucha wedle powinności nie staw ili. Dochodzi nas też to, że od krzywdy naszej i od niewinnej krwi rozlania brata naszego albo odgromić, albo tem po tłumie, ufając szczęściu swemu tylko, władzy a łasce Króla JMci, o której sobie niewątpliwie (jukąśmy tego doznali) tuszy nieprzyjaciel nasz usilnie; przeto prosimy WMciów, abyście WMcie posłom swym ziemskim mocno w tem panów Rad i Króla JMci napomnieć kazali, aby się gwałt niewinności i prawom szym nie dział. Nam się nikt niechaj nie dziwuje, bo nam zaraz o wszystko idzie, co jedno człowiek odjąć może ; wie-rzę, żeby i duszę gonił, by był tej w samych ręku swych Pan Bóg nie zostawił. Łatwieć to poznać i rozsądzić, że to wszystko z tego nieprzyjaciela naszego pochodzi, który upór swój bez winy naszej prowadząc, na to władzę i to jako zowią szczęście swoje, które około niego baczymy, wszystko zaraz waży. Za czem WMciów o pomoc prośbami swe-mi powolnemi i pokornemi usiłujemy, także aby o zamordowaniu brata naszego pana Samuela Zborowskiego, vigore ³⁷) sejmu przyszłego Król JMć et ortmes ordines regni ton-

na-

35) Radzie se

quam novum emergens ⁷⁹), które za sobą ciągnie pericułmn libertatum ⁸⁰), za usiłowaniem panów posłów ziemskich i in-stygowaniem powinowatych pana Samuela Zborowskiego, tak, jakoście WMcie w kole swem szlacheckiem w Krakowie za żywota jego juz teraz wzięli na się i onego obsyłali, aby to był do sejmu odłożył, cale uznać i rozsądzić raczyli; bo jeśli nas WMcie zaniechacie, upadku swego czekajcie. Nie na jednym ci to stanie, darmo kto myśli przyrodzenie odmienić: Rzezpospolita z prywatnych osób zamyka się; co dziś Zborowskiemu, to jutro drugiemu, i tak do końca. My się Panu Bogu i WMciom oświadczamy, że to kładziemy na WMciów wszech przy Królu JMci, tak Radę koronną, jako i rycerski stan, pokazując i to WMciom, jakośmy są cierpliwi, abyśmy powołaniu naszemu, tak chrześciańskiemu jako i szlacheckiemu w tej którejeśmy się porodzili Rzeczypospolitej dosyć uczynili.

Datum we Zborowie d. 30. Octobris, anno 1584.

Jan Zborowski

kasztelan gnieźnieński, grudziązki, odolanowski, wołpieński starosta, ręką własną.

Andrzej Zborowski marszałek nadworny, radomski starosta, r. w.

Krzysztof Zborowski

Rada Cesarza JMci r. w.

Piotr Zborowski r. w.

Krzysztof Zborowski młodszy, r. w.

Jan Zborowski

stobnicki, tłumacki, kamionacki etc. starosta, r. w.

39) Niebezpieczeństwo zagrażające wolnościom.

¹

Przez zapobiegliwość.

²

Odpowiadaj głupiemu stosownie do jego głupoty. 2) Wy

³

Jeśli jawnie zgrzeszył. 4) Z miłości ku ojczyźnie. 5)

⁴

W jakim celu. 6) Bez rozwagi. 7) Żadnego porównania.

⁵

8) Kto szuka, ten znajdzie. 9) Historyka Tytusa Liwiusza o Ju

⁶

liuszu Cezarze. 10) O królu perskim. 11) Dzieje rzymskie.

⁷

Pod jego imieniem. 13) Rzeczy zamierzonej i zbicia ta

⁸

kowej. 14) Na jaw się pokazuje. 15) Przeciw słuszności nie ma

⁹

żadnego wybiegu, ani też przeciw prawdzie. 16) Co do męztwa

¹⁰

chwalił, jeśli temu zawierzyć można. 17) Błędy. 18) Przewagę,

¹¹

czy błędy.

¹²

to czas na jaw wydobędzie. 21) O tern nie ma co mdwić. 22)

¹³

Wolny sąd, poznanie, rozum i wolę. 23) Albowiem Bóg nie jest

¹⁴

przyczyną złego. 24) Jakie zasługi, gdyż jest sprawiedliwym,

¹⁵

taka też i nagroda.

¹⁶

W przysłowiach i innych przypowieściach.

¹⁷

27) Z obu stron.

¹⁸

Lecz o zmarłych nie ma się co troskać,

¹⁹

świętym spokoju.

²⁰

Albowiem jest jak największy, i towarzyszy mu smutek

²¹

Pod pozorem.

²²

Udział zbrodni,

²³

ądzenia od czci.

²⁴

Z innych przyczyn lubo by był uwolniony, ma być zam

²⁵

knięty, a życie jego zależeć będzie od naszej łaski. 16) Osoby

²⁶

od czci odsądzone i za takowych miane i trzymane, powinien Jego

²⁷

Król: Mć na ciele, stosownie do woli Jego Król: Mci karać. 17)

²⁸

I z surowości.

²⁹

Im więcej się pije, tem większe też pragnienie do wody powstaje.

³⁰

Znieważającego prawo, sądy i urzędy.

³¹

3) Ochrony sprawiedliwości.

³²

Właśnie jakby w miejsce steku się zgromadzili. 13) Nie

³³

mało ludzi niemających nic do stracenia i nagannych obyczajów.

³⁴

Rozdrażniona butność na później im więcej nie służyła. 15)

³⁵

W dzień przed otrzymaniem kary śmierci.

³⁶

Jako wynalazcę i głownę sprężynę. 17) Mowę. 18)

³⁷

Człowiekowi bez żadnej władzy urzędowej. 19) Wymierzać prawo.

³⁸

20) Walczyć na złe słowa. 21) Każdemu ustępuję zwycięztwa

³⁹

w złorzeczeniu i prowadzeniu złego życia. 22) Prawem zwią

⁴⁰

zani, a prawa nie słuchają. 23) Jako na zasadzie polega na wy

⁴¹

konaniu praw zasądzonych.

⁴²

W skutek powyższy.

⁴³

W bezkrólewiach. 3) Z wzmiankowanej przyczyny. 4) Go

⁴⁴

dnością senatorską.

⁴⁵

Najwyższy sędzia i stanowiciel praw.

3) Nic samowolnie ani w prywatnem miejscu.

⁴⁶

Otwarcie w senacie.

⁴⁷

W publicznem miejscu na sejmie koronnym.

⁴⁸

Nie prywatną swą powagą. 4) Przywrócony do ojczyzny.

⁴⁹

5) Przytrzymany. 6) Większą władzę niż król. 7) Na sejmie

⁵⁰

walnym. 8) Bez przyzwolenia całego senatu władzę sejmu koronnego.

⁵¹

Z błota ubogiego wydzwignęła.

⁵²

Meggy es, miasto w księstwie Siedmiogro

⁵³

dzkiem, gdzie Stefan Batory podpisał umowę koronacyjną. 3) Mię

⁵⁴

dzy swymi domownikami i dworzanami.

⁵⁵

W pomienionej sprawie,

⁵⁶

ciwnej. 7) Przeciwnie zaś.

⁵⁷

I słuszności rzeczy.

⁵⁸

Całą gębą. 10) Badanie. 11) Jako na świeżym uczynku.

⁵⁹

12) Wywołany z Królestwa i państw jemu poddanych, a majętności

⁶⁰

jego mają być zabrane. 13) O mężobójstwie.

⁶¹

Zygmunta T. uchwalony na sejmie w Piotrkowie r. 1510.

⁶²

wiązany będzie poddać się powyższej karze, jeżeli w ręce wpadnie

⁶³

i jeżeli należytą od nas karę otrzyma i głowszczyznę zapłaci, mają

⁶⁴

mu być zwrócone majętności przez nas zabrane,

⁶⁵

łaniach, gdzie chodzi o zbrodnie.

⁶⁶

18) W лууwołaniach w skutek praw cywilnych,

⁶⁷

nia prawnego. 20) Cywilnie wywołany,

⁶⁸

padłym.

⁶⁹

Łaski.

⁷⁰

sadzki lecz z przypadku i zdarzenia.

⁷¹

25) Bez naruszenia czci ; więc.

⁷²

27) Jest trzymany za człowieka od czci odsądzonego.

⁷³

Samowolnie. 29) Andrzeja Wapowskiego kasztelana prze

⁷⁴

30) Zona Andrzeja Wapowskiego.

⁷⁵

Obacz powyżej str. 109 List Jana Zamojskiego do députa

⁷⁶

3*2) Z wieści.

⁷⁷

O zbrodnię stanu.    34) Wnioskować,

⁷⁸

natu. 36) Oskarżyciela.    37) Na mocy.

⁷⁹

I wszystko stany Królewstwa jako nadzwyczajne w Króle

⁸⁰

etwie zjawisko.

XX.

MOWA

KRZYSZTOFA ZBOROWSKIEGO NA SEJMIKU W PROSZOWICACH, DN. I. LISTOPADA 1584.

on ma

Dawniejszy i zacniejszy dom nasz pro genere *), tego to pana (Zamojskiego) do tych czasów dowiedzieć się nie ino-źem; nie słychane to rzeczy w Polsce, aby kiedy kto miał być z pośrodku nas szwagrem królewskim, jako teraz wi-dzim, zkąd tak nań Jego Król: Mć łaskaw. Ale szczęścia ja nikomu nie zajrzę, o czem dobrze JMć pan biecki (kasztelan Mikołaj Firlej) w wotum swem powiedział: hono-rum gloriae non opprimet ¹ 2). Za czem widzicie, jako tum ³ 4), jako immensum crevit unius potentiel, ta ambi-cya, et honorum contentio ⁶), jedno dum crescunt opes im-mensae⁶), ma chleb rogi, rozpycha boki ludziom: regni diadema ⁷), on hetmanem, on żołnierzami rządzi, a my mu płacim 5 on ma potestatem⁸) nad nimi i obedien-tiam⁹).

Przystępuję do tej smutnej, a nigdy wiecznemi czasy nie opłakanej krzywdy naszej. Ten Jan Zamojski kanclerz polski powiada, i eversor patriae libertatis inter parietes proprios ,0), widzimy taką jego nieżyczliwość, jako naukę fortelów wszelakich, chorągiew swoją wynosi imperatorio stylo in oppressionem libertatis nostrae 1]). Targnął się najprzód na dom nasz, zajuszył się krwią naszą, na tern wszystek jest, ut sit sitiens et bibens sanguinem no-stram¹²'). Zabił brata naszego niewinnie 5 bo jego niewinność pokaże się clarior luce meridiana ¹³). Co za postępek przeciw niemu był, i co za konfessory miał, i jak tam zginął, dowiedzieć się do tych czasów nie możemy. Prosimy WMci wszystkich, w tej krwawej krzywdzie naszej орет et vindictam implorando¹⁴). Prosi tu ciało już poległe. Suplices ¹⁵) już do WMciów przychodzimy cum pudore ¹⁶) tego, że się w tern do WMciów uciekamy, mając to zawsze z przodków swych, żeśmy się każdej krzywdzie swej sami odjąć umieli.

Teraz wszystkie fulmina ¹⁷) bijąc zewsząd na nas in ipso luctu et squallore nostro lö). Jeszcze powiadają, że o zdrowiu królewskiem myśleliśmy, jakie pokątne mówienie. Widzę ja to, że WMcie wzdychacie, i znaczy się ztąd wielkie indicium vestrae commiserationis erga nos¹⁹) i tego przypadku naszego, który się stał. Ale nie dosyć nam na tein, i niewiasty to umieją; raczej nam to pokażcie, że *się to prawnie i słusznie stało. Nie mają się Zborowscy za co ujmować: tedy my to mimo się puścimy, i edocti pace fruemur et doctor pace fruetur 2Ü) ; a my na większy żal i upadek nasz wniesieni się tam do tych,

10) Burzyciel ojczystej wolności w własnym kraju. II) Trybem samowładnym na przytłumienie wolności naszej. 12) Aby się nasycił pijąc krew naszą.

14) Błagając o pomoc i zemstę.

17) Pioruny.

13) Jaśniej niż światło południowe. 15) Z prośbą. 16) Wstydząc 18) Właśnie podczas żałoby i smutku naszego. 19) Oznaki waszego politowania nad nami. czeni będziemy spokojni, jako też i ten co nas nauczy, zostanie w spokoju.

się.

20) Nau-

u których tez nasze merita²¹) czujemy; a z onym rzecze-my: O in grata p atria! пес nos, пес ossa nostra vide-bxs ⁵). Ale jeśli się inaczej okaże, czemu się nie wziąść mocno za tę to wolność swoję? Bo się w bracie naszym wszystkie wolności połamały, żebyście się za nie wzięli; ale widzę że ich więcej jest, którzy się o to mówić strzegą, tak bardzo, jakoby drugiemu dziesięć Urowieckich nad szyją stało.

Strony tego, abyście tam WMcie jechać mieli na sejm wszyscy, to mi się nie zda, bo skoroby się tam o tern dowiedziano, żeśmy się wszyscy zruszyli, wnet by tam na to znaleziono fortel, że to nieprzyjaciel chce w ziemię wtargnąć, już jest na granicy, trwogi wielkie, pericula Reipublicae ⁶), musi dać Król JMć temu wszystkiemu uspokojenie, zaniechać sejmu, i tak ze wszystkiego by nic nie było, a nie omyliłbym się na tern, żeby się tak stało, do-kazałby ten pan wszystkiego, plenusque plena potestas ⁷): ale starajcie się WMcie o to, jakobyście WMcie obrali po-sły takowe, którzy by śmiele mówili i zastawiali się o wolności nasze, temu dosyć czynili, cobyście im poruczyli, nie oglądając się na żadną prywatę swoję, ani się objąć i uwodzić tym okruszkom, które by im tam dawano, ale żeby się bez tego wszystkiego mogli obejść. Smaczna to, komu muszczą po gębie vacantia⁸), a pospolicie więc takiego czasu z niemiż czekają, które vendibili lingua ²⁶) okazują. Wiem ci ja, że żaden przez kanclerza, ci którzy sprawę mają, obejść się nie może: ale żeby na to nie patrzając, a czując się w tern, że się przez tego obejdą, to sprawowali, czego im powierzyli.

Strony pojmania Pruskiego, którego ten pan (Zamojski) na niego (Krzysztofa Zborowskiego) naprawił, ukazow ał

21) Zasługi, nal, ani nawet kos'ci naszych widziała.

grożące Rzeczypospolitej.

25) Chęci uzyskania godności.

tę truciznę w króbce, i kiedy ją robiono w aptece na rogu, idąc do zamku na grodzkiej ulicy. Jan Dzierzek oddawał ją w gospodzie u Tholtynowej Pruskiemu; chłopiec Węgrzy-nek pana kanclerza był przy Pruskim, i o tern wiedzifł, listy mu od pana kanclerza oddawał, rekognicyą Pruskiego, którą czytano w kole, i miałby ją dobrowolnie zeznać, bo go o to nie męczono, tylko groźbą to na nim wycisnąć.

Na ostatek dziękował wszystkim za audyencyą alt a voce⁹): „krzywdy swej i śmierci brata naszego. Którym sposobem sprawiedliwości dochodzić byśmy mieli, nie rozumiemy , bo tam suspectum forum ¹⁰) mamy, kiedy tak wiele Urowieckich, plena res periculi es£¹¹), otrzymać ją trudno ; rychlej się spodziewamy mandatu jakiego, a niż starostwa, non sine evidenti et manifesto periculo vitae nostrae“ ¹²).

Nazajutrz 8. Novembris przysiągł in haec verba¹³): „A to się przed WMciami wszystkimi oświadczam i opo-wiedam, iź przysięgam Bogu wszechmogącemu i temu jego ołtarzowi świętemu, źe się mścić będę krwie brata mego niewinnej do śmierci, nad nim i nad po winnymi jego. Wiem ci, źe ten pan, jako szwagier królewsli pociągnie wiele ludzi za sobą, ale juz pereat anima mea cum ini-micis mew“ł2), i powtórzył tego trzeciego dnia, drugi raz mówiąc: „aż krew krwią zapłacona będzie!“

30) Nie bez 31) W te

XXL

POZEW

KRZYSZTOFA ZBOROWSKIEGO PRZED SĄD KRÓLEWSKI¹).

Rozkazujemy tobie szlachetnie urodzony Krzysztofie Zborowski ze Zborowa, znanemu z osoby i dóbr wszystkich w królestwie naszem lub tez państwach do niego należących, których dóbr posiadaczem jakim bądź prawem się mianujesz, abyś przed nami i Radą naszą przyboczną na sejmie walnym koronnym, w Warszawie lub gdziekolwiek bądź takowy wkrótce i nie zawodnie odbywać się będzie, w sześciu dniach, wyjąwszy tylko pierwszy po zaczęciu tegoż sejmu, osobiście i prawnie się stawił. Pozywamy cię przed urząd godności naszej królewskiej i naszego królewskiego instygatora; jako teź cię i instygator nasz pozywa za to, iżeś nie pomnąc na powinności obywatela prawego i wiernego poddanego, z niektóremi osobami tobie z imienia i przezwiska lepiej znanemi, z któremi teź oddzielna toczyć się będzie sprawa, bunty przeciw osobie naszej królewskiej knował, i tajne w celu wzniecenia zaburzeń w królestwie zamysły gotował, obcemu mocarzowi z którym wtedy prowadziliśmy wojnę dopomagał, pisząc listy znie- ¹⁴ waźające imię i godność naszą, szkodliwe Rzeczypospolitej zaś i do buntu pobudzające, nas i Rzeczpospolitą z wszelkich sił niepokoić, oraz godność naszą a spokój i przymierze Rzeczypospolitej zniweczyć się starał, jak ci to obszerniej w sprawie sądowej udowodnimy; czymeś nie tylko na winę za obrazę majestatu naszego, ale tez i na wszelkie inne kary dla nieprzyjaciół i zdrajców ojczyzny wymierzone sobie zasłużył. Powołujemy cię więc, abyś stawiwszy się posłuchał wyroku, jaki za te zbrodnie popełnione, my sami z Radą naszą sądownie wymierzymy i na cię wydamy; w przeciwnym bowiem razie już sama nieobecność twoja do winy się poczuwająca według praw cię potępi.

Dan w Grodnie w poniedziałek przed św. Andrzejem apost. R. P. 1584.

Stefan król.

ххп.

SPRAWA SĄDOWA PRZECIW KRZYSZTOFOWI ZBOROWSKIEMU NA SEJMIE WARSZAWSKIM R. 1585.

Iß. 28. Januarli.

Tego dnia przeciw instygatorowi, woźnemu wołać kazano Krzysztofa Zborowskiego do sądu Jego Król: Mci, a gdy się ozwano od strony, JMć pan marszałek *) przed Królem JMcią in senatu powinność urzędu swego to być należącą powiedział, w takich sprawach instygować. Lecz prze nie-biegłość potrafienia dostatecznie odprawować takiej służby, z ramienia swego za wolą Króla JMci do odprawowania tej sprawy na swe miejsce instygatorem podawa pana Rzeczy-ckiego. Potem pan marszałek panów senatorów, aby się czuli wT przysiędze i powinności swej, która im z przysięgi miejsc, które zasiadają, tueri dignitatem regiam²) należy. Zatem instygator strony pytał, gotowa-li strona na pozew odpowiadać. Ozwał się pan gnieźnieński Zborowski od strony pozwanej, że jest strona. Lecz według sobotnej prośby od

2) Stawać w obro

1) Andrzej Opaliński marszałek koronny, nie godności królewskiej.

braci swojej prosił o glejt, aby mu bracia jego do tej sprawy otrzymać mogli glejt. Instygator wedle prawa, źe nie miał być dany glejt, burzył a domawiał się, aby skazano dekretem responsionem ¹⁵) pana gnieźnieńskiego, domagającego się przywileju króla Alexandra, który glejty dawać pozwala Jego Król: Mci z metryki, jaki sobie potrzebnym być widział ; z tego urosło wotowanie na to. Nalazł to Król JMć de consensu senatorum¹⁶), źe do sprawy glejtu dać prawo nie uczy et consvetudines ¹⁷). Przymówił się potem ksiądz arcybiskup gnieźnieński Karnkowski (Stanisław), źe privatim * był odniósł od Króla JMci tę odpowiedz o glejt : cer te libenter dabo¹⁸), i pan kanclerz rzec miał: i mnie przyniosą-li go na piśmie, zapieczętuję. Lecz ksiądz arcybiskup w tem zdanie swe powiedział , radził i radzi panom Zborowskim, źe dosyć asekuracyi może się rozumieć bez glejtu, i uczciwiej im to być może ex istis rationibus¹⁹) .* Król JMć jure agit²⁰), i iź lex assecurat: neminem capti-vabimus nisi jure victumeo magis ²¹), źe na sejmie, gdzie wszyscy przestrzegają prawa.

Zatem iź był wspomniany od księdza arcybiskupa pan kanclerz wstawszy tak powiedział : Będąc urzędnikiem koronnym, powinienem Króla JMci słuchać, z tego, co mu każą nie wymawiać się, o koledze swoim księdzu podkan-clerzem ¹⁰) to co i o sobie asekurować może, źe z metryki nie zabroni wyjmować to, co komu potrzeba będzie. Przystąpili senatorowie za rozkazaniem Króla JMci ku Królowi JMci, ex quorum consilio n) respons dał Król JMć, że ex sententia majoris partis senatorum ¹²), baczę być nie wedle prawa ten glejt, co się go domagają a parte citât a ¹³). Lecz co się zachowuje wedle zwyczaju stronie, tę

11) Za 13) Od

stronę potka, to jest ustnie od Króla JMci powiedziano, źe w tej mierze zachowa się jako przeciw wszystkim, a zwłaszcza za intercessyą o toź od panów posłów ziemskich tot ante finalem sententiam ²²), nim per vota ²³) obejdą się in ea causa ²⁴ 25) wotując senator es, wolno mu będzie odejść, gdzie zachce, by tez i odjechał. Znowu pan gnieźnieński prosił Króla JMci, aby deklaracyi przywileju Alexandra glejt był dan; odpowiedź odniósł, źe mu juz dana jest na to in super abundanti n), jeżeli tego potrzebuje, według tego co mu powiedziano, dadzą glejt taki*, a gdzieby i tego nie chciał, respondeat directe ²⁶). A w tern z zanadrza dobywszy przywileju króla Alexandra pro tunc magni ducis Litvaniae et electi régis Poloniae ²⁷), z pieczęcią Pogonią, de data ²⁸) w Mielniku przed koronacyą jego, w którym contenta ²⁹) ukazował, źe ktoby był obwinion de cri-mine ³⁰ 31 32), aby był absens de regno 2ä), potrzebując się sprawić, ma mu być glejt dany per assecurationem corni-tiorum 2ł), gdzie melioritas et pluralitas penes se conclu-sionem teneat²⁵), glejt służy durante causa contra taie privilegium : Si quis aggravatus esset2б), wolno będzie subjectionem ² ) z siebie złożyć a ofiarować ją aliquo eæ-traneo principi ²⁸) ; w tymże przywileju czytano, źe sub-dilo nulla praescriptione obstante ²⁹), nie tracąc regia nostra majestas praescriptione ad subditum incedit in amis-sionem³⁰) tego, o co idzie. Potem rekwirowano od Króla JMci, pana gnieźnieńskiego, co w tym przywileju rozumie być stronie swej pomocnego. Pan gnieźnieński prosił, aby

15) Przez gło-18) Niech

strona glejt miała securitatis secundum prodtictum privi-legium ³¹), w któryniby był tempus praefixum^j, a iżby był judex³³) oskarżony secundum privilegium tej kausy. Respons dał Kroi JMc, źe niwczem tym postępkiem non derogat³⁴) przywilejowi temu, bo secundum tenorem il-lius³⁵),

sejmie to sądzi cum consiliariis regni₉ jure et

na

non vi agitзб). Prosił zaś pan gnieźnieński , żeby według tego przywileju było tempus praefixum³⁷), jeśli nie do dwu miesięcy, żeby przynajmniej do dwu niedziel, co deklarował Król JMc donee sententia non exigent³⁸). Alle-gował tez tein pan gnieźnieński, źe inter privilégia et jura regni³⁹), i ten przywilej król Henryk poprzysiągł.

Potem cum acclamatione ⁴⁰), za ozwaniem się Czarn-kowskiego ⁴¹), nomine nuntiorum terrestrium ⁴²), Czarn-kowski prosił mówiąc: „Ej dla Boga miłościwy nasz Królu ! agitur de libertate ⁴³), idzie o gardło, o poczciwe 5 prosimy abychmy mogli odejść a naradzić się na ten przywilej, dokładając tego, źe glejtów ta natura, iź przekonanemu ad securitatem ma glejt służyć, źe ma wolno odejść.“ Ustąpić się potem kazał Król JMć Radom do siebie, a de eon-silio ⁴⁴) od Króla JMci na to odpowiedź dano, źe glejtu takiego, jaki był contrarius regni⁴⁵), Królowi JMci dac się nie godzi ; respondere⁴⁶) stronie kazano, a gdy juz insty-gator proponować miał, naprzód strony pytał5 gdy się od niej ozwano, gotowa-li odpowiadać, a interim ⁴⁷) pan gnieźnieński glejt przyjął na piśmie, wymawiając to sobie do rozmowy z bracią, a o dylacyą prosił do soboty, lecz tylko do jutra concessum ⁴⁸) otrzymał.

31) Bezpieczeństwa na mocy ukazanego przywileju. 32) Czas 34) Nie sprzeciwia się. 35) We 36) Z radzcami Królestwa działając wedle 37) Czas wyznaczony. 38) Dopóki wy-39) Między inszemi przywilejami i prawami 40) Z okrzykiem. 41) Stanisław Sędziwój Czarn kowski były referendarz koronny.    42) Imieniem posłów ziemskich. 43) Chodzi tu o wolność.    44) Z rady.

wnym zasadom Królestwa. 46) Odpowiadać.

48) Pozwolenie.

33) Sędzia.

naznaczony, dług treści onegoz. prawa a nie przemocą, rok nie zapadnie. Królewstwa.

45) Przeci-47) Tymczasem.

Ii. 29. Sanitarii•

Gdy Król JMć in senatu zasiadł, ksiądz referendarz kazał wołać Krzysztofa Zborowskiego woźnemu. Ex 'parte citata *) przyszedłszy pan gnieźnieński mówił: „N. Mciwy Królu! domniemamy się, źe się Wasza Król: Mc obrazie raczył, źem się dnia wczorajszego imieniem braci mej glejtu domawiał wedle statutu Casimiri magni do dwu miesięcy, który braci mojej przez Waszą Król: Mc nie jest pozwolony; a iź w tym, który jest, nie obaczyłem się w tern, źe pana marszałka brata mego, któregom też imieniem prosił o glejt, nie włożono, nie zda mi się, aby nie był co pożyteczny. Przeto prosimy Mciwy N. Królu! gdyż nie mógł być dany do dwu miesięcy, aby mógł być dany do dwu niedziel, a taki któryby w sobie zamykał i pana marszałka, a to nie dla tego, aby Wasza Król: Mć raczył nie rozumieć, aby strona miała subterfugere ³³ 34) sądu Waszej Król: Mci, na który gotowa i bez pozwu stawić się, tylko żeby przezpieczność i dalszą dylacyą miała. “ Na co pan marszałek koronny przy stole Króla JMci stojąc odpowiedział: „Jego Król: Mci Panu naszemu Mciwemu nie zda się, aby glejt inakszy miał dawać, jedno taki, jako dnia wczorajszego za radą panów senatorów dać raczył, gdyż petita ³) nie wedle prawa ; a co się tyczy pana marszałka, iź nie z nim teraz initia⁴), tylko z panem Krzysztofem, tedy tylko panu Krzysztofowi glejt jest dany, a gdy będzie sprawa z panem marszałkiem, nie będzie Król JMć takiego glejtu denegował.“

Zatem instygator mówił : „Jest causa criminalis, w której są wielkie dokumenta, bo będą produkowane listy ręką pozwanego pisane, na które nie może nikt inszy re-spondować albo je przyznać , jedno sam pryncypał cita-tus nie przez prokuratora. Przeto potrzeba, aby sam pan Krzysztof Zborowski personaliter stanął, alioquin ⁶) pro-

3) Żądanie.

sił, aby iii contumaciam b) Jego Król: Mć dopuścił juri-dice ⁷) przeciw niemu postąpić.“ Niemojewski ⁸) powiedział: „Pozwolić się tego musi, źe o tern pisanego nie masz na obie stronie, ale iż 'procurator defendere ⁹) pozwanego pryncypała może, usas et consvetudines ¹⁰) za sobą ciągną.“ Prosił, aby go zachowano przy tern, co consvetudines pozwalają, żeby mógł litem H) przez niego i przez brata odprawowac. Na to wotować panom senatorom kazano.

W tern przesłali panowie posłowie do Króla JMci, pana Raszka sędziego halickiego, odpowiadając, źe wszyscy zlecenie mają, pilną inkwizycyą o tern czynić, a takiego do-pytywać się i na konwikcyę jego instygować, ktoby się znalazł taki, qui insidiaretur vitae regiae ¹²) -, czemu chcą się radzi przysłuchać. Wszyscy za to Jego Król: Mci dziękują, źe je Król JMć po dwakroć przyzwał do terminu sądów takich, teraz iź po trzecie przypadł sąd tej sprawy Króla JMci, chcąc mu się teź przysłuchać, prosząc o to, aby byli personaliter do tego przypuszczeni. Pan marszałek koronny powiedział : ze pod te dwa sądy przeszłe, przyzwani byli panowie posłowie, aby in praesentia eorum ¹³) Król JMĆ sprawę sądził, którą aperti facinoris apertis documentis H), w sądzie onym zasądzonym pokazać chce. Ale iź przez aklamacyą osoba Króla JMci nie była tak uczczona, jako dignitas ¹⁵) majestatu Jego Król: Mci re-kwiruje, dla tego nie byli obwieszczeni. Lecz teraz chcą-li przyść, pozwala im tego Jego Król: Mć, jedno żeby cicho słuchali, a z nimi ci, co nie są posty, nie wchodzili; bo dnia wczorajszego i pachołków się było naszło, i większa aklamacya od tych działa się. Potem wotowali ad causam, a Król JMć teź sentencyą swoją dał : „ Certe mirabantur multi in petitione salvi conductus, sed magis mirabuntur

6) Za mewstawieniem się w sądzie, kób Niemojewski chorąży inowrocławski. 10) Używanie i zwyczaj. II) Sprawę, życie królewskie, jawnemi też dowodami.

13) W ich obecności. 15) Godność.

S) Ja

7) Prawnie.

0) Zastępca bronić. 12) Ktoby nastawał na 14) Jako jawny czyn

obtento salvo conductu. Si non comparuerit, consvetado, usus nonnisi inter pares cierit ; sed in causa praesenti proprio ore testari debere. Sed quia dominoriftn senato-rum sententiae in hoc sunt concordes , quod per procurator em haec causa potest expediri: igitur expediatur, faciat tarnen procurator declarationem ₃ si causam ad ultimum punctum ea sententia definitiva continuabit lfi). Potem xiądz referendarz od Jego Król: Mci taki referował dekret: „ Aczci in causa criminis zwłaszcza principis cum subdito n), należało samemu pozwanemu personaliter sprawować się, ale z dobrotliwości majestatu swego i za zdaniem panów senatorów pozwala Król JMć tę sprawę przez prokuratora, directe chcąc wiedzieć od strony, żeby się de-klarowała* nie excypują-li się potem na pryncypała, a chce-li prokurator do końca tę sprawę odpraw ować?“

Na co Niemojewski po przeczytaniu pozwu prosił, aby mógł przecnv pozAvowi mów ić ; i pozw olono, i mówił tak : „N. Mciwy Królu! nie wątpią nic panowie Zborowscy za niewinnością swą, żeby odnieśli sprawiedliwy dekret Waszej Król: Mci, ale iż idzie o prawo, o wolności, o potomstwo nasze, jako przodkowie Waszej Król: Mci takowe sprawy wkładali na senatory, a sami takowych spraw nie sądzili; tedy też panowie Zborowscy przy wolnościach a prawie swojem stojąc proszą, abyś też Wasza Król: Mć uczynić raczył juxta privilégiant Alexandri regis et sta-tutum Vladislailsj. Do tego że jest nowa rzecz a ad nova entergentia ¹⁹) posłowie ziemscy bywają przypuszczeni ; ³⁵ 36 37

18) Według przywileju króla Alexandra

proszą panowie Zborowscy, aby panowie posłowie przy sądzeniu tej sprawy byli; bo nie Wasza Król: Mc, ale ordo nuntionnfi et senatorum ³⁸) tę sprawę sądzie ma. “ Insty-gator powiedział: „Kto się czuje niewinnym, nie wnosi nic, jedno coby było prawnego in kac exceptione ³⁹) nie tylko żeby się miał jure fulcire ⁴⁰), ale quoddam absurdum ⁴¹) wnosi ; prawo pozwoliło sententias senatorum Waszej Król: Mci moderare ⁴²), i sąd zdrowia poczciwości naszych i odsądzenia majętności indziej nie należy, jedno na sejmie i nikomu inszemu jedno Jego Król: Mci, który vota senatorum discordia dirimit sua sententia ⁴³), przy której stronie zostaje et in factis criminalibus evidentibus⁴⁴), ślubem więżąc Król: JMci a nikomu inszemu facultas ⁴⁵) cała jest. Przedtem takowe sprawy criminates przodkowie Waszej Król: Mci za dworem sądzili, teraz na sejmie.“ I czytał statuta Sigismund i re gis Petricoviae data: Rex absque senatu nihit faciet⁴⁶). Potem de crimine laesae majestatis, quod in persona regis tantum committitur ²⁹). Także qui sunt ad instantiam instigatoris citandi ³⁰). Drugi statut Sigismundi anno 1540, sponsione fidei qui sunt obstringendi n), potem konstytucją na elekcji, ze przy elekcie Panu naszym powinniśmy stać i dignitatem przestrzegać jego, a ktoby się taki pokazał, tanquam contra hostem regni consurgemus ³²) ; co większa panowie posłowie prosili przy witaniu Króla JMci, aby ta sprawa była sądzona, czego panowie Zborowscy subterfugiunt.

W tern znowu panowie posłowie przysłali do Króla JMci prosząc, aby byli do tej sprawy przypuszczeni, ażeby

27) Moc. 28) Statut

przedsię weźmie.

bie królewskiej popełnioną byc może. zwani przez urzędowego instygatora. którzy mają na dane słowo byc obowiązani, jako nieprzyjacielowi Królestwa powstaniemy.

się Król JMć prawom naszym przypatrzywszy, tę sprawę juxta leges repii⁴⁷) sądzić raczył. Pan kanclerz wezwany będąc od Króla JMci przy stołku stojąc mówił. „Nie rad-bym się tej rzeczy dotykał, ale iź tę powinność na sobie noszę: woli i rozkazaniu Króla JMci wyradzać muszę. Nie jest od tego Król JMć, aby koło tamto nie miało się sprawię tej przysłuchać. A co się tyczy statutów i praw koronnych , Król JMć wedle nich sądzić będzie et extra fo mam in statutis de script am ⁴⁸ 49) najmniej nie odstąpi, gdyż paterne ⁴⁷) tej Koronie imper at⁵⁰). Jedno prosi Król JMć, aby silentium ⁵¹) inaksze było niż dnia wczorajszego.“ In-stygator prowadząc tę rzecz zaczętą pokazał i czytał kon-stytucyą o nowych sądziech pro una vice ⁵²) uczynionych de exceptis cansis ⁵³), które Król JMć sądzić ma ex anno 1563. Drugą o excepcyach, która jest ex anno 1540. Mówił zatem Niemojewski, źe te statuta Jagiellonis Vla-dislai de excessibus et Sigismundi de bono fisci⁵⁴) : jeśliby kto in causa exceptionis⁴¹) miał krzywdę, może causam suam ad conventuni regni deferre⁴²) ; i prosił aby ta sprawa panów Zborowskich juxta privilegium Ale-xandri regis była sądzona. Instygator powiedział : omnes et singulas causas criminates ⁴³) Król JMć cum senatoribus juxta leges et statutu sądzić ma; a iż ta sprawa tangit honorem et famam ⁴⁴), tedy jej nikt sądzić nie ma, jedno Król JMć z panami Radami, a przywilej Alexandra abusu ⁴⁵) upadł. Niemojewski mówił: „Załośne to słowo słyszeć panie instygatorze! abusus, które zadajesz przywilejom i wolnościom naszym, gdyż abusus inaksze być nie może, jedno per abrogationemu 4б). Instygator powiedział : ze posterior a

r-

primis derogant et vitia ligant⁵⁵ 56) sądowe statuta i kon-stytucye, któremi jest derogatum 4B) temu przywilejowi. Niemojewski: „Trzeba to ukazać panie instygatorze ! пЫ est derogatum ⁵⁷) temu przywilejowi.“

W tem panowie posłowie przyszli, od których pan Pękosławski marszałek ich czynił rzecz i prośbę do Króla JMci i senatu, żeby bez naruszenia praw przestrzegali, coby się in suo robore ⁵⁸ 59) rzeczy zostawały. A drugą pe-tycyą uczynił, aby exciuditis contr over siisbl) i po odprawieniu wota panów senatorów Król JMć nie raczył czynić sententiam deßnitivam⁶⁰), aby leż oni w tej kausie namowę mogli uczynić. Przez pana kanclerza odpowiedź od Króla JMci dana : że wedle powinności swej Król JMć przestrzega prawa, aby się w niczem nie naruszyło*, jawną kausę jawnie sądzić chce; przy poślech przetaczać się będzie. Na to panowie senatorowie wotowali długo, których sententiae mało nie wszystkich zgodne były, okroili pana wojewody poznańskiego z Górki (Stanisława) który hoc sen-tiehat⁵³) r że tylko senatorowie to sądzić mają, a nie Król JMć, gdyż actor et judex causae suae nullus esse potest ⁵⁴). Dekret Króla JMci za zdaniem panów senatorów ferowany jest in accèssione⁵⁵), że Królowi JMci i senatowi swemu należy sąd len. Posłowie do tego nie mają; i skazano ulterius procedere ⁵⁶).

Niemojewski procedendo prosił, aby się Król JMć tern nie obrażał, że defensas juris⁵⁷) póki ich stawać będzie, używał od panów Zborowskich, i wzniósł excepcyą: źejest citatio inordinata 5B) : są verba ⁵⁹) w niej honorem et bo-nam famam tangentia, ideo contra se provocantes tan-quam proditorem penes statutum de remis sis attenta-

51) Po

59) Słowa.

mus ⁶⁰). Jeszcze żaden Zborowski nie jest prawem przekonany, ani od Waszej Król: Mci czci odsądzony, a pan instygator juz go czci w pozwie swoim odsądził, nazywając go proditorem 6i); aza nie mógł instygator Waszej Król: Mci napisać, jako bywa w takowych pozwach: ad decer-nendum super se poenas statuti⁶²), a proditorem go nie nazywać, gdyż tego dekret inter⁶³) Strzałkowski et Kołaczkowski in vim statuti⁶⁴) uczyniony, który jest w statut w wiedziony, non solum in civilibus actionibus, verum et in criminalibus ⁶⁵) broni, i prosił wolności a citatione. Instygator powiedział: „Dekret ten albo statut, który produkuje strona, inter Kołaczkowskim et Strzałkowskim jest o tern uczyniony, aby ex actione civili, criminalem bb) nie czynić. Lecz in criminali criminalia verba ⁶⁷) muszą być kładzione, bo pan Zborowski criminaliter jest pozwan, i powinien się sprawić de objecto crimine ⁶⁸) •, a instygator gotów do tego przystąpić, ukazać crimen

Interea ⁶⁹) xiądz biskup krakowski Myszkowski (Piotr) ex jussu regio ⁷⁰), na stołku siedząc czytał konstytucyą anni 1565: de causis criminalibus ⁷¹). Do tego xiądz arcybiskup gnieźnieński rzekł: „ Zaprawdę panie Niemojewski ! te ехсерсуе zawsze juz ad nauseam ⁷²) przychodzą.“

Znowu Król JMć tu lit sententiam, ut instigator ex citatione juridice scripta proponat⁷³), i ukazał kryminał. Znowu Niemojewski wtoczył excepcyę i prosił, aby mu był ukazan delator ⁷⁴) tej sprawy: gdyż panom Zborowskim idzie o to, kiedy ukażą niewinność swoją, aby wiedzieli, na kim

62) Iż się powołuje dla ustanowienia kary podług 63) Między. 64) Na mocy statutu. 65) Nie tylko

66) Z cy-

67) W sprawie kryminalnej zbrodnie 68) Z zarzuconej zbrodni. 69) Zatem. 71) Z roku 1565: o sprawach zbro-72) Aż do znudzenia. 73) Dał wyrok, aby in-

74) Oska

6Г) Obrażające honor i sławę dobrą: więc też przeciw sobie powołując jako zdrajcę, według statutu o odprawach, sprawę wytaczamy. 61) Zdrajcą, statutu.

w sprawach ziemskich ale i w sprawach o zbrodnie, wilnej sprawy, kryminalnej, zadające wyrazy.

70) Za rozkazaniem Króla, dni tyczących.

stygator z pozwu sądownie spisanego sprawę wytoczył, rzyciel.    »

poenam talionis ⁷⁵) zyskować albo dochodzić będą mieli. Instygator dedukował, że pro poster o or dine ⁷⁶) wnosi pan Niemojewski te ехсерсуе swoje, mówił contra citatio-nis for mam⁷¹'), teraz znowu juz na sobie upuściwszy contra actorem⁷⁸), a to miała być ехсерсуа pierwsza; nie powinienem się mu tego sprawiać, jednak w takowych sprawach wywodził, ze delator a nie potrzeba, bo in causa reipublicae 7y) Wasza Król: Mć jesteś sam tej sprawy aktorem i sędzią cum senatorihus etiam sine delatore ⁸⁰). Popierać in sty gator, gdyż in hac causa régis i regni ⁸¹) wszędy po sejmach tu zlecono posłom, aby w niej insty-gatorya była na tego, ktoby się taki znalazł, et pro debitu fide sua et juramento unius alteriusque senatoris est, ut debitum officium pro talibus excessibus ⁸²) być insty-gatorem, tedy inszego instygatora nie potrzeba. Niemojewski powiedział: „Takichem excepcyi używał, jakich mię prawo uczyło.“ Instygator czytał statut et formulam citatio-?iis pro crimine laesae majestatis ⁸³), iż tam nie masz de-latora. Senatores sententias suas dicentes, concordes in hoc оптеs fitere: non esse necessarium, ut delator no-minetur ⁸⁴). Król JMć: „Quandoquidem senatores in suis sententiis sunt convenient es, ideo amputatis, ejusmodi injuridicam exceptionem decernimus parti producere^⁸⁵).

Pytano potem strony od Króla JMci, mają-li jeszcze jakie allegacye albo ехсерсуе, aby je indukowali ; plac mają. Na co strona pozwana powiedziała: że innych żadnych di-latorias 8b) nie ma. Zatem skazano instygatorowi popierać

75) Karę odwetu. 76) W przeciwnym porządku. 77) Przeciw formie pozwu. 78) Przeciw wytaczającemu sprawę. 79) W spra 80) Z senatorami nawet bez oskarżyciela.

wie Rzeczypospolitej.

81) W tej sprawie tyczącej się Króla i całego państwa. 82) Każ-den senator pomnąc na należytą wierność i przysięgę swoją, jest obowiązanym w takich wypadkach, dnię obrazy majestatu, wszyscy się na to zgodzili, iż niepotrzebną jest rzeczą, aby wymieniony był oskarżyciel. 85) Jeżeli senatorowie zgadzają się w swych zdaniach, dla tego przerywając, uchwalamy, aby strona obżałowana taką niewłaściwą odwłokę prawną ukazała.

83) Formułę pozwu o zbro-84) Senatorowie objawiwszy swe zdania,

86) Odwłok.

trybunału; a iż się było spóźniło, tę sprawę Król JMó do jutra odłożyć raczył.

ЛР. 30. Jana ar ii.

Gdy Król JMć w radę zasiadł, kazał posłać po posły, którzy gdy przyszli, pan Przyjemski starosta koniński od nich mówił: ,,Mciwy N. Królu! Rozumieją panowie posłowie ziemscy bracia nasi, że nie bez przyczyny raczyłeś Wasza Król: Mć do tego aktu wezwać; kontentują się tedy łaską Waszej Król: Mci, uniżenie za to dziękując. A iż dnia wczorajszego jako w innych sprawach mniejszych, bo to była nowina u przodków Waszej Król: Mci prosić, aby wedle prawa i wolności byli zachowani, Waszej Król: Mci o toż prosili, tu tedy będąc przysłuchaliśmy się, jako akt, do któregośmy wezwani przed majestatem Waszej Król: Mci nie strofują, tedy oni mówią nic przeciwko dekretowi Waszej Król: Mci, nie wątpiąc że Wasza Król: Mć klejnot nasz, prawa i wolności nasze, nad co u nas nie masz nic droższego, w cale zachować będziesz raczył; nie mówią tedy przeciwko dekretowi, a/e widzą w takowej sprawie potrzebnego hyc delatorci; albowiem potem obawiają się, aby to było per infinitum !), z kąd upatrują multas in-commoditates ⁶¹ 62) ; proszą panowie posłowie, aby post con-troversias ante sententiam definitivam ⁶³) mogli odejść i z sobą się rozmowie.u Na to pan kanclerz imieniem Króla JMci powiedział: „Nie raczy się Król: JMć Pan N. Mci wy obrażać przypominaniem praw, bo je Król JMć często przypomina sobie, a dla tego Król JMć do tego aktu W Mci ów wezwać raczył, abyście WMcie byli oculati testes⁴), że Król JMć w tej sprawie nic więcej czynić chce, jeno co prawo ukazować będzie, które Król JMć każdej osobie trzymać gotów. Rozumie też to o JMciach panach senatorach, że tego przestrzegać będą, według przysiąg swoich. A ii się już ta sprawa toczyć będzie, żeby się jej WMcie przysłuchali.u

In sty gator potem powiedział : „List pana Krzysztofa Zborowskiego jest fundamentem tej wszystkiej sprawy, i z tąd się ta sprawa ma zacząć ; przeto ten list czytać będę.“ I czytał tytuł naprzód, potem podpis: datum 17. Julii w Krakowie anno 1583, który list pan Krzysztof Zborowski pisał do nieboszczyka pana Samuela brata swego i posłał. Potem instygator czytał kopią listu do Kozaków od tegoż pana Krzysztofa Zborowskiego ⁵).

Przeczytawszy to instygator interpretował rzecz, mówiąc: że ten list zawiera w sobie varia consilia, confoe-derationes, conjurationes , insidias s animum infensum, conte mptumy verba male diet a. inimicitiam, indignitatem⁶) Jego Król: Mci, machinationes in vitam regiam et in tran-quilitatem reipublicae ⁷), czego wykładając list szeroce dowodził. Przeczytawszy wykład tego listu powiedział, że i przed tern były insze crimina, które laedebant majesta-⁸) przodka Waszej Król: Mci, Bogdana wojewodę wołoskie»' o w glejcie zastąpiwszy mu uno ictu laesit; sub interregno ⁹) jeździł po Henryku do Waszej Król: Mci do Węgier i wziął 2000 czerwonych złotych, które nwd był dać na potrzebę Rzeczypospolitej*, wziąwszy je jechał do Maxymiliana cesarza. Przodkowi Waszej Król: Mci Sigis-mundo Augusto machinabantur in vitam illius l0), na co są pewne osoby. Po elekcyi gdyż Wasza Król; Mć na ko-ronacyą wjeżdżał, chciał Waszą Król: Mć z Ciołkiem z gospody postrzelić ; po koronacyi gdyż Wasza Król Mć posły swe słał do Maxymiliana cesarza: xiędza arcybiskupa lwowskiego dzisiejszego Solikowskiego (Jana Dymitra) i pana Krotowskiego "), zadał to był posłom Waszej Król:

0) Różne przed

5) Oba te listy są powyżej umieszczone, sięwzięcia, spiski, bunty, zasadzki, ducha nieprzyjaznego, pogardę, obelgi, nieprzyjaźń, z niewagę. 7) Knowania na życia królewskie

8, Obrażały majestat.

i spokój Rzeczypospolitej, pchnięciem ranił; podczas bezkrólewia, eto w i nas ta wali na życie.

9) Jednym 10) Zygmuntowi Augu II) Jan Krotowski wojewodzie kujawski.

Mci, żeby oni privata sua autoritate ⁶⁴) poselstwo swoje sprawować mieli. Gdy był poseł moskiewski⁶⁵) u cesarza, namawiał go, aby do tego Pana swego ⁶⁶) wiódł, żeby z Waszą Król: Mcią wiódł wojnę, obiecując mu pomagać. Czytał potem instygator świadectwa Niemca jednego z Inflant Gwil-helma ⁶⁷), który bywszy w pojmaniu u Kniazia moskiewskiego był kilkanaście lat tłumaczem, którego Kniaź moskiewski dla tłumactwa słał do Zborowskiego dla czynienia kontraktów z nim, gdzie w Łubku wziął 1000 złotych od posła i zaraz przysiągł, położywszy dwa palce in earn ro-iam l6) : Ja Krzysztof Zborowski przysięgam, że będę wierny wielkiemu Kniaziowi moskiewskiemu do wszelakich posług. O czem też pan Chojeiiski (Piotr) przyzwanym będąc ad dandum testimonium ¹⁷), uczyniwszy obmowę o niewinności swej i poczciwem zachowaniu swem, powiedział : „Acz o pozwie nie wiem i nie widziałem go, ale dowiedziawszy się, że mnie miano pozwać, stanąłem abym dał o sobie sprawcę o niewinności swej. A iż mnie instygator Waszej Król: Mci dotknął, ja o żadnej rzeczy nie wiem nic.“ Potem pan marszałek od Króla JMci powiedział panu Chojeńskiemu : „ Sub fide et conscientia ¹⁸) masz powiedzieć, jeśli to wiesz, że Krzysztof Zborowski przysięgał Kniaziowd moskiewskiemu i iż listy miewał od niego?“ Pan Chojeński powiedział: „JMć Pan wojewoda sieradzki¹⁹) świadom tego, żem ja z panem Krzysztofem Zborowskim na dworze cesarskim przez długi czas mieszkał w niedobrej przyjaźni. W tein czasie dnia jednego szedłem do pana z Perstyna, który mi był rzekł: Mci panie! jest tu moskiewski poseł, dobrze żebyś też sam był. Pytałem : w który sposób? — Żebyś z rozmowy to i owo, jako drudzy czynią od niego wyczerpnął. Po wtóre i po trzecie bywało to, że mi pan z Persztyna mawiał to; szedłem z kilką innych mianowicie z hetmanem nad harcerzmi, a gdy posłowi po-

13) Atanazy Rezanoff.

10) Olbracht Laski.

wiedziano na pana Chojeńskiego źe Polak, pytał zaraz o Krzysztofa Zborowskiego. Tam mnie prosto terni słowy powiedział, źe wziął pieniądze od Kniazia wielkiego i stawie mu się i służyć przysięgli, i powiedział po moskiewsko, źe tego nie ziścił; groził tern, źe będzie o tern król i cesarz wiedział zdradę jego. Który poseł też to powiedział: mimo przysięgę jeszcze starał się o to, jako mam wiadomość, pojmać mnie; podobno pieniędzy więcej chciał wyłgać. O list powiedział, źe go nie czytał, ani wiem co z panem Zborowskim mawiał.

Instygator powiedział potem: „Jest notatus⁶⁸) w testamencie Ostejkowym ⁶⁹) pan Krzysztof Zborowski, iź listy od Kniazia wielkiego miewał, w którym tez i pana wojewodę mianuje sieradzkiego, który nie otwierając, jako Wasza Król: Mć sam wiesz, niechcąc być wtem winien, Waszej Król: Mci oddał. Pan wojewroda sieradzki (Łaski Olbracht) uczyniwszy obmowę, w której nienaruszoną swą cnotę sprawował, powiedział: „Będąc na cesarskim dworze miałem list od Kniazia moskiewskiego przez posła do mnie pisany ; ten poseł gdy ze mną chciał privatim mówić, jam mu powiedział: źe Pan twój źe mną nic nie ma, przeto z tobą nic privatim mów ić nie będę ; ale masz-Ii list o którym mi powiadasz, oddaj mi list. Oddał mi poseł list, w którym co było, Wasza Król: Mć z niego zrozumiał; jam go Waszej Król: Mć oddał. Powziąwszy ten list, takąin mu dał odpowiedź: ty ze mną nic nie толу, bo się ja czuję w cnocie i >vierze swej ; kiedybyś do mnie privatim przyjechać miał, wiedziałbym jako cię odprawić. O Samuelu Zborowskim powiedziałem tez Waszej Król: Mci tak dw ie Jecie na sejmie, źe to po mnie chciał mieć, abym z nim privatim mówił, a gdyśmy się osobno do izdebki odwiedli, to mówił ze mną: że Król za staraniem domu Zborotvskie-go królem stanął, a teraz tego niovdziçczen i owszem лл szyscy znamy niełaskę jego ; ale nam do tego przyjść

21) Hrehory Osty к czyli Ościk Litwin z carem moskiewskim,

musi, źe nam nie długo panować będzie*, o inszego się starać, jakoby go na królestwo wsadzić; i mówił mi, abym mu tego pomógł. Jam mu na to odpowiedział : Czuję się krwią polską cnotliwą; nie przychodziło to na żadnego Polaka, a tem więcej mnie tego czynić nie przystoi. Dom mój familia zawsze się więcej w uezciwem niźli w poźytecznem kochała, a ja czuję się być potomkiem dobrych i cnotliwych przodków moich; do tego jestem wojewoda; moja powinność do tego mnie ciśnie, abym to Panu swemu opowiedział a nie taił, i tobie to powiadam, źe ja tego taić nie mogę, ale Panu swemu powiem. Pan Samuel rzekł: jako chcesz powiedz, ja się tego zaprzę. — Powiedziałem to wszystko Waszej Król: Mci, co Wasza Król: 3Ić pomnisz.“ Przyznał to Król: JMć panu wojewodzie, przypomniał też to pan wojewoda sieradzki Królowi JMci, źe mówił to Król: JMci: posłać po Samuela Zborowskiego, źe mu to w oczy wymówię, lecz Wasza Król: Mć raczył powiedzieć: non est opus ²²) ; czegom ja zaniechać dalej musiał. Potem gdym się widział z Samuelem Zborowskim, pytał mnie: powiedziałeś królowi? — Powiedziałem. — On mi na to: A dał ci co za to? — Nie dał mi nic za to ; b om mu nie dla tego powiedział, aby miał co dać, jeno z powinności swej jako poddany i wojewoda. — On mi na to rzekł: A ja się zaprę, żem tego nie mówił. — Jam mu powiedział: Wszak nas Pan Bóg sprawiedliwie sądzić będzie. — Rzekł mi potem pan Samuel: Nie wierzę temu, abyś to miał powiedzieć. — Wierz albo nie wierz , wolnoć. A tom powiedział; z tymechmy się ohadwa rozeszli.“

Potem instygator czytał rekognicyą zrękę dwóch mieszczan, którzy pożyczali byli pieniędzy moskiewskich. Przytoczył teź instygator, źe Joannes Medallus Dora et Crisel-lus będąc w Moskwie przejęli to, źe pod ten czas, gdy król Wielkich-Łuk dobywał , praktykował przez posły z Moskwą Samuel i Krzysztof Zborowscy. Mianował teź instygator, źe na wjeździe pierwszym Jego Król: Mci do Krakowa na koronacyą Krzysztof Zborowski zasadzili się z Ciołkiem w kamiennicy , Króla JMc zastrzelić chcąc z ptaszej rusznicy, co de certa scientia ⁷⁰) Króla JMci doszło i Samuel Zborowski testamentem świadczy.

Zatem czytano na piśmie zeznanie Gosławskiego (Stanisława): że on z Boxickim idąc z Zborowa do Rusi, potrafili się z panem Samuelem Zborowskim; tam kazał im do siebie na wóz wsieść, mówiąc z nimi począł się na pana kanclerza gniewać: ów pies siła nam Zborowskim winien, ale trafim wróbla w łeb, trafię kanclerza między oczy, jedno wolę owego psa węgierskiego, Króla, acz ci myślę z lasu zasadziwszy się ; ale nie może być tak las gęsty, aby nieprzyjaciel nie obaczył, a zaś po lesie trudno uciekać, najlepiej się w drodze w karczmie zasadzić, bo owi co wprzód jadą odjeżdżają, owi co nazad omieszkiwa-ją, a ja upatrzywszy co by dobrze, więc w bok uciec, wpadłszy na konie daleko mogę być nim się oni obaczą; jedno zaś uciekać nie wiem gdzie: do Turek żle, do Moskwy nie dobrze, do Węgier djabłu się godzi, najlepiej do Morawy. — Boxicki mu powiedział: My obadwa o tem mówić nie umiewa z Gosławskim. A pan Zborowski obie-cował im wielkie obietnice, by mu tego dopomogli, z tąd do nich serca wziąwszy, że nie z lada powagą pana Kawkę w Morawie zabili. Za obietnicami tedy pana Samuela oni tak z sobą mówili, to jest tak mówił Boxicki do Gosław-skiego : Pójdę do pana Porudzyńskiego ⁷¹) bo to mądry człek, bo kiedy co pobłądzi pan Cikowski, na poradę do niego chodzi. We Lwowie będąc chodził Boxicki do pana Porudzyńskiego, a gdy od niego do gospody przyszedł, pytał go Gosławskk co mu radził? Boxicki powiedział, że nic, chłop chytry jest, jednak mi to powiedział: nie wierze ja temu, aby to miał pan Samuel mówić, ale ty pomnij na poczciwość i szlachectwo swoje, bo to palem pachnie. Go-sławski niewierząc, aby to Boxicki mówił z Porudzyn-

‘24) Jan Porudeński dworzanin

skim, szedł sam do pana Porudzyńskiego, i pytał go, jeśli z nim Boxicki z strony pana Samuela Zborowskiego mówił? alem go zrozumieć nie mógł co mi powiedział, i rzekł Gosławskiemu : szlachcicowi przystoi poczciwego przestrzegać, a tego się strzedz, coby było z jaką niesławą domu jego; przeto i wy pomnijcie więcej na poczciwość swą niż na pożytek.

Czytano potem pana Porudzyóskiego przyznanie, że to przed nim Boxicki powiadał, iź Samuel Zborowski mówił, gdy Król był w Niepołomicach: by się Król kędy w ło-wiech na stronę obłądził, pomyślił bym o nim i o Feren-siku, żeby więcej nie polował.

Potem Samuelem Łaskim, którego prae sente /га⁷² 73) być opowiedziano, świadczono, źe listy widział, których sens jest taki : Polonia turbatur, Livonia bello infestatur ⁷³), owa się zerwie horeas e septemtrione ⁷⁴), co wienie, a w tern nasze rzeczy podniosą się ; a niepojdzie-li to nam, więc do owego, cośmy sobie sancte ²⁸) przysięgli będąc wr Złoczowie.

Był potem przypominany examen pana Samuela Zborowskiego autenticis, który zeznał, źe go Pan Bóg słusznie karze o takie excesy przed rokiem, źe ręką swą siedmi zabił, a z przyczyny jego potem innych siła pobitych, gdy gwałty czynił w mieściech. Narzekał teź i przed panem kanclerzem, gdy sam do niego zchodził examinując go, na Krzysztofa i Andrzeja bracią i na pana Ciołka, co go wiedli do tego, Króla zabić z kamienice z rusznice na przyjeździe na koronacyą; Ciołek z Krzysztofem iź per ciffras²⁹), które mieli między sobą, na to się zmawiał. Przyniesiono teź było panu Samuelowi jeden list per ciffras pisany w tein, a iź on go nie zrozumiał, odesłał go panu marszałkowi bratu. Zeznał teź in hoc examine °}, źe Turczyna czarnoksiężnika chował z żoną, z którą miał porozumienie przy swojej zenie, która zonę jego nieboszczkę niewinnie uczyniła podejrzaną i oskarżyła ją była do niego o sługę, a osobliwie tym dowodem, źe na pokoju, gdy ten sługa u pani śniadał, iż masło było stare, wyrzucił go oknem; pani także poczuwszy to do tego masła oknem go wyrzuciła; za takiemi dokumenty uwiedziony zonę bił, i dobrze jej nie zabił, źe ją za umarłą u łóżka odszedł; z tegoż gniewu, kiedy był umyślił tego sługę zabić, zwierzył się tego słudze Trepce, który iź go w tern wydał, zawiódłszy go z sobą do łasa haniebnie zamordował ; to nie tylko przed panem kanclerzem zeznawał, ale i tego dnia, kiedy się nad nim stała exekucya, zeznawał też przed urzędem grodzkim krakowskim.

Paskwiliusze potem w druku sprosne czytał, z Niemiec tu nawiezione, autore ąuodam Retio 3l), przeciwko herbowi królewskiemu, tyranem go czyniąc niesłusznemi drogami obranym królem. Na to xiądz arcybiskup gnieźnieński rzekł: „Wiersz nic potem!“ Instygator zatem mówił: „Mciwy N. Królu! gdyźem już evidentissimis testimoniis et rationibus contenta³²) pozwu z wagą dowiódł i kom-probował, proszę ut in eum poenae in statuto sancitae contra tales extendantur³³). Niemojewski: „Proszą o to panowie Zborowscy ; nie dzieje się to propter aliqria diffu-gia ³⁴), ale quod to impossibile 3£>) na to zaraz odpowiedź, żeby się na to mogło de libertate ³⁶) powiedzieć, gdyż są rzeczy wielkie prawa ostrego na piśmie podane, w którem tak wiele się zamyka, o czem Pan Zborowski nie wiedział, ani są produkowane, tedy proszę, abyś im Wasza Król: Mć te dedukty użyczyć rozkazał, ażeby Wasza Król: Mć do soboty tę sprawę odłożyć raczył.“ E contra ³‘) instygator bronił dylacyi, ukazował w tern wszystkim, że nie win-ność swą zagrzebać chcieli, non pur gare earn³⁸). Przod-

32) Najwidoczniej-

31) Napisane przez jakiegoś Recyusza. szemi świadectwami i przyczynami rzeczy. 33) Aby na niego wy dano kary w statucie na podobnych uchwalone, wychś uniknień. 35) Ze to niemożliwa, ciwnej strony.

34) Dla jako-36) Wolno. 37) Z prze-

38) Nie zaś oczyścić się z takowej.

kiem z tąd, że któremu należało personaliter stanąć, sam praesens nie był, ani stanął i owszem słycłmć, źe wyjechał. Innocenti enim tribus verbis purgatio servir et, per ne galionem vel affirmationein ⁷⁵).

Niemojewski : „Jak i pierwej tak i teraz proszą o to panowie Zborowscy; nie dzieje się to, jakom pierwej powiedział, propter dijfugia, ale iż to impossibile powiedzieć, ażeby się mogło na to de libertate powiedzieć ; nie wątpimy, iż to Wasza Król: Mc ex dementia sua ⁷⁶) dylacyi takiej będziesz raczył pozwolić.“

Wota były na troje podzielone: część wedle prawa, że in criminalibus dylacye nie idą in ultimo progressu re-sponsionis ⁷⁷) ; część: dylacyą dać do jutra, albo nie dając za spóźnionym czasem wstawszy, do jutra odłożyć, vel in de-liberatione regia ⁷⁸) zawiesiwszy. Król JMć raczył mówić : ,,Quod licet Petro liceat et Paulo; eadem lex est Zbo-roviis, quae et caeteris regni incolis, diversae sunt sen-tentiae senatorum: alii dicunt, juridicam esse ejusmodi dilationem, alii dicunt, inconcessibilem, alii ex benigni-tate regis concessibilem. Petitio autem non ex humani-tate sed propter minas et machinationes nobis non vide-tur concedenda. Videmus in statu lis, quod dilatio ejusmodi est extra consuetudinem juris, ideo senatores de-nuo sententias dicentu 79). Xiądz arcybiskup gnieźnieński mówił : „Idzie mi o sumienie moje, a co rozumiem, to mówię, abyś Wasza Król: Mć tę sprawę do jutra odłożyć

40) Z łaski

raczył, bo widzę słuszną i wedle prawa i wedle Boga.“ Wotowali wszyscy znowu; Król JMc frasował się że nie mało mówiąc: „ Videtis domini senator es, quanta injuria afficior ; hoc mihi c once dite, quod nemini a vobis ne gatin', id est: justitiam, juxta juris formant viduis et or-phanis eam non denegatis. Hoc mihi concedite cum jure id requiro, quod justitiae est, vel si non vultis, solvite mihi manu s, quas mihi juribus publicis ligatas esse vo-luistis, eas habeo, quibus et defendet e me ipsum et vin-dicare me am injuriam Dei auxilio possim ; sum in publica et in privata ex gratia Dei et vestro favore electa persona. Non aliter sentimus, eam dilationem esse incon-cessibilem ; etsi esset concessibilis, ipse, jam ut aperte dicam, discipio, non esse dcindam, sed finalis decisio hujus melius ut fier et“ ⁸⁰). Wszakże, jednak iż się czas krócił, i częścią z wot senatorskich Król JMc tę sprawę odłożył do jutra z tym dokładem, żeby się strona deklarowała, że ma directe respondere ⁸¹) i żadnych dylacyi więcej nie zażywać, i k’ temu aby to tak pan gnieźnieński, jako i pan Niemojewski przyznał, że ten list, który instygator produkował, jest ręką własną ich pryncypała Krzysztofa Zborowskiego pisany a niezinyślony. Znczem pan referendarz pana gnieźnieńskiego pytał: jeśli zna rękę brata swego Krzysztofa? i ukazał mu listy, aby się przypatrzył tej ręce. Pan gnieźnieński rzekł : „ Nie wiem com miał inszego po-

mo-

wiedzieć więcej, mniemam iź jest list brata mego i ręka jego własna.“ Król JMć rzekł: ,, Satis habemus^⁸²). Instygator prosił, aby Król JMć zaraz świadków testimonia w tej sprawie wysłuchał.

Niemojewski: „N. Mciwy Królu! dekret Waszej Król: Mci na wszystkę sprawę zaszedł, żeś Wasza Król: Mć do jutra odłożyć i zawiesić raczył, który dekret retroprodu-cere ⁸³) nie może. A iź jest odłożono do jutra, tedy żadne iestimonia dziś słuchane być nie mogą. Sin minus ⁸⁴), jeślibyśmy się in parte rozpierać mieli, pojdźmyź razem o wszystko.“ Król JMć niemowiąc nic, ani tej, ani tej kon-Irowersiej dedukując, porwawszy się na pokoje szedł.

H. 31. .1 an na rii.

ca,

stkiego instygator Waszej Król: Mci jedno listem nie wiemy

na list, ręka na rękę,

Gdy przyszedł pan gnieźnieński z panem Niemojew-skim, tedy Niemojewski mówił: „N. Mciwy Królu! musiałem często tych słów używać, prosząc Waszej Król: Mci abyś Wasza Król: Mć nie raczył się tein obrażać, że de-fensus l) musi wnosić i remedia ²) wedle prawa, póki nam go stawać będzie, i prosić o delator a pewnego tej sprawy ; bo o nie małą rzecz idzie panom Zborowskim, żeby był ukaran. Ale iź nam dnia onegdajszego jest ta ехсерсуа dekretem Waszej Król: Alei odcięta, już to na Pana Boga puszczają panowie Zborowscy, a prawie odpowiadając na pozew, iź instygator nam zadaje te trzy rzeczy : primo : machinationes in vitam regis et tranquillitatem reipubli-cae; secundo: peregrino principi tempore belli addidisti oper am; tertio: verba prolusus esses, scripsisti maledi-per quae sua majestas regia laesa³). Tego wszy-

jakim ukazuje, albowiem bywa list

47) Odwołanym być. 48) Inaczej.

2) Środki. 3) Po pierwsze: spiski na

pieczęć na pieczęć. Nie widzieliśmy w tern liście nic insze-go, którego pan instygator contenta in scripto⁴) długo czytał, do niego przydał i przytoczył conjarationes, suspicions , aliéna narratab), paskwilliusze, a te wszystkie dokumentu, które produkuje i deklaruje, wziął ex jure Caesar eo: nos autem non habemus caesarem nisi regem ⁸⁵ 86) ; nie sądź nas Wasza Król: Mć prawem cesarskiem, tylko polskiem. Polskie prawa omawiając, źe crimen laesae ma-jestatis tantum in persona regia committitur ⁸⁷), a lisi zawarty w naszem prawie polskiem nic nie wazy jako i cyrograf; bo to prawo dobrze obwarowało. A mówili starszy Polacy: źe list który jest zawarty, nikomu inszemu nie służy, jedno komu należy, bo co u nas jest, być też kto w tern mówił by najgorszego, poczciwy człek nie ma się na to oglądać i ożywać, ani się tez tego sprawować. Na te deklaracyą listu przez pana instygatora uczynioną mógłby się obyczaj naleźć, ale o tern mówić nie chcę, bo mi tego wedle prawa nie potrzeba. Jeszczem i to Waszej Król: Mci chciał przypomnieć, lecz się obawiam, aby nie było fasti-dium⁸⁸) jakie Waszej Król: Mci : pamiętamy ś. p. króla Zygmunta starego; ten gdy mu kto powiedział, źe o nim mówiono, tak powiedział: regium est mala audi re, cum bene fecerit⁸⁹). Tak i on sławny cesarz Teodosius zwykł był mawiać: Jam poenae volumus subjugare, ne que durum aliquid, neque asperum volumus sustinere, quoniam si id ex levitate processerit contemnendum, si ex infamia, commiseratione dignissimum, si ab injuria remittendum ,0). A gdyż instygator Waszej Król: Mci nic nie dowiódł, jeśli za dokument bierze list i dowodzi z prawa cesarskiego,

4) Treść z pisma.

9) Króla to rzeczą jest słyszeć źle o nim mówią

uchowaj Boże, aby wolności i poczciwości nasze miały dla nich szwankować, gdyż nie alia¹¹) mniemamy, tylko statuta et constitutiones regni; przy prawie swern polskiem pan Krzysztof Zborowski człek poczciwy nigdy w niczem nie naganiony stojąc i biorąc po sobie statut de viro bonae famae vult evadere contenta citationis omnia ¹²), iż nie odpowiedział, neque minabatur in vitam régis, alieno principi vitam non addixerat, verba maledica neque lo~ quebatur, neque scribebat, quibus majestas regia offender etur ¹³).

Potem pan gnieźnieński sam mówił: „Jaką radość na początku tej sprawy (gdyż mi Wasza Król: Mć raczył oznajmić o tern) miałem, Waszą Król: Mcią samym Panem Mciwym świadczę, teraz jeszcze większą dwakroć odnoszą, i z tą podobną muszę do Boga w teraźniejszym żalu mym i złym zdrowiu, które z nizkąd inąd nie przypadło, jedno z tej żałości, które mam z tej sprawy, i prosiłem, aby się Król JMć nie obrażał com miał mówić, nie do prawa, bo go nie umiem5 ale jako mam wiadomość tej sprawy, list który to był ukazany dnia wczorajszego, którym ja pierwszy od Waszej Król: Mci widział, gdym był dnia wczorajszego pytany, czyjaby to ręka była? A co ja wiem, widzę, że taka ręka na nim, jaka brata mego, ale iż na świecie o niecnotę nie trudno, co się przydaje u ludzi, przydaje się i u nas. Dymidecki z Lwowa umiał formować rękę Waszej Król: Mci; przeto mi się zda być ręka brata mego, ale o co ja nie wiem, jeśli go mój brat do pana Samuela pisał. Nizkąd inąd nie przyszło to pisanie, jedno iż on nie jest w łasce Jego Król: Mci takowy jakowy miał być i jaki się spodziewał, dla tego poszedł był mój brat do Niżowców, że mu była opowiedziana niełaska Waszej

12) Tyczący się męża nienagannej sławy,

11) Co innego.

chce uniknąć wszystkiego co mu w pozwie zadano, stawał na życie królewskie, także nie ślubował życia swego cudze mocarzowi, słów uszczypliwych, któremi by majestat królewski mógł być obrażony , nie mówił ani nie pisał.

mu

13) Nie

na

IiróJ: Mci. In plnrali¹⁴) w liście pisze, tedy to wspominając na obietnice, które mu ja opowiedział i obiecował od Waszej Król: Mci, mnie wspomina i rozumie o kim inszym, a nie o Waszej Król: Mci, boć nie myślał żaden z nich o zdrowiu Waszej Król: Mci. Zieloną trawę, co przypomina, tedy się ta trawa nic inszego nie rozumie, jedno tu będąc w Polsce uważając sobie niełaskę Waszej Król: Mci, będąc we Zborowie zmówili się byli obydwa do cudzych ziem jechać, a mianowicie do Malty, comda-liBóg! od braci swej słyszał prawdziwie. Tom mówił z bratem swym z panem Krzysztofem w Stobnicy i przypomniałem mu, żeby było jednanie mogło dojść z panią przemyślską (kasztelanową Wapowską) by były te listy nie doszły, o której trawie powiedział mi, że nie insze consilium ¹⁵) ich było, jedno jechać do Malty, w czem też mam i list od pana Samuela ze Złoczowa do Grudziądza do mnie pisany; i chciał dać sprawę Waszej Król: Mci o sobie i zaraz jechać do Wenecyi. W tern też liście radził się z strony syna swego starszego Alexandra, kędyby go miał zostawić, albo jeśli by go miał z sobą wziąść; azać ja to nie mam potomstwa, nic myśląc go ztąd wywieść; sprzysparźać mi Pan Bóg i w oborze, i wr komorze; nie utracam potomstwu, ale przyczyniam, jako mówią, o czem jest wiadomo ludziom; a miałżebym ja gniazdo swe, familią swoją zacną pomazać, Boże tego uchowaj! Co się tyczy Wojtaszka, który te listy Waszej Król: Mci oddał, jać go nie znam i nie radbym go widział jeśli tu jest; ale Wasza Król: Mć dowiedzieć się możesz, jaki to jest człek, co za sprawy jego ; boć by-wał mnichem u Bernardynówr w Krakowie albo u Panny Maryi. Co się tyczy Samuela Łaskiego, ja go wykładać nie chcę, bom go nie świadom, ani urodzenia jego nie wspominam, choć słyszę od ludzi, ale listy jego ukazują, które pisał do brata mego pana Samuela. I prosił aby list był czytany, w którym to było: wymawiał się panu Samuelowi, że on o tern nie wie w co go wdają, ani też nikomu, ani Król: JMci sprawy żadnej nie dawał o panu Zborowskim, ani też nic takowego nie mówił, coby boncie existi-mationi¹⁶) jego szkodziło, z tym dokładem: bym i dobrze chciał, tedy nie mogę ani nie wiem, bo nic zgoła nie wiem ; a tom dla tego uczynił, że powiedział pan kanclerz, że pan Samuel list ten nie skrycie ale jawnie przy kilkanastu sług swoich, przyczem też i on był, czytał i wymawiał się w lem liście, aby o nim tej suspicyi nie było, bo omylną o nim sprawę dano. Podał też i drugi list do pana starosty wyszogrodzkiego szwagra swego w te słowa pisany: przysięgając na Boga w obudwu liściech, że nic tego doniesienia nie winien, gdyż nic na pana Zborowskiego nie powiedział, dla tego iż nic nie wiedział.

Pan kanclerz, że go wspomniał Łaski tem pisaniem, że on tego pilnym inkwizytorem był od niego, wstawszy mówił : ,, Nie bez przyczyny są różne urzędy wT Koronie ; także na dworze Waszej Król: Mci senator es bywają przysięgami obowiązani, aby praw dziwie radzili, co by było dobrego tej Koronie i Rzeczypospolitej polskiej. A coby kol-wiek kto wiedział ad dig?iitatem et securitatem u), zdrowia Króla JMci, aby przestrzegł; jani tych rzeczy nie łowił, ale we Lwowie będąc doszedłem tej sprawy. Aczem na to przysiągł, wyciskała to na mnie przysięga moja, żem powiedział Waszej Król: Mci, powiedziawszy mówiłem: porzuć to Wasza Król: Mć; przyjechawszy do Krakowa nie byłem inkwizytorem tych rzeczy, ani się też o tem mówiło; kiedy te listy do Niepołomic do Waszej Król: Mci przyszły, posłałeś mi je Wasza Król: Mć do Krakowa; sam przyjechawszy kazałeś mi Wasza Król: Mć Łaskiego przywołać i z nim mówić, com czynił, który mi to wszystko powiedział, co było dnia wczorajszego. “

Pan gnieźnieński, zatem zaczętą rzecz swoją mówił: „N. Mciwy Królu! a to Wasza Król: Mć słyszeć raczysz, że ten Łaski pod przysięgą pisze, że nic o tem nic wie, jaką ma sprawę od sług nieboszczykow skich, że nieboszczyka

16) Dobrej sławie.

17' Dotyczącego sią godności i bezpic-

czeństwa.

brata niego strofował z tego, źe z tym listem aperte 1&) sobie poczynał, bo brat mój gdy te słowa znalazł o Królu JMci i o kanclerzu i o mnie, rzekł do sług, którzy słuchali: patrz tego chłopa z tym mózgiem szalonym, z jego łaciną, albo juz szalon, źe tak wspomina jego Król: Mc, brata swego i kanclerza. Wymówiwszy to rzucił list na sługi i prosił pana gnieźnieńskiego, aby więcej wierzył jemu, niżeli Wojtaszkowi.“ Potem wyliczał posługi domu swego, jako są znaczne w tej Koronie, a zatem prosił, aby tę sprawę od niego miłościwie przyjął Król JMć, ażeby Krzysztofa Zborowskiego z mandatu tego wypuścił, aby go inszą winą skarał a nie taką, którąby był dom jego i familia zelżona, i której tam nie nowina i na stołkach Jego Król: Mci zasiadać, z których oto przy boku Jego Król: Mci nie jedenby żałował tego pewnie. Albowiem przodkowie Jego Król: Mci nigdy dla prywatnych listów na takową sprawę nie skwapiali się. 1 jeszcze prosił, aby się też tym listem nie obrażał a na ostatni klejnot domu jego nie skwa-piał się, bo on dignitatem i zdrowia Króla JMci nie tylko bronił, ale pięcią palców gotów był uczynić. Te wszystkie prośby czynił pan gnieźnieński z płaczem wielkim, aż mówić nie mógł, a tego płaczu patrząc nań wiele mu ludzi pomagało5 tego dokładał: „Śmiałbym sam przysiądz, źe nigdy o zdrowiu Waszej Król: Mci bracia moi nie myśleli. Co się dotyczy Gosławskiego z ßoxickim; brat mój nieboszczyk już leźy, od siebie nie mówi, do tego czasu dochować go było, aby był dał o sobie sprawę. Jednak wiedząc to jaśnie od niego, o tę krzywdę i prawdę z każdym twierdzącym ja gotów umrzeć; ale to łacno poznać, jeśliby był myślił o tym uczynku, ażeby był sług u pana Cikowskie-go pożyczał, bo to słudzy jego byli i miał też sług swoich poczciwych dosyć! Obacz Wasza Król: Mć jeśli być mogło, aczci nie dochodzi jego urodzenie i zachowanie, którego ja nie znam, nie chcę z nim o tern mówić, ale pan Piotr Frykacz szlachcic polski o nim pisał do pana marszałka.“ ⁹⁰

I czytano ten list. W tym liście pisał pan Frykacz, gdyż z tym Gosławskim o tein mówił, że się tego przał przed panem Frykaczem, że nigdy tego od pana Samuela nie słyszał, ani też tego nikomu nie powiedział, czego i przysięgą potwierdzał przed panem Frykaczem. „O kontrakty z Moskiewskim Księciem prawdziwie wszystko powiem. Kiedy te listy poseł moskiewski do pewny cli osób roznosił, brat nie mając tu w Polsce nic, w cudzej ziemi się bawił, poddaństwa swego Waszej Król: Mci jeszcze był nie oddał, tam-quam extranea persona ⁹¹) rozumiał, źe to mógł Moskiewskiemu służyć, który na ten czas miał z królem duńskim i z królem szwedzkim i z Tatary wojnę, obiecał mu się służyć, aleda-liBóg! nie przysięgał, bo po niemiecku to bywa, że pierwej ludzi wywiedzie, stawi, dopiero na wierność posług przysięga; co świadczy Wagerem rotmistrzem. I pieniędzy żadnych brat mój od Moskiewskiego nie brał, boć z łaski bożej bratu memu nie tak trudno o tysiąc talarów, aby miał o nich przysięgać, a też to niepodobna, aby brat mój za tysiąc talarów ludzi kilka tysiący wywieść miał. Wiedząc poczciwi Indzie, ze jeszcze nie lak ciężko Zborowskim o tysiąc talarów, i byłoć dosyć polskiego narodu ludzi na dworze cesarskim, między którymi mógł by się był zdobyć na tysiąc talarów nie przysięgając. Nie jest też to podobna, aby ten poseł obcemu i tak wielkiej snmmy inszego narodu człeku wierzyć miał. Pepler który był w tej sprawie tłomaczem, powiada się być z Inflant; jam świadom biffant z dawna, sądziłem tamte sprawy imieniem pana starosty źmudzkiego, który mi to był zlecił, znam tam wiele zacnych Judzi : ale iż jest ludu nie mało narodu różnego między nimi, dla tego i wielkie zdrady; a więc by juz za powieścią tego chłopa, który nie wiedzieć co jest, miało gniazdo nasze poczciwe szwankować? A ztąd się jaśnie fałszywe świadectwo być pokazuje. Pan Chojeński człek poczciwy wczorajszem zeznaniem swojem tak powiedział : żem słyszał od tego posła, że się obiecał Moskiew-

skiemu służyć a słowa nie ziścił. — Daleka różność obietnica od przysięgi. Któremu Wasza Król: Me większą wiarę masz dać, niżeli temu chłopu. O paskwiliusie przysiągł przede mną brat, że żadnego nigdy nie pisał, ani się żadnem słowem nigdy nie przykładał, i tę przysięgę gotów powtórzyć przed Waszej Król: Mci insze świadectwa. Co się dotyczy nieboszczyka pana Samuela, nie chcę się z nikim waśnić ; dochować go było, żeby się był sprawił, wszakże kiedy będzie sprawa o tern, i na to się odpowie.“ łnstygator przeciw temu mówił: „ Wszystkie mowy ad eva-sionern ²⁰) stosują się, co ich według prawa potkać nie może. Listu się teraz pan gnieźnieński prze, a wczoraj go przyznał i własną rękę brata swego, deklaracyą jego teraz czynił. Mowa nie waży nic u prawa, tylko między dwiema przyznać się to musi, żeby tak było, któraby się mu trzeciemu nie należała jedno dwiema, ale iż się tyczy kogo inszego, dwa do siebie piszą a o trzeciego idzie, o Rzeczpospolitą koronną, o osobę Waszej Król: Mci ściąga: Albo nie pamiętasz Wasza Król: Mć, że był drugi traktat w tym liście consilium constitutum ⁹²), co wszystko słowa deklarowali , jeśliby na pana kanclerza tci7iiquam ad privatum inimicum ⁹³), te kwestye tor quere ⁹⁴) się miały, co do tego pan kanclerz ma. W liście pisze: i śmieli mi wiele obieco-wać, by tylko ante Baal genua flexissem. Pisze dalej: Król si hoc nomme dignus. U Niżowców każe się starać o chęć; a coby mu po nich? — Dla zabicia kogo. List dowodem prawnym może być, gdy się kto nie prze cyrografu, jakoby to coram actis ⁹⁵) zeznał. In causa criminali bywają scrutinia ²⁵) na miejscu statutu, ale vir o bonae famae2б), które propriorem ad convinctionem evasionem declarant ²⁷), gdyż kiedyby był statut nakorygowany, został by vir bonae famae, można-li człeka niewinnego po-twarzać, a o coby się temi wywody sprawował po trzykroć

22) Jako na

20) Dla uniknienia.

¹

Co do rodu. 2) Niezazdrości sławie zaszczytów. 3) Tedy.

²

4) Ogromnie wyrosła jednego potęga. 5) Chciwość zaszczytów.

³

6) Gdy się pomnażają niezmierne dostatki. 7) Koronę królestwa.

⁴

8) Władzę. 9) Posłuszeństwo ich.

⁵

O niewdzięczna ojczyzno! nie będziesz ani

⁶

Niebezpieczeństwo

⁷

Możny mający zupełną władzę.

⁸

2(>) Sprzedajnym językiem.

⁹

Donośnym głosem. 28) W podejrzeniu owe miejsce są

¹⁰

dowe. 29) Rzecz cała jest nader niebezpieczną,

¹¹

widocznego jawnego niebezpieczeństwa życia naszego,

¹²

słowa. 32) Niechaj zaginie dusza moja wraz z nieprzyjaciółmi

¹³

mymi !

¹⁴

Przekład polski z rękopisu łacińskiego.

¹⁵

Odpowiedź. 4) Z przyzwoleniem senatorów. 5) I zwy

¹⁶

czaje sądowe. 6) Pewnie go chętnie udzielę. 7) Z tych przy

¹⁷

czyn. 8) Sądownie postępuje. 9) Prawo waruje, iź nikt, do

¹⁸

póki go prawo nie potępi, uwięzionym nie będzie, tym bardziej.

¹⁹

10) Janie Borukowskim herbu Junosza, biskupie przemyskim,

²⁰

których radą. 12) Ze zdania większej części senatorów,

²¹

strony pozwanej.

²²

Zupełnie przed ostatecznym wyrokiem,

²³

sowanie. 16) W tej sprawie. 17) Dostatecznie,

²⁴

wprost odpowiada. 19) W ów czas wielkiego księcia litewskiego

²⁵

i nowoobranego króla polskiego. 20) Wydanego. 21) To miejsce.

²⁶

22) O zbrodnię. 23) Nieprzytomny w Królestwie. 24) Za ubez

²⁷

pieczeniem sejmu. 25) Lepszość i większość rozstrzyga. 26) Na

²⁸

czas sprawy sądowej według tego przywileju : Kto będzie obwiniony.

²⁹

27) Poddaństwo. 28) Inszemu zagranicznemu rządcy. 29) Jeżeli

³⁰

na poddanego żadna preskrypcya sądowa nie zapada. 36) Król

³¹

co do preskrypcyi przychyla się na stronę poddanego, dla umo

³²

rzenia.

³³

Ze strony pozwanej. 2) Uchylać się od.

³⁴

4) Sprawa rozpoczęta. 5) W przeciwnym razie.

³⁵

Zapewnie wiele się dziwowało przy prośbie o glejt, lecz jeszcze więcej się zdziwią, skoro glejt wydanym zostanie. Jeżeli pozwany nie stanie, już go samo używanie i zwyczaj sądowy obwini; aczkolwiek w sprawie niniejszej własnemi usty powinien złożyć świadectwo. Lecz gdy zdania panów senatorów w tern są zgodne, aby się sprawa sądowa przez zastępcę odbywać mogła, niechże się już odbywa; jednak niech zastępca przyrzeknie, iż w tej sprawie do samego końca i ostatecznego wyroku stawać będzie.

³⁶

Króla z poddanym.

³⁷

i statutu Władysława. 19) Do nowych wypadków.

³⁸

Stan rycerski i senatorski. 21) W tej uchronię prawnej.

³⁹

22) Zastawiać prawem. 23) Jakąś niedorzeczność. 24) Kiero

⁴⁰

wać. 25) Niezgodne zdania senatorów wyrokiem swym rozstrzyga.

⁴¹

26) W jawnych sprawach o zbrodnie.

⁴²

Zygmunta króla dany w Piotrkowie : że Król bez senatu nic nie

⁴³

20) O zbrodni stanu, że takowa tylko na oso-

⁴⁴

30)    Którzy mają być po-

⁴⁵

31)    Zygmunta z r. 1540:

⁴⁶

32) Przeciw niemu

⁴⁷

Według praw Królestwa. 34) I od porządku w statutach

⁴⁸

przepisanego. 35) Po ojcowsku. 36) Panuje. 37) Cisza.

⁴⁹

38) Na jeden raz. 39) O sprawach oddzielnych. 40) Włady

⁵⁰

sława Jagiełły : o występkach, i Zygmunta: o dobrach zabranych na

⁵¹

skarb królewski. 41) W sprawie oddzielnej sądu królewskiego.

⁵²

42) Sprawę swą odnieść na sejm koronny. 43) Wszystkie w ogóle

⁵³

i pojedyncze sprawy o zbrodnie. 44) Potyka się honoru i czci.

⁵⁴

45) Przez nieużywanie. 46) Przez zniesienie.

⁵⁵

Późniejsze znoszą dawniejsze i błędy poprawiają. 48) Uchy

⁵⁶

biono. 49) W czem uchybiono. 50) W swej mocy.

⁵⁷

wysłuchaniu obrony. 52) Wyroku ostatecznego. 53) Ten wnio

⁵⁸

sek uczynił. 54) Oskarżający nie może zarazem sądzić swej spra

⁵⁹

wy. 55) Zgodnie. 50) Palej w sprawie postępować. 57) Obrony

⁶⁰

prawa. 58) Pozew nieporządny.

⁶¹

Nieskończone. 2) Wiele niedogodności. 3) Po ukoń

⁶²

czonych sporach sądowych przed ostatecznym wyrokiem. 4) Na

⁶³

ocznymi świadkami.

⁶⁴

Swą prywatną tylko powagą.

⁶⁵

14) Cara Iwana Wasylewicza. 15) Wilhelm Pepler rodem z Dor

⁶⁶

patu. 16) Temi słowy. 17) Dla złożenia świadectwa. 18) Pod

⁶⁷

wiarą i sumieniem.

⁶⁸

Wspomniany.

⁶⁹

herbu Trąby, ścięty r. 1580 za znoszenie się z którym wtedy Stefan Batory wojnę prowadził.

⁷⁰

Z pewnej wiadomości,

⁷¹

królewski.

⁷²

Obecnym. 26) W Polsce rozruchy, w Inflanciech przez

⁷³

wojnę niespokoje. 27) Burza od północy. 28) Święcie. 20) Przez

⁷⁴

tajemne znaki pisane. 30) W tem badaniu.

⁷⁵

Dla niewinnego bowiem było by już dosyć oczyścić się

⁷⁶

trzema słowami, przyznając lub też zaprzeczając, swej. 41) Przy ostatecznej mającej nastąpić odpowiedzi. 42) Do namysłu królewskiego. 43) Co wolno Piotrowi, niechaj będzie i

⁷⁷

Pawłowi dozwolone; toż samo prawo służy Zborowskim, co i dru

⁷⁸

gim mieszkańcom Królestwa; rozmaite są zdania senatorów .* jedni

⁷⁹

mówią, iż odwłoka ta według prawa, drudzy mówią, iż jej dopuścić nie można, inni znów, iż na takową z łaskawości królewskiej pozwolić. Jednakże zdaje nam się , iż prośbie tej nie z pokorą ale z groźbami i knowaniami czynionej nie można zadosyć uczynić. Widzimy ze statutów, że odwłoka taka byłaby nad zwyczaje prawne, dla tego też niechaj senatorowie na nowo głosują.

⁸⁰

Widzicie panowie senatorowie, jaka krzywda mi się dzieje: to mi dozwólcie, co się nikomu z was nie odmawia, to jest sprawiedliwości; wszak jej według przepisów prawa nie odmawiacie wdo

⁸¹

wom i sierotom. Dozwólcie mi to, co według praw a żądam i co jest sprawiedliwe, a jeśli nie chcecie to rozwiążcie mi ręce, któreście mi prawami publicznemi zawiązali i któremi siebie samego obronić, jako tez za pomocą Boga krzywdy mej pomścić się mogę; jestem z resztą tak w sprawach publicznych jako też w prywatnych z ła ski Bogu i z waszej chęci obraną osobą. Zdanie moje jest odmienne ; sądzę, iż na odwłokę tę zezwolić nie można, a lubo by nawet gła być pozwoloną, sam to mówiąc otwarcie, rozstrzygam, aby jej nie dozw olić i lepiej aby już ustanowić wyrok ostateczny. 4Г») W prost odpowiadać.

⁸²

Dosyć nam tego.

⁸³

1) Broniący się.

⁸⁴

życie króla i spokój Rzeczypospolitej ; po wtóre : żeś podczas wojny dopomagał cudzemu mocarzowi; potrzecie: gadałeś i pisałeś słowa uszczypliwe, które obraziły majestat królewski.

⁸⁵

Spiski, podejrzenia, obce powieści,

⁸⁶

(i) Z prawa cesarskiego, my zaś nie mamy cesarza tylko króla*

⁸⁷

   Ze zbrodnia obrazy majestatu popełnia się tylko na osobie króla.

⁸⁸

   Ubliżenie.

⁸⁹

cych, jeżeli dobrze czynił. 10) Nie chcemy ani kar stanowić, ani też coś surowego i ostrego cierpieć, ponieważ jeżeli rzecz pochodzi z lekkomyślności trzeba nią pogardzać, jeżeli z bezczelności litować się, a jeżeli z niesłuszności odpuścić.

⁹⁰

Otwarcie.

⁹¹

Właśnie jakoby osoba z kraju obcego.

⁹²

Powzięły zamiar,

⁹³

prywatnego nieprzyjaciela. 23) Rzucać. 24) W sądzie. 25) Ba

⁹⁴

dania. 26) Dla męża dobrej sławy. 27) Ogłaszają zwłokę aż

⁹⁵

do zupełniejszego przekonania.

a za czwartym razem przyszłoby niewinnego wieść. Uka-zował też statuta nasze, któremi dowodził, że fundamen-tis juris nostri non adulterinis ex conjecturis in crimina-libus ¹ 2) dowodzić. Pan gnieźnieński tego listu interpres2f)) być nie może, Waszej Król: Mci to należy ex fundamen-łis juris nostri et statutis ³), a nie z prawa cesarskiego. Jest tu świadectwo Wojtaszka, który list przyniósł ; sami przypominają z listów, znaczy się co ten myślił, co ten pisał; nie z jego głowy to wyszło, on co wiedział powiedział, jako wierny poddany Waszej Król: Mci, jako to każdemu cnotliwemu przystoi. “ O Łaskiego sam któremu pan gnieźnieński zadał nie trafne urodzenie, to co z sobą non quadrat⁴) ukazał instygator, że mową swoją oczyszcza, gdzie niżej przyznawa mu zacne urodzenie i zpo-winowacenie z zacnymi ludźmi; kteinu na to pokazał na Łaskiego, aby się Łaski do tego nie miał znać, i przyznawa co wczoraj przyznawał, to jest list ten, gdzie: Polonia turbatur Livonia infestatur, owo przyjdzie Boreas a se*■ ptemtrione. Niżówce zatrzymywano upominki, gorzałką saletrą. — Gosławski nie pomni, aby kiedy mówił z Fryka-czem, bo Frykacz nie jest civis regni³²), jest bannitus ; ten z Boxiekim obiecali się byli panu Samuelowi służyć, albowiem za przeważny uczynek ten Boxicki, który był świeżo uczynił, miejsca w Polsce nie miał, i dla tego towarzyszył z nim pan Samuel Zborowski. Boxickiego testimonium confirmatur ³³) zeznaniem zacnego człowieka pana Porudzyńskiego. A że tych a nie inszych zażywano dla przewagi ich nie lada jakiej od nich pokazanej : z Inflant jeśli inni zdrajcy, ten doświadczonej godności i cnotyPepler na dworze Moskiewskiego Kniazia, gdy go uczynił wolnym od więzienia, lat dwadzieścia służył, był z posłem moskiewskim u cesarza, tłumaczył od posła do Krzysztofa Zborowskiego, i przy tern był, kiedy przysięgał kternu przyzna

w sprawach o zbrodnie, deł prawa naszego i statutów, szkańcem królestwa.

mi pan gnieźnieński sam, źe chciał Moskiewskiemu służyć, ale mu bracia rozradzali, ktemu, źe pieniędzy od posła moskiewskiego nie wziął, ale ludziom które miał wywieść dał racyą na racyą, potem pan gnieźnieński zbijał: pan Cho-jeński zeznawa, źe miał do Kniazia jechać a nie jechał, świadectwa te wszystkie zostały się, w mocy jure constitu-tionum³⁴) ten bliższy do dowodu, kto lepsze dokumentu ukaże in locum statuti de viro bonae famae ⁵), a choćby też dobrze (quod non conceditur) constitutio de ecniti-niis ⁶) nie deregowała temu statutowi de viro boncie fa mae, tedy i tern się nie pomoże, gdyż już jest 1er no-tatuś : primo ⁷) w Ostejkowym testamencie $ secundo ⁸) w Samuelowej rekognicyi przed urzędem krakowskim uczynionej ; tertio ⁹) bannicyi ma kilka na sobie, nie może być civis regni, dla tego odwód nie może mu iść.

Potem przeciwko tej mowie pan gnieźnieński to powiedział: źe było pana Samuela chować do sejmu. Gdy in-stygator to dedukował źe słusznie; pan kanclerz dał o sobie sprawę wstawszy u stołka swego długo mówił, z której miary exekucyą uczynił, i jako nieboszczyka przestrzegał, by mu w jurysdykcyi jego nie bywał, król a aby się nim nie bawił upominał, i sam nigdy z nim obcować nie chciał, rationes ⁴⁰) dawając przysięgę swą, obawiając się przeciw jemu novum gradum vel processum juris nie wniósł dla tej sprawy.

Po tej mowie pana kanclerzowej, mówił instygator: „Powiada strona: źe effectue⁴²) żaden nie doszedł, choćby myślił albo mówił; nie trzeba się na to oglądać, źe effectue nie doszedł ; Boże uchowaj, aby się miało było eon siliis4z) wykonywać, jedno to inter pares⁴⁴) bywa et inter privates; ale tu idzie de dignitate Waszej Król: Mci

34) Praw konstytucyi. dobrej sławy.

37) Trzy razy wzmiankowany: najprzód, trzecie. 40) Przyczyny, wego działania. 42; Skutek, równemi.

44) Między

i o zdrowie i o Rzeczpospolitą.“ Jest statut: de injuriosis contra 'parentes“ ⁴⁵) i czytał go: jako Deus indivinis, tak reo; in humanis ⁴⁶) ma być zachowań. Potem czytał statuta : de reverentia judiciorum et securitate conven-tuum ⁴⁷).

Pytany był pan gnieźnieński raz i dwa o Łaskiego z strony złego urodzenia co mu zadał $ pan gnieźnieński zamilczał. Łaski Samuel księdza Łaskiego (Jana) syn mówił, omawiając źe niwczem inszem nie odniósł Zborowskiego, tylko źe panu kanclerzowi, a potem Jego Król: Mci o liście Krzysztofa Zborowskiego do pana Samuela, et plura si scivissem ⁴⁸) powiedziałbym. Gosławski do tego wszystkiego znał się, gotów będąc juramentem potwierdzić, co od niego instygator powiedział, o poczciwe urodzenie swe, żądał pan gnieźnieński, źe mu na tern krzywda.

Niemojewski: „N. Mci wy Królu! Statuta przez insty-gatora czytane nie mają nic do tej sprawy, trzeba było contenta citationis próbować, trzeba było ukazać factum vet conatum maturescentem ⁴⁹), albowiem słowo commit-titur facto commis so ⁵⁰), co pan instygator nie dowiódł. Co się tyczy banicyi: banitio per quietdtionem jam est cas-s at a ⁵¹). Nadto banitio civilis non importât crimen⁵²), by leź dobrze nie było quietatio in maximis accurationibus citato jus est semper favorabilissimum ⁵³) ; czego Wasza Król: Mć tak dwie lecie na sejmie Wiskieinu nie dopuszczał, choć był bannitus. Trzeba evidentissima documenta ⁵⁴) w sprawie tej pokazać, panie instygatorze, bo się ciągniecie do dowodu5 obaczcie się, a któż ma czynić dowód, aczci jam est pro crimine laesae majestatis ⁵⁵).“ Instygator: „ Da-

40) Bóg w rzeczach bo-47) O uszanowaniu sądów i bez-48) I więcej gdybym wiedział. 49) Czyn 50) Spełnia się dopiero 51) Wywołanie ustało przez umorzenie 52) Wywołanie cywilne nie przynosi za sobą zbro-5*3) Umorzenia sprawy, pozwanemu w największych obwi nieniach prawo zawsze sprzyja. 54) Jasne dowody, chodzi o zbrodnię obrazu majestatu.

45) O tych co krzywdzą rodziców, skich tak też i król w ludzkich.

pieczeństwie sejmów, lub też zamysł przychodzący do skutku, przez czyn dopuszczony, całej sprawy, dni;

55) Już tu

remnie tein tryumfujecie panie Niemojewski, i tak sam chcesz wiele mówić, źe się nie dowiodło niczego, zasadziwszy to według fantazyi swej; nie trzeba lepszych dowodów; dowiodło się listem własnym strony pozwanej, dokumentami inszemi i świadectwami wielu ludzi, banitowi odwód nie idzie, i nie ma locum standi in judicio ¹⁰).u Potem ukazał źe banicya Wiskiego brata świeża była, którą tez świeżo Król JMć relaxował ; pana Krzysztofa Zborowskiego ba-nicya od dziesięciu lat : wr tern się nie czuł relaxacyi otrzymać.

Niemojewski: „Nie bywało to przed tern, aby się u sądu a zwłaszcza u takiego szczypać mieli: zadaliście mi panie instygatorze śmiałość, fantazyą, a jam starszy niż WMć, mogłeś mię hył WMć uszanować ; nie śmielej ale ja z największą uczciwością mówię, na kogo swą krzywdę składam niech się jej nad tobą zemści. Banicya to wedle kapturu otrzymana, która też wedle konstytucyi kapturowej moc miała, ad satisfactionem ¹¹) trwała, aż się stronie dosyć stało, kwitowała z niej et de toto processu juris, ob satisfactionem ¹²) banicya miejsca nie ma.“

Instygator: „Nie mówię nic panie Niemojewski! do osoby WMci, tylko do rzeczy samej.u Ukazał potem, źe kaptury inserowano w statuta, ergo'⁹) że nieważne bani-cye pod kaptur ni tedy i konfederacya. Ukazał potem instygator modum conveniendi ⁶⁰), że są consilia, confoede-rationes, rnachinationes, et alia documenta producta, et jur amentum testium ⁶¹) ; wejrzawszy potem w kwity ba-nicyi, ukazał instygator, źe tylko na jedną bannicyą od ligi był kwit, te drugie relaxacye tylko woźnych, co wiązania dawali w imieniu tern, co banizowali nie idą. Kazano potem stronom odstąpić.

Potem marszałek poselski prosił, aby byli przyzwani consultare cum senatoribus ⁶²), rozumiejąc się do tego na-

66) Rodzaj pozwu, pokazane, jako też przysięga świadków. 62) Naradzić się z sena torami

leżeć in causa nova emergent^ Itemб3) pan Kazimierski a parte nuntiorum ⁶⁴) prosił o to. Dał odpowiedź od Króla JMć pan kanclerz na to: że quod est de jure, quod est consvetum et ut moris est⁶⁵), Król JMć postąpi. W tern wotował xiądz arcybiskup gnieźnieński in hunc sensumbbj: Żałował narodu swego, że tych czasów do tak straszliwych i żałosnych rzeczy przyszło i sromoty narodowi polskiemu i familii tej 5 lecz że urget fi des juramenti mei obte-stans Deum ⁶⁷), że starał się o to, żeby na sąd nie przychodziła sprawa ta, aby do szwanku familia i o sławę nie przyszła ; widząc że w takich sprawach citatus prornerait poenam infamiae ⁶⁸), raczej by to widział, aby Król JMć poenam infamiae, któraby przyszła a securitate legum⁶⁹), nie skazując, używając miłosierdzia poena eætraordinaria ⁷⁰) karał; lecz jeśliźe Pan Bóg nie zmiękczy serca Jego Król: Mci, jako kapłan wotować na to nie chce co w sobie niesie poena infamiae, ktemu obawiać się potrzeba, że posłowie nie wszyscy prawo umiejąc i rozumiejąc się do tego należeć, by niezgodą sejmu nie zamieszali. Lecz referendarzem będąc przywykł trochę prawa, i ukazuje quod juris est7I) w sentencyi swojej, ze gdy instygator dowiódł dostatecznie , evasio stronie nie pójdzie, bo allegata ⁷²) konsty-tucya burzy ten statut in criminalibus de viro bonae fa-mae i tu causae uczynienia jej praw koronnych od cesarskich; prawa ta różność jest, że owdzie personam suspe-ctam captivari ⁷³) pozwala, a prawo koronne nisi jure victum ⁷⁴). Panu Niemojewskiemu pochwalił, że amicus usque ad aras lb) póki mu prawa stawa, perpendendum censet diligenter causam ⁷⁶), bo idzie de salute re gis et

63) Jako w sprawie zupełnie nowej. Także. 64) Z strony posłów. 65) Podług prawa, podług używania i zwyczaju. 66) W ten 67) Wymaga tego wierność przysięgi jego, wzywając 68) Pozwany zasłużył na karę odsądzenia od 69) Z ubezpieczenia praw.

72) Przytoczona.

74) Tylko prawem przekonanego.

sposób.

Boga za świadka, czci.

71) Wedle prawa, imać.

dotąd.

70) Karą nadzwyczajną. 73) Osobę podejrzaną 75) Przyjaciel tylko 76) Radzi dobrze nad tą sprawą się zastanowić.

regni¹³), o oddanie przysięgi Królowi i Rzeczypospolitej. Detexit millier mer et rix conjurationem Catilinae ¹⁴), ktoź-kolwiek taki jest, dignus promereri praemium¹⁵). Insty-gatorowi dosyć dowieść voluntatem et consensum et non factum ¹⁶). 0 kaptury non est dubium ¹⁷), źe są insertae inter leges script as ¹⁸).

Potem wotował xiądz arcybiskup lwowski ¹⁹) i xiądz biskup krakowski ²⁰), źe nic strona nie pokazała takiego przeciwko dowodom instygatorskim, w czem jej przyjść miało ad evasionem. Tein się zawarła rada, potem wota stanęły w ten tydzień.

fi. 1. JFebruarii.

Puszczono per vota senatorum, którzy wszyscy tribus exceptis ⁴) : poznańskiego, smoleńskiego, połockiego województwa, zgodnie voluntatem, conatum, consensum in crimine laesae majestatis²) wotowali; to jest, źe się to rozumieć ma ш personam et non dignitatem, praeminen-tiam, securitatem principis agitur per audaciam, voluntatem., scitu, conse?isu, орете, vel facto; probationes actoris ex literatoriis documentis, testibus juratis, bationibus, machinationibus, circumstantiis, 97/ae omnes derivantur in unum. Literaruni enim interpretatio debet esse secundum tenorem verborum ³). Słowa to tylko swe może każdy wykładać , ktemu probatio adductionis per

jur amen tum servitii principis Moschorum ²¹). Działo się to extra regnum tribus tantummodo praesentibus : nuntio magni Ducis, citato et cive Higensi. qui fuit detentus in vinculis per multos annos apud magnum Ducem, tune autem inter pres nuntiorum Poloniae ; nihilominus caeteri praesentes ²²) Królowi JMci stawili się z Lubeku i wiele inny cli mianują, co tego świadomi są, a in talibus crimini-bus et mulieris meretricis cum testimonium valet²³). Ba-nieye tez na które relaxacyi niepokazował, zabraniają mu locum standi ad evasionem. Quod attinet infamiam fami-Пае, exceptis extraneis et internis probatur²⁴), ze się zmazała familia w Rzymie, gdy Brutus duos filios securi perçus sit causa conjur ationis in rempublicam, et Marcus Julius filium manibus suis jugulavit propter conjur atio-nem. Titus Manlius propter transgressionem disciplinae milit ar is , pater filium securi percussit²⁵ 26 27 28). Dzisiejszy król hiszpański propter machinitionem in vitam suam strangulo refecit Jilium <J). Tęczyńscy występne białogłowy in carce-ribus uj w domach swoich morzyli. Pieniążek propter vio-lentiam perpatratam n) na Lipowiec dawszy syna w więzieniu umorzył. Ościk nie in personam regiam sed contra propriam machinatus est²⁹), o co czci odsądzon i na gardle skaran. In hoc casu plurima cummulantur obseoenae

7) Sposobności domagania się odwłoki. Co się zaś nie-

h) Kazał udusić syna 10) W więzieniach. Nie knował przeciw osobie kró-

blasphemiae, nobilium vivorum et mortuorum notationes, testamentum, testimonia senatorum plurima suspecta ¹³). A iż firmatur ihr onus regius justitia¹⁴), pokonywają i listy ręki własnej niezaprzane od strony. Statut ten Vladi-slai Jagiellonis udziałany : Neminem captivabimus îiisi jure victum, contra haereticos ¹⁵) jest uczyniony quorum poena™) była, ze suspecti captivabantur ¹⁷) i byli karani poczciwością, konfiskacyą i gardłem. Lecz tu crimen in personam régi am, soli majestati regiae in hoc casu w) przypuszczają na rozsądek, jako Pan Bóg serce Króla JMci rządzi. Ta causa toczyła się późno, aż się przy świecy skończyły wota senatorskie. Król JMć odłożył ad primam sessionem ¹⁹) ferować dekret.

W tenże dzień po czwarty raz przychodził pan Uchański od posłów, Króla JMci i senatorów prosząc, aby wT tej sprawie Król JMć dekretu nie ferował, ażby in causa nova emergenti rozmowę cum senatoribus mieli 5 o tern odpowiedź od Króla JMci dana: subsellia quaeque habent sua jura secundum morem et consvetudinem juraque statuti et constitutionis ²⁰), to co pertinet2I) do Króla JMci i do senatu, cum senatoribus Król JMć odprawować będzie. Znowu interpretował przyjście sw e pan Uchański, ze w tej kauzie non pertinent do sądu ; tylko o to proszą, aby w edle zwyczaju, jako to bywało, mogli kongres swój mieć z pany senatory i rozmowę przed dekretem Króla JMci. Na co respons odniósł od panów senatorów, że pozwolili, tej affektacyi miejsce dając, od Króla JMci tez respons: iż na ten czas święta zachodziły, Król JMć zatrzymać się miał z dekre-

13) W tej sprawie wiele się zebrało: sprośne obelgi, potwarze rzucane na ludzi szlachetnych żywych i zmarłych i podejrzliwość przypisywana świadectwu piśmiennemu wielu senatorów. 14) Tron królewski wzmacnia się sprawiedliwością, prawem pokonanego imać będziemy; przeciw kacerzom. rych kara.

dnia popełniona na osobie królewskiej, w takim przypadku tylko Królowi JMci. 19) Do najbliższego posiedzenia. 20) Każdy urząd prawa według zwyczaju i obyczaju oraz ustaw statutu i 21) Należy.

ił) Będąc w podejrzeniu imani zostali.

15) Nikogo innego tylko 10) Któ-18) Zbro

ma swe konstytucyi.

lem i z radą, w izbie radnej nie pozwalał schadzki , ale privatim w gospodach każdemu województwu z swemi di-gnitarzami pozwolił tego.

H. Э. Mfehruarii.

miał stronę insinuatam⁸) pozywać,

Król JMć na sądzie zasiadł; przywołano przeciwko panu kanclerzowi pana Krzysztofa Zborowskiego. Stanął przez prokuratora. Czytano pozew od pana kanclerza, co pozwał pana Zborowskiego, że na sejmiku proszowskim włożył nań kalumnią: aby miał nań naprawować Pruskiego, truć go i do tego ukazówał truciznę, i wyznanie na to przy bytności swej urzędnika tamtego Wojciechowskiego i czwartego kogoś sługi Zborowskiego ; w której Króla JMci ważył się dotknąć i dwóch Polaków, tamtego kraju opatów xiędza Bielskiego i Ponętowskiego. Prokurator defendował pana Zborowskiego źe mówił vi *), konjunkcyi et non de-tractandae famae, non causa imperii et diffamationis, sed causa consilii³⁰), radząc się gdzie tego plac na sejmiku ; on tu niema roku z panem kanclerzem, ho nie pozwał pana kanclerza, ho gdyby protestacyą uczynił, albo pozywał a nie kontynuował causam criminalem intra praescriptio-nem statuti ³¹) tedyby podległ poenae talionis ³²). Lecz ma czasu dosyć jeszcze o to pozwać, albo jeśli się non sentiret se injuriatum ³³) zaniechać może na ten czas ; prosił, aby był od pozwu wolen, a iż pan kanclerz w tym .pozwie, co go pozwał detractandae il Hus famae contume-lias et convitia³⁴ 35) nakładł, prosił aby statut extendowano o tern. Instygator dowodził, et forum et terminum in actione którą przyznał, prokurator e contra negabat forum sibi respondendi¹), bo on

1) Na mocy.

6) Potwarze i posądzania szarpiące 7) Zaś przeciwnie utrzymywał, iż nie jest tu miej-8) Wzmiankowaną.

me strona go... E contra instygator zbywszy mu to, źe forum nie przyznawa, wrócił się, prosił directam respon-sionem ³⁶). Prokurator Zborowskiego powiedział: źe mając przestrogi pilne z Polski, i źe ten który takiemi rzeczami zw*ykł obchodzie się i na jego zdrowie był naprawion, ten in alio facinore ³⁷ 38) pozwany, jest wzięt do więzienia, w którem i do tego czasu detinetur n), i juźby był w tamtym kraju, gdzie długo złoczyńców nie'cierpią, malefacto-rum suorum poenam ³⁹) odniósł, ale on prosił dla tej samej kauzy, aby był tak jeszcze w więzieniu zatrzymany. A iź z więzienia tamtego, kędy siedzi, jemuby go nie wydano, a on im tego próbować nie może 5 prosił aby Król JMć tam deputował posłańca swego do tego więzienia, aby to słyszał od niego, co zeznawał, a ukazawszy między Sierakowskim a Sachrajowskim dekret Jego Król: Mci źe 11111 dano dilacyą na świadki stawić się insinuato o dilacyą prosił przez instygatora. Odcięto mu dilacyą, i to wżdy Król JMć miał słać do postronnego państwa, stała się interloku-torya dekretem, naleziono directam responsionem respon-dendo ⁴⁰ 41), prokurator pozwanego nalazł. Ze nil probavit, пес directe negavit ы), ewazyn mu iść nie mogła. secundum statutum revocationem ⁴²) mu skazano , beneßeium propter absentiam ⁴³) uczyniono, dilacyą verae infirmita-tis ¹⁷) do dwu niedziel dano mu, in defectu poena super-posila sessionis turris¹⁸), rok i sześć niedziel et 120 mar-cariim¹⁹), a to wypełnić ma sub poena inf ami ae ²⁰).

Mß. 9. JFebruarii.

W sobotę acz wotowali znowu

panowie senatorowie jednak in eadem sententia *) jako pierwej $ to tylko urosło

trzymany, w odpowiadaniu, zaprzeczał, stwo dla nie obecności jego.

ex votis illorum et decreto Sacrae Regiae Majestatis ⁴⁴), iź świadkowie, których stawiono (jako wyżej opisano) nie byli drudzy przysięgli, ani na to świadectwo przysięgali 5 kazał Król JMc aby uczynił jurament quilibet ex persona sua ⁴⁵) jako testimonia illorum ⁴⁶), które i same zeznawali, i ich świadectwa na piśmie produkowane, są prawdziwe. A tych którzy na sobie niosą urzędy i przysięgali na nie, którzy też prohibebant testimonium⁴⁷), nie potrzeba przysięgi.

H. 21. Februarii.

W poniedziałek Król sam przez niedobre zdrowie nie był in senatu, ale in congressu dominorum senatorum *), przysięgało czterech świadków to jest: dwa Ryźanie, Samuel Łaski i Gosławski. A iź szemrali ludzie bardzo, żeby to zła sequella ⁴⁴) była, aby lada kto człeka zacnego i godnego poprzysięgnę miał, jednak to deklarowano, źe to nie jest poprzysięźenie, tylko świadkowie przysięgli, iź prawdziwe to co od nich wr piśmie podane jest.

Ю. MS. Febril arii.

In termino duarum septimanarum *) gdy czas danej dilacyi wyszedł, co było wzięto od pana Zborowskiego ver a infirmitate ⁴⁴), stanąwszy pan kasztelan kamieniecki (31ikołaj Sieniawski) z panem Zbigniewem Ossolińskim przez prokuratora zaprzeli się od pana Krzysztofa Zborowskiego, aby miał in commissis ß) prokurator brać; ver a infirmitate et super ignorantiam totius processus ⁴⁶) brał sobie na jurament, a będąc extra regnum ⁴⁷) dilacyi prosił na cztery niedziel, sin minus ⁴⁸) do dwu, ver a infirmitate biorąc sobie

dilacyą znowu, na którą brał się przysiądz. his ty gator e contra statutem dowodził, że ver a infirmitate dilacya tylko raz concessibilis⁴⁹ 50). Puszczono per vota, potem ferowano dekret, źe gdyby był praesens ö) załoźonoby onemu igno-rancyą processus ⁵¹), a ver a infirmitate samemu ; lecz że ignorancyą założyć się niemoźe, bo uznano, źe vult jure eæperiri ⁵² 53), ferowano in accessoriis n) dekretów kilka contra contestatum super principali ¹²). Dilacyi nie dopuszczono , na co pan Ossoliński protestował się przeciwko dekretowi Jego Król. Mci mówiąc: źe Krzysztof Zborowski, powinny mój, nie dozwalał tu nikomu tej sprawy odpraw ować, a iź tak rozumiemy, iź to jest causa civilis, przeto cokolwiek się tu działo, działo się nie na swem miejscu, nie ma to być według prawa ważne, a z tym do braciej od-chodzim ; i odeszli. Król rozgniewany wziął się za szablę, radził się panówr senatorów , jakoby tantam inauditam li-centiamn) skarać, i posłał do posłów, jeżeli to z wolą ich Ossoliński wchodził do senatu? Odpowiedzieli, źe nie dla tego tam Ossoliński chodził, aby miał dekreta królewskie łamać, albo w wątpliwość ich przywodzić ; ale nim dekret zajdzie, chciał jako mógł. powinnego ratować.

Ii. 22. Vebruarii.

Pan marszałek koronny przeciw panu Krzysztofowi Zborowskiemu dekreta ferował in crimine laesae majesta-tis et convicio *), od pana kanclerza i od pana Dzierzka: Król JMć N. Mciwy pan nieskwapiać się raczył w tej sprawcie pana Krzysztofa Zborowskiego, tak długo ją przewło-cząc, która począwszy się na początku sejmu, na dokończeniu sejmu się kończy; oczekiwał tego, aby się był, wyznawszy występek swój, o miłosierdzie Króla JMci starał;

13) Takową niesły-

bo się o zwierzchność kusił, przeciwił się majestatowi i magistratui⁵⁴), kusił się o zdrowie Króla JMci, i o zdrowie wszystkiej Rzeczypospolitej , najgłówniejszemu nieprzyjacielowi kniaziowi moskiewskiemu do służby się oddał i na to pieniądze wziął, i przysięgał mu, co jest et contra jura gentium⁵⁵), i z zelźywością narodu polskiego, który zwykł zawsze wiernym bywać panom swoim i wiarę cale chować. Przeto to tego Krzysztofa Zborowskiego Król JMć poczciwości odsądzać raczy, i wszystkie prerogatywy i urzędy i wolności, coby stanowi szlacheckiemu należały, od niego odejmuje, a bezecnym go czyni, a nie jedno jego, ale i te wszystkie, którzyby mu consilio, auxilio, favore ⁵⁶) pomocni byli, albo w domach i majętnościach swych przechowywali , taką winą karać, cum confiscation omnium bonorum mobilium et immobilium b), i nie zaniecha Król JMć dać mandatów do wszystkich starostów, aby był iman i na gardle karan ; ażeby wiadomość tego wszędzie doszła każdego, przyznawa Król JMć woźnego, aby publikować to po wszystkich placach wedle prawa. A iż też miał sprawę z JMcią panem kanclerzem o potwarz, którą włożywszy nie dowiódł, o co dekretem Jego К ról: Mci był skazau rewokować to, to jest wedle prawa odszczekac, in defectu ⁶) na dnie w wieży rok siedzieć, jako o głowę i tak płacić, to w dość nie uczynieniu ma go infamią skarać Król JMć ; iż temu tedy dość nie uczyniwszy dekretowi infamji podległ, a pod tę poenę podpadł, tego bezecnego Krzysztofa Zborowskiego znowu Król JMć czci odsądza; w takiejże sprawie, takiej poenie podpadłszy i od pana Dzierzka, potrzeci raz go Król JMć czci odsądza.

4) Radą, po

3) W brew praw narodów.

5) Z zabraniem dóbr wszystkich ruchomych

XXIII.

PRZEMOWA MIKOŁAJA KAZIMIR-SKIEGO OD POSŁÓW PRZY POŻEGNANIU KRÓLA STEFANA NA SEJMIE W WARSZAWIE DNIA 28. LUTEGO R. 1585.

Miłościwy Najjaśniejszy Królu!

Nie znajdzie się między nami człek tak małego roz-sądku, żeby wiedzieć i baczyć nie miał, quae forma est et status reipublicae nostrae et regni hujus !), który od przodków naszych dobrze i uważnie jest porządzony, że od nas nie poprawy ale raczej wcale zachowania potrzebuje. Wiem Mciwy N. Królu ! jaką zwierzchnością i dostojeństwem majestat Waszej Król: Mci panu swemu powinni jesteśmy i oddajemy zawżdy. Wiem w jakiej godności i powadze stan drugi senatorski zawżdy był i po dziśdzień od nas zachowań bywa, życzymy także sobie tego, będąc tej Rzeczypospolitej członkiem jednym i takim, bez którego ona cała być nie może, abyśmy nie tylko tytuł, ale i wszystkiej własności nam należącej jako od Waszej Król: Mci, tak też i od IchMciów panów radnych, braciej swej starszej na

1) Jakiego kształtu jest stan Rzeczypospolitej naszej i króle stwa tego.

osobach naszych wcale tez odnosili, naprzód w tem czego przodkowie nasi omnium superiorum temporum ex emplis id attestantibus ⁵⁷) zażywali, iż nie tylko JMciom panom senatorom swym śmiele powinności ich absque omnium offensa ⁵⁸) upominać i przy prawie pospolitem i wolnościach zostawając się niewzdrygali, jakoż i teraz nie wątpimy o Waszej Król: Mci pauu swym, iż to wszystko cokolwiek majestatowi Waszej Król: Mci na ten czas przyniesiemy, miłościwie od nas wiernych poddanych przyjąć będziesz raczył. Mciwy N. Królu! jako za zezwoleniem Waszej Król: Mci a braciej swej posłaniem tu na to miejsce stawiliśmy się ku obmyśliwaniu domowych i postronnych potrzeb, które Rzeczpospolitą zachodzą, tak życzylibyśmy byli sobie tego, abyśmy ze wszystkiem pociesznem do braciej swej odjechali ; jakoż chcąc we wszystkiem potrzebom i traktatom Rzeczypospolitej dogodzić, pracowaliśmy aż do tego czasu i folgowali wszystkim, lecz na oko widzimy, iż przez zwłokę jakąś sejmowego, do spólnych namów kilka jedno godzin na które wszystkie potrzeby gwał-

czasu

więcej już niezostawa, towne zniesły się, niebaczymy tego, aby nierząd wszystkiemu ale tym tylko rzeczom, które ku naprawie i godnemu w klubę wstawieniu braci naszej niwczem się nam odstępować niegodzi, tak ani presencyą swoją i dłuższem sejmowaniem w dalszą wątpliwość one wdawać pro confidents ⁵⁹) niemożemy, gdyż ad futura ⁶⁰) niegodzi się nam postępować, dokąd praeterita errata ⁶¹) we wszystkiem cale naprawione, a praesentia⁷) niech zachowane będą. To jest, aby najprzód, od braci conventis conditionibus ⁸), któreby niewypełnione zostawali, od Waszej Król: Mci Rzeczypospolitej dosyć się stało, także gravamina et bitationes, constitutiones juris ⁹) aby ex nunc et in toto u) naprawę swoję podług praw naszych wzięły, także petita n)

omnes exor-

nasze tak dwuletniego sejmu o pozwy wszelakie zadworne według obietnice Waszej Król: Mci i praw naszych aby swój effekt wzięły, uniżenie Waszej Król: Mci prosimy; a iż do tych dawnych urazów prawa pospolitego i zwodów naszych schodzą się niemniejsze i owszem takie, które nie tylko pomieszanie praw wszelakich i trybunału i ucisk wielki, ale i niebezpieczeństwo gardł i poczciwości Judzi szlachetnych za sobą ciągną, tu już nam nie Iza, jedno dogadzając powinności naszej pilnie tego ostrzedz, jakoby do dawnych urazów nowych nieprzybywało ; albowiem najdują się tacy Mciwy N. Królu! którzy ważyli się wyzwać extra forum competens ¹²) tu na sejmie, jako o różne krzywdy sądowi ziemskiemu należące, et pro complicitate hanniiionis ¹³) takież i o to fakeye jakieś od poeny revocatum ¹⁴), które aczci je i pozwy z prawa pospolitego pokażą jaśnie, cri-minales żadną miarą być nie mogą, dla tego też do sądu sejmowego Waszej Król: Mci nienależały. Nie godzi się nam także pierwszej sprawy swej, w Polsce przed tern niesłychanej , w której niebezpieczeństwa zdrowia Mciwego N. Króla dotykało się, zapomnieć, którą, jako się godziło wiernym poddanym, naprzód i pilnie przedsięwzięliśmy byli i część większą sejmu strawiliśmy na tern, nikogo w tern ktoby się w polskim narodzie takim pokazał, nieehcąc ochraniać, na zlecenie braci swej, którzy fidem nostrum obstrin-xeruntlb), abyśmy w tej sprawie niemniej tego strzegli, aby nowe genera inquisitioniim , probationum , processuum, executionum ,6) nad przywilej i prawa stare in eo casu n) wnaszane nie były, o cośmy wszyscy Waszej Król: Mci prosili, JMcie pany senatory upominali. Lecz iż prośba nasza i napominanie effektu swego nie wzięły, co jako nad przywilej świętej pamięci księcia Alexandra, który właśnie do takowego samego aktu inter dominum et subditum ,8) należy, tak i nad stare fundamentalne prawa nasze ta sprawa

12) Nie w należytem miejscu.

15) Wierność naszą zobowiązali, badań, dowodów, postępowań sądowych, wykonania, przypadku.

14) Odwołano.

13) I dla zawiłości wywołania.

16)    Rodzaje

17)    W tym

18) Między panem a poddanym.

ile my obaczyć możemy, toczyła i skończyła się, gdyż ani glejt z pewnem naznaczeniem czasu aktorowi ad causam ,9), ani delator, ani purgatio seu evasio ⁶² 63 64), ani insze bénéficia juris ?1), miejsca żadnego nie miały, owszem novum, et inusitatum genus testium quorundam, genere inaequalium et numéro insufficienti dando, scrutinium ⁶⁵) podług kon-stytucyi nie przyznawszy, contra jus et consvetudines ⁶⁶) wniesione jest; co wszystko statecznie uwaźywszy, iż o prawa i swobody nasze, o przywileje też idzie obawiać się, abyśmy tacito consensu et praesentia, muneris nostri, qua in hac parte fungimur autoritate ⁶⁷ 68), rzeczy nowych na się i na bracią nie wewlekli: nie lża nam jedno fidem no-stram exonerando 2ft) żadnych progressów takich nie ap-probując, to wszystko луса1е do braciej odnieść, jakoż so-lenniter ²⁶) przed Panem Bogiem, przed Waszą Król: Mcią i przed JMciami pany senatory i wszystką tą honorą oświadczamy się w tern nic nie wątpiąc, iż żadnej niełaski i obrazy Waszej Król: Mci Pana N. Mciwego nam to nie przyniesie, gdyż da Pan Bóg nie z żadnej przyczyny inszej, jedno powinnością a obowiązkiem od braci swej wzruszeni, inszej wierności w tym ochylając to czynimy, Pana Boga o to prosząc, aby on sam z miłosierdzia swego, czasu szczęśliwego to wszystko w lepsze obrócić, i serce Waszej Król: Mci chcąc tym sposobem i drugie stany do zgody świętej ku dobremu Rzeczypospolitej przywieść, i w tym potwierdzić raczył.

XXIV.

ODPOWIEDŹ KRÓLA STEFANA NA PRZEMOWĘ POSŁÓW PRZY POŻEGNANIU NA SEJMIE W WARSZAWIE DNIA 28. LUTEGO R. 1585 ).

Nie jestem służalcem, lecz człowiekiem wolnym z urodzenia, ani mi tez wprzódy nimeni w te kraje zawitał, brakło na pożywieniu i odzieniu. Miłuję ja wolność waszą i takowej za wolą boską przestrzegać będę, lecz też nigdy nieścierpię^ by moja swoboda w czemkolwiek naruszoną, uszkodzoną lub najmniej ubliżoną została. Z waszego własnego żądania i nalegania obrany za króla waszego .tutaj przybyłem, a samiście koronę na nioję głowę włożyli; jestem więc królem waszym, nie zmyślonym ani malowanym, ale prawdziwym i prawnym, chcę przetoź rządzić i panować i niedozwolę, aby kto nademną panował. Jesteście stróźmi waszej własnej wolności, niechcę więc abyście byli mojerni klechami, strzeżcie zatem i brońcie waszych wolności, lecz dajcie na to pozór, aby ta wolność wasza źle użytą nie była. Rzecz godniejsza pociąga za sobą mniej godniejszą; pęta podwójne bardziej wiążą, a każda moc z rozerwaniem węzła słabnieje.

I) Przekład z łacińskiego rękopisu.

Celem każdej Rzeczypospolitej jest pożytek ogólny i dobro narodowe, o które się usilnie staram, nie zważając na głosy złośliwe. Panowie senatorowie! albo mi uczyńcie sprawiedliwość, albo mi rozwiążcie te ręce, któreście mi prawami waszemi związali, a ja się pomszczę mej krzywdy²).

2) Rękopism Marcina Golińskiego rajcy Kazimierskiego, z któ rego ta mowa przełożona, dodaje, iż Król po tej mowie mocno roz gniewany porwał się do korda, lecz przyskoczył Stanisław Karn kowski arcybiskup gnieźnieński z inszymi senatorami hamując Króla, który wtedy dopiero uspokoiwszy się opłonął zgniewu.

XXV.

MOWA ANDRZEJA ZBOROWSKIEGO MARSZAŁKA NADWORNEGO NA KONWOKACYI R. I58T.

Mciwi Panowie!

na

baczymy prośbę

ludziach naprawić, po któ-

na

Iź czasów interregni przykładem przodków naszych jest ten i takowy zwyczaj, źe my pana i głowę Rzeczypospolitej sobie wolnie obieramy, sławy koronne i przeto wcale zachowując dostojność królewską, prawa i swobody sobie rozmnażamy, onych poprawujemy i gdzieśmy się kiedy czem sparzyli, to sobie warujemy, exorbitancye wręcz wprawujemy: co iź tak jest podobno tego żaden przeć nie może ani przy przeszłych konfirmacyi królów polskich 5 przysięgi, konfederacye, kaptury i konstytucye, kondycye pacta contenta po wszystkim statucie pełnymi świadkami są, któreśmy panom nowoobranym i przodkowie nasi starym zwyczajem do potwierdzenia i do poprzysiężenia przed włożeniem korony podawali i podajemy; a iż teraźniejsza kon-wokacya wszystkie stany reprezentuje, jest Rada, są posłowie tak z korony jako i Wielkiego Księstwa Litewskiego i innych panów należących ; niezdroźną rzecz naszą żałosną domu naszego Zborowskiego utrapionego przełożyć przed WMciami, na których prawa, swobody, statuta tak się połamały, tak się popsowały, źe jeśli ich WMcie nic będziecie raczyli

rych (wedle onej przypowieści) a nie po drzewie przygody chodzą, próżno na papierze albo pergaminie je popiszecie i warujecie sobie. Nie z tymeśmy tu przyszli ku WMciom, abyśmy każdą sprawę i jej wywody tak dostatecznie tu przełożyć mieli, jako sama w sobie rzecz ma, bo to innego czasu potrzebuje i strony która by była impugnanda *) trzeba je i WMciom których się to przed oczyma działo roztrząsać, rozszerzać ; a ze wszystkimi wywody popisować się nam rzecz tu nieprzynależąca i nie potrzebna; ale abyśmy to tylko z WMciów otrzymali, żebyście WMcie w to wejrzeli statecznie, co się za gwałt prawom dzieje, a to postanowić raczyli, aby to na elekcyi niż przyjdzie do nominowania, naprawiono i przyszłemu panu inter pacta con-venta podano było. Bo jeśli do takowych surowych obłędli-wości, do takiego praw wyspojenia pana wzowiecie, z jednego błędu i każdego z tych niezliczonych się obawiajcie, bo tu nie tak idzie o niewinność domu jednego, jako o prawa i przywileje nasze. Naprzód tedy niech WMciów tern nikt niezabawia, żebyście tego poprawować nie mogli, bobyście dekretów jakichsi wzruszyli. Temu każdemu zda się to nam nie o dekreta idzie, ale aby osób jakichkolwiek hardziej uszanował, a niż co powinien prawu i wolności i tej niewinności, która głosem swoim niebiosa przenika. Niechże tedy cudnemi słowy i imionmi rzeczy szkodliwych zakrywać przestaną; mamy prawo dawne : quod per inju-stitiam regia dignitas profanatur ; (Alberti Petricoviae a. 1496 ⁶⁹ 70). Drugie Kazimierza na tenże kształt mówi: Re-gurti vero constitutionibus salus reipublicae consista, pads que suavitas in iis conservatur ⁷¹). Tenże taki: inter caeteras reipublicae curas sollicitât mentem vehementius, ut singuläres e regno nostro damnosas observantias et abusus evellamus ⁷²) a tenże dalej: sic enim libera imqui-

tas scrutabitur, si auxilium largiamur in partibus, me-tum legum pro parvulis contra insolentes imponamus ⁷³ 74 75). Mamy to źe Król dał na się prawo i wszystko nullitati subjicitb) i w niwecz obraca, cobykolwiek przeciwko przysiędze i przywilejowi bądź wykroczył, bądź dekretem co zkaził anno 1550 (fol. 2). W tez konstytncya słowa mówi o dekreciech anno 1556 (fol. 55). A iź to prawo poprzy-sięgają wrszyscy królowie, którzy per liber am electionern succédant¹}, a cóź się to tein bawić, żeby kto tak rzecz miał i śmiał, choćby dekret wszystkie prawa i wolności z gruntu wywracał i przecie dekret dekretem iść ma; siła niezliczonych przykładów mamy, kędy przywileje, kędy konsiytucye fundamentowi przeciwne albo jakokolwiek niesłuszne kassowane są, także i dekreta. Jeden tylko przy- * pomnę na Gdańszczany dekret malborski, Król JMć ferował i tenże go kassował, czego exempla⁷⁶) świeże i wiele ich przywieść WMciom moglibyśmy, ale na ten czas zaniechamy. Acz się to już pokazało że słusznie, prawnie i przystojnie uciekamy się do WMciów, prosimy w czem się uskarżamy, abyśmy dalej słuchani byli.

Naprzód Zamojski kanclerz będąc starostą krakowskim, pana Samuela Zborowskiego w domu szlacheckim jednej wdowy, siestrzanki niekiedy jego, w nocy nieostrzeżonego, spokojnego, żadnego uczynku infamji na sobie nie noszącego, bez instygacyej strony jakoźkolwiek ukrzywdzonej, bez ukazania dekretu : authentice, inaczej a niż uczą prawa pospolite tak processów dawnych a zwłaszcza Sigismundi a. 1523 (fol. 36) także konstytucyi a. 1564 Varsaviensis, swoim pomocnikom najechać bellico more ⁹) rozkazał, ludźmi obcymi a po wielkiej części cudzoziemcy i bez urzęda i bez aktora poznanego wszystkiemi despekty nakarmiwszy, niewinnie zmęczywszy, haniebnie katowi bez sądu i bez obrony,

6) Znosi. 0) Wojennym

bez przypuszczenia powinnych przyjaciół, przeciwko opowiedzeniu się wielkiej liczby szlachty, a zwłaszcza onego województwa, zamordować kazał, po śmierci dopiero na sejmie świadectwa, processy in crimine laesae majestatis et aliis criminibus ⁷⁷ 78) nań niesłusznie i nad zwyczaj i pogańskie snąć niesłychane wiodąc. W tym Mciwi panowie prosimy pomocy, a myśmy gotowi to pokazać, źe się to okrutnie a bezprawnie stało. A cóź może być okrutniejszego, gdy pod tytułem sprawiedliwości odniesie kto jasne uciśnienie? Sroź-sza to niż od nieprzyjaciela najcięższy mord i prześladowanie. Bo jeśli kto bannicyą ailegować by chciał, i my to snadnie radzi przyznamy, że bannicya jest potrzebną dyscypliną, bez której gdyby exekwowana nie była, swawolą by Rzeczpospolita upaść musiała. Ale z drugiej strony gdy - kto bannicyą nie tylko tak bardzo i okrutnie ale najmniej z kluby swej wysadzi z dyscypliny, wielka tyrannis za tern ciągnie się. Przeto jako pilno WMcie w to wejrzeć macie, się już w Polsce godzi, dobremu baczeniu W3Iciom naszym Mciwym panom i braciej to poruczamy; z tein się jednak opowiadamy, żeśmy tego dowieść i pokazać z prawa gotowi, że się to wszystko przeciw prawu, a okrutnie w dom nasz z waśni a uporu stało.

czemu

Drugie też przełożenie prośby naszej z strony dekretu Dzierzkowego i tegoż kanclerza przeciw panu Krzysztofowi Zborowskiemu de diffamcilione n); byście WMcie w nic inszego nie wejrzeli, jako właśnie nie tym porządkiem ta sprawa szła* jako statut uczy: de turpiloquio Casimiri a. 1347 Visliciae (fol. 27) ⁷⁹ 80 81), tylko to samo źe forum n) ta causa H) tu nie miała, gdyż nie jest mere criminalis¹⁵), a WMcie wiedzieć raczycie, źe car do 1G) tych drzwi, na których justitia ¹⁷) biega, u postronnych narodów jest forum; z tąd parlamenty i inne subsellia ¹⁸) ; a u nas toć jest

18) Urzędy.

wolność między innymi znaczna, źe szlachcica który sine crimine notabili vivit⁸²) nie tylko możny kto ale i Król nie wyciągnie mimo prawo jego. Czytamy statuta, historyą, kroniki nasze, z jaką trudnością dostali tego przodkowie nasi, a więc to łamać na osobach a niepoprawować i wetować tego mamy?

Po trzecie przekładamy WMciom one sądy tegoż króla Stefana w Warszawie nowym a z niezwykłym i nie sły-chanym sposobem, gdyśmy zawołali jakośmy byli powinni cierpliwości gorzkiej, jednak granic nieprzeskakując, o śmierci żałosnej brata naszego pana Samuela Zborowskiego, zaraz nas de crimine laesae mcijestatis et reipublicae instygator do tej kauzy Króla JMci pozwał i zasztam in armis ubi jura silent⁸³) sądy nieszły? A któż melioribus temporibus servare sese⁸⁴) nie był powinniejszy, chybaby communi sensu privaretur ⁸⁵) gdyż martyrium ⁸⁶ 87) tylko o wiarę chrześcijańską i to non tentando dominum approbalur. In reliąuis ⁸⁴) nie wspominam innych korupcyi, których niemal nie palcem dotykać się możemy. Król JMć sam sobie sędzią był, sam delator, sam testis ⁸⁸), sam scrutator ²⁶). Pytam kto się tu ostoi? Żadna nacya niejest Jctóraby panu zwierzchnemu in eo casu ²⁷) pozwalała. I owych pogańskich rzymskich przykładów wiele pokazało się, źe to deputatis, se-natui, aliisque judicibus ²⁸) zlecono. Insze polskie exempla mamy, dekreta i zwyczaje gdy tego potrzeba będzie. A jeśliby kto tak rzekł, źe królowi J3Ici a sejmowi kryminały sądzić należy, concedo inter subditos, inter actorem et citatum²⁹) ale swoję kauzę sądzić jest contra sensum com-munem³⁰) i przeciwko przywilejowi Alexandrowemu, który mere do takich przypadków nadany jest. A jeśliby widzieć

et fontes 3I) nie ciężko WMciom było, zkądby ten przywilej Alexundiw urósł, choć z pogańskiego jako innych wiele praw i przywilejów, ale sprawiedliwego, mądrego senatora w swej Rzeczypospolitej, chcę tu przełożyć WMciom słowa jego własne, quid Maecenas suo Caesari Augusto in similibus suadet ъ~). „Si senatorum quipiam, filiive „foeminaeve, grave aliquod delictum commiserint, propter „quod aut ignominia, aut exilio, aut morte mulctandi „sunt, senatus judicio sine ulla tua sententia per mitte s, „ eique judicium integrum et liberum trades, ut qui deli-„querint ab aequalibus suis puniantur ; quo fiet, ut et tu „ extra odium sis, et Uli ignominiam publicam metuentes, ,,meliores evadant.    autem nunc maleficia intelligo,

„propter quae leges sunt latae; nam si quis in te convi-„cium jecisset aut de te ineptius locutus esset, accusa-„tionem ne au di to,    ejusmodi res inquirito. Тигре

„ ешттг credere quemcunque in te contumeliosum fuisse, „cum tu nemini injuriam feceris sed potius beneficiis „ omnes affeceris. Soli namque improbi principes haec cre-„ dunt ex sua conscientia talia quod vera sint de se dicta „ esse existimantes. Delude dura res est de eis rebus, si „verae sunt, molestiam suscipere, praestat enim ab eis „abstinere. Si falsa sunt, stultum est majorem ansam „praebere hujusmodi sermonibus, ut plerique hoc modo „fecerunt, de quibus multo turpiora post dicta sunt. De „ iis igitur qui in te contumeliosi insimulati fuerint haec „mea sententia est: te enim omni injuria superiorem „atque altiorem esse oportet, nec unque in opinionem „venire aut existimare quemque turpe aliquid posse facer e. „ Ut de te ea opinio sit, quae de diis ipsis immortalibus „habetur, nimirum te sacrosanctum atque inviolabilem „esse. Quod si quispiam ad te detulerit, qui tibi insi-„dias facere voluerit (quod quidem inter dum accedere „poterit) tu de hujusmodi re non judicato neve senten-

31) Źródła. 32) Co Mecenas swemu cesarzowi Augustowi w podobnych przypadkach radzi.

¹

Prawidłami prawa naszego nie zaś nieprawemi wnioskami

²

Tłumaczem. 30) Według prawi-

³

31) Niezgadza się. 32; Mie

⁴

33) Świadectwo potwierdza się.

⁵

Na owe miejsce statutu: o mężu

⁶

(Co się nie dozwala) ustawa o badaniach.

⁷

38) Po wtóre. 39) Po

⁸

41) Nowego postępowania lub sądo

⁹

43) Zamiarami.

¹⁰

Stawiać się w sądzie. 57) Do zadosyć uczynienia. 58) I

¹¹

z całej sprawy sądowej, z powodu zadosyć uczynienia. 50) Więc.

¹²

61) Zamiary, spiski, zamachy i inne dowody

¹³

O całość króla i królestwa. 78) Kobieta nierządnica od

¹⁴

kryła spisek Katyliny. 79) Godzien zasługi. 89) Chęć i wolą

¹⁵

a nie czyn. 81) Niema wątpliwości. 82) Włożone między prawa

¹⁶

pisane. 83) Jan Dymitr Solikowski. 84) Piotr Myszkowski

¹⁷

1) Wyjąwszy trzech. 2) Na chęć, zamiary i wolę w zbrodni

¹⁸

o obrazę majestatu. 3) Śmiałością, chęcią, wiadomością, zezwoleniem, działaniem lub czynem popełnia się przeciwko osobie a nie godności, powadze i bezpieczeństwu panującego; dowody zaś strony powodnej wzięte są z piśmiennych dokumentów , z świadków przy sięgłych, z dowodów, z zamachów, z okoliczności, co się wszy

¹⁹

stko ściąga do jednej rzeczy. Treść listów zaś według znaczenia

²⁰

słownego wykładać potrzeba.

²¹

Udowodnione zaprzedanie się przysięgą w służbę Kniazia

²²

Moskiewskiego. 5) Nie w Królestwie, w przytomności tylko trzech osób : posła Wielkiego Kniazia, pozwanego i mieszczana z Rygi, który u Wielkiego Kniazia przez wiele lat w więzach był trzymany i który wtedy służył za tłumacza posłów polskich ; prócz tego i inni obecni.

²³

W takich występkach ważne jest nawet świadectwo kobiety nierządnicy.

²⁴

sławy rodziny tyczy , dowodzi się przykładami obcemi i swojskiemi.

²⁵

Dwóch synów za spiknienie się przeciw Rzeczypospolitej ściąc

²⁶

dał toporem, a Marek Juliusz syna swego za sprzysiężenie się rę

²⁷

kami wlasnemi udusił. Tytus Manliusz ojciec ściął toporem swego syna za przestąpienie karności wojskowej, za zamysły przeciw życiu jego powzięte.

²⁸

Za gwałty poczynione,

²⁹

lewskiej ale przeciw^ własnej.

³⁰

Nie z powodu ubliżenia sławie, nie z po

³¹

wodu rozkazowania i potwarzy, lecz z powodu porady. 3) Sprawę

³²

o zbrodnię według oznaczenia statutu. 4) Karze odwetu. 5) Nie

³³

czuje się ukrzywdzonym,

³⁴

sławę jego.

³⁵

see do odpowiadania.

³⁶

O odpowiedź wprost. 10) O inną sprawę. 11) Jest

³⁷

Г2) Karę za swe zbrodnie. 13) Otwartą odpowiedź

³⁸

14) Gdy nic nie dowiódł, ani tez wprost nie

³⁹

15) Według statutu odwoływać. 16) Dobrodziej-

⁴⁰

17) Z powodu istotnej słabości.

⁴¹

18) W razie nie wypełnienia tego nałożono karę odsiedzenia w wie

⁴²

ży. 19) I 120 grzywien. 20) Pod karą odsądzenia go od czci.

⁴³

1) Byli tegoż samego zdania.

⁴⁴

Z głosowania ich i wyroku Króla JMci. 3) Każdy oso

⁴⁵

biście. 4) Świadectwa ich. 5) Wahali się złożyć przysięgi.

⁴⁶

1) W zgromadzeniu panów senatorów. 2) Skuteczność.

⁴⁷

I) W wyznaczonym czasie dwóch tygodni. 2) Z powodu istotnej słabości. 3) W zleceniach. 4) Istotnej słabości i nie

⁴⁸

znajomości całego postępowania sądowego. 5) Za granicą. 6) A przynajmniej.

⁴⁹

Pozwolona. 8) Obecny. 9) Sprawy sądowej. 10) Chce

⁵⁰

prawem postępować. 11) W akcessoryach sądowych. 12) Prze

⁵¹

ciw oświadczeniu się do głównej rzeczy,

⁵²

chaną śmiałość.

⁵³

1) W sprawie zbrodni obrazy majestatu i potwarzy.

⁵⁴

Urzędowi,

⁵⁵

mocą i sprzyjaniem,

⁵⁶

i nieruchomych. 6) Gdyby tego nieuczynił.

⁵⁷

Jak to przykłady wszelkich dawniejszych czasów potwier

⁵⁸

dzają. 3) Bez urazy wszystkich. 4) Dla bezpieczeństwa. 5) Ku

⁵⁹

przyszłym. 6) Przeszłe błędy. 7) Teraźniejsze. 8) Warunkom

⁶⁰

umówionym. 9) Uciążliwości i wszystkie niesnaski, ustawy prawa.

⁶¹

10) Odtąd i całkiem. 11) Żądania.

⁶²

Do sprawy sądowej. 20) Oczyszczenie lub odwód. 21) Do

⁶³

brodziejstwa prawne. 22) Nowe i niezwykły rodzaj świadków nie

⁶⁴

których, co do urodzenia nie równych i w niedostatecznej liczbie wpro

⁶⁵

wadzające rozpoznanie. 23) W brew prawa i zwyczajom. 24) Taj-

⁶⁶

nem zezwoleniem i przytomnością jako też powagą urzędu naszego,

⁶⁷

który w tym wydziale piastujemy. 25) Wywiązując się z naszej

⁶⁸

wierności. 26) Uroczyście.

⁶⁹

Bo wyzwania. 2) Że niesprawiedliwością kala się godność

⁷⁰

królewska (statut króla Jana Olbrachta dany w Piotrkowie r. 1490).

⁷¹

Na ustawach królewskich zawisło dobro Rzeczypospolitej, za

⁷²

chowują one także przyjemność spokoju. 4) Między innemi troskami Rzeczpospolitej i ta także mocno umysł niepokoi, abyśmy z królestwa naszego pojedyncze szkodliwe błędy i nadużycia wykorzeniali.

⁷³

Tym sposobem bowiem dojdzie się samowolnej niesłuszno

⁷⁴

ści, jeżeli stronom pomagać będziemy i jeżeli za (pokrzywdzenie) maluczkich obarczymy i dumnych obawą praw'.

⁷⁵

Następują za wolnym obiorem. 8) Przykłady,

⁷⁶

sposobem.

⁷⁷

O zbrodnię obrazy majestatu i inne zbrodnie. II) Złe

⁷⁸

osławienie. 12) Kazimierza dany w Wiślicy r. 1345: o szarpaniu

⁷⁹

sławy na (stronie 27).    13) Miejsca sądowego. 14) Sprawa.

⁸⁰

15) Samej zbrodni tylko tycząca się. 16) Wrzeciądzami. 17) Spra

⁸¹

wiedliwość.

⁸²

Żyje bez widocznej zbrodni. 20) Pod bronią gdzie prawa

⁸³

milczą. 21) Zachować się do lepszych czasów. 22) Mu był od

⁸⁴

jęty zmysł powszechny. 23) Męczeństwo. 24) Nie kusząc pana

⁸⁵

potwierdza się reszty. 25) Świadkiem. 26) Badaczem. 27) W tym

⁸⁶

razie. 28) Wybranym, senatowi i innym sędziom. 29) Przy

⁸⁷

puszczam między poddanymi między pozywającym a pozwanym.

⁸⁸

30) W brew zmysłowi powszechnemu.

13

„ tiarn ferto. Iniquum eiiim foret eundem et accusatorem „et judicem esse, sed tunc in senatum ducito ibique cau-„ sam dicere jubeto, qui si convictus fuerit, poenas ab ,, eo quam modestissimas, lit ea injuria fidem inveniat, „sumito; nemo enim facile ere de t inermem armato insi-„dias facere ausum esse. Quod quidem ut credatur, hac „ un a ratione obtinere poteris si in puniendo absit ira-cundia et crudelitas“ zz). Wrócę się za się do łych sądów warszawskich, jako świadki pretio et impensis principis et

33) Jeśliby się synowie lub zony którego z senatorów ciężkiego przestępstwa dopuścili, o co odsądzeniem od czci, wygnaniem lub śmiercią mają być karani, na ten czas nie wyrokując o tej sprawie oddasz ją pod sąd senatu, zostawiając mu pełny i wolny wyrok, gdyż winowajcy przez równych sobie powinni byc karani, przez co i sam uchronisz się od nienawiści, a przestępcy obawiając się hańby publicznej, staną się lepszymi. Rozumiem tu wszakże takie tylko przestępstwa, na które są ustanowione prawa, gdyż na wszelkie po-twarze i niedorzeczne obmowy któreby na ciebie miotano, nie zważaj ani nie dociekaj. Niedorzecznością bowiem byłoby też wierzyć, iż ktoś rzuca potwarze na ciebie, któryś nikomu żadnej niewyrzą-dził krzywdy, a le raczej wszystkich obsypywał dobrodziejstwami. Tylko źli książęta mają to za prawdę, sumienie ich bowiem prze-świadczą, iż to co o nich mówią jest prawdą. Z resztą trudno żalić się na to co prawdą, lepiej od tego się wstrzymywać. Jeżeli te obmowy są fałszywe, byłoby niedorzecznością dawać jeszcze większy pochóp do podobnych obgadywali, a o wielu osobach, które tym sposobem sobie postąpiły, później jeszcze gorzej mówiono. O tych zaś, którzy zmyślone potwarze na cię rzucają, takie jest moje zdanie: bądź wyższym i wznioślejszym nad wszelkie urazy i nie myśl ani nie sądź tego nigdy, aby cię ktoś mógł kiedy z hań bić. Niech będzie o tobie takie mniemanie, co o Bogach nieśmiertelnych , to jest żeś święty i nietykalny. Gdyby ci ktoś doniósł, że knują przeciw tobie zamachy (co się także wydarzyć może) ani dawaj o tern twego zdania, ani też wyroku. Nie słusznie byłoby, aby w jednej osobie był oskarżyciel i sędzia; ale wtedy staw go przed senatem, każ mu tam wydać sprawę, i jeśli będzie przekona nym jak najłagodniejszą wymierzyć karę, aby uwierzono iż cię dot knięto obrazą; nie łatwo to bowiem wiarę znajdzie, aby bezbronny mógł knować zamachy przeciwko zbrojnemu. By temu uwierzono, można tym jedynym sposobem tylko uskutecznić, jeżeli w karaniu nie będzie nienawiści i srogości.

judicis 3r) przywodzono, delatora nie dano przeciw statutowi Casimiri magni (fol, 37) et Joannis Alberti anno 1490 (fol. 100). A jeśliby kto rzekł : a dawano glejt, tedy ten glejt gorszy był niź samo niebezpieczeństwo. Przypuszczamy to na baczenie samych wiadomości. A kto pamięta z WMciow co się w ten czas działo ; ewazyej in nullo pa-trato crimine ; in nullo aperto dolo³⁶) przeciw statutowi Casimiri magni (fol. 122) i drugi Casimiri Visliciae (fol. 24) et Jagiellonie (fol. 89) nie jest dopuszczono et simplicem affirmativam simplici negativae ³⁶) przeciwko prawu i rzeczy słusznej dopuszczono. Siła innych przeciwko prawu excessôw, których się zaniechawa na ten czas, a jeśli będzie potrzeba plenius ³⁷) się pokaże, dla których od panów posłów ziemskich dostateczna protestacya się stała, która JMci xiędzu podkanclerzemu ³⁸) do wiedzenia w księgi publiczne podana jest i my jej prawdziwą kopią mamy. Tu W3icie Mciwi panowie i bracia raczcie sobie przypomnieć, co za wielkie monarchie miasta bez krwie rozlania i wojska upadły i w niwecz się obracały przez takowe tym sposobem bezprawie i libidinem potentioris es rancore et fal-sis delatoribus, quibus principes semper obnosii sunt ferme ³⁹). Wspomnijcie W3fcie sobie rzymską onę wielką monarchią i sądy triunwirorum ⁴⁰) ; wspomniawszy co nas dochodziło z takowychźe sądów z Szkocyej, z Angliej, Francyej, nakoniec z Inderlanda; co za sobą ciągną de-criptiones et judicia depravata. Juste igitur judicate filii hominumZ*¹) pismo śwdęte napomina. Raczcie W3Icie tego przestrzegać, aby to na W31cie nieprzychodziło tych czasów, co onych czasów^ on mądry własnymi słowy przed

cc N

myskiemu.

z nienawis'ci i fałszywych wieści, jakim książęta prawie zawsze ulegają. 40) Trzech męży. 41) Opisy i sądy przewrotne. Sprawie-dliwemi bądźcie synowie ludzcy.

34) Kosztem i nakładem Króla i sędzi. 35) W żadnej po pełnionej zbrodni, w żadnym jawnym podstępie. 36) Pojedyncze go potwierdzenia, przeciw pojedyńczemu zaprzeniu. 37) Zupełniej. 38) Wojciechowi Baranowskiemu herbu Jastrzębiec biskupowi prze-39) Namiętności możniejszych osób, która pochodziła

13*

oczy każdemu wymalował: Prosperitas, inquit, ас infelix scelus virtus vocatur, soutes praesunt bonis ; jus est in armis, expellit leges timor¹). Jeszcze tu nie о nieza-dworne pozwy, które tylko majętności szkodzą, co acz wielka jest, ale idzie o co większego, to jest razem jednym o WMciów, o dzieci, o żonę, o sławę, o gardło, o poczciwość waszą idzie. Przeto tym kończymy tę prośbę naszą, cośmy wyżej WMciom przełożyli, abyście WMcie teraz kiedy czas jest, w to wejrzeli i naprawili, nas żałowali, albo choć kto winien będzie karali. Macie sąd, macie miecz w ręku, teraz czas jest takową exorbitancyą, którą prawie z gruntu perimunt jura publica, perimunt immunitates, et libertates vestras ²) naprawić, a nas niewinne ratować. Co gdy WMcie uczynicie, jura pietatis et fraternitatis praestabitis *³) a wolności nasze na osobach naszych, braci naszej powolnych WMciom wdzięczność swą wprawić będą raczyli; co majoris momenti⁴) być ma u WMciów, a niż wszelakie prywatne upodobanie i osoby któregokolwiek stanu, dla którejby tak świątobliwej i potrzebnej sprawy mieliście, czego Boże uchowaj, zaniechać.

XXVI.

ODPOWIEDŹ JANA ZAMOJSKIEGO WZGLĘDEM PISMA W SPRAWIE ZBOROWSKICH NA KONWOKACYI R. 1581 WNIESIONEGO.

Niepomału JMci xiędza arcybiskupa gnieźnieńskiego ’) (niech io z łaską JMci będzie) winować i uskarżać się na JMci samego muszę, źe mi dał JMć pochóp i przyczynę do tego, abym na konwokacyej przeszłej nie był; a w niebytności mojej takowe rzeczy, przy których mnie też być należało, są wniesione i przez JMci samego popierane także i w urzędzie hetmańskim derogacya nie mała wniesiona jest. Godziło się JMci, jeśli miały takowe rzeczy na konwokacyą być in-trodukowane, obwieścić też mnie i przyzwać do tego ; ale miasto obwieszczenia sam JMć był mi autor, bym dla bezpieczeństwa tych krajów zadzierzał się tu a nie jeździł do Warszawy, przytem i upewnił mię, źe i osoba ta, na którą się ja oglądał, być też tam nie miała. Rozgłosił ktemu JMć propozycyami swemi które do ziem rozesłał i do mnie samego posłał, co tam na konwokacyej być miało, a o tym słowa żadnego; na co gdym się ja nieśpieszył i nienadzie-wał się, nic z tamtąd imo to co samo właśnie tamtemu

1) Stanisława Karnkowskicgo.

zjazdowi należało, wiedząc zwłaszcza co na takowych zja-zdziech, na którychem ja też był, za zlęganie dano posłom. Alic mnie o to niewiadomemu, niesłychanemu w tych swoich racyach każą pozwalać i podpisować się na rzeczy takowe, które nieporyw czego, ale dobrze rozmyślnego uważania i postępku potrzebują. Wielka jest rzecz i godna pewnie, aby w to pilnie wejrzano, gdyby co przeciw prawom, statutom się stało. Ale i z drugiej strony dekreta jako mają być uważane, co należy na nich, wie każdy. A też o takowych sprawach i rzeczach, jeśliby się mówić i rozbierać co miało, nie tumultuarie ⁵) to trzeba czynić, ale na swym miejscu, swego czasu, i swym porządkiem w zgromadzeniu naszej Rzeczypospolitej, wszem to naprzód jaśnie obwieściwszy. Tym sposobem i na sejmie walnym nowe rzeczy żadne inaczej nie bywają stanowione, aż Król to proponuje, aż się wszystkim to ogłosi, aż posłom dadzą poruczenie, jeśli komu interest⁶), przyzowią pierwej do tego, jako gdy do exeku-cyej przychodziło, przyzwano wszystkie uniwersałami. Tu wszystkiego tego nie było, jedno o to zgoła aby dekreta były zniesione, kommentarze Reinoldowe ⁷) i księgi Rze-czyckiego ⁸) wywołane ^ ja żebym o exekucyą dekretu sejmowego przed Królem nowym na sejmie koronacyej prawem się rozparł. O każdej z tych rzeczy mogła by się szeroka i dostateczna dać sprawa i da kiedy tego będzie czas i miejsce. Teraz króciuchno i summcitim ⁹) się nieco o tym tknie.

Dekret przeciw instygatorowi uczyniony, jeśli tym chcą w wątpliwość przywodzić że sam Król JMć był tej sprawy sędzią i delatora w niej nic było, wielkiego to uważania potrzebuje, gdyż z drugiej strony przy sądzeniu na on czas tej sprawy na sejmie przywodzono wiele miejsc z prawa, że ta rzecz słusznie sądowi Króla JMci miała należeć, a między innemi pokazano to było konstytucyą warszawską anno 1564 o rewizorach uczynioną, gdzie warując bezpieczeństwa ich napisano. „A ktoby się tego ważył nie inaczej to sądzie mamy, jedno jakoby przeciwko osobie naszej tego się ważył za radą panów Rad naszych na sejmie.“ — Z kąd pokazano, że ktoby się czego przeciwr osobie królewskiej ważył, Król sam z Radami na sejmie sądzić to ma. I przeszłych czasów exempta przywodzono, że sądził król Zygmunt pierwszych pamięci pana Drzewieckiego o zadane mu crimen laesae majesłatis ; nie exeypowano się na ten czas od sądu królewskiego jedno pokazowrano, że crimen zadane niemoże być ad laesam regiarn majestatem pociągnione, gdyż nie dotykało się osoby królewskiej. I to co słusznie w tej sprawie skazano było i do tego czasu inszego prawa nie było, o tern więcej. I to tam przekładano, że to tam była nie jedno samego Króla rzecz, było i drugie crimen, uczynienie przysięgi Moskiewskiemu kniaziowi podczas wojny z Rzecząpospolitą, a branie od niego pieniędzy, także i pisanie do niego listu, które crimen właśnie się dotyka Rzeczypospolitej nie osoby królewskiej. Nakoniec dobrze jest rzecz wiadoma że i panowie posłowie którzy byli wezwani do słuchania sprawy tej, po rozmowach które między nimi około jej sądzenia były, to nawet zgodnie przynieśli, żeby tak ją Król JMć sądził i taki w niej dekret pronuneyował, na jakiby senat zgodnie i jednostajnie zezwolił. Tym sposobem Król JMć postąpić raczył, że puściwszy ją iterati s vicibus ⁷) na wota JMciów panówr senatorów, na co się JMcie wszyscy po drugi raz w tym wotując zgodzili, to Jego Król: Mć długo jednak z tym czekawszy, długo się zatrzymywając, skazać potem raczył strony. Delatora przywodzono, formam pozwów takowych zwwkłą i statutów, dokładano że delatormi byli, świadkowie, którzy jawnie i jaśnie w tęj sprawie świadczyli i ręki własnej pozwanego pisania; w czem wszystkiem jakie były wywody i jakie tej sprawy praw i statutów pokazowania, w świeżej ludziom jest pamięci i process sam dosyć szeroce o tern świadczy. Jam ci dia tego, że pozwany miał mię za adwersarza (bo w Proszowicach na sejmiku jawnie mi odpowiadał) nietylko nie wotował w tej sprawie, ale ani responsów od Króla JMci, gdy co strony jej od panów posłów przyniesiono było, dawał, jedno gdy się wszyscy JMcie na dekret zgodzili, jam powiedział: będą li chcieli drudzy JMcie do jakich inszych sposobów tę rzecz u Jego Król: Mci przywodzić, żem i ja tego pomódz chciał JMciom. Ale do dekretu nicein nie wotował, JMciów wszech nań jednostajny konsens był, nikt nie repugnował i nikt się zgoła z JMci przeciw temu nie ozwał: a wolno to było; bo jeśli kto chciał tak rozumieć, że niebyło tutum⁸) dla obrazy królewskiej, wszak wiedzą wszyscy iż nieboszczyka pana Niemojewskiego, który defendował od strony kauzy tej, nie mając sobie impositam necessitatem ⁹) do tego, nie tylko znosił Król JMć placide ¹⁰), nie tylko że nie obrażał się niczem do niego, ale gdy w tenczas sprawa synowca jego cńminalis przed sądy Króla JMci przypadła, z tej przyczyny że fatalia ll) zaszły, wolnym go uczyniono od niej. Nic mu to niewadziło, że stryj jego przeciw Królowi JMci od strony mówił, a cóżby było miało wadzie senatorowi, który przysięgą obowiązany jest zastawić się temu, cohy szkodliwego być rozumiał? Pewnio Król J3I6 będąc panem mądrym od senatora, gdyby co z powinności swej był uczynił i zastawił się czemu, przyjął by był wdzięcznie.

Co wspominają armatum judicium ¹²), wszak wiedzą wszyscy co się przedtem w Proszowicach od strony działo, jakie odpowiedzi były, jakim apparatem grożono, jakie były zbiory, jakie pieniędzy dawania, jako na sejm przyjechano. Za takimi postępki jeśli jaka ostrożność była około osoby pańskiej, zasz komu co prejudykowała? zasz niemiał każdy wolnego placu przywieść wr pojśrodek co się zdało bonum? l3)

Poleconej potrzeby. 10) Łagodnie. ll)Przy-*2) Sąd zbrojny.

ża i me przynosili? zasz nie wolnie |i w tej Isprawie i w każdej inszej według porozumienia swego dysputowali ? Próżno to ad injuriam ¹⁰ 11) pociągać, co nie do oppressyej, która się żadna niepokazała, ale do bezpieczeństwa było comparution ¹²). Wiadomo być może każdemu baczenie Króla JMci nieboszczyka w tej mierze; nieskwapiał ci się ani nacierał ile mógł, nie na czyją skazę, a pogotowiu oppressyej nikomu czynić nie chciał. A to drugi brat choć był in eadem causa ló) przecie nie tylko nieznał oppressyej żadnej, ale owszem iż szukał łaski, iż się wkładano za nim, zatrzymał się był Król JMć od postępku przeciw niemu i potem za dalszym przednich niektórych senatorów wkładaniem się nie był od tego, aby go był w łaskę miał przyjąć, czego żem ja też i życzył, świadek mi jest jeden zacny senator i dla tego Król JMć tydzień przed sejmem miał do Warszawy przyjechać.

A iż powiadają, iż się posłowie przeciw postępku temu protestowali, kilka ich wnieśli byli wnetki protestacyą swą przy pożegnaniu; województwo całe i jedno nie protestowało się. A teraz na konwokacyej przeszłej co się działo, wiedzą ludzie, ktemu w czem tamta protestacya tych kilku posłów na sejmie była, może się przypatrzyć jej, wszak była xiędzu biskupowi przemyskiemu jako podkanclerzemu podana. Jeśliże Król JMć przy tej sprawie siedział, było to przed tern conclusum ¹⁷) i pokazowano to z prawa, z kon-stytucyej i listu Alexandrowego, który był od strony przy-wiedzion, że Król od sądu tego nie miał być exkludowan, jedno senioris partis sententiam ¹⁸) miał sequi ¹⁹) ; a Król J31ć wszystkich jest seqrutus ²⁰). Jeśli też dla tego że ewasyej nie skazano na koniec, nie było jej kto czynić, bo już bvł ten odjechał o kogo to szło. O statucie: de viro bonae famae ²¹) który sobie strona na pomoc brała, dosyć szeroce mówił sam xiądz arcybiskup gnieźnieński za pier-

wie.

Щ Naśladowcą.

wszym wotowaniem, gdy niektóre punkty, jako się sam JMc znał, do tej sprawy należące resolwował i pokazował to, że na miejsce tego statutu z którego wielką inkonwe-niencyą, impunitas et per jur in'¹*) rosły, nastąpiła insza konstytucya Piotrkowska, która ukazuje że pro ratione pro-batus ¹³ 14) i pokazowania winności albo niewinności z obojej strony ma być abo powodowej stronie dowód, a bo poznanemu odwód skazan, i z przywileju Alexandrowego, który także od strony przywodzono było, też pokazano, że i ten na uznanie panów Rad przypuszcza. Nie dla tego to przypominam, abym tę sprawę na swoję głowę brać miał ; wsza-kem go przedtem niekondenmował i teraz mi go kondemno-wać nie trzeba, jako Rada to tylko przed oczy przekładam, na co trzeba mieć pieczę, z jakiem ogłoszeniem i jakiem uważaniem to być ma konsyderowano, na czem tak wiele rzeczy należy, gdyż idzie o pewność dekretów sejmowych i trybunalskich, zatym bo nie inakszy jest warunek trybunalskim przydany, jedno że tak mają być ważne jako i sejmowe.

na

A iż drugi między Dzierzkiem i trzeci między mną de-kreta w toż kładą, utroque non vocato, non audito ¹⁵) bez wszelakiego subsellium należnego odsądzać chcą dekretów sejmie in causa honoris¹⁶) otrzymanych 5 ma li się to dziać, niech każdy uzna? Wżdy jednak i równo wszem prawo służy. Już to nie była sprawa królewska, już tu pretextu nie masz, aby tego Król JMć nie mógł sądzić z Radami wszystkiemi. Wychodziłem ja od wotowania, co naleziono, co skazano, tom odniósł, było instancyi w tym kilka, brano ver a infirmitate i dać li by mi było insze forum rozkazano, jabym był tuendi honoris mei causa²*') do każdego był nie omieszkał; ale tam nie znaleziono, jakoż niewiem gdzieby indziej być miało i ktoby in causa veneni ²⁷) która większa jest niż caedis ²⁸) i bez pochyby

wezwawszy ani wysłuchawszy obydwóch.

26) Broniąc mej czci. 27) W sprawie o otrucie.

summum crimen²⁹) jest, nas miałby oczyścić? Wszak pomnę, że gdy samychźe panów Zborowskich sługa Brzeziński był od kogoś ruszon strony szlachectwa, było o tem na sejmie, że ta causa civilis, że poenam pecuniariam ³⁰) pociąga; przecie iż o szlachectwo szło, sądzono ją tam; nieganili tego panowie Zborowscy, owszem jako w rzeczy domu sługi swego, w rzeczy gradus nobiliłałis 3l) dotykającej się. Czemu w rzeczy, czego Boże uchowaj et honoris et vitae jacturam ³²) pociągającej to ganią? gdyż veneni convictus ³³) nie jest godzien, aby go i najprostszy człowiek eloquio digne tur ³⁴) i ziemia nosiła ; gdzież ma wżdy opprobrium veneni³⁵) sprawować się, gdzież sobie oczyszczenia plac naleść, niechce się w tym rozszerzać.

O komentarzach Reinoldowych które w tenże skrypt włożono, trochę wspomnę. Napisano że mają być wy wołane; a to czemu? Wszak te nie mają nic do dekretów i sprawy panów Zborowskich, nic ich w nich nie wspominano samych osób, z nich niektórych jeśli jaką wzmiankę czynią, czynią uczciwą i z sławą ich wspominają pana gnieźnieńskiego, że przezeń Król JMć nieboszczyk u Czczowa zwycięztwo odniósł i bitwę wygrał, wspominają że u Pskowa w ciężkich ziurnach, mroziech i niedostatku wielkim żoł-nierzów, gdy rada i namowa była około trwania dłuższego, najpierwsza była w kole sentencya tegoż pana gnieźnieńskiego, aby zaczętą obsydyą, nie oglądając się na żadne niewczasy, kończyć, zaczem i inszy wszyscy poszli. Wspominają i to jako jadąc przez ziemię inflantską wielkich i szkodliwych praktyk niemieckich doszedł i potem dał o nich znać hetmanowi do wojska. Niewiem wierzę zkąd to komu przychodzi że wywoływać je chcą i przywodzić zacne sprawy i dzielność pana naszego i narodu swego u wszech postronnych rozgłoszone, w wątpliwość. Aezci zalłumiona ta być nie może, bo dobrze się wbiła, w animusze i wia-

20) Największą zbrodnią. 30) Ze to sprawa cywilna i karę pieniężną za sobą. 31) Rodu szlacheckiego. 32) Utratę czci i życia za sobą. 33) Przekonany o utrucie. 34) Uczcił mową. 35) Zadanie zbrodni o truciznę.

domość ludzką, próżno się to czyni5 owszem im więcej te księgi będą chcieć zatłumić, tym rychlej trwać będą. Mamy tego wiele przykładów, że te rzeczy, które zatłumiać chciano, dłużej trwały niektórych. W Rzymie Kato, człowiek zawołania wielkiego i wielkiej cnoty, miłośnik praw i ojczyzny swej odkrywał zawżdy Caesarem in artibus 3b) jego, którymi w Rzeczypospolitej robił, dla czego wielka niechęć między nimi była. Po śmierci potem Katonowej Cy-cero człowiek na on czas bardzo wymowny i uczony napisał jego loudationem ³⁷) ozdobną rzeczą i słowy. Caesar choć nieprzyjacielem był Katonowi, przecie nie zatłumiał tych ksiąg, choć mógł, i niemiał za złe temu co je pisał; ale napisał inne przeciw niemu, które nazwał: Anti-Calo-nem. Oboje te jednak i Cyceronowe i Caesarowe, choć ich nie tłumiono zginęły i nieprzyszły do nas. A za się Phi-lippiki które przeciw Antoniuszowi tenże Cycero pisał, chociaż Antoniusz przyszedłszy ad summam ³⁸) chciał je zatłumić, nie mógł, i dzisia mamy caluchne. Próżny to i niepotrzebny conatus³⁹) chcieć takowe rzeczy zatłumiać. Co ksiąg jest w których naród nasz bardzo szczypią! Nad to i teraźniejszych nakoniec czasów i naszych drukowanych, co się jawnie pokazać może, a nie zgubini ich jeśli sama veritas⁴⁰) ich nie zgubi pogotowiu tych, które nie zagubienia, ale zachowania są godne, gdyż ku sławie narodu naszego napisane są i które nie z lekkomyślności jakiej, ale za wolą i rozkazaniem Jego Król: Mci nieboszczyka są wydane. On je sam nie tylko rewidował ale i poprawiał; jest exemplarz u tego co je pisał z poprawieniem i z pismem na wiele miejscy ręki własnej samego Jego Król Mci. Czemuż tedy to proskrybować mamy, a jeszcze nieuznawszy i rozsądku nie uczyniwszy: wszak wiadome lo rzeczy o których w nich pisano, jawnie się działy i świeżo, może być inkw izycya o nich, mogą adhibere testimonia ⁴¹) ludzie rycerscy którzy przy tein byli. 1 jeśli się komu zda niewła-śnie co w nich napisano, niechaj to pokaże; jeśliby też o

3S) Do najwyższej 41) Dar świadectwa.

IW) Przemysły Caesara. 37) Pochwałę, godności. 30) Zamysł. 40) Prawda.

Si

to szło że nie tak dokładnie się kto wspomina, niech wie że trudno wszystkim dogodzić, i ktemu nie jest to historya zupełna, jako ma być, ale komentarze, których ta jest natura, i tym są różne od historyi, że krótko w nich dla pamięci rzecz bez rozszerzenia się pisze, zkąd za się może mieć kto materyą albo pochóp szerzej i ozdobniej o tej rzeczy pisać. A tak coby się tam niewłaśnie zdało komu być napisano, to za napomnieniem i ukaraniem obłądzenia może być poprawiono, coby też niedokładnie i nie z taką jako miało być ozdobą, to albo kto inszy coby chciał dostateczną historyą o tych rzeczach pisać, albo tenże sam autor dostatecznie za daniem inform асу ej w drugiej edycyej napisać może, bo to nie nowina i wtóra i trzecia edycya i bywa pospolicie pośledniejsza auctior¹⁷). Nie wszystkiego może zaraz każdy baczyć : dies diem docet¹⁸) i niemoźe pierwsza ta niczein być zniesiona, jako wtóra ; bo gdy wtóra będzie edycya, już pierwszej owej żaden drukarz nie będzie przedrukował, każdy się nowej trzyma i tak sama pierwsza stanie i jeśli edycya nowa nie będzie, proskrypcya temu nie radzi, aby to zahamować miała, bo tego już dosyć u obcych narodów ; jednobyśmy jakąś malevolentiam ⁴⁴) przeciw sprawom i postępkom pana naszego i zazdrość jakąś przeciwko sobie pokazali i przywodzili zacne sprawy i sławne Rzeczypospolitej naszej w wątpliwość, ale byśmy przecie nic tym niesprawili, o czem szerzyć się więcej nie chcę.

Książki Rzeczyckiego że też w to są włożone, te nie-mają nic inszego w sobie jedno co i process sądowy, który w księgach jest sejmowych. A iż panowie posłowie prosili byli Króla J3Ici o wydanie tego processu, aby w iedzieli ludzie wszyscy jako się toczyła ta sprawa, tedy się zdało Królowi JMci, aby po łacinie to było napisano i dla swych i dla postronnych, gdyż ta sprawa od samejźe strony po cudzych ziemiach i dworach panów obcych była rozniesiona; jednak niepierwej tego kazał wyTdać Król JMć aż gdy doszło że też i w Niemczech pismo takież o nim rozniesiono.

I sam pan marszałek nadworny dał znać przez jednego zacnego senatora do Króla JMci, że brat jego Krzysztof w Bernie na zjeździć jakimsi ziemie morawskiej mówił coś i podawał na piśmie między ludzie przeciw Królowi JMci jako i z inszych nieraz to dochodziło Króla J3fci. Jako zatem kazał też był wydać Król JMć to pismo albo akkusa-cyą instygatora swego, dawszy o tym mandat do drukarza. Aleć nie nowina takowe pisma między wielkiemi stany i w państwach chrześcijańskich i dawnych BzeczachpospoJi-tych. To remedium ⁴⁵) na to najsnadniejsze refutować prze-ciwnem pismem, okazać niewinność. Włożono też przytem w tenże skrypt do popisu do mnie posłany, że ja powinien będę, przed panem przyszłym na sejmie coronationis o exe-kucyą dekretu króla Henryka sejmowego prawem się roze-przeć; pewnie to i prawdziwie powiedzieć mogę, źeć mi Bóg wie, przykra szła ta exekucya, i nic inszego jedno powinność moja a sam prawie gwałt na mnie to wycisnął. Jakom tego uchodził i jakom znikał, sam pan gnieźnieński dobrze wie, gdyźem w dobrej z nim przyjaźni będąc, raz przez pana marszałka wielkiego, drugi raz sam ustnie opowiadałem mu się z tern, i prosił go aby zabiegł temu, żeby mi do tego nécessitas non imponeretur 4б). Także też i brata jego pana marszałka dwornego i w Łańcucie jadąc przeciwko Tatarom i we Lwowie potem prosiłem znowu; znowu zaś tamże we Lwowie przez pana Piotra Kazimir-skiego żeby on niebywał w jurysdykcyi mojej, bo sumieniem i przysięgą niechciałbym nigdy poigrawać i by był kto się chciał w to statecznie włożyć i statecznie to opatrzyć, żeby i przysięga moja i prawo całe zostawało, a nie było zgoła wzgardzone, pewnie radbym się ja był obszedł bez tej exekucyej. Ale się z tern na ten czas nie rozwodząc, co się tej sprawy dotyczę jam nie exlex ⁴⁷) ani być chcę i nie mogę, kiedy mnie pozową, powinienem stanąć. Ale żadne też obrony i ехсерсуе praw ne i słuszne bądź to u sądu Króla JMci, bądź któregokolwiek innego subsellimn bro-

45) Lekarstwo, z podprawa.

40) Nie nałożono potrzeby.

47) Wyjęty

Iw

nioiie mi być nie mogą, jednako wszyscy juribus consvetu-dinibus ¹⁹) co jako prawo mówi, mają gaudere ²⁰) i prawom podległ jemu reverenticnn i obedienticim 5<)) jakom powinien oddaję*, pewnie nie wyszlakuje mię nikt abym się przez nie miał przebijać, a każdym równo do niego stawam. Fakcyom i hukom tym, mam nadzieję w Panu Bogu, że mię nigdy nie poda. A gdyż wszyscy es aequo ²¹) powinnichmy prawa, cóż potem warować to jeśli komu es jure actis ²²‘²) należy, niemając już czegoby w prawie nie było. Interest reipublicae ⁵³), aby esemplum niebyło, żeby co na kogo gwałtem kładziono.

A w tym nakoniec skrypcie to co było de reserva-tione esceptionum et remediorum juris ⁵⁴) włożono, potem z niego jako i sam JMć pan inowłodzki, który mi go przynosił, że to w nim było przyznawał, wymazano.

Na te tedy rzeczy krotce przeze mnie wspomni się; żem jest rekwirowan abym się podpisał, przypuszczam to na każdego bacznego rozsądek i uznanie, jeśli mi się to tak porywczo uczynić to godzi, albo godziło. Nie byłem na kon-wokacyej, niewiedziałem jeśli to tam traktowane być miało, niebyłem przyzwany i owszem zostać mi ten kazał, radził, który mię przyzwać miał, na powinność urzędu swego pod trwogi nieprzyjaciela oglądałem się. Wiedziałem że żadne rzeczy któreby novationem aliquam saperent5Ь) z własności i natury tego tam zjazdu nie mogli tam być ani stanowione ani znajdowane. Nic takowego po województwach proponowanego nie było, wiedziałem że wT województwach naszych informacyą dano panom posłom co tam sprawow ać mieli, preskrybowawszy aby w nic inszego się niewdawali i niczem się zatem jedno zwyczajnego nie nadziewał jakoż i nie mogło być, gdyż i posłów z niektórych województw wr jedno pewna mała liczba przyjechała; ale to wszystko za zwłoczeuiem konwokacyej gdy wiele senatorów zacnych z protestowaniem się przeciw takowym rzeczom odjechało, w zmalonej bardzo liczbie panów Rad, co i podpisy ich pokazują. Naprzód senator zacny z domu i osoby swej dobrze Rzeczypospolitej zasłużony, gdy na żałobę przeciw mnie uczynioną obmowę jął czynić, hukaniem, charkaniem, groźbami, ręką kiwaniem, ujmowaniem się za bron był ex-ceptus 5б) słudzy przez koło senatorskie ku panom swym tamtej strony jakoby już do potrzeby jakiej przychodzili i do nich się kupili. W ten czas jeden z przednich senatorów gdy respons od senatu czynił, mało nie także był exceptas. Rychło potem posłowi jednemu, który też w izbie poselskiej obmowę odemnie czynił •, gdy z miejsca tego, na które się posłowie schodzili, do gospody swej odjeżdżał, to się stało że nań impet uczyniony, czekali wielkim pędem wy-ciśniono i mało o zdrowie nie przyprawiono. Tenże potem gdy widział, że niema czego czekać, z Warszawy via publica ⁵⁷) odjeżdżał, jako od wielkiej gromady ludzi do boju nagotowanych był prowadzon, wiadomo jest. Hoc statu5Ö) gdy wiele ich co się przed tein wszelakim nowa-cyom zastaw ow ali albo precz odjechać albo przed hukiem milczeć musieli, uczyniony jest len skrypt, którego na koniec sama strona jego ad cujus instantiam ⁶⁹) stał się, nie-podpisała ani warunku, ani konfederacyej około pokoju pospolitego, które jedyne było remedium u przodków' naszych przeciwko rozterkom, nad którego inszego nie szukali, każdy temu obowiązkowi podlegając, krzywdy czego mu było potrzeb;i, domagać się bezpiecznie mógł, na miejscu swem i placu bez huku, bez tumultów, kto wżdy krzyw był, kto? nieuszanowano osobnych kilku osób, gdyż wszyscy pod je-dnem prawem siedzimy, nieuczczono z takowym to skryptem tak sprawionym do mnie i abym się ja też nań podpisał, posłano. Proszę Mciwy księże arcybiskupie gnieźnieński , proszę Mciwi panowie senatorowie, proszę wszech w' obec rycerstwa tych państw i tej Rzeczypospolitej braci swej, abyście aequis animis⁶⁰) uważali tę sprawę wszy-

rerum

56) Przyjmowany. 57) Drogą publiczną, nie rzeczy.

58) W takim sta-51)) Na której naleganie. 60) Sprawiedliwie.

stkę ; jeśli mi invidia⁶¹) której każdy na jakimkolwiek urzędzie będąc zawźdy podlega, u kogo wadzi, nie kupczę tem pewnie, na urzędzie niesiedziałem z celbratem; zasłużonem ludzie według powinności i urzędu panu zalecał, przyczyny moje jedne miały miejsce, drugie wie sam Pan Bóg w tem szafował. A nakoniec sposobów do opatrzenia w Rzeczypospolitej naszej tyle nie jest, ile jest ludzi nietylko potrzebnych ale i godnych opatrzenia. Niech tedy tę inwidyą proszę ten odwoływa na stronę, bociem Bóg wie do tego przyczyny nie dawał i dla niej do domu się już był mego udawał, a niech to kto bez afFektu rozsądzi, jeśli ja na takowe podanie miałem i mam już tak zgoła przystać i na nie się podpisać? Jeślim się w tem zadzierzał, niech mi to nic nie uniesie złego mniemania i opiniej złej u WMciów. Dali Pan Bóg niechcę nigdy nic jeno dobrego Rzeczypospolitej. To w czem mię ludzie niechętliwi podają, czas sam i skutek inaczej być pokaże, niepozna mię nikt jedno bonum civem ⁶²) dobrego w ojczyźnie swej pragnącym, nic nad inszego szlachcica sobie nie przywłaszczającym. Daj Panie Boże abyśmy i wszyscy tego chcieli. A co się dotyczę zachowania pokoju, ja miłuję pokójf, życzę go ojczyźnie i choć mnie też człowieka Rzeczypospolitej dobrze zasłużonego i to i owo potykało, co słusznie potykać nie miało, przeciem to znosił skromnie i civiliter⁶³) i teraz to o sobie obiecuję, że strony pokoju zachowam się jako bono civi przystoi, bez cudzoziemców przyjadę, przyczyny nikomu nie dam ani okazyej do rozruchu, nie wątpiąc że będę miał plac i miejsce jako civis i senator i do dania sprawTy, w czemby potrzeba i przymówię się do tego coby i Rzeczypospolitej i mojej sprawiedliwości należało, ile by tego potrzeba niosła, i gdybym tego od senatu i magistratu żądał: ani w żadnej słusznej i podobnej rzeczy, któraby jedno skazy i zwątlenia praw pospolitych nie niosła, przecznym nie będę i nie będzie ode-mnie autoritas senatus ⁶⁴) który tak już będzie zupełniej-

61) Zazdrość. 64) Powaga senatu.

62) Jako dobrego obywatela. 63) Łagodnie.

14

szy Iekce poważona, rad pewnie za nią zawsze pójdę. A Herum atque iterum ⁶⁵) WMciów wszech braciej swej Mciwych proszę, aby to wszystka i ta obmowa moja od wszech WMciów in bonam partem иб) przyjmowana i interpretowana była.

A iź na tejże konwokacyej warszawskiej przy stanowieniu obrony pogranicznej jest niemała urzędowi hetmańskiemu, który ja na ten czas na sobie noszę, derogacya wniesiona i przy tym responsie wszem WMciom to przekładam, stało się w tej mierze praejudicium⁶⁷) i ubliżenie wielkie prawu pospolitemu, które pilnie to opatrzyło, aby dignitas⁶⁸) i officia regni ⁶⁹) wcale były zachowane, stało się i zwyczajom chwalebnym tej Rzeczypospolitej, w której urząd ten zawsze od lat niemału, jako się to z dawnych i starych metryk i przywilejów pokazać może, niwczem nienaruszony trwał. Wwiedzione jest ktemu eæemplum bardzo szkodliwe in re publica⁷⁰). Jac co się osoby mej dotyczy, takem naprzód przyszedł do urzędu tego, jako się godzi człowiekowi dobremu przychodzie; po uczynieniu kilku posług panu swemu i Rzeczypospolitej, po wzięciu kilku zamków, za prośbą wojska wszystkiego i hetmana a za radą JMci panów Rad którzy przy boku Jego И ról: Mci byli, jest na mię od Jego Król: Mci przez urzędnika do tego należącego włoźon, a włoźon bez prośby mojej i owszem się długo tego Jego Król: Mci zbraniał. Takem zaś za pomocą miłego Roga na nim sprawował, że mi publice na sejmie walnym za posługi uczynione dziękowano. Szkody a zelżywości żadnej Rzeczpospolita przez mię nie-podpadła, owszem przez wszystek ten czas jako go na sobie noszę, w małej bardzo potężności i maluczką bardzo liczbę żołnierzów mając, a to w czułości, i dosięganiem co się u nieprzyjaciela dzieje ; porozumiewając się z ludźmi tu-

00) Na dobrą strono.

70) W Rze-

05) Powtórnie i znowu powtórnie.

07) Ujma. OS) Godność. 69) Urzęda w królestwie, czypospolitej.

tecznymi, których i potężność i chęć wielka zawźdy się ku służbie Rzeczypospolitej pokazowała, nakouiec się też i z swego dobrze na ludzie i na strzelbę także i insze potrzeby wojenne przykładając, zatrzymywałem pokój tych krajów nieprzyjacielowi podległych, że z łaski bożej żadnej szkody znacznej nieodniosły i to co się było żołnierzom zadłużyło wypłaciło się. Niedałem tedy z osoby mej żadnej przyczyny do tej derogacyej. Jeśliby o suspicyą szło, taką rzeczą gdziehy suspicye miały valere :⁷ly i z nich o rzeczach miano stanowić, żaden urząd i żadna funkcya nigdy-hy cało nie została. Mnie rzecz sama da Pan Bóg od su-spicyi wyzwoli wszystkich i pokaże się to, że jakom wżdy dobrze chciał Rzeczypospolitej, jakom przy głosiech wolnych hraciej swej zawźdy zostawał, tak i teraz nic ani powinowactwu, ani żadnej inszej rzeczy, jedno dobremu pospolitemu nie będzie odemnie pochodziło. Pozna, da Pan Bóg, każdy meam integritatem '²) pozna żem in pari-tate ⁷³) z inszemi kroczył i bronił zawźdy gdy w pier-wszem interregnum '⁴) o niej dysputacya była i objaśniłem ją, nic sobie nie usurpując ani biorąc przed inszymi, do wszystkiego, będę przystępował. Aleć i na ten czas zaraz gdy tę suspicyą o mnie wnaszać poczęto, deklarowałem się i nakouiec pokazowałem to z siebie, co u największych nieprzyjaciół za największe vinculum fidei <J) bywało zawźdy miano, że jednęź mając małą córeczkę i jednegoż tego potomka , daw ałem go za obsidem fidei mecie ⁷⁶) przeciw ojczyźnie. Cóż mogło być większego odemnie przeciwko suspicyom za jaką przyczyną autores ich sobie conscii sunt⁷⁷): ja wiem nie za mojem wniesieniem, które jako nigdy dobrym ludziom nieszkodziły, ani mnie da Pan Bóg szkodzić mogą i skutek sam, co w kim jest zawźdy zwykł pokazowrać. Ale Rzeczpospolita ma słusznie

za-

72) Mą niewinność. 75) Przymierze wiary.

71 ) Coś znaczyć.

74) W bezkrólewiu, wierności mej. 77) Wiedzą o tern sprawcy.

73) W równości. 76) Zakładnika

14*

konsyderować aby puszczając się za nimi nie zawiodła się. Nieszkodziłoć nic w Rzymie Fabiuszowi onemu źe tez dla rozsiewanych o nim suspicyi było imperium ²³) hetmaii-stwo jego zmniejszone, a porównano z nim jego porucznika albo magistrum equitum²⁴), ale Rzeczpospolita na wielki hak zatym była przywiedziona. A jeśli by sobie kto tym brał do tego pretext, źe niewie jaki ja mam na ten urząd przywilej i ta szła sequella ⁸⁰) jako inszy każdy tak i ja niepowinienem wszędy jeździć z przywilejem swoim, a nim tam miał roku z nim się popisować. Ale trzebali go komu widzieć, ja się nie kryję z nim, posyłam go kopią xię-dzu arcybiskupowi JMci; oryginał sam u mnie JMć pan inowłodzki widział i każdy na elekcyej widzieć może \ niech i sam xiądz arcybiskup przypatrzy mu się i komu raczy, aby kto by tego potrzebował, pokaże. A żeby się nie-zdało źe niezwykłą rzeczy posyłam kopią listu na hetmań-stwo, za Kazimierza authentice pokażę i więcej się tego najdzie, tak w domie tych, w których ten urząd był jako i metryce koronnej. Jeśli to wadziło komu, żem ja ten urząd niósł na sobie, wszak publice na sejmie tak czwar-toletnim po przyjechaniu od Pskowa chciałem go z siebie złożyć i składałem a niechciano zjąć ze mnie. Owszem od Jego Król: Mci prae sente ulroque or dine ⁸¹) na mię jest włoźon i tam abym go ja sprawował kazano, i sprawowałem po wszystkie te czasy jakom wyżej powiedział, nie z zgubą żadną ani zelźywością Rzeczypospolitej ale z całością i rozszerzeniem i sławą korony. A tak proszę abyście WMcie wejrzawszy w to z dobrym rozsądkiem, nie-dopuścili tak poniżać i deptać tego urzędu, na którym wiele samym WMciom zawźdy do zachowania i całości i wolności, jako się pokazać może, należy. Mogęć ja o to bezpiecznie żądać WMciów, abyście WMcie i na osobę moją mieli w tej mierze racyą, bo czuję sam i conscien-tia mea ⁸²) ukazuje mi to, żem niezasłuźył się źle WMciom i Rzeczypospolitej. Niech mię jako kto chce podaje i rozpuszcza o mnie pisma, ja nie tym sposobem ale na samym placu, gdzie potrzeba, pokażę, jakom służył, jako się sprawuję, jakie postępki moje są, pokażę. Ale to już opuszczając na ten czas, nie swoją ale samego urzędu tego koronnego WMciom wszem krzywdę przekładani. Nie wątpię że WMcie niedopuścicie i prawa i zwyczajów i dobrego pospolitego w nim naruszać.

82) Sumienie moje.

GŁÓWNA }

W

XXVII.

BOROWSKIEGO, RJMIE WALNYM

ZNIESIENIE WYROKÓW SĄDOWYCH Z KRZYSZJ$№^

ITCHWALpNE

WARft»£jglllI3l R. 1591 ).

⁴ 4

Wzięliśmy od niektórych panów Rad naszych i urzędników koronnych tę wiadomość i sprawę, źe nieboszczyk ś. pamięci król Stefan przodek nasz w sprawie z urodzonym Krzysztofem Zborowskim niemiał wolej tak dalece postąpić, jako i potem postąpił, by był on sam stanąwszy i ukorzywszy się, łaski u niego szukał, dając w tern wszystkiem do końca sprawę o sobie; lecz źe on obawiając się podobno niebezpieczeństwa na zdrowie swe, odjechał, a sprawa ta zaczęta będąc z przodku per contr over siam ²), a potem za odjechaniem jego in contumaciam³) jest skończona i tak dekret uczynion: przeto za żądaniem i prośbą imieniem po-winnych i domu wszystkiego Zborowskiego, przodkom naszym i Rzeczypospolitej dobrze zasłużonego, do nas uczynioną i za przyczyną panów Rad, a zezwoleniem wszech

1) Wyjątek z konstytucyi sejmu walnego warszawskiego 1591. W Krakowie, z druk. Łazarzowej 1591 str. 20.    2) Przez wyto

czenie. 3) Zaocznem skazaniem.

stanów na sejmie tym warszawskim dekret przeciw pomie-nionemu urodzonemu Krzysztofowi Zborowskiemu o obrazę majestatu królewskiego uczyniony, do wolej i intencyej króla nieboszczyka wyżej przypominanej w tem się stosując, z niego znosimy. Także i drugie dwa dekrety pod tenże czas in criminalibus causis ²⁵) nań uczynione, za tych, którym in-ter er at²⁶) dobrowolnem pozwoleniem też znosimy : poeny wszystkie w tych to dekretach capitis et infamiae ²⁷) na wieczne czasy relaxując; i aby nic pomienionemu urodzonemu Krzysztofowi Zborowskiemu i potomkom jego nie wadziło, warujemy, a już w tej sprawie jako stronom, którym to należy, tak i jemu z każdej miary wieczne milczenie skazujemy. Jednak przywodząc rzeczy do uspokojenia, iż i przedtym i pod interregnum przeszłem waśni niejakie między nim a wielą osób były i zaszły, aby to takiego rozruchu nie czyniło, opatrujemy to, za wszech stanów także zezwoleniem: żeby on do lat dwudziestu, aby się te waśni do końca uspokoiły i ustały, w Polszczę osobą swą niebywał, i nie przyjeżdżał do Polski nulla ex causa, nulloque prae-textu ac modo : alias ipso facto recidet in poenas et exe-cutionem praedictorum decretorum in eum irr émis sïbiliter extendendorum et exequendorum²⁸). Także aby i przeciw osobom żadnym koronnym nic nigdy, ani przez się, «ani per submissas personas²⁹) nieprzyjaźnego niezaczynał, ani czynił, pod takowąż winą, warując, że żadne dekreta hoc exemplo³⁰) nie mogą być w wątpliwość przywodzone, ale tanquam sacrosancta ¹⁰) nienaruszone i nieodmienne mają zawżdy zostawać.

Drukiem F. A. Brockhauza w Lipsku.

J

■e':

V

*

f

•à*-’

.

ł

-Л •

ł

<7\

0s

■V

».

û\9,

*‘Л

% rićL

IJ|.

iS

ж

@î®

Cf,

Щг

■о).

шш

%7Й=Ш

IP

ГА>

cmv

ёш

(5\(ovv.

Ł WO W

Nakładem Jana Miliikowskiego. 1846.

Ш)

®ш

(л0

to

,Ł

6‘

•!>'

ÄS

Ж,

-9

бУШ)

с^Шж.

1^тс¥Ь

ii

Шр

Iff

1®

if"

1

<p2V

ДОНН

SÄ!

як

f 'i-'

.v

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

йП (F 407

PK 349/83 - 100 000 egz.

Biblioteka Politechniki Krakowskie)

100000297844

¹

Pomyślność i występek nieszczęsny zowie się cnotą, winni

²

mają zwierzchność nad dobremi; prawo zawisło od broni a bojaźń

³

wygania ustawy. 43) W niwecz się obracają prawa publiczne

⁴

w niwecz się obracają wolności, i swobody wasze. 44) Dopełnicie obowiązku miłości i braterstwa. 45) Ważną rzeczą.

⁵

Nagle. 3) Na tern zależy. 4) Reinhold Heidenstein se

⁶

kretarz króla Stefana autor dzieła: Dc bello moschovitico commen-

⁷

tariorum libri VI. Cracoviae 1584, które syn jego pomnożone dodatkami pod tytułem: Herum Polonicarum ab cxcessu Sigismwidi Aligns ti libri XII. Francofurti 1672 znowu wydał. 5) Andrzej Rze-czycki instygator królewski w sprawie Zborowskich ogłosił drukiem:

⁸

Accusationis in Chris top ho rum Sborovium actiones très. Cracoi'iae

⁹

1585.    6) Zwięźle.

¹⁰

Do krzywdy. 15) Przyrządzone. 16) W tej samej spra

¹¹

17) Ukończone. 18) Za zdaniem większej części.

¹²

!21) O mężu dobrej sławy.

¹³

Niekarność i krzywdy. 23) Stosownie do dowodów. 24) Nie

¹⁴

25) W sprawie o cześć.

¹⁵

28) O zabój

¹⁶

stwo.

¹⁷

Bardziej pomnożona. 43) Każdy dzień nową nauką przy

¹⁸

nosi. 44) Złośliwość-.

¹⁹

Praw i zwyczaju. 49) Używać. 50) Uszanowanie i po

²⁰

słuszeństwo. 51) Za równo. 52) Według ustaw wydanie sprawy

²¹

sądowej. 53) Zależy na tem Rzeczypospolitej. 54) O zachowaniu

²²

excepcyi i sposobów w sprawie. 55) Tchnęły jakowąś nowością.

²³

Dowództwo. 79) Rotmistrza. 80) Wniosek. 81) W obe

²⁴

cności obu stanów.

²⁵

W sprawach o zbrodnie. 5) Którym o to chodziło. 6) Karę

²⁶

śmierci i niesławy. 7) Pod żadną przyczyną, pod żadnym pozorem

²⁷

i sposobem: inaczej tym samym czynem podpadnie karom i wyko

²⁸

naniu powyższych wyroków , które bez folgi na niego wtedy roz

²⁹

ciągnąć się i wykonać mają. 8) Przez osoby nasłane. 9) Wy

³⁰

roki w tym przykładzie. 19) Jako święte.